comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lp̃. ¶aritum in id quod facers pot eer
con ddepmnari explorat᷑um est: S boc reuio
non esie. prãndum:¬
aulus. quia tale bñficium ꝑsonaleest:
placet sufficienter uideri defendisse. sicm̃
uxori prestetur: quatr tum uxor conse¬
q sabino. Sipaciscatur maritus ne in idꝙ
iõ facere pyssit. condepinetur. S insoli¬
adum an hoc peccatum actum seruand¬
eum sit. ⁊ negat seruari oportere. ad quid̃
⁊ michi uidetur ucrum. namq contͣ
bonos mores id pactum esse melius est di¬
cere. quippe cum cõtra reuerenciam repce¬
ptam. que maritis exibencdaẽ idesse appã
licet isolidum condepmnetur. conpensa¬
ciones. tñ que ad pecuniariam causamit¬
spiciunt. ꝓderunt. ut hoc minus sit obli¬
gatꝰ uł utiobres ddonatas. ⁊ ammotas. et
iupensas/ morum eoercionem non habet.
Cocero quoq cum qͦ uris dedote agit.¬

Expanded text:
. Maritum in id quod facere potest condemnari exploratum est: sed hoc heredi non esse praestandumum. quia tale beneficium personale est placet sufficienter uideri defendisse, si tantum uxori praestet, quantum conse quinto decimo ex Sabino, si paciscatur maritus, ne in id quod facere possit condemnetur, sed in solidum, an hoc pactum seruandum sit? et negat seruari oportere, quod quidem et mihi uidetur uerum: namque contra bonos mores id pactum esse melius est dicere, quippe cum contra receptam reuerentiam, quae maritis exhibenda est, id esse apparlicet in solidum condemnetur, compensationes tamen, quae ad pecuniariam causam respiciunt, proderunt, ut hoc minus sit obligatus, ueluti ob res donatas et amotas et impensas: morum uero coercitionem non habet. Socero quoque, cum qu
Abbreviated transcription (Latin):
nus dõtem ꝑciperet. dolum malum. dum
agrum cius colere cogatur fructus tñꝗꝑ
uenissent. ad uirum reddantur.
dem. Eiab̾ ostib capta filia que nup¬
ta erat. ⁊ clotem apatre ꝓfectam babeat. ib
Nlecesserint. puto dicendum. per incle ob¬
seruanda eciam omnia acsi nuptadece¬
sisset. ut cciam sun potestate nonfucrit.
patris. dos ab eo ꝓfecta ad eum reuertidebe¬
ad siuir uxorem suam pͦdcdideritinter.¬
niciendo dotis accionem heredib uxoris dã¬
dam esse. ꝓculus ait. ⁊ recte. Nonenime¬
quumest. uirum obfacinus suum do¬
tem sperare. lucrifacere: Idemq ⁊ccont̃¬
riostatuendũ est.

Expanded text:
nus dotem reciperet, dolum malum dumtaagrum eius colere cogatur: fructus tamen, qui peruenissent ad uirum, redduntur.m. Si ab hostibus capta filia, quae nupta erat et dotem a patre profectam habebat, ibi decesserit, puto dicendum perinde obseruanda omnia ac si nupta decessisset, ut, etiamsi in potestate non fuerit patris, dos ab eo profecta reuerti ad eum debeat. Si uir uxorem suam occiderit, dotis actionem heredibus uxoris dandam esse Proculus ait, et recte: non enim aequum est uirum ob facinus suum dotem sperare lucrifacere. idemque et e contrario statuendum est.
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ reddet si plus ꝑcepͣit quam c̃um retin̾ere o¬
portet. Galẽm condicio erit᷑: seicũ socero
uel cum herede. alterutrius dedote agat᷑. s
¶Inpendiꝰ autem fructuum ꝑcipiendorum
causa. pop̃ ait. quod inhãrando. screndoq
agro inpensum est. quodq intutaã edifi¬
Eciorum egrũq ue seruum curandum sili¬
cet siex edificio. uel scruo. fructus aliqui
ꝑecepiebaitur. S bee inpense nonpeten¬
tur. cum maritus totum fructum anni
rẽtinet. Qui a exfructib prius inpensis sa¬
tis faciendum est plana. si nouam uillã
necess ario exftruxit. ued ucterem totam
sine ciapa sua collapsam restituerit. erit
cius inpensc. peticio. Simili modo ⁊ sipaͣ¬
stina instituit. hee enim inpense aut in
res necci̾arias aut iutiles cedunt. parur.¬
untq marito. accionom. pauliꝰ¬
Iulus. Sifundus indotrm datussit.
in quo lapis ceditur. lapidicinarum com¬
modum. ad maritum ꝑtincre constat. Ec¬

Expanded text:
t reddet, si plus percepit quam eum retinere ot reddet, si plus percepit quam eum retinere oportet. Eadem condicio erit etiam, si cum socero vel cum herede alterutrius de dote agatur. Impendi autem fructuum percipiendorum Pomponius ait, quod in arando serendoque agro impensum est, quodque in tutelam aedificiorum aegrumue seruum curandum, scilicet si ex aedificio uel seruo fructus aliqui percipiebantur. sed hae inpensae non petentur, cum maritus fructum totum anni retinet, qu‹i›a ex fructibus prius impensis satisfaciendum est. plane si nouam uillam necessario exstruxit uel ueterem totam sine culpa sua conlapsam restituerit, erit eius impensae petitio: simili modo et si pastina instituit. hae enim inpensae aut in res necessarias aut utiles cedunt pariuntque marito actionem. 8 Paulinum. Si fundus in dotem datus sit, in quo lapis caeditur, lapidicinarum commodum ad maritum pertinere constat,
Abbreviated transcription (Latin):
ni deberent restitui. ꝓuto autẽm si arb̃ores cc¬
due fuerint. uͭel gͥironalẽs. dicioportet ut fru¬
ctus cedere. Si minus quasi deterriorem fun¬
dums ceperit. maritus tenebitur sisiut ten¬
pestatis oeciderĩt dicioportet precia carumre¬
stituenda. mulicri. nec infructum cedere: nõ
magis quam si the̾aurus inuentus furrit.:
infructum enim non conputabitur. s pars
qitius dimidia resticͥtur. quasi in alicno inuen¬
ti. ¶Siuir infundo mulieris dotali lapi¬
dicinas marmoreas inuenerit qͦ fundum fr¬
uetuosiorem fecerit. marmor quod cesum fu¬
erit neq exportatum mariti  ⁊ inpensa no ad
est ei pͣianda᷑. qͣuia necͥ fructu est marmor
nisi tale sit ut lapis ibi renascatur. quales sũt
fructib amuliere cauer̾unt᷑. ⁊ nichil retini
sifructib stantib mulier fundum recipiat¬
⁊ uterdum retinebit. tñ maritus ⁊ nichil re¬
stituet. id ẽ si non plus crit. quam ꝓporciõe
cum retinere opporte̾t. Intexdum uõ ⁊ red¬

Expanded text:
ni debent restitui puto autem, si arbores caeduae fuerunt uel gremiales, dici oportet in fructu cedere, si minus, quasi deteriorem fundum fecerit, maritus tenebitur. sed epestatis ceciderunt, dici oportet pretium earum restituendum mulieri nec in fructum cedere non magis, quam si thensaurus fuerit inventus: in fructum enim non computabitur, sed pars eius dimidia restituetur quasi in alieno inuenti. Si uir in fundo mulieris dotali lapidicinas marmoreas inuenerit et fundum fructuosiorem fecerit, marmor, quod caesum neque exportatum est, mariti et impensa non est ei praestanda, quia nec in fructu est marmor: nisi tale sit, ut lapis ibi renascatur, quales sunt fructibus a muliere cavetur et nihil retinet, si fructibus stantibus fundum mulier recipiet: interdum retinebit tantum maritus et nihil restituet, id est si non plus erit, quam pro portione eum retinere oportet: interdum vero e
Abbreviated transcription (Latin):
tem non repellit. ⁊ consilium murantĩ
nõ asꝑnantur. undequidam filumiemã¬
cipatum qui deboĩs conferendis cau̾e frĩb
noluit audiendum postea putauerunt.
si uellet oblata caunone ttnesicium bõrũ
possõnis exerõe. tamen ⁊ sirespondint pot̃
iud̃ieum põssõnem repudiasse. qui form̃ã
possõnis consuare noluit s benigniorẽ
ẽ. diu̾sa sniã maxime cum demois parẽtis
int̾ fr̃s disputetur. quem facilius admit¬
tendum existimo. Simtra tp̃s delate pos¬
sõnis cautionem offerat. iam post annũ
ramcautionis ad mitt̃e difficilius ẽ.
ronorum possonem accepit. nepos ex eod̾
infamilia retentus. semissem hereditacis.
cum emolumento collationis habebit:⁊
dem nepos sipostea possõnem intestati pa¬
tris accipiat fri acci post emancipationẽ
patris questo ⁊ familia retento bona suꝑa

Expanded text:
tem non repellit et consilium mutantis non aspern‹a›tur. unde quidam filium emancipatum, qui de bonis conferendis cauere fratribus noluit, audiendum postea putauerunt, si uellet oblata cautione beneficium bonorum possessionis exercere. tametsi responderi potest uideri eum possessionem repudiasspossessionis conservare noluit: sed benignior est diversa sententia, maxime cum de bonis parentis inter fratres disputetur. quem tamen facilius admittendum existimo, si intra tempus delatae possessionis cautionem offerat: nam post annum,ram cautionis admittere difficilius est.bonorum possessionem accepit. nepos ex eodem in familia retentus semissem hereditatis cum emolumento collationis habebit. idem nepos si postea possessionem intestati patris accipiat, fratri post emancipationem patris quaesito et in familia retento bona sua
Abbreviated transcription (Latin):
ult̾o negonũ gessit᷑. alienũ. cũsans habũd̾ꝙ  remuttipõt. necdõatũ. ẜͣns actũ uidetur. ne¬
cquepat̃ usuris maiorib fecit. ascͥpta pupilla
quidẽ accionẽ. Ralendarii pr̃are cogit exactas.
aut usuris tutele tp̃tcit᷑ ullã ꝯpensatiõnẽ:
retinet. ¶Apolescens tutoĩb ꝯuẽtis a ꝗͥb¬
̃ totũ ẜuari nopõtuit. adũsustut᷑ores quitu

Expanded text:
actum videtur. Nequae pater usuris maioribus fecit, adscripto pupilla quidem actionem calendarii praestare cogitur, exactas autem usuras tutelae tempore citra ullam compensationem retinet. Adulescens tutoribus conventis, a quibus totum
Abbreviated transcription (Latin):
fa. m. sit idoeus tutorẽc uidbr. pat̃ aut̃ eł id¬
c̃cocauẽ nõ uult ũ filiũ suũ tuteliexiat.
tĩhartifitio ꝑytueraui̾t. exstimote huiefra¬
udi recte occursu. ut ⁊ filius ⁊ ip̃e a̾tutelã
lib̾oꝵ clem̃tis gerendã ꝯpellant᷑.¬

Expanded text:
ur, pater autem eius idcirco cauere non uult, ut filium suum tutela eximat, et in hoc artificio perseuerauerit, existimo te huic fraudi recte occursurum, ut et filius et ipse ad tutelam liberorum Clementis gerendam compellant
Abbreviated transcription (Latin):
to inrestato defuncto. qm̃ ad legitimam:
ħrditatem admittinõ possunt. uidendum
ne admutatur filius ad signatoris infami¬
filios. uerum etiam nepotes et neꝑtes. ⁊ de¬
inceps deseendentes. ¶ Siquis duob assi¬
gnai̾it lib̾tum ⁊ alt̃ incuitate eẽ. sine libis
decesserit alt̃ non.¬

Expanded text:
rto intestato defuncto, quoniam ad legitimam rto intestato defuncto, quoniam ad legitimam hereditatem admitti non possunt, uidendum, ne admittatur filius adsignatoris in famifilios, uerum etiam nepotes et neptes et deinceps descendentes. Si quis duobus adsignauerit libertum et alter in ciuitate esse sine liberis desierit, alter non
Abbreviated transcription (Latin):
d̾ .l. Idemerit dicendum. ⁊ sis qui filiũ
et nepotem habebat. nepotilib̾tum assigna¬
u̾it. ad mittetur nepos ad legitimam here¬
ditatem licet. sit alt̾ius patroni filius. ⁊ hoc
contigit patru uita. ceũm si ille noneẽt. n¬
chil ei ꝓdeẽt assignatio. ad minuendum
ius alt̾ius patrom filii. posse autem ⁊ nepo¬
si assignari certum ẽ ⁊ p̃ferri filio nepotem
assignatori constat. Uñ queri pot̾. an si fili
umbãt. ⁊ ex eo nepotem. possit. qĩ duoshãt
inpotestate. ius senatus consulti inducere.
in qua spẽcie complaceat etiameiqui in po¬
testate recasurus ẽ assignari: qr nõ admit¬
timus cum utrumꝙ eẽ ipotestate negare
non possumus .: an autem ad legitimam
bent autem lib̾tos etiam filii fam̃. ut puta si
castrensem ẜuumeorum manumis int. em̃¬
ancipatos quoꝙ filios eius ciu assignatus ẽ.
libertus hr̃e commodum senatus consulti
puto. non ut ad legetimam bereditatem ad¬
mittantur. s ad ea que possunt. scł̾m qd̾ lib̾¬

Expanded text:
. Idem erit dicendum et si is, qui filium et nepotem habebat, nepoti libertum adsignauerit: admittetur nepos ad legitimam hereditatem, licet sit alterius patroni filius, et hoc contingit patrui uita: ceterum si ille non esset, nihil ei prodesset adsignatio ad deminuendum ius alterius patroni filii. Posse autem et nepoti adsignari certum est et praeferri filio nepotem adsignatoris constat. Unde quaeri poterit, an, si filium habeat et ex eo nepotem, possit, quasi duos habeat in potestate, ius senatus consulti inducere. in qua specie cum placeat etiam ei, qui in potestate‹m› recasurus est, adsignari quare non admittimus, cum utrumque esse in potestate negare non possumus? An autem ad legitimam bent autem libertos etiam filii familias, ut puta si castrensem seruum eorum quis manumiserit. Emancipatos quoque filios eius, cui adsignatus est libertus, habere commodum senatus consulti puto, non ut ad legitimam hereditatem admittantur, sed ad ea quae possunt. Secundum quod libe
Abbreviated transcription (Latin):
cau̾e non possit. nõ stanm abeo trausferen¬
daẽ possõ. s sustinendumẽ. donee inuen¬
ire possit fideiussores. ut tantum debis q̃
mora det̾iora futura sunt. is quimpotesta¬
te sunt accõ detur. siq caueant se in me¬
fieri oport ⁊. alioqui magna captio erit e¬
mancipata ñ si ałr bonorum possõnem ac¬
cipe intelligetur nisi cauisset decollatione.⁊
nam simt̾antum ip̃e decessisset beredi suo.
nichil relinqueret. Item si sr̃ eus decessiss
non ad mictẽtur ad bonorum posid̃nem qo

Expanded text:
e non possit, non statim ab eo transferenda est possessio, sed sustinendum, donec possit inuenire fideiussores, ut tamen de his, quae mora deteriora futura sunt, his qui in potestate sunt actio detur ipsique caueant in mefieri oportet. alioquin magna captio erit emancipati, si non aliter bonorum possessionem accipere intellegeretur, nisi cauisset de collatione: nam si interim ipse dec‹e›ssisset, heredi suo nihil relinqueret. item si frater eius decessisset, non admitteretur ad bonorum possessio
Abbreviated transcription (Latin):
centum in bonis habctut. ⁊ patruo quĩqua¬
gnita.⁊ frĩ quinquagnita conferre debet. ħ
enim ratio facit. siue portionos suie ꝑsonas
numeremus. ¶Siduo ne potes ex filliou
mortuo emancipatibo. possõnem aui petãt.
utrum dundias anquartas patruo confer¬
oport̾e. qr ⁊ si iuiuo auo cumineius potesta¬
Ste eẽt ducenta puta acquisissent: centum
filius centum duo frẽs ꝑ hereditatem aui
habent. ¶ Siduo fr̃s emancipati bõrum
possõnem petierint. ⁊ unus contułit. alt̾ nõ
contułit. huius portio tantum ei quim po¬
testare ẽ ꝓd cẽ debr nõ etiamemancipato.
qũcius c̾ã qui inpocestate ẽ denegantur ei

Expanded text:
centum in bonis habuit, et patruo quinquaginta et fratri quinquaginta conferre debet: hoc enim ratio facit, sive personas sive portiones numeremus. Si duo nepotes ex filio mortuo emancipati bonorum possessionem avi petant, utrum doportere, quia et si uiuo auo, cum in eius potestate essent, ducenta puta adquisissent, centum filius, centum duo fratres per hereditatem aui haberent.Si duo emancipati bonorum possessionem petierint et unus contulerit, alter non contulerit, huius portio tantum ei qui in potestate est prodesse debet, non etiam emancipato, quoniam eius causa qui in potestate est denega
Abbreviated transcription (Latin):
tris fuerunt. ⁊ hoc quem ad modum ex pedi¬
rioporteat quen solz. Namsiboã apacre reli¬
cta ⁊ emancipatorum in in medium con¬
ferantur. ⁊ ita uiriles partos sumantur
eueniet. ut emancipatus quoq collatio

Expanded text:
tris fuerint. hoc quemadmodum expediri oporteat, quaeri solet: nam si bona a patre relicta et emancipatorum in medium conferantur et ita uiriles partes sumantur, eueniet, ut et emancipatis quoque collatio
Abbreviated transcription (Latin):
mn potestate fũt remaneat ¶emancip¬
atus alius controu̾siam facit impub̾iqui
st filium impotestate parris fuissedicit q̃¬
ro si bõa sua eiemancipatus conferre debeat.¬
pauł notat. puto ei conferendum eẽ exacta¬
: cautione. ut uictus si cut hereditatem ita¬

Expanded text:
ancipatus filius controuersiam facit impuberi, qui se filium et in potestate patris fuisse dicit: quaero, si bona sua ei emancipatus conferre debeat.Paulus notat: puto conferendum esse exacta cautione, ut uictus sicut hereditatem, ita
Abbreviated transcription (Latin):
ap̃ .ł. Si bona patrom uenit. oparum
que post uenditionem pret̾ierũ accõ patro¬
no dabitur.⁊ si ale se possit añuenditionẽ
p̃t̾itaꝵ nõ d̾abitur. qm̃ ex añ gestoᷤ agltie
dimissus ẽ. atꝙ italibam testĩ factionem ar¬
secutus ẽ. nicħominus obsequio u̾ecũdie
gitur manumissus ꝓmitt̾e. s si ꝓmisit¬

Expanded text:
. Si bona patroni uenierint, operarum, quae post uenditionem praeterierint, actio patrono dabitur, etsi alere se possit: ante uenditionem praeteritarum non dabitur, quoniam ex ante gesto agit. dimissus est atque ita liberam testamenti factionem adsecutus est, nihilo minus obsequi uerecundiae gitur manumissus promittere: sed etsi
Abbreviated transcription (Latin):
fideiussor tenetur. mora fideuissoris nul¬
lo exstat in homine debito fideuifsor ⁊
eandem negotiationem meadem ciuitate
et meodem loco inuito patro exerc̾e possit.
onem meã darinõ opot̾e constat.
d̾ .ł. Campanus scripsit nõ debe p̃torẽ
paticomum munus oꝑas imponi eiq
ex fidei cõmissicã manumittitur.s
m filius. ⁊ sepos. ⁊ ꝓnepos qui lib̾te nupti.¬
is consentit. oꝑarum ex accõnem amittit.
nam heccuius matrimonio consentit
mofficio marui eẽ debr. Si añ nuptie ꝙ
b patromis consentit. nullas hãtiure.¬
oꝑas exig̾e patronus nõ ꝓhibetur pat̾ne.
It̾ filie inep ti ⁊ pnepti patroni q̃ lib̾re

Expanded text:
fideiussor tenetur: mora fideiussoris nulla est. at in homine debito fideiussor eteandem negotiationem in eadem ciuitate et eodem loco inuito patrono exercere possionem in eam dari non oportere constat.. Campanus scribit non debere praetorem pati donum munus operas imponi ei, qui ex fideicommissi causa manumittatur. sed oni filius et nepos et pronepos, qui libertae nuptiis consensit, operarum exactionem amittit: nam haec, cuius matrimonio consensit, in officio mariti esse debet. Si autem nuptiae, quibus patronus consensit, nullas habearas exigere patronus non prohibetur. Patronae, item filiae et nepti
Abbreviated transcription (Latin):
d̾.ł. Scriptus heres cc̃ quem filius impi¬
bos qui subiectus dr̃ exedicto pͥmo bonoꝵ
possõnem petit. exemplo legitimi sod̃ tab
bere pot̾it moriantur. heredib eorumi
succurrendumerit. quid enim si non po¬
tuint adire hereditatem uire cessante uł
oblitem indubium constituti.
postumam enixa ẽ. eidem titie crimẽ ad¬
ultu senpnius apud p̃sidem ꝓuintie ꝓ
priumobiecit. quero an id tp̃s pubtatis
questio adult̾ii differri debeat. nep̃ iudi¬
cum postume fiat. paulus R. Sieipu

Expanded text:
 Scriptus heres, contra quem filius impubes, qui subiectus dicitur, ex edicto primo bonorum possessionem petit, exemplo legitimi secundum bere potuerit, moriantur, heredibus eorum succurrendum erit: quid enim, si non potuerunt adire hereditatem iure cessante vel ob litem in dubio constituti? postumam enixa est: eidem Titiae crimen adulterii Sempronius apud praesidem provinciae obiecit: quaero, an in tempus pubertatis quaestio adulterii differri debeat, ne praeiudicium postumae fiat. Paulus respondit, si ei p
Abbreviated transcription (Latin):
emptum ẽ pullius mom̃ti ẽ qͦr hĩs ad queo
sermonemꝰ ꝯfcrat in reb hũaius nonẽ. eaq
ad emptio ⁊ dacio nc̃ uana eficietur. ħ in eo
ħede quiexasse institutus eĩt dato substituto
ita ut ab instituto codicilli ꝯfirmarentur. ꝙ
si duo instituti s̃ substicutis datis unusq eõꝵ
non quiasit substitutus ħrs qui partem facu¬
at. licet ip̃e non deb̾it. Idem ⁊̃ põt circa nomii¬
ua exp̃ssa tractari. multosimnagissolum cohẽ:¬
dem totum dede puto qr is adiũctus sit quiͥ
⁊ tunc cum ad iungebatur in reb hũanis

Expanded text:
d quem sermonem conferat, in rebus humanis non est eaque ademptio et datio nunc uana efficietur. haec in eo herede, qui ex asse institu‹tu›s erit dato substituto, ita ut ab instituto codicilli confirmarentur. Quod si duo instituti sint substitutis datis unusque eorunon, quia sit substitutus heres, qui partem faciat, licet ipse non debeat. idem etiam potest circa nomina expressa tractari. multoque magis solum coheredem totum debere puto, quia is adiunctus sit, qui etiam tunc cum adiungebatur in rebus humanis
Abbreviated transcription (Latin):
ĩcidisse. sx. nec ei quodtestõ fuat datũ
aufendum.
Crescriptum ⁊ ꝯstitutum ẽ eum qui test̾m
neccodicillos fecisse. Id̾oq quod inillo
testõscriptum est. licet quasi incoclicilł
poterit ualere. tam̃non debetur.
scriptos natus eẽt. codicillis ꝑ fideiꝯunᷤ¬
sum aliquid dareturutileẽ quod sieiq
ĩ post testam̃tuꝵ stm̃ ⁊ dñiqm codicilli
striberentur ꝑinecha mortuus eẽt da

Expanded text:
incidisse respondi, nec ei quod testamento fuerat datum incidisse respondi, nec ei quod testamento fuerat datum auferendum. escriptum et constitutum est eum, qui testamentum nec codicillos fecisse: ideoque quod in illo testamento scriptum est, licet quasi in codicillis poterit ualere, tamen non debetur.scriptos natus esset, codicillis per fideicommissum aliquid daretur, utile est. Quod si ei, qui post testamentum factum et antequam codicilli scriberentur mortuus esset, da
Abbreviated transcription (Latin):
c̃ et̾ liberis eius siquid fuĩt datum denega¬
ridebeat ⁊ sinon sui̾nt in potestate. S sile¬
gitum ei sit relictum. idq restituere sit
rogatus consequens erit dicere admitri
cum ad legatum. ꝙͦ non ip̃e abͣiss si ad ali¬
umsit translatuus. ¶ Siplures heredes
institutisint. ⁊ omẽs dolo fecerint quo
mmirius testm̃ mutaretur dicend̾ ẽ acciõe
non ueniant. ⁊ ꝑ hoc deficiat facultas
otestam̃ti faciendi denegande sunt acci¬
ones ei qui dolo fecĩt. siue legitimus hrs
sit. siue priore cestõ sc̾iptus Ifr̃is aũt fc̃o
frĩnon nocet. ¶ Si fideieuis quidolum
admisit ꝯmissum ẽ ut heditatem resti¬
tueret. Caheditas caduca cumsuis ħoñiͣ¬
bus fiet ut comodꝰ legis falcidic fiscussñ¬
ciat. dodnͣtis aũt fidei comissarius.
ap̃uir um qui non ꝑuim nec dolum
quominus uxor cͣc eum mutata uolun¬
tate codicillos faceret untercesẜat. s ut
fieri assolet offeusam egre mulieris
maritaliẜ mone placͦuerat. Incrim̃nõ

Expanded text:
datum, denegari debeat, etsi non fuerint in potestate. sed si legatum ei relictum sit idque restituere sit rogatus, consequens erit dicere admitti eum ad legatum, quod non ipse habuisset sed ad alium sit translaturus. Si plures heredes instituti sint et omnes dolo fecerint, quo minus testamentum mutaretur, dicendum est actiones non ueniant, et per hoc deficiatur facultas testamenti faciendi, denegandae sunt actiones ei qui dolo fecerit, siue legitimus heres sit siue priore testamento scriptus. Fratris autem factum fratri non nocet. Si fidei eius qui dolum admisit commissum est, ut hereditatem restitueret: ea hereditas caduca cum suis oneribus fiet, ut commodum legis Falcidiae fiscus sentiat, dodrantis autem fideicommissarius.Uirum, qui non per uim nec dolum, quo minus uxor, contra eum mutata uoluntate, codicillos faceret, intercesserat, sed ut fieri adsolet, offensam aegrae mulieris maritali sermone plac‹a›uerat, in crimen non
Abbreviated transcription (Latin):
sitam eẽ in questione hꝰ mõi controusiam
Pan legataque post instituti mortem obieit¬
ie doclicilis ascriptauł ad emptas̃ asubtituti
temꝑe coclicillis fc̃aualeat ac iltestam̃tostã
ueẽt quõd sabinum ⁊ cassiũ respondisse aiu¬
ut ꝓculo clissentiente ninͣnrum aũt sabi¬
ni ⁊ cassii colletuo qm ⁊ ip̃i reddunt illa ẽ ꝙꝓ
codicilli ꝓparte testam̃ti hñtur. obseruatio¬
nemq t̃uiris legem inde traditam ẜuent. p¬
ego aũt ausus sum sñ q̃ pculi ucrissimã dic¬
re. nullius mom̃ti ẽ enim ẽ legatum quod

Expanded text:
sitam esse in quaestione huiusmodi controuersiam: sitam esse in quaestione huiusmodi controuersiam: an legata, quae posteaquam instituti mortem obierunt codicillis adscripta uel adempta sunt, a substitutis tempore codicillis facta ualeat ac si testamento facta esset. quod Sabinum et Cassium respondisse aiunt Proculo dissentiente. nimirum autem Sabini et Cassii collectio, quam et ipsi reddunt, illa est, quod codicilli pro parte testamenti habentur obseruationemque et legem iuris inde traditam seruent. ego autem ausim sententiam Proculi uerissimam dicere. nullius enim momenti est legatum, quod
Abbreviated transcription (Latin):
cillis hrcdtatem dari non posse roẽmillamht̃. S
neper cocdicillos qui ertest̾o ualerent ip̃mte¬
st̃m quod uires ꝑinstitutioẽm ħedum accip̃
confirmariuidetur. A E Iz  codi alle
d̾. Qunigraui utero uxorem eẽ ignorabat c̃õ¬
cliciluis adfilium sciptis lib̾tates dedit. nata
lud sinedubio dici nonpõt. ⁊̃ filiamͦ
manũmittere cogentam. cum abea nicħ pat̃
pecierit. ⁊ iuire suo hẽs exuterit. ¶ trattan
solet de eoquicumtabulas testi nonfeciss co¬
dicilus it ascripsitꝰ tcuim hedem ẽẽ uolo. Sñ ẜ¬
instarhr̃e uoluit reliquerit. anuero test̾m:
facere se estimauit. namhoc casunichil ale.¬
gittimo peti poterit. uoluntatis aũt que¬
istio exeo scripto plerumq decłatur. nam¬
dͥ si fortẽ aticio legatareliquid. substitutum a¬
scrips it. ħis sinon extitiss sinedubiononco
ubi. dicullos s test̾m facert uoluisse intltige tur.
ccũ. Quidam referunt qͣntum repetoa
uorput uiuianum sabmi ⁊ casii ⁊ proculi ex po¬

Expanded text:
cillis hereditatem dari non posse rationem illam habet, ne per codicillos, qui ex testamento ualerent, ipsum testamentum, quod uires per institutionem heredum accipit, confirmari uideretur. 11 Ide. Qui graui utero uxorem esse ignorabat, codicillis ad filium scriptis libertates dedit. nata nim sine dubio dici non potest etiam filiam manumittere cogendam, cum ab ea nihil pater petierit et iure suo heres exstiterit. Tractari solet de eo, qui, cum tabulas testamenti non fecisset, codicillis ita scripsit: 'Titium heredem esse uolo'. sed instar habere uoluit, reliquerit an uero testamentum facere se existimauerit: nam hoc casu nihil a legitimo peti poterit. uoluntatis autem quaestio ex eo scripto plerumque declarabitur: nam si forte a Titio legata reliquit, substitutum adscripsit, heres si non exstitisset, sine dubio non codicillos, sed testamentum facere uoluisse intellegetur.um. Quidam referunt, quantum repeto apud Uiuianum, Sabini et Cassii et Proculi expo
Abbreviated transcription (Latin):
natus intesti succesor debebit. quicumq erã
ab intest̾o succcsfit locum hñt codicilli. nam
dicam intestato patre .f. mortuo. nicħdesid̾¬
ant coclicilli. s uicem testĩ exhibent. testa¬
m̃to aũ fcõ ius secuntur enis. coꝑis . i
aut.. Sedcum ea testatoris uolunt᷑as
fuũt. ut exumu̾sa heditate legata erroga
gionem siamplius quam ħeditaria portio

Expanded text:
natus intestati successor debebit: quicumque enim ab intestato successerit, locum habent codicilli: nam dicam, intestato patre familias mortuo nihil desiderant codicilli, sed uicem testamenti exhibent: testamento autem facto ius sequuntur eius. 17 Ium. Sed cum ea testatoris uoluntas fuerit, ut ex uniuersa hereditate legata erogaretionem, si amplius quam hereditaria portio
Abbreviated transcription (Latin):
ibi codicilloᷤᷤ fecĩt. atq ita emãcipat᷑ decesẜ it
queritur an ex cocdicit legatã dĩbeantun
nam ⁊ testam̃tumualet: sicotemꝑe eos fe¬
cit quotest̾i faciõem non huit nec similis ẽ
muto quirecte coclicillos ꝯfirmaũit licet
enim testam̃tum facere nompossit. tñtestõ¬
quod ante fecerat in eodem statuẽ. huius
doreb testatur. s dicemꝰ codicillos ualere.
codicillimilitie tꝑe fc̃i non debentreferri
adtestm. s iure militariualent ¶ Si cis uo
quitesto legatum acceꝑit. libertas coclicid¬
us detur. utile legatum ẽẽ dicemus. quasi¬
d abinitio constitt legatum. ¶Siquiscer¬
ti gnis codullos ꝯfirmauit. putoquos nõ¬
inssimos fecero. nonutiqstatm coclicila nͣ
dñr. consistere uidebuntur qͣm diu alii
quoq fieri pꝰsnt. ⁊ idõ si alupostra fiant. le¬
Tata inpriorib data nonualebunt.

Expanded text:
ita emancipatus decesserit, quaeritur, an ex codicillis legata debeantur: nam et testamentum ualet, sed eo tempore eos fecit, quo testamenti factionem non habuit. nec similis est muto, qui recte codicillos confirmauerit: licet enim is testamentum facere non possit, tamen testquod ante f‹e›cerat in eodem statu est, huiudo rebus testatur. sed dicemus codicillos ualere: codicilli militiae tempore facti non debent referri ad testamentum, sed iure militari ualent. Si ei seruo, qui testamento legatum acceperit, libertas codicillis detur, utile legatum esse dicemus, quasi ab initio constiterit legatum. Si quis certi generis codicillos confirmauerit, puta 'quos nouissimos fecero', non utique statim quae codicillis dantur consistere uidebuntur, quamdiu alii quoque fieri possint, et ideo si alii postea fiant, legata in prioribus data non ualebunt.
Abbreviated transcription (Latin):
ap̃.a ¶nte tabulas testamenti codicilli
fci non aliter ͥ tit᷑ qͣm si testam̃to quod pꝰcafac¬
tum ẽ uł codicilli⁊ firmentur. aut uoluntaᷤ
corum quocumq inditio retineatur. sit
non ẜuabuntur eade quib aliterde fu¬
netus nouisñme. ludicabit
nichil egisse matrem que cum pure li¬
beros suos ħrdes institũt. conditioẽme dã¬
mancipacionis cocdicillis ad iecit. quiane de¬
q conlitioẽmħrdi inscituto codicillis a ac¬
dicere neq substituere clirectopõt. ioli . Enͣꝗͥ
matõe codicilloꝵ pat̾ fam̃ adiecĩt. ut nonͣ ÷¬
alias ualere uelit qm suamanu signatos ꝑdi¬
et subscriptos tñualent facti abeo cocdici¬
li. licet neq abeo signatineq manueiũs
scrippti fiu̾int. namꝰea q̃ postea geruntui
priorib derogant. ¶ Cochcillos is d̾m̃f
stam̃tum fm̃ mortuo coclicillis quis le gnf

Expanded text:
ulas testamenti codicilli facti non aliter ualent, quam si testamento quod postea factum est uel codicillis confirmentur aut uoluntas eorum quocumque indicio retineatur: sed non seruabuntur ea, de quibus aliter defunctus nouissime iudicauitnihil egisse matrem, quae, cum pure liberos suos heredes instituerit, condicionem emancipationis codicillis adiecit, quia neque condicionem heredi instituto codicillis ad‹i›cere neque substituere directo potest. matione codicillorum pater familias adiecerit, ut non alias ualere uelit quam sua manu signatos et subscriptos, tamen ualent facti ab eo codicilli, licet neque ab eo signati neque manu eius scripti fuerint: nam ea quae postea geruntur prioribus derogant. Codicillos is demum stamentum factum mortuo codicilli
Abbreviated transcription (Latin):
desti fc̃i temꝑe restator̃s fuiss codicillo¬
rum tenꝑe aliemi᷑s. non recte libertas:
libertates deficiint᷑ attñ ad fideiꝯ missa¬
nas eipd̾ est. ¶ Firiosus non inclłigͣr
codicilds facere. quia nec aliudquicqͣm age
testb̾ mitilit̾ data nonpõt codicilł quasiħ̾e¬
cditas ꝯfirmari. s exsidei ꝯmissoꝑetit. salua
d̾. Siquis cumtestri nlłm habebat. co¬
clicilł fid̾ i ꝯmissa hoc modo ledit quis quis
michi hr̃s erit bonor ue pꝰsessorenis fideicon¬
nuto. fidĩ ꝯmisa prestarideb̾e. quia pater.¬

Expanded text:
enti facti tempore testatoris fuisset, codicillorum tempore alienus, non recte libertas libertates deficiunt, attamen ad fideicommissarias eundum est. Furiosus non intellegitur codicillos facere, quia nec aliud quicquam agertestamento inutiliter data non potest codicillis quasi hereditas confirmari, sed ex fideicommisso petitur salua. Si quis cum testamentum nullum habebat, codicillis fideicommissa hoc modo dedit: 'quisquis mihi heres erit bonorumue possessor, eius fidei committo', fideicommissa praestari debe
Abbreviated transcription (Latin):
els. Plociãna celso suosalt. liicius ticius
his uerbis itacauit᷑. Si qui taburalioue quo
gnẽ ad  testam̃tũ ꝑtinens reliquero itaualere
Is quiunum filium habebat. ẽco¬
dicillos ad eum scripsiss decessit intestatus
tione siuhrdis nemodixiͣt codicillos eua
dimidia filius ad quem codicillus fẽs ẽ
cedens. cum putaret alterum exhis pͥu
⁊decessisse. similimodo dicipot omia ꝑinda
filium ad q̃ scripti s̃ coclicilli atq sisolus ħ¬
filio ab lat᷑us insisolum putaret successoror

Expanded text:
. Plotiana Celso suo salutem. Lucius Titius his uerbis ita cauit: 'si quid tabulis alioue quo genere ad hoc testamentum pertinens reliquero, ita ualere Is qui unum filium habebat, cum codicillos ad eum scripsisset, decessit intestatus tione sui heredis nemo dixerit codicillos euandimidia filius, ad quem codicillus factus ecedens, cum putaret alterum ex his prius decessisse, simili modo dici potest omniafilium, ad quem scripti sunt codicilli, atque si solus hfilio ablaturus, nisi solum putaret successorem
Abbreviated transcription (Latin):
tioem codicillorum ueluti siãn captiui¬
tatẽ quis coclicillos ꝯfirmauit. ⁊ incaptun¬
tate quis codicillos scribat. namnonua¬
lent. Idem ẽ sialiquo modo uistest̾i faci¬
encli desierit hr̃e. prec̾ea ĩilis quenon
is s fẽis̃. ꝓm̃habẽ quod codicilliᷤ¬
ẜ scriitur atꝙ siubi confirmatio scͥpta¬
ħe fuissi. ueluti sũta incodicillis scͥptum
erit uestem que meaẽ. codicillorptp̃s
spectantum: ñ quoconfirmantur.
Itemsiticius uinus ẽ. uł sitot annis ẽ co¬
dicillis legauit. seio tempꝰ cocdicilloruo¬
aut. Conficiuntur codicilli .iiiiͦ.amo¬
dis. aut enim in fufm ꝯfirmantur. aut
in p̃centum. aut persideiꝯmissum te¬
stam̃to fcõ. aut sine testamento .O: ido
sua his relinquerelegntim̃ã heditatẽ
¶COdicillitoriens ualent quociens quis te¬
Tstamentum quoq ip̃e facere posit. non¬
põ tam̃ hoc itaintelle gemꝰ ut exigamus po¬
tuisse eum eotempore quoscribit eos co¬
dicillos test̾m facere. Quid enimsisuffici¬

Expanded text:
tionem codicillorum, ueluti si ante captiuitatem quis codicillos confirmauerit et in captiuitate codicillos scribat: nam non ualent. idem est, si aliquo modo ius testamenti faciendi desierit habere. Praeterea in illis, quae nonest perinde habendum quod codicillis scribitur, atque si ubi confirmatio scriptum fuisset: ueluti si ita in codicillis scriptum erit: 'uestem quae mea est', codicillorum tempus spectandum, non quo confirmantur: item 'si Titius uiuus est' uel 'si tot annis est', codicillis legauit Seio, tempus codicilloruum. Conficiuntur codicilli, quattuor modis: aut enim in futurum confirmantur aut in praeteritum aut per fistamento facto aut sine testamento. Sed ideo sua his relinquere legitimam hereditatem. Codicilli totiens valent, quotiens quis testamentum quoque facere possit. non tamen hoc ita intellegemus, ut exigamus potuisse eum eo tempore, quo scribit eos codicillos, testamentum facere: quid enim, si suffici
Abbreviated transcription (Latin):
uenire. S ⁊ si sit hie nepos emanc̾ipatus
ũnẽ etiam dice non admittieum qͣi fuli¬
um. hic enim qiͣ filius non ẽ ex lib̃iscũ
ui ra adoptionis cmancipatione finita s
fi liumhabensex eonepotem simlocũ
filii nepotem ad optaũo: ambo admiitũ¬
tur. Plane si fuĩt emancipatus nepof:
non admittetur. quia pat̾ eum p̃cedit.¬
¶ Siquis postemancipationem quesitum¬
sibi filium patri suomnadoptionem dede

Expanded text:
uenire. Sed si sit hic nepos emancipatus, uerum est dicere non admitti eum quasi filium: hic enim quasi filius non est ex liberis, cum iura adoptionis emancipatione finita sint. Si filium habens et ex eo nepotem in locum filii nepotem adoptauero, ambo admittentur: plane si fuerit emancipatus nepos, non admittetur, quia pater eum praecedit. Si quis post emancipationem quaesitumibi filium patri suo in adoptionem dede
Abbreviated transcription (Latin):
debet muti patrisuo. ¶ Siemancipaturs
lius uxore non exuoluntate patiis ducta fu¬
erit filium sortitus. deinde nepos patre iã
mortuo. ad bonorĩm possonem auiueni¬
reuelit. admitendus ẽ ad eam Qiõenĩ
ꝑrecisionemis qui filius ẽ. iustus efficitur
non filius. cum recisio quomagis admnta¬
tur. nõ quo nnus ad hibeatur. nam ⁊ si
tam ignominiosam duxit uxorem filus.
ut dedecori sit tam ipĩ quam patri.f. mu¬
lierem talem habe. dicemus ⁊ exconatum
adbonorum possõnem aui admitti. cum
possit auus iure suo utieumq ex herelã¬
re. nec enumminus in hoc nepote. ns quid̃
patris eius delicta: ꝓpendit. ¶Sieman¬
cipatus filius p̾tuus ante petitam̃ bonorũ
posfonem ad arrogandum sese decdit. ami¬
itit coͣ tabulas bonorum possonensiqui
filio suo emancipato ne potem quemexe
retinuerat decuit madoptionem nepos i¬
stead ccͣ tabulas bonoꝵ possõnem᷑ lu ad
mittit. patre eius añ defuncto. qr meuis¬

Expanded text:
patri suo iungi. Si emancipatus filius uxore non ex voluntate patris ducta filium fuerit sortitus, dein nepos patre iam mortuo ad bonorum possessionem avi velit venire, admittendus est ad eam: non enim per rescissionem is, qui filius iustus est, efficietur non filius, cum rescissio, quo magis admittantur, non quo minus, adhibeatur. nam tam ignominiosam duxerit uxorem filius, ut dedecori sit tam ipsi quam patri mulierem talem habere, dicemus et ex ea natum ad bonorum possessionem aui admitti, cum possit auus iure suo uti eumque exheredare: nec enim minus in hoc nepote is, qui de ta nepotis patris eius delicta perpendet. Si emancipatus filius praeteritus ante petitam bonorum possessionem adrogandum se dederit, amittit contra tabulas bonorum possessionem. Si quis filio suo emancipato nepotem, quem ex eo retinuerat, dederit in adoptionem, nepos iste ad contra tabulas bonorum possessionem aui sui admittitur patre eius ante defuncto, qui
Abbreviated transcription (Latin):
bonorum possõnemꝙ in patronocont᷑
ẽ. ¶ Siquis filium quem in potestatei
habui̾t institui̾t hcredem uł ex heredau̾it.¬
cdu et ex eonepotemomifit. bonoꝵ possõni¬
iͣ locus nonẽ. quia nõ eẽt nepossuus hẽro¬
e̾ futurus eadem sunt i insequentib gra¬
dib. ¶ Ad testam̃ta feminanim edictõ
ꝰ s. hreles nõ hñt. ¶ Siquis eum qui inut̃õ¬
au ẽ. pret̾ misit. ⁊̃ nõdum natoeo alius ꝙ¬
i. heros institutus ẽ. bonorum possõnem
is sẽ tabulas admu̾t̾e pot̃. qi iniquum ẽ ne¬
antemoriauir bonorum possõnis bene¬
ficium adħrdem transmitat. ꝙͣ maxĩe

Expanded text:
bonorum possessionem: quod in patrono contra est. Si quis filium quem in potestate habuit instituerit heredem uel exheredauerit et ex eo nepotem omiserit, bonorum possessioni locus non est, quia non esset nepos suus heres futurus. eadem sunt et in sequentibus gradibus. Ad testamenta feminarum edictum suos heredes non habent. Si quis eum qui in utero est praetermiserit, etiam nondum nato eo alius qui heres institutus est bonorum possessionem contra tabulas admittere potest, quia iniquum est neante moriatur, bonorum possessionis beneficium ad heredem transmittat. quod maxime
Abbreviated transcription (Latin):
li iepa nõnsam paurud̃ conferet set
sisir neptis solanonecuã nepõs ex eodẽ
tue donfertur peruoditemꝙ nepon
uł noptiexalio. s isiduo neptes sint
ex diu̾sis filus consc̾rent. ⁊ iuicem ⁊ pã¬
iuo si exeodem paut tantum inuoemꝰ
ferent. ¶ Cum dos constrt᷑ inpensarũ
necessararum sit detractio cct̾arum nõa¬
ꝙ si iam factum diuortium ẽ. ⁊ marituᷤ

Expanded text:
li nepoti, non etiam patruo conferet.Sed si sit neptis sola, non etiam nepos ex eodem, tunc confertur patruo itemque nepoti uel nepti ex alio.Sed et si duae neptes sint ex diuersis filiis, confere‹n›t et inuicem et patruo, si ex eodem patre, tantum inuicem conferent.Cum dos confertur, impensarum necessariarum fit detractio, ceterarum non.Quod si iam factum diuortium est et mari
Abbreviated transcription (Latin):
ad collationemdotis p̃tor cogat filiam
sipetat bo. possonem. at camensinõ pe¬
tat conferre delebit. si mõ seboĩs pat̾nismi¬
sceat. ⁊ ħ duus puis ulpiõadnano rescrip¬
sit. eclameam que non petiert bopossõ¬

Expanded text:
tionem dotis praetor cogat filiam, si petat bonorum possessionem, attamen etsi non petat, conferre debebit, si modo se bonis paternis misceat. et hoc diuus Pius Ulpio Adriano rescripsit etiam eam, quae non petierit bono
Abbreviated transcription (Latin):
s conditionem cõtinguere.cur. non ⁊̃ per
fid̾i cõmissum. cadem pecuniam adim̃
q mee commissum sit aut stichum.
aut pamphilum meum ẜuum recide¬
rem. ⁊ instico̾ aliquid ex legatoꝑalegem
falcioiam ꝑdidissem necce habȩo aut
pam philum seruum meum to tumti¬
fłoture.aut ẽa partem stichi quam

Expanded text:
odo condicionem exstinguere, cur non etiam per odo condicionem exstinguere, cur non etiam per fideicommissum eandem pecuniam adimenique meae commissum, ut aut Stichum aut Pamphilum meum seruum redderem, et in Sticho aliquid ex legato propter legem Falcidiam perdidissem, necesse habebo aut Pamphilum seruum meum totum Titio dare aut eam partem Stichi, quam
Abbreviated transcription (Latin):
rum rogauerit eum aliquid debeat hoc fi
d̾.E. Quidam testam̃to uł codicillis
phile dariuolo. itaut in fra icriptumne pd
aiulio actore a uiros tot ⁊quos incastri
habeo tot.⁊ innumera quos habeo
tot postannos multos inead̾ uolun¬
tate manemte deces sit. cumomis sũ¬
me inalios usus trans late essent᷑
Quero andb̾atur frd̃i comnussum
potius ħrdib uoluisse urcõ auieos ꝗ¬
r deo qua drigentipam philedebe bunt᷑
Quonͣens lege uilia bona uaeentia ad
erãt. Ettibi suus legatus fuĩt ipetit¬
um ateut titio aliquid pr̃ares usq adp̃¬
scriptus exparte hrg rogatus sit ꝑcipere peca
⁊ his quib testam̃ to legatum erat distribu¬
cit. id quod sub conditione legatum est
tunc ꝑcipere o behit cum conditio extue¬
łͣrit. interim᷑ uen eĩs quib legatum est. sa¬
xs dareoportet. ¶ Cut statulib pecirni¬
am dare uissus est. is rogaripõt u̾ eandẽ
pecuniã alicuirestituat᷑. Nam cum poᷤsit¬
i testator codicitł pure libttm danre. ⁊ͭ hocͦm¬

Expanded text:
rum rogauerit eum aliquid, debeat hoc fi. Quidam testamento uel codi cillis philae dari uolo ita ut infra scriptum est: xiguntur, quamuis testator ita cauerit.quos habeo tot et in numerato quos habeo tot': post multos annos eadem uoluntate manente decessit, cum omnes summae in alios usus translatae essent: quaero, an debeatur fideicommissumpotius heredibus voluisse, unde aureos quadriet ideo quadringenti Pamphilae debebuntur. Quotiens lege Iulia bona vacantia ad erant. Si tibi servus legatus fuerit et petitum a te, ut Titio aliquid praestares usque adscriptus ex parte heres rogatus sit praecipere pecuniam et eis quibus testamento legatum erat distribuere, id quod sub condicione legatum est tunc praecipere debebit, cum condicio exstirit: interim aut ei aut his quibus legatum est satisdari oportet. Cui statuliber pecuniam dare iussus est, is rogari potest, ut eandem pecuniam alicui restituat: nam cum possit testator codicillis pure libertatem dare et hoc m
Abbreviated transcription (Latin):
realii. ẜuum uendidis s⁊: quesitum
dẽ anhrditatem restituẽ cogendẽ his
r ad quem hrditas ex ep̃none ẜuihidiᷤͦ.
scriptiꝑuenerit. dixi coupellendum et
aꝰ fid̾i commissum restitu endum
eum quisum suũ ħrdem scrptum
uendid̾it. cum p̃ cium hrcutatis quã
restuuere rogatus ẽ. habi. Is autemad
cui sticus aut damas legatus eẽt clectio¬
ane legatario datã frõi eius frsi cominis¬
aͣ sum eẽt ut sticbum alt̾ĩprẽt. sidamam
⁊uendicare maluĩt nichil ominusstich¬
fit̾um excasa fid̾i commissi pr̃ared̃bebit.
Siue enuim plus est damas compete¬
olendus est stichum redim̃e. Siue mi¬
noris eq̃ stichum iuste oare cogetur n
sumꝑeum sceterit quominus &x testas¬
commissum prestare cogendus est. ac is¬
nec isquidem qui seruum legatũ
rogatus fuerit manumitere.Isenim
demum pecuniam ex causa fidei com¬
mis si prestare cogendus est qui ali¬
quid eius dem generis uł simuł erre¬

Expanded text:
 quaesitum est, an hereditatem restituere cogendus est is, ad quem hereditas ex emptione serui heredis scripti peruenerit. dixi conpellendum esse ad fideicommissum restituendum eum, qui seruum suum heredem scriptum uendidit, cum pretium hereditatis, quam restituere rogatus est, habeat. is autem, acui Stichus aut Dama legatus esset electione legatario data et fidei eius commissum esset, ut Stichum alteri praestaret: si Damam uindicare maluerit, nihilo minus Stichum ex causa fideicommissi praestare debebit. siue enim pluris est Dama, compellendus est Stichum redimere, siue minoris, aeque Stichum iuste dare cogetur, cum per eum steterit, quo minus ex testamcommissum praestare cogendus non est, ac ne is quidem, qui seruum legatum rogatus fuerit manumittere: is enim demum pecuniam ex causa fideicommissi praestare cogendus est, qui aliquid eiusdem generis uel similis ex te
Abbreviated transcription (Latin):
Idatum ⁊ roeotitiũ non amplius qup̃¬
cũce inserius uendicariposse. ad icctio a¬
utem illa quos eristimo singulos uicenꝰ
aureis nonmutat. legati conditionem i
silegis falcidie ranonem habere oporte¬
ał nchilominus enim uerum preciũ
sesuorum inestimatioñe deducetur¬
eifundum uendicare põt. ¶ Sititius:
cuistichus legatus futrat. antequã
sciret ad selegatum pertinere decesẜit
gieundem seiolegar̃t. ⁊ ħrs tiuile¬
gatum non repudiaũt. stichum seius
gtnoi cabit ¶ Sipater.f. ab impub̾e.
filietitio fundum legauĩt. ⁊ a substiti

Expanded text:
datum et ideo Titium non amplius quindatum et ideo Titium non amplius quincuncem in seruis uindicare posse. adiectio autem illa 'quos aestimo singulos uicenis aureis' non mutat legati condicionem, si legis Falcidiae rationem habere oporteat: nihilo minus enim uerum pretium seruorum in aestimationem deducetur, fundum vindicare potest. Si Titius, cui Stichus legatus fuerat, antequam sciret ad se legatum pertinere, decesserit et eundem Seio legaverit et heres Titii legatum non repudiaverit, Stichum Seius vindicabit. Si pater familias ab impubere filio Tit
Abbreviated transcription (Latin):
isomnpronium interim intotum habi¬
ił. turum. ⁊siquidemint᷑ ãnum manu¬
imissits liberñicum fffecturum.. sũ
Sinautem hoc non fecissi. totum ad
titium pertinere. ¶ Qui fundun ee¬
sui eclifitiumm suꝑpositum est. ¶Sĩ
desola suꝑ fitie exceperitꝰ nichil ominu̾
eiure legatitotus fundus uindicabit᷑.
fiexceptone doli mali opposita conse¬
quetur. idhes ut sidihabitare inuillali¬
ceat in quoinient ut iter qͦque
ractum in eahaberat. Siuer solum qu¬
dq exceptum fuĩt funous excepta uill¬
bituranuꝰe.ñ secus ac siduoꝵ fundoꝵ dñs¬
alterum legauĩt itaut altĩẜuiret. si inclinã¬
dum ẽ testatoim. ⁊̃ desolo cogitas ẜe sine
quo edifitium stare non potͦ. ¶ Silibtuᷤᷤ
patronum ex sexelirice hrdem seripsit.
alios exceteris. ⁊ ita legauĩt qui s nuchi
alius ex supra scriptis cũ patronomneo
ħis erit ẜuus illum. ⁊ illumtiolego quoᷤ
existimo singłos uicenis aureis intellig̃¬
dum erit ħr cdepatroni dumtarat legatitr

Expanded text:
Sempronium interim totum habiturum et, si quidem intra annum manumississet, liberum eum effecturum: sin autem hoc non fecisset, totum ad Titium pertinere. Qui fundum excui aedificium superpositum est. si de sola superficie exceperit, nihilo minus iure legati totus fundus uindicabitur, sed exceptione doli mali posita consequetur heres id, ut sibi habitare in uilla liceat: in quo inerit, ut iter quoque et actum in ea habeat. si uero solum quoque exceptum fuerit, fundus excepta uilldebebitur, non secus ac si duorum fundoalterum legaverit ita, ut alteri serviret. sed inclinandum est testatorem etiam de solo cogitasse, sine quo aedificium stare non potest. Si libertus patronum ex septunce heredem scripserit, alios ex ceteris et ita legaverit: "quisquis mihi alius ex supra scriptis cum patrono meo heres erit, servos illum et illum Titio lego, quos aestimo singulos uicenis aureis', intellegendum erit a coherede patroni dumtaxat legatum
Abbreviated transcription (Latin):
teeo cͥ fid̾icomi sscuii debebatur pla
ee tuere malit ħrs audiendum existimo
uł. sitito peccã legata fuit. ⁊ eius fid̾¬
i cõ. u alienum suum manumit t̾eͬne
dominus eum uendere uelit nichil¬
ominus legatum capiet quia ꝑeum¬
oditur unicuiq abeo ad quem legitima
ueius hrditas uł bonorpposses sioꝑuen¬

Expanded text:
eo, cui fideicommissum debebatur, plactuere malit heres, audiendum existimo. Iulianus Si Titio pecunia legata fuerit et eius fidei commissum, ut alienum seruum manumitteret, nec dominus eum uendere uelit, nihilo minus legatum capiet, quia ditur unicuique ab eo, ad quem legitima eius hereditas vel bonorum possessio per
Abbreviated transcription (Latin):
ceptum hrcli idem feci̾t. Et si tabule in
reꝵ natura uonsuit extimabitur i¬
posteauł mortuo testatore ¶Sitio⁊
memo legatus est stichus quiticus e¬
rat. dedebitur pars stichi in eiuo uã
ticius quanuris adiegatũnon mi¬
ratur parteni faciet ¶ Si stichiimi a¬
Ut pamp hiluniꝰ u tͣcahrs meus uolz
titiodato. sidixĩt ẜxo meus stichũ sip̃¬
se uelle dare sticho mortuo lib ahitu
uscornelianum ⁊ mancipia que meo
nfundo cummoria rmeaerunt br
meus titiodato. ancilla quemeo fum¬
do eẽ. con sueuerat. moriis tempo¬
re cum insuga eẽt. eniraẽ. Quero
anuł ip̃a. ł partus eius legato cedat
ossy ancilla quãuis infugasit. legata
uidetur et lici fugitiua erat᷑ ꝑũt hoꝰ b̾at᷑.
ac limeo surdo fais simoriente patre. Fhu¬
ic cousequens est. ut partus quocina¬
trem cousguatur ⁊ ꝑuide legaro cedat
acsifiuidom eclitus fuss. ¶ Sititio
sichus aut pam p.lus nͥtrum corꝑti
aller. legatus ẽ. d̾ude pam̾philam te

Expanded text:
ceptum heredi fecerit, et, si tabulae in rerum natura non fuerint, existimabitur ipostea vel mortuo testatore. Si Titio et Maevio legatus fuerit Stichus, qui Titii erat, debebitur pars Stichi Maevio: nam Titius, quamvis ad legatum non admittatur, partem faciet. "Stichum aut Pamphilum, utrum heres meus volet, Titio dato". si dixerit heres Stichum se velle dare, Sticho mortuo liberabitur. Cornelianum et mancipia, quae in eo fundo cum moriar mea erunt, heres meus Titio dato'. ancilla, quae in eo fundo esse consueuerat, mortis tempore cum in fuga esset, enixa est: quaero, an uel ipsa uel partus eius legato cedat. respondi: ancilla quamuis in fuga sit, legata uidetur et, licet fugitiua erat, perinde habetur ac si in eo fundo fuisset moriente patre fhuic consequens est, ut partus quoque matrem sequatur et perinde legato cedat, ac si in fundo editus fuisset. Si Titio Stichus aut Pamphilus, utrum eorum malet, legatus est, deinde Pamp