comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
atq infesto exercitu in numidiã ꝓcedit Ubi contra
belli faciemi tuguria plena hominũ peccora. culto¬
resq in a gris erant Ex oppidis & mappalib
p̃fecti regis obuiã ꝓcedebant parati frum̃tũ dare.
cõmeatũ portare. postremo om̃ia quȩ aꝑarentur
facere. Neq metellus iccirco minꝰ. s parit̾ ac si
hostes adessent munito agnune incedere. Late
explorare om̃ia. illa deditionis signa ostentui cređe.
& insidus locũ tẽptare. Itaq: ipse cũ expeditis cohortib
itẽ funditorũ & sagietarioꝵ delecta manu apud
primos erat. in postremo .G. marius legatꝰ cũ eqͥtib
curabat. In utrũq: latꝰ auxiliarios equites tribunis
legionũ & p̃fectis cohortiũ disꝑtiuerat. ut cũ his ꝑ¬
inixti uelites quocũq accedent. equitatꝰ hostium
ꝓpulsarent Nã inuigurtha tantꝰ dolus tantaq
peritia locorũ & militĩȩ erant. ut absens anp̃sens

Expanded text:
atque infesto exercitu in Numidiam procedit, ubi contra atque infesto exercitu in Numidiam procedit, ubi contra belli faciem tuguria plena hominum, pecora cultoresque in agris erant. Ex oppidis et mapalibus praefecti regis obvii procedebant parati frumentum dare, commeatum portare, postremo omnia quae imperarentur facere. Neque Metellus idcirco minus, sed pariter ac si hostes adessent munito agmine incedere, late explorare omnia, illa deditionis signa ostentui credere et insidiis locum temptari. Itaque ipse cum expeditis cohortibus, item funditorum et sagittariorum delecta manu apud primos erat, in postremo C. Marius legatus cum equitibus curabat, in utrumque latus auxiliarios equites tribunis legionum et praefectis cohortium dispertiuerat, ut cum iis permixti uelites, quocumque accederent, equitatus hostium propulsarent. Nam in Iugurtha tantus dolus tantaque peritia locorum et militiae erat, ut, absens an praesens,
Abbreviated transcription (Latin):
in pͥmis mͦ . mͦ in postremis sȩpe in medio adesse : ne qui spiã
ordine egrederetur. Ut cũ signis frequentes incederent.
miles cybũ & arma portar&: Ita ꝓhibendo a delictis ma¬
gis ꝗ uindicando : exercitũ breui c̃firmaci: Int̾ea iugur¬
tha ubiquȩ matellus a gebat exnunciis accepit: simul de
in nocentia ei cercior Romȩ factꝰ diffiđe suis reb : Actũ
demũ: uera deditionẽ facere conatꝰ. ẽ: Igit᷑ legatos ad con¬
sule cũ supplicuis mittit qͥ tantũ modo ipsi lib̾isq̃ uitã pe¬
mobili. nouarũ rerũ auidũ ee . Ita qulegatos aliũ ab alio
diuersos ad greditur: Ac paulatim tẽptando postqũa
oportunos sibi cognoũ: multa pollicendo ꝑsuad& uti
iugurtha maxime uiuũ. sin id parũ ꝓcedat : necatum
sibi traderent: Exerũ palã quȩ exuoluntate forent :¬
regi nonciari iub& Deinde ipse paucis dieb intento

Expanded text:
in primis modo, modo postremis, saepe in medio adesse, ne quispiam in primis modo, modo postremis, saepe in medio adesse, ne quispiam ordine egrederetur, ut cum signis frequentes incederent, miles cibum et arma portaret. Ita prohibendo a delictis magis quam vindicando exercitum brevi confirmavittha, ubi quae Metellus agebat ex nuntiis accepit, simul de innocentia eius certior Romae factus, diffidere suis rebus ac tum demum veram deditionem facere conatus est. Igitur legatos ad consulem cum suppliciis mittit, qui tantummodo ipsi liberisque vitam pemobili, novarum rerum auidum esse. Itaque legatos alium ab alio diuersos aggreditur ac paulatim temptando, postquam opportunos sibi cognovit, multa pollicendo persuadet, uti Iugurtham maxime viuum, sin id parum procedat, necatum sibi traderent. Ceterum palam quae ex voluntate forent regi nuntiari iubet. Deinde ipse paucis diebus intento
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑmiti cũmilitib : die noctuq uagabantur Et palan¬
tes agros uastare. uilla sexpugnare. peccoris & manci¬
piorũ p̃dascertantes agere: Faq mutare cũ mercato¬
ribus uino aduecticio: & aliistalib pretea frum̃tũ pu¬
łlice datũ: uendere. panẽ in diesmertari Postremo
qupcũq dici aut fingi queunt igrauie luxuriȩq ꝓbra.
in illo exercitu cuncta fuere. & alia amplius. S
i ea difficultate metellũ ñ min qũa ireb
hostilib: magnũ & sapientẽ uirũ fuisse cõꝑior. tanta tem¬
perancia int̃ ambicionẽ seuiciãq moderatũ : Namq edic¬
to primũ adium̃ta ignauiȩ sustulisse: nequisꝗ in castris
Seruũ acit ium̃tũ hab̾&. c&eris arte modũ statuisse:
Pretea transuersis itinerib: cotidie castra mouere iuxta ac
si hostes adessent uallo atq fossa munire: Vigiliascre¬
bras ponere: & eas ipsas cũ legatiscircũ ire : Itẽ in agmine

Expanded text:
permixti cum militibus diu noctuque uagabantur, et palanpermixti cum militibus diu noctuque uagabantur, et palantes agros vastare, villas expugnare, pecoris et mancipiorum praedas certantes agere eaque mutare cum mercatoribus vino aduecticio et aliis talibus; praeterea frumentum publice datum vendere, panem in dies mercari; postremo quaecumque dici aut fingi queunt ignaviae luxuriaeque probra, ea in illo ein ea difficultate Metellum nec minus quam in rebus hostilibus magnum et sapientem virum fuisse comperior; tanta temperantia inter ambitionem saevitiamque moderatum; namque edicto primum adjumenta ignaviae sustulisse: Ne quisquam in castris servum aut jumentum haberet; ceteris arte modum statuisse. Praeterea transversis itineribus cotidie castra movere, juxta ac si hostes adessent vallo atque fossa munire, vigilias crebras ponere et eas ipse cum legatis circumire, item in agmine
Abbreviated transcription (Latin):
cia magis tratuũ ante id tempꝰ innumidiã nr̃ȩ opes contuse.
hostiũq auctȩ erant: S ubi in affricã uenit: exercitei tra¬
ditur Aspurio atbino ꝓ consule iners. in becillis. neq ꝑiculi
neq laboris patiens. erat lingua quã manu prõptor. p̃dator
ex socus & ipse p̃da hostiũ. Sine imꝑio & modestia habitus:
Ita imꝑatori nouo plus exmalis morib sollicitudinis. quã
excopia militũ auxilii aut speibone accedebat: Statuit
aut̃ metellus quãꝗ & aestiuoꝵ tẽpꝰ comicioꝵ: mora inmi¬
nuerat. & expectacione euentꝰ ciuiũ animos intentos
putabat: non pͥus bellũ a tangere. quã maioꝵ discipli¬
na milites laborare coegiss&: Nam albinꝰ. aulifr̾is exer¬
citusq clade ꝑculsus. pꝰꝗ de creuerat ñ egredi ꝓuincia
quãtũ tẽpr̃is aestiuoꝵ in imꝑio fuit: plerũq milites
statiuis castrisu sabebat. nisi cũ odor aut pabuli egeftas.

Expanded text:
tia magistratuum ante id tempus in Numidia nostrae opes contusae tia magistratuum ante id tempus in Numidia nostrae opes contusae hostiumque auctae erant. Sed ubi in Africam venit, exercitus ei traditus a Sp. Albino proconsule iners inbellis, neque periculi neque laboris patiens, lingua quam manu promptior, praedator ex sociis et ipse praeda hostium, sine imperio et modestia habitus. Ita imperatori nouo plus ex malis moribus sollicitudinis quam ex copia militum auxili aut spei bonae accedebat. Statuit tamen Metellus, quamquam et aestiuorum tempus comitiorum mora imminuerat et expectatione eventus civium animos intentos putabat, non prius bellum attingere, quam maiorum disciplina milites laborare coegisset. Nam Albinus, Auli fratris exercitusque clade perculsus, postquam decreverat non egredi prouincia, quantum temporis aestiuorum in imperio fuit, plerumque milites statiuis castris habebat, nisi cum odor aut pabuli egestas
Abbreviated transcription (Latin):
ti. ꝓuincias interse partiuerant : metelloq: numidia
euenerat acriuiro & quã quã aduersus popłi partium.
fama tam̃ equabili & inuiolata. Is ubi primũ magistra¬
tum ingressus. ẽ alia om̃ia sibi cũ collega ratus : ad bel¬
lum qđ gesturus erat animũ intendit. Ig diffidens ue¬
teri exercitui: milites eeligere. scribere. p̃sidia undiq
accersere. arma. tela. ȩ quos. & cetã instrumenta
miliciȩ parare. Ad hec cõmeatũ affatim parabat.
Deniq: om̃ia quȩ bello uario : & multarũ rerũ egenti
usui. ee solent. Ceterũ ad ea patranda senatꝰ aucto¬
ritate socii nom̃q: latinũ. & reges ultro auxilia
mittendo postremo om̃is ciuitas summotulto
studio adnitebatiu: Itaq ex sententea om̃ib: paratis compositisq :
in numidiã ꝓficiscit̾ magna spe ciuiũ cũ ꝓpt̃ artes bonas. tũ
maxime qđ adũsũ diuicias inuictũ animũ gerebat. & auari¬

Expanded text:
ti prouincias inter se partiuerant, Metelloque Numidia ti prouincias inter se partiuerant, Metelloque Numidia evenerat, acri viro et, quamquam aduerso populi partium, fama tamen aequabili et inviolata. Is ubi primum magistratum ingressus est, alia omnia sibi cum collega ratus, ad bellum, quod gesturus erat, animum intendit. Igitur diffidens ueteri exercitui milites scribere, praesidia undique arcessere, arma tela equos et cetera instrumenta militiae parare, ad hoc commeatum affatim, denique omnia, quae in bello vario et multarum rerum egenti usui esse solent. Ceterum ad ea patranda senatus auctoritate, socii nomenque Latinum et reges ultro auxilia mittendstudio adnitebatur. itaque ex sententia omnibus rebus paratis conpositisque in Numidiam proficiscitur, magna spe civium quom pmaxime quod aduersum divitias invictum animum gerebat et auari
Abbreviated transcription (Latin):
dimouerat. graccorũ actionib obiuã ierat. Et prino
tyberiũ dein paucos post annos oꝑa eadẽ ingredientẽ
gaiũ tribunũ alterũ. alterũ triũ uirũ colonus dedu¬
cendis. cũ.M. fuliuo flacco ferro ne cauerant. Et sane
graccis cupidine uictoriȩ haud satis moderatꝰ animꝰ
fuit. S bono uinci sacius. ẽ : quã malomore in iuriã uin¬
cere. Ig ea uictoria nobilitas ex libidine sua usa : mor¬
tales multos ferro aut fuga extinxit. plusq: in reliquum
sibi timoris. quã potenciȩ addidit. Quȩ resplerũq: mag¬
nas ciuitates pessũdedit. dũ alteri alteros uincere qͦuismͦ.
& uictos a cerbius ulcisci uolunt. Sed destudiis parcium.
& om̃ib: ciuitatis morib si singulatim aut ꝓmagnitu¬
dine parẽ disserere : tẽpus quam res maturius me dese¬
reret. Quã obrem ad inceptũ redeo. Post auli fedus. exer¬
citusq nr̃i fedã fugã: metellus & sillanus consules designa¬

Expanded text:
dimouerat, Gracchorum actionibus obviam ierat; et primo dimouerat, Gracchorum actionibus obviam ierat; et primo Tiberium, dein paucos post annos eadem ingredientem Gaium, tribunum alterum, alterum triumuirum coloniis deducendis, cum M. Fuluio Flacco ferro necauerat. Et sane Gracchis cupidine victoriae haud satis moderatus animus fuit. Sed bono vinci satius est quam malo more iniuriam vincere. Igitur ea victoria nobilitas ex libidine sua usa multos mortalis ferro aut fuga extinxit plusque in relicuum sibi timoris quam potentiae addidit. Quae res plerumque magnas civitatis pessum dedit, dum alteri alteros vincere quouis modo et victos acerbius ulcisci volunt. Sed de studiis partium et omnis civitatis moribus si singillatim aut pro magnitudine parem disserere, tempus quam res maturius me deseret. Quam ob rem ad inceptum redeo. Post Auli foedus exercitusque nostri foedam fugam Metellus et Silanus consules designa
Abbreviated transcription (Latin):
ȩrariũ ꝓuinciȩ magistratꝰ. głȩ. triumphiqerant.
Popłs militia atq in opia urgebatur. Prȩdas bellicas
imꝑatores cũ paucis diripiebant. Interea parentes
aut parui liberi militũ. uti quisq potentiori confi¬
nis erat. sedib pellebantur. Ita cũ pooentia a uarie¬
tia sine modo modestiaq inuađe. polluem & uastare
om̃ia. nihil pensi neq scĩ habere quo ad semoe ipsam
p̃cipitauit: Nã ubi primũ ex nobilitate reꝑtisunt qͥ
uerã głam in uistę petentiȩ ante ponererx moreant
cuitas & dissensio ciiuls quasi ꝑmixtio t̾rȩ oriri cenit
Nã postꝗ tiberius .& .G. graccꝰ quoꝵ maiores punico
atq aliis bellis multũ rei ꝑ addiderant. uindicare
plebe in libertatẽ & paucoꝵ scelera pate facero cepe.
nobilitas noxia atq eo ꝑculsa mͦ ꝑ socios ac nom̃ la¬
tinũ. int dũ ꝑ equites a quos spes societatis a plebe

Expanded text:
aerarium prouinciae magistratus gloriae triumphique erant; aerarium prouinciae magistratus gloriae triumphique erant; populus militia atque inopia urgebatur; praedas bellicas imperatores cum paucis diripiebant: interea parentes aut parui liberi militum, uti quisque potentiori confinis erat, sedibus pellebantur. Ita cum potentia auaritia sine modo modestiaque invadere, polluere et vastare omnia, nihil pensi neque sancti habere, quoad semet ipsa praecipitauit. Nam ubi primum ex nobilitate reperti sunt, qui veram gloriam iniustae potentiae anteponerent, moveri civitas et dissensio civilis quasi permixtio terrae oriri coepit. Nam postquam Ti. Et C. Gracchus, quorum maiores Punico atque aliis bellis multum rei publicae addiderant, vindicare plebem in libertatem et paucorum scelera patefacere coepere, nobilitas noxia atque eo perculsa modo per socios ac nomen Latinum, interdum per equites Romanos, quos spes societatis a plebe
Abbreviated transcription (Latin):
sic ea tempestate plebẽ ex secundis reb in solentia ceꝑat
de om̃iũ malaruartiũ. paucis ante annis romȩ ortus ẽ
ocio atq habundantia carũ rerũ quȩ pͥma mortales
głȩ neq dominationis certam̃ int̾ ciues erat. Mecͦ
hostilis. in bonis artib citatẽ retinebat . S ubi illa
formido m̃tib discessit. scilic& ea que res seđȩ amant
la scuua atq suꝑbia incessere : Ita qđ in aduersis reb
obtauerant ociũ postꝗ adepti s̃. asꝑius a cerbiusq fuut.
Nãq cȩꝑe nobilitas dignitatẽ popłs lib̾tatẽ in libidinẽ
uertere. sibi quisq ducere. trahere. raꝑe. Ita om̃ia in
duas partes abstracta s̃. RP. quȩ media fuerat dilace¬
rata. Ceterũ nobilitas factione magis pollebat. Plebis
ius soluta atq dispsa in multitudine minꝰ poterat.
Puicoꝵ arbitrio belli domiq agitabat᷑. Penes eosdem.

Expanded text:
sic ea tempestate plebem ex secundis rebus insolentia ceperat. sic ea tempestate plebem ex secundis rebus insolentia ceperat. nde omnium malarum artium paucis ante annis Romae ortus est otio atque abundantia earum rerum, quae prima mortales gloriae neque dominationis certamen inter civis erat: metus hostilis in bonis artibus civitatem retinebat. Sed ubi illa formido mentibus decessit, scilicet ea, quae res secundae amant, lascivia atque superbia incessere. Ita quod in aduersis rebus optauerant otium, postquam adepti sunt, asperius acerbiusque fuit. Namque coepere nobilitas dignitatem, populus libertatem in libidinem vertere, sibi quisque ducere trahere rapere. Ita omnia in duas partis abstracta sunt, res publica, quae media fuerat, dilacerata. Ceterum nobilitas factione magis pollebat, plebis vis soluta atque dispersa in multitudine minus poterat. Paucorum arbitrio belli domique agitabatur; penes eosdem
Abbreviated transcription (Latin):
peccunias accepissent qͥ elefantos qͥq ꝑfugas tradidis sent:
Item qͥde pace aut bello pactiones cũ hostib fecissent Huic
rogationi partim conscii sibi. Alii ex parciũ inuidia pericula
metuentes. qm̃ aꝑte resistere ñ poterant. placere qͥ in illa
& alia talia sibi faterentur: occulte ꝑamicos ac maxime ꝑ
homines nominis latini. & socios italicos impedim̃ta para¬
bant S plebs in credibile memoratu.ẽ. quã intenta fue¬
magis odio nobilitatis cui mala illa parabantur. quã cura
rei .P. tanta libido in partib: erat: Itit᷑ cet̃is metu ꝑculsis:
eor. Scaurus que legatũ bestiȩ fuis se supͣ docuimꝰ int̃ lȩc¬
ciã pleb̾ & suoꝵ fugam. trepida a&iatũ ciuitate : cũ ex
mamilli rogatione tres quesitores rogarentur: effecerat
utoipse in eo numero crearetur: S questio exercitata aspe
uiolent᷑q: exrumore & libidine plebis. ut sepe nobilitate :

Expanded text:
pecunias accepissent, qui elephantos quique perfugas tradidissent, pecunias accepissent, qui elephantos quique perfugas tradidissent, item qui de pace aut bello cum hostibus pactiones fecissent. Huic rogationi partim conscii sibi, alii ex partium invidia pericula metuentes, quoniam aperte resistere non poterant, quin illa et alia talia placere sibi faterentur, occulte per amicos ac maxime per homines nominis Latini et socios Italicos impedimenta parabant. Sed plebes incredibile memoratu est quam intenta fuemagis odio nobilitatis, cui mala illa parabantur, quam cura rei publicae: tanta libido in partibus erat. Igitur ceteris metu perculsis M. Scaurus, quem legatum Bestiae fuisse supra docuimus, inter laetitiam plebis et suorum fugam, trepida etiam tum civitate, cum ex Mamilia rogatione tres quaesitores rogarentur, effecerat, uti ipse in eo numero crearetur. Sed quaestio exercita aspere violenterque ex rumore et libidine plebis: uti saepe nobilitatem,
Abbreviated transcription (Latin):
Ob ea consul albinus ex delicto fr̃is inuidiã acdeinde periculã
timens: Senatũ defedere consulebat: Et tam̃ interim exercitui
supplem̃tũ scribere Ab socuis & nominȩ latino auridia reer¬
scro doniq om̃ib modis festinare Senatus ata ut pars fue¬
rat decreuit: suo atq popłi iniussu nullũ potuisse fedus
fieri: Consul impeditus a tribunis plebis ne quis patauerat
copias setũ portar&: paucis dieb: ꝑ affrica ꝓficiscitur¬
Nam om̃is exercitꝰ uti conuenerat numidia deductꝰ in piae se
inuidie in animo ardebat : cognitis militib: qͦs pret̃fugam
soluto imperio. licentia atq lasciuia corrũperat ex copia
rerũ : statuit sibi nichil agitandũ : Interim rome .G. ma¬
millus limentanus. TRB̵̃S .Eł. rogationẽ ad popłm ꝓmul¬
gat : uti q̃reretur in eos quoꝵ consilio iugurtha senatꝰ
decreta neglexiss&. qͥq ab eo in legationib: aut imꝑiis

Expanded text:
ob ea consul Albinus ex delicto fratris invidiam ac deinde periculum ob ea consul Albinus ex delicto fratris invidiam ac deinde periculum timens senatum de foedere consulebat, et tamen interim exercitui supplementum scribere, ab sociis et nomine Latino auxilia arcessere, denique omnibus modis festinare. senatus ita, uti par fuerat, decernit suo atque populi iniussu nullum potuisse foedus fieri. consul impeditus a tribunis plebis, ne quas paraverat copias secum portaret, paucis diebus in Africanam omnis exercitus, uti convenerat, Numidia deductus in prouincia invidiae animo ardebat, cognitis militibus, quos praeter fugam soluto imperio licentia atque lascivia corruperat, ex copia rerum statuit sibi nihil agitandum. Interim Romae C. Mamilius Limetanus tribunus plebis rogationem ad populum promulgat, uti quaereretur in eos, quorum consilio Iugurtha senati decreta neglegisset, quique ab eo in legationibus aut imperiis
Abbreviated transcription (Latin):
acceꝑat : locũ hostib: intro eundi dedit: eaq numidȩ cunȩa irrũ¬
pere: Nr̃ feda fuga pleriq abiectis armis ꝓximũ collem occupa¬
uere: Noxq atq p̃da castrorũ hostes quominus uictoria uterentꝰ :
remorata sunt: Deinde. iugurtha postero die cũ aulo incolloqͥo
ũba facit : Tam& si ipsũ cũ exercitu fame & ferro. clausũ ten&:
tam̃ se memorem humanarũ rerũ si secũ fedus faceret : in colu¬
mes om̃s subiugũ missurũ: Preterea uti dieb: x. numidia dece¬
der&: Quȩ quã quã grauia & flagicii plena erant : tam̃q
mortis metu mutabantur sicuti regi libuerat pax conuenit:
Sed ubi ea rome cõꝑta sunt: metus atq meror auitatẽ inuasere :
Pars dolere ꝓgła imperii. pars in solita rerũ bellicarũ : tr
lbertati: Aulo om̃s infesti. Acmaxime qlalio iepe pelari
fuerint : qđ armatꝰ dedecore potiuiꝰ quã manu salutẽ que siuerat:

Expanded text:
acceperat, locum hostibus introeundi dedit, eaque Numidae cuncti inruacceperat, locum hostibus introeundi dedit, eaque Numidae cuncti inrupere. nostri foeda fuga, plerique abiectis armis, proxumum collem occupaverunt. nox atque praeda castrorum hostis, quo minus victoria uterentur, remorata sunt. deinde Iugurtha postero die cum Aulo in conloquio verba facit: tametsi ipsum cum exercitu fame et ferro clausum teneret, tamen se memorem humanarum rerum, si secum foedus faceret, incolumis omnis sub iugum missurum; praeterea uti diebus decem Numidia decederet. quae quamquam gravia et flagiti plena erant, tamen, quia mortis metu mutabantur, sicuti regi lubuerat, pax convenit. Sed ubi ea Romae comperta sunt, metus atque maeror civitatem invasere: pars dolere pro gloria imperi, pars insolita rerum bellicarum timere libertati; Aulo omnes infesti, ac maxume qui bello saepe praeclari fuerant, quod armatus dedecore potius quam manu salutem quaesiverat.
Abbreviated transcription (Latin):
relicto suthule in abditas regiones se se ueluti cedentẽ
insequeretur. Ita delicta occultiora fuere. Interea ꝑ
homines callidos. die noctuq exerctũ tẽptabat. Centu¬
riones ducesq turmarũ partĩ uti tranfugerent corrũ¬
pealu signo dato locũ uti desererent. Quȩ postꝗ ex
sententia instrint. in tempesta nocte de in puiso mul¬
tondi numidarũ auli castra circũ uenit Milites
romani peulsi tumultu insolito. arma caꝑe ⁊ alii se
abdere parstritos confirmare. trepidare om̃ib: locis: Eratuis magna
hostiũ. celũ nocit atq nubib: obscuratũ. periculũ anceps: Pastremo
fugere anmanere tucius for&: in incerto erat: S: ex eonumero
quos paulo ante corruptos diximꝰ: cohors una ligurũ cũduabus.
turmis thracũ. & paucis gregariis militib: transiere ad regem:
& centurio pͥmipili t̃tie legionis. ꝑmunitionẽ qua ut defender&

Expanded text:
relicto Suthule in abditas regiones sese ueluti cedentem relicto Suthule in abditas regiones sese ueluti cedentem insequeretur: ita delicta occultiora fuere. Interea per homines callidos diu noctuque exercitum temptabat, centuriones ducesque turmarum, partim uti transfugerent, corrumpere, alii signo dato locum uti desererent. Quae postquam ex sententia instruit, intempesta nocte de improuiso multitudine Numidarum Auli castra circumvenit. milites Romani, perculsi tumultu insolito, arma capere alii, alii se abdere, pars territos confirmare, trepidare omnibus locis. vis magna hostium, caelum nocte atque nubibus obscuratum, periculum anceps; postremo fugere an manere tutius foret, in incerto erat. Sed ex eo numero, quos paulo ante corruptos diximus, cohors una Ligurum cum duabus turmis Thracum et paucis gregariis militibus transiere ad regem, et centurio primi pili tertiae legionis per munitionem, quam uti defenderet
Abbreviated transcription (Latin):
tris relictũ supdiximꝰ : aut c̃ficiendi bebli aut t̃rore exer¬
citus abrege pecuniȩ papiundȩ : milites m̃se ianuario
ex hibernis in expeditionẽ euocat. Magnisq itinerib
hieme asꝑa. ꝑuenit ad oppidũ suthul ubi registhesauri
erant. Qđ quãꝗ & sȩuitia tẽporis. & oportunitate loci.
neq capi neq obsiđi poterat. nã circũ murũ sitũ in p̃rupti
montis extremo. planicies limosa hiemalib aquis paludẽ
fecerat. tam̃ aut simulandi gr̃ã quo regi formidinẽ ad¬
der&. aut cupidine cȩcꝰ ob thesauros oppidi pociundi.
uneasagere. aggerẽ iacere. alia quȩ incepto usui forent
ꝓꝑare. At iuigurtha cognita uanitate atq imꝑicia legati.
subdole eius augere amentiã. missitare supplicante s̃
legatos i pre quasi uitabundus ꝑ saltuosa loca oc tramites
exercitũ ductare. Deniq aulũ spe paccionis ꝑpulit. uti

Expanded text:
tris relictum supra diximus, aut conficiendi belli aut terrore exertris relictum supra diximus, aut conficiendi belli aut terrore exercitus ab rege pecuniae capiendae milites mense Ianuario ex hibernis in expeditionem euocat, magnisque itineribus hieme aspera pervenit ad oppidum Suthul, ubi regis thesauri erant. Quod quamquam et saevitia temporis et opportunitate loci neque capi neque obsideri poterat—nam circum murum situm in praerupti montis extremo planities limosa hiemalibus aquis paludem fecerat—, tamen aut simulandi gratia, quo regi formidinem adderet, aut cupidine caecus ob thesauros oppidi potiendi vineas agere, aggerem iacere aliaque, quae incepto usui forent, properare. At Iugurtha cognita uanitate atque imperitia legati subdole eius augere amentiam, missitare supplicantis legatos, ipse quasi vitabundus per saltuosa loca et tramites exercitum ductare. Denique Aulum spe pactionis perpulit, uti
Abbreviated transcription (Latin):
aberat: armis aut deditione. aut quouis modo bellũ c̃ficeret.
At contͣ iugurtha trahere om̃ia. Et alias de inde alias more
causas facere. polliceri deditionẽ. Ac de inde metũ simulare.
cedere instanti. Et paulo post ne sui diffiderent.
instare. Ita belli mͦ. mͦ pacismora consulẽ. ludificare
Ac fuere quitũ albinũ haud ignarũ consilii regis existi¬
marent. neq ex tanta ꝓꝑantia tã facile tractũ bellũ
socordia magis quã dolo cređent. S postꝗ dilapso
tẽpore comiciorũ dies aduentabat. albinꝰ aulo fr̃e
in castris ꝓp̃tore relicto Romã recessit. Ea tempestate rome
sedicionib: tribuniciis a trocit̃ res .p. agitabat᷑ . P. lucullus.
& .l. anius trib . pl. resistentib: collegis c̃tinuare magis¬
tratũ nitebant᷑. Quȩ dissensio totius anni comitia ĩpedi¬
ebat. Ea mora inspem adductꝰ aulus quẽ ꝓp̃tore incas¬

Expanded text:
aberat, armis aut deditione aut quouis modo bellum conficeret. aberat, armis aut deditione aut quouis modo bellum conficeret. At contra Iugurtha trahere omnia et alias, deinde alias morae causas facere; polliceri deditionem ac deinde metum simulare; cedere instanti et paulo post, ne sui diffiderent, instare: ita belli modo, modo pacis mora consulem ludifficare. Ac fuere qui tum Albinum haud ignarum consili regis existimarent neque ex tanta properantia tam facile tractum bellum socordia magis quam dolo crederent. Sed postquam dilapso tempore comitiorum dies adventabat, Albinus Aulo fratre in castris pro praetore relicto Romam decessit. Ea tempestate Romae seditionibus tribuniciis atrociter res publica agitabatur. P. Lucullus et L. Annius tribuni plebis resistentibus collegis continuare magistratum nitebantur, quae dissensio totius anni comitia impediebat. Ea mora in spem adductus Aulus, quem pro praetore in cas
Abbreviated transcription (Latin):
quã ex iuregentiũ. bomilcar comes eius qui romã fide . p.
uenerat. At iugurtha manifestus tantisceleris. ñ prius
omisit cont᷑ uerũnit : quã animaduertit suꝑ grãm. atq:
pecuniã suã. inuidiã facti. ẽẽ. Igͥ quamꝗ in pͥori accione
ex amicis quinquaginta uadesdederat : regnõ magis quã
uadib: consulens. clam innumidiã bomilcarẽ dimittit.
ueritus ne reliquos populares metꝰ inuader& paren di
sibi. side illo suppliciũ sumptũ foret. Et ipse paucis di¬
ebus eodẽ ꝓfectus. ẽ. iussus asenatu italia recedere.
Sed postꝗ Roma egressus. ẽ. fert᷑ sepe eotacitus respiciens. Pos¬
tremo dixisse: urbẽ uenalẽ & mature periturã : si emptorẽ
inuenerit. In terim albinꝰ renouato bello c̃meatũ. stipendiũ.
aliaq: q̃ militib: usuiforent : maturat in affricã porne e
Acstatim ipse ꝓfectus utiante comicia qđ tempul haud longe

Expanded text:
quam ex iure gentium Bomilcar, comes eius, qui Romam fide publica quam ex iure gentium Bomilcar, comes eius, qui Romam fide publica venerat. At Iugurtha manufestus tanti sceleris non prius omisit contra verum niti, quam animaduertit supra gratiam atque pecuniam suam invidiam facti esse. Igitur, quamquam in priore actione ex amicis quinquaginta uades dederat, regno magis quam uadibus consulens clam in Numidiam Bomilcarem dimittit, veritus, ne relicuos popularis metus invaderet parendi sibi, si de illo supplicium sumptum foret. Et ipse paucis diebus eodem profectus est, iussus a senatu Italia decedere. Sed postquam Roma egressus est, fertur saepe eo tacitus respiciens postremo dixisse: "Urbem venalem et mature perituram, si emptorem invenerit." Interim Albinus renovato bello commeatum, stipendium aliaque, quae militibus usui forent, maturat in Africam portare; ac statim ipse profectus, uti ante comitia, quod tempus haud longe
Abbreviated transcription (Latin):
li: mouere qua senescere om̃ia malebat: Ipsi ꝓuincia nu-¬
nidia : minucio macedonia euenerat. Quȩ postꝗ massi-¬
ua agitare coepit : neq iugurthȩ in amicis satis p̃sidii est:
qđ eorũ alium conscientia. aliũ mala fama. & timor impe¬
diebat : bomilcari praximo ac maxime fido sibi imperat p̃cio
sicuti multa c̃ferat. insidiatores massiuȩ par& et maxi¬
me occulte. Sinid parũ ꝓcedat : quouis morlo numidam
int̾ficiat. Bomilcar mature regis mandata ex equitur
Et ꝑhomines talis artifices negocii. itinera egressusq eius.
postremo loca atq tempora cuncta explorat. Deinde
ubi respostulabat : insidiastendit. Igit᷑ unus ex eonum ero qui ad
cedem parati erant : paulo in consulcius massiuã aggreditur. Iilũ
obtruncat. Sed ipse dep̃hensus: multis hortantib & in primis
albino consule indiciũ ꝓfitet᷑. fit reus magis exȩquo bonoq:

Expanded text:
di movere quam senescere omnia malebat. Ipsi prouincia Numdi movere quam senescere omnia malebat. Ipsi prouincia Numidia, Minucio Macedonia evenerat. Quae postquam Massiua agitare coepit neque Iugurthae in amicis satis praesidi est, quod eorum alium conscientia, alium mala fama et timor impediebat, Bomilcari, proximo ac maxime fido sibi, imperat, pretio, sicuti multa confecerat, insidiatores Massiuae paret ac maxime occulte, sin id parum procedat, quouis modo Numidam interficiat. Bomilcar mature regis mandata exequitur et per homines talis negoti artifices itinera egressusque eius, postremo loca atque tempora cuncta explorat. Deinde, ubi res postulabat, insidias tendit. Igitur unus ex eo numero, qui ad caedem parati erant, paulo inconsultius Massiuam aggreditur. Illum obtruncat, sed ipse deprehensus multis hortantibus et in primis Albino consule indicium profitetur. Fit reus magis ex aequo bonoque
Abbreviated transcription (Latin):
& clementia .p.r. magnã spem illisitam. Sin reticeat non
sociis saluti fore. sed se suasq spescorrupturũ. De inde
ubi memmius dicendi finẽ fec̃ : & iugurtha respondere
ximus regẽ tacere iubet. Actam & si multitudo quȩ in con¬
cione ad erat uehem̃ter accensa t̃rebat eũ. clamore. uultu.
sepe impetu. atq aliis om̃ib: quȩ ira fieriamat. uincit
tam̃ inpudentia. lta popłs ludibrio habitus. ex concione
discedit. Iugurthe bestiȩq et cetĩs quos illa questio exa¬
gitabat : animi augescunt. Erat ea tẽpestate rome
numida quidã nomine masiua guluse filius masinisse
nepos qͥ quia indissensione regũ iugurthȩ aduersus fue¬
rat : dedita cirta. & a therbale int̃fecto : ꝓfugus ex affrica
abierat. Huic spurius albinꝰ qͥ pximo anno post bestiã. cũ
masinissȩ sit. iugurthã obscelera inuidia cũ meti urgeat.
regnũ numidiȩ allsenatu petat: Auidus consulbelli geren¬

Expanded text:
et clementia populi Romani magnam spem illi sitam; sin reticeat, non et clementia populi Romani magnam spem illi sitam; sin reticeat, non sociis saluti fore, sed se suasque spes corrupturum. Deinde ubi Memmius dicendi finem fecit et Iugurtha respondere ximus, regem tacere iubet, ac tametsi multitudo, quae in contione aderat, vehementer accensa terrebat eum clamore, uultu, saepe impetu atque aliis omnibus, quae ira fieri amat, vicit tamen impudentia. Ita populus ludibrio habitus ex contione discedit; Iugurthae Bestiaeque et ceteris, quos illa quaestio exagitabat, animi augescunt. Erat ea tempestate Romae Numida quidam nomine Massiua, Gulussae filius, Masinissae nepos, qui, quia in dissensione regum Iugurthae aduersus fuerat, dedita Cirta et Adherbale interfecto profugus ex patria abierat. Huic Sp. Albinus, qui proximo anno post Bestiam cum Masinissae sit Iugurthamque ob scelera invidia cum metu urgeat, regnum Numidiae ab senatu petat. Auidus consul belli geren
Abbreviated transcription (Latin):
iu gurtha contra decus regium. cultu quã maxime mi¬
serabili cũ cassio romã uenit. Actam &si in ipso magna
uis animi erat. confirmatus ab omnib: quorũ potentia
aut scelere cuncta ea gesserat quȩ sup̃ diximus .G.
bebiũ. tribunũ pleb magna mercede parat cuiꝰ impuden¬
tia c̃traius & iniurias om̃s munit᷑ foret. At .a. memiu
ad uocata contione quã ꝗ regi infesta plebserat. Et pars in
uincula duci iubebat. pars nisi socios sceleris sui aperira
more maiorũ dehoste suppliciũ sumi : dignitatiꝗ irae
magis consulens. sed aremotus. & animos eorũ inollire.
Postremo confirmare. fidẽ publicã ꝑsese in uiolatã fore
Post ubi sulentiũ cepit : ꝓducto iugurtha uerba facit:
Romȩ numidiȩq facinora eius memorat. Scelera in
patrẽ. fr̃sq ostendit. quib iuuantib quibusq minis¬
festa magis exillo habere. Siuerũ aperiat : inside

Expanded text:
itur Iugurtha contra decus regium cultu quam maxime miitur Iugurtha contra decus regium cultu quam maxime miserabili cum Cassio Romam venit. Ac tametsi in ipso magna vis animi erat, confirmatus ab omnibus, quorum potentia aut scelere cuncta ea gesserat, quae supra diximus, C. Baebium tribunum plebis magna mercede parat, cuius impudentia contra ius et iniurias omnis munitus foret. At C. Memmius aduocata contione, quamquam regi infesta plebes erat et pars in vincula duci iubebat, pars, nisi socios sceleris sui aperiret, more maiorum de hoste supplicium sumi, dignitati quam irae magis consulens sedare motus et animos eorum mollire, postremo confirmare fidem publicam per sese inviolatam fore. Post ubi silentium coepit, producto Iugurtha verba facit, Romae Numidiaeque facinora eius memorat, scelera in patrem fratresque ostendit. Quibus iuuantibus quibusque minisen velle manufesta magis ex illo habere. Si verum aperiat, in fide
Abbreviated transcription (Latin):
B onustantũmͦ segniorfit : ubi negligas. At malus imꝓbior.
I cassius qui tũp̃tor erat ad iugurthã mit teretur. eũq
int̃posita fide .p. romã ducer& quo facilius indicio regis
scauri & reliquorũ quos pecunie capte accersebant delicta
patefterent. Dũhȩc rome geruntur : qui in numida re¬
licti abestia exercitui p̃erant : secuti morẽ imꝑatoris sui
plurima & flagiciosissima facinora fecere Euere qui auro
corrupti: elephantos iugurthȩ traderent. Alii ꝑfugas
uenderent. Pars expacatis p̃das agebant : tanta uis aua¬
riciȩ animos eorũ ueluti tabes inuaserat. At cassius. p.r
plata rogatione a .s. memmio ac ꝑcussa om̃i nobilitate ad
iugurthã ꝓficiscitur . Eiq: timido & exconscientia diffi¬
denti reb: suis : ꝑsuad& quo se popło .R. dediss& neuim
quã miscđam eius experiri mallet. Priuatim p̃terea
fidẽ suã int̃ ponit quã ille nonminoris quã publicam
ducebat : talis ea tempestate fama de cassio erat. Ig¬

Expanded text:
bonus tantummodo segnior fit, ubi neglegas, at malus improbior. L. Cassius, qui tum praetor erat, ad Iugurtham mitteretur eumque interposita fide publica Romam duceret, quo facilius indicio regis Scauri et relicuorum, quos pecuniae captae arcessebat, delicta patefierent. Dum haec Romae geruntur, qui in Numidia relicti a Bestia exercitui praeerant, secuti morem imperatoris sui plurima et flagitiosissima facinora fecere. Fuere qui auro corrupti elephantos Iugurthae traderent, alii perfugas vendebant, pars ex pacatis praedas agebant: tanta vis auaritiae in animos eorum ueluti tabes invaserat. At Cassius praetor perlata rogatione a C. Memmio ac perculsa omni nobilitate ad Iugurtham proficiscitur eique timido et ex conscientia diffidenti rebus suis persuadet, quoniam se populo Romano dedisset, ne vim quam misericordiam eius experiri mallet. Privatim praeterea fidem suam interponit, quam ille non minoris quam publicam ducebat: talis ea tempestate fama de Cassio erat. Ig
Abbreviated transcription (Latin):
Iui dubia ni sui uidebant᷑. potissimꝰ tẽpcare. ac sepi radẽ ascen¬
dens. descendensq: de in statĩ digrediens: cȩeris audatiã
ad derȩ. Igit dii multũq fatigati t̃ande incastellũ ꝑ

Expanded text:
 dubia nisui videbantur, potissimus temptare ac saepius eadem ascendens descendensque, dein statim digrediens ceteris audaciam addere. Igitur diu multumque fatigati tandem in castellum
Abbreviated transcription (Latin):
tes adeent. munito agmine incedere late explor teomiia
illa deditionis sigua ostentui crideri & insidias locueceptare:
Ilaq ppse cũexpeditis cohortib ite funditors. & sagittariorũ
delectamau. apd pmos erat. In postremo & mari legat cũ

Expanded text:
tes adessent munito agmine incedere, late explorare omnia, illa deditionis signa ostentui credere et insidiis locum temptari. Itaque ipse cum expeditis cohortibus, item funditorum et sagittariorum del
Abbreviated transcription (Latin):
ciuitate aere alieno liberara: Ille cos indomix̃ .D. bruti
ꝑducit. qđ foro ꝓpinqua erat: neq aliena consilui ꝓpe sȩpniã

Expanded text:
civitatem aere alieno liberaret. Ille eos in domum D. Bruti perducit, quod foro propinqua erat neque aliena consili propter Sempronia
Abbreviated transcription (Latin):
Uaccenses ubi animũ adũtere ad se uorsũ exercitũ ꝓgere
pͥmo uti eratres: m&ellũ eẽrati. portas clausere: Beride
ubi neq a gros uastari & eos qͥ pͥmi ad erant numuidas eqͥtes
uident ĩ ursũ iugurthã arbitrati: cũ magio gaudio ob

Expanded text:
agenses ubi animum aduertere ad se versum exercitum pergere, primo, uti erat res, Metellum esse rati portas clausere; deinde ubi neque agros vastari et eos, qui primi aderant, Numidas equites vident, rursum Iugurtham arbitrati cum magno gaudio ob
Abbreviated transcription (Latin):
Quitas crepida antea: Iollicita debellieuentu. l& d ager .
deme ello famia p̃dara ẽẽ : Igit eointentior aductoricĩmti
onũb modis. festinare. cauere tam̃ nec ubihosti oportunus

Expanded text:
itas, trepida antea et sollicita de belli eventu, laeta agere; de Metello fama praeclara esse. Igitur eo intentior ad victoriam niti, omnibus modis festinare, cauere tamen, necubi hosti opportunus
Abbreviated transcription (Latin):
in pediti n etriũ pharent. calũpnia paucorũ. qͥb omia honestaatq
in honesta uendere mos erat sed ptores & pompeiꝰ ruffuscapuã.
ꝗ maellus celerinagrũ picenũ Misq ꝓmissũ. uti ꝓcẽporeatq
perida exercitũ compararent: Ad hocsiquis indicauissae decom

Expanded text:
impediti, ne triumpharent, calumnia paucorum, quibus omnia honesta atque inhonesta vendere mos erat —, sed praetores Q. Pompeius Rufus Capuam, Q. Metellus Celer in agrum Picenum iisque permissum, uti pro tempore atque periculo exercitum conpararent. Ad hoc, si quis indicavisset de co
Abbreviated transcription (Latin):
q uiocic de actionib ciceronis. belliq ꝓrauissimi inuidia optamꝰ
consuli in ponera : Eosigna ꝓruma nocte eeecramulcitudo

Expanded text:
ur de actionibus Ciceronis bellique gravissumi invidiam optumo consuli inponeret: eo signo proxuma nocte cetera multitud
Abbreviated transcription (Latin):
militiȩ q: quã maxuno usui eõpopło romano. Uosmichi
cognatodꝰ uos in ciafiniũ locũ ducerẽ: Si ea fecissem: inura
amicitia. exercitũ. diuitias muninita regni mehabititb

Expanded text:
militiaeque quam maxumo usui esse populo Romano; vos mihi cognatorum, vos adfinium loco ducerem: si ea fecissem, in vostra amicitia exercitum divitias munimenta regni me habit
Abbreviated transcription (Latin):
opus constituerat sura cũ catilina inagrũ fesulanũ cum
exercitu ueniss&e : R. bestia T .R. ł .u. contione habita:

Expanded text:
opiis constituerant, uti, quom Catilina in agrum Aefulanum cum exercitu venisset, L. Bestia tribunus plebis contione habita
Abbreviated transcription (Latin):
agui forsomia regerẽ: Itaq multũ dici ꝓcesserat. cũ a&ia tũ
euent inincerto erat: Meniq: om̃ib: labore & estu languidis
mae illus ubiunidoe numidas min instart: p̃audatĩmilatesinunso
educ̃ ordines tituit. Iecohortes legionarias iñt. adic̃siue
pedites hostiũ collocat: Porũ magna pars. supiorib: locis
fessa c̃sederat: Simulorare & hortari milites nedefice¬
renł. neu paterent᷑ hostis fugientes iunoero. neq ill.s
castra er̃.: neq muninĩtũ ullũ. qͣ cedentes tenderent i r
armis om̃ia sita. Dd ne uigurtha qͥdẽ int̃ta qͥus erat:
circũ ire. hortari renouare p̃liũ lipsecũ deledr Eres
tẽptarte om̃ia subueniresiuis. hosti dubiꝰ ĩnstare. quos
firmos cognouerat enin pugnandor& ineri : Nom ut̃ soduo
inperatores . sũmu uiri. cercabant ipsi pares. exerũ opib: dispartb
Namacello iuire militũ erat. lo cꝰadũsus Iugurchȩ alia om̃ia. p̃c

Expanded text:
agi, fors omnia regere. Itaque multum diei processerat, cum etiam tum eventus in incerto erat. Denique omnibus labore et aestu languidis Metellus, ubi videt Numidas minus instare, paulatim milites in unum conducit, ordines restituit it cohortis legionarias quattuor aduersum pedites hostium collocat. Eorum magna pars superioribus locis fessa consederat. Simul orare et hortari milites, ne deficerent neu paterentur hostis fugientis vincere: neque illis castra esse neque munimentum ullum, quo cedentes tenderent; in armis omnia sita. Sed ne Iugurtha quidem interea quietus erat: circumire, hortari; renovare proelium et ipse cum delectis temptare omnia; subvenire suis, hostibus dubiis instare, quos firmos cognoverat, eminus pugnando retinere. Eo modo inter se duo imperatores, summi viri, certabant, ipsi pares, ceterum opibus disparibus. Nam Metello virtus militum erat, locus aduersus; Iugurthae alia omnia p
Abbreviated transcription (Latin):
der& : Ita quo c̃q intenderat. res aduersȩ erant. Ođ int̃ eas
moras. repente sese maellus cũ exercituostendit: Bumidȩ

Expanded text:
deret: ita quocumque intenderat, res advorsae erant. sed inter eas moras repente sese Metellus cum exercitu ostendit. Numid
Abbreviated transcription (Latin):
oportunis simã incep̾to belli: pauti impediuerant: ceti aua¬
ricia quis om̃i a honesta atq in honesta uendere moserat : Etia

Expanded text:
portunissimam incepto bello pauci impediuerant caeci auaritia, quis omnia honesta atque inhonesta vendere mos erat. Et ia
Abbreviated transcription (Latin):
res trepidȩ maus ingens. malũ in ꝓuisũ. Ad hoc. pars cuuũ
extra mȩnia in hostiũ podestate. corgere illos utideditionẽ

Expanded text:
res trepidae, metus ingens, malum improuisum, ad hoc pars civium extra moenia in hostium potestate coegere, uti deditione
Abbreviated transcription (Latin):
q: in noua deditione officia intenderant ¶& erũ. milites
religione pluuua magis usi taqres multũ animis cordaddid:¬
Hãrati. se se diis inmortalib curȩ eẽ: Deuide postero die
c̃tra opinionẽ iugurthȩ. ad thalã ꝑueniuNt : Oppidaniqͥ
se locorꝰ asꝑitate munitos crediderant: magia atq insolita
re ꝑculsi nichilo segniꝰ bellũ parare : Idẽ nr̃i facerẽ Od rex
nichil iamin fectũ moello credens quippe. qui om̃ia arma
tela. locos tẽpora. deniq maturã ips̃ exeris imperitanẽ in¬
dustria uicerat. cũ libis& magna parte pecumniȩ exoppido
noctuꝓ fugit. neq: postea in ullo loco ampli uno die. aut ira
noctemorat᷑ simulabat sese negoti gr̃a ꝓperare: O&eriĩ

Expanded text:
que in nova deditione, officia intenderant. ceterum milites religione pluvia magis usi, eaque res multum animis eorrati sese dis inmortalibus curae esse. deinde postero die contra opinionem Iugurthae ad Thalam perveniunt. oppidani, qui se locorum asperitate munitos crediderant, magna atque insolita re perculsi, nihilo segnius bellum parare; idem nostri facere. sed rex, nihil iam infectum Metello credens, quippe qui omnia, arma tela, locos tempora, denique naturam ipsam ceteris imperitantem industria vicerat, cum liberis et magna parte pecuniae ex oppido noctu profugit. neque postea in ullo loco amplius uno die aut una nocte moratus, simulabat sese negoti gratia properare, ce
Abbreviated transcription (Latin):
At sese ille in loci s altuosa. ⁊ natura munita. receperat. Ibiq
cogebat exeraitũ. ñ umtro homiunũ ampliorẽ. sđ liebecẽ qun¬
firmũ agri ãc pecoris. ĩagis ꝗ bellicultort̃. Id ea ꝙ ã eueniebat.

Expanded text:
At ille sese in loca saltuosa et natura munita receperat ibique cogebat exercitum numero hominum ampliorem, sed hebetem infirmumque, agri ac pecoris magis quam belli cultorem. Id ea gratia eveniebat,
Abbreviated transcription (Latin):
iuctoriam. nũq suꝑ industria fostuna fuit multiq: dubi¬
cauere forꝰtior anfelicior eẽt. Nã postea q̃ fecerit.

Expanded text:
ictoriam numquam super industriam fortuna fuit, multique dubitauere, fortior an felicior esset. Nam postea quae fecerit
Abbreviated transcription (Latin):
Qatrũ ad huc ȩdificia numidarũ agrestuĩ. quȩ mappalicuilli
uoccad. ob longua ucurus laterib tecta : quasinauiũ

Expanded text:
rum adhuc aedificia Numidarum agrestium, quae mapalia illi vocant, oblonga, incuruis lateribus, tecta quasi nauiu
Abbreviated transcription (Latin):
du censuerat Bed eesarubi adeũ uentu rogat scntentia¬
a consule. hiui cemodi uerba locut᷑es. Ouis homines patres¬
o conscripti qͥ dereb: dubiis consultant abodio aiicitia ira

Expanded text:
dum censuerat. Sed Caesar, ubi ad eum ventum est, rogatus sententia consule huiusce modi verba locutus est: "Omnis homines, patres conscripti, qui de rebus dubiis consultant, ab odio, amicitia, ira
Abbreviated transcription (Latin):
e.x. tam̃ uelle manifesta magis ex illo habere Siuerũ
aꝑiat. in fide &eclem̃tia popłi romani. magnã s̃pen
illi sitam Sisi r&iccat ñ qotiis saluti fore s sesuasi

Expanded text:
 tamen velle manufesta magis ex illo habere. si verum aperiat, in fide et dementia populi Romani magnam spem illi sitam; sin reticeat, non sociis saluti fore, sed se suas
Abbreviated transcription (Latin):
rem. tibi cestoscio gaudioeẽ Mlobis obmerita sua car::
Utidẽ senatiu popłoq romano. sit. suma openitenĩ : libi
quidẽ ꝓnr̃a amucitia gratuloi Habes uirũ dignũ ce. ãtq

Expanded text:
rem tibi certo scio gaudio esse. Nobis ob merita sua carus est; ut idem senatui et populo Romano sit, summa ope nitemur. Tibi quidem pro nostra amicitia gratulor. Habes virum dignum te atq
Abbreviated transcription (Latin):
tib magu estis. copulenti Onũia secđa & obedientia sut
Quo facili sociorꝰ inuirias cururlic&: antũ illudueror.
ne quos priuiatai amicitia uigusthȩ parũ cognita transũsos
agat. quos ego audio maxima ope niti ambire. fatigare
uos singłos. nequid de absente incognita causa statuatis:
fingere me uba. & fugã simulare. cui licuerit in regnomanqe.
Quod ut incũillũ. cuiꝰ onpio facinore inhas miseriaspiet su.
eadẽ hȩc simulantẽ uideã. aaliquando aut apuduos. aut
apud dõs in mortales. rerũ humanarũ cura oriat᷑. Vt ille
quinc̃ scelerib suis. ferouatq p̃clar est : om̃ib: malis excri¬
ciatꝰ inpi&atis in parentẽ nr̃m. fr̃is mei necis. mearũq mise

Expanded text:
estis et opulenti, omnia secunda et oboedientia sunt: quo facilius sociorum iniurias curare licet. Tantum illud vereor, ne quos privata amicitia Iugurthae parum cognita transuersos agat. Quos ego audio maxima ope niti ambire fatigare vos singulos, ne quid de absente incognita causa statuatis; fingere me verba et fugam simulare, cui licuerit in regno manere. Quod utinam illum, cuius impio facinore in has miserias proiectus sum, eadem haec simulantem videam, et aliquando aut apud vos aut apud deos immortalis rerum humanarum cura oriatur: ne ille, qui nunc sceleribus suis ferox atque praeclarus est, omnibus malis excruciatus impietatis in parentem nostrum, fratris mei necis mearumque mise
Abbreviated transcription (Latin):
habuere casthagnenses. Sost aliȩ punicȩ urbes: Ogeraloca
usq ad mauritanic̃ nunidȩ teneNT: Exime hispaniã
maurisunt. Duꝑ umidict̃. gaulos accȩpimꝰ. pastĩ intu¬
gurus. alios incultiꝰ uagos agitur. Pros &i opas et̃: dein

Expanded text:
habuere Carthaginienses, post aliae Punicae urbes. Cetera loca usque ad Mauretaniam Numidae tenent, proximi Hispaniam Mauri sunt. Super Numidiam Gaetulos accepimus partim in tuguriis, alios incultius uagos agitare, post eos Aethi
Abbreviated transcription (Latin):
bello qͥdualeat tute scis: d eabocc̃placidȩ &¬
benignȩ simul pauca ꝓdelicto suo ũba facit senot
hostili arunio s: obregiũ tutandũ armacepisse: ppa

Expanded text:
bello quid valeat, tute scis." Ad ea Bocchus placide benigne, simul pauca pro delicto suo verba facit: se non hostili animo, sed ob regnum tutandum arma cepisse. Na
Abbreviated transcription (Latin):
ur̃m ÷ domimilicieq res pͣ. uenalis fuit Quȩ nisi
quȩsita rrut̃. nisi uindicatũ innoxios. quid erit reli¬
quũ. iusi ut illis qͥ ea fecere. obȩdientes iuuam
nã impune q̃ libae facere: idẽ. regẽ et̃: Meq guos

Expanded text:
 domi militiaeque res publica venalis fuit. Quae nisi quaesita erunt, nisi vindicatum in noxios, quid erit relicuum, nisi ut illis qui ea fecere oboedientes vivamus? Nam impune quae libet facere, id est regem esse. Nequ
Abbreviated transcription (Latin):
utrĩq pꝰmissicquites reexplorauissent Ig c ꝓmau. repente
gaudiũ erortũ. milites alius aliũ loi appellant acta edoceri.
atq: audiunt: Sua qsq fortia facta ad celũ fert Quipperes
humanȩ : ita sese habent: Iniuictoria. iđi guauis gloriarilico
adũsȩ res &iã bonos decraant: Mle ellus inisdẽ casbris quatri

Expanded text:
utrimque praemissi equites rem explorauissent. Igitur pro metu repente gaudium mutatur: milites alius alium laeti appellant, acta edocent atque audiunt, sua quisque fortia facta ad caelum fert. Quippe res humanae ita sese habent: in victoria vel ignavis gloriari licet, aduersae res etiam bonos detrectant. Metellus in isdem castris quatri
Abbreviated transcription (Latin):
inducti singłos exsenatiu ambiundo nitebant᷑ negrauiꝰ neũ
consuleraur: Sgt̃ ubi legatisatis considunt. die constituto

Expanded text:
inducti singulos ex senatu ambiundo nitebantur, ne gravius in eum consuleretur. igitur ubi legati satis confidunt, die constituto
Abbreviated transcription (Latin):
ofugerat Mumide caput ei ut iussi erant ã diugustham
referant: E&erũ fama tanti facinoris ꝑcotã a fricã brcui

Expanded text:
fugerat. Numidae caput eius, uti iussi erant, ad Iugurtham referunt. Ceterum fama tanti facinoris per omnem Africam brevi
Abbreviated transcription (Latin):
Dec&eris senatui cure fore. Rtilletã & si om̃ia poti¬
ora fideiiugus thȩ rebat᷑. tam̃ quia penes eosdẽ si ad

Expanded text:
eteris senatui curae fore. at ille, tametsi omnia potiora fide Iugurthae rebatur, tamen, quia penes eosdem, si ad