comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
culȩ q singule ꝑueteres erant ante collocatȩ apud quas ultimũ p̃sidi¬
um et statio fuit Scipionis. Postqͣ Cesar adiugum: dequo docui a¬
scendit: atq adunum quemq collem tures: castellaq facẽ coepit: at
ea minus semi hora efecit. Et postqͣ non ita longe ab ultimo colle tũri¬
q fuit: que proxima fuit castris aduersarioꝵ inqua docui ẽẽ p̃sidium
statiõem q numidarum Cesar paulisper cõmotatus prospectaq nã loci, eꝗ¬
tatu instatione disposito legionibus opus atribuit. brachium brachioq medio
ingo ab eo loco adquem peruenerat: usq adeum uñ egressus erat iubet di¬
rigi ac muniri: quod postq̃ scipio: Labienus q animaduẽterũt: equitatu
oĩ ex castris educto: acie q equestryinstructa a suis munitionibus cĩcitẽ.
pass. milł. progrediunt᷑: pedestremq copiam insecunda acie minꝰ passꝰ

Expanded text:
culaeque singulae perveteres erant collocatae, quarum apud ultimam praesidiculaeque singulae perveteres erant collocatae, quarum apud ultimam praesidium et statio fuit Scipionis. § 38 Postquam Caesar ad iugum de quo docui ascendit atque in unumquemque collem turremque, castella facere coepit atque ea minus semihora effecit; et postquam non ita longe ab ultimo colle turrique fuit, quae proxima fuit castris adversariorum, in qua docui esse praesidium stationemque Numidarum, Caesar paulisper commoratus perspectaque natura loci equitatu in statione disposito legionibus opus attribuit bracchiumque medio iugo ab eo loco ad quem pervenerat usque ad eum unde egressus erat iubet derigi ac muniri. Quod postquam Scipio Labienusque animadverterant, equitatu omni ex castris educto acieque equestri instructa a suis munitionibus circiter passus mille progrediuntur pedestremque copiam in secunda acie minus passus
Abbreviated transcription (Latin):
nito locato: in quo yͣba belli gerundi grã & frumentum et res cet̾as que q
ad bellum usui essent al. solent esse compõtauerat. ui expugnando ẽ potitꝰ.
as suas ex scdo cõmeatu auxerat: naues.ui.onerarias statim iubet lillibeũ
adreliquum exercitum transportandu proficisci. Ip̃e .ui.k. feb̃. circiter
uigilia pͥma imꝑat speculatões apparitoẽs q om̃s ut sibi p̃sto essent. Itaq oib
insciis neq suspicantib uigilia .℥. iubet omnes legiones ex̃ castra educi atq
se consequi adoppidum ruspinam uersus in quo ip̃e p̃sidiũ hũit: et ꝙ pr̃iu
adamicitiam eius accessit inde ꝑuulã decliuitatem progressus sinist᷑ ꝑte rã¬
pi prope mare legiones educit. hic campus mirabili planitie patet milt. pas.
.u. quem iugum ingens õtum amari: neq ita p̃altum uehit theatii efficit
spẽm. In hoc iugo colles sunt Excelsi pauci inquibus singule tu̾res spe¬

Expanded text:
nito locatum, in quod Iuba belli gerendi gratia et frumentum et res ceteras quae nito locatum, in quod Iuba belli gerendi gratia et frumentum et res ceteras quae ad bellum usui solent esse comportaverat, vi expugnando est potitusas suas ex secundo commeatu auxerat, navis exoneratas statim iubet Lilybaeum ad reliquum exercitum transportandum proficisci; ipse VI. Kal. Febr. circiter vigilia prima imperat speculatores apparitoresque omnes ut sibi praesto essent. Itaque omnibus insciis neque suspicantibus vigilia tertia iubet omnis legiones extra castra educi atque se consequi ad oppidum Ruspinam versus, in quo ipse praesidium habuit et quod primum ad amicitiam eius accessit. Inde parvulam proclivitatem degressus sinistra parte campi propter mare legiones ducit. Hic campus mirabili planitie patet milia passuum XII; quem iugum cingens a mari ortum neque ita praealtum velut theatri efficit speciem. In hoc iugo colles sunt excelsi pauci, in quibus singulae turres spe
Abbreviated transcription (Latin):
ueutdbr quĩ e ollanclati. ⁊ cesart stpendio q donati ⁊ d reliquos
ꝑfugas deducuntũ. quorum orõem celeriter ueritas comprobauit.
Namq postero die ex legionibus his quas getuli noĩarũt milites Le¬
gionarii complures abscipione in castra cesaris profugerũt. Dũ hec
ad Ruspinam gerunt᷑. M. Catho qui utice preerat. dilectusq quot¬
mõ ꝑetatem ãma ferre poterant hr̃e atq submanu Scipionis ĩ castͣ
sb̾mictere nõ infemictit. Legati interim ex oppido kis de inquod
tritici modia millia .ccc. incõpõtata fuerant a negotiatoribus italitis
arabibus q adcesarem uenere: quanta q copia frumenti apud se sit
docent: simulq orant ut sibi presidium mictat quo facilius et frumentũ et
copiȩ suȩ conseruentur. quibus cesar inp̃ntia grãs agit p̃sidium q bui
tempore se missuꝵ dixit cohõtatusq ad suos ciues iubet proficisci.p. Si¬
tius interim cum copiis nũmidiȩ fines ingressus castello ĩ montes loco mu¬

Expanded text:
dioque donati ad reliquos perfuges deducuntur. Quorum orationem celeriter veritas comprobavit: namque postero die ex legionibus eis quas Gaetuli nominarunt milites legionarii complures ab Scipione in castra Caesaris perfugerunt. § 36 Dum haec ad Ruspinam geruntur, M. Cato, qui Uticae praeerat, dilectus cotmodo per aetatem arma ferre poterant, habere atque sub manum Scipioni in castra summittere non intermittit. Legati interim ex oppido Thysdrae, in quod tritici modium milia CCC comportata fuerant a negotiatoribus Italicis aratoribusque, ad Caesarem venire, quantaque copia frumenti apud se sit docent simulque orant ut sibi praesidium mittat quo facilius et frumentum et copiae suae conserventur. Quibus Caesar in praesentia gratias egit praesidiumque brevi tempore se missurum dixit cohortatusque ad suos civis iubet proficisci. P. Sittius interim cum copiis Numidiae finis ingressus castellum in montis loco mu
Abbreviated transcription (Latin):
magniis p̃miis pollicitationibus ꝙ propositis proꝑsligis secuulatnoe
qtã incastiis cesaris mictunt. Qui simul adeum sunt deductips¬
Rerunt ut sibi licet uerba sine ꝑiculo proloqui. potestateir faeta se¬
pe nũo inquirnt imꝑator clientes getuli qui fuimus elient sic̃
maiii. et pro pemodum om̃s ciues. Ro. qui sunt enleci ooduid¬

Expanded text:
magnis praemiis pollicitationibusque propositis pro perfugis speculandi magnis praemiis pollicitationibusque propositis pro perfugis speculandi gratia in castra Caesaris mittunt. Qui simul ad eum sunt deducti, petierunt ut sibi liceret verba sine periculo proloqui. Potestate facta, 'Saepenumero,' inquiunt, 'imperator, complures Gaetuli, qui sumus clientes C. Mari, et propemodum omnes cives Romani qui sunt in legione I
Abbreviated transcription (Latin):
cui aduentu.c. decimus questorius uir: qui ibi cum grandi familie
sue presidio preerat cõmeatui ꝑiuulum nauigiũ nactus conscendit
ac se fuge cõmendat. Salustꝰ inter uir p̃tõ aceruitanis receptꝰ magno
nũo framenti ae uim inuento naues onerarias. quaꝵ ibi satis magna
copia fuit complet atq incastra ad cesarem mictit. Alienus ĩterĩ pro
sar duplici leutia ac uoluptate uno tempore auctus frumẽto aue ilis¬
q tanddem suis exilaratis annone leuata solicitudine deponit leqioers
equites q enauibus egressos iubet exlangore nausea ꝙ refite clim
sles ⁊ mumnitioes chastella ꝙ disponit. quibus rebuis. Sic pic qlues
cum eoerant comites mirari ac requirere .C. Cesatem qui ultꝰ io sues¬
set bellum inferre aclacessere prolio subito cõmutatũ nonsine mas
consilio suspicabant᷑. itaq ex cius patientiã in magnum tiriorem c̃¬
iecti ex gxtulis duobus. quos abitrabantur rebus suis amitissimos

Expanded text:
Cuius adventu C. Decimius quaestorius, qui ibi cum grandi familiae Cuius adventu C. Decimius quaestorius, qui ibi cum grandi familiae suae praesidio praeerat commeatui, parvulum navigium nactus conscendit ac se fugae commendat. Sallustius interim praetor a Cercinitanis receptus magno numero frumenti invento navis onerarias, quarum ibi satis magna copia fuit, complet atque in castra ad Caesarem mittit. Alienus interim pro sar duplici laetitia ac voluptate uno tempore auctus, frumento auxiliisque, tandem suis hilaritis annonaque levata sollicitudinem deponit, legions equitesque ex navistella munitionesque disponit. § 35 Quibus rebus Scipio quique cum eo essent comites mirari et requirere: C. Caesarem, qui ultro consuesset bellum inferre ac lacessere proelio, subito commutatum non sine magno consilio suspicabantur. Itaque ex eius patientia in magnum timorem coniecti ex Gaetulis duos quos arbitrabantur suis rebus amicissimos
Abbreviated transcription (Latin):
ei suppeteret comunis salutis gratia subministratuõs: quib reb
facile a Cesare impetratis presidioq datos.C. Messiũ & edilitia
functum potestate ancillam iubet profitisci. Quibus reb cogͥtis
Considius longinus qui adrumenti cum duabus legionib et eꝗ¬
tibus. dccc. preerat celenter ibi ꝑte p̃sidiĩ relicta cum .uiii. cohõ¬
tibus acillam ire contendit. Messius celẽiter itinere cõfecto pͥor
acillam cũ cohõtibusuenit. Considius interim cũ adubẽ cũ copi¬
is accessisset: & animaduertisset p̃sidium cesaris ibi ẽẽ non auħ
ꝑiculo suoꝵ facere nulla re gesta p̃multitudine hominũ ruts
se ad drumentum recepit.Deinde paucis post diebus equestrib
co piis ablabieno adductis rũsus acillitanos castris positis obsi¬
dẽ coepit. post id tempus.C. Salusti crispus quem paucis añ
diebus missum a Cesare cum cdasse demõstrauimus cenuuiã puenitie

Expanded text:
eis suppeteret communis salutis gratia sumministraturos. Quibus rebus eis suppeteret communis salutis gratia sumministraturos. Quibus rebus facile a Caesare impetratis praesidioque dato, C. Messium, aedilicia functum potestate, Acyllam iubet proficisci. Quibus rebus cognitis Considius Longus, qui Hadrumeti cum duabus legionibus et equitibus DCC praeerat, celeriter ibi parte praesidi relicta cum VIII cohortibus ad Acyllam ire contendit. Messius celerius itinere confecto prior Acyllam cum cohortibus pervenit. Considius interim cum ad urbem cum copiis accessisset et animadvertisset praesidium Caesaris ibi esse, non ausus periculum suorum facere nulla re gesta pro multitudine hominum rursus se Hadrumetum recepit; deinde, paucis post diebus equestribus copiis a Labieno adductis, rursus Acyllitanos castris positis obsidere coepit. § 34 Per id tempus C. Sallustius Crispus, quem paucis ante diebus missum a Caesare cum classe demonstravimus, Cercinam pervenit.
Abbreviated transcription (Latin):
hõtatus suos uictoĩam propam se eis breui datuꝵ pollicẽt᷑. Cȩsã inb̃
milites rũsus adopus redire. & ꝑ cãm munitionum tiroẽs ĩ labores
defactigare non intẽmictit. Interim numide getuli q defugere qͦtti¬
die ex castus Scipionis: et ꝑtim in regnum se conferre: ꝑtim ꝙ ipsi
maidẽs q eoꝵ benefitio.C. Marii usi fuissent: Cesarem q eiꝰ affinem
esse audiebant in eius castra ꝑfugere cateuatim nõ intẽmictebant.
Quoꝵ ex nũo electos homines illustrices getulos et hĩs ad suos datis
ciues cohõtatus uti manu fc̃ta se suos q deffenderent: Et ne suis
inimicis: aduẽsariis q dicto audientes essent m̾ictit. Dum hȩc ad
Ruspinam fuint legati ex acilla ciuitate liba ueniunt ẽt ũdiq ad
caesarem seq paratos quecumq imꝑasset et libenti aniõ Policentũ
id et sine ꝑiculo facere possent se et frumentum et quecumq res

Expanded text:
hortatus suos victoriam propriam se eis brevi daturum pollicetur. Caesar iubet hortatus suos victoriam propriam se eis brevi daturum pollicetur. Caesar iubet milites rursus ad opus redire et per causam munitionum tirones in labore defatigare non intermittit. Interim Numidae Gaetulique diffugere cotidie ex castris Scipionis et partim in regnum se conferre, partim, quod ipsi maioresque eorum beneficio C. Mari usi fuissent Caesaremque eius adfinem esse audiebant, in eius castra perfugere catervatim non intermittunt. Quorum ex numero electis hominibus inlustrioribus et litteris ad suos civis datis cohortatus uti manu facta se suosque defenderent, ne suis inimicis adversariisque dicto audientes essent, mittit. § 33 Dum haec ad Ruspinam fiunt, legati ex Acylla, civitate libera et immuni,15 ad Caesarem veniunt seque paratos quaecumque imperasset et libenti animo facturos poid et sine periculo facere possent; se et frumentum et quaecumque res
Abbreviated transcription (Latin):
prohibebant. Scõpionum &e Catapulaꝵ ceteroꝵ q teloꝵ q̃ ad defendẽdũ
citatem et trocinium preparauerat non hostiũ ui et metu cõmotꝰ sapiẽtẽ
se timidum q hostium opinioni prebebat. Neq idẽicho copias qͣ qͣ erãt
pance tironum q non ducebat inacie ꝙ uictorie suoꝵ diffideret. s re¬
ferre ãbitrabat᷑ cui modi uictoĩa ess futuã. Tũpe .ti. sibi existimabat tot
rebus gestis tantisq exercitib deuictis tot dam claris uictõiis pãtis ab
teliquis copis aduersarioꝵ suoꝵ ex suga collectis se eruentã adeptum
cristimari uictoriam. Itaq constituerat gloĩam exultatioẽm q eoꝵ pati
Scipio aũt paulisper ut antea dixi in eo loco cõmoratus ut q̃i despexisse
Cesarem uideretur panlatim reducit suas copias in castra & cõctione
aduocata deteriore suo: desꝑaticẽq exercitus tesaris facit uẽba. et co¬

Expanded text:
prohibebant: scorpionum, catapultarum ceterorumque telorum quae ad defendendum prohibebant: scorpionum, catapultarum ceterorumque telorum quae ad defendendum citatem et tirocinium praeparaverat, non hostium vi et metu commotus patientem se timidumque hostium opinioni praebebat. Neque idcirco copias, quamquam erant paucae tironumque, non educebat in aciem qui victoriae suae diffideret, sed referre arbitrabatur, cuiusmodi victoria esset futura; turpe enim sibi tantisque exercitibus devictis, tot tam claris victoriis partis, ab reliquis copiis adversariorum suorum ex fuga collectis se cruentam adeptum existimari victoriam. Itaque constituerat gloriam exsultationemque eorum pati, t. § 32 Scipio interim paulisper, ut antea dixi, in eo loco commoratus, ut quasi despexisse Caesarem videretur, paulatim reducit suas copias in castra et contione advocata de terrore suo desperationeque exercitus Caesaris facit verba et co
Abbreviated transcription (Latin):
se ꝑ ueniret: quod si propius accederet ꝙͣ honestissime se intra munitiones
recipent. Alii qͦ equitatui edicit uti suosq loco paratus ã matq presto
ẽẽt. Ad hec non ip̃e ꝑ se cotam cum deuallo prospecularet᷑. Sed mirabili
preditus scĩa bellandi inp̃torio sedens ꝑspeculatoẽs & nuntios ĩ pabat
que fieri uolebat. Animaduertebat.n. q̃ꝗ magnis essent copiis aduẽ¬
saiĩ freti tñ sepe a se fugatis. pulsis pẽteritisq: oe concessam uitam e igͦta
pecc̃a. quibus rebus nunq̃ tanta suppetẽt: & ip̃õꝵ in hẽtia conscientiaꝙ
animi uictorie fidutia ut castrasua adoriri auderent. Preterea ip̃iꝰ nom̃
anctoritasq magna exꝑte eoꝵ exẽcitus minuebat audaciam. Tũ egregie
munitiones castroꝵ atq ualli fossaꝵ q altitudo ẽx uallũ stili tecti mia¬
bilem ĩ moũm consitum: que uel sine defensoribus aditum aduẽsaiis

Expanded text:
se perveniret; quod si propius accederetur, quam honestissime se intra munitiones se perveniret; quod si propius accederetur, quam honestissime se intra munitiones reciperent. Alii quoque equitatui edicit uti suo quisque loco paratus armatusque praesto esset. At haec non ipse per se coram, cum de vallo prospecularetur, sed mirabili peritus scientia bellandi in praetorio sedens per speculatores et nuntios imperabat quae fieri volebat. Animadvertebat enim, quamquam magnis essent copiis adversarii freti, tamen saepe a se fugatis, pulsis perterritisque et concessam vitam et ignota peccata; quibus rebus numquam tanta suppeteret ex ipsorum inertia conscientiaque animi victoriae fiducia ut castra sua adoriri auderent. Praeterea ipsius nomen auctoritasque magna ex parte eorum exercitus minuebat audaciam. Tum egregiae munitiones castrorum atque valli fossarumque altitudo et extra vallum stili caeci mirabilem in modum consiti vel sine defensoribus aditum adversariis
Abbreviated transcription (Latin):
ac maiore ꝑte diei consumpta rũsus incastra se recipere. quod cũ sepius
fieret: neq ex cesaris castiis quis prodiret: neq propiꝰ eiꝰ copias accederet.
despecta cesaris patientia exercitus q es iuba uniu̾sis copiis ꝓductis ele¬
phantisq tiuitis.xxx. ante aciem instructis q̃ latisime potuit põrecta
equitum peditumq multitudine uno tempoẽ prt̃gss haud ita longe
acesaris castris constitit incampo. Quibus rebus cognitis cesar iub milne
qui ex̃ munitiones processerant. quiq adeius pabulandi lignandi ãt etĩã
muniendi grã uallem petierant: qui q ad eam rem opus erant om̃s int̃ mu¬
nitioẽs minutum modeste q sine tumultu ãt terrore se recipere atq ĩopẽ
consistere. Equitibus aũt qui instatione fuerant p̃cipit ut usq eo locu
obtinẽnt: in quo pauloante constitissent: donec abhoste thelũ missu ad

Expanded text:
ac maiore parte diei consumpta rursus in castra se recipere. Quod cum saepius ac maiore parte diei consumpta rursus in castra se recipere. Quod cum saepius fieret neque ex Caesaris castris quisquam prodiret neque propius eius copias accederet, despecta Caesaris patientia exercitusque eius,13 universis copiis productis elephantisque turritis XXX ante aciem instructis, quam latissime potuit porrecta equitum peditumque multitudine uno tempore progressus haud ita longe a Caesaris castris constitit in campo. § 31 Quibus rebus cognitis Caesar iubet milites qui extra munitiones processerant pabulandi lignandique aut etiam muniendi gratia quique vallum petierant quaeque ad eam rem opus erant,14 omnis intra munitiones minutatim modesteque sine tumultu aut terrore se recipere atque in opere consistere. Equitibus autem qui in statione fuerant praecipit ut usque eo locum obtinerent in quo paulo ante constitissent donec ab hoste telum missum ad
Abbreviated transcription (Latin):
ẽe solebant abutrsq ducibus quottidie mutuis proeliis interse depu¬
gnare non intermictunt. Non nũq gemani galli q labieniani. cũ eae¬
saris equitibus fide data interse colloquebant᷑. Labienus Inteĩm icũ p̾ats
equitatus leptim oppidum cui p̃erat saxẽna cum echõtibus.iiii. oppug¬
re ac ui ĩ tumpere conabat᷑. quod ab deffendentibus ꝑꝑ egregiã munitõ¬
nem oppidi et multititudinem tõmentoꝵ facile et sine ꝑiculo desten¬
debat᷑: quod ubi eius sepius equitatus facẽ non intẽmictebat. & cũ fõte
ante põtam turma dempsa obstitisset Scopione accuratiõe misso atty
eorum decurione percusso & adterram defixo reliqui ꝑteriti fuga se q̃
castra recipiunt. quo fctõ postea st̃ deteriti hostiũ aĩ temptate. Scipio ĩ¬
tenm fere quontidie nõ longȩ a suis castis pasibus. ete instrueꝰ atie

Expanded text:
esse solebant,12 cotidie minutis proeliis inter se depuesse solebant,12 cotidie minutis proeliis inter se depugnare non intermittunt; non numquam etiam Germani Gallique Labieniani cum Caesaris equitibus fide data inter se colloquebantur. Labienus interim cum parte equitatus Leptim oppidum, cui praeerat Saserna cum cohortibus VI, oppugnare ac vi irrumpere conabatur; quod ab defensoribus propter egregiam munitionem oppidi et multitudinem tormentorum facile et sine periculo defendebatur. Quod ubi saepius eius equitatus facere non intermittebat, et cum forte ante portam turma densa adstitisset, scorpione accuratius misso atque eorum decurione percusso et ad equum defixo reliqui perterriti fuga se in castra recipiunt. Quo facto postea sunt deterriti oppidum temptare. § 30 Scipio interim fere cotidie non longe a suis castris passibus CCC instruere aciem
Abbreviated transcription (Latin):
sectari coepit: et cum plures adõt esset. pulsus fugatus q tñ discessi¬
sset: nec tñ desistere ꝑiclitari coepit. forte incidit in nauem in qua erant
duo titi hispani adolescentes tribuni legionis .U quoꝵ prẽm Cȩsar ĩse¬
natum legerat: et cum his.T. psallienus Centurio legionis eiusdem.ꝗ
M. Messallam obsederat messane: et seditiosissima orõe apud eũ ẽ us.
idemq pecuĩam etõnamenta triũphi Caesaris retinenda et custodienda
curauerat. Et obhas causas sibitimebat. hic ꝑꝑ ꝯscĩam pecc̃oꝵ suor
ducti a uĩgilio ad Scipiõem custodibus traditi: et post diem tertium
sunt interfecti: qui cum duceñt ad necem petisse dr̃ maiõ łit a cen¬
turionibus uti se p̾oe̾m qͣ frem interficent. Id q ab eis difficile ĩpetrasse
atq ita esse confectos. Tũme interim equitum que prouallo ĩstatioĩb

Expanded text:
sectari coepit. Et cum pluris adortus esset pulsus fugatusque inde discessisectari coepit. Et cum pluris adortus esset pulsus fugatusque inde discessisset nec tamen desisteret periclitari, forte incidit in navem, in qua erant due Titii, Hispani adulescentes, tribuni legionis V., quorum patrem Caesar in senatum legerat, et cum his T. Salienus, centurio legionis eiusdem, qui M. Messallam legatum obsederat Messanae seditiosissima oratione apud eum usus idemque pecuniam et ornamenta triumphi Caesaris retinenda et custodienda curarat et ob has causas sibi timebat. Hic propter conscientiam pecducti a Vergilio ad Scipionem custodibus traditi et post diem tertium sunt interfecti. Qui cum ducerentur ad necem, petisse dicitur maior Titius a centurionibus uti se priorem quam facerem interficerent, idque ab eis facile impetrasse atque ita esse interfectos. § 29 Turmae interim equitum, quae pro vallo in stationibus
Abbreviated transcription (Latin):
Scipio interim elephantos hoc modo conduce̾ instituit. duas ĩ sruxͥ
et cõtꝰ eoꝵ frontem aduersam lapillos munitos micteret. Deiñ ĩodi¬
nem elephantes constituit. post illos aũt suam aciẽ instuxit. ut eũ
aduersariis lapides micti coepissent. et elephãti ꝑteriti se ad suo cõ¬
uẽtisent tũsus a sua acie lapidibus missis eos cõuertent adusũ¬
hostem. quod egre tardeq fiebat. Audire.n. elephanti multoꝵ annoꝵ doc¬
trina usuq uetusto uix edocti: tamen coĩ ꝑiculo inaciem ꝑducũt᷑. Dum
hec ad Ruspinam aebutrisq ducibus admĩstrat᷑.C. Uĩgilius p̃torius
qui tapso oppido maritimo cum animaduertisset naues singulas cum
exercitu cesaris incertas locoꝵ atq castroꝵ suoꝵ uagari occaxioẽm nactꝰ
nauium quam ibi hũit actuariam complet militibus et sagitariis et
eiusdem scaphas denauibus adiũgit: ac singulas naues Cesarianas con¬

Expanded text:
§ 27 Scipio interim elephantos hoc modo condocefacere instituit. Duas instruxit§ 27 Scipio interim elephantos hoc modo condocefacere instituit. Duas instruxitet contra eorum frontem adversam lapillos minutos mitteret; deinde in ordinem elephantos constituit, post illos autem suam aciem instruxit ut, cum ab adversariis lapides mitti coepissent et elephanti perterriti se ad suos convertissent, rursus ab sua acie lapidibus missis eos converterent adverhostem. Quod aegre tardeque fiebat; rudes enim elephanti multorum annorum doctrina usuque vetusto vix edocti tamen communi periculo in aciem producuntur. § 28 Dum haec ad Ruspinam ab utrisque ducibus administrantur, C. Vergilius praetorius, qui Thapsi oppido maritimo praeerat, cum animum advertisset navis singulas cum exercitu Caesaris incertas locorum atque castrorum suorum vagari, occasionem nactus navem quam ibi habuit actuariam complet militibus et sagittariis et eidem scaphas de navibus adiungit ac singulas navis Caesarianas con
Abbreviated transcription (Latin):
satione hyemis uentorumq ꝙ̃ celeriter exercitus sibi trans põtaretũ
affricam prouintiam perire funditus q euerti absius inimicis ꝙ¬
celenter sotus foret subuentum preter ipam astricã Eram nł ue teciũ
quidem quo se reciperent: ab illoꝵ scelere insidiis ꝙ reliqũ futia.
atq i pẽ erat intanta festinatione et ex pectatiõe cum posteno olie qũa
misiss lr̃as. nuntium ꝙ insiciliam classem exẽcitum q motari dice¬
ret dies noctes q mentem oculosq ad mare dispositos directes ꝙ hrẽt.
Nec mirum aduẽtebat ti. uillas ex uri. agros nastari. pecus dicipi tiu¬
cidariq oppida castellaq dnui. deseriq. pͥncipes ciuitatum ãt iter¬
fici aut incathenis theneri. liberos eoꝵ obsidum nomine inseruitutẽ
abripi his se in miseriis suamq fidem in plorantidus auxͦ ꝑꝑ copiaᷤ
munire turresq &e castella facẽ mollesq iacere ĩmare nõ ĩtẽmictẽ.

Expanded text:
satione hiemis ventorumque quam celerrime exercitus sibi transportaretur: satione hiemis ventorumque quam celerrime exercitus sibi transportaretur: Africam provinciam perire funditusque everti ab suis inimicisceleriter sociis foret subventum, praeter ipsam Africam terram nihil, ne tectum quidem quo se reciperent, ab eorum scelere insidiisque reliquum futurum. Atque ipse erat in tanta festinatione et exspectatione ut postero die quam misisset litteras nuntiumque in Siciliam classem exercitumque morari diceret, dies noctesque oculos mentemque ad mare dispositos directosque haberet. Nec mirum: animadvertebat enim villas exuri, agros vastari, pecus diripi, trucidari, oppida castellaque dirui deserique, principes civitatum aut interfici aut in catenis teneri, liberos eorum obsidum nomine in servitutem abripi; eis se miseris suamque fidem implorantibus auxilio propter munire, turris, castella facere molesque iacere in mare non intermittere.
Abbreviated transcription (Latin):
iã lõge a Scipione:atq eius ducibus abesset capit cõsiliũ satiꝰ ẽ
sibi suoq regno subsidio fore q dũ alios aduitun proficisceref᷑
ip̃e suo regno ex pulsus. forsitan utraq re pelleret᷑. ltaq ruisus¬
se recepit atq anxilia ẽt a Scipione abdixxit. sibi siuis q rebus om̃s elephantii
ligaitum maffnicam cum copus uenisse conscmptis lĩs c̃icũ ptoũtiã om̃s
ciuitates fecit desuo aduentu certiores. Item nobiles homines ex suis
oppidis prosugere et incasta cesais deuenire et de aduersarioꝵ et era¬
delitate accerbitateq commemorare eceperũt. Quoꝵ lacumis querelisq
esar cõmotus cumantea stare constituisset instatiuis castus  estirer ĩ¬
nita cunctis copiis auciliis ꝙ coactis bellum cũ siuis adu̾sarus gereẽ
mium conscriptis. &e ꝑ catascopum missis & sine mora atq ulla exen¬

Expanded text:
non longe ab Scipione atque eius ducibus abesset, capit consilium satius esse non longe ab Scipione atque eius ducibus abesset, capit consilium satius esse sibi suoque regno subsidio ire quam, dum alios adiuturus proficisciretur, ipse suo regno expulsus forsitan utraque re expelleretur. Itaque rursus recipere atque auxilia etiam ab Scipione abduxit sibi suisque rebus timens elephantisque legatum in Africam cum copiis venisse, conscriptis litteris circum provinciam omnis civitates facit de suo adventu certiores. Interim nobiles homines ex suis oppidis profugere et in castra Caesaris devenire et de adversariorum eius crudelitate acerbitateque commemorare coeperunt. Quorum lacrimis querelisque Caesar commotus, cum antea constituisset e stativis castris aestate inita cunctis copiis auxiliisque accitis bellum cum suis adversariis gereremum conscriptis et per catascopum missis, ut sine mora ac nulla excu
Abbreviated transcription (Latin):
ga alutore collecta et aqua dulci electa ce ita uimentis exuiẽtib data
uitam eorum producebant.Dum hec ita forent exyuba cognitis Ca¬
saris difficultatibus copiaꝵ q paucitate non est uisum dari spatium
conualescendi augendaꝵ q eius opum. Itaq ꝯꝑatis equitum magͥs
peditumq copiis subsidio suis egressus eregno ire contendit. P. Sinꝰ
interim & Rex hogus coniunctis suis copiis. et cognito regis yube eg̃s¬
su propius eius regnum copias suas admouere citãq oppidu eiꝰ¬
opulentissimum eius regni adõti paucis dieb pugnãdo capitnt.
Et p̃terea duo oppida getuloꝵ: quibus cũ cõditioe ferẽt uͭ oppido
excedẽnt. idq uacuum sibi traderent: cõditioẽm q repudiassent
postea abeis capti: interfectiq sunt om̃s. Inde progressi agros op¬
pidaq uexare non desistunt. quibus rebus cognitis yuba cũ nõ

Expanded text:
ga e litore collecta et aqua dulci eluta et ita iumentis esurientibus data ga e litore collecta et aqua dulci eluta et ita iumentis esurientibus data vitam eorum producebant. § 25 Dum haec ita fierent, rex Iuba cognitis Caesaris difficultatibus copiarumque paucitate — non est visum dari spatium convalescendi augendarumque eius opum: itaque comparatis equitum magnis peditumque copiis subsidio suis egressus e regno ire contendit. P. Sittius interim et rex Bochus coniunctis suis copiis cognito regis Iubae egressu propius eius regnum copias suas admovere, Cirtamque, oppidum opulentissimum eius regni, adortus paucis diebus pugnando capit et praeterea duo oppida Gaetulorum. Quibus cum condicionem ferret, ut oppido excederent idque sibi vacuum traderent, condicionemque repudiassent, postea ab eo capti interfectique sunt omnes. Inde progressus agros oppidaque vexare non destitit. Quibus rebus cognitis Iuba cum iam
Abbreviated transcription (Latin):
di presidio relicto profectus pͥ adrumenti castra ponit. deiñ ibi paucos
dies cõmoratus noctu itinere fcto tum labieni et petreii copiis copias su¬
as cõiũgͭ at binis castus fct̃is .iii.milł. pass. longe cõsidũt. Equitatꝰ in¬
terim eorum tͣicum cesaris munitiones uagari atq eos qui pabulãdi
aũ aquandi gra cont̃ uallum progressi essent excipere. Et ita omnes
adu̾sarios ĩtra munitioẽs continere. qua reCessariani gui ãnona st̃ cõ¬
flictati iõ ꝙ nõdũ neq asicilia. n absardinia cõmeatus suppõtatus
erat: neq ꝑ anni tempus in mari sine periculo uagari poterant neq
amplius. milł. pass.ui.terre affrice qͦ uersus tenebant: pabuliq: ĩopra
p̃mebant᷑: qua necessitate coacti uefani milites: equites q ꝗ mlta ta
mariq bella cõfecissent. e ꝑienlis ĩ opiaq tali sepe essent cõflictati. al¬

Expanded text:
di praesidio relicto profectus primum Hadrumeti castra ponit, deinde ibi paucos di praesidio relicto profectus primum Hadrumeti castra ponit, deinde ibi paucos dies commoratus noctu itinere facto cum Labieni et Petrei copiis coniungit, atque unis castris factis III milia passuum longe considunt. Equitatus interim eorum circum Caesaris munitiones vagari atque eos qui pabulandi aut aquandi gratia extra vallum progressi essent excipere: ita omnis adversarios intra munitiones continere. Qua re Caesariani gravi annona sunt conflictati, ideo quod nondum neque ab Sicilia neque ab Sardinia commeatus supportatus erat neque per anni tempus in mari classes sine periculo vagari poterant; neque amplius milia passuum VI terrae Africae quoquo versus tenebant pabulique inopia premebantur. Qua necessitate coacti veterani milites equitesque, qui multa terra marique bella confecissent et periculis inopiaque tali saepe essent conflictati, al
Abbreviated transcription (Latin):
Ro. trium phauit atq ille nõ ita amplius rebus gestis pr̃is neq tamex¬
celenti maiorum dignitate parta neq tantis dientelis nominis q celeri¬
niteris et proficiscens ad paternas clientelas. & auxꝰ. tibi rei q .p. atque
optimo cuiq eflagitatum. his uerbis hominis grauissimi incitatꝰ a do¬
lescentulus cum nauiculis cuiꝰ q moĩ gnĩs in ibi paucis rostratis ꝓfectꝰ¬
ip̃e abutica in mauritaniã regnumq bogudis est ingress. Ex peditoq
amatam habuerat adoppidum ascuꝵ accedere coepit. inquo oppi¬
do presidium fuit regium pompeio adueniente oppidani us eo passu
propius eum accedere donec ad ipas põtas ac murum appropinquare
compulerunt. Ita re male gesta. CN.pompeius filius naues iñ auẽtit m
postea litus attigit. classemq ad insulas balltares uersus connectit.Sci¬
pio interim cum his copiis: quas paulo añ demonstrauimus utice grã¬

Expanded text:
tque ille non ita amplis rebus patris gestis neque tam extque ille non ita amplis rebus patris gestis neque tam excellenti dignitate maiorum parta neque tantis clientelis nominisque clariniteris et proficisceris ad paternas clientelas auxilium tibi reique publicae atque optimo cuique efflagitatum?' § 23 His verbis hominis gravissimi incitatus adulescentulus cum naviculis cuiusquemodi generis XXX, inibi paucis rostratis, profectus ab Utica in Mauretaniam regnumque Bogudis est ingressus expeditoque extem habuerat armatam, ad oppidum Ascurum accedere coepit; in quo oppido praesidium fuit regnum. Pompeio adveniente oppidani, usque eo passi propius accedere donec ad ipsas portas ac murum appropinquaret, compulerunt. Ita re male gesta Cn. Pompeius filius navis inde avertit neque postea litus attigit classemque ad insulas Balearis versus convertit. § 24 Scipio interim cum eis copiis quas paulo ante demonstravimus Uticae gran
Abbreviated transcription (Latin):
de male uagabant᷑ uicte locoꝵ atq castroꝵ suoꝵ quas singulas scaphȩ
ad uersarioꝵ complures adõte inciderant atq ex pugnabant. hac re nũ¬
tiata Cesar classes cĩcum ynsulas põtusq disposuit. quo tuts cõmeatus
compõtari possent. M. catoq interim utice p̃erat. Cti. pompeiũ filium
multis uerbis assidueq obiũgare non desistebat. Tuus inquit p̃r̃ istius
p̃ssam bonos q aut interfectos ãt exilio mulctatos prĩa ciuitateq carẽ głia
et aĩ magnitudine clatus pͥuatusq adolescentulus p̃rni exẽcit reliquis
colectis pene opp̃ssam funditus et delectam italiam.: ũbem q romã inli¬
bertatem uindicauit: idemq siciliã affricam. numidiam. mairritaĩa
mirabili celeritate amis recepit: quibus exrebus sibi eam dignitate que
est ꝑgentes clarissima nouissimaq conciliauit adolescentub atq eq̃s¬

Expanded text:
dae male vagabantur incertae locorum atque castrorum suorum; quas singulas scaphae dae male vagabantur incertae locorum atque castrorum suorum; quas singulas scaphae adversariorum complures adortae incendebant atque expugnabant. Hac re nuntiata Caesar classis circum insulas portusque disposuit, quo tutius commeatus supportari posset. § 22 M. Cato interim, qui Uticae praeerat, Cn. Pompeium filium multis verbis assidueque obiurgare non desistebat. 'Tuus,' inquit, 'pater istuc civibus oppressam bonosque aut interfectos aut exsilio multatos patria civitateque carere, gloria et animi magnitudine elatus privatus atque adulescentulus paterni exercitus reliquiis collectis paene oppressam funditus et deletam Italiam urbemque Romanam in libertatem vindicavit, idemque Siciliam, Africam, Numidiam, Mauretaniamque mirabili celeritate armis recepit. Quibus ex rebus sibi eam dignitatem quae est per gentis clarissima notissimaque conciliavit adulescentulusque
Abbreviated transcription (Latin):
arietes: cuiꝰ inopia inaffrica esset.Pterea ferrum plumbũq mittẽt᷑.
q essent fetĩ messem non esse fctãm. Preterea ex omni affrica frũtꝰ
adu̾sarios inpauca oppida et bñ munita compotasse oẽmq regio¬
nem affricȩ exinanisse fruͭ : oppida p̃terea pauca que ip̃i siuis pre¬
sidiis tueri poterant reliqua diriui atq deleri: et eoꝵ incolas intra
sua p̃sidia coegisse comĩgre. agͦs deẜtos ac uastatoᷤ ẽẽ. hac ncͣcitate cȩ¬
sar coactꝰ pͥuatos abiendos ce blade appllando aliq̃tulũ numeꝵ
frumentum insua presidia congesserat᷑ eo ꝑce utbat᷑. Oꝑa interim ip̃e cͣicuiẽ
quoitidie et alteras cohõtes instatione hr̃e ꝓphostium multitudinẽ. La¬
bienus sautios suoꝵ quorum nũs maximus fuit ubet in plaustris de¬
legatos adrumentum deportari. Naues interim cesaris onerarie ẽrabũ¬

Expanded text:
arietes, cuius inopia in Africa esset, praeterea ferrum, plumbum mitteretur. arietes, cuius inopia in Africa esset, praeterea ferrum, plumbum mitteretur. essent facti, messem non esse factam; praeterea ex omni Africa frumentum adversarios in pauca oppida et bene munita comportasse omnemque regionem Africae exinanisse frumento, oppida praeter ea pauca quae ipsi suis praesidiis tueri poterant reliqua dirui ac deseri, et eorum incolas intra sua praesidia coegisse commigrare, agros desertos ac vastatos esse. § 21 Hac necessitate Caesar coactus privatos ambiendo et blande appellando aliquantum numerum frumenti in sua praesidia congesserat et eo parce utebatur. Opera interim ipse cotidie circuire et alteras cohortis in statione habere propter hostium multitudinem. Labienus saucios suos, quorum numerus maximus fuit, iubet in plaustris deligatos Hadrumetum deportari. Naves interim Caesaris onerariae errabun
Abbreviated transcription (Latin):
deducere et a castris alterum eodem quo tutiꝰ ultro citͦq cõmeate
aux iliaq: sine ꝑiculo sibi succedere possent tela tõmenta q: ex na¬
uibus incastra compõtate: remigum ptem ex classe galloꝵ. rhodi¬
arum ephibitarumq ãmareet incastra euocare uti si posset eadẽ tõe
qua aduersarii leuis amature interiecta inter equites suos int̾ponẽnt
sagitariis q ex omnibus nauibus ythyreys. Syrys et cuiꝰq geneis
ductis incastra compluribus frequentabat suas copias.Audiebat.n.
scipioẽm post diem tertium eiꝰ diei. quo p̃liũ fctm erat appropĩqͦre copͦ
cum labieno et petreio coniungere. Cuiꝰ Copie legionum.UIII.& eꝗ¬
tum .iii.milł esse nũtiabant̃. officinas ferreas instruẽ sagitteq tela¬
q uti fiẽnt complura curare glandes fundere. sudes comparare. hãs
in siciliam nuntiosq mictere ut sibi crates materiemq cogeñt ad

Expanded text:
e ducere et a castris alterum eodem, quo tutius ultro citroque commeare e ducere et a castris alterum eodem, quo tutius ultro citroque commeare auxiliaque sine periculo sibi succurrere possent, tela tormentaque ex navibus in castra comportare, remigum partem ex classe, Gallorum, Rhodiorum epibatarumque armare et in castra evocare uti, si posset, eadem ratione qua adversarii levis armatura interiecta inter equites suos interponeretur, sagittariisque ex omnibus navibus Ityreis, Syris et cuiusque generis ductis in castra compluribus frequentabat suas copias — audiebat enim Scipionem post diem tertium eius diei quo proelium factum erat appropinquare, copias suas cum Labieno et Petreio coniungere; cuius copiae legionum VIII et equitum III milium esse nuntiabantur — officinas ferrarias instruere, sagittas telaque ut fierent complura curare, glandis fundere, sudis comparare, litteras in Siciliam nuntiosque mittere, ut sibi cratis materiemque congererent ad
Abbreviated transcription (Latin):
mature. Preterea exfuga proelio q pompeiano labien qs secu
hibridu sibettinis ẜiuis q conscripsit ãnautrat equo ua serato
cobuaduert. pnterea regia auxilia. Elepbanti enł i nunten erĩ¬
umnerabilis deindle legiones conscripte excuẽ qꝙ nũi generis
amplius.xii.milł. hac spe atq ea audatia inflammatus labienus cũ
equitibus gallis gẽmanisq. d.ccc. nũmidarum sine frenis.UIIi. mlb.
Preterea petreiana auxilia adhibito. equitibus.uiii.peditum ac Le¬
uis ãmature quatertantis sagutariis ac funditoribus. hyppotositis¬
q compluribus. his copiis omnibus pridie non iañ postdiem .iii. ꝗ
affricam attigit incampis planissimis purissimisq abhora die uͦ. us
adsolis occasum est decertatum. In eo proelio petreius grauicter ictꝯ
ex acie recessit.Cesar intenim castra munire diligentius: presidiaq:
firmare copus maioribus, uallumq: ab oppido ruspina usq ad mae̾¬

Expanded text:
isque armaturae, praeterea ex fuga proelioque Pompeiano Labienus quos secum isque armaturae, praeterea ex fuga proelioque Pompeiano Labienus quos secum hibridis, libertinis servisque conscripserat, armaverat equoque uti frenato condocuerat, praeterea regia auxilia, elephantis CXX equitatuque innumerabili,9 deinde legiones conscriptas ex cuiusquemodi generis amplius XII milibus. Hac spe atque ea audacia inflammatus Labienus cum equitibus Gallis Germanisque MDC, Numidarum sine frenis VIII milibus, praeterea Petreiano auxilio adhibito equitibus MDC, peditum ac levis armaturae quater tanto, sagittariis ac funditoribus hippotoxotisque compluribus: his copiis pridie Non. Ian., post diem VI. quam Africam Caesar attigit, in campis planissimis purissimisque ab hora diei quinta usque ad solis occasum est decertatum. In eo proelio Petreius graviter ictus ex acie recessit. § 20 Caesar interim castra munire diligentius, praesidia firmare copiis maioribus vallumque ab oppido Ruspina usque ad mar
Abbreviated transcription (Latin):
dum q cñsum tãdiorem hrent: dieiq ꝑs exigit iã reliq̃ tẽt cohor
donec ultra ultimos colles hostes repullissent: atq eotum essẽt po¬
titi itaq signo dato cum iam hostes languide thela negligerne¬
q mictent subito ĩmictit cohõtes tũmas q suorum. am punito
tempõĩs hostibus nullo negotio campo pulsis. post collemq edios¬
tis nacti lotum atq ibi paulisper cõmorati ita uti erant insiucti
leniter se ad suas recipiunt munitiones. Itemꝙ ad uesarii male
preterea intercepti hostiũ cõpluẽs eꝗtes pedites ꝙ exquib cogtũ
est consilium hostium eos hac mente et coratri uenisse &t nous
atq inusitato gnẽ prolii hrones legionarii pauer eꝑ tubuti so pconis
Mͦ abequitatu eircumuẽti oppͥmerent᷑. et ita yubam d ixine papeo¬
uetanas discentire neq maffricam uelle transire. Deles ꝙ ti ien¬

Expanded text:
ndumque cursum tardiora haberent dieique pars exigua iam reliqua esset, cohortndumque cursum tardiora haberent dieique pars exigua iam reliqua esset, cohortdonec ultra ultimos collis hostis reppulissent atque eorum essent potiti. Itaque signo dato cum iam hostes languide tela neglegenterque mitterent, subito immittit cohortis turmasque suorum; atque puncto temporis hostibus nullo negotio campo pulsis post collemque deiectis nacti locum atque ibi paulisper commorati, ita uti erant instructi leniter se ad suas recipiunt munitiones. Itemque adversarii male praeterea intercepti hostium complures equites peditesque. Ex quibus cognitum est consilium hostium, eos hac mente et conatu venisse ut novo atque inusitato genere proeli tirones legionarii paucique perturbati Curionis exemplo ab equitatu circumventi opprimerentur, et ita Labienum dixisse pro coveteranas dissentire neque in Africam velle transire; deinde quod trien
Abbreviated transcription (Latin):
uertit: atq longius progressus ueritus insidias se ad suos recepͭ.
idem ꝑs alt̾a equitum: peditumq Cesaris facit. His reb gestis
ac procul hostibus repulsis con uulneratis q ad sua presia
se se sicut erat institutum recipẽ coepit. Interim. M. petreius
et cN. piso cum equitibus nũmidis .ccc̃. electis: peditatumq
eiusdem gñis satis grandi exitinere recto subsidio suis cõcũrũt
atq hostes suis ext̾rore firmatis. ⁊u̾sus q renouatis animis
legionarios conuersis equis recipientes nouissimos adorri &e
impellete coeperunt: quo minus incastra se reciperent. Hac re animad¬
uersa c esar uibet signa conuerti. ae medio campo redintegrari pliũ.
Cum abhostibus ecdem modo pugnant᷑ nec cum minus ad manꝰ
rediret᷑ cesaris ꝙ equites et iumenta ex nau̾sea recenti siti lãgare pa¬
ncitate uulneribus q defatigati ad insequendum hostem ꝑlenea¬

Expanded text:
vertit neque longius progressus veritus insidias se ad suos recipit; vertit neque longius progressus veritus insidias se ad suos recipit; idem altera pars equitum peditumque Caesaris fecit. His rebus gestis ac procul hostibus repulsis convulneratisque ad sua praesidia sese, sicut erat instructus, recipere coepit. § 18 Interim M. Petreius et Cn. Piso cum equitibus Numidis MDC6 electis peditatuque eiusdem generis satis grandi ex itinere recta subsidio suis occurrunt. Atque hostes suis ex terrore firmatis rursusque renovatis animis legionarios conversis equitibus recipientes novissimos adoriri et impedire coeperunt quo minus se in castra reciperent. Hac re animadversa Caesar iubet signa converti et medio campo redintegrari proelium. Cum ab hostibus eodem modo pugnaretur nec comminus ad manus rediretur Caesarisque equites iumenta ex nausea recenti, siti, languore, paucitate, vulneribus defatigata ad insequendum hostem persevera
Abbreviated transcription (Latin):
gnum me erchle uos ꝑiculum impulit: misereo uestii. Tu miles
non sum inquit tiro Labiene sed delegione.xͥ. ueteranꝰ. Tum
labienus non agnosco inquit signa decumanoꝵ: Tum ait mi¬
les iam me quis sim intelliges: simul cassidem decapite deiecit
ut cognosci abeo posset: atq ita pilum uiribus contõtum dũ
in Labienum mictere contendit equi grauiter aduẽso pectori
deffixit. Et ait. Labiene decumum militum qui te petit scito
esse. Omnium tamen animi interrorem coniecti et maxime tironũ
circumspicere .ii. Cesarem atq amplius facẽ nisi hostium iacłã
uitare. Cesar interim consilio hostium cognito uibet aciem ĩ
longitudinem qͣ maxima porugi. et alt̾ius conuersis cohõtib
ut una post alteram antesigna tenderet. Ita coronam hostiũ dextꝰ
sinistͦq tõnu mediam diuidit: & unam ꝑtem abalt̾a ex clusam:
equitesq intrinsecus adhõtus cum peditatu talis con iectis ĩ fugã

Expanded text:
gnum mehercule vos periculum impulit. Misereor vestri.' Tum miles, gnum mehercule vos periculum impulit. Misereor vestri.' Tum miles, 'Non sum,' inquit, 'tiro, Labiene, sed de legione X. veteranus.' Tum Labienus, 'Non agnosco,' inquit, 'signa decumanorum.' Tum ait miles: 'Iam me qui sim intelleges'; simul cassidem de capite deiecit, ut cognosci ab eo posset, atque ita pilum viribus contortum, dum in Labienum mittere contendit, equi graviter adverso pectori adfixit et ait: 'Labiene, decumanum militem qui te petit scito esse.' Omnium tamen animi in terrorem coniecti, et maxime tironum: circumspicere enim Caesarem neque amplius facere nisi hostium iacula vitare. § 17 Caesar interim consilio hostium cognito iubet aciem in longitudinem quam maximam porrigi et alternis conversis cohortibus, ut una post, altera ante signa tenderet, ita coronam hostium dextro sinistroque cornu mediam dividit et unam partem ab altera exclusam equitibus intrinsecus adortus cum peditatu telis coniectis in fugam
Abbreviated transcription (Latin):
equites rũsus cũsu tenouato peditibus suis succuent. Cesar nouo
bari. pedites .ii. dum equites longius asignis ꝑsequũt᷑ latẽ nuda¬
to aproximis anumydys iaculis uulnerabant᷑: equites aũt hostiũ
pilum militis cursu facile uitabant: edicit ꝑ d̃dines nequis miles a
signis. iii. pedes longiuis pitcedẽt. Equitatꝰ interim labiem suoꝵs
multitudine confisus cesaris paucitatem circuire conat᷑. Et eꝗtes
uiliani pauci multitudine hostium defessi equis conuulneratis pa¬
ulatim cedere: hostes magis magis q instare. Ita puncto temporis
omnibus legionariis adhostium equitatu cĩcũuentis Cȩsaris copi¬
is in orbem cõpulsis intra cancellos omnes coniecti pugnare coge¬
bant᷑. Labienus in equo capite nudo uersari in pꝰ acie simł suos
cohõtari non nunqͣ legionarios cesaris ita apellare. Quid tu ĩ ꝗt
miles tiro tam feroculus es : Uos qͦ iste uerbis infatuauit inma¬

Expanded text:
equites rursus cursu renovato peditibus suis succurrerent. § 15 Caequites rursus cursu renovato peditibus suis succurrerent. § 15 Cabari — pedites enim, dum equites longius a signis persequuntur, latere nudato a proximis Numidis iaculis vulnerabantur; equites autem hostium pilum militis cursu facile vitabant — edicit per ordines ne quis miles ab signis IIII pedes longius procederet. Equitatus interim Labieni suorum multitudine confisus Caesaris paucitatem circuire conatur: equites Iuliani pauci multitudine hostium defessi equis convulneratis paulatim cedere; hostes magis magisque instare. Ita puncto temporis omnibus legionariis ab hostium equitatum circumventis Caesarisque copiis in orbem compulsis intra cancellos omnes coniecti pugnare cogebantur. § 16 Labienus in equo capite nudo versari in prima acie; simul suos cohortari, non numquam legionarios Caesaris ita appellare: 'Quid tu,' inquit, 'miles tiro? Tam feroculus es? Vos quoque iste verbis infatuavit? In ma
Abbreviated transcription (Latin):
equitatuum copiis firmauerant. Interim Celar aciem drrigit simplicem
ut poterat ꝑꝑ paucitatem. Sagitarios ante aciem constituit. equites dex
dine equitatus hostium circumuenirent᷑. Existimabat .n. se cũ pe
eret n cȩsar se remouẽt cum suorum paucitate.S.magnam uiz hostiꝰ
anfitio magisq̃ uiribus decernendum uidẽt. Subito aduẽsarioꝵ eꝗ¬
tatus se se extendere et inaltitudinem promouẽ colles q ꝯplẽi ae Cȩ¬
saris eꝗtatum extenuari. simulq adc̃icuendu comꝑare se coeperãt.
cȩsariani equites conim multitudine egre substinebant. Acies ĩteri
medie cum concũrere conarent᷑ subito ex condẽpsis tũmis pedites
nũmidȩ leuis amaturȩ cum equitibus cõcurerũt et inter legiona¬
rios pedites iacula cõniciunt. hic cum Cȩsariani in eos impetũ fecis¬
sent adeorum equites refugiebant: pedites interim tesistebant: dum

Expanded text:
equitum copiis firmaverant. Interim Caesar aciem derigit simplicem, equitum copiis firmaverant. Interim Caesar aciem derigit simplicem, ut poterat propter paucitatem; sagittarios ante aciem constituit, equites dextdine equitatus hostium circumvenirentur: existimabat enim se acie um paucitate contra magnam vim hostium artificio magis quam viribus decernendum videret, subito adversariorum equitatus sese extendere et in latitudinem promovere collisque complecti et Caesaris equitatum extenuare simulque ad circumeundum comparare se coeperant. Caesariani equites eorum multitudinem aegre sustinebant. Acies interim mediae cum concurrere conarentur, subito ex condensis turmis pedites Numidae levis armaturae cum equitibus procurrunt et inter legionarios pedites iacula coiciunt. Hic cum Caesariani in eos impetum fecissent, illorum equites refugiebant; pedites interim resistebant, dum