comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
a quo obsidebat᷑ uitã pepigit ãtq
ita qui cesari suauiter se uocãti
ne respon su quidez dare Digna¬
tus fuat̾ Sic res honi uoluut᷑.
se ip̃m filiosi et sua ouniã ip̃m¬
q tapson cui preerat legato ce¬
saris concessit ¶ Duin paulatĩ
reliquie ꝑciũ dilabũt᷑: Iuba rex
et regno et sye qualibz priuatꝰ
cũctis exclusus urbib ab om̃ib
uia ut qm male uixãt bene
mortuus uide̾tur sicũbi tũ hoste
cõgressus ubi poss interfici hos
Ui Noc ĩuemietur nusq bellũ nu¬
sꝙͣ prelia pax et cesar om̃a pos¬
sidebat et ut uite igitur et mortis
hone ᷤ cioris spead missa ad illud¬
optimũ ultimũ remediũ quo tuc̃
multi utebantur se conuertit egit¬
q cũ petreio extremarũ comite for¬
tunarũ ut ĩuicez ferro decertarent
alterq alterũ occide̾t concessit ille
nõ difficulter ut qui uiu̾e amplius
grauaret᷑. Concurrũt igitur ex cõ¬
dicto et petreio obtrũtato rex sr̃ites

Expanded text:
a quo obsidebatur, vitam pepigit; atque a quo obsidebatur, vitam pepigit; atque ita, qui Cesari suaviter se vocanti ne responsum quidem dare dignatus fuerat sic res hominum volvuntur se ipsum filiosque et sua omnia ipsumque Tapson, cui preerat, legato Cesaris concessit. Dum paulatim reliquie partium dilabuntur, Iuba rex et regno et spe qua libet privatus, cunctis exclusus urbibus, ab omni et, ut, qui male vixerat, bene mortuus videretur, sicubi cum hoste congressus, ubi posset interfici, hoc ubi hoc inveniretur? Nusquam bellum, nusquam prelia: pax et Cesar omnia possidebant. Et vite igitur et mortis honestioris spe amissa, ad illud ultimum remedium, quo tunc multi utebantur, se convertit egitque cum Petreio, extremarum comite fortunarum, ut invicem ferro decertarent, alterque alterum occideret. Consensit ille non difficulter, ut qui vivere amplius gravabatur. Concurrunt igitur ex condicto, et, Petreio obtruncato, rex superstes
Abbreviated transcription (Latin):
liberati nullus re aut uerbo uiolatꝰ¬
¶ Dum hec cesur ad zamain ge¬
rit ꝯsidius ille cucꝰ supra mẽtio est
hĩta qui nñtuiz ferentẽ las pacis
ciada̾t fortunã audiens suarum
parciũ sibiq ꝑmetuens Tisdra
tui tũc p̾erat dessta cũ ingenti
pecuna geculis comitatib in
regnũ ibat Iube se ꝯuĩcturus S
cũ ess in uia a geculis quorũ se
custodie fideiqz crediderat cupidita¬
te peciuẽ interfectus argumẽtũ
dedit qnͣto securior sit ꝑ au peris
uita ꝙͣ diuitis qnͣtũq solitarius
uiator ꝙͣ comitatus sepe securior
C. quoqz uirgilius cuiꝰ superius
mẽcionẽ fecimeꝰ ubi scipionẽ acie
uictũ catonem manu propria ꝑ¬
emptũ iubam regno pulsam
desertũ q alios duces ꝑciũ ubiq
fusos Cesarẽ uticam zamãh ur¬
besqz alias om̃ib uictori faue̾n¬
bz possidere nichil usq suꝑesse
presidii nichil sper sibi liberi sq̃
suis consules cũ camino procõsule

Expanded text:
liberati, nullus re aut verbo violatuliberati, nullus re aut verbo violatus. Dum hec Cesar ad Zamam egit, Considius ille, cuius supra mentio est habita, qui nuntium ferentem litteras pacis occiderat, fortunam audiens suarum partium sibique permetuens, Tisdra, cui tunc preerat, deserta, cum ingenti pecunia, Getulis comitantibus, in regnum ibat Iube se coniuncturus. Sed quum esset in via, a Getulis, quorum se custodie fideique crediderat, cupiditate pecunie interfectus argumentum dedit, quanto securior sit pauperis vita, quam divitis, quantumque solitarius viator, quam comitatus, sepe securior. C. quoque Virgilius, cuius quoque supra mentionem fecimus, ubi Scipionem acie victum, Catonem manu propria peremptum Iubamque regno pulsum desertumque, aliosque duces partium ubique fusos, Cesarem Uticam, Zamam urbesque alias, omnibus victori faventibus, possidere, nichil usquam superesse presidii, nichil spei, sibi liberisque suis consulens cum Caninio proconsule,
Abbreviated transcription (Latin):
minaciter primũ post flebilit̾ ac
suppliciter petens cũ neutrũ ualu¬
isset orare institit ut uxores sibi
saltem suas ac libros aliquo terra¬
iũ abducẽdos redderẽt Ciũq ne id
quidez sibi ꝑmictẽt᷑ neq ad aliq̃d
Rpuderetur desꝑacõne ultima Di¬
gressus surdis a menib cũ petreio
qui olun in hispania ꝯtra cesarẽ
steterat equitibqz per paucis ad
uillã suã urbi proximã est ꝑfect̾
zameñ nondũ eius metu libera¬
ti per legatos orãt cesarẽ ut priusiỹ
rex reꝑatis uirib eos ĩuaderet opẽ
illis aut ferret aut mictẽt se usq̃z
ad mortẽ fidem illi siuaturos z a¬
maz quoqz sibi suare Cefar lega¬
tos et a quibz misi sunt laudat iubet
comitatu zamã peruenit Cognita
ãt clemẽtia eius q̃ tam multis ex¬
hbita latere nõ potãt equites regni
omĩbz ex angulis zamã queniũt
petentes ueniã nulli oĩm negata
est suati om̃s metuqz et periculo

Expanded text:
minaciter primum, post flebiliter atque minaciter primum, post flebiliter atque suppliciter petens, quum neutrum valuisset, orare institit, ut uxores sibi saltem suas ac liberos suos aliquo terrarum abducendos redderent; quumque ne id quidem sibi permitteretur, neque ad aliquid responderetur, desperatione ultima digressus surdis a menibus cum Petreio, qui olim in Hispania contra Cesarem steterat, equitibusque perpaucis ad villam suam urbi proximam est profectus. Zamenses nondum eius metu liberati per legatos orant Cesarem, ut, priusquam rex, reparatis viribus, eos invaderet, opem illis aut ferret aut mitteret: se usque ad mortem fidem illi servaturos, Zamam quoque sibi servare. Cesar legatos et a quibus missi sunt collaudat iubetqcomitatu Zamam pervenit. Cognita autem clementia eius, que tam multis exibita latere non poterat, equites regni omnibus ex angulis Zamam conveniunt petentes veniam; nulli omnium negata est; servati omnes metuque et pericuto
Abbreviated transcription (Latin):
fortiũs suis ad cesarẽ aliquit ꝑue¬
niret Id sibi consiliũ fortasse ma¬
gnificũ uidebatir At zaĩen sibus
et presertĩ cesarẽ amantib me¬
rito nõ placebat eaq res ciuib
illũ suis odiosissinũ effecerat
neq em̃ uniꝰ hoĩs desꝑaciõ uni
magno pplõ excidiuz publicu affer¬
re debuerat nec illa quidez sola
unq̃ consilii causa erat sed udui¬
dia qua ĩpulsus eex in magns
nõ uictores mõ consuetis belli pre¬
miis sed suos etiã uita spoliare de¬
creuerat quasi eos post se uinẽ in¬
dicare indignos qd non dicã de
subditis liberis tamẽ hoĩb sed
De seruis Di huãnũ prorsus iu¬
diciũ ac suꝑbũ ess hac ergo de
cã nre ꝯptĩo suis om̃ib ĩ uisus
erat et fortuma in om̃ib sibi ad¬
uersante odio ꝙͣ ꝯtemptus acce¬
sseat his duob pesius comitib
cũ ad oxidũ peruenisset ut ad micte¬
tur ad suos penates et suos liberos

Expanded text:
fortunis suis ad Cesarem aliquid pervefortunis suis ad Cesarem aliquid perveniret. Id sibi consilium fortasse magnificum videbatur, at Zamensibus, et presertim Cesarem amantibus, merito non placebat, eaque res civibus illum suis odiosissimum effecerat. Neque enim unius hominis desperatio uni magno populo excidium publicum afferre debuerat. Nec illa quidem sola iniqui consilii causa erat, sed invidia, qua impulsus rex immanis non victores modo consuetis belli premiis, sed suos etiam vita spoliare decreverat, quasi eos post se vivere iudicaret indignos; quod non dicam de subditis, liberis tamen hominibus, sed de servis etiam inhumanum prorsus iudicium ac superbum esset. Hac ergo de causa iure optimo suis omnibus invisus erat, et, fortuna sibi in omnibus adversante, odio quoque contemptus accesserat. Hic duobus pessimis comitibus quum ad oppidum pervenisset, ut admitteretur ad suos penates, et suos liberos,
Abbreviated transcription (Latin):
sex solucionib intra triemuũ ꝑ¬
soluenda hodie inquiut nos dap̃¬
natos intelligimꝰ ut simil omiã
ꝑsoluaꝰ. Proq tam mti castiga¬
cõne ꝯcessaq preter spem uita t̾
imꝑator ĩ mitissime grãs agimꝰ¬
¶ Dum hec ad uticam cesar
agit Iuba rex mõ tam superbus
Diurns latebris nocturna fuga
de unis sil uosisq tramitib suũ
olim ad reguũ regmq caput
zamã oꝑidum ꝑuenerat ubi lar̃e
p̾cipuũ uxoresqz et filios et thesauꝵ
hẽbat palaciũ q ibi sup̃tuosissimũ
erex̾at Ibi uero hõ uanissimꝰ qmi
magua p̾ncipia p̾cipitant̃ ample¬
xaret᷑. neq exitus metiret᷑. in ip̃o
belli principio aduersus cesarez te¬
merarie sustepti ingentẽ lignoꝵ
pira media urbe ꝯrecerat ut si bello
succubuiss om̃s illic cuies ferro ce¬
sos ĩpou̾et atq ita sumissis ignib
et acteusa pira se et uxores et
filios omem̃qz thesaux superaret
Ut sic onũa cremare tũr neq de

Expanded text:
sex solutionibus intra triennium psex solutionibus intra triennium persolvenda. Hodie, inquiunt, nos damnatos intelligimus, ut simul omnia persolvamus, proque tam miti castigatione concessaque preter spem vita, tibi, imperator invictissime, gratias agimus. Dum hec ad Uticam Cesar agit, Iuba rex, modo tam superbus, diurnis latebris, nocturna fuga, deviis silvosisque tramitibus suum olim ad regnum regnique caput Zamam oppidum pervenerat, ubi larem precipuum uxoresque et filios et thesaurum habebat, palatiumque ibi sumptuosissimum erexerat. Ibi vero homo vanissimus, qui magna principia precipitanter amplexaretur neque exitum metiretur, in ipso belli principio adversus Cesarem temere suscepti, ingentem lignorum pyram media urbe congesserat, ut, si bello succubuisset, omnes illic cives ferro cesos imponeret; atque ita, submissis ignibus et accensa pyra, se et uxores et filios omnemque thesaurum superiaceret, ut sic omnia cremarentur, neque de
Abbreviated transcription (Latin):
Ĩ merito aĩose enĩ se aduersus
eũ gesserant Sed enis ddium
seiuꝑ citra semciam sistrbat
Dos extrema igituz supplicia me¬
tuentes cũ ad se adducti essent a¬
cerrimis uerbis increpint de q
eorũ flagicus longũ texuit simonẽ
Cũq ab omib sꝑaretur ut orõnẽ
tam ĩ festã mortis sinã sequeret᷑.
et ip̃ĩ metu uicine mortis actoniti
post tot uerlorũ tomtrua iam iã¬
pro meritis flumẽ ultimũ expet¬
tarẽt conclusit longe ab opione
cuctorũ Et ite ait de uita seciri
hanc solã uobis dono bona urã
que utice hr̃tis uendi iubeo uobis
ipis tamẽ primũ redimẽdi lo¬
cum tribuo ut pro precio qd̾ reb
ꝯstitutuz fuit emptores om̃s alii
uobis cedant insꝑato gaudio gu¬
ssi et uix sui compotes ymo uero
inquiunt non est hec sufficiẽs
stulticie nr̃e pena aliquid ampłi¬
us multe nonue nobis suul om̃i¬
bz ĩpone Miratus est cesar et ĩ¬
pouo inquit uobis d. .m. sex t̾cior

Expanded text:
immerito; animose enim se adversus immerito; animose enim se adversus eum gesserant. Sed eius odium semper citra sevitiana sistebat. Hos extrema supplicia metuentes, quum ad se adducti essent, acerrimis verbis increpuit, deque eorum flagitiis longum texuit sermonem; quumque ab omnibus speraretur, ut orationem tam infestam mortis sententia sequeretur, et ipsi metu vicine mortis attoniti post tot verborum tonitrua iam pro meritis fulmen ultimum expectarent, conclusit longe ab opinione cunctorum: Et ite, ait, de vita securi. Hanc solam vobis dono; bona vestra, que Utice habetis, vendi iubeo. Vobis ipsis tamen primum redimendi locum tribuo, ut pro pretio, quod rebus constitutum fuerit, emptores omnes alii vobis cedant. Insperato gaudio concussi, et vix sui compotes: Immo vero, inquiunt, non est hec sufficiens stultitie nostre pena: aliquid amplius multe nomine nobis simul omnibus impone. Miratus est Cesar: Et impono, inquit, vobis D. M. sextertiorum
Abbreviated transcription (Latin):
tuerũt ¶ Catone Rebus huã¬
nis exempto l. cesar et hoc malo
bom aliq̃d decerꝑe cogitans ppłm
ad concionẽ nocat hortatur ut
concione deposita porte Romano
pandant᷑. imꝑatori se de illuis
clemẽcia plurimũ confidere ac
spare non fuit longo opus trat¬
tatu ad id ipm̃ prom erant aĩ
uortis aꝑtis cesari obiuiã ꝑgit
Int̾i̾m messalla cui hoc ĩmnctũ
fuisse p̾dixineꝰ uticã ueiit et
pacifice susceptus om̃s portas
custodib occupat Iut̾ea cesar capse
Digressus uticã petebat medio¬
qz urbes itin̾e obuias sine p̾lio
tũ magnãq ĩ eis uim frumẽti
atq armorũ utite ꝓpuiqͣũti .i.
cesar occurrit ⁊ aptimq ad genua
⁊uolutus nl alud pecĩt ꝙͣ ui¬
tam hanc sibi cesar et cathoms
renciã cohortatus Erant utice
.ccc. uiri ditissum magna pars
Romani negociatores qui pecu¬
mis suis eiuxe ad medũ bellũ
Iuuenerãt et fanerãt Scipioni
hos cesar oderat uehemẽter nec

Expanded text:
tuerunt. Catone rebus humatuerunt. Catone rebus humanis exempto, L. Cesar ex hoc malo boni aliquid decerpere cogitans populum ad concionem vocatum hortatur, ut, contentione deposita, porte romano pandantur imperatori: se de illius clementia plurimum confidere ac sperare. Non fuit longo opus tractatu: ad id ipsum proni erant animi. Portis apertis, Cesari obviam pergit. Interim Messalla, cui hoc iniunctum fuisse prediximus, Uticam venit, et pacifice susceptus omnes portas custodibus occupat. Interea Cesar Tapso digressus Uticam petebat. Medio urbes itinere obvias sine prelio tum, magnamque in eis vim frumenti atque armorum. Utice propinquanti L. Cesar occurrit, raptimque ad genua provolutus nil aliud petiit, quam vitam. Hanc sibi Cesar et Catonis rantiam cohortatus. Erant Utice ecc. viri ditissimi, magna pars romani negotiatores, qui pecuniis suis enixe admodum bellum iuverant et faverant Scipioni. Hos Cesar oderat vehementer, nec
Abbreviated transcription (Latin):
redicã uam aĩ fuisse Nã ut ait
quidã scriptor egreguus Catõ ui¬
detur causũ q̃sisse moriendi ñ
tam ut cesarẽ fugeret ꝙͣ ut sto¬
ytorũ decretis obtemꝑaret qͥs
sectabatur sum̃q nomẽ grrandi
aliquo facinore clarificaret Cui
qd mali potuerit accide̾ si uiẽt
nõ ĩuenio Gauis en̾ cesar ut
erat clemẽs nichil aliud efficẽ
uolebat etiã in ip̃o belli ciuilis
ardore ꝙͣ ut bent mercu de re puͣ.
uideret᷑. Duob optimis ciuib Ci¬
cerone et catone suatis hec ille¬
et certe horũ alteri clemẽtissimꝰ
cesar fuit alteri clemẽs esse nõ
potuit quia eũ non Inuemt Cõ¬
stat aut̃ ꝙ audito hoc casu Cato
inquit ĩuidit glẽ mec et ego sue
ĩuideo uticeñ aut̃ et si eĩ studio
ꝑciũ odissent propter integrita¬
tez tamẽ et dissimilitudinẽ aut̃¬
ceterorũ ducũ et ꝙ̃ urbem eoꝵꝭ
ꝯperib publicis adornanerat ni¬
hati exitu uiri sepulcrũ illi sta¬

Expanded text:
re dicam, vani animi fuisse. Nam, ut ait re dicam, vani animi fuisse. Nam, ut ait quidam scriptor egregius, Cato videtur causam quesisse moriendi non tam ut Cesarem fugeret, quam ut Stoicorum decretis obtemperaret, quos sectabatur, suumque nomen grandi aliquo facinore clarifquid mali potuerit accidere, si uiueret, non inuenio. Gaius enim Caesar ut erat clemens, nihil aliut efficere uolebat etiam in ipso belli ciuilis ardore, quam ut bene mereri de re publica uideretur duobus optimis ciuibus Cicerone et Catone sEt certe horum alteri clementissimus Cesar fuit, alteri clemens esse non potuit, quia eum non invenit. Constat autem quod, audito hoc casu: Cato, inquit, invidit glorie mee, et ego sue invideo. Uticenses autem, etsi eum studio partium odissent, propter integritatem tamen et dissimilitudinem ceterorum ducum, et quod urbem eorum operibus publicis adornaverat, miserati exitum viri, sepulcrum illi sta
Abbreviated transcription (Latin):
uexit alterũ quo mori uellz al¬
teꝵ quoq poss lecto igitur ad
lucernã libro quo ad sibi lectiõe
firmitatẽ aĩ assumpsisse uisus
est paululũ subticuit cũ gladio
quẽ ad illũ diẽ ut auuit ĩ cor¬
ruptũ ab oni cede suauerat ĩ
se ipm stricto pectus illud qd
constancie templũ aliquod hẽ¬
batur gemino uulne̾ cõfixit ali¬
quo forsan iudicio exprecti me¬
dici atq amici et thalanũ intro¬
se ab illorũ uexacõne liberaret
his dig̾ssis et ferro ut auguror
ablato surrexit ille iterũ et re¬
nellatis recisisq uulnerib et
ingẽti copia sanguinis insecuta
gẽnerosũ spiatũ mam extaxx.
quã mortẽ seneca miris modis
laudat ĩ eandẽ ip̃e quoq sentẽtia
prouus Cicero aut̃ excusat augu¬
st nꝰ rectius et uituperat et accu¬
sat et mͥ ꝓrsus sic uidetur Cato
magni semꝑ et ꝯstantis sed
in finẽ si tanto uiro loqui au¬
sun in cõsulti p̃cipitisq et ut ue¬

Expanded text:
vexit, alterum, quo mori vellet, alvexit, alterum, quo mori vellet, alterum, quo posset. Lecto igitur ad lucernam libro, quoad sibi lectione firmitatem animi assumpsisse visus est, paululum subticuit; tum gladio, quem ad illum diem, ut aiunt, incorruptum ab omni cede servaverat, in se ipsum stricto, pectus illud, quod constantie templum aliquod habebatur, gemino vulnere confixit. Aliquo forsan indicio experrecti medici atque amici, et thalamum introse ab illorum vexatione liberaret. His digressis et ferro, ut auguror, ablato, surrexit ille iterum, et revelatis rescissisque vulneribus, ingenti sanguinis copia insecuta, generosum spiritum manu extrusit. Quam mortem Seneca miris modis laudat, in eamdem ipse quoque sententiam pronus, Cicero autem excusat, Augustinus rectius et vituperat et accusat; et michi prorsus sic videtur. Catonem magni semper et constantis, sed in finem, si de tanto viro loqui ausim, inconsulti precipitisque et, ut ve
Abbreviated transcription (Latin):
no et intẽtionẽ eorũ intelliges
que erat prede intendere non
uirtuti mra p̾stimm ĩ hõĩbus
uictis ĩtencio ut eorũ ꝯportunã
auariciã aliqͣ ex ꝑte cõpesceret
centena sex t̾ria dispersit in
singulos idem de sua pecuma
fecit et faustus Silla Et qnͣdo
nec si Retineri poterãt hic cũ
eis ibe in regnũ iter arripuit
uenerũt post hos alii atqz alii
ex prelio fugiẽtes quos oms
ad tutelam urbis hotatus cu
paricis consiliũ place̾ et maiore
ret loqii de hoc ampluis suꝑse¬
dit Sed nanes eis ad fugiendũ
quocũqz libuiss p̾buit Tandez
uero reb omib qnͣto p̾buit qͥuit
accuracius dispositis liberisq qͥ
tunt ei questor erat perfidem
amicicie cõmendatis ullã cuiꝙͣ
ne leui quidẽ horrendi ꝓpositi
suspicõne data uultu et s̾mo¬
ne solito ac tnͣquillo cubitũ nut
secũq ĩ cubiculũ et placõnis li¬
brũ iinortalitatẽ aĩe contuit̃¬
tem simuul et gladiũ clam in¬

Expanded text:
nio, et intentionem eorum intelligens, nio, et intentionem eorum intelligens, que erat prede intendere, non virtuti mira, presertim in hominibus victis, intentio, ut eorum inopportunam avaritiam aliqua ex parte compesceret, centena sextertia dispersit in singulos. Idem de sua pecunia fecit et Faustus Sylla, et, quando nec sic retineri poterant, hic cum eis Iube in regnum iter arripuit. Venerunt post hos alii atque alii ex prelio fugientes, quos omnes ad tutelam urbis hortatus, quum paucis consilium placere et maiorem ret, loqui de hoc amplius supersedit, sed naves eis ad fugiendum, quocumque libuisset, prebuit. Tandem vero rebus omnibus quanto quivit accuratius dispositis, liberisque ei, qui tunc questor erat, per fidem amicitie commendatis, nulla cuiquam ne levi quidem horrendi propositi suspicione data, vultu et sermone solito ac tranquillo cubitum ivit, secumque in cubile et Platonis librum immortalitatem anime continentem, simul et gladium clam in
Abbreviated transcription (Latin):
aut sexus om̃s atq omia cai¬
deli inrendio ꝯbuserũt et qĩ
in signi faciore ꝑpetrato utitã
ꝯficistunt᷑ Illam uebeu ah.
Catho tĩ regebat qui proprus ui¬
rib diffisus in ermẽ plebem
muris expulerat et extra portã
uallo fossaq et custodib adhibi¬
tis circũclusiat. Senat̃ uerõ urbis
in custodia inclusiẽ detinebat
Equites scipionis suꝑuemẽtes
a catone exclusi uticences ĩ uastẽ
ꝙ eos pro cesare sensisse coguerãt
quorũ exicio non preda sed sola
ulcio querebat᷑. Illi quib audita
uittoria ce sarios aiõs fecerat se
saxis ac fustibz egregie de fen¬
derut̃ Inde n. repulsi equites
uticam sint ingressi multosq
Uticeñ occiderũt expugnatis
ac direptis occisorũ dõmib abi¬
re detreuerãt quib cato multis
uerbis ꝑsuad̾e̾ intebat᷑ ut rapi¬
nis ac cedib fuiẽ facientes secũ
remanerẽt opidũq de fenderent
Neq id ꝓsuade̾ ullo ualens inge¬

Expanded text:
aut sexus, omnes atque omnia cruaut sexus, omnes atque omnia crudeli incendio combusserunt, et, quasi insigni facinore perpetrato, Uticam proficiscuntur. Illam urbem M. Cato tunc regebat, qui propriis viribus diffisus inermem plebem muris expulerat, et extra portam vallo fossaque et custodibus adhibitis circumcluserat, senatum vero urbis in custodia inclusum detinebat. Equites Scipionis supervenientes a Catone exclusos Uticenses invasere, quod eos pro Cesare sensisse cognoverant, quorum exitio non preda, sed sola ultio querebatur. Illi, quibus audita victoria Cesaris animos fecerat, se saxis ac fustibus egregie defenderunt. Inde igitur repulsi equites Uticam sunt ingressi, multosque Uticensium occiderunt: expugnatis ac direptis occisorum domibus, abire decreverant. Quibus Cato multis verbis persuadere nitebatur, ut rapinis ac cedibus finem facientes secum remanerent, oppidumque defenderent; neque id persuadere ullo valens inge
Abbreviated transcription (Latin):
uir qui uin et uere deo sacrificium
faceret et pro eo pugnaret cõuoca¬
to excercitu spectantib opidanis
nulites pro cõcione collaudat et
uiros egregios pro qualitate me¬
ritorũ donis ornat ingentib con¬
festĩq distedens rubilũ pro cõsu¬
lem cũ aliqt cohortib ad capsũ
ubi ut diximꝰ uirgilius p̾erat
Gu. domiciũ cũ aliquot aliis
ad thisdam ubi considius erat
obsidendã liquir .m. messalem
cũ equitatu uticã p̾mictit Ipẽ
cũ ex̾citu prenum subsequit᷑.¬
¶ Aulites int̾ea scipionis qui
pugua euassant fugiẽtes uticã
uersus cũ paradã ꝑuenissent
quo prius cesaree uictorie fama
ꝑuenerat cũq ab incolis exclu¬
si menib oppidi illud urribus
expugnassent nũdũ ꝓpter ad¬
nersitatẽ ferocitatis̃ obliti inge¬
ti lignorũ strue foro medio erec¬
ta a gestis ꝙ rebus om̃dbus
nncolaꝵ ꝙ asportari nõ potiu¬
ssent suꝑ ĩpositis una cũ hoĩb
opidi nullo distrimiẽ etatis

Expanded text:
vir, qui uni et vero Deo sacrificium vir, qui uni et vero Deo sacrificium faceret et pro eo pugnaret, convocato exercitu, spectantibus oppidanis, milites pro concione collaudat, et viros egregios pro qualitate meritorum donis ornat ingentibus, confestimque discedens Rebilum proconsulem cum aliquot cohortibus ad Tapson, ubi, ut diximus; Virgilius preerat, Gn. Domitium cum aliquot aliis ad Tisdram, ubi Considius erat, obsidendam linquit, M. Messallam cum equitatu Uticam premittit, ipse cum exercitu primum subsequitur. Milites interea Scipionis, qui pugna evaserant, fugientes Uticam versus, quum Parandam pervenissent, quo prius cesaree victorie fama pervenerat, quumque ab incolis exclusi menibus oppidi illud viribus expugnassent, nondum propter adversitatem ferocitatis obliti, ingenti lignorum strue foro medio erecta, aggestisque rebus omnibus incolarum, que asportari non possent, superimpositis una cum hominibus oppidi, nullo discrimine etatis
Abbreviated transcription (Latin):
ubi esset et sibi aut uraliter
agendũ aut uirilit moriendũ
esse cognouit gladio igitur que
in manib he̾bat proboscidem bel¬
ne uniculũq suũ crebris ⁊epeti¬
tis ictib ꝑforat quo uictus elephas
cruciatu spuit ad t̾ram nulitem
ĩcolumẽ et solito cũ stridore ad
compares beluas cursu rapido se
cõuertit tantũ ualet in ꝑiculis
pñte et interitũ aĩm hre ¶ Ce¬
sar trina castra hostiũ adeptus
Scixionis Iube et labienis cesis
uulneratis in castra regredit̃.
simͦ. elephãtib captis armatis
more solito et currib instructis
quos eodẽ quo capti erant orna¬
tu ante opidũ capson addua iussit
hoc intendens si forte uirgilius loci
custos et qm secũ erãt exẽ plo suo¬
rũ moti ab insita obstinacõne de¬
sistere et ad se trãsire Gũ nichil
nonuãtĩ enocari fecit eũqͣ blã¬
do sermone et sue ꝯmemora
lisꝑ ab opido secessit postero aũt
die sacaficio diffacto dignus

Expanded text:
ubi esset, et sibi aut viriliter ubi esset, et sibi aut viriliter agendum aut viriliter moriendum esse cognovit. Gladio igitur, quem in manibus habebat, proboscidem bellue vinculumque suum crebris et repetitis ictibus perforat; quo victus elephas cruciatu spuit ad terram militem incolumem, et solito cum stridore ad belluas compares cursu rapido se convertit. Tantum valet in periculo presentem et interritum animum habere. Cesar trina castra adeptus, Scipionis, Iube et Labieni, cesis uot autem vulneratis, in castra regreditur, LIIII elephantibus captis, armatis more solito et turribus instructis; quos eodem, quo capti erant, ornatu ante oppidum Tapson adduci iussit, hec intendens, si forte Virgilius, loci custos, et qui secum erant, exemplo suorum moti, ab insita obstinatione desistere et ad se transire vellent; qunominatim evocari fecit, eumque blando sermone et sue clementilisper ab oppido secessit. Postera autem die, sacrificio diis facto dignus
Abbreviated transcription (Latin):
rũ ꝯfidencia ac pectandi licẽtia
tanta ex odio resistenciũ caioris
sitis ut mulerex ͦ t̾rti senato¬
res et romain equites campis
exceden̾t ne sumile distrimen
inciderẽt Qũi et ip̃e cesar pro
muiseris mĩcessit agensq̃ nõ
ĩpro ĩperio sed amĩcis precib
ne ꝑirent nichil obtiuuit ad
unũ in expiabili odio cesi om̃s
ħic bellorũ ciuiliũ fructus erat
Huc crudelitas illinc mors
Non est uisa striptorib ãtiq̃s
nec iͥ etiã uidetur silencio
p̾ter euuda inter hos motus
neteram urtus nulitis quĩte
legionis Nã dũ pugnaretur
et leuo incornu elephas uul¬
neratus et dolore uulu̾is irrita¬
tus forte muermẽ in lixã ireuiss
et substratũ pedib ac mole
corporis oppressũ et magnis
dio accurrit laturus opẽ serã licet
iã enĩ ilłie misꝰ expirau̾at Cũ
uero elephas se se ferro ꝑeti ui¬
dit omisso cadauere uersus in
nlicẽ probostide circũuentum
in altũ ex tulit uensit mles

Expanded text:
rerum confidentia ac peccandi licentia, rerum confidentia ac peccandi licentia, tanta ex odio resistentium cruoris sitis, ut multi exemplo territi senatores et romani equites campis excederent, ne in simile discrimen inciderent. Quin et ipse Cesar pro miseris intercessit, agensque non pro imperio, sed amicis precibus, ne perirent, nichil obtinuit: ad unum inexpiabili odio cesi omnes. Hic bellorum civilium fructus erat: hic crudelitas, illic mors. Non est visa scriptoribus antiquis, nec michi etiam videtur silentio pretereunda inter hos metus veterani virtus militis quinte legionis. Nam dum pugnaretur, et levo in cornu elephas vulneratus, et dolore vulneris irritatus, forte inermem in lixam irruisset, et substratum pedibus ac mole corporis oppressum et magnis dio occurrit miles laturus opem, seram licet; iam enim ille miser expiraverat. Quum vero elephas sese ferro peti vidit, omisso cadavere, versus in militem proboscide circumventum in altum extulit. Sensit miles,
Abbreviated transcription (Latin):
runt iã defensionis spe amisa
arma magna ex parte ꝓiciũt
ut ex pediciores ad castra regis
euaderent quo cũ uenissent ea
quoqz fugato rege a cesariains
capta ꝯspiãt tũ Deposita salu¬
tis spe quendã in locũ editum
respicuit Atqz inde salutacoez
militarẽ armorũ que suꝑeant
erat Sed nichil eis profuit m¬
litib ueterains ira et dolore in¬
flaniatis et in cedez obst matis
ac rabidis nõ mõ ꝑsuaderi ut
hostib ꝑcerẽt non potuit Sed
aliquot etiã illustres militib¬
ño suorũ ꝙ pro miseris interce¬
dere ausi fuerãt frenãtes impetũ
et in ciues mĩe admouẽtes quã uir¬
tutẽ duci suo noiãt ẽẽ gratissimã
inflictis uuluerib ocaiderũt in quib
fuit Iuluis ⁊uffus que storiꝰ qui
a nlite iaculo traiectus ĩteriit
nec nõ et pompecꝰ ruffus brachi¬
ũ gladio percussus occidebatur
nisi ad cesarẽ ꝯfugiss tantus
tamqz in domitus militũ ardor
erat tanta ex memoria gesta

Expanded text:
runt, iam defensionis spe amissa, runt, iam defensionis spe amissa, arma magna ex parte proiiciunt, ut expeditiores ad castra regis evaderent. Quo quum venissent, ea quoque, fugato rege, a Cesarianis capta conspiciunt. Tum, deposita spe salutis, quemdam in locum editum se recipiunt, atque inde salutationem militarem armorum, que supererant,rdie signum erat. Sed nichil eis profuit. Militibus veteranis ira et dolore inflammatis et in cedem obstinatis ac rabidis non modo persuaderi, ut hostibus parcerent, non potuit, sed aliquot etiam illustres vi pro miseris intercedere ausi fuerant, frenantes impetum et in cives misericordie admonentes, quam virtutem duci suo norant esse gratissimam, inflictis vulneribus occiderunt. In quibus fuit Iulius Rufus questorius, qui a milite iaculo traiectus interiit, nec non et Pompeius Rufus brachium gladio percussus occidebatur, nisi ad Cesarem confugisset. Tantus tamque indomitus militum ardor erat, tanta ex memoria gestarum
Abbreviated transcription (Latin):
nu ab altero ĩꝑatoris in uissu cla¬
sitũ insonuit quo unuĩ sis ex̾citꝰ
arectus signa in aduersos ferre
ceꝑat Centurionibz lugna et
manu nequiꝙͣ renitentib Sensit
cesar pugne horã aduenisse et
acceusos ĩ pugnaz uerbis cohert̾e̾
frustra eẽ et ipe gfrena laxauit
Datoq signo felicitatis equoq
calcarib adacto p̾mꝰ in hosti e
pemcipes ĩ ueliit᷑ ĩpetus q adeuio
cormi ⁊̃ elexhãtes a sagictariis et
funditorib frũs beluas ĩ exꝑtas et
tin a silua uemẽtes auertit retro
in suos secuta ẽ fuga equitũ mau¬
rorũ eodemq impetu occupatum
uallũ scipionis per cesarios custodi¬
b interfectis aut fugatis et iã copis
euis per campos effusis ac deiectis
fugamqz petentibz cesaree le giones
nisecute nichil laxamẽti nullũ¬
q respirandi spaciũ dedere Illi a¬
la castra petentes ut sibi se re¬
paratis aĩs tuerẽtur ubi nullũ
illic uel ducẽ uel presidiũ uide¬

Expanded text:
nu ab altero imperatoris iniussu clanu ab altero imperatoris iniussu classicum insonuit, quo universus exercitus arrectus signa in adversos ferre ceperat, centurionibus lingua et manu nequicquam renitentibus. Sensit Cesar pugne horam advenisse et accensos in pugnam verbis coercere frustra esse: et ipse igitur frena laxavit, datoque signo felicitatis equoque calcaribus adacto, primus in hostium principes invehitur. Impetus a dextro cornu in elephantes a sagittariis et funditoribus factus belluas inexpertas et tantum a silva venientes avertit retro in suos. Secuta est fuga equitum Maurorum, eodemque impetu occupatum vallum Scipionis per Cesarianos, custodibus interfectis ac fugatis; et iam copiis eius per campos effusis ac deiectis, fugamque petentibus, cesaree legiones insecute nichil laxamenti nullumque respirandi spatium dedere. Illi alia castra petentes, ut ibi se, reparatis animis, tuerentur, ubi nullum illic vel ducem vel presidium vide
Abbreviated transcription (Latin):
mis hortabat̾. Gro uos aiebat uebe¬
ranoꝵ uirtutẽ emuilañ et eorũ
famiã tot partam uictoriis possi¬
dere intinum her uictoria nlorioste
ros faciet ac famosos hec et similia
loq̃us excitum abiendo et semper
oclõs habens ad castra hostim
aduertit illos trepidare et more pa¬
uenciũ nũc egredi nũt regredilt̃ũ¬
qz sue ordine hoc ip̃e p̾mus post
alii atq alii ꝑpenderũt Itaqz legati
euocatiq qui in castris erãt cesare̾
adeunt et da inquiut̃ imꝑator-
pugne signũ ne dubita unicimꝰ
haud dubie si pugnamꝰ resistẽte
cesar inflamatis desiderus nulitũ
atq aciẽ sustẽtate ac fremẽte et
subinde exclamãte nõ sb̃i per yla¬
cere erupcione puguari factus
eiñ erat iam ad bella cũttacior et
aliꝙ de illa sua naturali celerita
tot et tantis uictorns fatigata de¬
sereret Dum sic igitur impetũ
freuat ac cõprimit repente ꝙ
ullõ unꝙͣ prelio auditũ erat cor¬

Expanded text:
mis, hortabatur. Oro vos, aiebat, vetemis, hortabatur. Oro vos, aiebat, veteranorum virtutem emulamini, et eorum famam tot paratam victoriis possidere nitimini. Hec victoria gloriosos vos faciet ac famosos. Hec et similia loquens exercitum ambiendo, et semper oculos habens ad castra hostium advertit illos trepidare, et more paventium nunc egredi, nunc regredi, utrumque sine ordine. Hoc ipse primus, post alii atque alii perpenderunt. Itaque legati evocatique, qui in castris erant, Cesarem adeunt: Et da, inquiunt, imperator, pugne signum, nec dubita. Vincimus haud dubie, si pugnamus. Resistente Cesare inflammatis desideriis militum, atque aciem sustentante ac fremente, et subinde exclamante non sibi placere eruptione pugnari factus enim erat ab bella cunctantior et aliquid de illa sua naturali celeritattot et tantis victoriis fatigata desereret, dum sic igitur impetum frenat ac comprimit, repente, quod nullo unquam prelio auditum erat, cor
Abbreviated transcription (Latin):
noste ꝙͣ diu̾si eeñt ab antiquis ho¬
stib discent semꝑ intentes aĩs esse
onnã circũspice et cau̾e has inter
Ducis curas atq ex̾cicia iã sup̃me
pugnt tpũs appinquabat Et p̾mo
quidem cesar excitum diligẽter ni¬
structũ secus hostiũ castra dedu¬
uit et equo in loco ordinatis a cieb
illos ad preliũ ĩuitabat expecta¬
batqz eos usq ad uespaz ubi illos
uidet ꝑtinaciter recusare sub noc¬
tem in castra reuertit᷑ discedens
autẽ in sectante eũ labieno fugato
tamnẽ nec insequi de sistente inpro¬
bo quidez tuͣffuga et malo hostes
iã inde ditssos et fatis p̾mentib
ad caxson castra heñtes ĩuenit ad
puguã dispoitos et aciẽ instrue̾tes
Instruit et ipe suã aciẽ confestĩ
omiĩ arte qͣ ꝑfũnũ ducẽ instriua¬
cies nulla pt̃ Quin eciã ex equo
destendens mr̃ ipc̃ pedites pedes
Ambulabat atqz om̃s et singlos
uerbis pro tpr̃e breuib s efficacissi¬

Expanded text:
nosse, quam diversi essent ab antiquis honosse, quam diversi essent ab antiquis hostibus, discerent semper intentis animis esse, omnia circumspicere et cavere. Has inter ducis curas atque exercitia iam supreme pugne tempus appropinquabat. Et primo quidem Cesar exercitum diligenter instructum secus hostium castra deduxit, et, equo in loco ordinatis aciebus, illos ad prelium invitabat, expectabatque eos usque ad vesperam: ubi illos videt pertinaciter recusare, sub noctem in castra revertitur. Discedens autem, insectante eum Labieno, fugato tamen nec insequi desistente, improbo quidem transfuga et malo, hostes iam inde digressos, et, fatis prementibus, ad Tapson castra habentes invenit, ad pugnam dispositos et aciem instruentes. Instruit et ipse suam aciem confestim omni arte, qua per summum ducem instrui acies ulla potest. Quin etiam ex equo descendens inter ipsos pedites pedibus ambulabat, atque omnes et singulos verbis pro tempore brevibus, sed efficacissi
Abbreviated transcription (Latin):
bant᷑.eciã elephãtes tã apeditib ne
proculcarẽtur ꝙͣ ab equitib ꝙ eorũ
stridorẽ atq odorẽ in solitũ eqm hor¬
rebant Sz huic parti remediũ ad¬
hibuerat adducendo elephantes in
castra et aliquos in Italiã mictẽdo
ad erudicionez nouorũ excituũ ut
et pedites discerẽt ubi nã armati eciã
uuluerari possent et qui horrifice
bellue acsuscerẽt et horrere desurent
atqz ita effectũ est ut formidabile
aĩal maĩb pertractũ int̾q equos
uersatũ prospecta sua tarditate ui¬
lescẽt Illud quoqz prouidentissui
ducis augebat cura ꝙ insidiosissima
cum gente rẽtrerebat assuetus di¬
mutare cũ gallis aꝑtis hõĩb et insi¬
diar nesciis nͨ frandib sed uirtute
bellantib timebat ne militũ suorũ
quorũ iurtuti satis fidebat circũspec¬
cio contra ĩ solitũ genus hostis nõ
suffice̾t Iderqz cotidie per exꝑiẽciã
circũducebat ut disc̾e̾nt hostiũ mores

Expanded text:
bantur etiam elephantes tam a peditibus, ne bantur etiam elephantes tam a peditibus, ne proculcarentur, quam ab equitibus, quod eorum stridorem atque odorem insolitum equi horrebant. Sed huic parti remedium adhibuerat adducendo elephantes in castra, et aliquos in Italiam mittendo ad eruditionem novorum exercituum, ut et pedites discerent, ubinam armati etiam vulnerari possent, et equi horrifice bellue assuescerent, et horrere desinerent; atque ita effectum est, ut formidabile animal manibus pertractatum interque equos versatum, prospecta sua tarditate, vilesceret. Illud quoque providentissimi ducis augebat curam, quod insidiosissima cum gente rem gerebat, assuetus dimicare cum Gallis, apertis hominibus et insidiarum nesciis nec fraudibus, sed virtute bellantibus. Timebat, ne militum suorum, quorum virtuti satis fidebat, circumspectio contra insolitum genus hostis non sufficeret, ideoque quotidie eos per experientiam circumducebat, ut discerent hostium mores
Abbreviated transcription (Latin):
eadez secũ ueste uti et paruit igna¬
uissimo hoĩ licet miser ille et ma¬
iorib suis dissimillimꝰ qui si ibi
essent iubai uere hoc mͥ uideor
haud ꝙͣpͣ pari anncicia diquaret᷑.
stulta res prorsus et in epta cũ cesaie
illũ uelle contende qui pareret iube¬
¶ Iam fortuna reliquias põpeiano¬
noꝵ parciuz cãpis explicuerat ut ais
ultinia false de meteret hoc tempore
multi fuerũt insultus labiem et affra¬
mi nõ sine ꝓiclõ multa cesaris uigi¬
lancia ingisq sollicitudo in docendo
minutissiã ꝙ milicie et nilites ⁊
ueteranos et reb ĩ maxxiis cõproba¬
armoꝵ quorũ magr̃ uere om̃i sũmꝰ
fuit Sollicitabat enĩ eius ãm suoꝵ
qz hostiũ condicio timebant enĩ equi¬
tos puguã ꝓpter equorũ iacturã quos
hostes sagictis occidebant et pedites
more romano armati et armorum
mole p̾grauati leuis armature ho¬
stĩ uelocitate fatigabant̾. Tine¬

Expanded text:
eadem veste secum uti. Et paruit ignaeadem veste secum uti. Et paruit ignavissimo homini, licet regi, miser ille et maioribus suis dissimillimus; qui, si ibi essent, Iubam, vere hoc michi videorhaudquaquam pari amicitia dignarentur. Stulta res prorsus et inepta, cum Cesare illum velle contendere, qui pareret Iube. Iam fortuna reliquias pompeianarum partium campis explicuerat, ut eas ultima falce demeteret. Hoc tempore multi fuerunt insultus Labieni et Afranii non sine periculo, multa Cesaris vigilantia iugisque sollicitudo in docendo minutissima quoque militie et milites etiam veteranos et rebus in maximis comprobaarmorum, quorum magister vere omnium summus fuit. Sollicitabat enim eius animum suorum atque hostium conditio. Timebant enim equites pugnam propter equorum iacturam, quos hostes sagittis occidebant, et pedites more romano armati et armorum mole pregravati levis armature hostium velocitate fatigabantur. Time
Abbreviated transcription (Latin):
colloqui ille nũciuz parmpendens cõ¬
tumaciter Rondit et stabo inqͥt ad¬
huc donec expleã qd̾ incepi. tũ rex
motus uiatorẽ suũ misit qui audiẽ¬
te collocutore ei dice̾t Rex colloquiũ
istud dap̃̾nat atq prohibet hoc au¬
dito paruit atqz abscessit Miratur
huiꝰ striptor historie unde hoc ciui
romano ei presertim qui honores a
pplõ ꝑcepiss ad huc stante re puᶜ ͣ
iube regi barbaro pociꝰ ꝓͣ imꝑatori
romam ex̾citus ꝑuisse mirũ non
inficior s haud dubie ualde in dies
qũtũ in appet Scipio ecĩã inter suos
uiliscebat ꝙ ita esse sequẽs quoq
actus iudicis est Nemppe iuba nõ
in aqͥmum mõ exignũ senatorem
iustũ imperiũ confident̾ exercuit
sed ĩ iustũ atq arrogans in ipm̃
eciã scipionẽ non dicã imꝑatorem
eo tempe sed pret̾ impiuz honorib
hestis et uetus tissime familie sple
tu ueste purpurea uteretur dixit
ei iuba uel dici fecit nõ decere illũ

Expanded text:
colloqui. Ille nuntium parvipendens concolloqui. Ille nuntium parvipendens contumaciter respondit: Et stabo, inquit, adhuc, donec expleam, quod incepi. Tum rex motus viatorem suum misit, qui, audiente collocutore, ei diceret: Rex colloquium istud damnat ac prohibet. Hoc audito, paruit atque abscessit. Miratur huius scriptor historie, unde hoc civem romanum, et presertim qui honores a populo percepisset, adhuc stante republica, Iube regi barbaro potius, quam imperatori romani exercitus paruisse. Mirum, non inficior. Sed haud dubie valde in dies, quantum michi apparet, Scipio et inter suos vilescebat, quod ita esse sequens quoque actus indicio est. Nempe Iuba non in Aquinium modo, exiguum senatorem, iustum imperium confidenter exercuit, sed iniustum atque arrogans in ipsum etiam Scipionem, non dicam imperatorem eo tempore, sed preter imperium honoribus gestis et vetustissime familie splens adventum veste purpurea uteretur, dixit ei Iuba vel dici fecit, non decere illum
Abbreviated transcription (Latin):
agere p̾sumerẽt ꝙ ille audies
nccẽ huit partẽ suoꝵ auxilior
que in cesarẽ cõparuerat prore¬
gui de feu sione remucte Obside¬
que regio getulico presidio tene¬
bat᷑. et qnͣtũ intelligi datur Eti¬
pionis ac regis castris iuc̃ta erat
eamqz et aggerib et machinns
et hac balistis abstrixerat in
eo obsidione ceperãt intrinse ci
ut fit cũ extrincecis alloqui idq
cesari non molestũ erat cogitã¬
ti quid bom et colloquio in esse
posset Nempe regñ equitatus no¬
biliores filii eorũ qui ueterib marii
bene ficus obstricti fuerant eoqz
et nomẽ et memoriã uira illuis
amantes noctu p̾ma facie nulle
uel circit̾ cũ equis ac suis suis ĩ
cesaris castra menibus uicina
tussuge quotã insagm trãsitu
net ĩ merito per turbatus scipio et qui
secũ erãt ceperãt obsuare ne ĩd fieret
dũ int̾ea .M. aquimũ cum C. saserna
colloq̃ntẽ adu̾terũt misitqz ad eum
Scipio nõ expedire eo tpr̃e cũ hostib

Expanded text:
agere presumerent; quod ille audiens agere presumerent; quod ille audiens necesse habuit partem suin Cesarem comparaverat, pro regni defensione remittere. Obsideque regio Getulico presidio tenebatur, et, quantum intelligi datur, Scipionis ac regiis castris iuncta erat, eamque et aggeribus et machinis et balistis astrinxerat. In ea obsidione ceperant intrinseci, ut fit, cum extrinsecis colloqui, idque Cesari non molestum erat cogitanti, quid boni ei colloquio inesse posset. Nempe regii equitatus nobiliores, filii eorum, qui veteribus Marii beneficiis obstricti fuerant, eoque et nomen et memoriam viri illius amantes, nocte prima mille vel circiter cum equis ac servis suis in Cesaris castra menibus vicina transfugere. Quo tam insigni transitu, nec immerito, perturbatus Scipio, et qui secum erant ceperant observare, ne id fieret, dum interea M. Aquinium cum C. Saserna colloquentem adverterunt; misitque ad eum Scipio, non expedire eo tempore cum hostibus
Abbreviated transcription (Latin):
statu prelii fuderũt multisq eoꝵ
cesis in castra cõfugere coegerũt
et insi nox suꝑuemẽs puluisq
uento ualido ĩpulsus pugnãtib
obstitiss parũ affuit quin iuba
cũ labieus oppresso oñ eoriẽ eq̃ta¬
tu et cõsũpta tota leui armatura
in cesaris manus inciderẽt multi
tnĩ in dies de ex̾citu hostũ ad
cesaris castra trã sibant sieut
autẽ hac uia eius ex̾citus au¬
gebatut sit altera mimebuat᷑.
qIm̃ multos et no nũatos seu sediciosos
seu rapaces seu inifidos seu aliter in¬
utiles bello uiios notatos ĩ famia
a se suoqz ex̾citu abdicauit atq abi¬
re confestim iussit ex affrca cen¬
turionib traditos qui eos nõ insi
cũ singulis suis seꝑatĩ in nauib
asportandos imponerẽt dũ hec ĩ
romanoꝵ ex̾citib fierẽt Bemili
in suã patriã missi fama cesa¬
ris cũcta ꝯpleuerãt suisq ꝑsua¬
serãt rebellare usqz a deo ut ar¬
nuis arreptis ꝯtra regez absentez

Expanded text:
statu prelii, fuderunt, multisque eorum statu prelii, fuderunt, multisque eorum cesis, in castra confugere coegerunt; et nisi nox superveniens, pulvisque vento valido impulsus pugnantibus obstitisset, parum abfuit, quin Iuba cum Labieno, oppresso omni eorum equitatu, et consumpta tota levi armatura, in Cesaris manus inciderent. Multi tamen in dies de exercitu hostium ad Cesaris castra transibant. Sicut autem hac via eius exercitus augebatur, sic altera minuebatur, quoniam multos et nominatos seu seditiosos, seu rapaces, seu infidos, seu aliter inutiles bello viros, seu notatos infamia ab se suoque exercitu abdicavit, atque abire confestim iussit ex Africa centurionibus traditos, qui eos nonnisi cum singulis servis separatim in navibus asportandos imponerent. Dum hec in Romanorum exercitibus fierent, Getuli in patriam suam missi fama Cesaris cuncta compleverant suisque persuaserant rebellare usque adeo, ut, armis arreptis, contra regem absentem
Abbreviated transcription (Latin):
a nenunt ĩmissus innis concre¬
mant Iula rex q̃ un dudĩ
optau̾at in partẽ belli uenire et co¬
pias suas cũ scipione quĩg̾e̾ s bellis
ꝓpris r egniq laborib reuocatus cep¬
tis asciterat uenit tandez cũ ingẽti
honiĩ multitudine uerũ nõ in nu̾o
sz in uirtute nulitũ uictoria et belle
tliã sita est dui expectatus igitur
cũ fuiss aduentus magua tum
spe atqz opinione romanorũ mor
Ut ueiit qui stupori fua̾t cepit cẽ
ꝯtemptui fecit q pu̾cia qd̾ solita
est auctoritatez et famiã regis in¬
minui Cesar uero ubi coactis unũ¬
in locũ om̃ĩb hostiũ copiis ĩtelle¬
uit nullã bello amplius moram
fore om̃spe se ad bellũ parat con¬
tigitqz ut cesare cũ legionibz pro¬
gresso iiba et saipio simul et la¬
bienus sũma ui equitatũ eius ĩ¬
uaderet qd̵ ille senciens ex itiuere
uersis retro copnis iain terga uertẽ¬
tibz opẽ tulit qua firmati restiter̃t
et numidas inseqñtes mutato

Expanded text:
a nemine immissus ignis concrea nemine immissus ignis concremavit. Iuba rex, qui dudum optaverat in partem belli venire et copias suas cum Scipione coniungere, sed bellis propriis regnique laboribus revocatus ceptis abstiterat, venit tandem cum ingenti hominum multitudine. Verum non in numero, sed in virtute militum victoria et belli gloria sita est. Diu expectatus igitur quum fuisset adventus magna cum spe atque opinione Romanorum, mox ut venit, qui stupori fuerat, cepit esse contemptui, fecitque presentia, quod solita est: auctoritatem et famam regis imminuit. Cesar vero, ubi, coactis in unum locum omnibus hostium copiis, intellexit nullam bello amplius moram fore, omni ope se ad bellum parat. Contigitque, ut, Cesare cum legionibus progresso Iuba et Scipio simul et Labienus summa vi equitatum eius invaderent. Quod ille sentiens, ex itinere versis retro copiis iam terga vertentibus, opem tulit, qua firmati restiterunt, et Numidas insequentes, mutato
Abbreviated transcription (Latin):
prelii spectator ex euẽtu iudita q̃ͥd
tibi de copiis tuis ꝯmib deqz belli
exitu sit sꝑandũ hec cũ centurio
aliter ac sꝑabat ꝯstanti uultu atqz
aĩõ et clara uoce dixisset Iratus a cõta¬
status scipio suis centurionib signũ
dedit et in illũ irruerẽt quo occiso re¬
liquos ueteranos a tyrombz segre¬
gatos et supplicus multis affectos
uissit interfici infaudo stelere ma¬
culatos et sanguine cuuum imxĩ¬
gatos uocans tyronibz uelut innoc̃e¬
tib uitã liquit eosq suis legionib
astribi Turbatus hac re cesar cũ
in pñs aliud nõ possi in eos qui tũ
nauibz longis ad maris custodiã
deputati erant iram effudit eosq
uit ꝙ eorũ segnicie nauis illa
cũ militib suis in ptãtem hostiũ
uenisse uidebatur his dieb por¬
tentũ admirabile in castris ce¬
saris accidit nocturno tprẽ inuib
lapideo iibre diffusus est simb
legionis uniꝰ telorũ sũmitates

Expanded text:
prelii spectator ex eventu iudica, quid prelii spectator ex eventu iudica, quid tibi de copiis tuis omnibus deque belli exitu sit sperandum. Hec quum centurio aliter ac sperabat constanti vultu atque animo et clara voce dixisset, iratus et contristatus Scipio suis centurionibus signum dedit, ut in illum irruerent. Quo occiso, reliquos veteranos a tironibus segregatos et suppliciis multis affectos iussit interfici, infando scelere maculatos et sanguine civium impinguatos vocans; tironibus, velut innocentibus, vitam liquit, eosque suis legionibus iussit ascribi. Turbatus hac de re Cesar, quum in presens aliud non posset, in eos, qui cum navibus longis ad maris custodiam deputati erant, iram effudit, eosque vit, quod eorum segnitie navis illa cum militibus suis in potestatem hostium venisse videbatur. His diebus portentum admirabile in castris Cesaris accidit: nocturno tempore nimbus lapideo imbre diffusus, simulque legionis unius telorum summitates
Abbreviated transcription (Latin):
faceret qđ pro hoĩe faciebat Ego
ĩquit o. sapio neq emĩ te imꝑato¬
rem uoco cum unus sit iñ imꝑator
cesar Ego inꝙͣ poro tanto bñficio t̾
grãs ago qui ni et pecumiã offeras
ꝙͣ dare nullo uire possis erip̾e et
fortassis hoc bene ficio tuo uterer
nisi flagiciũ illi ingeris et nu̾nc
ip̃o magis manus ess ad iixtũ
quõ enĩ ego contra ĩꝑatorẽ meũ
cesarem a quo bellias honoribz¬
honestatus sũ contraq illum
ex̾citur pro cuiꝰ uictoria et gloria
.xxxui. annos et eo ampluis decer¬
taui arma portarez Istud ego nũꝙͣ
faciã neq tu si me uelles audree
istud faceros et ualde te hortor
ut desmas et in cepto ĩ utili pedem
retrahas Nã si nestis contra quẽ
ducẽ contra quẽ excitũ pugnes ex¬
periri iã nũt potes Sume de tuis
om̃ib cohortem unã quãq indicas
firmmiorẽ ego de comilitomib meis
nũc captuus tiuis .x. solos eligam
Iube nos confligere tuqz miparis

Expanded text:
faceret, quod pro homine faciebat: Ego, faceret, quod pro homine faciebat: Ego, inquit, o Scipio, neque enim te imperatorem voco, quum unus michi sit imperator Cesar, ego, inquam, pro tanto beneficio tibi gratias ago, qui michi et pecuniam offeras, quam dare nullo iure fortassis hoc beneficio tuo uterer, ni flagitium illi ingens et munere ipso maius esset admixtum. Quomodo enim ego contra imperatorem meum Cesarem, a quo bellicis honoribus decoratus sum, contraque illum exercitum, pro cuius victoria et gloria XXXVI annos et eo plus decertavi, arma portarem? Istud ego numquam faciam, neque tu, si me velles audire, istud faceres, et valde te hortor, ut desinas et incepto inutili pedem retrahas. Nam si nescis contra quem ducem contraque quem exercitum pugnes, experiri iam nunc potes. Sume de tuis omnibus cohortem unam, quamcumque iudicas firmiorem: ego de commilitonibus meis, nunc captivis tuis, X solos eligam. Iube nos confligere, tuque imparis