comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pectus neq possẽt p̃cibus aseruo suo impetrauit ut se int̾fi¬
ceret idq obtimut. P. sictius itẽ int̾pulso ex̾citu saburre
p̃fecti iube ip̃o q int̾fecto cũ iter cũ paucis per mauetanẽa
adcesarem faceret forte incidit faustum afframũq qui
eam mam̃ habebant qua uticam liripuerãt atq i hispa¬
mam intendebant et erant nuo circiter .co.d. Itaq cele¬
riter nocturno tp̃r isidus dispositis eo pͥma luce adortus
preter paucos equites qui expͥmo agmine fugerant reliquos
aut interfecit aut in deditionẽ accepit Afframũ et faustũ
cũ cõuige et liberis iuuos capit. Paucis post diebus dissensione
m exercitu faustus et afframus interficiũtur pompeie cũm
fausti liberis cesar incolumitatem suaq omĩa concessit. Scipio
intermi cum clamasippo et torquato et pletorio rustiano
nauibus longis diumultũq iactati cum hispamam peterent

Expanded text:
pectus nec posset, precibus a servo suo impetravit ut se interfipectus nec posset, precibus a servo suo impetravit ut se interficeret idque obtinuit. § 95 P. Sittius interim pulso exercitu Saburrae, praefecti Iubae, ipsoque interfecto cum iter cum paucis per Mauretaniam ad Caesarem faceret, forte incidit in Faustum Afraniumque, qui eam manum habebant qua Uticam diripuerant iterque in Hispaniam intendebant et erant numero circiter mille. Itaque celeriter nocturno tempore insidiis dispositis cum prima luce adortus praeter paucos equites, qui ex primo agmine fugerant, reliquos aut interfecit aut in deditionem accepit, Afranium et Faustum cum coniuge et liberis vivos capit. Paucis post diebus dissensione in exercitu orta Faustus et Afranius interficiuntur; Pompeiae cum Fausti liberis Caesar incolumitatem suaque omnia concessit. § 96 Scipio interim cum Damasippo et Torquato et Plaetorio Rustiano navibus longis diu multumque iactati, cum Hispaniam peterent,
Abbreviated transcription (Latin):
tendit Qũẽ getuli sui comites itinere prede cupidi cõscidũt
seq in quascũq potuere partes conferunt.C.intermi uirgiliꝰ
ostquam terra mariq clausus se mhil proficere intel
suosq interfectos aut fugatos. Marcũ catonẽ utice sibi ip̃m
manus intulissẽ regem uagũ asius desertũ ab omĩb asꝑna¬
ri saburrã eiusq copias absittio ẽẽ delatas utice cesarẽ sine
mora receptum de tanto ex̃citu reliquias eẽ millasq sibi siusq
liberis ac camuio ꝓ coñs. qui tũ obsidebat fide excepta seq et
omĩa sua et oppidũ ꝓcons. tradit Rex intermi ab om̃ibus
ciuitatibus exclusus desperata salute cũ iam conatus esset
cũ petreio ut cũ uirtute interfecti ẽẽ uiderentur ferro int̾
se depugnant atq firnnor in beciliorẽ uiba petreuĩ facile
ferro consumpsit Denide ip̃e sibi cũ conaretur gladio t̾hicẽ

Expanded text:
contendit. Quem Gaetuli, sui comites, in itinere praedae cupidi concidunt contendit. Quem Gaetuli, sui comites, in itinere praedae cupidi concidunt seque in quascumque potuere partis conferunt. C. interim Vergilius, postquam terra marique clausus se nihil proficere intellexit suosque interfectos aut fugatos, M. Catonem Uticae sibi ipsum manus attulisse, regem vagum ab suisque desertum ab omnibus aspernari. Saburram eiusque copias ab Sittio esse deletas, Uticae Caesarem sine mora receptum, de tanto exercitu reliquias esse nullas, ipse sibi suisque liberis a Caninio pro consule, qui eum obsidebat, fide accepta seque et sua omnia et oppidum proconsuli tradit. § 94 Rex interim ab omnibus civitatibus exclusus, desperata salute, cum iam cenatus esset cum Petreio, ut per virtutem interfecti esse viderentur, ferro inter se depugnant atque firmiorem imbecilliorem Iuba Petreium facile ferro consumpsit. Deinde ipse sibi cum conaretur gladio traicere
Abbreviated transcription (Latin):
uticam mictunt petunt q ab eo uti añquam rex manum
colligeret seseq oppugnaret sibi auxiliũ micteret se tamẽ
aratos ẽẽ sibi quo ad uitã suppeteret oppidũq seq
seruare legatos collaudatos cesar domũ iuhet antecede re
acsuũ aduentũ prenuntiare. Ip̃e postero die utica egressꝯ
ĩ equitatu in regnũ ire cõtendit. Interini ii itiner
giis copiis cluces complures ad cesarem ueniunt orantq ut
sibi cognoseat. Quibus supplicibus uenia clata zimã ꝑuẽi¬
t. Rumore interimi ꝑlito de eius leuitate clementia.¬
moclũ om̃s regmi equites ⁊ unam ꝑuemunt ad cesarẽ ab eo qͦ
sunt metu ꝑiculoq liberati. Dum hec utrobiq geruntur cõ¬
uis qui thriscde cũ familia sua gladiatoria mami geti¬
q perat cognita cecle suoꝵ domitii q et legionũ aduentu
ꝑterritus desperata salute oppidũ deserit seq clam cũ paucis
baris pecuna homistus subducit atq in regnũ fugei

Expanded text:
arem Uticam mittunt petuntque ab eo uti antequam rex manum arem Uticam mittunt petuntque ab eo uti antequam rex manum colligeret seseque oppugnaret sibi auxilium mitteret: se tamen paratos esse, sibi quoad vita suppeteret, oppidum seque ei reservare. Legatos collaudatos Caesar domum iubet antecedere ac suum adventum praenuntiare. Ipse postero die Utica egressus cum equitatu in regnum ire contendit. Interim in itinere ex regiis copiis duces complures ad Caesarem veniunt orantque ut sibi ignoscat. Quibus supplicibus venia data Zamam pervenit. Rumore interim perlato de eius lenitate clementiaCaesarem ab eoque sunt metu periculoque liberati. § 93 Dum haec utrobique geruntur, Considius, qui Thysdrae cum familia sua, gladiatoria manu Gaetulisque praeerat, cognita caede suorum Domitique et legionum adventu perterritus desperata salute oppidum deserit seque clam cum paucis barbaris pecunia onustus subducit atque in regnum fugere
Abbreviated transcription (Latin):
carissimasq res comportauerat quodq mito bello
ribus maximis inumnerat accedit que antea oppicdani rumo¬
re exoptato cle cesaris uictoria auelito obhas causas oppiclo
lignis congestis maximam in medio foro prram construxerat
ut si forte bello foret suꝑatus omĩbus rebus eo que a coacerua
uicimbus cunctis interfectis eocdemq proiectis ign
multũq pͥmo minis pro imꝑio egisset eũ ram̃sibus demle
cũ se parũ proficere intellexisset p̾recibus orasset uti se aed suoᷤ
dcos penatis admicterent ubi cos ꝑstare insua sentencia aĩad¬
uertit nec minis nec p̃cibis suis inoueri quo magis se reciꝑẽt
teͬcio petit ab eis ut sibi coniuges liberosq redelerent ut sẽcũ
eos asportaret. Postquã sibi mhil onĩmo oppiclanos respõsũ
reddere ammaduertit. Nulla re ab his ipetrata abzama
lescendit ad atq ad iullam suam cũ petreio paucisq eqͥtib
onfert. Zamenses interim legatos ad cesarem de his r

Expanded text:
carissimasque res comportaverat quodque inito bello carissimasque res comportaverat quodque inito bello operibus maximis muniverat, accedit. Quem antea oppidani rumore exoptato de Caesaris victoria audito ob has causas oppido lignis congestis maximam in medio foro pyram construxerat ut, si forte bello foret superatus, omnibus rebus eo coacervatis, dein civibus cunctis interfectis eodemque proiectis igne multumque primo minis pro imperio egisset cum Zamensibus, dein cum se parum proficere intellexisset precibus orasset uti se ad suos deos penates admitterent, ubi eos perstare in sententia animadvertit nec minis nec precibus suis moveri quo magis se reciperent, tertio petit ab eis ut sibi coniuges liberosque redderent ut secum eos asportaret. Postquam sibi nihil omnino oppidanos responsi reddere animadvertit, nulla re ab his impetrata ab Zama discedit atque ad villam suam se cum M. Petreio paucisque equitibus confert. § 92 Zamenses interim legatos de his rebus ad Caes
Abbreviated transcription (Latin):
mas contulerant uarro et scipiom multis uerbisace
et de eoꝵ sceleribus longiore habita oratiõe ad extreim̃ ut sine
metu prodirent edicit se eis dũtaxat uitam concessurũ bona
eoꝵ se bonoꝵ uencditionẽ indictur et pecumam multo nomĩe
relatur ut incolumitatem retinere posset. Quibus metu ex¬
gnibus cleuitaq ex sũo ꝓmerito lesperantibus subito
salute libentes cupidiq conditionẽ acceꝑunt petierunt q a cesare
ut umuersis.ccc. uno noĩe ꝑecumã imꝑaret. Itaq bis milies sester¬
ĩ is imposito ut ꝑtriemnũ sex pensionibus pr. soluerent
eoꝵ recusante ac se eodẽ die demũ natos predicantes leti grãs agũt
cesari. Rex interim uba ut ex p̃lio fugerat una cũ petreio in¬
dui m uillis latititanclo tandem nocturnis itmeribus ꝯ¬
in regnũ ꝑuenit Atq ad oppidum ⁊ amia ubi ip̃e clomiciliũ
cõuiges liberosq habebat quo excuncto regno omnẽ pecu

Expanded text:
cunias contulerant Varo et Scipioni multis verbis accusat cunias contulerant Varo et Scipioni multis verbis accusat et de eorum sceleribus longiore habita oratione ad extremum ut sine metu prodirent edicit: se eis dumtaxat vitam concessurum; bona orum venditionem inducturum et pecuniam multae nomine relaturum, ut incolumitatem retinere posset. Quibus metu exsanguibus de vitaque ex suo promerito desperantibus subito oblata salute libentes cupidique condicionem acceperunt petieruntque a Caesare ut universis CCC uno nomine pecuniam imperaret. Itaque bis milies sestertio his imposito, ut per triennium sex pensionibus populo Romano solverent, nullo eorum recusante ac se eo demum die natos praedicantes laeti gratias agunt Caesari. § 91 Rex interim Iuba, ut ex proelio fugerat, una cum Petreio interdiu in villis latitando tandem nocturnis itineribus in regnum pervenit atque ad oppidum Zamam, ubi ipse domicilium, coniuges liberos habebat, quo ex cuncto regno omnem pecuniam
Abbreviated transcription (Latin):
teloꝵ ceterar̃ q rer̃ cũ parno p̃sidio habuerat. Iel acluẽĩens
mis frumento pecuniaq considerata. Q. ligario
siclio filio qui tum ibi fuerant uitã cõcessit. Demele eod
die hadrimeto egressus liuine reglo cum legione ibi re¬
licto uticam ire contendit cũ in itmere fit obuiꝰ .l. ceso
et subito se ad genua proicit utamq sibi neq amplius
quiequam depcatur Cui cesar facile et pro natura sua
et instituto concessit. Item cecine ceteio patrio L. celle
patri et filio. M. eppio .u. aquino catonis filio clamasippiq li¬
beris ex consuctudine sua tribuit circiterq luminibus accẽ¬
sis uticam ꝑuenit. atq extra oppidũ ea nocte mansit. postero
liȩ mane in oppidum ea nocte mansit introiit cont
aduoca utices in colas cohortatus grãs pro eoꝵ erga sestucdio
egit. Ciues autẽ romanos negociatores et eos qui int̾.ccc. pe¬

Expanded text:
telorum ceterarumque rerum cum parvo praesidio habuerat. Id adveniens telorum ceterarumque rerum cum parvo praesidio habuerat. Id adveniens armis, frumento pecuniaque considerata Q. Ligario, C. Considio filio, qui tum ibi fuerant, vitam concessit. Deinde eodem die Hadrumeto egressus Livineio Regulo cum legione ibi relicto Uticam ire contendit. Cui in itinere fit obvius L. Caesar et subito se ad genua proiecit vitamque sibi neque amplius quicquam deprecatur. Cui Caesar facile et pro natura sua et pro instituto concessit, item Caecinae, C. Ateio, P. Atrio, L. Cellae patri et filio, M. Eppio, M. Aquino, Catonis filio Damasippique liberis ex sua consuetudine tribuit circiterque luminibus accensis Uticam pervenit atque extra oppidum ea nocte mansit. § 90 Postero die mane in oppidum introiit contioneque advocata Uticensis incolas cohortatus gratias pro eorum erga se studio egit, civis autem Romanos negotiatores et eos qui inter CCC pe
Abbreviated transcription (Latin):
atq ita se traiecit. Quicdũ auimã nõdũ expiratam cõcielis¬
set᷑ impectu facto in cubiculũ exsuspitione mediens fam¬
liaresq continere atq uulmis obligare cepissent ip̃e suis
manibus uulnus crudelissime cleuellit atq anmo p̃senti
se interemit. Queni uticenses quãquã oclerant partiũ
i tamen propter euis singularem integritatem et
dissimilimus reliquoꝵ dncũ fuerat quodq uticam mirificis
oꝑibus mumerat turresq auxerat sepultura efficuint.
no interfecto. L. cesar aliquid sibi exea re aulixii r
conuocato populo ꝯtione habita cohortant onĩs ut porte
aꝑierentur se in c. esaris clementia magnã spẽ hr̃e Itaq portis
itefactis utica egressus cesari imꝑatori obiuã profic
Messala ut erat imꝑatum uticam ꝑuenit om̃ib q portis
custodias ponit. Cesar interimi a thapso progressiis ussetã
ruenit ubi scipio magnũ frumenti nunerũ ari

Expanded text:
atque ita se traiecit. Qui dum anima nondum exspirata concidisatque ita se traiecit. Qui dum anima nondum exspirata concidisset, et impetu facto in cubiculum ex suspicione medicus familiaresque continere atque vulnus obligare coepissent, ipse suis manibus vulnus crudelissime divellit atque animo praesenti se interemit. Quem Uticenses quamquam oderant partium gratia, tamen propter eius singularem integritatem, et quod dissimillimus reliquorum ducum fuerat quodque Uticam mirificis operibus muniverat turrisque auxerat, sepultura adficiunt. Quo interfecto L. Caesar ut aliquid sibi ex ea re auxili pararet convocato populo contione habita cohortatur omnis ut portae aperirentur: se in C. Caesaris clementia magnam spem habere. Itaque portis patefactis Utica egressus Caesari imperatori obviam proficiscitur. Messalla, ut erat imperatum, Uticam pervenit omnibusque portis custodias ponit. § 89 Caesar interim ab Thapso progressus Ussetam pervenit, ubi Scipio magnum frumenti numerum, armorum,
Abbreviated transcription (Latin):
sciret sed mele eoꝵ importumtatis gr̃a singglis .c. diuisit
Iclem silla faustus fecit ac de sua pecuna largitus est unaq cũ
his abhis utica proficiscitur atq in regnu ire intendit. Cõplẽs
interim exfuga uticam ꝑueniunt quos om̃s cato ꝯuocatos
una cum trecentis qui pecumã scipioni ad bellũ faciendũ
contulerant hortatus ut sericia maniunicterent oppi¬
cdũ q cleffenderent. Quoꝵ cũ partem ad sentire partẽ
ammũ mentemq ꝑterritam atq infuga destinatem hr̃e
intellexisset amplus cle eare agere edestitit nauẽq his
attribuit ut in quascũq partes uellent proficiscerentur.
Ip̃e omibus rebus diligentissime q constitutis liberis sius
lucio cesari qui tũ ei p̾roquestore fuerat ꝯm̃datis et sĩne
suspitione uultu atq sermone quo suꝑiore tpre usus fue¬
it cũ cdormitiũ issẽt ferrũ intro clam in cubiculũ

Expanded text:
sciret, sedandae eorum importunitatis gratia singulis C divisit. sciret, sedandae eorum importunitatis gratia singulis C divisit. Idem Sulla Faustus fecit ac de sua pecunia largitus est unaque cum his ab Utica proficiscitur atque in regnum ire intendit. § 88 Complures interim ex fuga Uticam perveniunt. Quos omnis Cato convocatos una cum CCC, qui pecuniam Scipioni ad bellum faciendum contulerant, hortatur uti servitia manumitterent oppidumque defenderent. Quorum cum partem assentire, partem animum mentemque perterritam atque in fugam destinatam habere intellexisset, amplius de ea re agere destitit navisque his attribuit, ut in quas quisque partis vellet proficisceretur. Ipse omnibus rebus diligentissime constitutis, liberis suis L. Caesari, qui tum ei pro quaestore faciebat, commendatis, et sine suspicione, vultu atque sermone quo superiore tempore usus faciebat, cum dormitum isset, ferrum intro clam in cubiculum tulit
Abbreviated transcription (Latin):
uiros constrictos inflãmas cõiciunt atq ace rbissimo affi¬
ciĩt supplicio. Demide protinus uticam ꝑueniũt suꝑiore tpr̃e
ii. cato quod uticensibus propter beneficiũ legis iuilie parũ
insius partibus p̃sidũ ẽẽ existimauerat plebem mermen
opido eiecerat et aute portam bellicam castris foss
uuila clũtaxat munerat ibiq custodiis circũdatis habi¬
tare coegerat Senatũ aũt oppili custodia tenebat eoꝵ ca¬
cesaris partibus fuisse sciebant ut eis interfectis eoꝵ ꝑinicie
dolorem siuum ulciscerentur. uticensẽs aĩo addito a cesaris
ictoria lapidibus fustibusq equites repulerũt. Itac
ea castris non potuerant potiri uticam se m oppidum cõ¬
iecerañt atq ibi multos iiti censes interfecerunt. Domos
R expugnaueriuit ac diripuerunt Quibus quo
to ꝑsuadere milla ratione qͥret ut secum oppidũ defe̾nede¬
rent et cede rapinisq desisterent et quid sibi uellent

Expanded text:
vivos constrictosque in flammam coiciunt atque ita acerbissimo adfivivos constrictosque in flammam coiciunt atque ita acerbissimo adficiunt supplicio; deinde protinus Uticam perveniunt. Superiore tempore M. Cato, quod in Uticensibus propter beneficium legis Iuliae parum suis partibus praesidi esse existimaverat, plebem inermem oppido eiecerat et ante portam bellicam castris fossaque parvula dumtaxat muniverat ibique custodiis circumdatis habitare coegerat; senatum autem oppidi custodia coepeCaesaris partibus favisse sciebant, ut eis interfectis eorum pernicie dolorem suum ulciscerentur. Uticenses animo addito ex Caesaris victoria lapidibus fustibusque equites reppulerunt. Itaque posita quam castra non potuerant potiri, Uticam se in oppidum coniecerunt atque ibi multos Uticensis interfecerunt domosque eorum expugnaverunt ac diripuerunt. Quibus cum Cato persuadere nulla ratione quiret ut secum oppidum defenderent et caede rapinisque desisterent et quid sibi vellent
Abbreviated transcription (Latin):
giliũ appellauit inuitauit ad clelitionẽ suamq leuitatem
et clem̃tiam cõmemorauit. Quẽ postquã animaduertit
responsum sibi nõ cdare ab oppido discessit. Postero die clĩna
refacta contione aduocata in conspectu oppidi dauoꝵ mili-¬
tes collaudat totũq ex̃citum ueteranoꝵ donauit. p̃mia
fortissimo cuq ac bene merenti prosuggestu tͥbuit acstatĩ
mitio cum duabus thisre ubi consicluis preerat ad obsidẽ¬
clum relictis .m. messala uticã ante p̃misso cũ equitatu ip̃e
eodem iter facere contendit Equites interim scipionis qui
ex p̃lio fugerant cũ uticã uersus itex facerent ꝑuemũt ad
oppidum parade ubi cũ ad incolis non reciꝑentur ideo qđ
fama de uictoria cesaris p̃cucurrisset in oppido potiti i
medio foro lignis coaceruatis omĩbusq rebus eoꝵ cõgestis
ignẽ subiciũt atq eius oppicli mneolas cuiꝰq gm̃s etatisq

Expanded text:
gilium appellavit invitavitque ad deditionem suamque lenitatem gilium appellavit invitavitque ad deditionem suamque lenitatem et clementiam commemoravit. Quem postquam animadvertit responsum sibi non dare, ab oppido discessit. Postero die divina re facta contione advocata in conspectu oppidanorum milites collaudat totumque exercitum veteranorum donavit, praemia fortissimo cuique ac bene merenti pro suggestu tribuit, ac statim mitio cum duabus Thysdrae, ubi Considius praeerat, ad obsidendum relictis, M. Messalla Uticam ante praemisso cum equitatu ipse eodem iter facere contendit. § 87 Equites interim Scipionis qui ex proelio fugerant, cum Uticam versus iter facerent, perveniunt ad oppidum Paradae. Ubi cum ab incolis non reciperentur, ideo quod fama de victoria Caesaris praecucurrisset, vi oppido potiti in medio foro lignis coacervatis omnibusque rebus eorum congestis ignem subiciunt atque eius oppidi incolas cuiusque generis aetatisque
Abbreviated transcription (Latin):
ad cesarem accurrisset interfectus essẽt. Quo facto cõplures
eq̃.rõ. senatoresq ꝑterriti ex p̃lio se receꝑunt ne ex militib
ex tanta uictoria licentiam sibi assumpsissent ĩmoe¬
te peccancli impugnitatis propter maximias res gestas ab
ip̃is quoq interficerentur. Itaq .u. om̃s scipionis milites
ficlem cesaris implorarent. Inspectante ip̃o cesari
militibus clep̃cante uti eis parcerent adunũ sunt inter.¬
fecti. Cesar trinis castris potitus occisisq .x. milibus fuga¬
tisq compluribus serecepit .I. militibus dep̃cante amissis
paucis sauciis in castra ac statim exitmere ante oppidũ tapsũ
constitit elephantosq lxmmi. ornatos armatosq cũ turribus or¬
namaentisq capit captos ante oppidũ instructos cõstituit.
Id ħ consilio si posset uergilus quiq cũ eo obsidebant᷑ rei
male geste suoꝵ iuditio ac ꝑtinacia deduci Demde ip̃e uer¬

Expanded text:
ad Caesarem accuccurrisset, interfectus esset. Quo facto complures ad Caesarem accuccurrisset, interfectus esset. Quo facto complures equites Romani senatoresque perterriti ex proelio se receperunt, ne a militibus, qui ex tanta victoria licentiam sibi assumpsissent immoderate peccandi impunitatis spe propter maximas res gestas, ipsi quoque interficerentur. Itaque ei omnes Scipionis milites cum fidem Caesaris implorarent, inspectante ipso Caesare et a militibus deprecante eis uti parcerent, ad unum sunt interfecti. § 86 Caesar trinis castris potitus occisisque hostium X milibus fugatisque compluribus se recepit L militibus amissis, paucis sauciis in castra ac statim ex itinere ante oppidum Thapsum constitit elephantosque LXIIII ornatos armatosque cum turribus ornamentisque capit, captos ante oppidum instructos constituit, id hoc consilio, si posset Vergilius quique cum eo obsidebantur rei male gestae suorum indicio a pertinacia deduci. Deinde ipse Ver
Abbreviated transcription (Latin):
prostratis passimq toto campo fugientibus confestim cesaris
legiones consequi spaciũq se nõ dare colligendi qui postõ
ad ea castra que petebant ꝑfugerunt ut castris refectis rur¬
sus se defenderent ducẽq alique requirerent quẽ respicent
Ciuiusq auctoritate miꝑioq rem gererent qui postquam
ammaduerterrunt neminẽ ibi ẽẽ presidio protinus armis
abiectis in regia castra fugere contendunt. Quo postquã
ꝑuenerunt ea quoq ab ulianis teneri iudent desꝑata
salute in quodã colle consistunt atq arims dniissis saluta¬
tionẽ more militari faciũt Quibus miseris ea resparuo fuit¬
hosti non poterant adduci secd etĩa ex suo exercitu illustres
urbanos quos auctores appellabant somplures aut uulnera¬
runt aut interfecerunt. In quo nũo fuit tulliis rufus
questorius qua pilo traiectus consulto a milite interiit.
Item pompeuis rufus brachiũ gladio ꝑcussus insi celeriter

Expanded text:
prostratis passimque toto campo fugientibus confestim Caesaris prostratis passimque toto campo fugientibus confestim Caesaris legiones consequi spatiumque se non dare colligendi. Qui postquam ad ea castra quae petebant perfugerunt, ut refecti castris rursus sese defenderent ducemque aliquem requirerent, quem respicerent, cuius auctoritate imperioque rem gererent: — qui postquam animadverterunt neminem ibi esse praesidio, protinus armis abiectis in regia castra fugere contendunt. Quo postquam pervenerunt, ea quoque ab Iulianis teneri vident. Desperata salute in quodam colle consistunt atque armis demissis salutationem more militari faciunt. Quibus miseris ea res parvo hosti non poterant adduci sed etiam ex suo exercitu inlustris urbanos, quos auctores appellabant, compluris aut vulnerarunt aut interfecerunt; in quo numero fuit Tullius Rufus quaestorius, qui pilo traiectus consulto a milite interiit; item Pompeius Rufus bracchium gladio percussus, nisi celeriter
Abbreviated transcription (Latin):
cicle crecta iubranti q striciore marimo p̃meret atq
enecaret miles hic non potuit pati quĩ se an armatus
bestie offerret. Quẽ postquam elephas ad se tello infecto
uenire animaduertit relicto cadauere militem proboscide cir¬
cũdat atq insulime extollit. Armatus qui m eius modi ꝑiclõ
constanter agendũ sibi uideret gladio pro boscidem quõ erãt
circũdatus cẽdere quantũ uib iuribus poterat non destitit
Quo dolore adductus elephas milite abiecto maximo cũstui¬
dore cursũq conuersus ad reliquas bestias se recepit. Int̾m
ciunt et siue ex suis subsidio occurrerent siue ut oppido
deserto fuga salutem sibi pararent grediuntur atq ita ꝑmare
umbilici fine ingressi terram petebant qui a seruicũs pueriᷤ¬
q qui i castris erant lapidibus pillisq prohibiti terrã attm¬
gere rursus se in oppidum receꝑunt. Intermi scipionis copu ᷤ

Expanded text:
oboscide erecta vibrantique stridore maximo premeret atque oboscide erecta vibrantique stridore maximo premeret atque enecaret, miles hic non potuit pati quin se armatus bestiae offerret. Quem postquam elephas ad se telo infesto venire animadvertit, reliquo cadavere militem proboscide circumdat atque in sublime extollit. Armatus, qui in eiusmodi periculo constanter agendum sibi videret, gladio proboscidem qua erat circumdatus caedere quantum viribus poterat non destitit. Quo dolore adductus elephas milite abiecto maximo cum stridore cursuque conversus ad reliquas bestias se recepit. § 85 Interim ciunt et, sive ut suis subsidio occurrerent, sive ut oppido deserto fuga salutem sibi parerent, egrediuntur atque ita per mare umbilici fine ingressi terram petebant. Qui a servitiis puerisque qui in castris erant lapidibus pilisque prohibiti terram attingere rursus se in oppidum receperunt. Interim Scipionis copiis
Abbreviated transcription (Latin):
sisterent uiq continerent mlites ne in uissu imꝑatori
concurrerent ne quicꝙ proficerent. Quod postq̃na cesar
intellex̃. mcitatis mmlitum animis resisti nullo mõ posse
signo fallicitatis dato equo amisso in hostem contra pucipeᷤᷤ
ire contendit Adextro eñ cormi fauncditores sigittariiq
concita tela elephantos frequentes incipiũt quofacto bestie
post se frequentes stipatosq prot̾ere et in portas ualli semi¬
factas ruere contendunt. Iclem mauri equites qui in eoclẽ
cornu elephantis erant presidio sertati deserti p̾ncipes
fuguint ita celeriter bestis circintis legiones uallo hostĩũ
nt potite et paucis acriter designantibus repugi¬
interfectisq relicti reliqui meitati in castra unde pͥdie
inistro cormi elephas uulnere ictus et dolore consitatus
in lixam mhermen impetũ fecisset eumq sũb pedem sub¬
n subditum de mgemi mnixis pondere suo ꝓn¬

Expanded text:
sisterent vique continerent milites, ne iniussu imperatoris sisterent vique continerent milites, ne iniussu imperatoris concurrerent, nec quicquam proficerent. § 83 Quod postquam Caesar intellexit incitatis militum animis resisti nullo modo posse, signo Felicitatis dato equo admisso in hostem contra principes ire contendit. A dextro interim cornu funditores sagittariique concita tela in elephantos frequentes iniciunt. Quo facto bestiae post se frequentis stipatosque proterere et in portas valli semifactas ruere contendunt. Item Mauri equites, qui in eodem cornu elephantis erant, praesidio deserti principes fugiunt. Ita celeriter bestiis circumitis legiones vallo hostium sunt potitae, et paucis acriter repugnantibus interfectisque reliqui concitati in castra unde pridie sinistro cornu elephas vulnere ictus et dolore concitatus in lixam inermem impetum fecisset eumque sub pede subditum dein genu innixus pondere suo pr
Abbreviated transcription (Latin):
mbus dispositis leuiq armatura inter equites mfiecta
ip̃e pedibus circũ milites concursans uirtutesq ueteranorũ
preliaq superiora cõmemorans blaucleq appellans ammoᷤ
eor excitabat. Tirones autem qui nũꝙͣ inacie dimicassent
hortabatur ut ueteranoꝵ uirtutem emularentur eoꝵq famã
locũ nom̃ uictoriam ꝑtem ꝑtam cuꝑent possidere. Itaq mi
cireũ eundo er̃citu aminaduertit hostes contra uallũ t̾pidare
atq ultro citroq pauidos concursare et mõ se intra portas re¬
cipere mͦ incõstanter mimolerateq prodire cũ idem aplu¬
ribus animaduerti ceptum eẽt subito legati euocatiq ob¬
secrare cesarem non dubitaret sigmĩ dare uictoriam sibi
propriam adis inmortalibiis portendi. Dubitante cestre
bito dextro cormi in uissu cesaris tubicina militibus co¬
actus canere cepit. Quo facto ab uniũsis cohortibus signa
inhostem ceꝑe inferri cũ centuriones pectore aducrso re¬

Expanded text:
nibus dispositis levique armatura inter equites interiecta, nibus dispositis levique armatura inter equites interiecta, ipse pedibus circum milites concursans virtutesque veteranorum proeliaque superiora commemorans blandeque appellans animos eorum excitabat. Tirones autem, qui numquam in acie dimicassent, hortabatur ut veteranorum virtutem aemularentur eorumque famam, locum, nomen victoria parta cuperent possidere. § 82 Itaque in circumeundo exercitu animadvertit hostis circa vallum trepidare atque ultro citroque pavidos concursare et modo se intra portas recipere, modo inconstanter immoderateque prodire. Cum idem a pluribus animadverti coeptum esset, subito legati evocatique obsecrare Caesarem ne dubitaret signum dare: victoriam sibi propriam a dis immortalibus portendi. Dubitante Caesare bito dextro cornu iniussu Caesaris tubicen a militibus coactus canere coepit. Quo facto ab universis cohortibus signa in hostem coepere inferri, cum centuriones pectore adverso re
Abbreviated transcription (Latin):
xircũmumuit. Scipio interimi exclusus ab incepto opere
supra stagnũ postero die et nocte confecto celo albẽte
n long̾e acastris p̃sidioq quod supra cõmemor
M.d. pass. ad mare uersus conseclit et castra mumre
cepit. Quod postquam cesari nuntiatũ est milite ab
tatin contencdit classisq parte ad thap̃sum relicta re¬
liquas naues iubet post. hostiũ tergum quã maxime ad
lictus appelli signũq sum̃ obsernare. Quo signo elato
subito clamore facto ex myuiso hostibus adũsis mcute¬
rent terrorẽ ut perturbati ac ꝑterriti respicere post terga
cogerentur. Quo postquam cesar ꝑuenit et ammaduertit
iem pro uallo seipionisi contra etepbantos dextros
uiter munire ip̃e acis tripli ei collocata legione .x. scdãq
tro corii. umi et ix. sunstro oppositis quĩq legio
in quarta acie at ip̃a cormia quiius cohortibus contra
bestias collocatis sagittariis fuuelitoribus in utriseꝑ cor¬

Expanded text:
circummunivit. Scipio interim exclusus ab incepto, itinere circummunivit. Scipio interim exclusus ab incepto, itinere supra stagnum postero die et nocte confecto, caelo albente non longe a castris praesidioque quod supra commemoravi MD passibus ad mare versus consedit et castra munire coepit. Quod postquam Caesari nuntiatum est, milite ab tatim contendit, classisque parte ad Thapsum relicta reliquas navis iubet post hostium tergum quam maxime ad litus appelli signumque observare, quo signo dato subito clamore facto ex improviso hostibus aversis incuterent terrorem, ut perturbati ac perterriti respicere post terga cogerentur. § 81 Quo postquam Caesar pervenit et animadvertit aciem pro vallo Scipionis constitutam elephantis dextro viter munire, ipse acie triplici collocata, legione X. VII.que dextro cornu, VIII. et VIIII. sinistro oppositis, quintae legionis in quarta acie ad ipsa cornua quinis cohortibus contra bestias collocatis, sagittariis, funditoribus in utrisque cor
Abbreviated transcription (Latin):
intellex̃. pridie. noñ. apͥlis tercia uigilia egressus ad aggar
.rui. unl. nocte progressus ad tapsum ubi uirgilius cũ gr̃a¬
di p̃sidio preerat castra ponit oppidum q eo die circũmu¬
nire cepit locãq idonea oportunaq complura p̃sidus
occupare hostes ne mntrare ad se ad loca interiora capere
possent.Acipio interi cesaris cognitis consilus acdneces¬
n̾tatem adductus dnnicandi ne ꝑsũmũ dedecus fidis¬
simos sius rebus thapfitanos et uergiliũ amicteret confe¬
stim cesarem ꝑsuꝑiora lo ca consecutus nuł. pass.um. a
tphasobinis castris consedit Erat stagnũ salmaꝵ it̾ qcł
et mare angustie quedam noñ amplius .eo. et d pass. ĩt̾¬
erant. quas scipio intrare et thaplitanis auxiliũ ferre co¬
nabatur quod futurũ cesarem non fefellerat.NIamq
pridie in eoloco castello mumito ibiq m.p̃sidio relicto
peici reliquis copuss lunatis castris thapsũ oꝑ

Expanded text:
intellexit, II Non. Apr. tertia vigilia egressus ab Aggar intellexit, II Non. Apr. tertia vigilia egressus ab Aggar XVI milia nocte progressus ad Thapsum, ubi Vergilius cum grandi praesidio praeerat, castra ponit oppidumque eo die circummunire coepit locaque idonea opportunaque complura praesidiis occupare, hostes ne intrare ad se ac loca interiora capere possent. Scipio interim cognitis Caesaris consiliis ad necessitatem adductus dimicandi, ne per summum dedecus fidissimos suis rebus Thapsitanos et Vergilium amitteret, confestim Caesarem per superiora loca consecutus milia passuum VIII a Thapso binis castris consedit. § 80 Erat stagnum salinarum, inter quod et mare angustiae quaedam non amplius mille et D passus intererant; quas Scipio intrare et Thapsitanis auxilium ferre conabatur. Quod futurum Caesarem non fefellerat. Namque pridie in eo loco castello munito ibique III coipse cum reliquis copiis lunatis castris Thapsum operibus
Abbreviated transcription (Latin):
hostiũ adiiii. mił. iuimero sustinere nõ poterant et ab leui
iatura nuumidarum uulnerabantur numitatim
debant Cesar alterã alam mictit: qui satagentibus cele¬
riter occurrent. Quo facto sui sublatai uniuersi in hostes
impressione facta infuggam aduersarios dederunt Multis occisis
compluribus uulneratis insequirti ꝑ .i. mił. pass. usq collẽ
hostibus adactis se ad suos recipiunt Cesar m horam .x. com¬
moratus sicut erat instructus se ad sua castra recepit õĩb
incolumibus. In quo prelio passi duis grauiter pilo ꝑ cassidẽ
caput ictus compluresq dies cluces ac fortissimus quisq
interfecti ilnerati q sunt. Postquam milla conclitione
cogere aduersarios potat ut inequũ locum descenderent
legiomĩ q ꝑiculum facerent neq ip̃e propis hostem castra
ponere propteraque pemuriam se posse ammaduertebat adũsarioᷤ
non uirtute eor conficlere sed aquar mopia fretos clespicere se

Expanded text:
hostium ad IIII milia numero sustinere non poterant et ab levi hostium ad IIII milia numero sustinere non poterant et ab levi armatura Numidarum vulnerabantur minutatimque cedebant, Caesar alteram alam mittit qui satagentibus celeriter occurrerent. Quo facto sui sublati universi in hostis impressione facta in fugam adversarios dederunt; multis occisis, compluribus vulneratis insecuti per III milia passuum usque ad collem hostibus adactis se ad suos recipiunt. Caesar in horam X. commoratus, sicut erat instructus, se ad sua castra recepit omnibus incolumibus. In quo proelio Pacideius graviter pilo per cassidem caput ictus compluresque duces ac fortissimus quisque interfecti vulneratique sunt. § 79 Postquam nulla condicione cogere adversarios poterat ut in aequum locum descenderent legionumque periculum facerent, neque ipse propius hostem castra ponere propter aquae penuriam se posse animadvertebat, adversarios non virtute eorum confidere sed aquarum inopia fretos despicere se
Abbreviated transcription (Latin):
rẽ consuerat et equitatu dextra simstraq direct
piclo lateribis ip̃e legiones ex castris eluctas atq iniugo
rabatur et tempus cliei motis consumebatur cesar equitũ tur¬
mas suoꝵ iubet in hostiũ equitatum qui aed oppidumIusta¬
me erant facere impressisonẽ leuẽq armaturam
rios funditores q eodem sumictit. Quod ubi ceptũ estfieri
et equis concitatis iuiliani impetũ fecissẽnt pacidius suos eqͥ
exporrigere cepit in longitudine ut haberent faci
turmas uilianas cireñ funedi et mhilominꝰ fortissime acer¬
rime q pugnare Quod ubi cesar animũ acluertit ec̃e. quosex
mibus habere expeditos consuerãt ex proxima legi
que ei prelio macie constiterat ui bet equitatui succurrere.
Labiemis interim sus equitibus auxilia equestri a subicte
ancusq ac de fatigatis inte gros recentior ibus q u
equites submnistrare Postquam equiles uiliam ecco. iũ

Expanded text:
habere consuerat. Eo equitatu dextra sinistra derecto habere consuerat. Eo equitatu dextra sinistra derecto ab oppidi lateribus ipse legiones ex castris eductas atque in iugo commorabatur et tempus diei in otio consumebatur, Caesar equitum turmas suorum iubet in hostium equitatum qui ad oppidum in statione erant facere impressionem levemque armaturam, sagittarios funditoresque eodem summittit. Quod ubi coeptum est fieri et equis concitatis Iuliani impetum fecissent, Pacideius suos equites exporrigere coepit in longitudinem, ut haberent facultatem turmas Iulianas circumfundi et nihilo minus fortissime acerrimeque pugnare. Quod ubi Caesar animadvertit, CCC, quos ex legionibus habere expeditos consuerat, ex legione quae proxima ei proelio in acie constiterat iubet equitatui succurrere. Labienus interim suis equitibus auxilia equestria summittere sauciisque ac defatigatis integros recentioribusque viribus equites sumministrare. Postquam equites Iuliani CCCC vim
Abbreviated transcription (Latin):
interim qui sub ditione et potestate iube ẽẽ consuessent
extrema eius reggm regione maritiuna locati inte
regio p̃sidio legatos ad cesarem mictũt rem male gestã
docent petunt᷑ orantq ut suis fortums.pr. quod bene
meriti eeñt auriliũ ferrent. Cesar eoꝵ consilio ꝓbato
Marciũ crispum tribuñ cũ coborte et sagictariis tor¬
mentisq compluribus presidio thebenam nctit. Eo¬
dem tp̃e ex legiombus om̃ibus milites qui aut morbo
impecliti aut cõmeatu clato ci ini signis non potuerant ante tͣu¬
sire africam ad mil.iiii. equites ecce funcditores sagittariiq
eo mio cõmeatu cesari occure̾runt. Itaq cum hni copiis et
omĩbus legionibus ecluctis sicut erat instructus unii.
milibus pass. ab suis castris ascipionis ao.ꝯ̃or. Mił pass.
longe constitit. In campo erat oppidũ infra castra scipiõis
nomĩe tegea ubi presicliũ equestre circiter. m M. numero

Expanded text:
interim, qui sub dicione et potestate Iubae esse consuesserent interim, qui sub dicione et potestate Iubae esse consuesserent in extrema eius regni regione maritima locati, interfecto regio praesidio legatos ad Caesarem mittunt, rem a se gestam docent, petunt orantque ut suis fortunis populus Romanus, quod bene meriti essent, auxilium ferret. Caesar eorum consilio probato Marcium Crispum tribus cum cohortibus et sagittariis tormentisque compluribus praesidio Thabenam mittit. Eodem tempore ex legionibus omnibus milites qui aut morbo impediti aut commeatu dato cum signis non potuerant ante transire in Africam ad milia IIII, equites CCCC, funditores sagittariique mille uno commeatu Caesari occurrerunt. Itaque cum his copiis et omnibus legionibus eductis, sicut erat instructus, V milibus passuum ab suis castris, ab Scipionis vero II milibus passuum longe constitit in campo. § 78 Erat oppidum infra castra Scipionis nomine Tegea, ubi praesidium equestre circiter II milium numero
Abbreviated transcription (Latin):
conspectu ꝑterritus turpissime fugere contendit. Multiᷤ
eĩs occisis compluribus uulneratis milites legionarii ad
su̾a recipiunt signa atq iter iceptum ire ceꝑunt. Labienꝰ
ꝑ uigũ sũmũ collis dextrossus procul subsequi nõ destitit
Postquam cesar ad oppidiun sarsurram uenit inspectantib
aduersarus interfecto presidio scipionis cum sius auxiliũ
ferre non auderent fortiter repugnante .p. cornelio euo¬
cato scipionis qui ibi preerat atq a miltitudine circũuẽ¬
dato postero die oppidum thysdram ꝑuenit. In quo cõ¬
sidius ꝑ ied tempus fuerat cum grandi p̃siclio cohorteq sua
gladiorum. Cesar oppidi nͥ ꝑspecta atq mopia ab ob oppu¬
guatione eius deterritus protinus profectus circiter mił.
pass.mi. ad aquam facit castra atq inde castra quarta die¬
gressus redit rusus ad ea casta que ad agar habuera
fac̾ scipio atq mantiqua castra copias reducit Iħ abenenses

Expanded text:
conspectu perterritus turpissime fugere contendit. Multis conspectu perterritus turpissime fugere contendit. Multis eius occisis, compluribus vulneratis milites legionarii ad sua se recipiunt signa atque iter inceptum ire coeperunt. Labienus per iugum summum collis dextrorsus procul subsequi non destitit. § 76 Postquam Caesar ad oppidum Sarsuram venit, inspectantibus adversariis interfecto praesidio Scipionis, cum suis auxilium ferre non auderent, fortiter repugnante P. Cornelio, evocato Scipionis, qui ibi praeerat, atque a multitudine circumvedato postero die ad oppidum Thysdram pervenit; in quo Considius per id tempus fuerat cum grandi praesidio cohorteque sua gladiatorum. Caesar oppidi natura perspecta aquae inopia ab oppugnatione eius deterritus protinus profectus circiter milia passuum IIII ad aquam facit castra atque inde quarta vigilia egressus redit rursus ad ea castra quae ad Aggar habuerat. Idem facit Scipio atque in antique castra copias reducit. § 77 Thabenenses
Abbreviated transcription (Latin):
absius castris mił. pass .u. a scipionis circiter duũ miliũ
circiuecto spacio macie constitit. Postquã satis duiq ad
aduersarios ab se ad dimicandũ muitatos supersidere pu¬
gne ammaduertit reducit copias. Postero die castra moue
atq iter ad oppidum sarsuram ubi scipio mindaꝵ hẽbat
presidiũ. frumentũq comportauerat ire contendit. Qͦ d
ubi labienus ammaduertit cũ equitatu leuiq armatura
agnĩ euis extremũ carꝑe cepit atq ita lixarum mercatorũ
qui plaustris merces portabant interceptis sarcimis addito
ammo propus audatiusq accedit ad legiones quod exi¬
stimiabat milites sub honore ac subsaremis defangatoc⁊
pugnare nõ posse. Que res cesarem non fefellerat. Namq
expeditos singulis legionibus tricenos milites eẽ uisserat.
itaq eos in equitatum labiem mimissos turmis eoꝵ suoru
suppetias mictit Tum labiemis conuersis equis signorum

Expanded text:
ab suis castris milia passuum V, a Scipionis circiter duum milium ab suis castris milia passuum V, a Scipionis circiter duum milium interiecto spatio, in acie constitit. Postquam satis diuque adversarios ab se ad dimicandum invitatos supersedere pugnae animadvertit, reducit copias posteroque die castra movet atque iter ad oppidum Sarsuram, ubi Scipio Numidarum habuerat praesidium frumentumque comportaverat, ire contendit. Quod ubi Labienus animadvertit, cum equitatu levique armatura agmen eius extremum carpere coepit atque ita lixarum mercatorumque qui plaustris merces portabant interceptis sarcinis addito animo propius audaciusque accedit ad legiones, quod existimabat milites sub onere ac sub sarcinis defatigatos pugnare non posse. Quae res Caesarem non fefellerat: namque expeditos ex singulis legionibus trecenos milites esse iusserat. Itaque eos in equitatum Labieni immissos turmis suorum suppetias mittit. Tum Labienus conversis equis signorum
Abbreviated transcription (Latin):
ciꝑent clabat oꝑam ut legiones non unoloco continerẽt
secl ꝑ causam frum̃tanli huc̃ atq illuc laxare. Icleo quodho.¬
stiu copias obses suosq uestigio non lissessuras existima¬
bant atq post cliem tertiũ productas occuratuis suascopie
sicut instruxerat propter hostiũ castra preteroressiisi equo
loco muitat ael dinicandum. Postꝙͣ abhorrere̾ eos iucdet
reclucit sub uesꝑm legiones in castra. Legati interim exop¬
piclo uacca quod finitimũ fuit reie eiuꝯ cesarẽ potitum
eẽ demonstrauimus. uenuunt petunt obseerant ut sibi
p̃sidiũ mictat se res complures que utiles bello sint ad¬
instraturos. Per iel tempus leoꝵ uoluntate studi
erga cesarem tranfuga suos ciues facit certiores. Iubam
regem celeriter cũ copus suis anteꝙͣ cesaris presidiũ eo
incolis ad nnũ interfẽctis cledissẽ oppidum diripiendũ
lelenclũ q militib. Cesar interim lustrato ex̃citi

Expanded text:
ciperent, dabat operam ut legiones non in uno loco contineret ciperent, dabat operam ut legiones non in uno loco contineret sed per causam frumentandi huc atque illuc rapsaret, ideo quod hostium copias ab se suoque vestigio non discessuras existimabat. Atque post diem tertium productis accuratius suis copiis sicut instruxerat, propter hostium castra praetergressus aequo loco invitat ad dimicandum. Postquam eos abhorrere videt, reducit sub vesperum legiones in castra. § 74 Legati interim ex oppido Vaga, quod finitimum fuit Zetae, cuius Caesarem potitum esse demonstravimus, veniunt; petunt, obsecrant, ut sibi praesidium mittat; se res compluris quae utiles bello sint sumministraturos. Per id tempus deorum voluntate studioque erga Caesarem transfuga suos civis facit certiores Iubam regem celeriter cum copiis suis, antequam Caesaris praesidium eo incolis ad unum interfectis dedisse oppidum diripiendum delendumque militibus. § 75 Caesar interim lustrato exercitu
Abbreviated transcription (Latin):
da relniqueretur ut eo tela costicerentur. Preterea ut iu¬
menta bestiarũ odorẽ stridorem sp̃eciem consuetueline
turum non reformilare quibus ex rebus largiter
consecutus Nam et miles bestias manibus pretractabant
earumq tarditatem cognoscebant equitesq in eos̃ pila
ilata coniciebant atq in consuetucdinẽ equos pa
bestiarum adduxerat. Ob has causas quas supra cõme¬
moraui sollicitabatur cesar tarediorq et consi̾deratior
it factus et ex pristina belli consuetudine celeru
excesserat Neq mirũ. Copias enĩ habebat ingallia bella¬
re consuetas locis campetribus et contra gallos homines
os immmeq insidiosos qui ꝑ uirtutẽ non ꝑ dolĩ
care consuerunt Tum autem erat ei laborancdũ ut cõsue¬
faceret milites hostiũ dolos insidias artificia cognoscer̾e
quid sẽqui quid uitare cõueniret. Itaq quo ħ celerius con¬

Expanded text:
nuda relinqueretur, ut eo tela coicerentur; praeterea ut iunuda relinqueretur, ut eo tela coicerentur; praeterea ut iumenta bestiarum odorem, stridorem, spiritum consuetudine capta non reformidarent. Quibus ex rebus largiter erat consecutus: nam et milites bestia manibus pertrectabant earumque tarditatem cognoscebant, equitesque in eos pila praepilata coiciebant, atque in consuetudinem equos patientia bestiarum adduxerat. § 73 Ob has causas quas supra commemoravi sollicitabatur Caesar tardiorque et consideratior erat factus et ex pristina bellandi consuetudine celeritateque excesserat. Neque mirum: copias enim habebat in Gallia bellare consuetas locis campestribus et contra Gallos, homines apertos minimeque insidiosos, qui per virtutem, non per dolum dimicare consuerunt; tum autem erat ei laborandum ut consuefaceret milites hostium dolos, insidias, artificia cognoscere et quid sequi, quid vitare conveniret. Itaque, quo haec celerius con
Abbreviated transcription (Latin):
preliũ mire propter̾ equoꝵ interitũ quod eos iaculis int̾¬
ficiebãt et legionariũ militẽ defugabat propter uaelociͭ ͤ
Griiis eñi armatitre miles simul atq ab his insẽctatus eõ¬
stiterat in eosq impetũ fecerat illi uolloci cursu ꝑiculũ facile
gionario milite hostiuĩ equitatiu leuiq armature eoꝵ nlło
mõ par eẽ poterat. Sollicitabatur aut̃ his rebus quod uõ
legiones hostiũ cognouerat et quonam mõ susti
se possẽt. ab eor equitatu leuiq armatura que erant ini¬
rifica si legiones quoq accessissent. Accecdebat ẽt hec cã ꝙ
tinebat interrore cuium rei tamen muenerat remeduũĩ
NIeq elephantos mnitaliam transportari iusserat quos et
mmles nosẜ speciemq et iurtute bestie cognosceret et cui
parti corporis eius telum facile adigi possẽt oneratusq aclo¬
atus cũ eẽt elephas que pars corꝑis eius sine tegiu

Expanded text:
proelium inire propter equorum interitum, quod eos iaculis inteproelium inire propter equorum interitum, quod eos iaculis interficiebat, et legionarium militem defatigabat propter velocitatem: gravis enim armaturae miles simul atque ab eis insectatus constiterat in eosque impetum fecerat, illi veloci cursu periculum facile legionario milite hostium equitatui levique armaturae eorum nullo modo par esse poterat. Sollicitabatur autem his rebus, quod nondum legiones hostium cognoverat, et quonam modo sustinere se posset ab eorum equitatu levique armatura, quae erat mirifica, si legiones quoque accessissent. Accedebat etiam haec caustinebat in terrore. Cui uni rei tamen invenerat remedium: namque elephantos ex Italia transportari iusserat, quos et miles nosset speciemque et virtutem bestiae cognosceret et cui parti corporis eius telum facile adigi posset, ornatusque ac loricatus cum esset elephas, quae pars corporis eius sine tegmine
Abbreviated transcription (Latin):
bant.Ita cesar modo procedendo m reristendo tarcluis
itiuere confecto noctis hora pͥma om̃is suos adimũ nicastris inco¬
lumes saucus .x. factis reduxit. Labiemis circiter. ecc. amislis
multis uulneratis ac defensis nistindo om̃bus ad suos ses
recepit. Scipio interim legiones productas cũ elephantic
quos ante castra m acie terroris grã in conspectu cesaries
collocauerat reduc in castra. Cesar contra euis modi ho¬
stiũ geuera copias suas non ut imꝑator ex̃citũ ueteranũ
uictõremq maximis rebus gestis sed ut lansta trrones
ꝗlad iatores ẽdoce faceret quod pedes se reciꝑent ab hoste et
quẽadinodũ aduersi aduersarios et in quantulo spacio resi¬
sterent. mͦ procurrerent mõ recederent cõmuarentur q
impctum ac prope quo loco et quẽ ad modũ tela mict̾ent ꝑ¬
cipent murafice em̃ hostiũ leuis armatura anxiũ ex̃citũ
nr̃m atq sollicitum habebat quia et equites deterrebat

Expanded text:
bant. Ita Caesar modo procedendo modo resistendo tardius bant. Ita Caesar modo procedendo modo resistendo tardius itinere confecto noctis hora prima omnis suos ad unum in castra incolumis sauciis X factis reduxit. Labienus circiter CCC amissis, multis vulneratis ac defessis instando omnibus ad suos se recepit. Scipio interim legiones productas cum elephantis, quos ante castra in acie terroris gratia in conspectu Caesaris collocaverat, reducit in castra. § 71 Caesar contra eiusmodi hostium genera copias suas non ut imperator exercitum veteranum victoremque maximis rebus gestis, sed ut lanista tirones gladiatores condocefacere; quot pedes se reciperent ab hoste et quem ad modum obversi adversariis et in quantulo spatio resisterent, modo procurrerent modo recederent comminarenturque impetum, ac prope quo loco et quem ad modum tela mitterent, praecipere. Mirifice enim hostium levis armatura anxium exercitum nostrum atque sollicitum habebat, quia et equites deterrebat