comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sꝑans inrespectũ misericordis dĩ
iter meũ lib̾tati ȩccłiȩ futis cẽpo¬
ribꝰ ñ nichili ꝓfuturũ. Suꝑ uos
cam̃ qͦs adp̾sens relinqͦ ñ modica
pietate moueor. ut pote qͦs cri¬
bulationes & angustias. oppres¬
siones .⁊ ꝯtumelias acerbuis so¬
lico me absente passuros incue¬
or. Licet enĩ constet illaᷤ nͣ me p̃sente
ex toco fuisse remotas: tam̃ qñ
emergebant contra eas uobis qͦd¬
dam quasi umbraculũ extiti. & ne
usos existimo postquã mt̾ uoꝰ ueni: ꝙͣ
a decessu uenerand memoriȩ
lanfranci patrs urĩ isi fueritis.
usq ad introitũ mei. Unde etiã
uideor mͥ uidere eo magis ipsos
qui uos infestare solebant adu̾¬
sum uos me abeunce seuit᷑os. qͦ
a dnãtu qͦ uos oppͥmebant uident
se inp̃sentia mei deiectos. S uos
ñ estis rudes aut hebetes inscola
dñi. ut qualit̃ in hꝰmõi sugru¬
errut debeatis uos habere: opuᷤ
habeatis doceri. Paucis tam̃ sug¬

Expanded text:
sperans in respectum misericordis Dei sperans in respectum misericordis Dei iter meum libertati Ecclesiae futuris temporibus nonnihili profuturum. Super vos tamen, quos ad praesens relinquo, non modica pietate moveor, utpote quos tribulationes et angustias, oppressiones et contumelias acerbius solito me absente passuros intueor. Licet enim constet illas nec me praesente ex toto fuisse remotas, tamen quando emergebant, contra eas vobis quoddam quasi umbraculum exstiti: et, ne usos existimo postquam inter vos veni, quam a decessu venerandae memoriae Lanfranci Patris nostri usi fueritis usque ad introitum mei. Unde etiam videor mihi videre eo magis ipsos qui vos infestare solebant adversum vos me abeunte saevituros, quo a dominatu quo vos opprimebant vident se in praesentia mei dejectos. Sed vos non estis rudes aut hebetes in schola Domini, ut qualiter in hujusmodi, si ingruerint, debeatis vos habere, opus habeatis doceri. Paucis tamen sug
Abbreviated transcription (Latin):
bit curia mea em̃det᷑. qm̃ illud iͥ
concedi ame t̃cio petũt. in qͦ se ꝑ¬
seueraturũ certꝰ ñ fuit. Respondie
dñs est. qđ uult dicit. Ego tam̃ sci¬
ens ad qͥd assũptꝰ sim. ⁊ qͥd in angli
di causa illud omittẽ. qͦd mope
his multo plura. quȩ qm̃ alias scͥp¬
simꝰ. hic paucis ꝑstringimꝰ. Rege
gͥ icurialib contra uirũ innam
ꝑmotis: ipseadeũ placido uultu
ingredit᷑. & dexterã eiꝰ ex more assidẽs:
ait. Ego dñe ut cdisposuu uado. s uo¬
ñ abicitis dabo. Quã cũ ille se nol¬
le abicere responderet: conqͥnis¬
benedixit. sicq relicta curia can¬
tuariã uenit. Postera die aduna¬
i filii mei dilectissum sic̃ audistiᷤ
& scitis. ego regno huic ꝓxime
xp̃iane religionis correctione
uersata ÷ ad hoc ÷ tandẽ ꝑducta.
ut aut ea quȩ contra dm̃. i hone¬
statẽ meã sunt me oporteat age¬
re. aut huic regno sine morade¬
cedere. Et ego quidẽ libens uado.

Expanded text:
bit curia mea emendet, quoniam illud sibi bit curia mea emendet, quoniam illud sibi concedi a me tertio petiit, in quo se perseveraturum certus non fuit. » Respondit: « Dominus est, quod vult dicit. Ego tamen sciens ad quid assumptus sim, et quid in Angliadi causa illud omittere, quod in his multo plura, quae quoniam alias scripsimus, hic paucis perstringimus. Rege igitur et curialibus contra virum in iram permotis, ipse ad eum placido vultu ingreditur, et ad dextram ejus ex more assidens ait: « Ego, Domine, ut disposui vado; sed pnon abjicitis, dabo. » Quam cum ille se nolle abjicere responderet, conquiesbenedixit, sicque relicta curia Cantuariam venit. 30. Postera die adunaet filii mei dilectissimi, sicut audistis et scitis, ego regno huic proxime Christianae religionis correctione versata est, ad hoc est tandem perducta, ut aut ea quae contra Deum et honestatem meam sunt me oporteat agere, aut huic regno sine mora decedere. Et ego quidem libens vado,
Abbreviated transcription (Latin):
rũpatur. hinc iterũ anselmꝰ curiã
ueniens: iam petitam licentiã ro¬
mã eundi arege petiuit. sed eã ñ ob¬
timuit. Postquȩ inm̃se octobͥ inui¬
catus arege uyintoniã uadit. et qđ
iambis rogauerat. attentiꝰ ꝑint̃nun¬
cios tercio rogat. Turbat᷑ ille. inuni¬
ũ se uexari ab eo anxiȩ quert᷑. Adqͦo
anselmꝰ Et qͥdẽ quod romã ire dispo
regere suscepi. causaq salutis anine
meȩ. causa etiã sui honoriᷤᷤ qutilita¬
tis si credere uelit id ago. Sigͦ mͥbono
animo licentiã dedit eundi: gͣtiosuᷤ
accipiã. Siñ: ego utiq qͦd ds̃ p̃cipit
pꝰpon̾e ñ debeo. qr scͥptũ ÷. obedire
illeaudiens: t᷑bato animo iubet uͭat
cepto desistat. ⁊ insuꝑ se nunꝙͣ be¬
acũ petrũ uel sedẽ eiꝰ ꝓ qͦlibet nego¬
tio appellaturũ uire uirando pro¬
mittat: aut sine mora omĩ spe re¬
meandi sublata suo regnodecedat.
Et subdens ait. Si uͦ t̾ritus istis cȩpto
desistere. & remanere qmͣ ire dele

Expanded text:
rumpatur. » 29. Hinc iterum Anselmus curiam veniens, jam petitam licentiam Romam eundi a rege petivit, sed eam non obtinuit. Post quae in mense Octobri invitatus a rege Wintoniam vadit; et quod jam bis rogaverat, attentius per internuntios tertio rogat. Turbatur ille, et nimium se vexari ab eo anxie queritur. Ad quod Anselmus: « Et quidem quod Romam ire disponregere suscepi, causaque salutis animae meae, causa etiam sui honoris et utilitatis, sic credere velit, id ago. Si ergo mihi bono animo licentiam dederit eundi, gratiosus accipiam. Si non ego utique quod Deus praecipit postponere non debeo quia scriptum est: Obedire ille audiens, turbato animo jubet ut aut coepto desistat, et insuper se nunquam beatum Petrum vel sedem ejus pro quolibet negotio appellaturum jurejurando promittat, aut sine mora, omni spe remeandi sublata, suo regno decedat. Et subdens ait: « Si vero territus istis coepto desistere et remanere quam ire deleg
Abbreviated transcription (Latin):
manȩ. Int̾ hȩc urbanꝰ sectis apłice
poncifex huic uitę decedit. ⁊ adin¬
ducias quas de causa anselmi regi
dederat ñ ꝑuenit. Quo tẽpore mul¬
ta etiã de regis intĩcu amultiᷤᷤ pre¬
dicebant᷑. & tam exsignis qͦ noua mn
usitata ꝑ augliã monstrabant᷑. qmͣ¬
⁊ exiusionibꝰ quȩ plurib religio sis
ꝑsonis reuelabancur. qr ultio diuina

Expanded text:
55. Inter haec Urbanus sedis apostolicae pontifex huic vitae decedit; et ad inducias quas de causa Anselmi regi dederat, non pervenit. Quo tempore multa etiam de regis interitu a multis praedicebantur, et tam ex signis quae nova et inusitata per Angliam monstrabantur, quam ex visionibus quae pluribus religiosis personis revela
Abbreviated transcription (Latin):
uirũ aduene̾tẽ cͥcũdat. retentis ha¬
benis preces ingeminat: ut misere
mulieri manũ imponat. orat.
obsecrat. Obsistit ille. dicens quod
postulant neqͣqͣ. sapientiȩ esse.
obiciunt illi uulgi morequȩ oc¬
currebant. saltẽ imꝑbitate uinc̾e
gestientes. Tunc uir alit̃ se ñ posse
euadere sentiens: hoc solo eis morẽ
gessit. uidelicet qđ nulli negare
solebat signo eam sc̃ȩ crucis leuata
dextra signauit. Quo facto: laxatiᷤ
habenis otior abit. imposicoq cu¬
culle suȩ capitio capiti: remotis so¬
ciis singularis uadit. infelicis fe
minȩ erĩmas pietatis affeccu ꝑ
Hac nos contricione afflicti clunia¬
cum. illa uulgimanib acta domũ
cetendit. Nec dũ pes eiꝰ limen suȩ
domꝰ atcriuit. & integerrimȩ sa¬
nitati donaca in laudẽ uiri lingͣs
om̃iũ soluit. Quã rẽ sic faccã dum

Expanded text:
virum advenientem circumdat, retentis havirum advenientem circumdat, retentis habenis preces ingeminat, ut miserae mulieri manum imponat, orat, obsecrat. Obsistit ille dicens quod postulant nequaquam esse sapientiae. Objiciunt illi vulgi more quae occurrebant, saltem improbitate vincere gestientes. Tunc vir aliter se non posse evadere sentiens, hoc solo eis morem gessit, videlicet quod nulli negare solebat, signo eam sanctae crucis levata dextra signavit. Quo facto, laxatis habenis ocior abit, impositoque cucullae suae capitio capiti, remotis sociis, singularis vadit, infelicis feminae aerumnas pietatis affectu peHac nos contritione afflicti Cluniacum, illa vulgi manibus acta domum tetendit. Necdum pes ejus limen suae domus attrivit, et integerrimae sanitati donata in laudem viri linguas omnium
Abbreviated transcription (Latin):
ris adquẽ diuertit a sscribenduam
asserens: iis quȩ saluti animȩ illiꝰ
cõpec̃ent eũ instruxit. ⁊ familiarẽ
sibi effeccũ. correctioriuritȩ ut pꝰ
multoꝵ cestimonio comꝑimꝰ red¬
didit. His fere tẽꝑib clumacũ eun¬
tibus nobis. occnrrit qͥdã sacͥ ordi¬
nis homo. lacͥmosis p̃cibꝰ uirum
dep̃cans. quatinꝰ & se ocło misediȩ.
& sororẽ suã nuꝑ amentẽ effectã
dextera sue benedictionis digna¬
rec ᷑ respicere. Et subdens: ecce ait
inuua qmͣ cnͣsiti estis inter mulcos
tenet᷑. sꝑantes qr si cu dñe manũ
ei imposueris: continuo fauence
grã dei sue menti resticuet᷑. Ad
hec ille multa uoce. ⁊ quasi sur¬
da ꝑtͣnsiit aure. Prb̃rm aũeo ma¬
gis uistantẽ. ac preces multiplicã¬
tẽ. reppulit ase. om̃imodis asserens
tã extraneũ faccũ nulla sibi ratio¬
lam inmedio adunate multitudi¬
nis cõminꝰ teneri conspicimꝰ. fu¬
ꝑis gestu edentẽ. Populus itaq

Expanded text:
ris, ad quem divertit, ascribendum ris, ad quem divertit, ascribendum asserens, his quae saluti animae illius competerent, eum insti effectum correctiori vitae ut post multorum testimonio comperimus, reddidit. 53. His fere temporibus, Cluniacum euntibus nobis occurrit quidam sacri ordinis homo, lacrymosis precibus virum deprecans quatenus et se oculo misericordiae et sororem suam nuper amentem effectam dextera suae benedictionis dignaretur respicere. Et subdens: Ecce, ait, in via qua transituri estis inter multos tenetur, sperantes quia si tu, domine, ei manum imposueris, continuo favente gratia Dei, suae menti restitueretur. Ad haec ille muta voce et quasi surda pertransiit aure. Presbyterum autem eo magis instantem ac preces multiplicantem repulit a se, omnibus modis asserens tam extraneum factum nulla sibi ratiolam in medio adunatae multitudinis cominus teneri conspicimus, fuotius corporis gestu edentem. Populus itaque
Abbreviated transcription (Latin):
t̃fuit a pari cunc nouit̃ inuali¬
tudine conualusse. Siqͥdẽ unꝰ
epͥncipibꝰ tr̃e illiꝰ. dui eadẽqͣ ipsi
languoris molestia uexatꝰ fuerat.
hic agnito anselinũ in eccłia bea¬
ti stephani missam ex more cele¬
braturũ: festinauit illo. arbitͣns
sibi ad recuꝑandã sanicatẽ utile
fore. si missa canti uiri ac bene¬
dictione meruisset potiri. face¬
or indimꝰ hominẽ suoꝵ manibꝰ
innuxũ eccłiam introeuntẽ. mor¬
cuo quã uiuenti similiorẽ. Sedit
ifinita missa egressus ẽ. Nobis uͦ
nec qͥs uel unde. aut cur aduene¬
rit scientibꝰ aut curantib: idẽ
uir euolutis paucis dieb ad pa¬
trẽ uenit. flexis genibꝰ eꝓ adepta
sanicate grãs agens. Ad quod cũ
ille obstupesc̾ẽt: in dicauit ei or¬
dinẽ geste rei. confirmans quod
ab ea hora qͣ se misse illiꝰ presen¬
tauit. om̃i doloris uexatione
depulsa sanicati restitutus sit.
At ille nichil hoc ad se ꝑtinere. sed
ipsiꝰ fidei ac meritis beati marti¬

Expanded text:
fuit, a pari tunc noviter invaletudine convaluisse. Siquidem unus e principibus terrae illius diu eadem qua ipsi languoris molestia vexatus fuerat. Hic agnito Anselmum in ecclesia Beati Stephani missam ex more celebraturum, festinavit illo arbitrans sibi ad recuperandam sanitatem utile fore, si missa tanti viri ac benedictione meruisset potiri. Fateor, vidimus hominem suorum manibus innixum ecclesiam introeuntem, mortuo quam viventi similiorem. Sedit, et finita missa egressus est. Nobis vero, nec quis, vel unde aut cur advenerit scientibus aut curantibus, idem vir, evolutis paucis diebus, ad Patrem venit, flexis genibus ei pro adepta sanitate gratias agens. Ad quod cum ille obstupesceret, indicavit ei ordinem gestae rei, confirmans quod ab ea hora, qua se missae illius praesentavit, omni doloris vexatione depulsa, sanitati restitutus sit. At ille nihil ad se hoc pertinere, sed ipsius fidei ac meritis beati marty
Abbreviated transcription (Latin):
tia mea teste ñ m̃tor. qr sepe alũ sub
uericatis testimonio ꝓfitentẽ audui¬
mꝰ. qm̃ si hinc peccati horrorẽ. hinc
infern dolorẽ corꝑalit̃ cemeret. &
necessario uni eoꝵ immergi deberet:
pͥus infernũ qmͣ peccatũ appeteret.
Aliud quoq ñminꝰ forsan aliqͥbꝰ mi¬
rũ dicere solebat. uidelicet male se
purũ apeccato. nnnocentẽ gehen

Expanded text:
tia mea teste non mentior, quia saepe illum sub tia mea teste non mentior, quia saepe illum sub veritatis testimonio profitentem audivimus, quoniam si hinc peccati horrorem, hinc inferni dolorem corporaliter cerneret, et necessario ubi eorum immergi deberet, prius infernum quam peccatum appeteret. Aliud quoque non minus forsan aliquibus mirum dicere solebat, videlicet malle se purum a peccato, et innocentem ge
Abbreviated transcription (Latin):
debat ꝑditioni. ꝙͣ. suȩ indoluit cnͣ¬
sicoriȩ deceptioni. Pro qͣ tñ deceptio¬
ne. & fidei ñ seruatȩ corruptione.
sepe anselmꝰ dicere solitꝰ erat eosqñ¬
q aut inse aut in lib̾is suiᷤᷤ de rebus
eccłiȩ qͥb tunc insullune raptaban¬
t᷑ exheredandos. iantiqͤ pauꝑtati
inqͣ nati fuerant ⁊ nucrici subiugai¬
dos. aut certe aliqͣ gͣui & ꝯtumeliosa
undicta ante mortẽ uel in morte
qͦd dec̾ius ẽe̾t pumiendos. Qđ dictũ
hoc qͥd aluis etiã cimendũ sit ꝯiectamꝰ.¬
ldeo aũ eos corrigere neqͥbat: qm̃
ipsi more densarũ spinarũ ꝑplexi.ar¬
gutis uerboꝵ assertionib se tales nõ
ẽẽ qͥ huiꝰ modi correctione opꝰ haberent.
affirmabant. At ille contentioni ser¬
uire deuicins: dimictebat eos sibi.
cimens ne mensirã discretionis ex ce¬
deret. sun rimandis accibꝰ illoꝵ nimuᷤ
studiosus existeret. Hilenĩmmun¬
do qnͣtũ peccare cmebat. Conscien¬

Expanded text:
evidebat, perditioni, quam suae indoluit traevidebat, perditioni, quam suae indoluit transitoriae deceptioni. Pro qua tamen deceptione, et fidei non servatae corruptione, saepe Anselmus dicere solitus erat eos quandoque aut in se aut in liberis suis de rebus Ecclesiae, quibus tunc in sublime raptabantur exhaeredandos; et antiquae paupertati in qua nati fuerant et nutriti subjugandos; aut certe aliqua gravi et contumeliosa vindicta, ante mortem vel in morte, quod deterius esset, puniendos. Quod dictum hoc quid aliis etiam timendum sit, conjectamIdeo autem eos corrigere nequibat, quoniam ipsi more densarum spinarum perplexi, argutis verborum assertionibus se tales non esse, qui hujusmodi correctione opus haberent, affirmabant. 22. At ille contentioni servire devitans, dimittebat eos, sibi timens ne mensuram discretionis excederet, si in rimandis actibus illorum nimis studiosus existeret. Nihil enim in mundo, quantum peccare timebat. Conscien
Abbreviated transcription (Latin):
cuiꝰ cõmodi causa uellent contra
fidẽ suã scient̃ m̃tirie Nichil ÷. Tan¬
to nẽpe studio mͥ loquentes sua
uerba componunt. & ea fide sua
int̾posita uera ẽẽ urant: ut ineͤ¬
dulicati putet᷑ posse ascribi. nolle
credere eos ipsa ueritatis firmicu¬
dine niti. Dicebat ħ ille. estimans
ipsos sͥ nolle. qͦd sciebat se nemini
facere uelle. Cũq responderet᷑ sii
moriᷤ illos ñ ẽe̾: aiebat. fãceor malo
decipi bona de illis credendo etiã si
me nesciente mali sunt: ꝙͣ deciꝑe
me ipsũ credendo mala de ipsis quos
meminerĩ. Post modũ enĩ rei ueritaᷤᷤ
uiro innocuit. & quȩ sibi a n̾e su¬
is dicta fuerant. nimis uera fuisse
cognouit. Qm᷑uis gͥ solicã fidẽ ñ exco¬
to uerbis eoꝵ deinceps p̃buerit: cñ
sus rebꝰ mposterũ ñ parũ offuit. qd̾
ipsis inpͥncipio tã cͤdulus fuit. Siqͥ¬
dẽ illi certo scientes eũ ꝓ malis sibi
illatis ad mala redclaenda cor ñ hab̾e:
ap̃ se: magis illoꝵ qmͣ subseqͥ p̃u¬

Expanded text:
di causa vellent contra fidem suam scienter mentiri? Nihil est. Tanto nempe studio mihi loquentes sua verba componunt, et ea fide sua interposita vera esse jurant, ut incredulitati putetur posse ascribi nolle credere eos ipsa veritatis firmitudine niti. » Dicebat haec ille, aestimans ipsos sibi nolle quod sciebat se nemini facere velle. Cumque responderetur sui moris illos non esse, aiebat: « Fateor, malo decipi bona de illis credendo, etiamsi me nesciente mali sunt, quam decipere meipsum, credendo mala de ipsis quos meminerim. Postmodum enim rei veritas viro innotuit, et quae sibi a suis vere dicta fuerant, nimis vera fuisse cognovit. Quamvis igitur solitam fidem non ex toto verbis eorum deinceps praebuerit, tamen suis rebus in posterum non parum obfuit, quod ipsis in principio tam credulus fuit. Siquidem illi certo scientes eum pro malis sibi illatis ad mala reddenda cor non habere, apud se, magis illorum quam subsequi pra
Abbreviated transcription (Latin):
sueuerit: ut paucis qͦq exponatͥ
quibꝰ etiã alus horis incenderit: re¬
petam qͦd de eo me suꝑiꝰ dixisse recor¬
suit. siue iusticia. uel qͥcqͥd ad ue¬
asserebat. qͦd bonis studus aut ne¬
cessariȩ utilicati ñ seruiebat. Opi¬
nari aũ illũ secꝰ uixisse qmͣ docebat.
ꝓfiteor nefas ẽẽ. Namcũ illũ ex qͦ
religionis habitũ sũpsic usq ad
susceptã pontificatꝰ dignitatẽ oĩ¬
um urtutũ ornam̃tis ratũ sit
plo inseruisse: ita nichilominꝰ ra¬
tũ ẽẽ confirmaniꝰ : eũ tociꝰ brican¬
niȩ pͥmatẽ factũ om̃imodis hac¬
in parte clariusse. Inde etiã ꝓ ip

Expanded text:
sueverit, ut paucis exponatur sueverit, ut paucis exponatur quibus etiam aliis horis intenderit, repetam quod de eo me superius dixisse recorfuit, sive justitia, vel quidquid ad veasserebat, quod bonis studiis aut necessariae utilitati non serviebat. Opinari autem illum secus vixisse quam docebat profiteor nefas esse. Nam cum illum, ex quo religionis habitum sumpsit usque ad susceptam pontificatus dignitatem, omnium virtutum ornamentis ratum sit plo inseruisse: ita nihilominus ratum esse confirmamus eum totius Britanniae primatem factum omnimodis in
Abbreviated transcription (Latin):
manu habemiꝰ eẽt int̾mittendũ. Qñ
gͦ ait aliqͥs manducabat: Manduca¬
bat plane int̾ loquendũ. parce qͥdẽ.a
ut mirareris unde uiueret. Uerũ¬
tam̃ fadebat᷑. iuerũ esse cognouimꝰ qi
dũ alicui longe disputatiom occupi¬
tus erat: magis solico nescient̃ edebit
nobis qͥ ꝓpinqͥores sedebamꝰ clanculo
panẽ ei ñnunꝗͣ. sũmnistrantibus.
Cũ uͦ absentibꝰ hospitib pͥuatĩ cũ su¬
is ederet: mulla questio spũalis cu¬
iꝰuis exparte ꝓdiret: p̃libato potiꝰ ꝙͣ
sũpto cibo: mox cessabat. lectioniq
intendens manducantes expectaba
Qd̾ si aliquẽ cerneret aut ꝓ sui ex¬
pectatione celeriꝰ comedentẽ. aut
forte cibũ relinquentẽ: utrũq re¬
darguebat.⁊ qͦ suo cõmodo nichil
hȩsitantes oꝑam darent affectuose
admonebat. Ubi autẽ libent̃ eden
cunditate suꝑ eos aspiciebat. &.
guidens leuata modicũ dextra be¬
selmꝰ int̃ suas epłas delectari con¬

Expanded text:
manu habemus esset intermittendum. Quando manu habemus esset intermittendum. Quando ergo, ait aliquis, manducabat? Manducabat plane inter loquendum, parce quidem, et ut mirareris unde viveret. Verumtamen fatebatur, et verum esse cognovimus, quia dum alicui longae disputationi occupatus erat, magis solito nescienter edebat, nobis qui propinquiores sedebamus, clanculo panem ei nonnunquam subministrantibus. Cum vero absentibus hospitibus privatim cum suis ederet, et nulla quaestio spiritualis cujusvis ex parte prodiret, praelibato potius quam sumpto cibo mox cessabat, lectionique intendens manducantes exspectabat. Quod si aliquem cerneret aut pro sui exspectatione celerius comedentem, aut forte cibum relinquentem, utrumque redarguebat, et quo suo commodo nihil haesitantes operam darent, affectuose admonebat. Ubi autem aliquos  al.cunditate super eos aspiciebat, et adgaudens levata modicum dextra beselmus inter suas epulas delectari con
Abbreviated transcription (Latin):
diuare: quãuis nolit sine licenci¬
a id p̃sumere. ⁊iccirco actũ fuũ li¬
centia qͣ nicit᷑ possit defendere.
peccatũ cam̃ habet ex illicita uo¬
luntate. Nec enĩ postqmͣ mortu¬
us mundo claustrũ subiit. aͥmũ¬
di negotia uel uoluncate ullatenꝰ
redire debuit. Quiatam̃ ipsũ uel¬
le suũ ñ nͥ ꝑmissus facto implere
uoluit: obȩdientia quã in hoc am¬
plexꝰ ẽ ipsũ factũ excusabit. s uel¬
le qd cont᷑ obȩdientiã habuit. ꝑi¬
cłosũ nͥ penituert illierit. Quiod
ñnulli minꝰ actendentes: licenti¬
a qmͣ pimplenda uoluntate sua
qͣlitate ꝓposui. s quib int̃ epłas oc¬
cupari solitus erat leui exemplo
monstraui. Nam si dehumilicate.
de patientia. de mansuetudine. &
de hac quã paullulũ tetigi obȩdi¬
entia. necne de aliis innumeris ac
ꝓfundiᷤᷤ sententiis eũ ut singłis fe¬
re diebꝰ audiebamꝰ disserence inuro¬
ducerẽ: aliud opꝰ cudendũ. ⁊ qd̾ m

Expanded text:
clinare, quamvis nolit sine licenticlinare, quamvis nolit sine licentia id praesumere, et idcirco actum suum licentia qua nititur possit defendere, peccatum tamen habet ex illicita voluntate. Nec enim postquam mortuus mundo claustrum subiit, ad mundi negotia vel voluntate ullatenus redire debuit. Quia tamen ipsum velle suum nonnisi permissus facto implere voluit, obedientia quam in hoc amplexatus est, ipsum factum excusabit; sed velle quod contra obedientiam habuit, periculosum, nisi poenituerit, illi erit. Quod nonnulli minus attendentes, licentia, quam pro implenda voluntate sua qualitate proposui, sed quibus inter epulas occupari solitus erat, levi exemplo monstravi. Nam si de humilitate, de patientia, de mansuetudine, et de hac quam nunc paululum tetigi obedientia, nec non de aliis innumeris ac profundis sententiis, eum, ut singulis fere diebus audiebamus, disserentem introducerem, aliud opus cudendum, et quod
Abbreviated transcription (Latin):
di conuersat᷑ & uuit: quãus ali¬
loquat᷑ cũ fr̃s inclaustro tace.nt.
iquedam fimilia hoꝵ faciat ueldi¬
miceat quȩ ipsi nec faciunt necdi¬
mittunt: obedientię uirtus qm
exercet hȩc cuncta ꝯsumit. ⁊ uas
suũ integrũ seruans. farmã de sua
mola fluentẽ quȩ illũ ȩt̾naliter
pascat. tocã ac purã colligit acq
recondit. Nonenĩ scd̾m carnẽ sed
scłm obedientiã incedit. ac ꝑ hoc
ut apłs ait nichil damnationis illi
qͥse ultro ad dispositionẽ uillarũ
offerc. atq ut id qd cupit ad effectũ
cat. munera pollicetur. grãm spon¬
monachi ꝑtinet. Ait. Quare: Non¬
ne hic calis licet hoc qđ dix cupi¬
at. tam̃ sine licentia p̃lati sui nil
facere temptat: Respondit. Licen¬
tia mulcos decipit. Obȩdientia
enĩ .⁊ inobȩdientia contraria sunt.
harũ media licentia ÷. Isgͥ quẽ o¬
bȩdientia ñ constringit claustra
monasterii egredi. uult cam̃ exi¬
re. regłeq districtionẽ licent̃ de¬

Expanded text:
di conversatur et vivit, quamvis aliloquatur, cum fratres in claustro tacent, et quaedam similia horum faciat vel dimittat, quae ipsi nec faciunt nec dimittunt; obedientiae virtus, quam exercet, haec cuncta consumit; et vas suum integrum servans, farinam de sua mola fluentem, quae illum aeternaliter pascat, totam ac puram colligit atque recondit. Non enim secundum carnem sed secundum obedientiam incedit; ac per hoc, ut Apostolus ait, nihil damnationis illi t, inquit, qui se ultro ad dispositionem villarum offert: atque ut id quod cupit ad effectum cat, munera pollicetur, gratiam sponmonachi pertinet. » Ait: « Quare? Nonne hic talis licet hoc quod dixi cupiat, tamen sine licentia sui praelati nil facere tentat? » Respondit: « Licentia multos decipit. Obedientia enim et inobedientia contraria sunt. Harum media licentia est. Is igitur quem obedientia non constringit claustra monasterii egredi vult tamen exire, regulaeque districtionom licenter de
Abbreviated transcription (Latin):
Post mensã insecretiore locũ metu¬
lerunt. magnoꝑe postulantes qͣti¬
nꝰ adiuti mea ope. ad missã pacris
mererent᷑ de manu eiꝰ dñicũ corpꝰ
& sanguinẽ sumere. Quos cũliben¬
ter andissẽ. ⁊ qnͣdo quoue iniloco
id fieret edocuissẽ: gratiosa uoce
responderunt. st nos quidẽ sicur¬
diciᷤ om̃i excusatione semota ue
& mortiferis febribꝰ ac intestinoꝵ
cortionib qͥb incolerabili cructatu
concutim᷑. lib̾ati ñ fuerimꝰ. Et hoc
inuicẽ sumꝰ. Non uenerunt. qr
sicut accepi ab eis qui utrũq
nouerunt: eo qͦd de m̃sa susceꝑ¬
ant ad plenũ dei gr̃a cõualuer̃.
Quod qͥ dẽ si ita ñ fuisset: quẽad¬
modũ illos infirmitate gͣuatos
sanitati uoluisse restitui credibi¬
le ÷: ita eos ab reqͥsitione istiꝰ po¬
stĩoris medicinȩ suꝑsede noliuis¬
se dubiũ ñ est. Cerco nẽpe tenebãt
ista se qͥn conualescerent falli ñ
posse. scientes quendã ñ ignoti

Expanded text:
Post mensam in secretiorem locum me tuPost mensam in secretiorem locum me tulerunt, magnopere postulantes quatenus adjuti mea ope ad missam Patris mererentur de manu ejus Dominicum corpus et sanguinem sumere. Quos cum libenter audissem, et quando, quove in loco id fieret edocuissem, gratiosa voce responderunt: Et nos quidem omni excusatione semota, et mortiferis febribus, ac intestinorum tortionibus, quibus intolerabili cruciatu concutimur, liberati non fuerimus. Et hoc divisi sumus. Non venerunt, quia sicut accepi ab eis qui utrumque noverunt eo quod de mensa acceperant ad plenum Dei gratia convaluerunt. Quod quidem si ita non fuisset, quemadmodum illos infirmitate gravatos sanitati voluisse restitui credibile est; ita eos ab requisitione istius posterioris medicinae supersedere noluisse dubium non est. 52. Certo nempe tenebant ista se, quin convalescerent falli non posse, scientes quemdam non ignoti
Abbreviated transcription (Latin):
aguidone ipsiꝰ urbis archiep̃o: in
ipsa festiuitate uenit eo Et celeb¬
to sollenm misse & p̃dicationis of¬
ficio cũ adrefectionẽ corꝑis sediss:
uenerunt ante illũ milices duo.
uoce ⁊ uultu egrotationis mole¬
stiam qͣ premebant᷑ prȩferentes.
rogances quatmꝰ de micis sui pamᷤ
eis dare dignaret᷑. At ille. neqͣqmͣ
inquit. Nec enĩ pane incegro. nedũ
micis uos indigere conspicio. S si
bis apponent᷑ comedite. Responder̃
se ꝓ hoc non uenisse. Nec ego ait uo¬
bis aliud faciã. Intellexerat enĩ quo
intenderent. Unꝰ gͦ exiis qͥ i eiꝰ der¬
cra sedebant: intelligens illos salu¬
cis ꝓpriȩ curã habere. ⁊ urũ in hoc
nichil quod miracło posset ascribi
uelle facere: quasi eoꝵ imporcuni¬
tate ꝑtesus. arrepta de suꝑ m̃sa fia¬
gmenta prȩbuit eis. ⁊ ne hominẽfa¬
tigarent secedere monuit. Qui sta¬
tim ut exinde modicũ gustauerunt
cũ benedictione uiri egressi sunc.

Expanded text:
a Guidone ipsius urbis archiepiscopo, in a Guidone ipsius urbis archiepiscopo, in ipsa festivitate venit eo. Et celebrato solemni missae ac praedicationis officio, cum ad refectionem corporis sedisset, venerunt ante illum milites duo, voce et vultu aegrotationis molestiam qua premebantur praeferentes, rogantes quatenus de micis sui panis eis dare dignaretur. At ille: « Nequaquam, inquit; nec enim pane integro nedum micis vos indigere conspicio. Sed sibis apponentur comedite. » Responderunt se pro hoc non venisse. « Nec ego, ait, vobis aliud faciam. » Intellexerat enim quo intenderent. Unus ergo ex his qui in ejus dextra sedebant intelligens illos salutis propriae curam habere, et virum in hoc nihil quod miraculo posset ascribi velle facere, quasi eorum importunitate pertaesus, arrepta desuper mensa fragmenta praebuit eis, et ne hominem fatigarent secedere monuit. Qui statim ut exinde modicum gustaverunt cum benedictione viri egressi sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
innotuit: illico frequens popłors
concursus factus est. unctionẽ saeri
cꝰmatis ꝑ impositionẽ manꝰ illiꝰ pos¬
centiũ sibi conferri. At ille om̃s ad
grãm ipsiꝰ sacram̃ti admittebat.
ita ut sepissime in hoc tocus dies
expenderet᷑. ⁊ nos qui ei ministra¬
bamꝰ graui tedio afficerem̃. ipso sẽ¬
ꝑ iocundo. ihilari nulcu existente.
Creuit aũ ex hoc ineũ mira quȩdã
uincredibilis dilectio omĩũ. ⁊ bom¬
tas eiꝰ diuulgabat᷑ ꝑcircnitũ. Igit᷑
qͥ illis dieb salcẽ reliqͥas de mensa
illiꝰ poterat habere: contra omĩa
ꝑicła & infirmitates se saluciffe¬
ra credebat medicina ditatũ. Nec
ista fides eos fallebat. Nam reuera
ñnullos febrib centos. ⁊ qͥb̾dã aliis
infirmicatib p̃ssos: mox sũptis ci¬
boꝵ eiꝰ reliqͥis nouimꝰ integre sam¬
tati restitutos. Exempli gr̃a. fẽsti¬
uitas beati mauricii celebris habe¬
tur uiennȩ. Rogatꝰ itaq anselmꝰ

Expanded text:
innotuit, illico frequens populorum innotuit, illico frequens populorum concursus factus est, unctionem sacri chrismatis per impositionem manus illius poscentium sibi conferri. At ille omnes ad gratiam ipsius sacramenti admittebat, ita ut saepissime in hoc totus dies expenderetur, et nos qui ei ministrabamus gravi taedio afficeremur, ipso semper jucundo et hilari vultu existente. Crevit autem ex hoc in eum mira quaedam et incredibilis dilectio omnium, et bonitas ejus divulgabatur per circuitum. 51. Igitur qui illis diebus saltem reliquias de mensa illius poterat habere, contra omnia pericula et infirmitates se salutifera credebat medecina ditatum. Nec ista fides fallebat eos. Nam revera nonnullos febribus tentos, et quibusdam aliis infirmitatibus pressos, mox sumptis ciborum ejus reliquiis, novimus integrae sanitati restitutos. Exempli gratia, festivitas beati Mauritii celebris habetur Viennae. Rogatus itaque Anselmus
Abbreviated transcription (Latin):
Cadẽ qͦ sententia dãnauit.i eos.
qui in officiũ sic adepti honoris
aliquẽ sacrant.Soluco conuentu:
accepta licentia roma digredim᷑.
Uia uͦ redeundi multis erat ꝑicłis
obnoxia. s ꝓcegente nos dño ꝑicła
cuncta euasimus. ac lugdinum
illesi ꝑuenimꝰ. Ubi sũmo cũ hono¬
re gaudioq suscepti. &t apontifice
cuutatis uenerabili scilicet hugo
firmatumꝰ. amissa omuĩ fiducia ui¬
uente rege u ilło angliã remean¬
di. Habicus est gͦ ibi anselmꝰ ñ sic̃
hospes aut ꝑegͥnꝰ. s uere sic̃ indige¬
na & loci dñs. Unde misꝙͣ ipse ipsiꝰ
urbis antistes eo p̃sente suo uole¬
bat loco p̃sidere. s p̃sidente uͥq
anselmo: ille mira humilitate ⁊
honestate p̃ditꝰ inferioris i qͣsi su¬
fraganei loco simul ⁊ officio funge¬
batur. Suꝑ hȩc ut ep̃ale officium
ꝑ cotã parrochiã suã ꝓuelle exerce¬
ret: inuoluntate eiꝰ ac delib̾atione
constituit. Quodubi ploca uicina

Expanded text:
Eadem sententia quoque damnavit et eos Eadem sententia quoque damnavit et eos qui in officium sic adepti honoris aliquem sacrant. 50. Soluto conventu, accepta licentia, Roma digredimur. Via vero redeundi multis erat periculis obnoxia, sed protegente nos Domino pericula cuncta evasimus, ac Lugdunum illaesi pervenimus. Ubi summo cum honore gaudioque suscepti, et a pontifice civitatis venerabili scilicet Hugonfirmavimus amissa omni fiducia, vivente rege Willelmo, Angliam remeandi. Habitatus est ergo ibi Anselmus non sicut hospes aut peregrimus, sed vere sicut indigena et loci dominus. Unde nusquam ipse ipsius urbis antistes eo praesente suo volebat loco praesidere, sed praesidente ubique Anselmo, ille mira humilitate et honestate praeditus, inferioris, et quasi suffraganei loco simul et officio fungebatur. Super haec ut episcopale officium per totam parochiam suam pro velle exerceret, in voluntate ejus ac deliberatione constituit. Quod ubi per loca vicina
Abbreviated transcription (Latin):
tere. At ille modesta qͣdã uerecun
si non in obedientiȩ neuo corrũpi
timeret. Quid referã ñmullos ciues
urbis quoꝵ ingens multitudo ꝓpt̃
fidelicatẽ imꝑatoris ipsi papȩ erat
infesta: ñnimꝙͣ iunũ conglobatoᷤᷤ
anselmũ a lateranis ad scm̃ petiũ
uolentes. s mox uiso uultu eiꝰ t̃ritos
piectis armis t̾rȩ ꝓcũbere. & se illiꝰ
benedictione deposcere insigniri:
Hi honores .i hoꝵ similes uulgi fa¬
nores illũ uͥq comitabant᷑. qr mo¬
res fui meunctis deo famulabant᷑:
hinc eciã erat qd̾ ñ facile a qͦ quam
romȩ simplicit̃ hõ uel archiep̃c. s qͣi
ꝓpͥo nomine sc̃s hõ uocabat᷑. Quicũ¬
q gͥ ei seriebamꝰ: amori . ⁊ honori
da recisa. & quȩ statuenda uideban¬
tur statuta fuissent: ex cõmunica¬
tionis sententiã tam in laicos qui
inuestituras eccłiarũdant. quã in
eos qͥ de manib eoꝵ illas suscipi¬
unt. ẽ toto concilio papa in torsit.

Expanded text:
tere. At ille modesta quadam verecuntere. At ille modesta quadam verecunsi non inobedientiae naevo corrumpi timeret. 49. Quid referam nonnullos cives Urbis, quorum ingens multitudo propter fidelitatem imperatoris ipsi papae erat infesta, nonnunquam in unum conglobatos, Anselmum a Lateranis ad Sanctum Petrum volentes, sed mox viso vultu ejus territos projectis armis terrae procumbere, et se illius benedictione deposcere insigniri? Hi honores, et horum similes vulgi favores illum ubique comitabantur, quia mores sui in cunctis Deo famulabantur. Hinc etiam erat, quod non facile a quoquam Romae simpliciter homo vel archiepio nomine sanctus homo vocabatur. Quicunque igitur ei serviebamus, amori et honori da recisa, et quae statuenda videbantur statuta fuissent, excommunicationis sententiam tam in laicos qui investituras ecclesiarum dant, quam in eos qui de manibus eorum illas suscipiunt, cum toto concilio papa intorsit.
Abbreviated transcription (Latin):
gentes. ⁊ quasi incommie unien¬
ces. Unde ⁊ ipse papa ñnunꝙͣ adan¬
selmitm ueniebat: lece eũ eo sese
agendo. & curiam ei faciendo. Dedit
quoq ei hospitrũ in quo ꝯuersaba¬
mur eo uire. ut si aliqnͣdo romã
rediret. contra om̃s homines illud
sibi iundicaret. Ipse inconuentu
nobiliũ. inꝓcessionib. instationi¬
bus. semꝑ. ⁊ ubiq apapa scd̃s erat.
precunctis honoratus. cunctis ac¬
ceptus. & ipse omib simplici hu¬
militate sũmissus. Prec̃ea angli il¬
li tẽꝑibꝰ romã uenientes: pedes eiꝰ
instar pedũ romani pontificis sua
oblatione. honorare desiderabant.
Quib ille neqͣꝙͣ ad qͥescens: inseeͤ¬
tiorẽ domꝰ partẽ fugiebat. ⁊ eos p
tali renullo paciebat᷑ adse pacto
accedere. Qd̃ ubi pape relatũ :: ad¬
miratus in homine huimilitatẽ
mundiq contẽptũ. iussit sese in
uolentẽ ꝓhib̾e: s om̃s ꝑtali cau¬
sa aduentantes pacienter admit¬

Expanded text:
gentes, et quasi in commune vivengentes, et quasi in commune viventes. Unde et ipse papa nonnunquam ad Anselmum veniebat, laete cum eo sese agendo, et curiam ei faciendo. Dedit ei quoque hospitium in quo conversabamur eo jure, ut si aliquando Romam rediret, contra omnes homines illud sibi vindicaret. Ipse in conventu nobilium, in processionibus, in stationibus, semper et ubique a papa secundus erat, prae cunctis honoratus, cunctis acceptus, et ipse omnibus simplici humilitate submissus. Praeterea Angli illis temporibus Romam venientes, pedes ejus ad instar pedum Romani pontificis sua oblatione honorare desiderabant. Quibus ille nequaquam acquiescens, in secretiorem domus partem fugiebat, et eos pro tali re nullo patiebatur ad se pacto accedere. Quod ubi papae relatum est, admiratus in homine humilitatem mundique contemptum, jussit sese in volentem prohibere, sed omnes pro tali causa adventantes patienter admit
Abbreviated transcription (Latin):
cũ in quantũ quidẽ adeffectũ spe¬
ctabat in nichilũ laborasset: fretᷤ
benedictione eiꝰ sclauiã reu̾sus est.
opꝑiens ibi tempꝰ concilii qđ idẽ
papa apud barũ kł octobris erat
celebraturꝰ. Cui concilio dũ ans&¬
mꝰ se p̃sentasset. & ꝑsuasus apapa
grecos in ꝑcessione sp̃s sci ut pote
quẽ apatre ñ afilio ꝓcedere astrue¬
bant errantes : rationabili atq ea¬
tholica disputatione confutasset:
kansactis autẽ aliqnͣtis diebꝰ: uenit
romã w iłłmꝰ ille cuiꝰ inexitu angie
m̃tionẽ fecimꝰ. Is int̃ alia hoc effectt
apud apłic̃. ut inducias regi anglię
daret de causa anselmi usq ad fesũ
scĩ michaelis archangeli. Quod ansel¬
mꝰ agnoscens: ilico lugdunũ redire
uolebat. s ꝓhibitus apcpa ÷ ꝓpter
conciliũ quod set̾cia ebdomada pas¬
chȩ rome habiturũ statuerat. Mo¬
rati itaq romȩ sumꝰ ferme ꝑdimi¬
diũ annũ. continue eirca papã de¬

Expanded text:
cum, in quantum quidem ad effectum specum, in quantum quidem ad effectum spectabat, in nihilum laborasset; fretus benedictione ejus, Schlaviam reversus est, operiens ibi tempus concilii, quod idem papa apud Barum Kalend. Octob. erat celebraturus. Cui concilio dum Anselmus se praesentasset, et persuasus a papa Graecos in processione Spiritus sancti, utpote quem a Patre non a Filio procedere astruebant, errantes, rationabili atque catholica disputatione confutasset; Transactis autem aliquantis diebus, venit Romam Willelmus ille, cujus in exitu Angliae mentionem fecimus. Is inter alia hoc effecit apud apostolicum, ut inducias regi Angliae daret de causa Anselmi usque ad festum sancti Michaelis archangeli. Quod Anselmus agnoscens, illico Lugdunum redire volebat; sed prohibitus a papa est propter concilium, quod se tertia hebdomoda Paschae Romae habiturum statuerat. Morati itaque sumus Romae ferme per dimidium annum, continue circa papam de
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ niãm frequentabant. & sũptiᷤᷤ
abanselmo corꝑalib cibis gratio¬
si reuertebant᷑. admirandã uri
benignitatẽ suis p̃c̾antes qmͣ exꝑi¬
ebant᷑. Unde in tanta deinceps ue¬
neratione etiã apud eos habitus
multitudo eoꝵ eleuatis ad celum
manib ei ꝓsꝑa imprecarent᷑. & os¬
cutis pritu suo manib ppͥis. nec
ne corã eo genibꝰ flexis ꝓsua eũ
benigna largitate gͣtes agendo ue¬
nerarent᷑. Quoꝵ eciã plurimi ue¬
struendos sũmississent. acxͥane fi
dei ugosuaꝑeũ colla miecissent.
sierudelitatẽ comttis si ꝓhoc inse se¬
uita᷑m ñ formidassent. Nam reue¬
ra nullũ eoꝵ paci uolebat xp̃ianũ
impune fieri. Quod ꝗͦ industrra
ut ita dicã faciebat: inchil mea
int̾est. uiderit deus & ipse. Dehine
soli̾ta obsidione: anselmꝰ multa p̃ce
paꝑam ad hoc flectere conatus :. qͣt¬
nꝰ ab ouere pontificali eũ absolueret.
& qͥeti lib̾um uacare cõcederet. her̃

Expanded text:
nem nostram frequentabant, et sumptis nem nostram frequentabant, et sumptis ab Anselmo corporalibus cibis gratiosi revertebantur, admirandam viri benignitatem suis praedicantes quam experiebantur. Unde in tanta deinceps veneratione etiam apud eos habitus multitudo eorum elevatis ad coelum manibus ei prospera imprecarentur, et osculatis pro ritu suo manibus propriis nec ne coram eo genibus flexis, pro sua eum benigna largitate grates agendo venerarentur. Quorum etiam plurimi, vestruendosdei jugo sua per eum colla injecissent, si credulitatem comitis sui per hoc in se saevituram non formidassent. Nam revera nullum eorum pati volebat Christianum impune fieri. Quod qua industria, ut ita dicam, faciebat, nihil mea interest; viderit Deus et ipse. 47. Dehinc soluta obsidione, Anselmus multa prece papam ad hoc flectere conatus est, quatenus ab onere pontificali eum absolveret, et quieti liberum vacare concederet. Verum
Abbreviated transcription (Latin):
dñm papã & anselmũ uicinos
habuit. ita ut familia utroꝵq
magis uid̾e̾t᷑ una quã duȩ. nec
facile qͥuis declinaret ad papam.
qͥ ñ diuert̾et ad anselmũ. Papa nã¬
q colebat᷑ acunctis quẽ admodũ
pat̃. i pastor cõminus. anselmꝰ
ueid diligebat᷑ ab omĩbꝰ sic̃ homo
mansuetus & mitis. & eui suo
uiditio nichil debebatur aqͦuis.
In papa d̾niq suꝑeminenꝰ uigebat cũ
dignitatis auccoritate potestas. ĩ
anselmo mira & quȩ cunctos de¬
mulcebat pura cũ simplicitate
humilitas. Multigͦ quos timor
ꝓhibebat ad papam accedere. fe¬
stinabant ad anselmũ uenire.
amore ducci qͥ nescit tiniere. Ma¬
iestas & enĩ papȩ solos admitcebat
diuites. humanitas anselmi sñ
ꝑsonar̃ acceptione suscipiebat
om̃s. & qͦs om̃s: Paganos etiã.
ut de xp̃ianis taceam. Siqͥdẽ nõ¬
nulli taliũ. nã eoꝵ multa milia
sicilia. ñ nulli inꝙͣ taliũ famabo¬
nitatis eiꝰ int̾ suos exciti. mansio¬

Expanded text:
dominum papam et Anselmum vicinos dominum papam et Anselmum vicinos habuit, ita ut familia utrorumque magis videretur una quam duae, nec facile quivis declinaret ad papam, qui non diverteret ad Anselmum. Papa namque colebatur a cunctis, quemadmodum pater et pastor communis; Anselmus vero diligebatur ab omnibus, sicut homo mansuetus et mitis, et cui suo judicio nihil debebatur a quovis. In papa denique supereminens vigebat cum dignitatis auctoritate potestas; in Anselmo mira et quae cunctos demulcebat pura cum simplicitate humilitas. Multi ergo, quos timor prohibebat ad papam accedere, festinabant ad Anselmum venire, amore ducti qui nescit timere. Majestas etenim papae solos admittebat divites, humanitas Anselmi sine personarum acceptione suscipiebat omnes. Et quos omnes? Paganos etiam, ut de Christianis taceam. Siquidem nonnulli talium, nam eorum multa millia Sicilia, nonnulli, inquam, talium fama bonitatis ejus inter suos exciti mansio
Abbreviated transcription (Latin):
mor foueȩ ꝑtenebras in parcem
diuertisset: inꝑfundũ cecidit.
clamosa uoce cadendo dicens.
Scã maria. Ad quẽ sonitũ nos.
ac socii nr̃i qui intentoriis qͥ esce¬
bant exꝑgefacti: lectis ꝓsiliuimꝰ.
accurrentes hominẽ in ꝓfundo
uidimꝰ. ⁊ p̃cimore simul & angꝰ¬
tia cordis exanimaci fere sumus.
Qd̃ ⁊ ipse ꝑcipiens. mox leuato
capite. cominultu. iocundo in¬
tuicu nobis innuit: nil lesionis
sese ꝑpessũ. Descendentes gͥ qͥ
dam ex nr̃is exaltera parte ipsiꝰ
p̃cipitii qͣuia erat descendendi:
eduxerunt eũ aloco. sanũ oĩno
atq incolumẽ. Cũ post hȩc sediᷤ
apłicȩ pontifex urbanꝰ illo ad¬
uentaret. & ei ab anselmͦ & pͥn¬
cipibꝰ tociꝰ exercitꝰ obuiã itũ ẽẽc:
ingenti mundalis głȩ pompa ꝓ¬
secutꝰ : ductꝰ incentoriũ quod ui¬
octa nos sibi erat cȩtĩs excellentiꝰ
ꝯsticutũ.Sicq donec cuutas in
deditionẽ transiit: obsidio illiꝰ

Expanded text:
mor foveae per tenebras in partem mor foveae per tenebras in partem divertisset, in profundum cecidit, clamosa voce cadendo dicens: Sancta Maria! Ad quem sonitum nos ac socii nostri qui in tentoriis quiescebant expergefacti, lectis prosilivimus, accurrentes hominem in profundo vidimus, et prae timore simul et angustia cordis exanimati fere sumus. Quod ipse percipiens, mox levato capite comi vultu, jucundo intuitu nobis innuit nihil laesionis sese perpessum. Descendentes igitur quidam ex nostris ex altera parte ipsius praecipitii, qua via erat descendendi, eduxerunt eum a loco sanum omnino atque incolumem. 46. Cum post haec sedis apostolicae pontifex Urbanus illo adventaret, et ei ab Anselmo et principibus totius exercitus obviam itum esset, ingenti mundialis gloriae pompa prosecutus, ductus est in tentorium quod juxta mos sibi erat caeteris excellentius constitutum. Sicque donec civitas in deditionem transiit, obsidio illius
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ ii qui ad nos inde sepe uene¬
runt. qr multi diuersis languo¬
ribꝰ ac febribꝰ tenti: sũpta inꝑocũ
eadẽ aqua pͥstinȩ sanitati mox re
apuliȩ ciuitatẽ capuã obsidebat.
Qui fana uiri ꝑ motus: mittens
rogauit eũ uenire adse. Ascendi¬
mus. iuimꝰ. & ple̾s inobsidiõe die ᷤ
exegimꝰ. remoti intentoriis a fre¬
quentia & tu multu ꝑstrepentis
exercitꝰ. Erat autẽ ubi eramus
quȩdã ecclesiola penͥtꝰ deserca. ⁊
iuxta ostiũ cisterna de suꝑ diru¬
ta. magnȩ ꝓfunditatis hiacũ fua
diruptione p̃tendens. In qͣ eccłia
uelut incamera ꝓuelle conu̾sa¬
bam᷑. tam qͥeti ꝙͣ oꝑi in ea indul¬
gentes. & duc̃ẽ ipsum cũ suis no¬
biscũ singłis dieb ad quȩ uoleba¬
mꝰ inꝓnicu habentes. Quadã uͦ
nocte cũ in ea dormiremꝰ: conci¬
git anselmũ sui corꝑis necessitate
silentio surgere. & ne inqͥetarem¬
suo more lenco pede ad ostium
tendere. Quod cũ exisset. & ĩme¬

Expanded text:
autem hi, qui ad nos inde saepe veneautem hi, qui ad nos inde saepe venerunt, quia multi diversis languoribus ac febribus tenti, sumpta in potum eadem aqua, pristinae sanitati mox resApuliae civitatem Capuam obsederat. Qui fama viri permotus mittens rogavit eum venire ad se: ascendimus, ivimus, et plures in obsidione dies exegimus, remoti in tentoriis a frequentia et tumultu perstrepentis exercitus. Erat autem ubi eramus quaedam ecclesiola penitus deserta, et juxta ostium cisterna desuper diruta magnae profunditatis hiatum sua diruptione praetendens. In qua ecclesia velut in camera pro velle conversabamur, tam quieti quam operi in ea indulgentes, et ducem ipsum cum suis nobiscum singulis diebus ad quae volebamus in promptu habentes. Quadam vero nocte cum in ea dormiremus, contigit Anselmum sui corporis necessitate silentio surgere, et ne inquietaremsuo more lento pede ad ostium tendere. Quod cum exisset, et imme
Abbreviated transcription (Latin):
tis sui. Quid dicã: Cernebat᷑ mire
celsitudinis rupes. i qͣsi dem̃tia
uidebatur. intali loco uelle foncẽ
aquȩ in uestigare. Uadit tam̃an
selmꝰ nob̾ comitatus ad locũ. & sup¬
plici p̃ce p̃missa hoc ÷ ut habun¬
dantiã ingis atq salubͥs aquȩ
deus inibi largiretur. t̾cio t̃rã fen¬
ens apperuit. ⁊ reliqͦ oꝑi dare oꝑã
uissit. ꝑ pauci dies cȩpti oꝑis tran¬
sierant: ⁊ ecce fons uuiꝰ e duricia
rupis erũpens. ingenti cunctos
stupore ꝑcussit. Nec mirũ. Aqua
enĩ quã se magister oꝑis nec inpłi¬
mis diebꝰ reꝑturũ putabat: ñ mi¬
rum sistuporẽ incussit b̾ui reꝑta.
ꝑfectus itaq puteus ÷. modicȩ qͥdẽ
ꝓfundicatis extans. s limpidissi¬
me atq salubris atq uigi fonte re¬
dundans. Quȩ res illico diuulgata
ñ parue admirationi fuit. & cam
niri meritis omĩs qͥ audiuit ascͥp¬
sic. ltaq puteus ille. puteus archi
colis ipsiꝰ cerrȩ uocatur. ferunt

Expanded text:
tis sui. Quid dicam? Cernebatur mirae tis sui. Quid dicam? Cernebatur mirae celsitudinis rupes, et quasi dementia videbatur in tali loco velle fontem aquae investigare. Vadit tamen Anselmus nobis comitatus ad locum, et supplici prece praemissa, hoc est, ut abundantiam jugis atque salubris aquae Deus inibi largiretur, tertio feriens terram aperuit, et reliquo operi dari operam jussit. Perpauci dies coepti operis transierant, et ecce fons vivus e duritia rupis erumpens, ingenti cunctos stupore percussit. Nec mirum: aqua enim, quam se magister operis nec in plurimis diebus reperturum putabat, non mirum si stuporem incusserit brevi reperta. Perfectus itaque puteus est, modicae quidem profunditatis exstans, sed limpidissimae atque salubris aquae jugi fonte redundans. Quae res illico divulgata non parvae admirationi fuit, et eam viri meritis omnis qui audivit ascripsit. Itaque puteus ille, puteus Cantuacolis ipsius terrae vocatur. Ferunt
Abbreviated transcription (Latin):
accus patris. ꝯcepit apud se
sp̃e magni boni  grãm dei ĩ
eo iugere. crediditq qd̵ deus
multa libens faceret obmerita
eiꝰ. Hõies autẽ uille. multas in¬
cõmoditates cotidie patiebant᷑
ꝓpenuria aquȩ. In deuexo cam̃
latere montis puteus unꝰ nimiȩ
ꝓfunditatis habebat᷑. s ita singłis
diebꝰ exhauriebat᷑: ut abhora diei
nona nulla quȩ exctahi posset in
illo aqua usq mane reꝑiretur.
Quo incõmodo fr̃ ille subuentum
iri desid̾ans: rem anselmo conqͦ¬
rentis more innotuit. & suȩ uolũ¬
tati inẽe̾ subiunxit: puteũ ipso
quo habitabamꝰ loco facere. fi fur¬
te ds̃ sua pietate dignaretur hoc
incõmodũ ꝓpulsare. Laudat ansel¬
mꝰ piã frĩs uoluntatẽ. & rẽ cẽptare
suadet. Lȩtat᷑ ille adliȩc. & rogat
quatinꝰ ipse locũ inspiciat. acp̃¬
missa p̃ce cũ benedictione sua pͥmꝰ
tertã aꝑiat. Ad qͥescit ille p̃canti.
uolens offend̾e uoluntatẽ hospi¬

Expanded text:
actus Patris, concepit apud se actus Patris, concepit apud se spem boni magni et gratiam Dei in eo vigere, crediditque quod Deus multa libens faceret ob merita ejus. Homines autem villae multas incommoditates quotidie patiebantur pro penuria aquae; in devexo tamen latere montis puteus unus nimiae profunditatis habebatur, sed ita singulis diebus exhauriebatur, ut ab hora diei nona nulla quae extrahi posset in illo aqua usque mane reperiretur. Quo incommodo frater ille subventum iri desiderans, rem Anselmo conquerentis more innotuit, et suae voluntati inesse subjunxit puteum in ipso quo habitabamus loco facere, si forte Deus sua pietate dignaretur hoc incommodum propulsare. Laudat Anselmus piam fratris voluntatem, et rem tentare suadet. Laetatur ille ad haec, et rogat quatenus ipse locum inspiciat, ac praemissa prece cum benedictione sua primus terram aperiat. Acquiescit ille precanti, et nolens offendere voluntatem hospi
Abbreviated transcription (Latin):
oni die noctriq mencẽ incen¬
dens. Unde xͥane fidei amore ꝑ¬
motus : insigne uolum̃ edidit.
qd̃ cur deus homo titulauit.
Quod opꝰ sic̃ inꝓlogo eiꝰ ipse testa¬
tur. in anglia cȩꝑit. s hic inca¬
puana uidelicet ꝓitintia ꝯsti¬
tutꝰ absoluit. Inter hec om̃ib
omĩa sese fecit. cunctis ꝓposse
subueniens. cunctos qͥ se audi¬
re uolebant ñ considerata ali¬
cuiꝰ ꝑsona ad suũ colloqͥũ ad¬
mittens. & singłis ꝓ qualita¬
te mocȩ quęstionis benigna
affabilitate atq affabili benig¬
nitate satisfaciens. Quappter
fama illiꝰ inbreui circũ circa
ꝑcrebruit. & indilectionẽ ac
uenerationẽ eiꝰ cunctoꝵ cor¬
da conuertit. Qͥcũq gͥ eũ ui¬
dere. eiꝰq potuit benediccionẽ
habere: beatũ se ꝓprii censu¬
ra uidicii estimauit. Monachꝰ
etiã qͥ uille ipsiꝰ ꝓ abbatis im¬
ꝑio custos erat. quiq nob̾ mo¬
re boni hospitis miinullis mi¬
nistiabat: consid̾ans iutã &.

Expanded text:
oni die noctuque mentem intenoni die noctuque mentem intendens. Unde Christianae fidei amore permotus, insigne volumen edidit, quod Cur Deus homo titulavit. Quod opus sicut in prologo ejus ipse testatur in Anglia coepit, sed hic in Capuana videlicet provincia constitutus absolvit. Inter haec omnia sese omnibus fecit, cuncta pro posse subveniens; cunctos qui se audire volebant, non considerata alicujus persona, ad suum colloquium admittens, et singulis pro qualitate motae quaestionis benigna affabilitate atque affabili benignitate satisfaciens. Quapropter fama illius in brevi circumcirca percrebuit, et in dilectionem atque venerationem ejus cunctorum corda convertit. Quicunque igitur eum videre, ejusque potuit benedictionem habere, beatum se proprii censura judicii aestimavit. 44. Monachus etiam qui villae ipsius pro abbatis imperio custos erat, quique nobis more boni hospitis in nonnullis ministrabat, considerans vitam et