comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
gento uestim̃toꝵq sac̃dotalnĩ tantũ mnea
copia ꝓcurauit : ut in sacrifitns caele¬
brandis neianitorib: quidem quiul¬
timi ecdesi asticiordinis sunt pri¬
uatihabitu ministrare necessefuiss&:
Legendiatq: psallendi disciplinã. chiligen¬
tissime xemendauit: Erat enĩ utriusq ad¬
modũ eruditꝰ quã quã ipse necpublice
leger& nec sibi sub nisse & in cõmune
cantar&. Circapauperes sustentendos
& gratuita liberalita trouã greciele¬
mosinã uocant: deuotissimꝰ ut qͥ non inpa¬
tria solũ & in suo regno id facere cura¬
uerit uerũ transmaria insyriã & aegrp¬
tũ att: a fricã hierisolimis alexandriȩ
atq Kartagini ubixpĩanos in pauꝑtate
tittere cõperer& penuriȩ illoꝵ cõ¬
pauens peccuniã mittere solebat:
Obhoc maxime transmarinoꝵ regũ
amicitias expetens: ut xpĩanis subeoꝵ
dominatu degentib: refrigeriũ aliqͥd
ac releuatio ꝓuenir&. Colebat p̃cȩ

Expanded text:
gento, vestimentorumque sacerdotalium tantam in ea gento, vestimentorumque sacerdotalium tantam in ea copiam procuravit ut in sacrificiis celebrandis ne ianitoribus quidem, qui ultimi aecclesiastici ordinis sunt, privato habitu ministrare necesse fuisset. Legendi atque psallendi disciplinam diligentissime emendavit. Erat enim utriusque admodum eruditus, quamquam ipse nec publice legeret, nec nisi submissim et in commune cantaret. 27. Circa pauperes sustentandos et gratuitam liberalitatem, quam Graeci elemosynam vocant, devotissimus, ut qui non in patria solum et in regno suo id facere curaverit, verum trans maria in Syriam et Aegyptum atque Africam, Hierosolymis, Alexandriae, atque Carthagini ubi christianos in paupertate vivere compererat paenuriae illorum compatiens, pecuniam mittere solebat; ob hoc maxime transmarinorum regum amicitias expetens, ut christianis sub eorum dominatu degentibus refrigerium aliquod ac relevatio proveniret. Colebat prae
Abbreviated transcription (Latin):
tabulasq & codicellos adhoc inlectosub
cerincalib circũ ferresolebat ut cũ
uacuũ tẽpꝰeẽt manũ licteris effigiendis
assuescer&: Sed parũ successic labor
p̃poster acsero inchoatꝰ: Religiont̃
xpĩanã qua ab infatia fuerat inbutꝰ
scissime & confunma pietate coluit :
Ac ꝓpt̃ hoc plurime pulchritudinis
basilicã aqus grani extrux̃ auroq
& argento & liiminarib: atq: exere
solido cancellis & ianius adornauit᷑:
Ad cuiꝰ structurã cũ colũ pnas & mar¬
mora aliunde habere non poss& :
roma atq rauenna deuehienda
curauit : Ecđam& mane & uespere.
itẽ nocturnis horis & sacrificia
tẽpora quo ad eũ ualitudo ꝑmiserat.
mpigre frequentabat : Curabatq mag¬
nopere ut omĩa qua&e in eo generabant᷑:
cũ quamaxima fierent honestatẽ adit¬
uos erebrime cõmonens ne quid indecens
aut sordidũ aut inferriaut in earemanere
ꝓmitterent : Sacroꝵ uasoꝵ ex aurd & ar¬

Expanded text:
tabulasque et codicellos ad hoc in lecto sub tabulasque et codicellos ad hoc in lecto sub cervicalibus circumferre solebat, ut, cum vacuum tempus esset, manum litteris effigiendis adsuesceret, sed parum successit labor praeposterus ac sero inchoatus. 26. Religionem Christianam, qua ab infantia fuerat inbutus, sanctissime et cum summa pietate coluit, ac propter hoc plurimae pulchritudinis basilicam Aquisgrani exstruxit auroque et argento et luminaribus atque ex aere solido cancellis et ianuis adornavit. Ad cuius structuram cum columnas et marmora aliunde habere non posset, Roma atque Ravenna devehenda curavit. Ecclesiam et mane et vespere, item nocturnis horis et sactempore, quoad eum valitudo permiserat, impigre frequentabat, curabatque magnopere, ut omnia quae in ea gerebantur, cum quam maxima fierent honestate; aedituos creberrime commonens, ne quid indecens aut sordidum aut inferri aut in ea remanere permitterent. Sacrorum vasorum ex auro et ar
Abbreviated transcription (Latin):
diebat . Erat eloquentia copiosus
Vexuberans poteratq quicquid
uell& aꝑtissime exprimere:
decpatrio sermone contẽptꝰ &iã
peregrinis linguise discendis
operã impendit in quib: latinã
ita didicit : ut ea acsipatria lin¬
gua orare sit solitꝰ: Gregã uͦme
lius intellegert quã ꝓnunciare
poterat: Adeo qui dem facunđ
erat. uc etiã didas cal apparer& :
Artes liberales stuchosissi me coluit :
earũq doctores plurimũ uenerat᷑ mag¬
nis afficiebat honorib indiscenda gra¬
matica petrũ pisanũ diaconẽ senẽ audiuit :
Inciteris disciplinis Albinũ cognom̃to
al edinũ itesehaconẽ debrittoninia saxo¬
nicigeneris hominẽ iurũ undecũq: doc¬
tissimũ p̃ceptore habuit: Apud quẽ
&rethorice & dialectice p̃cipue tam̃
astronomicȩ ȩdiscende plurimũ & tẽporis
& laboris imꝑtiuit: Discebat artẽ c̃putandi:
& intentione sagacisyderuĩ curfuncu¬
riosũ sõne rimabat᷑ : Tẽptabat & scribere

Expanded text:
diebat. 25. Erat eloquentia copiosus diebat. 25. Erat eloquentia copiosus et exuberans poteratque quicquid vellet apertissime exprimere. Nec patrio tantum sermone contentus, etiam peregrinis linguis ediscendis operam impendit. In quibus Latinam ita didicit, ut aeque illa ac patria lingua orare sit solitus, Grecam vero melius intellegere quam pronuntiare poterat. Adeo quidem facundus erat, ut etiam dicaculus appareret. Artes liberales studiosissime coluit, earumque doctores plurimum veneratus magnis adficiebat honoribus. In discenda grammatica Petrum Pisanum diaconem senem audivit, in ceteris disciplinis Albinum cognomento Alcoinum, item diaconem, de Brittania Saxonici generis hominem, virum undecumque doctissimum, praeceptorem habuit, apud quem et rethoricae et dialecticae, praecipue tamen astronomiae ediscendae plurimum et temporis et laboris inpertivit. Discebat artem conputandi et intentione sagaci siderum cursum curiosissime rimabatur. Temptabat et scribere
Abbreviated transcription (Latin):
audiebat: Legebant᷑ ei historie
& anti quoꝵ res geste delecta¬
bant᷑ & libri scĩ augustim : p̃cipueq¬
hi qui deciuitate dĩp̃titulatis. Uini
& omis potꝰ adeo parcꝰ inbibendo erat.
ut suꝑcaenã raro plusquã t̃biber&:
Aestate pcrbũ merichanũ pomorũ aliqͥd
sumens ac semelbibens. depositis uestib:
& calciam̃tis uelud noctu solitꝰ erat exui:
duab aut trib horis quiescebat: Noc¬
tib: sic dormiebat ut sominũ quat̃ aut
quinquies non solũ exꝑgescendo sed
&ia surgendo int̃rumper& : Cũcal¬
ciaret᷑ & amiciret᷑. non tantũ amicos
ad mitebat: Verũ &iã si comes pala¬
tu litẽ aliquẽ eẽ dicer&. quȩ sine eiꝰ
iussu definri nom possa statilitigan¬
tes introducere iussiss& : Et uelut
ꝓtribunali seder& : litẽ cognita
sententiã dixiss& : Nec hoc tantũ
eotẽpre sed etiã quicquid ea diecuiꝰ¬
libet officii agendũ. aut cinquã
ministrox inningendũ erat expe¬

Expanded text:
audiebat. Legebantur ei historiae audiebat. Legebantur ei historiae et antiquorum res gestae. Delectabatur et libris sancti Augustihis qui de civitate Dei praetitulati sunt. Vini et omnis potus adeo parcus in bibendo erat, ut super caenam raro plus quam ter biberet. Aestate post cibum meridianum pomorum aliquid sumens ac semel bibens, depositis vestibus et calciamentis, velut noctu solitus erat, duabus aut tribus horis quiescebat. Noctibus sic dormiebat, ut somnum quater aut quinquies non solum expergescendo, sed etiam desurgendo interrumperet. Cum calciaretur et amiciretur, non tantum amicos admittebat, verum etiam, si comes palatii litem aliquam esse diceret, quae sine eius iussu definiri non posset, statim litigantes introducere iussit et, velut pro tribunali sederet, lite cognita sententiam dixit; nec hoc tantum eo tempore, sed etiam quicquid ea die cuiuslibet officii agendum aut cuiquam ministrorum iniungendum erat expe
Abbreviated transcription (Latin):
tifice petente : & iterũ leont sue¬
cessore eiꝰ supplicante. longatunica
& clamide amict. Calceis quoq: ro¬
manomore formatis induebatur:
Infestiuitatib ueste auro texta et
calciam̃tis gẽmatis & fibula aurea
sagũ asstringentẽ : diademateqͦq
ex auro & gẽmis ornatꝰ incedebat.
Aliis autẽ dieb: habitꝰ eiꝰ parũ a cõmuni
aplebeio aborrebat: Incrbo & pocu
tẽperans sed inpotutẽ perantior :
Q iuppe quiebrietatẽ in qualicũq homi¬
ne. necdũ inse ac suis plurimũ abomi¬
nabat᷑ : Cybo enĩ non adeo abstineri
poterat : ue sepe quȩ reret noxia
corporisuo eẽ ieiunia : Comuiuabat᷑
rarissime & hoc p̃cipuis tantũ festi¬
uitatib: Iunc tam̃ cũ magnohomin
numero: Cȩna cotidiana quat̾nis
tantũ ferculis p̃bebatur : p̃t̃ assa
quã uenatores uerib: inferre sole¬
bant qua illelibentius quã ullo
alio cybo uescebat᷑: Int̾ cęnandũ
aut aliquod acroama autlectori

Expanded text:
tifice petente, et iterum Leone suctifice petente, et iterum Leone successore eius supplicante, longa tunica et clamide amictus, calceis quoque Romano more formatis induebatur. In festivitatibus veste auro texta et calciamentis gemmatis, et fibula aurea sagum adstringente, diademate quoque ex auro et gemmis ornatus incedebat; aliis autem diebus habitus eius parum a communi et plebeio abhorrebat. 24. In cibo et potu temperans, sed in potu temperantior, quippe qui ebrietatem in qualicumque homine, nedum in se ac suis, plurimum abhominabatur. Cibo enim non adeo abstinere poterat, ut saepe quereretur, noxia corpori suo esse ieiunia. Convivabatur rarissime, et hoc praecipuis tantum festivitatibus, tunc tamen cum magno hominum numero. Caena cotidiana quaternis tantum ferculis praebebatur, praeter assam, quam venatores veribus inferre solebant, qua ille libentius quam ullo alio cibo vescebatur. Inter caenandum aut aliquod acroama aut lectorem
Abbreviated transcription (Latin):
adeo peritꝰ fuit. ut nullus ei iuste ua¬
leat ante ferri. Obhoc &iã aquis grani
regiã extrux̃. ibiq extremis uitȩ
annis usq ad obitũ ꝑpetĩhabitauit:
Et non solũ filios adbalneũ. uerũ obti¬
mates & amicos aliquando &ia satel¬
litũ & custodũ corporis turbã mintauit:
ita ut non nũq̃centũ uł eo amplius ho¬
mines una lauerent᷑: Vestitu pario.
id est francisco utebat᷑ ad corpꝰ: camisiã
lineã & feminalib: lineis induebat᷑:
Deinde tum caquȩ limboserico abiebat᷑.
& tibialia cũ fasciolis crura& pedes
hieme muniebat : Sago ueneto amictꝰ
& gladio sẽ ꝑ accinctus : cuiꝰ capułus
ac balteus. aut aureus aut argen¬
teus erat: Aliquotiens & gẽmato
ense iltebat᷑ qđ tam̃ non nĩsi in p̃ci¬
pius festiuitatib: uł siquando exterari
gentiu legati uenissent : Peregrina
uͦ indum̃ta quãuis pulcherrima res¬
puebat neũq̃ eis indui paciebat᷑.
Excepto qđ rome semel adrianopon¬

Expanded text:
adeo peritus fuit, ut nullus ei iuste vaadeo peritus fuit, ut nullus ei iuste valeat anteferri. Ob hoc etiam Aquisgrani regiam extruxit, ibique extremis vitae annis usque ad obitum perpetim habitavit. Et non solum filios ad balneum, verum optimates et amicos, aliquando etiam satellitum et custodum corporis turbam, invitavit, ita ut nonnumquam centum vel eo amplius homines una lavarentur. 23. Vestitu patrio, id est francisco , utebatur. Ad corpus camisam lineam et feminalibus lineis induebatur; deinde tunicam quae limbo serico ambiebatur, et tibialia; tum fasciolis crura, et pedhyeme muniebat; sago veneto amictus, et gladio semper accinctus, cuius capulus ac balteus aut aureus aut argenteus erat. Aliquoties et gemmato ense utebatur, quod tamen non nisi in praecipuis festivitatibus, vel si quando exterarum gentium legati venissent. Peregrina vero indumenta, quamvis pulcherrima, respuebat, nec umquam eis indui patiebatur, excepto quod Romae semel, Adriano pon
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ tam̃ iustã non exceder&. Nã septẽ
suoꝵ pedũ ꝓceritatẽ eiꝰ constat
catẽ excedenti : Canitie pulchra.
fatie lata & hylara. Vndeforme
auctoritas ac dignitas. tã stanti
quã sedenti plurima adqui rebat᷑.
Quã quã ceruix obȩsa & breuior
uent̃q ꝓiectior uideret᷑. Iam̃ hrc
tas. Incessu firmo totaq: corporis
habitudinis uirilis. Voce clara
tuor annos crebro febrib
riprebatur ad extremũ etiã
unopede claudicar&: &tunc
quidem plura suo arbi tratuquã
medicoꝵ consilio faciebat. quospȩne
exosos habebat qđ ei incrbis assa qͥb
assuetꝰ erat dimitter& et elisis assues¬
cer& suadebant: Assidue exercebat᷑
equitando acuenenando qđ illigenti¬
licium erat : quia uix ulla int̾ris
natio inuenit᷑ quae in hac ante franciiᷤ
possit ȩquari : Delectabat᷑ etiã uapo¬
rib: a quarũ naturalit̃ calentiũ fre¬
quenti natatu corpꝰ exercens : cuiꝰ¬

Expanded text:
quae tamen iustam non excederet – nam septem quae tamen iustam non excederet – nam septem suorum pedum proceritatem eius constat tatem excedenti, canitie pulchra, facie laeta et hilari. Unde formae auctoritas ac dignitas tam stanti quam sedenti plurima adquirebatur; quamquam cervix obesa et brevior venterque proiectior videretur, tamen haec tas. Incessu firmo, totaque corporis habitudine virili, voce clara et, per quatuor annos crebro febribus corripiebatur, ad extremum etiam uno pede claudicaret . Et tunc quidem plura suo arbitratu quam medicorum consilio faciebat, quos pene exosos habebat, quod ei in cibis assa, quibus assetus erat, dimittere, et elixis adsuescere suadebant. equitando ac venando, quod illi gentilicium erat, quia vix ulla in terris natio invenitur, quae in hac arte Francis possit coaequari. Delectabatur etiam vaporibus aquarum naturaliter calentium, frequenti natatu corp
Abbreviated transcription (Latin):
derentur strictis gladiis defenderent.
Aliquos etiã occidissent : quia alit̃
coerteri non poterant int̃ emptis :
Harũ tam̃ coniurationũ fastrade
regine crudelitas. causa & brigo
extitisse creditur. Et id circo inam¬
bab: contra regen conspiratũ
est: quia uxoris crudelitati con¬
sentieris. asue nature benignitate
acsolita mansuetudine. in manit᷑
exorbitasse uidebatur : Cȩterũ
ꝑomne uite suȩ tẽpꝰ. ita cũ sũmo
omnium amore atq: fauore
& domi & foris conuersatꝰ est.
ut nũquã ei uł minima in iuste crũde¬
litatis nota a quoquã fuiss& obiecta:
A mabat peregrinos & in eis suscipiendis
magnã habebat curã. ad eo ut eoꝵ
multitudo non solũ palatio uerũ etiã
rigno non in merito uideretur
bonerosa. Ipse tam̃ p̃magnitu dine
animihui cemod pondere minime
grauabatur Cũ etiã ingentia in con¬
moda. laude liberalitatis acbone
fame mercede conpensara : Corpore
fuit atq: robustostatura eminenti:

Expanded text:
derentur, strictis gladiis defenderent, derentur, strictis gladiis defenderent, aliquos etiam occidissent, quia aliter coerceri non poterant, interempti sunt. Harum tamen coniurationum Fastradae reginae crudelitas causa et origo extitisse creditur. Et idcirco in ambabus contra regem conspiratum est, quia uxoris crudelitati consentiens a suae naturae benignitate ac solita mansuetudine inmaniter exorbitasse videbatur. Ceterum per omne vitae suae tempus ita cum summo omnium amore atque favore et domi et foris conversatus est, ut numquam ei vel minima iniustae crudelitatis nota a quoquam fuisset obiecta. 21. Amabat peregrinos et in eis suscipiendis magnam habebat curam, adeo ut eorum multitudo non solum palatio, verum etiam regno non inmerito videretur onerosa. Ipse tamen prae magnitudine animi huiuscemodi pondere minime gravabatur, cum etiam ingentia incommoda laude liberalitatis ac bonae famae mercede conpensaret. 22. Corpore fuit amplo atque robusto, statura eminenti,
Abbreviated transcription (Latin):
aut exterorũ nuptũ dare uoluit.
Sed oñis secũ usq: ad obitũ suũ in domo
sua recinuit : dicens se earum
contubernio carere non posse.
Acꝓpt̃ hoc lic& alias felix: aduer
fortune malignitatẽ exꝑtꝰ est:
Qđ tam̃ ita dissimulauit acsi dexis
nulla umquã alicuius probri
ex concubina ȩditꝰ cuiꝰ int̃ceten
mentionẽ facere cbstuli: fatie qͥdem
pulchen sed gigbo deformis: Iscũ
pat̃ bello contra hunos suscepto.
in baio aria hiemar&. argritudine
simulata cũ quibusdã eprimorib:
francoꝵ qui eũ uana regni ꝓmissio¬
ne inlexerant aduersus patrẽ con¬
iurauit: Quẽ post fraudẽ decrcta.
sum. incoenobio prumia religiose uitȩ
iãq uolentẽ uacare ꝑmisit: Facta
est autẽ & alia prius contrarũ inger¬
mania ualida conauratio. Quiꝰ aucto¬
res partĩ luminub: orbaei partĩm̃bris
in columes : Oms tam̃ exilio depor¬
tatisunt: Neq ullus exeis est in t̃fectꝰ.
nisi trestantũ: Quicũ sȩne conp̃hen¬

Expanded text:
aut exterorum nuptum dare voluit, aut exterorum nuptum dare voluit, sed omnes secum usque ad obitum suum in domo sua retinuit, dicens se earum contubernio carere non posse. Ac propter hoc, licet alias felix, adversae fortunae malignitatem expertus est. Quod tamen ita dissimulavit, acsi de eis nulla umquam alicuius probri ex concubina editus, cuius inter ceteros mentionem facere distuli, facie quidem pulcher, sed gibbo deformis. Is, cum pater bello contra Hunos suscepto in Baioaria hiemaret, aegritudine simulata, cum quibusdam e primoribus Francorum, qui eum vana regni promissione inlexerant, adversus patrem coniuravit. Quem post fraudem detectam sum in coenobio Prumia religiosae vitae iamque volentem vacare permisit. Pacta est et alia prius contra eum in Germania valida coniuratio. Cuius auctores partim luminibus orbati, partim membris incolomes, omnes tamen exilio deportati sunt; neque ullus ex eis est interfectus nisi tres tantum; qui cum se, ne conprehen
Abbreviated transcription (Latin):
cumentu osteridit: cũ filio defunc¬
to nepotẽ patrisuccedere & neptes
int̃filias suas educari fecis s&:
Mortes filioꝵ ac filie ꝓmagnanimi¬
utate qua excellebat minꝰ paci¬
ent̃ tulit: pietate idelic& qua
nonminꝰ insignis erat conpulsus
adlacrimas. Nonciato etiã sibi adri¬
am romani pontificis obitu quã
inamicis p̃cipuũ habebat. siefle¬
uit acsi frẽm aut carissimũ filiũ
amisiss&: Erat enĩ in amicicris
optime tẽperatꝰ ut eas & facile
admitter& exonstantissime reci¬
ner&: Colebatq scĩsime quoscũq
hac affinitate siba coniunxerat:
ꝓiliorũ acfiliarũ tantã ineducando
curã habuit : ut numquã domiposit
sine ipsis caenar&. num quã it̃ sine
illis facer& : Adequitabant ei filii
filiae uero ponẽ sequebantur :
Q uarũ agmen extremũ: ex satelleũ
nemero adboc ordinati tuebat
Quaecũ pulcherrime essent & abeo
plurimũ diligerentur : mirũ
dictuqđ nulla earũ cuiquã aut suoꝵ

Expanded text:
cumentum ostendit, cum filio defunccumentum ostendit, cum filio defuncto nepotem patri succedere et neptes inter filias suas educari fecisset. Mortes filiorum ac filiae pro magnanimitate, qua excellebat, minus patienter tulit, pietate videlicet, qua non minus insignis erat, conpulsus ad lacrimas. Nuntiato etiam sibi Hadriani Romani pontificis obitu, quem in amicis praecipuum habebat, sic flevit, acsi fratrem aut carissimum filium amisisset. Erat enim in amicitiis optime temperatus, ut eas et facile admitteret et constantissime retineret, colebatque sanctissime quoscumque hac adfinitate sibi coniunxerat. Filiorum ac filiarum tantam in educando curam habuit, ut numquam domi positus sine ipsis caenaret, numquam iter sine illis faceret. Adequitabant ei filii, filiae vero pone sequebantur, quarum agmen extremum ex satellitum numero ad hoc ordinati tuebantur. Quae cum pulcherrimae essent et ab eo plurimum diligerentur, mirum dictu, quod nullam earum cuiquam aut suorum
Abbreviated transcription (Latin):
ut matrẽ coluit petate: Qu& etiã pauus
ante obitũ illius annis in eo quo con¬
uersatata est monasterio decessit :
Liberos suos ita censunt insituendos:
ut tã silii quã fili& primo liberalib:
studiis quib: & ipse operã dabat erudi¬
rent᷑ : Iũ filios cũ primũ actas paciebat᷑.
more francor equitare armis ac uena¬
tib: exercerifec̃ : Filias uero laneficit
assuescere coloq: ac fuso neꝑ otium
torperent operã inpendere atq: ad
omnẽ honestatẽ erudiri iussit:
E x his omnib: duos tantũ filios & filiã:
priusquã moreret᷑ amisit: Rarolũ
quinatu maior erat & pipinũ quẽ
regẽ italiȩ p̃fecerat : & hrahrudẽ
quȩ filiarũ eiꝰ primogenita & acons¬
tantino grecoꝵ imperatore despon¬
sata erat᷑: Quox pipinꝰ unũ filiũsiiũ
bernardũ filias autẽ .U. ad alaydẽ
atulã guncradã berthraidem
acteodenadã suꝑstices reliquit:
In quib rex pietatissue p̃cipuũ do¬

Expanded text:
ut matrem magna coluit pietate. Quae etiam paucis ut matrem magna coluit pietate. Quae etiam paucis ante obitum illius annis in eo quo conversata est monasterio decessit. Liberos suos ita censuit instituendos ut tam filii quam filiae primo liberalibus studiis, quibus et ipse operam dabat, erudirentur. Tum filios, cum primum aetas patiebatur, more Francorum equitare, armis ac venatibus exerceri fecit, filias vero lanificio adsuescere coloque ac fuso, ne per otium torperent, operam impendere atque ad omnem honestatem erudiri iussit. Ex his omnibus duos tantum filios et unam filiam priusquam moreretur amisit: Karolum, qui natu maior erat, et Pippinum, quem regem Italiae praefecerat, et Hruodtrudem, quae filiarum eius primogenita et a Constantino Grecorum imperatore desponsata erat. Quorum Pippinus unum filium suum Bernhardum, filias autem quinque, Adalhaidem, Atulam, Gundradam, Berhthaidem ac Theoderadam, superstites reliquit. In quibus rex pietatis suae praecipuum do
Abbreviated transcription (Latin):
& alias tresfilias. theo deradã & hil¬
trudẽ & hruod hadem. duas defastrada
deconcubina quadã cuiꝰ nom̃ mocdo
memoriȩ non occurrit: De functa
fastrada leot ghardã alamannã chux̃.
dequa nilliberorũ tulit : Post cuiꝰ mortẽ
tres habuit concubinas : Gresuindã
ad althrut nataest. & reginãquȩ ei
drogonẽ & hugonẽ genuit & ad al¬
lindã ex quatheo dericũ ꝓcreauit:
Mat̃ quoq: eiꝰ berthrada in magno
apud eũ honore consenuit: Colebat
enĩ eã cũ magnare uerentia : ita
ut nulla umquã inuicẽsit exorta
discodia p̃t̃ indiuortio filiȩ regis¬
desiderii quã illa suadente acce¬
perat: Decessit tandem pꝰmortẽ
hildi garde cũ iãtres ne potessuos
totidẽmq: ueptes infilii domo ui¬
dissae quã ille in eadẽ basilica qua
pat̃ sitꝰ est apud scm̃ dyonifiũcũ
magnohonore fecit huma re:
Erat enĩ unica soror nominegisla
apuellarib: annis religiose con¬
uersationi mancipanta quã similit̃

Expanded text:
et alias tres filias, Theoderadam et Hilet alias tres filias, Theoderadam et Hiltrudem et Hruodhaidem, duas de Fastrada de concubina quadam, cuius nomen modo memoriae non occurrit. Defuncta Fastrada Liutgardam Alamannam duxit, de qua nihil liberorum tulit. Post cuius mortem tres habuit concubinas, Gersuindam sAdaltrud nata est, et Reginam, quae ei Drogonem et Hugum genuit, et Adallindem, ex qua Theodericum procreavit. Mater quoque eius Berhtrada in magno apud eum honore consenuit. Colebat enim eam cum summa reverentia, ita ut nulla umquam invicem sit exorta discordia, praeter in divortio filiae Desiderii regis, quam illa suadente acceperat. Decessit tandem post mortem Hildigardae, cum iam tres nepotes suos totidemque neptes in filii domo vidisset; quam ille in eadem basilica qua pater situs est, apud Sanctum Dionisium, magno cum honore fecit humari. Erat ei unica soror nomine Gisla, a puellaribus annis religiosae conversationi mancipata, quam similiter
Abbreviated transcription (Latin):
uł amauris italia uł gallia atqger¬
mania anormannis dieb suis affec¬
rtȩ ꝑꝓhitionẽ amatiris capta atq
uastata est & infrisia quaȩdã insule
germanico littori contigu&e anord¬
mannis dep̃date sunt: Talẽ eũ intu¬
endo & ampliendo simulq: ornando
fuisse constat: Cuiꝰ animi dotes & sumã
inqualicũq: & ꝓspero &. aduerso
Cetera ad interiorem atq: domesticã
uitã ꝑtinentia lã abhinc dicere
exordiar : Post mortẽ patris cũ frȩ̃
regnũ partitꝰ tanta pacientia.
simultates & inuidiam eiꝰtulit:
quidẽ abeo ꝓuocari potuiss&: De inde
cũ matris hortatufiliã desiderii
regis lango bardoꝵ duxiss& ux orẽ
incertũ quade cauisa post annũta
repudiauit : & hildigardã degente
suauorũ p̃cipue nobilitatis feminã
inmatrimoniũ accepit : De qua
tres filios harolũ uidelic& pipinũ.
& hludo uincũ totidẽq filias hruot hrudẽ
&. bercthã & gislã genuit. habuit

Expanded text:
vel a Mauris Italia vel Gallia atque Gervel a Mauris Italia vel Gallia atque Germania a Nordmannis diebus suis adfecper proditionem a Mauris capta atque vastata est, et in Frisia quaedam insulae Germanico litori contiguae a Nordmannis depraedatae sunt. Talem eum in tuendo et ampliando simulque ornando regno fuisse constat. Cuius animi dotes et summam in qualicumque et prospero et adverso ceteraque ad interiorem atque domesticam vitam pertinentia iam abhinc dicere exordiar. Post mortem patris cum fratre regnum partitus tanta patientia simultates et invidiam eius tulit, quidem ab eo provocari potuisset. Deinde cum matris hortatu filiam Desiderii regis Langobardorum duxisset uxorem, incertum qua de causa post annum eam repudiavit et Hildigardam de gente Suaborum praecipuae nobilitatis feminam in matrimonium accepit; de qua tres filios, Karolum videlicet, et Pippinum et Hludowicum, totidemque filias, Hruodtrudem et Berhtam et Gislam, genuit. Habuit
Abbreviated transcription (Latin):
nouio magi suꝑ uahalẽ fluuiũ qui
batauoꝵ insulã a parte meridiana
p̃t̃fluit: Precipuȩ tam̃ aedessacras
ubicũq in toto regno suo uetustati
conlapsas conperit: pontificib & pa¬
trib ad quoꝵ curã ꝑtinebant ut res¬
taurarentur imperauit adhibens
curã ꝑlegatos ut in perata ꝑficeretͥ
Molitꝰ est & classẽ contrabellũ nort man¬
incũ. aedificatis ad hoc nauib: iuxta
flumina quae᷑ degallia & degerma¬
nia septẽ trionalẽ influunt ocran
Et quia nortmanni gallicũ lit̾atq
germanicũ assidua infestationi
uastabant. ꝑ om̃s portꝰ & hostia flu¬
minũ quanaues recipi posse uide¬
bantur stationib & excubiis dis¬
positis. nec qua hostis exire potu¬
iss& talimunitione ꝓhibuit:
Fecit idem a parte meridiana in lictore
ꝓuinciȩ narbonensis. ac septimanie
toco etiã littore italiȩ usq romã contra
mauros nuꝑpiraticã exercere ad¬
gressos A ꝑ hoc nullo graui clampno

Expanded text:
Noviomagi super Vahalem fluvium qui Noviomagi super Vahalem fluvium qui Batavorum insulam in parte meridiana preterfluit. Precipue tamen edes sacras ubicumque in toto regno suo vetustate collapsas comperit, pontificibus et patribus, ad quorum curam pertinebant, ut restaurarentur imperavit, adhibens curam per legatos ut imperata perficerent. Molitus est et classem contra bellum Nordmannicum, aedificatis ad hoc navibus iuxta flumina quae et de Gallia et de Germania septentrionalem influunt Oceanum. Et quia Nordmanni Gallicum litus atque Germanicum assidua infestatione vastabant, per omnes portus et ostia fluminum, qua naves recipi posse videbantur, stationibus et excubiis dispositis, ne qua hostis exire potuisset tali munitione prohibuit. Fecit idem a parte meridiana in litore provinciae Narbonensis ac Septimaniae, toto etiam Italiae litore usque Romam contra Mauros nuper pyraticam exercere adgressos; ac per hoc nullo gravi damno
Abbreviated transcription (Latin):
eis p̃ripere ull& ualde susceptũ fȩđ
firmissimũ statuit : ut nulla int̃par¬
tes cuius lib& scandali remaner&
occasio: Erat enĩ sẽꝑ romanis & gre¬
cis francoꝵ suspecta potentia :
Vnde & illud grecũ extat ꝓuerbiũ.
Hexic. Quicumtantꝰ in ampliendo
regno & subigendis exterisnatio¬
nib: exister&: & in eiꝰ modi occupa¬
tionib: assidue uersaretur : opera
tam̃ plurima ad regnidecorẽ & cõ¬
moditatẽ ꝑtinentia diuersis in lo
dĩ genetricis aquis granio pere
mirabili constructa: & pons apud
magontiacũ in hrenoquingen¬
tox passuũ longitudinis: Natantat̃
ibi fluminis latitudo. Quiuno tamen
ante quã deceder&: anno incendo eon¬
flagrauit nec refici potuit ꝓpt̃ fes¬
tinatu illius decessum quã quã in ea
meditatione eẽt ut ꝓligneo lapideũ
restituer& Inchoaunit & palatia ope¬
ris egregiiunũ haut longe ama gon¬
tiaco cintate iuxta illã uillã ciu
uocabulũ est ingelebem. alterũ

Expanded text:
eis eripere vellet, valde suspectum, foedus eis eripere vellet, valde suspectum, foedus firmissimum statuit ut nulla inter partes cuiuslibet scandali remaneret occasio. Erat enim semper Romanis et Grecis Francorum suspecta potentia; unde et illud Grecum extat proverbium: ΕΧΙC. Qui cum tantus in ampliando regno et subigendis exteris nationibus existeret et in eiusmodi occupationibus assidue versaretur, opera tamen plurima ad regni decorem et commoditatem pertinentia diversis in locDei genitricis Aquisgrani opere miraMagontiacum in Rheno quingentorum passuum longitudinis; nam tanta est ibi fluminis latitudo. Qui tamen uno antequam decederet anno incendio conflagravit, nec refici potuit propter festinatum illius decessum, quamquam in ea meditatione esset ut pro ligneo lapideum restitueret. Inchoavit et palatia operis egregii, unum haut longe a Magontiaca civitate juxta villam cui vocabulum est Ingelebem, et alterum
Abbreviated transcription (Latin):
qui in toto orbis t̃rarũ erant regũ
ac principũ amicitiȩ p̃poner&
solũq: illũ honore acmunificentia
sibi colendũ iudicar&. Ac ꝓinde
culegatieꝰ quoscũ donariis. ad sacrei¬
tissimũ dnĩ ac saluatoris nrĩ sepul chrũ
locũq prsurrectionis miserat
ad eũ uenissent & eidnĩ sui uolunta
indicassent. non solũ qu&e petebantur fi¬
eri ꝑmisit sedetiã sacrũ illũ & salutarẽ
locũ ut illius potestati ad scriberetur
concessit & reuertentib: legatos suos ad¬
iungens : Int̃uestes & aromata & ceteras
orientaliũ t̃rarũ opes ingentia illidona
direx̃ cũei ante paucos annos eũ quẽ tẽ
solũ habebat roganti mitter& elefantes.
Imperatoris eciã constantino politani
niceforꝰ. michahel & leo ultro ami¬
citiã & societatẽ eiꝰ expetentes: cõ¬
plures ad eũ misere legatos. Cũ quib:
tam̃ ꝓpt̃ susceptũ a se imperatoris
nomen & obhoc quasi qui inperiũ

Expanded text:
qui in toto orbe terrarum erant regum qui in toto orbe terrarum erant regum ac principum amicitiae praeponeret solumque illum honore ac munificentia sibi colendum iudicaret; ac proinde, cum legati eius, quos cum donariis ad sacratissimum domini ac Salvatoris nostri sepulchrum locumque resurrectionis miserat, ad eum venissent, et ei domini sui voluntatem indicassent, non solum quae petebantur fieri permisit, sed etiam sacrum illum et salutarem locum, ut illius potestati adscriberetur, concessit; et revertentibus legatis suos adiungens, inter vestes et aromata, et ceteras orientalium terrarum opes, ingentia illi dona direxit, cum ei ante paucos annos eum, quem tunc solum habebat, roganti mitteret elefantum. Imperatores etiam Constantinopolitani, Niciforus, Michael et Leo, ultro amicitiam ac societatem eius expetentes, complures ad eum misere legatos. Cum quibus tamen propter susceptum a se imperatoris nomen et ob hoc eis, quasi qui imperium
Abbreviated transcription (Latin):
ac uisulam fluuios. oc eanumq: ac da¬
nubium posite. lingua qͥdẽ pene
similes. morib: uero adq: habitu
ualde dissimiles germaniã in colunt
ita ꝑdomuit : ut eas tributarias efficer&
nt̃ quas fere pcipues uue latabi sorabi
abodriti. boeman. Cũ his nãq bello
conflix̃ : Cateras quarũ multomaior:
numerꝰ indeditionẽ suscepit : Aux̃
etiã głam regnisin quily dã regib
acgentib ꝑ amiciciã sibi conciliatis.
Adeo namq: ad&efonsũ gallici& atq
asturic&e regemsibi in societatẽ de¬
uinx̃ . ut his cũ ad eũ uł licteras łlegatos
mitter& non alit̃ se apud illum quã
ꝓpriũ suum appellari iuber&.
Scottox quoq reges sio abuit ad suam
uoluntatem ꝑmumificentiã incli
Extant epłae abeis ad illũ misse
quib: huuis modi affecti eoꝵ erga
illũ indicatur: Cũ aaron rege ꝑsaru
qui excepta inhatocũpene tenebat
orientẽ talẽ habuit in amicicia
concordã : uthis grãm eiꝰ omniũ

Expanded text:
ac Visulam fluvios Oceanumque ac Daac Visulam fluvios Oceanumque ac Danubium positae, lingua quidem poene similes, moribus vero atque habitu valde dissimiles, Germaniam incolunt, ita perdomuit ut eas tributarias efficeret; inter quas fere praecipuae sunt Welatabi, Sorabi, Abodriti, Boemani – cum his namque bello conflixit –; ceteras, quarum multo maior est numerus, in deditionem suscepit. Auxit etiam gloriam regni sui quibusdam regibus ac gentibus per amicitiam sibi conciliatis. Adeo namque Hadefonsum Galleciae atque Asturicae regem sibi societate devinxit, ut is, cum ad eum vel litmitteret, non aliter se apud illum quam proprium suum appellari iuberet. Scotorum quoque reges sic habuit ad suam voluntatem per munificentiam inclinExtant epistolae ab eis ad illum missae, quibus huiusmodi affectus eorum erga illum indicatur. Cum Aaron, rege Persarum, qui excepta India totum pene tenebat Orientem, talem habuit in amicitia concordiam, ut his gratiam eius omnium
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinerent : ipse ꝑbella memorata pͥmo
aquitaniã & uuasconiã totũq pyrinei
montis iugũ & usq: adhiberũ annem
qui apud nagrros ortꝰ & fertilissimos
hispaniȩ agros secans subt̃tosa ciuita¬
tis moenia baleari comarimiscetur:
Deinde italiã totã quae abaugusta p̃toria
usq: in calabriã inferiorẽ in quagrecoꝵ
ac bene uentanoꝵ constat esse confinia
deciescentũ & eo amplius passiuꝰ milib
longitudine porrigitur : tũs axoniã
qu&ȩ quidẽ germanie pars non modica ẽ.
& eiꝰ quae a francis incolit᷑ duplũ in lato
habere putatur. cui longitudine possit
esse consimilis. Postquã utrãq: panno¬
niã & appositã in altera lanubii hi pa
datiã histriã quoq: & liburniã. adq
dalmatiã. exceptis maritimis ciui¬
tatib: quas obamicitiã & iunctu cũ eo
fȩđ constantinopolitanũ imperatorẽ
habere ꝑmisit: Deinde om̃s barbaras
acferas nationes qu&ȩ int̃hrenum

Expanded text:
pertinerent, ipse per bella memorata primo pertinerent, ipse per bella memorata primo Aquitaniam et Wasconiam totumque Pyrinei montis iugum et usque ad Hiberum amnem, qui apud Navarros ortus et fertilissimos Hispaniae agros secans sub Dertosae civitatis moenia Balearico mari miscetur; deinde Italiam totam quae ab Augusta Praetoria usque in Calabriam Inferiorem, in qua Grecorum ac Beneventanorum constat esse confinia, decies centum et eo amplius passuum milibus longitudine porrigitur; tum Saxoniam, quae quidem Germaniae pars non modica est et eius quae a Francis incolitur duplum in lato habere putatur, cum ei longitudine possit esse consimilis; post quam utramque Pannoniam et adpositam in altera Danubii ripa Daciam, Histriam quoque et Liburniam atque Dalmaciam, exceptis maritimis civitatibus, quas ob amicitiam et iunctum cum eo foedus Constantinopolitanum imperatorem habere permisit; deinde omnes barbaras ac feras nationes, quae inter Rhenum
Abbreviated transcription (Latin):
ubi regis comitatꝰ erat conmaximi
copus aduenturum. Nec dictis eius
quãuis uanissimis omnino fides ab¬
nuebatur : quin potius putaretur
tale aliquid inchoaturꝰ nisi festi¬
nata fuiss& morte p̃uentus:
Na aꝑprio satellite intfectus & sue
uite & belli ase inchoati finẽ acce¬
lerauit. Haec sunt bella quae rex
potentissimꝰ ꝑ annos xluii. tot eni
annis regnauerat in diuersis t̃ra¬
rũ partib: summa prudentia
atq felicitate gessit. Quib:
regnũ franchorũ qđ post patri
pipinũ magnũ quidẽ & forte
susceperat ita nobilit᷑ ampli¬
auit: Ut pene dupłũ ilłi adie¬
cerit : Nã cũ priui non amplius
quã ea pars gallie quȩ int̃
hrenũ & ligerĩ oceanũq: ac
mare bale aricũ iac& & pars germanie
quae int̃ saxoniã & danubiũ hrenũq
ac salã fluuiũ quithuringos & sorabos
diuihit posita a francis qui orientales
dicunt᷑ incolit᷑ & p̃t̃ hȩc ala manni adq
baio arii ad regni francoꝵ potestatẽ

Expanded text:
ubi regis comitatus erat, cum maximis ubi regis comitatus erat, cum maximis copiis adventurum. Nec dictis eius, quamvis vanissimis, omnino fides abnuebatur, quin potius putaretur tale aliquid inchoaturus, nisi festinata fuisset morte praeventus. Nam a proprio satellite interfectus et suae vitae et belli a se inchoati finem acceleravit. Haec sunt bella quae rex potentissimus per annos XLVII – tot enim annis regnaverat – in diversis terrarum partibus summa prudentia atque felicitate gessit. Quibus regnum Francorum, quod post patrem Pippinum magnum quidem et forte susceperat, ita nobiliter ampliavit, ut poene duplum illi adiecerit. Nam cum prius non amplius quam ea pars Galliae quae inter Rhenum et Ligerem Oceanumque ac mare Balearicum iacet, et pars Germaniae quae inter Saxoniam et Danubium Rhenumque ac Salam fluvium, qui Thuringos et Sorabos dividit, posita a Francis qui Orientales dicuntur incolitur, et praeter haec Alamanni atque Baioarii, ad regni Francorum potestatem
Abbreviated transcription (Latin):
nonia cũ contrahunos p̃lia¬
turꝰ aciẽ consiruer&e : incertũ
aquo cũ duob: tantũ quieũ
obȩquitantẽ ac singulos hor¬
tantẽ comitabantur int̃fed ÷ ÷
Ceterũ in cruentũ penefrancis
hoc bellũ fuit & ꝓsꝑrimũ exitũ
habuit : tã & si diutius sui mag¬
nitudine traberetur: Post qđ
& saxonicũ sua ꝓlixitatis con¬
uementẽ finẽ accepit :
postea exorta sunt diu durare
non potuer quoꝵ utrũq: duccui
Raroli iunioris coeleri fine
conpletũ est Utimu contra
nort mannos quidani uocant᷑
primo pfraticã exercentes deinde
maiori classe lictora galliȩ adq
ger manie uastantes bellũ susceptũ :
Quor rex gedefriđ ad eo uana spe
inflacꝰ erat : ut sibi totius germane
ꝓmitter& potestatẽ: Frisrã quoq
adq saxonicã haut alit̃ atq suas
ꝓuicias aestimabat. la abodyros
ucinos suos in suã dicionẽ redegerat
iã eossibi uectigales fecerat:
Lactabat etiã se breui aquas grani

Expanded text:
nonia, cum contra Hunos proelianonia, cum contra Hunos proeliaturus aciem strueret, incertum a quo, cum duobus tantum qui eum obequitantem ac singulos hortantem comitabantur interfectus est. Ceterum incruentum poene Francis hoc bellum fuit et prosperrimum exitum habuit, tametsi diutius sui magnitudine traheretur. Post quod et Saxonicum suae prolixitati convenientem finem accepit. postea exorta sunt, diu durare non potuerunt. Quorum utrumque ductu Karoli iunioris celeri fine conpletum est. Ultimum contra Nordmannos, qui Dani vocantur, primo pyraticam exercentes, deinde maiori classe litora Galliae atque Germaniae vastantes, bellum susceptum est. Quorum rex Godofridus adeo vana spe inflatus erat ut sibi totius Germaniae promitteret potestatem: Frisiam quoque atque Saxoniam haud aliter atque suas provincias aestimabat; iam Abodritos vicinos suos in suam ditionem redegerat, iam eos sibi vectigales fecerat; iactabat etiam se brevi Aquasgrani,
Abbreviated transcription (Latin):
anno conpletũ est Quot p̃lia mnea
gesta quantũ sanguinis effusumsit :
Lestat᷑ uacua omni habitatore
pannonia & locꝰ inquo regia cagani
erat it aidesertꝰ ut ne uestigiũ qͥ dem
meo humane habitationis appa¬
reat. Tota in hoc bello hunorum
nobilitas periit : tota gła decidit:
Omnis pecunia & congesti ex longe
tem̃poredthes hauri direpti sur:
Ieq ullũ bellũ contra francos
exortũ humana post memor
recordati : qđ illimagis ditati& opib:
aucti sint quippe cũ usq in id tẽporis
pene pauperes uiderentur :¬
antũ auri & argenti in regia reꝑtũ.
tot spolia p̃ciosa in p̃liis sublata :
ut merito credi possit hoc francos
hunis iustȩ eripuisse qđ huniprius
aliis gentib: in iuste eripuerunt:
Duo tam̃ exꝓcerib: francorũ
eobello perier̃: Hericꝰ duxfo¬
no iulani in liburnia iuxta
diarsaticã maritimã ciuita¬
tẽ insidiis oppidanoꝵ int̾ corptꝰ
& geruł baio arie p̃festꝰ inpan¬

Expanded text:
anno conpletum est. Quot proelia in eo anno conpletum est. Quot proelia in eo gesta, quantum sanguinis effusum sit, testatur vacua omni habitatore Pannonia et locus in quo regia kagani erat, ita desertus ut ne vestigium quidem in eo humanae habitationis appareat. Tota in hoc bello Hunorum nobilitas periit, tota gloria decidit, omnis pecunia et congesti ex longo tempore thesauri direpti sunt. Neque ullum bellum contra Francos exortum humana potest memoria recordari, quo illi magis ditati et opibus aucti sint, quippe cum usque in id temporis poene pauperes viderentur, tantum auri et argenti in regia repertum, tot spolia pretiosa in proeliis sublata, ut merito credi possit hoc Francos Hunis iuste eripuisse, quod Huni prius aliis gentibus iniuste eripuerunt. Duo tantum ex proceribus Francorum eo bello perierunt: Ericus dux Foroiulanus in Liburnia iuxta Tharsaticam maritimam civitatem insidiis oppidanorum interceptus; et Geroldus Baioariae praefectus in Pan
Abbreviated transcription (Latin):
bant nec iussionib: cohercers
poterant. Inc̃ꝑte quidẽ ab occi¬
dentali oceano ouentẽ uersus
porrigitur. Longitudinis quidiẽ
inconparte latitudinis ueroa
qua&e nus quã centũ muilia passuũ
excedat. cũ multis locis contrac¬
cior inueniãt᷑: Hunc multe
cipui sunt quib: tunc arege bellũ in¬
ferebatur uuelaetabi: quos ille una
tantũ & quã ꝑse gesserat expeditione
ita conculit acdomuit. ut ulterius
inperata facereminine renuendũ
iudicarent: Maximũ ommiũ qu&e
abillo gesta sunt belloꝵ p̃t̃ saxonicũ
huic bello successit: illud uidelic&
qđ contra auaressiue hunos sus¬
ceptũ est qđ ille & animosius quã cetra
& longumaiori apparatu adminis¬
trauit Unã tam̃ ꝑse in pannoniã
nãhanc ꝓuinciã ea genstũ in cole¬
bat eepeditionẽ fecit : Catera
filio suo pipino ap̃fectis ꝓuineiarum.
comitib: etiã adq legatis ꝑficienda
cõmisit: Qđcũ abhis strenuis sime
fuiss& administratũ : octauiotandẽ

Expanded text:
bant, nec iussionibus coerceri bant, nec iussionibus coerceri poterant. Sinus quidam ab occidentali oceano orientem versus porrigitur, longitudinis quidem inconpertae, latitudinis vero, quae nusquam centum milia passuum excedat, cum in multis locis contractior inveniatur. Hunc multae cipui sunt quibus tunc a rege bellum inferebatur Welatabi. Quos ille una tantum et quam per se gesserat expeditione ita contudit ac domuit ut ulterius imperata facere minime rennuendum iudicarent. Maximum omnium quae ab illo gesta sunt bellorum praeter Saxonicum huic bello successit, illud videlicet quod contra Avares sive Hunos susceptum est; quod ille et animosius quam cetera et longe maiori apparatu administravit. Unam tamen per se in Pannoniam – nam hanc provinciam ea gens tum incolebat – expeditionem fecit, cetera filio suo Pippino ac praefectis provinciarum, comitibus etiam atque legatis perficienda commisit. Quod cum ab his strenuissime fuisset administratum, octavo tandem
Abbreviated transcription (Latin):
citu: Isfluuius baio arios aba¬
la mannis diuidit: Cuiꝰ inripa
castris collocatis : prius quã
ꝓiunciã intrar& animũ ducis
plegatos statuit ex periri: Sed
nec ille ꝑtinacit̃ agere uł sibi uł genti
utileratus supplex senegi ꝑ misit
obsides qui inperabant᷑ dedit int̃quos
& filiũ suũ heudonẽ. da tamsc ꝑfide
cũ iuram̃to qđ ab illius pocestate ad
defectionẽ nemini suadenti assen¬
tiri deberent. Sicq bello qđ quasi
maximu futurũ uidebatur: caeler¬
rimꝰ est finis inpositꝰ. Tassilo tam̃
post modũ arege auocatꝰ. neq redi¬
re ꝑmissus neq ꝓuinciã quã tenebat
ulterius duci sed comitib ad regendũ
cõmissa est . his motib: ita composicis
sclauis quinrã consue tudine uiulci
teras nationes quaȩ regis signa
iussȩ sequebantur quam quã ficta
& niinꝰ deuota obedientia mili¬
tabant: Causa bellierat : qđ ab o¬
tritos quicũ francis oli federati
erant assidua incursione lacesse¬

Expanded text:
citu. Is fluvius Baioarios ab Acitu. Is fluvius Baioarios ab Alamannis dividit. Cuius in ripa castris conlocatis, priusquam provinciam intraret, animum ducis per legatos statuit experiri. Sed nec ille pertinaciter agere vel sibi vel genti utile ratus, supplex se regi permisit, obsides qui imperabantur dedit, inter quos et filium suum Theodonem, data insuper fide cum iuramento quod ab illius potestate ad defectionem nemini suadenti adsentire deberet. Sicque bello, quod quasi maximum futurum videbatur, celerrimus est finis inpositus. Tassilo tamen postmodum ad regem evocatus neque redire permissus, neque provincia quam tenebat ulterius duci, sed comitibus ad regendum commissa est. His motibus ita conpositis, Sclavis, qui nostra consuetudine Wilziteras nationes quae regis signa iussae sequebantur, quamquam ficta et minus devota oboedientia, militabant. Causa belli erat, quod Abodritos, qui cum Francis olim foederati erant, assidua incursione lacesce
Abbreviated transcription (Latin):
sibi obsides suscepit eiq ut ad cons¬
pectũ non cogeretur ꝓmagnomu¬
nere concessit. Vnoq exfiliis quiminor
erat obsidatꝰ grã recẽptomaiorẽ
patriremisit. legatisq obsacram̃ta
fidelitatis ab eneuentanis exigenda
atq suscipiendacũ aragiso dimissis
romã redit Consũptisq ibi insc̃ox ue¬
neratione locorũ aliquot dieb: ingal¬
liã reuertitur. Baioaricũ de indebellũ
& repente ortũ & caelerifine completũ est
qđ suꝑbia simul & socordiatas nlonis
ducis excitauit. Quihortatuuxoris
quȩ filia desiderii regis erat patrisexili
ꝑmaritũ ulcisciposse putabat.
Iunc to federe cũ hunis quibaio ariiso
aboriente cont̃mini: non solũ
imperata non facere sed belloregẽ
ꝓuocaretẽptabat : Cuiꝰ contuma¬
ciã quianimia uidebatur. animo¬
sitas regis ferre nequi uerat :
Acpinde copiis undiq contractis
baioariã petiturꝰ ipse ad lechnũ
amnem c̃maximouenit exer¬

Expanded text:
sibi obsides suscepit, eique ut ad conssibi obsides suscepit, eique ut ad conspectum venire non cogeretur pro magno munere concessit; unoque ex filiis, qui minor erat, obsidatus gratia retento, maiorem patri remisit; legatisque ob sacramenta fidelitatis a Beneventanis exigenda atque suscipienda cum Aragiso dimissis Romam redit, consumptisque ibi in sanctorum veneratione locorum aliquot diebus in Galliam revertitur. Baioaricum deinde bellum et repente ortum et celeri fine conpletum est. Quod superbia simul ac socordia Tassilonis ducis excitavit; qui hortatu uxoris, quae filia Desiderii regis erat ac patris exilium per maritum ulcisci posse putabat, iuncto foedere cum Hunis, qui Baioariis sunt ab oriente contermini, non solum imperata non facere, sed bello regem provocare temptabat. Cuius contumaciam, quia nimia videbatur, animositas regis ferre nequiverat, ac proinde copiis undique contractis Baioariam petiturus ipse ad Lechum amnem cum magno venit exer
Abbreviated transcription (Latin):
britannici limitis p̃fectuscũ aliis
quã plurib: int̾ficiunt᷑ : Neq hoc faccũ
adp̃sens uindicare poterat : quia
hostis reꝑpetrata ita disꝑsest ut ne
fama quidẽ remaner& ubinã
gentium quaeri potuiss&e: Domuit¬
& brittones : qui ad occidentẽ in ex
residentes dicto audientes nonerat:
Missa in eos expedicione qua &e obsides
dare & quȩ imperarentur sefac¬
turos polliceri quo acti sunt : Ipse
postea cũ exercitu italiã in gress
ac ꝑ romã it̃ a genscapua cãpaniȩ
urbẽ accessit : atq ibi positis castris
bellũ beneuentanis dederent᷑ c̃minatꝰ :
Praeuenit hoc dux gentis aragisus:
filios suos rumoldũ & grimoldũ
cũ magna pecunia obuiã regi
mittens. Rogat uit filios obsides
sustipiat. etreũ gente im¬
perata facturũ polli¬
cetur . p̃t̃ hoc solũ si ipse ad ccn¬
spectũ uenire ñ cogeretur:
R ex utilitatẽ gentis magisquã aoimies
obstinationẽ considerata. & oblatos

Expanded text:
Brittannici limitis praefectus cum aliis Brittannici limitis praefectus cum aliis conpluribus interficiuntur. Neque hoc factum ad praesens vindicari poterat, quia hostis re perpetrata ita dispersus est ut ne fama quidem remaneret ubinam gentium quaeri potuisset. Domuit et Brittones, qui ad occidentem in extresidentes dicto audientes non erant, missa in eos expeditione, qua et obsides dare et quae imperarentur se facturos polliceri coacti sunt. Ipse postea cum exercitu Italiam ingressus ac per Romam iter agens Capuam Campaniae urbem accessit, atque ibi positis castris bellum Beneventanis, ni dederentur, comminatus est. Praevenit hoc dux gentis Aragisus: filios suos Rumoldum et Grimoldum cum magna pecunia obviam regi mittens rogat ut filios obsides suscipiat, seque cum gente imperata facturum pollicetur, praeter hoc solum, si ipse ad conspectum venire cogeretur. Rex, utilitate gentis magis quam animi eius obstinatione considerata, et oblatos