comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tas ad naugandum atq omnibus instructas inuenit. Eo¬
dem equitatus totius gallia conuenit numero milium .iiii.
pͥncipesq ex omnibus ciuitatib ex quibus per paucos quoꝵ
in se fidem perspexerant relinquere in gallia reliquos
obsidum loco secum ducere decreuerat. quod cum ipse
abess& motum gallia uerebatur. Erat una cum coeteis
donnorix heduus de quo ante a nobis dictum est. Hunc
secum ducere in pͥmis constituerat: quod eum cupidum
rerum nouarum cupidum imperii magni animi magna
inter gillos autoritatis cognouerat. Accedebat huc quod¬
in concilio heduorum dunnorix dixerat sibi a caesare regnum
ciuitatis deferri. quod dictum hedui grauiter ferebant. neq
recusandi aut deprecandi causa legitos ad caesarem miltere au¬
debant. Id factum ex suis hospitibus Caesar cognouerat: Ille om¬
nibus pͥmo precibus petere contendit ut in gallia relinqueretur
partim quod insuetus nauigandi mare timer&. partim quod

Expanded text:
tas ad navigandum atque omnibus rebus instructas invenit. Eotas ad navigandum atque omnibus rebus instructas invenit. Eodem equitatus totius Galliae convenit, numero milium quattuor, principesque ex omnibus civitatibus. Ex quibus perpaucos, quorum in se fidem perspexerat, relinquere in Gallia, reliquos obsidum loco secum ducere decreverat, quod, cum ipse abesset, motum Galliae verebatur. Erat una cum ceteris Dumnorix Aeduus, de quo ante ab nobis dictum est. Hunc secum habere in primis constituerat, quod eum cupidum rerum novarum, cupidum imperi, magni animi, magnae inter Gallos auctoritatis cognoverat. Accedebat huc quodin concilio Aeduorum Dumnorix dixerat sibi a Caesare regnum civitatis deferri; quod dictum Aedui graviter ferebant, neque recusandi aut deprecandi causa legatos ad Caesarem mittere audebant. Id factum ex suis hospitibus Caesar cognoverat. Ille omnibus primo precibus petere contendit ut in Gallia relinqueretur, partim quod insuetus navigandi mare timeret, partim quod
Abbreviated transcription (Latin):
nibus ad britannicum bellum rebus comparatis induci¬
omarum ad se cum .cc. obsidibus uenire iussit. Nis ad¬
ductis in his filio propinquisq eius omnib quos nomi¬
natim euocauerat consolatus induciomarum hortatusq
est uti in officio ꝑmaner&. Nihilo tamen setius pͥncipib
treuirorum ad se conuocatis hos singillatim cingentori¬
ꝯ significauit. quod tum merito eius a se fieri intellige¬
b̾at tum magni interesse arbitrabatur eius autoritatẽ
inter suos ꝗͣ pꝰlurimum ualere cuius tam egregiam in se
uoluntatem perspexiss&. Id culit factum grauiter in¬
duciomarus suam gratiam inter suos minui: & ꝗiam
inimico in nos animo ess& multo grauius hoc dolore
exarsit. Nis rebus constitutis Caesar ad portum itium cũ
legionibus peruenit. ibi cognoscit. Ix. naues quae in belgi
factae erant tempestate reiectas cursum tenere nõ potiuisse
atq eodem unde erant profectae reuertisse. reliquas para¬

Expanded text:
nibus ad Britannicum bellum rebus comparatis, Indutinibus ad Britannicum bellum rebus comparatis, Indutiomarum ad se cum CC obsidibus venire iussit. His adductis, in eis filio propinquisque eius omnibus, quos nominatim evocaverat, consolatus Indutiomarum hortatusque est uti in officio maneret; nihilo tamen setius principibus Treverorum ad se convocatis hos singillatim Cingetorigi conciliavit, quod cum merito eius a se fieri intellegebat, tum magni interesse arbitrabatur eius auctoritatem inter suos quam plurimum valere, cuius tam egregiam in se voluntatem perspexisset. Id tulit factum graviter Indutiomarus, suam gratiam inter suos minui, et, qui iam ante inimico in nos animo fuisset, multo gravius hoc dolore exarsit. His rebus constitutis Caesar ad portum Itium cum legionibus pervenit. Ibi cognoscit LX naves, quae in Meldis factae erant, tempestate reiectas cursum tenere non potuisse atque eodem unde erant profectae revertisse; reliquas para
Abbreviated transcription (Latin):
arduennam abditis quae ingenti magnitudine per me¬
dios fines treuiroꝵ a flumine rheno ad initium remor
pertin& bellum parare instituit. Sed postea ꝗͣ nõ nulli
pͥncipes ex ea ciuitate & familiaritate cingentorigis
adducti & aduentu nostri exercitus perterriti ad Cae¬
sarem uenerunt. & de suis pͥuatim rebus ab eo petere
coeꝑunt: quoniam ciuitati consulere nõrunt. poss&
ueritus ne ab hominibus desereretur inducomarus
legatos ad caesarem mittit.sese id arco a suis discedere
atq ad eum uenire noluisse. quo facilius ciuitatem in
officio continer&. ne omnes nobilitatis discessu plebs
propter imprudentiam laberetur.itaq esse ciuitatem
in sua potestate. seseq si Caesar permitter& ad eum in
castra uenturum: suas ciuitatisq fortunas eius fidei
pmissurum. Caesar &si intelligebat qua de causa en
dicerentur quacunq eum res ab instituto consilio deter¬
rer& tam̃ ne estatem in treuiris consumere cogeretur om¬

Expanded text:
Arduennam abditis, quae ingenti magnitudine per meArduennam abditis, quae ingenti magnitudine per medios fines Treverorum a flumine Rheno ad initium Remorum pertinet, bellum parare instituit. Sed posteaquam nonnulli principes ex ea civitate et familiaritate Cingetorigis adducti et adventu nostri exercitus perterriti ad Caesarem venerunt et de suis privatim rebus ab eo petere coeperunt, quoniam civitati consulere non possent, veritus ne ab omnibus desereretur Indutiomarus legatos ad Caesarem mittit: sese idcirco ab suis discedere atque ad eum venire noluisse, quo facilius civitatem in officio contineret, ne omnis nobilitatis discessu plebs propter imprudentiam laberetur: itaque esse civitatem in sua potestate, seseque, si Caesar permitteret, ad eum in castra venturum, suas civitatisque fortunas eius fidei permissurum. Caesar, etsi intellegebat qua de causa ea dicerentur quaeque eum res ab instituto consilio deterreret, tamen, ne aestatem in Treveris consumere cogeretur om
Abbreviated transcription (Latin):
uell& ostendit. atq omnes ad portum itism conuenire
iub&. quo ex portu commodissimum in britanniam
trauiectum esse cognouerat cirater milium passuum .xxx.
trans missum a continenti. Huic rei quod satis esse uissum
est militum reliquit. ipse cum legionibus expeditis . iiii. &
equitibus. decc in fines treuiroꝵ proficiscitur. quod hi neq
ad concilia ueniebant: neq imperio parebant. germanosꝗ
transrhenanos solicitare dicebantur.Haec ciuitas longe pli¬
rimum totius galliae eꝗtatu ua l&: magnasq hab& copus
peditum. rhenumq ut supra demonstrauimus tangit.
in ciuitate duo de pͥncipatu inter se contendebant indu¬
ciomarus & cingentorix. ex quibus alter simulatq de Ce¬
saris legionumq aduentu cognitum est ad eum uenit. se
suosq omnes in officio futuros neq ab amicitia populi.x.
defecturos confirmauit. quaeq in treuiris gererentur o.¬
stendit: At induciomarus equitatum peditatumq coge
usq qui per etatem in armis esse non poterant in siluã

Expanded text:
elit ostendit atque omnes ad portum Itium convenire iubet, quo ex portu commodissimum in Britanniam traiectum esse cognoverat, circiter milium passuum XXX transmissum a continenti: huic rei quod satis esse visum est militum reliquit; ipse cum legionibus expeditis IIII et equitibus DCCC in fines Treverorum proficiscitur, quod hi neque ad concilia veniebant neque imperio parebant Germanosque Transrhenanos sollicitare dicebantur. Haec civitas longe plurimum totius Galliae equitatu valet magnasque habet copias peditum Rhenumque, ut supra demonstravimus, tangit. In ea civitate duo de principatu inter se contendebant, Indutiomarus et Cingetorix; e quibus alter, simul atque de Caesaris legionumque adventu cognitum est, ad eum venit, se suosque omnes in officio futuros neque ab amicitia populi Romani defecturos confirmavit quaeque in Treveris gererentur ostendit. At Indutiomarus equitatum peditatumque cogere, eisque qui per aetatem in armis esse non poterant in silvam
Abbreviated transcription (Latin):
ti mulctat. His rebus gestis idibus uiñ. utice classem con¬
scendit. & post diem tertium calarĩ in sardiniam per¬
uenit. ubi succitanos quod nasidium eiusq classem recep¬
ant copusq iuuerant. St .c. mulctat. & pro decimis octa¬
uas pendere uib&. bonaq paucoꝵ uendit. & ante diem
ii.Rl. quintilis naues conscendit. & a calarib secundum
terram prouectus duo de trigesimo die ideo quod tempe¬
statibus in portibus cohibebãtur ad urbem romam uenit.

Expanded text:
ti multat. § 98 His rebus gestis Idibus Iun. Uticae classem conti multat. § 98 His rebus gestis Idibus Iun. Uticae classem conscendit et post diem tertium Caralis in Sardiniam pervenit. Ibi Sulcitanos, quod Nasidium eiusque classem receperant copiisque iuverant, HS C multat et pro decumis octavas pendere iubet bonaque paucorum vendit et ante diem IIII Kal. Quint. navis conscendit et a Caralibus secundum terram provectus duodetricesimo die, ideo quod tempestatibus in portibus cohibebatur, ad urbem Romam venit.
Abbreviated transcription (Latin):
ti cum hispaniam peterent ad hipponem regium deferun¬
tur ubi classis .P. situ id tempus erat:a qua pͥauciora ab am¬
plioribus circunuenta nauigia deprimuntur. ibiꝗ scipio
cũ quos pauloante nominaui interit. Caesar interim zame
auctione regia facta bonisq eorum uenditis qui ciues.r.
rege excludendo consilium. ceperant tributis uectigalib¬
q regus irrogatis ex regno prouincia facta atq ibi crispo
sallustio proconsule cum imperio relicto ipse zama egressꝰ
uticam se recepit. lbi bonis uenditis eoꝵ qui sub uba petre¬
ioq ordines duxerant tabsianis sextertia .Xxx. mulctae
nomine imponit. ciuitates bonaq eoꝵ ab omni iniuria.
rapinisq defendit. leptanos quorum superioribus annis
bona uiba diripuerat & ad senatum questi per legatos
atq arbitris ab senatu datis sua receperant.xxX. centeniᷤ
milibus ponderibus olei in annos singulos mulctat. ideo
quod initio per dissensionem pͥncipium societatẽ cum

Expanded text:
ti, cum Hispaniam peterent, ad Hipponem regium deferunti, cum Hispaniam peterent, ad Hipponem regium deferuntur, ubi classis P. Sitti id temporis erat. A qua pauciora ab amplioribus circumventa navigia deprimuntur, ibique Scipio cum illis quos paulo ante nominavi interiit. § 97 Caesar interim Zamae auctione regia facta bonisque eorum venditis qui cives Romrege excludendo consilium ceperant, tributis vectigalibusque regiis locatis ex regnoque provincia facta atque ibi C. Sallustio pro consule cum imperio relicto ipse Zama egressus Uticam se recepit. Ibi bonis venditis eorum qui sub Iuba Petreioque ordines duxerant, Thapsitanis HS |XX, cnomine imponit; civitates bonaque eorum ab omni iniuria rapinisque defendit. Leptitanos, quorum superioribus annis bona Iuba diripuerat, et ad senatum questi per legatos atque arbitris a senatu datis sua receperant, XXX centenis milibus pondo olei in annos singulos multat, ideo quod initio per dissensionem principum societatem cum
Abbreviated transcription (Latin):
becilliorem uiba petreium facile consumpsit. deinde ipse
sibi cum conaretur gladio pectus traucere nec poss& precib
a seruo suo impetrauit ut se interficer&. idꝗ obtinuit.P. si¬
tius interim pulso exercitu saburre prefecti iubae ipsoq in¬
terfecto cum iter cum paucis per mauritaniam facer& for
te incidit in faustum a franiumq qui eam manum habe¬
bant qua uticam diripuerant. iterq in hispaniam intende¬
bant. & erant numero circiter mille.d. ltaq celeriter no¬
cturno tempore insidiis dispositis prima luce adortus ꝓꝑ
paucos equites qui ex primo agmine fugerant reliquoᷤ aut
interfecit aut in deditionem accepit. Afranium & faustũ
dissensione in exercitu orta faustus & a franius interficũt᷑.
pompeiae cum fausti liberis caesar incolumitatem suaꝗ om¬
nia concessit. Scipio interim cum damasippo & corquato
& pletorio rusticano nauibus longis diu multumq icta¬

Expanded text:
becilliorem Iuba Petreium facile ferro consumpsit. Deinde ipse becilliorem Iuba Petreium facile ferro consumpsit. Deinde ipse sibi cum conaretur gladio traicere pectus nec posset, precibus a servo suo impetravit ut se interficeret idque obtinuit. § 95 P. Sittius interim pulso exercitu Saburrae, praefecti Iubae, ipsoque interfecto cum iter cum paucis per Mauretaniam ad Caesarem faceret, forte incidit in Faustum Afraniumque, qui eam manum habebant qua Uticam diripuerant iterque in Hispaniam intendebant et erant numero circiter mille. Itaque celeriter nocturno tempore insidiis dispositis cum prima luce adortus praeter paucos equites, qui ex primo agmine fugerant, reliquos aut interfecit aut in deditionem accepit, Afranium et Faustumdissensione in exercitu orta Faustus et Afranius interficiuntur; Pompeiae cum Fausti liberis Caesar incolumitatem suaque omnia concessit. § 96 Scipio interim cum Damasippo et Torquato et Plaetorio Rustiano navibus longis diu multumque iacta
Abbreviated transcription (Latin):
perterritus desperata salute oppidum deserit. seq elam cũ
paucis parbaris pecunia honustus subdũe. atq ini regnum
fugere contendit. quem getuli sui comites in itinere prede
cupidi concidunt. seq in quascunq potuere partes conferũt.
Cum interim uirgilius postꝗͣ terra mariq clausus se nihil ꝓ¬
ficere intellexit suosq aut interfectos aut fugatos. M. cito¬
nem uticae sibi ipsi manus intulisse regẽ uagum absuisq de¬
sertum ab omnibus aspernari saburram eiusq copias absi¬
tio esse deletas utice caesarem sine mora receptum de tanto
exercitu reliquias esse nullas quae sibi prodessent suisq li¬
beris a caninio proconsule qui eum obsidebat fide excepta
seq & sua omnia & oppidum proconsuli tradit. Rex in¬
terim ab omnibus ciuitatibus exclusus desperata salute cũ
iam conatus ess& cum petreio ut per uirtutem interfecti
esse uiderentur ferro inter se depugnant. atq firmior im¬

Expanded text:
perterritus desperata salute oppidum deserit seque clam cum perterritus desperata salute oppidum deserit seque clam cum paucis barbaris pecunia onustus subducit atque in regnum fugere contendit. Quem Gaetuli, sui comites, in itinere praedae cupidi concidunt seque in quascumque potuere partis conferunt. C. interim Vergilius, postquam terra marique clausus se nihil proficere intellexit suosque interfectos aut fugatos, M. Catonem Uticae sibi ipsum manus attulisse, regem vagum ab suisque desertum ab omnibus aspernari. Saburram eiusque copias ab Sittio esse deletas, Uticae Caesarem sine mora receptum, de tanto exercitu reliquias esse nullas, ipse sibi suisque liberis a Caninio pro consule, qui eum obsidebat, fide accepta seque et sua omnia et oppidum proconsuli tradit. § 94 Rex interim ab omnibus civitatibus exclusus, desperata salute, cum iam cenatus esset cum Petreio, ut per virtutem interfecti esse viderentur, ferro inter se depugnant atque firmiorem im
Abbreviated transcription (Latin):
cisq equitibus se confert. Tamenses interim legatos de
uis rebus ad caesarem uticam mittunt. petuntq ab eo uti
ante ꝗͣ rex manũ colliger& sese q pugnar& si auxilium
mitter&. se tamen paratos esse quoad sibi uita suppeter&
oppidum seq ei seruare. legatos collaudatos caesar do¬
mum ub& antecedere: ac suum aduentum prenun¬
tiare. Ipse postero die utica egressus cum equitatu in
regnum ire contendit. Interim in itinere ex regiis co¬
pus duces complures ad caesarem ueniunt: orantq ut
sibi ignoscat. quibus supplicibus uenia data zamam
puenunt. Rumore interim perlato de eius leuitate
clementiaq propemodum omnes regni equites zamam
perueniunt ad caesarem. ab eoq sunt metu periculoq
liberati. Dum haec utrobiq geruntur considius qui tis¬
dre cum familiari sua gladiatoria manu getulisq pre¬
erat cognita caede suoꝵ domituq & legionum aduentu

Expanded text:
cisque equitibus confert. § 92 Zamenses interim legatos de cisque equitibus confert. § 92 Zamenses interim legatos de his rebus ad Caesarem Uticam mittunt petuntque ab eo uti antequam rex manum colligeret seseque oppugnaret sibi auxilium mitteret: se tamen paratos esse, sibi quoad vita suppeteret, oppidum seque ei reservare. Legatos collaudatos Caesar domum iubet antecedere ac suum adventum praenuntiare. Ipse postero die Utica egressus cum equitatu in regnum ire contendit. Interim in itinere ex regiis copiis duces complures ad Caesarem veniunt orantque ut sibi ignoscat. Quibus supplicibus venia data Zamam pervenit. Rumore interim perlato de eius lenitate clementiaque propemodum omnes regni equites Zamam perveniunt ad Caesarem ab eoque sunt metu periculoque liberati. § 93 Dum haec utrobique geruntur, Considius, qui Thysdrae cum familia sua, gladiatoria manu Gaetulisque praeerat, cognita caede suorum Domitique et legionum adventu
Abbreviated transcription (Latin):
oppido prohibuerunt: quod bello contra.p.r. suscepto in
oppido zame lignis congestis maximam in medio foro
pyram construdcerat: ut sibi forte bello for& superatꝰ
omnibus rebus eo coaceruatis. de hinc ciuibus cunctis
interfectis eodemq proiectis igne subiecto tum demũ
se ipse desuper interficer&: atquna cum liberis coniugi¬
bus cuubus. cunctaq gaza regia cremaretur. Postꝗͣ iuba
ante portas du multumq primo minis pro imperio egiss&
cum zamẽsibus. deinde cum se parum proficere intellexis¬
s& precibusq orass& uti se ad suos deos penatesq ad mitte¬
rent ubi eos perstare in sententia animaduertit nec mi¬
nis nec precibus suis moueri quo magis se reciperent. ter¬
tio petit ab eis ut sibi conuiges liberosq redderent ut secũ
eos asportarent. postꝗͣ sibi nihil omnino oppidanos respon¬
si reddere animaduertit. nulla re ab iis impetrata ab za¬
ma discedit. atq ad uillam suam cum. M. petreio pau¬

Expanded text:
oppido prohibuerunt, quod bello contra populum Romanum suscepto in oppido prohibuerunt, quod bello contra populum Romanum suscepto in oppido Zamae lignis congestis maximam in medio foro pyram construxerat ut, si forte bello foret superatus, omnibus rebus eo coacervatis, dein civibus cunctis interfectis eodemque proiectis igne subiecto tum demum se ipse insuper interficeret atque una cum liberis, coniugibus, civibus cunctaque gaza regia cremaretur. Postquam Iuba ante portas diu multumque primo minis pro imperio egisset cum Zamensibus, dein cum se parum proficere intellexisset precibus orasset uti se ad suos deos penates admitterent, ubi eos perstare in sententia animadvertit nec minis nec precibus suis moveri quo magis se reciperent, tertio petit ab eis ut sibi coniuges liberosque redderent ut secum eos asportaret. Postquam sibi nihil omnino oppidanos responsi reddere animadvertit, nulla re ab his impetrata ab Zama discedit atque ad villam suam se cum M. Petreio pau
Abbreviated transcription (Latin):
uenditionem indicturum & pecuniam mulcte nomine
relaturum ut incolumitatem retinere poss&. Quib metu
exanguinibus deq uita ex suo merito desperantibus. subi¬
to oblata salute libentes cupideq conditionẽ acceperunt.
petieruntq a caesare ut uniuersis .ccc. uno nomine pecu¬
niam imperar&. Itaꝗ bis miles sextertiis his impositis ut
per triennium sex pensionibus .p.r. soluerent. nullo eoꝵ
recusante. ac se eodem die demũ natos predicantes lieti
gratias agunt caesari. Rex interim uiba ut ex prelio
fugerat una cum petreio interdiu in uillis latitando tã¬
dem nocturnis itineribus confectis in regnum peruenit
ad oppidum zama ubi ipse domicilium conuiges libe¬
ros habebat. quo ex cuncto regno omnẽ pecuniam caris¬
simasq res comportauerat: quodq inito bello operibus
maximis munierat accedit. Quem antea oppidani ru¬
more exoptato de caesaris uictoria audito obhas causas

Expanded text:
venditionem inducturum et pecuniam multae nomine venditionem inducturum et pecuniam multae nomine relaturum, ut incolumitatem retinere posset. Quibus metu exsanguibus de vitaque ex suo promerito desperantibus subito oblata salute libentes cupidique condicionem acceperunt petieruntque a Caesare ut universis CCC uno nomine pecuniam imperaret. Itaque bis milies sestertio his imposito, ut per triennium sex pensionibus populo Romano solverent, nullo eorum recusante ac se eo demum die natos praedicantes laeti gratias agunt Caesari. § 91 Rex interim Iuba, ut ex proelio fugerat, una cum Petreio interdiu in villis latitando tandem nocturnis itineribus confectis in regnum pervenit atque ad oppidum Zamam, ubi ipse domicilium, coniuges liberos habebat, quo ex cuncto regno omnem pecuniam carissimasque res comportaverat quodque inito bello operibus maximis muniverat, accedit. Quem antea oppidani rumore exoptato de Caesaris victoria audito ob has causas
Abbreviated transcription (Latin):
contendit. Cui in itinere fit obuius .l. cacsar. subitoq se
ad genua proncit. uitamq sibi neq aliud ampluis quidqͣ
deprecatur. cui caesir facile & pro sua natura & instituto
concessit. Item cecinae cetrio patri . l. cellae patri & filio. M.
eppio. M. aquinio catonis filio. damasippiq liberis ex sua
consuetudine tribuit. circiterq noctem luminibus accensis
uticam peruenit. atq extra oppidum ea nocte mansit. Po
stero die mane eodem introut. contioneq aduocata uticen¬
ses incolas cohortatus gratias pro eorum erga se studio egit.
Cies autem romanos negociatores & eos qui inter .ccc. pe¬
cunias contulerant uarroni & scipioni multis uerbis accu¬
satos & de eorum sceleribus longiore habita oratione ad
extremum ut sine metu prodirent edicit: se eis dumta¬
xat uitam concessurum: bona quidem eoꝵ uenditurum.
ita tamen ut qui eorum ipsa sua bona redimiss&. se bonoꝵ

Expanded text:
contendit. Cui in itinere fit obvius L. Caesar et subito se contendit. Cui in itinere fit obvius L. Caesar et subito se ad genua proiecit vitamque sibi neque amplius quicquam deprecatur. Cui Caesar facile et pro natura sua et pro instituto concessit, item Caecinae, C. Ateio, P. Atrio, L. Cellae patri et filio, M. Eppio, M. Aquino, Catonis filio Damasippique liberis ex sua consuetudine tribuit circiterque luminibus accensis Uticam pervenit atque extra oppidum ea nocte mansit. § 90 Postero die mane in oppidum introiit contioneque advocata Uticensis incolas cohortatus gratias pro eorum erga se studio egit, civis autem Romanos negotiatores et eos qui inter CCC pecunias contulerant Varo et Scipioni multis verbis accusat et de eorum sceleribus longiore habita oratione ad extremum ut sine metu prodirent edicit: se eis dumtaxat vitam concessurum; bona quidem eorum se venditurum, ita tamen, qui eorum ipse sua bona redemisset, se bonorum
Abbreviated transcription (Latin):
singularem integritatem & quod dissimillimus reliquoꝵ
ducum fuerat quodq uticam mirificis opibus munierat
turresq auxerat sepultura afficiunt. Quo interfecto.l.
caesar ut aliquid sibi haec ea res auxiliaretur conuocato po¬
pulo contione habita cohortatur omnes ut portae aperiren¬
tur. se in .c. caesaris clementia magnam spem habere. Itaq
portis patefactis uticae egressus caesari imperatori obuiam
proficiscitur. Messala ut erat imperatum uticam peruenit.
omnibusq portis custodias ponit. Caesar interun a tabso
progressus ut essetam peruenit ubi scipio magnum frumẽ¬
ti numerum armorũ teloꝵ cocteraꝵq rerum cum paruo
presidio habuerat hoc adueniens potitur. deinde adrumẽ¬
tum peruenit: quo cum sine mora introiss& armis fru¬
mento pecuniaq considerata.Q. ligario.c. considu filio q
tum ibi fuerat concessit. Deinde eodem die adrumento
egressus huinello regulo cum legione ibi relicto uticam ire

Expanded text:
singularem integritatem, et quod dissimillimus reliquorum singularem integritatem, et quod dissimillimus reliquorum ducum fuerat quodque Uticam mirificis operibus muniverat turrisque auxerat, sepultura adficiunt. Quo interfecto L. Caesar ut aliquid sibi ex ea re auxili pararet convocato populo contione habita cohortatur omnis ut portae aperirentur: se in C. Caesaris clementia magnam spem habere. Itaque portis patefactis Utica egressus Caesari imperatori obviam proficiscitur. Messalla, ut erat imperatum, Uticam pervenit omnibusque portis custodias ponit. § 89 Caesar interim ab Thapso progressus Ussetam pervenit, ubi Scipio magnum frumenti numerum, armorum, telorum ceterarumque rerum cum parvo praesidio habuerat. Id adveniens potitur, deinde Hadrumetum pervenit. Quo cum sine mora introisset, armis, frumento pecuniaque considerata Q. Ligario, C. Considio filio, qui tum ibi fuerant, vitam concessit. Deinde eodem die Hadrumeto egressus Livineio Regulo cum legione ibi relicto Uticam ire
Abbreviated transcription (Latin):
bellum faciendum contulerant hortatur ut seruitia ma¬
numitterent. oppidumq defenderent. Iuorum cum par¬
tem assentire partem animo mentemq perterritam atqui
fugam destinatam habere intellexiss& amplius de ea re
agere destitit. nauesq his attribuit ut in quascunq partes
uellent proficiscerentur. Ipse omnibus rebus diligentissime
constitutis liberis suis.l. caesari qui tum ibi pro quaestore
fuerat cõmendatis & sine suspicione uultu atq sermone
quo superiore tempore usus fuerat cum dormitũ iss& fer¬
rum intro clim in cubiculum tulit. atq ita se trauecit. qui
dum animã nondum expiratam concidiss& impetu facto
in cubiculum ex suspicione medicus familiaresq contine¬
re atq uulnus obligare ceperunt. ipse suis manibus uulnuᷤᷤ
crudelissime deuellit. atq animo presenti interemit.Quem
uticenses qͣqͣ oderant partium gratia tamen propter eius

Expanded text:
bellum faciendum contulerant, hortatur uti servitia mabellum faciendum contulerant, hortatur uti servitia manumitterent oppidumque defenderent. Quorum cum partem assentire, partem animum mentemque perterritam atque in fugam destinatam habere intellexisset, amplius de ea re agere destitit navisque his attribuit, ut in quas quisque partis vellet proficisceretur. Ipse omnibus rebus diligentissime constitutis, liberis suis L. Caesari, qui tum ei pro quaestore faciebat, commendatis, et sine suspicione, vultu atque sermone quo superiore tempore usus faciebat, cum dormitum isset, ferrum intro clam in cubiculum tulit atque ita se traiecit. Qui dum anima nondum exspirata concidisset, et impetu facto in cubiculum ex suspicione medicus familiaresque continere atque vulnus obligare coepissent, ipse suis manibus vulnus crudelissime divellit atque animo praesenti se interemit. Quem Uticenses quamquam oderant partium gratia, tamen propter eius
Abbreviated transcription (Latin):
& ante portam bellicam castris fossaq paruula dumtaxat
munerat.ibiq custodiis circum datis habitare coegerat. se¬
natum autem oppidi custodia tenebat. Eorum castra .l.¬
saris fauisse sciebant. ut eis interfectis ex corum pernitie
dolorem suum ulciscerentur. Uticenses animo addito ex ui¬
ctoria cacsaris lapidibus fustibusq equites repulerunt. ltaq
postea qͣ castra non potuerunt capere uticam se in opidum
conuecerunt. atq ibi multos uticenses interfecerũt. domosq
corum expugnauerũt ac diripuerũt. quibus cum cato nul
& cede rapinisq desisterent & quid sibi uellẽt scir& sedã¬
dae eorum importunitatis gratia singulis.c. diuisit. Idem
sylla faustus fecit. ac de sua pecunia largitꝰ est. unaq cum
his ab utica proficiscitur. atqin regnũ ire contendit. Com¬
plures interim ex fugi uticam perueniunt. quos omnes
cato conuocatos una cum.ccc. qui pecuniam scipionis ad

Expanded text:
et ante portam bellicam castris fossaque parvula dumtaxat et ante portam bellicam castris fossaque parvula dumtaxat muniverat ibique custodiis circumdatis habitare coegerat; senatum autem oppidi custodia coeperunt, partibus favisse sciebant, ut eis interfectis eorum pernicie dolorem suum ulciscerentur. Uticenses animo addito ex Caesaris victoria lapidibus fustibusque equites reppulerunt. Itaque posita quam castra non potuerant potiri, Uticam se in oppidum coniecerunt atque ibi multos Uticensis interfecerunt domosque eorum expugnaverunt ac diripuerunt. Quibus cum Cato perset caede rapinisque desisterent et quid sibi vellent sciret, sedandae eorum importunitatis gratia singulis C divisit. Idem Sulla Faustus fecit ac de sua pecunia largitus est unaque cum his ab Utica proficiscitur atque in regnum ire intendit. § 88 Complures interim ex fuga Uticam perveniunt. Quos omnis Cato convocatos una cum CCC, qui pecuniam Scipioni ad
Abbreviated transcription (Latin):
in conspectu oppidanoꝵ milites collaudat. totumq exer¬
citum ueteranoꝵ donauit premus. fortissimo cuiq acbe¬
ne merenti pro suo gestu tribuit. ac statim inde diggres¬
dum relictis. M. messala uticam ante premisso cũ equi¬
tatu ipse eodem iter facere contendit. Equites interim
scipionis qui ex prelio fugerant cum uticam uersus iter
facerent pueniunt ad oppidum parade: ubi cum ad ab
in colis non reciperentur ide quod fama de uictoria
caesaris precurriss& ui oppido potiti in medio foro ligni
coaceruatis omnibusq rebus corum congestis ignẽ subii¬
cunt: atq eius oppidi in colas cuiusq genereis etatisq ui¬
uos constrictosq in flaminam coniciunt. atq ita acer¬
bissimo afficiunt supplicio. deinde protinus uticã per¬
ueniunt. Superiore tempore. M. catu quod uticensibus
propter beneficium legis uilie parum in suis partibus
presidii esse existimauerat plebem inermem oppido enecerat.

Expanded text:
in conspectu oppidanorum milites collaudat totumque exerin conspectu oppidanorum milites collaudat totumque exercitum veteranorum donavit, praemia fortissimo cuique ac bene merenti pro suggestu tribuit, ac statim inde digresdum relictis, M. Messalla Uticam ante praemisso cum equitatu ipse eodem iter facere contendit. § 87 Equites interim Scipionis qui ex proelio fugerant, cum Uticam versus iter facerent, perveniunt ad oppidum Paradae. Ubi cum ab incolis non reciperentur, ideo quod fama de victoria Caesaris praecucurrisset, vi oppido potiti in medio foro lignis coacervatis omnibusque rebus eorum congestis ignem subiciunt atque eius oppidi incolas cuiusque generis aetatisque vivos constrictosque in flammam coiciunt atque ita acerbissimo adficiunt supplicio; deinde protinus Uticam perveniunt. Superiore tempore M. Cato, quod in Uticensibus propter beneficium legis Iuliae parum suis partibus praesidi esse existimaverat, plebem inermem oppido eiecerat
Abbreviated transcription (Latin):
ximas res gestas ab ipsis impune quoꝗ interficerentur.
Itaq omnes scipionis milites cum fidem caesaris implora¬
rent inspectante ipso caesare & a militibus deprecante
ut cis parcerent ad unum sunt interfecti. Caesar trinis
castris potitus occisisq hostium.x̃. fugatisq qͣ pluribus se
recepit .l. militibus amissis paucis saucus in castra ac
statim ex itinere ante oppidum tabsum constitit. elephã¬
tosq lxiiii. ornatos armatosq cum turribus ornamẽtis.¬
q capit. captos ante oppidum instructos constituit. Id
hoc consilio si poss& uirgilus quiq cum eo obsidebantur
rci male gestae suorumq indicio a pertinacia deduci. De¬
inde ipse uirgilium appellauit. inuitauitq ad deditionẽ.
suamq lenitatem & clementiam commemorauit. quem
postꝗͣ animaduertit responsum sibi non dare ab oppido
discessit. Postero die diuina refacta contione aduocata

Expanded text:
ximas res gestas, ipsi quoque interficerentur. ximas res gestas, ipsi quoque interficerentur. Itaque ei omnes Scipionis milites cum fidem Caesaris implorarent, inspectante ipso Caesare et a militibus deprecante eis uti parcerent, ad unum sunt interfecti. § 86 Caesar trinis castris potitus occisisque hostium X milibus fugatisque compluribus se recepit L militibus amissis, paucis sauciis in castra ac statim ex itinere ante oppidum Thapsum constitit elephantosque LXIIII ornatos armatosque cum turribus ornamentisque capit, captos ante oppidum instructos constituit, id hoc consilio, si posset Vergilius quique cum eo obsidebantur rei male gestae suorum indicio a pertinacia deduci. Deinde ipse Vergilium appellavit invitavitque ad deditionem suamque lenitatem et clementiam commemoravit. Quem postquam animadvertit responsum sibi non dare, ab oppido discessit. Postero die divina re facta contione advocata
Abbreviated transcription (Latin):
esse presidio protinus armis abiectis in regia castra fuge¬
re contendunt. Quo postꝗͣ peruenerunt ea quoq ipsi ab
iulianis teneri uident desperata salute in quodam colle
consistunt: atq armis dimissis salutationem more mili¬
tari faciunt. quibus miseris ea res paruo fuit presidio.
namq milites ueterani ira & dolore incensi nõ modo
ut parcerent hosti poterant adduci sed etiam ex suo
exercitu illustres urbanos quos actores appellabant com¬
plures aut uulnerauerunt aut interfecerunt. in quo
numero fuit tullius rufus quaestorius qui pilo traiectuᷤ
consulte a milite interut. item pompeuis rufus brachi¬
um gladio perculsus nisi celeriter ad caesarem accur¬
riss&r interfectus ess&. Quo facto complures equites ro¬
mani senatoresq perterriti ex prelio se receperunt: ne
militibus qui ex tanta uictoria licentiam sibi assump¬
sissent immoderatae peccandi impunitatis propter ma¬

Expanded text:
esse praesidio, protinus armis abiectis in regia castra fugeesse praesidio, protinus armis abiectis in regia castra fugere contendunt. Quo postquam pervenerunt, ea quoque ab Iulianis teneri vident. Desperata salute in quodam colle consistunt atque armis demissis salutationem more militari faciunt. Quibus miseris ea res parvo praesidio fuit. Namque milites veterani ira et dolore incensi non modo ut parcerent hosti non poterant adduci sed etiam ex suo exercitu inlustris urbanos, quos auctores appellabant, compluris aut vulnerarunt aut interfecerunt; in quo numero fuit Tullius Rufus quaestorius, qui pilo traiectus consulto a milite interiit; item Pompeius Rufus bracchium gladio percussus, nisi celeriter ad Caesarem accuccurrisset, interfectus esset. Quo facto complures equites Romani senatoresque perterriti ex proelio se receperunt, ne a militibus, qui ex tanta victoria licentiam sibi assumpsissent immoderate peccandi impunitatis spe propter ma
Abbreviated transcription (Latin):
quantum uiribus poterat non desistit. Quo dolore addnet
elephas milite abiecto maximo cum stridore cursuq con¬
uersus ad reliquas bestias se recepit. Interum tabso qͥ erant
presidio ex oppido eruptionem porta marituna faciunt
& suie ut suis subsidio occurrerent siue ut oppido deser¬
to signa salutem sibi pararent egrediuntur atqita per
mare umbilici fine ingressi terrum petebint. qi seruis
puerisq qui in castris erant lapidibus pilisq prohibiti terrã
attingere rursus se in oppidum receperunt. Interim scipio¬
nis copiis prostratis passimꝗ toto campo fugientibus. confe¬
stim caesaris legiones consequi spatiumq se non dare col¬
ligendi. qui postꝗͣ ad ea castra quae patebant perfugerunt
ut refectis castris rursus se defenderent ducem aliquem
respici quem respicerent: cuius auctoritate imperioq
rem gererent: qui postꝗͣ animaduerterunt neminem ibi

Expanded text:
quantum viribus poterat non destitit. Quo dolore adductus quantum viribus poterat non destitit. Quo dolore adductus elephas milite abiecto maximo cum stridore cursuque conversus ad reliquas bestias se recepit. § 85 Interim Thapso qui erant praesidio ex oppido eruptionem porta maritima faciunt et, sive ut suis subsidio occurrerent, sive ut oppido deserto fuga salutem sibi parerent, egrediuntur atque ita per mare umbilici fine ingressi terram petebant. Qui puerisque qui in castris erant lapidibus pilisque prohibiti terram attingere rursus se in oppidum receperunt. Interim Scipionis copiis prostratis passimque toto campo fugientibus confestim Caesaris legiones consequi spatiumque se non dare colligendi. Qui postquam ad ea castra quae petebant perfugerunt, ut refecti castris rursus sese defenderent ducemque aliquem requirerent, quem respicerent, cuius auctoritate imperioque rem gererent: — qui postquam animadverterunt neminem ibi
Abbreviated transcription (Latin):
maure equites qui in codem cornu lephantis eranit presi¬
dio deserti principesq fugiunt. ita celeriter bestus circiu¬
ris legiones uallo hostium sunt potitie & paucis aeriter re¬
pugnantibus interfectisq reliqui concitati in castra unde
erant egressi confuguint. Non uidetur esse pretermitten¬
dum de uirtute militis ueterani .u. legionis. Nam cum in
sinistro cornu elephas uulnere ictus & dolore concitatus in
lidxam inermẽ impetum feciss& eumq sub pede subditum
gena innixus pondere suo promoscide erecta uibrantiꝗstri¬
dore maximo premer& atq e necar& miles hic nõ potuit
pati quin se armatus bestiae offerr&. Quem postqͣ elephas
ad se telo infesto uenire animaduertit religto cadauere mili¬
tem promoscide circundat. atq in sublime extollit. Arma¬
tus quin eius modi periculo cum constanter agendum sibi
uider& gladio promoscidem quo erat circundatus cedere

Expanded text:
Mauri equites, qui in eodem cornu elephantis erant, praesiMauri equites, qui in eodem cornu elephantis erant, praesidio deserti principes fugiunt. Ita celeriter bestiis circumitis legiones vallo hostium sunt potitae, et paucis acriter repugnantibus interfectisque reliqui concitati in castra unde pridie erant egressi confugiunt. § 84 Non videtur esse praetermittendum de virtute militis veterani V. legionis. Nam cum in sinistro cornu elephas vulnere ictus et dolore concitatus in lixam inermem impetum fecisset eumque sub pede subditum dein genu innixus pondere suo proboscide erecta vibrantique stridore maximo premeret atque enecaret, miles hic non potuit pati quin se armatus bestiae offerret. Quem postquam elephas ad se telo infesto venire animadvertit, reliquo cadavere militem proboscide circumdat atque in sublime extollit. Armatus, qui in eiusmodi periculo constanter agendum sibi videret, gladio proboscidem qua erat circumdatus caedere
Abbreviated transcription (Latin):
uerti ceptum ess& subito legati euocatiq obsecrare caesarẽ
ne dubitar& signum. dare. uictoriam sibi propriam adus
immortalibus portendi. Dubitante caesare atqęoꝵ studio
cupiditatiq resistente sibiq eruptione pugnari non pla¬
cere clamitante & etiam atq etiam aciem sustentante su¬
bito dextro cornu in iussu caesaris tubicem militibus co¬
actis canere cepit. quo facto ab unuiersis cohortibus sig̾
in hostem cepere inferri. Cum centuriones pectore aduer¬
so resisterent uiq continerent milites ne iniussu impera¬
intellexit uicitatis militum animis resisti nullo modo posse
sie uoefebieitatis dato equo admisso in hostem contra princi¬
pes ire contendit. Adextro interim cornu funditores sigi¬
Tars eontra tela in elephantos frequentes inuciunt. Quo
facto bestia stridore fundarum sax orum plumbiq perter
torcue & in portas semiualli factas ruere contendunt. Idem

Expanded text:
verti coeptum esset, subito legati evocatique obsecrare Caesarem verti coeptum esset, subito legati evocatique obsecrare Caesarem ne dubitaret signum dare: victoriam sibi propriam a dis immortalibus portendi. Dubitante Caesare atque eorum studio cupiditatique resistente sibique eruptione pugnari non placere clamitante, etiam atque etiam aciem sustentante, subito dextro cornu iniussu Caesaris tubicen a militibus coactus canere coepit. Quo facto ab universis cohortibus signa in hostem coepere inferri, cum centuriones pectore adverso resisterent vique continerent milites, ne iniussu imperastquam Caesar intellexit incitatis militum animis resisti nullo modo posse, signo Felicitatis dato equo admisso in hostem contra principes ire contendit. A dextro interim cornu funditores sagittariique concita tela in elephantos frequentes iniciunt. Quo facto bestiae stridore fundarum, lapidum plumbique iactatterere et in portas valli semifactas ruere contendunt. Item
Abbreviated transcription (Latin):
sinistroq cornu collocatam: & nihilominus partem militũ
contra se grauiter munire. ipse acie tripliciter collocata le¬
gione.X.ii.q dextro cornii.uiii.&.uiiii. sinistro oppositis..
legionibus in .iiii. acie ad ipsa cornua quinis cohortibus cõ¬
tra bestias collocatis sagictariis funditoribus in utrisq cor¬
nibus dispositis leuiq armatura inter equites interiecta ip̃e
pedibus circum milites concursans uirtutesq ueteranorum
preliaq superiora commemorans blandeq appellans animoᷤ
eorum excitabat. tyrones autem qui nunꝗͣ inacie dimi¬
cassent hortabatur ut ueteranorum uirtutem emularẽtur.
corumq famam nomen locorumq uictoriam partam cup¬
ent possidere. Itaq circũeundo exercitum animaduertit ho¬
stes circa uallum trepidare: atq ultro citroq pauidos con¬
cursare: & modo se intra portas recipere. modo inconstan¬
ter immoderateq prodire. Cumq idem a pluribus animad¬

Expanded text:
sinistroque cornu collocatis, et nihilo minus partem militum sinistroque cornu collocatis, et nihilo minus partem militum castra non ignaviter munire, ipse acie triplici collocata, legione X. VII.que dextro cornu, VIII. et VIIII. sinistro oppositis, quintae legionis in quarta acie ad ipsa cornua quinis cohortibus contra bestias collocatis, sagittariis, funditoribus in utrisque cornibus dispositis levique armatura inter equites interiecta, ipse pedibus circum milites concursans virtutesque veteranorum proeliaque superiora commemorans blandeque appellans animos eorum excitabat. Tirones autem, qui numquam in acie dimicassent, hortabatur ut veteranorum virtutem aemularentur eorumque famam, locum, nomen victoria parta cuperent possidere. § 82 Itaque in circumeundo exercitu animadvertit hostis circa vallum trepidare atque ultro citroque pavidos concursare et modo se intra portas recipere, modo inconstanter immoderateque prodire. Cum idem a pluribus animad
Abbreviated transcription (Latin):
eto ipse cum reliquis copiis lunatis castris tabsum opibus
circũmuniuit. Scipio interim exclusus ab incepto itinere
supra stagnum postero die & nocte confecta celo albescen¬
te non longe a castris presidioq quod supra commemora¬
ui mille .uͦ. passus ad mare uersus consedit: & castra mu¬
nire cepit. Quod postꝗͣ caesari nuntiatum est milites ab¬
ab opere deductos castris presidio asprenate proconsule
cum legionibus duabus relicto ipse cum expedita in eum
locum citatim contendit. classisq parte ad tabsum relicta
reliquas naues iub& post hostium tergum ꝗͣ maxime ad
litus appelli signumq suum obseruare. quo signo dato
subito clamore facto ex improuiso hostibus aduersis in¬
cuter& terrorem. ut perturbati ac perterrit respicere
post terga cogerentur. Quod postq̃ caesar peruenit animad¬
uertit aciem pro uallo scipionis contra elephantos dextro

Expanded text:
idio relicto ipse cum reliquis copiis lunatis castris Thapsum operibus idio relicto ipse cum reliquis copiis lunatis castris Thapsum operibus circummunivit. Scipio interim exclusus ab incepto, itinere supra stagnum postero die et nocte confecto, caelo albente non longe a castris praesidioque quod supra commemoravi MD passibus ad mare versus consedit et castra munire coepit. Quod postquam Caesari nuntiatum est, milite ab opere deducto, castris praesidio Asprenate pro consule cum legionibus duabus relicto ipse cum expedita copia in eum locum citatim contendit, classisque parte ad Thapsum relicta reliquas navis iubet post hostium tergum quam maxime ad litus appelli signumque observare, quo signo dato subito clamore facto ex improviso hostibus aversis incuterent terrorem, ut perturbati ac perterriti respicere post terga cogerentur. § 81 Quo postquam Caesar pervenit et animadvertit aciem pro vallo Scipionis constitutam elephantis dextro
Abbreviated transcription (Latin):
uersarios non uirtute eorum confidero sed aquarum co¬
pia fretos despicere se intellexit pridie. noñ. apͥles.iii. uigi¬
lia egressus ab aggar.xui. milia passuum nocte progressuᷤᷤ
ad tabsum ubi uirgilius cum grandi presidio preerat ca¬
stra ponit. oppidumq eo die cõmunire cepit. locaq ido¬
nea oppunaq complura presidiis occupare. hostes ne intra¬
re ad se ac loca interiora capere possent. Scipio interim
cognitis caesaris consiliis ad cę necessitatem adductus
dimicandi ne per summum dedecus fidissimos suis rebus
tabsianos & uirgilium amitter& confestim caesarem per
superiora loca consecutus milia passuum.uiii. a tabso bi¬
nis castris consedit. Erat stagnum salinarũ inter quod &
mare angustiae quaedam non amplius mille & .u. passus
intererant. quas scipio intrare & tabsianis auxilium ferre
conabatur. quod futurum cacsarem non fefellerat. Namq
pridie in eo loco castello munito ibiq magno presidio reli

Expanded text:
versarios non virtute eorum confidere sed aquarum inoversarios non virtute eorum confidere sed aquarum inopia fretos despicere se intellexit, II Non. Apr. tertia vigilia egressus ab Aggar XVI milia nocte progressus ad Thapsum, ubi Vergilius cum grandi praesidio praeerat, castra ponit oppidumque eo die circummunire coepit locaque idonea opportunaque complura praesidiis occupare, hostes ne intrare ad se ac loca interiora capere possent. Scipio interim cognitis Caesaris consiliis ad necessitatem adductus dimicandi, ne per summum dedecus fidissimos suis rebus Thapsitanos et Vergilium amitteret, confestim Caesarem per superiora loca consecutus milia passuum VIII a Thapso binis castris consedit. § 80 Erat stagnum salinarum, inter quod et mare angustiae quaedam non amplius mille et D passus intererant; quas Scipio intrare et Thapsitanis auxilium ferre conabatur. Quod futurum Caesarem non fefellerat. Namque pridie in eo loco castello munito ibique III cohortium praes
Abbreviated transcription (Latin):
recentioribusq uiribus equites sumministrare. Postqͣ equi¬
tes uiliani. ccc. uim hostium ad.uii.numero sustinere no
poterant & a leui armatura numidarũ uulnerabantur
minutatimq cedabantur caesar alteram alam mittit q
satagentibus celeriter occurrerent. quo facto sui sublati
uniuersi in hostes impressione facta in fugam aduersario
dederunt. multis occisis compluribus uulneratis insecuti
per.iii.milia. passuum usq in collem hostibus adactis se ad
suos recipiunt. Caesar in horam .X. commoratus sicut erat
instructus se ad sua castra recepit omnibus in columibus.
in quo prelio pacidius grauiter pilo per cassidem caput
ictus. compluresq duces ac fortissimi quiq interfecti uul¬
neratiq sunt. Postꝗͣ nulla conditione cogere aduersarios
poterat ut in equum locum descenderent legionumq
periculum facerent. neq ipse propius hostem castra pone¬
re propter aquae penuriam se posse animaduerter& ad¬

Expanded text:
recentioribusque viribus equites sumministrare. Postquam equirecentioribusque viribus equites sumministrare. Postquam equites Iuliani CCCC vim hostium ad IIII milia numero sustinere non poterant et ab levi armatura Numidarum vulnerabantur minutatimque cedebant, Caesar alteram alam mittit qui satagentibus celeriter occurrerent. Quo facto sui sublati universi in hostis impressione facta in fugam adversarios dederunt; multis occisis, compluribus vulneratis insecuti per III milia passuum usque ad collem hostibus adactis se ad suos recipiunt. Caesar in horam X. commoratus, sicut erat instructus, se ad sua castra recepit omnibus incolumibus. In quo proelio Pacideius graviter pilo per cassidem caput ictus compluresque duces ac fortissimus quisque interfecti vulneratique sunt. § 79 Postquam nulla condicione cogere adversarios poterat ut in aequum locum descenderent legionumque periculum facerent, neque ipse propius hostem castra ponere propter aquae penuriam se posse animadvertebat, ad
Abbreviated transcription (Latin):
stris eductas atq in iugo inferiore instructas nõn longius
fere mille passus ib suis munitionibus progressus in aciẽ con¬
stitit. Postqͣ diutius in uno loco scipio cominorabatur & tẽ¬
pus dici mocio consumebatur Caesar equitum turinas suor¬
iub& in hostium equitatum qui ad oppidum in statione e¬
rat facere impressionem. leuemq armaturam sagictarios
funditoresq eodem summittit. Quod ubi ceptum est fiẽi
& equis concitatis uiliani impetum fecissent. pacidius su¬
os equites exporrigere cepit in longitudinem ut haberent
facultatem turmas uilianas circunfundi & nihilominuᷤ
fortissime acerrimeq pugnare. Quod ubi caesar animad¬
uertit .ccc. quos ex legionibus habere expeditos consueue¬
rat ex prima legione quaȩ ei presidio in acie constiterat
uib& equitatui succurrere. Labienus interim suis equitib
auxilia equestria mittere saucusq ac defatigatis integroᷤᷤ

Expanded text:
stris eductas atque in iugo inferiore instructas non longius stris eductas atque in iugo inferiore instructas non longius fere mille passus ab suis munitionibus progressus in acie constituit. Postquam diutius in uno loco Scipio commorabatur et tempus diei in otio consumebatur, Caesar equitum turmas suoiubet in hostium equitatum qui ad oppidum in statione erant facere impressionem levemque armaturam, sagittarios funditoresque eodem summittit. Quod ubi coeptum est fieri et equis concitatis Iuliani impetum fecissent, Pacideius suos equites exporrigere coepit in longitudinem, ut haberent facultatem turmas Iulianas circumfundi et nihilo minus fortissime acerrimeque pugnare. Quod ubi Caesar animadvertit, CCC, quos ex legionibus habere expeditos consuerat, ex legione quae proxima ei proelio in acie constiterat iubet equitatui succurrere. Labienus interim suis equitibus auxilia equestria summittere sauciisque ac defatigatis integros