comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lata culpa ñleui ⁊ reb ss̃ consueta negligentia huiꝰ¬
mõĩ rei rõẽ redd ⁊ s ⁊ si edes uiste s. culpe huiuᷤ
reddet rationẽ. p̃tẽa si qui partus extent. ⁊ parcu¬
um partus. quia infructib hii ñ hñtur. s ⁊ ipse
siquẽ sũptum fecit in res hr̃ditaĩas detrahet.
equissimũ eit nicħ eũ pr̃are cũ culpa careat.
Um ꝓponeret᷑ quidã filiã suã hr̃dem institu¬
isse. ⁊ rogasse eã ut si siñ lib̃is decessisset. hr̃ditatẽ
titio restitueret. eãq dotẽ maĩto dedisse c̃te qͣnti¬
tatis. mox decedens siñ libis. hr̃dem instituisse
maĩtũ suũ.⁊ q̃reretur andos detrahi possit. di¬
xi ñ posse dici in eũsionẽ fidĩ cõmissi factum.
qđ ⁊ mulieris pudicicie. ⁊patͥs uoto ꝯgruebat.
qr̃ dicend ẽ dotẽ decede.ac si quod suꝑ fuisset
rogata eẽt restituere. qđ si tantos fructus ex
hr̃ditate mulier ꝑceꝑit. ut inde possit dotis
satis fieĩ dicñdũ ẽ potius fructib ħ expensum

Expanded text:
lata culpa, non leui et rebus suis consueta neglegentia, huiusmodi rei rationem reddet. sed et si aedes ustae sunt culpa eius, reddet rationem. praeterea si qui partus extant et partuum partus, quia in fructibus hi non habentur. sed et ipse si quem sumptum fecit in res hereditarias, detrahet.aequissimum erit nihil eum praestare, cum culpa careat. Cum proponeretur quidam filiam suam heredem instituisse et rogasse eam, ut, si sine liberis decessisset, hereditatem Titio restitueret, ‹ea›que dotem marito dedisse certae quantitatis, mox decedens sine liberis heredem instituisse maritum suum, et quaereretur, an dos detrahi possit, dixi non posse dici in euersionem fideicommissi factum, quod et mulieris pudicitiae et patris uoto congruebat. quare dicendum est dotem decedere, ac si quod superfuisset rogata esset restituere. quod si tantos fructus ex hereditate mulier percepit, ut inde poterit doti satisfieri, dicendum est potius fructibus hoc expensum
Abbreviated transcription (Latin):
patͥs sin uiris fuissent effecti. fidĩ cõmissũ relic¬
tum eẽt eos emantipaũat. Post emancipationẽ
fidĩ comissũ petebat᷑. Decreuisse gͥ diuũ marcũ
refert fidĩcõmissũ rep̃sentandũ. intellecta mat̾s

Expanded text:
patri‹s› sui iuris fuissent effecti, fideicommissum relicpatri‹s› sui iuris fuissent effecti, fideicommissum relictum esset, eos emancipauerat: post emancipationem fideicommissum petebant. decreuisse igitur diuum Marcum refert fideicommissum eis repraestandu
Abbreviated transcription (Latin):
op̃.ł. Heres cũ debuerat qͣrtã retine. totã
hr̃ditatẽ restituit. nec cauit sibi stipłatione ꝓpo¬
sita similẽ eũ eẽ aristo ait ilł. qui retentiones qͣs
solas hñt omiitunt. s pꝰse eũ reꝵ hr̃ditãiaꝵ pꝰ¬
sessionẽ uł repet̾e uł nancisci. adũsus agentem
doli mali exceptione uti pꝰse eũ: idebitorib de¬
nunciare. ne solueretur.
tẽ patͥs relictis alii nupserat. post̾i̾orẽ maĩtũ hr̃ed̾
instituit eũq rogauit lib̾is suis postmortẽ patͥs
eoꝵ hr̃ditatẽ suã restituere. uł ei qui eoꝵ suꝑ eẽt
eisdẽ emantipatis apatre suo iñ tͥciꝰ restitiusse hr̃¬
ditatẽ dicebat᷑. mox alt̃ ex filiis uiuo patre deces¬
sit. Querebat᷑ anisqui suꝑerat ex filus partẽ fr̃i
suo restitutã petẽ possit. q̃i p̃matũẽ data. Sceuol
diuũ marcũ in auditoĩo d huuꝰ modi sp̃e uidicas¬
se refert. ¶ Brassidas quidã lacedemomꝰ uir p̃tõi¬
us cũ siliis ss ab uxore diuorcio seꝑata. si morte

Expanded text:
. Heres cum debuerat quartam retinere, totam hereditatem restituit nec cauit sibi stipulatione proposita. similem eum esse Aristo ait illis, qui retentiones, quas solas habent, omittunt: sed posse eum rerum hereditariarum possessionem uel repetere uel n‹a›ncisci et aduersus agentem doli mali exceptione uti posse eum et debitoribus denuntiare, ne solueretur. te patris relictis alii nupserat, poster‹i›orem maritum heredem instituit eumque rogauit liberis suis post mortem patris eorum hereditatem suam restituere uel ei qui eorum superesset: eisdem emancipatis a patre suo uitricus restituisse hereditatem dicebatur, mox alter ex filiis uiuo patre decessisse: quaerebatur, an is, qui supererat ex filiis, partem fratri suo restitutam petere possit quasi praemature datam. Scaeuola diuum Marcum in auditorio de huiusmodi speci‹e› iudicasse refert: Brasidas quidam Lacedaemonius uir praetorius, cum filiis suis ab uxore diuortio separata, si morte
Abbreviated transcription (Latin):
rori mee fundũ m̃m gratianũ cũ stabło ⁊ instru¬
mento rustico oĩ relinquo. Queritur anfundi ap¬
pellatione ⁊̃ pascua que ad eũ simul. cũ fuaido
ꝑueñint. ⁊ que semꝑ in usib huiꝰ possessionis ha¬
ita ꝯuinxisset. ut subuna sundi appellatione ha¬
bentur ea quoq debi.
Nstructis domib legatis grabatus argento in¬
aurato tectus moctis titie tp̃r in domib nonẽ
reptus. sed in orreis tantis ꝑ ꝯditus. Quero an is
eẽt nichil ominus prãndum.
d adiecit testator uti possedi. anhoc significet᷑
sicuti instructa indie mortis habĩt cũ mancipi¬

Expanded text:
rori meae fundum meum Graecianum cum stabulo et instrurori meae fundum meum Graecianum cum stabulo et instrumento rustico omni relinquo.' quaeritur, an fundi appellatione etiam pascua, quae ad eum simul cum fundo peruenerint et quae semper in usibus huius possessionis haita coniunxisset, uti sub una fundi appellatione haberentur, ea quoque deberi. Instructis domibus legatis crabattus argento inaurato tectus mortis Titiae tempore in domibus non est repertus, sed in horreis tantisper conditus: quaero, an isesset, nihilo minus praestandum. Quod adiecit testator 'uti possedi' an hoc significet 'sicut instructa in diem mortis habuit', i
Abbreviated transcription (Latin):
situm est anreliqua colonoꝵ ⁊⁊ qui finita ꝯducti¬
one int̾posita cautione de colonia dicesserant:
ex uerbis sup̃scͥptis legato cedunt. R. non uidi.
dehis reliquis eẽ cogitatũ. Idem questit iactore
legato an uxor ⁊ filia legato cedant. cũ actor noi
cur cedant. Idem quesit in actore legato cumin
testator facto testam̃to inꝓuinciã sit ꝓfectus: anea
mancipia que post ꝓfectionẽ eius aut mortem
sine cuiꝰquã auctoritate sponte sua ad parentes
⁊ notos sibi hoĩes infundos legatos tñsire legato
cedant .R̵. ñ legatos eos qui forte uluti comean¬
tes tͣnsissent.
amphile libte mee dari uolo fundũ atia¬
num cũ instrum̃to. ex his que in eod erunt cum
moriar. Quesitum ÷ si sticus seruus ex eofundo
ante annũ mortis testatoris abductus ⁊ indiscip¬
linam traditus. postea in eũ fundũ non reũsus
a fundo eũ aliorsũ tͣnsferat debi. Qiranne so¬

Expanded text:
situm est, an reliqua colonorum, qui finita conductisitum est, an reliqua colonorum, qui finita conductione interposita cautione de colonia discesserant, ex uerbis supra scriptis legato cedant. respondit non uideri de his reliquis esse cogitatum. Idem quaesiit in actore legato, an uxor et filia legato cedant, cum actor non cur cedant. Idem quaesiit, cum testator facto testamento in prouinciam sit profectus, an ea mancipia, quae post profectionem eius aut mortem sine cuiusquam auctoritate sponte sua ad parentes et notos sibi homines in fundos legatos transiere, legato cedant. respondit non legatos eos, qui forte ueluti commeantes transissent. 'Pamphilae libertae meae dari uolo fundum Titianum cum instrumento et his quae in eodem erunt cum moriar.' quaesitum est, si Stichus seruus, ex eo fundo ante annum mortis testatoris abductus et in disciplinam traditus, postea in eum fundum non reuersus a fundo eum aliorsum transferat, deberi. 'Tyrannae so
Abbreviated transcription (Latin):
R. Testõ quid ut ꝓpon̾entur seie insr̃ fundum
legatũ ueꝵ ñ ampliꝰ deb̃i. ꝗͣ in codicilł quos
sane post obliuionẽ testam̃tarie scͥpture fecis¬
set. instructi appellatione ꝯtim̃ uelle se manife¬
ste ostendisset. I ib̾to suo quidã p̾clia lega¬
uit. his uerb̃ seio lib̃to meo fundos illũ ullũ
do lego. ita ut instructi sunt cũ dotib ⁊ reli¬
ꝗs colonoꝵ ⁊ saltuariis cũ ꝯtub̃nalib ss. i filiis
i filiab ss. Quesitũ ÷ anstichus ẜius qͥ p̃dium
unũ ex his coluit. ⁊ reliq̃tus est amplã sũmam
ex cã fidĩ ꝯmissi seio debeatur. R. siñ fide dñi
luisset non debi. Gaio seio alũpno meo.
peteretur : aliud testatorem sensisse: manifes¬
te docent. ad si habitationis id ÷ edificii instru¬
mentum legasset. non ced̾e seruos oꝑe. alii ue
rei paratos. Predia ut instructa sunt cũ do¬
tib ⁊ reliquis colonoꝵ: uullieoꝵ .⁊ mancipiis.⁊
pecore om̃i legauit ⁊ peculiis. ⁊ cũ auctore. que¬

Expanded text:
ento quidem ut proponeretur Seiae, insuper fundum, legatum, uerum non amplius deberi, quam in codicillis quos sane post obliuionem testamentariae scripturae fecisset instructi appellatione contineri uelle se manifeste ostendisset. Liberto suo quidam praedia legauit his uerbis: 'Seio liberto meo fundos illum et illum do lego ita ut instructi sunt cum dotibus et reliquis colonorum et saltuariis cum contubernalibus suis et filiis et filiabus'. quaesitum est, an Stichus seruus, qui praedium unum ex his coluit et reliquatus est amplam summam, ex causa fideicommissi Seio debeatur. respondit, si non luisset, non deberi. 'Gaio Seio alumno meo fpeteretur, aliud testatorem sensisse manifeste doceret: at si habitationis, id est aedificii instrumentum legasset, non cedere seruos operae aliiue rei paratos. Praedia ut instructa sunt cum dotibus et reliquis colonorum et uilicorum et mancipiis et pecore omni legauit et peculiis et cum actore: quae
Abbreviated transcription (Latin):
hr̃s eĩt fundos ꝑ p̃ceptionẽ ded̾at instructos
cũ suis uillicis ⁊ reliquis colonoꝵ ⁊ codicilł ita
scͥpsit. postea mͥ uenit in m̃tẽ seie fundos quoᷤ
reliꝗt aut s̃ instructi rustico instrum̃to suppellec¬
tile pecore. ⁊ ullicis. cũ reliquis colonoꝵ :⁊ apo¬
theca hab̾e uolo. Quesitum ÷ an ⁊̃ ea que pat̾.f.¬

Expanded text:
instructos cum suis uilicis et reliquis colonorum et codicillis ita scripsit: 'postea mihi uenit in mentem: Seiae fundos quos reliqui, ita ut sunt instructi rustico instrumento suppellectile pecore et uilicis cum reliquis colonorum et apotheca habere uolo'. quaesitum est, an etiam ea, quae pat
Abbreviated transcription (Latin):
affixis. Queritur de instrum̃tis debitoꝵ. anea le¬
i mancipia que post testm̃ factum in
fundũ seie relictũ. a testatore inducta fundi co
demonstrasset. que tunc ibi eẽnt cũ is legaret. tñ
non minuendi legati. sed aug̃ndi cã mancipioꝵ
quoq fecit m̃tionẽ. Cet̾m instrum̃to fundi manci¬
fructus repositos. neq equiciũ ꝯtineri: suppellec¬
tile aut̃ legata cedere.
eruum quoq ar¬
te fabrica ꝑitum qui annulã mercedẽ pr̃abat:
instrum̃to uille ꝯtineri.¬

Expanded text:
adfixis: quaeritur de instrumentis debitorum, an ea leadfixis: quaeritur de instrumentis debitorum, an ea lei mancipia quae, post testamentum factum in fundum Seiae relictum a testatore inducta, fundi coldemonstrasset, quae tunc ibi essent cum legaret, tamen non minuendi legati, sed augendi causa mancipiorum quoque fecit mentionem. ceterum instrumento fundi mancirumento neque fructus repositos neque equitium contineri, suppellectile autem legato cedere: seruum uero arte fabrica peritum, qui annuam mercedem praestabat, instrumento uillae
Abbreviated transcription (Latin):
minatim mancipia legouit. Quesitum est
anreliquamancipia que non nommasset:
instrum̃to cederent: cassius ait responsum est
tan i si mancipia instructi fundi sint. tam̃
uideri eos solos legatos eẽ qui nominaties¬
sent quod appareret non intellegisse pat̃.f.
eui fundus queq ibi sunt legata funt. ei fim¬
diis ⁊ omia que in eo solita sunt eẽ. Queq ibi
maiore parte anni morari . ⁊ hi qui in eum
manendi causa reciꝑe se consuerunt legati
uidentur. atq si qua ꝯsulto infundo conge¬
sta ꝯtritaue sunt. quolegatum cumulantꝰ
ea non uidentur legata eẽ.
Iuidam cum ita legasset uillã meam
ita ut ipse possedi cum suppellectili mñsis. man¬
cipiis. que ibi deputabuntur. urbanis. ⁊ rusti¬
cis unus queq in die mortis mee ibi erunt. ⁊
decẽ aureis. ⁊ quereretur cum indie mortis
ibi libros ⁊ iitreamina .⁊ uesticulã habĩt.
an eadem om̃ia legato cedunt. qm̃ qued am
omũ instructam legaũ. cũ om̃ibcede.

Expanded text:
minatim mancipia legauit: quaesitum est, minatim mancipia legauit: quaesitum est, an reliqua mancipia, quae non nominasset, instrumento cederent. Cassius ait responsum esse, tametsi mancipia instructi fundi sint, tamen uideri eos solos legatos esse, qui nominati essent, quod appareret non intellexisse patrem fCui fundus quaeque ibi sint legata sunt, ei fundus et omnia, quae in eo solita sunt esse quaeque ibi maiore parte anni morari et hi, qui in eum manendi causa recipere se consueuerunt, legati uidentur: at si qua consulto in fundo congesta contr‹a›ctaue sunt, quo legatum cumularetur, ea non uidentur legata esse. Quidam cum ita legasset: 'uillam meam ita ut ipse possedi cum suppellectile mensis mancipiis, quae ibi deputabuntur, urbanis et rusticis, uinis, quae in diem mortis meae ibi erunt, et decem aureis', et quaereretur, cum in diem mortis ibi libros et uitreamina et uesticulam habuerit, an eadem omnia legato cederent, quoniam quaedam omum instructam legauit cum omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
pensionis certa quantitate sed fidĩ dñca cole¬
retur deb̾i. Idem consultus demeta molendi
naria .R. si rusticis eius fundi oꝑariis molet᷑
eam quoq deb̾i. Est aut̃ meta inferior pars
mole. catillus suꝑior. De bubulco quoq
ita .R. siue de eo quibub ibi araret. siue de
eo qui boues euis fundi aratores pasceret q̃¬
reretur deberi.
fundi causa habentur messe. Pastores que¬
q ⁊ fossores ad legatarium ꝑtinere. Item cũ
fundus ita legatuis eẽt. meuio legatum seianũ
ita ut optimus maximusq est cum om̃i instru¬
mento rustico ⁊ urbano ⁊ mancipus que ibi
sunt ⁊ quereretur an semina debentur. R̵. ue¬
rius ẽẽ deberi. nisi alium testatorem sensisse
hr̃s ꝓbaret. Idem .R. de instrum̃to reposito
ad mancipiorum exhibitionem.
N instrum̃to medici ẽẽ colliria ⁊ emplastra.⁊
cetera eius genĩs cassius scribit.
ui fundum instructum legauerat: no¬

Expanded text:
ondit, si non pensionis certa quantitate, sed fide dominica coleondit, si non pensionis certa quantitate, sed fide dominica coleretur, deberi. Idem consultus de meta molendaria respondit, si rusticis eius fundi operariis moleretur, eam quoque deberi. Est autem meta inferior pars molae, catillus superior. De bubulco quoque ita respondit, siue de eo, qui bubus ibi araret, siue de eo, qui boues eius fundi aratores pasceret, quaereretur, deberi. fundi causa haberentur, inesse: Pastores quet fossores ad legatarium pertinere. Item cum fundus ita legatus esset: 'Maeuio fundum Seianum, ita ut optimus maximusque est, cum omni instrumento rustico et urbano et mancipiis quae ibi sunt' et quaereretur, an semina deberentur, respondit uerius esse deberi, nisi aliud testatorem sensisse heres probaret. idem respondit de frumento reposito ad mancipiorum ex hibitionem. In instrumento medici esse collyria et emplastra et cetera eius generis Cassius scribit. Cui fundum instructum legauerat, no
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsonas legantium necesse ẽ inspici. ut ecce
pistorio instrum̃to legato. ipsi pistores in esse
uidi possunt si pater .f. pistrinũ exercuit. nã
plurimum int̾ est instrum̃tum pistoribus an
pistrino paratum sit.. Asinam molendariã
i molam negat neratius instrum̃to fundi con¬
tineri. Item cacabos ⁊ patinas in instrum̃to
fundi ẽẽ dicimus. qđ sine his pulm̃tarium co¬
qui non potest. Nec multum refert int̾ cacabos
ieneum qđ suꝑ focum pendet hic aquam ad
potandum calescit. in illis pulm̃tarium coqͥ¬
tur. quod si ceneum infrum̃tum continetur.
In id genus redigunt᷑. ac deinceps infinitum
pͥmis quibusq ꝓxima copulata ꝓcedunt. op¬
timum gͣẽẽ pedus ait. non ꝓpͥam ũborum
significationẽ scrutari. s in pͥmis qͥd testator
demonstrare uolũt. dein in qua p̃sũptione st̃
qui in quacumq regione commorantim.
um de uillico quererentr. ⁊ an instrum̃¬

Expanded text:
personas legantium necesse est inspici. ut ecce personas legantium necesse est inspici. ut ecce pistorio instrumento legato ita ipsi pistores inesse videri possunt, si pater familias pistrinum exercuit: nam plurimum interest, instrumentum pistoribus an pistrino paratum sit. Asinam molendariam et molam negat Neratius instrumento fundi contineri. Item caccabos et patinas in instrumento fundi esse dicimus, quia sine his pulmentarium coqui non potest. nec multum refert inter caccabos et aenum, quod supra focum pendet: hic aqua ad potandum calefit, in illis pulmentarium coquitur. quod si aenum instrumento continetur, itur, in idem genus rediguntur, ac deinceps in infinitum primis quibusque proxima copulata procedunt. optimum ergo esse Pedius ait non propriam uerborum significationem scrutari, sed in primis quid testator demonstrare uoluerit, deinde in qua praesumptione sunt qui in quaque regione commorantur. Cum de uilico quaereretur et an instrume
Abbreviated transcription (Latin):
mulierib lamficis an instrum̃to ꝯtinerentur
rx. non quidem eẽ instrum̃ti fundised qm̃ ip
se paterfamilias qui legasset in eo fundo ha¬
bitasset. dubitari non oportere quin ⁊ ancille¬
ialie cetere res quibus pater .F. in eo fundo
eẽt instructus om̃s legate uidentur.
ictoris instrum̃to lega¬
to cere colores similiaq horum legato cedunt.
Idem penniculi ⁊ cauteria ⁊ conce.
iistrum̃to piscatoria contineri aristo ait. Nau¬
cellas que piscium capiendoꝵ causa ꝯꝑata
sunt. Sed ⁊ piscatores ꝯtim̃ uerius est.
iistrum̃to balneatorio legato dictum est. balnea¬
torem sic instrum̃to contineri. balneario qͦmo¬
do instrum̃to fundi saltuarium ⁊ tipiarios ⁊
instrum̃to cauponio institorem cum balnee
queritur se mota carne. mensas. ponda ferra¬
menta que laniande carnis causa p̃parata sunt.
Item trutinas cultros dolobras instrumentore¬
linquimus in instrum̃to legato. aliquando ⁊̃

Expanded text:
mulieribus lanificis an instrumento continerentur, mulieribus lanificis an instrumento continerentur, respondit non quidem esse instrumenti fundi, sed quoniam ipse pater familias, qui legasset, in eo fundo habitasset, dubitari non oportere, quin et ancillae et ceterae res, quibus pater familias in eo fundo esset instructus, omnes legatae viderentur.ictoris instrumento legto cerae colores similiaque horum legato cedunt, item peniculi et cauteria et conchae. Instrumento piscatorio contineri Aristo ait naucellas, qusunt: sed et piscatores contineri verius est. Instrumento balneatorio legato dictum est balneatorem sic instrumento contineri balneario, quomodo instrumento fundi saltuarium et topiarios, et instrumento cauponio institorem, cum balneae eritur, semota carne mensas pondera ferramentaque laniandae carnis causa praeparata, item trutinas cultros dolabras instrumento relinquimus. Instrumento legato aliquando etiam
Abbreviated transcription (Latin):
i ita testam̃to scriptum sit
que tab̃narum exercendarum instruen.¬
darum pistrim caupone causa facta ꝑ ataq
sunt. do. lego. his uerbis seruius .R. ⁊ cabal¬
los qui inpistrinis eent. ⁊ pistores. ⁊ incau¬
ponia institores .⁊ focariam. mercesq que
in his tab̃nis eẽt legatas uideri.
Homo instructa responsum est suppelle¬
ctilem legatam non ĩ uina quia domus
uinis instructa intelligi non possunt.
Pulier uille custos ꝑpetue infundo ꝗ
cum instrum̃to legatus eẽt. aut instructo
continebitur. sicut saltuarius. par enim
ratio est. nam desid̾ant tam uille quam
agri custodiam. Illic nequid uicini aut
agri aut fructum occupetur hic nequid
ceterarum rerum que in uilla ꝯtinentur.
Uilla aut sine ulla dubitatione pars fundi
Cinea ⁊ instrum̃to eius legato instoum̃tũ
corneliũ respondisse aiebat. palos. ꝑticas. ra¬
stros. ligones instrum̃tum uinee eẽ. qͥ uertus est.
uidam uxori sue fundum ut instructus
eẽt in quo ipse habitabat legauit. ꝯsultus de

Expanded text:
i ita testamento scriptum sit: 'quae tabernarum exercendarum instruendarum pistrini cauponae causa facta parataque sunt, do lego', his uerbis Seruius respondit et caballos, qui in pistrinis essent, et pistores, et in cauponio institores et in his tabernis essent, legatas videri. Domo instructa responsum et suppellectilem legatam, non etiam vina, quia domus vinis instructa intellegi non potest. Mulier villae custos perpetua fundo qui cum instrumento legatus esset aut instructo continebitur, sicuti saltuarius: par enim ratio est: nam desiderant tam villae quam agri custodiam, illic, ne quid vicini aut agri aut fructuum occupent, hic, ne quid ceterarum rerum quae in villa continentur: villa autem sine ulla dubitatione pars fundi Vinea et instrumento eius legato instrumentumCornelium respondisse aiebat palos perticas rastros ligones instrumenti vineae esse: quod verius est. Quidam uxori fundum, uti instructus esset, in quo ipse habitabat, legavit. consultus de
Abbreviated transcription (Latin):
aulus.ł. Undo legato ut optimius maxi¬
musq est retia capͣria. icet̾a uenationis instru¬
ita ꝯtinebuntur. que ⁊̃ ad instrum̃ta ꝑtinent
si questus fundi ex maxima parte inuenatiõe¬
FUdo legato cũ mancipiis ⁊¬
pͥecorib ⁊om̃i instrum̃to rustico ⁊ urbano pe¬
culiũ actoris ante testatorẽ defuncti si ex eodẽ
fundo fuit: magis placet ad legarͣium ꝑtiuere.
instrum̃tum int̾ẽe qđ genus nego eiationis mea
exerceri solitum est.
cũ instrum̃to: Instrum̃tum qđ colonus in eo hu̾it
legato cedit. Paulꝰ.an qd coloni fuit. an tantũ id qđ
testatoris fuit i hoo magis dicendũ est nͥ nullum
iã pecus ce̾e putabat. iubo. qͥ is fundus substiñe
potuisset. labo.cc̃. quid enĩfiet inquit. sicũ mil¬
le oues fundus substiñe potuisset: duo milia
ouium in eo fundo fuĩnt quas oues potissimũ
legato cessuras existimauimus. nec querendũ
ẽẽ ꝗd debuisset ꝑari pecoris instrum̃ti fundi

Expanded text:
a sunt. Fundo legato ITA VT OPTIMVS MAXIMVSQUE EST retia apraria et cetera uenationis instrumenta continebuntur: quae etiam ad instrumentum pertinent, si quaestus fundi ex maxima parte in uenationiFundo legato cum mancipiis pecoribus et omni instrumento rustico et urbano peculium actoris ante testatorem defuncti, si ex eodem fundo fuerit, magis placet ad legatarium pertinerinstrumentum, interesse, quod genus negotiationis in ea exerceri solitum sit. cum instrumento: instrumentum, quod colonus in eo habuit, legato cedit. Paulus: an quod coloni fuit an tantum id quod testatoris fuit? et hoc magis dicendum est, nisi nullumd pecus cedere putabat Tubero, quod is fundus sustinere potuisset: Labeo contra. quid enim fiet, inquit, si, cum mille oues fundus sustinere potuisset, duo milia ouium in eo fundo fuerint? quas oues potissimum legato cessuras existimabimus? nec quaerendum esse, quid debuisset parari pecoris instrumenti fundi
Abbreviated transcription (Latin):
ne instrum̃to segato ⁊̃ insttores continẽi
neratius existimat. Sed uidendum ne int̃
instrum̃tum tabne cauponie. i instrum̃tũ
cauponie fit discrimen. ut tabne non nisi
loci instrum̃ta sint ut dolia uasa. an an¬
cones izalices trulle que circa cenam
solet t̾ici. Item urnee eree ⁊̃ ⁊iꝯgiaria .f.¬
sextaria ⁊ similia caupone aut cumne¬
gociationis nom̃ sit etiam institores.
istrumento balneario legaro. ⁊̃ balneato¬
rem contineri neratuis R

Expanded text:
ae instrumento legato etiam institores contineri ae instrumento legato etiam institores contineri Neratius existimat: sed uidendum, ne inter instrumentum tabernae cauponiae et instrumentum cauponae sit discrimen, ut tabernae non nisi loci instrumenta sint, ut dolia uasa ancones calices trullae, quae circa cenam solent traici, item urnae aereae et congiaria sextaria et similia: cauponae autem, cum negotiationis nomen sit, etiam institores. Instrumento balneario legato etiam balneatorem contineri Neratius r
Abbreviated transcription (Latin):
in ꝓposita specie ꝓponebatur enĩ qui legau̾at
argentum ⁊ rationes excepisse. Nam qͥđ hac
in quit excepit: non potest non uidi de ceceris
filios totidemq filias hr̃des instituerat. ita lega¬
se filus marib domũ meam instructam do. lego.
dariq uibeo m̃cesq pignora. an ꝯtineantur. q̃¬
ri posse. sed facilem uidici uoluntatis ꝯiecturam
fore cetis facultatib estimatis. Celsus .. seri¬
bit seruis qui in fundo morarentur legatis. uica¬
rios eorum non ꝯtineri nisi appareat ⁊ de uica¬
filia prari cautiones debitorum emptior̾esq
parte .i de seruis eũ cogitasse apparuerit. scił
ut eoꝵ seruorum ei legasse uidetꝰ emptiones
quos ⁊ ipsos uoluit ad eam ꝑtinere.
i quis fundum ita ut instructus
est legauerit. ⁊ adiecerit cum suppellec¬
tili uł mancipiis uel una aliqua reque
nominatim exp̃ssa nonerat utrum mi¬
nuit legotum adiciendo speciem. an uͦ
tum. sed potuis ex habundati adiectum.
o legatis. mater argentum muliebre ꝙ in

Expanded text:
in proposita specie: proponebatur enim, qui legauerat, argentum et rationes excepisse: nam qui haec, inquit, excepit, non potest non uideri de ceteris filios totidemque filias heredes instituerat, ita legass‹e›: 'filiis maribus domum meam instructam do lego darique iubeo', merces et pignora an contineantur, quaeri posse: sed facilem iudici uoluntatis coniecturam fore ceteris patris facultatibus examinatis. Celsus scribit seruis qui in fundo morarentur legatis, uicarios eorum non contineri, nisi appareat et de uica, cautiones debitorum emptionesque parte et de seruis eum cogitasse apparuerit, scilicet ut eorum seruorum ei legasse uideatur emptiones, quos et ipsos uoluit ad eam pertinere. Si quis fundum ita ut instructus est legauerit et adiecerit cum supellectili uel mancipiis uel una aliqua re, quae nominatim expressa non erat, utrum minuit legatum adiciendo speciem an uerotum, sed potius ex abundanti adiectum. o legatis mater argentum muliebre filia
Abbreviated transcription (Latin):
status intelligi debet. sed sub conditione in
tis qui soluendo
non ẽ seruum cum lib̾tate hr̃dem institu¬
erit. ⁊ lib̾um substituerit an incipiendum
erit a substituto. Lex enim elia sentñtia ita
demum ei qui infraude creditoꝵ hr̃s su¬
bstitutus ẽ cum seruat lib̾tatem si nemo
alius exeo testam̃to hr̃s eẽ potest.¬

Expanded text:
i is qui soluendo non est seruum cum libertate heredem instituerit et liberum substituerit, ante incipiendum erit a substituto: lex enim Aelia Sentia ita demum ei, qui in fraudem creditorum heres institutus est conseruat libertatem, si nemo alius ex eo testamento heres e
Abbreviated transcription (Latin):
Cornelius
Si meuuis uter eoꝵ uolet hr̃s esto. uterq u¬
ult trebatius neutrum fore hr̃dem carailiꝰ
amputo. Id enĩ ĩ ea non adiecta futurum
fuit. ut uter ullet hr̃s ẽẽt ⁊ ut̃ nollet he¬
res non ẽẽt. Quod si hi ex numero neces¬
sarioꝵ hr̃dem eẽnt tum id nonfrustra ad¬
iectum eẽt non solum figuram sediũ q̃q
conditionis continere dicerem tam̃ si uter
institutiones non eas senatus inbabit que
mutuis affectionib uidicia ꝓuocauerunt
sed quarum conditio confertur ad secretũ
siquis ita hr̃dem instituerit. ex ea parte me¬
uius hr̃s esto qui in p̃teritum non infut᷑¬
um institutio collata est. Sed ⁊ illud queri
potest an idem seruandum sit qđ senatũ
censuit ⁊̃ si in alia ꝑsona captatione dire

Expanded text:
'Cornelius et Maeuius, uter eorum uolet, heres esto': uterque uult: Trebatius neutrum fore heredem, Cartiliam puto: id enim etiam ea non adiecta futurum fuit, ut, uter uellet, heres esset, uter nollet, heres non esset. quod si hi ex numero necessariorum heredum essent, tum id non frustra adiectum esse et non solum figuram, sed uim quoque condicionis continere: dicerem tamen, si uteinstitutiones non eas senatus improbauit, quae mutuis affectionibus iudicia prouocauerunt, sed quarum condicio confertur ad secretum ius me heredem instituit, ex ea parte Maeuius heres esto', quia in praeteritum, non in futurum institutio collata est. Sed illud quaeri potest, an idem seruandum sit quod senatus censuit, etiamsi in aliam personam captionem dire
Abbreviated transcription (Latin):
terum trientem ex sua institutione ha¬
bebit. Quid gͦ si atitio titus ⁊ seiuis hr̃e¬
des instituti sunt titius adierit hr̃ditatẽ
titioseio hr̃s extit̾it. potest ue atiti hr̃e
ditatem omittere. an necessario ex asse
stitutus ẽ quã is ipse qui ex aliqua parte
iam hr̃s est. ꝑinde quasi unus hr̃s ꝑti
seruum scdõ loco hr̃s scͥpsit. Solus is
qui pͥmoloco scͥptus ẽ hr̃ditatem capit.
Nam lege elia sentñtia ita cauetur. ut
si duo pluresue ex eadem causa heres
scͥpti sunt uti quisq pͥmus scriptus he

Expanded text:
terum trientem ex sua institutione haterum trientem ex sua institutione habebit. quid ergo si ab Attio Titius et Seius heredes instituti sunt, Titius adierit hereditatem, Titio Seius heresditatem omittere an necessario ei ex asse stitutus est, quam is ipse qui ex aliqua parte iam heres est, perinde est, quasi unus heres per Titservum secundo loco heredes scripsit. solus is qui primo loco scriptus est hereditatem capit: nam lege Aelia Sentia ita cavetur, ut, si duo pluresve ex eadem causa heredes scripti sint, uti quisque primus
Abbreviated transcription (Latin):
ex parte tercia hr̃dis sunto. Titius si intͣ
t̃cias balendas nauis ex asia uenerit ex
reliqua parte hr̃s esto. Uideamus ne
titius sta¬
titius sta exsemisse hr̃s erit. Nam
duo hr̃des instituti sunt. s titius aut ex
semisse aut ex besse ita sextans utiq erit
inpendent. Ut si conditio ȩxtiterit ex bes¬
se hr̃s erit. si non exaterit ille sextans me¬
uio accrescet. Nam cum adhuc dubium¬
eẽt titio an meuio is sextans datus eẽt tra¬
us decessit. Nec potest intelligi datus ei qͥ
tp̃i dandi in rerum natura non sunt.¬
i ttius titiuri meuium ⁊ seium
ȩquis partib hr̃des instituit.⁊ titius
interim solus adiit hr̃ditatem ⁊ seium
hỹdem instituit pot̾it seuis tiui adire hr̃¬
ditatem atticii uł adire uł omittere.s
atitio antequã ad eat uł omiitat eius
hr̃ditatem ex semisse.erit. Si adierit
eius atticiz hr̃ditatem tituis ex triente
dum taxat hr̃s erit. ⁊ ꝑ hr̃ditatem ti¬
tii triens dũtaxat ad seium ꝑueniat al¬

Expanded text:
ex parte tertia heredes sunto: Titius, si intra tertias kalendas nauis ex Asia uenerit, ex reliqua parte heres esto': uideamus, ne Titius statim ex semisse heres sit: nam duo heredes instituti sunt, sed Titius aut ex semisse aut ex besse: ita sextans utique erit in pendenti et, si condicio exstiterit, ex besse heres erit, si non exstiterit, ille sextans Maeuio aesset, Titio an Maeuio is sextans datus esset, Titius decessit nec potest intellegi datus ei qui tempore dandi in rerum natura non fuit.Si Attius Titium et Maeuium et Seium aequis partibus heredes instituit, Titius interim solus adiit hereditatem et Seium here‹dem› instituit, poterit Seius Titii adire hereditatem, Attii uel adire uel omittertequam adeat uel omittat eius hereditatem, ex semisse heres erit. si adierit Seius Attii hereditatem, Titius ex triente dumtaxat heres erit et per hereditatem Titii triens dumtaxat ad Seium perueniet, al
Abbreviated transcription (Latin):
effectus ẽ. neutrũ ualet. quia lib̾tas alieno
seruo mutilit̃ data ẽ. Nextraneis hr̃dib
illa obseruantur ut sit cũ eis destam̃i factio.
siue ipsi hr̃s instituantur. siue hiz qui po
testate eoꝵ sunt. ⁊ id duob tp̃rib inspicit᷑
testam̃ti facti ut constit̃t institatio ⁊ moras
testatoris ut effectum habeat hoc amplius
⁊ cum addidit hr̃ditatem eẽ debet cũ eo
testam̃ti factio siue pure siue sub conditi¬
one hr̃s institutus sit. Nam huus hr̃dis
eo ł maxime tp̃r inspiciendum ẽ quo ac¬
quirit hr̃ditatem. Medio aũt tp̃r int̃
factum testam̃tum ⁊ mortem testatoris ł.
conditione exustituti õs existente muta¬
tio uũs non nocet̃ quia ut diei tempora
testam̃ti factio non ẽ. postea que cũ redine¬
ro ex testam̃to mͥ hr̃s cẽ pot̃it. nec mediũ

Expanded text:
effectus est, neutrum ualet, quia libertas alieno seruo inutiliter data est.In extraneis heredibus illa obseruantur: ut sit cum eis testamenti factio, siue ips‹i› heredes instituantur siue hi qui in potestate eorum sunt, et id duobus temporibus inspicitur, testamenti facti, ut constiterit institutio, et mortis testatoris, ut effectum habeat. hoc amplius et cum adibit hereditatem esse debet cum eo testamenti factio, siue pure siue sub condicione heres institutus sit: nam ius heredis eo vel maxime tempore inspiciendum est quo adquirit hereditatem. medio autem tempore inter factum testamentum et mortem testatoris vel condicionem institutionis existentem mutatiotestamenti factio non est, posteaque eum redemero, ex testamento mihi heres esse poterit nec mediu
Abbreviated transcription (Latin):
uiris ẽẽt.R. hanc scͥpturam illam int̃p̃ta¬
tionem acciꝑe posse. ut luciuis titius duas
uncias habeat. ceteri aũt quasi sine partib
instituti ex reliquo dẽstante hr̃s sint. Quẽ
dextantem ita diuidi oportet. ut seius ꝗnti

Expanded text:
respondit hanc scripturam illam interpretationem accipere posse, ut Lucius Titius duas uncias habeat, ceteri autem quasi sine partibus instituti ex reliquo dextante heredes sint: quem dextantem ita diuidi oportet, ut Seius qui
Abbreviated transcription (Latin):
int̾dictum ẽ. hr̃s sit sunta illud tempus
quo tp̃r testator decessit. redierit. aut sub
conditione hr̃s institutus quo tp̃r condi-¬
tio extiterit. Idem ⁊ mlegatis.i mbonorũ
possessionib. itius ex semssem hr̃s
esto. Seuis ex quadrante hr̃s esto. Titius
si incapitolium ascendĩt ex alio qͣdran¬
te hr̃s esto. antequam capitolium ascen¬
dat si ꝓhere degerat exsemisse hr̃s erit
si capitolium ascendit. ⁊̃ ex quadrante h¬
r̃s erit. Nec erit ei ꝓhere degerere qͥppe

Expanded text:
interdictum est, heres fit, si intra illud tempus interdictum est, heres fit, si intra illud tempus quo testator decessit redierit aut, si sub condicione heres institutus est, quo tempore condicio exsistit. idem et in legatis et in bonorum possessionibus. 'Titius ex semisse heres esto: Seius ex quadrante heres esto: Titius si in Capitolium ascenderit, ex alio quadrante heres esto'. antequam Capitolium ascendat si pro herede gerat, ex semisse heres erit, si Capitolium ascenderit, et ex quadrante heres erit nec erit ei necesse pro he
Abbreviated transcription (Latin):
i liber homo cũ¬
tibi seruiret hr̃s institutus uissu tuo adiit¬
trebatius eẽ hr̃dis. labeo tunc non eẽ hr̃dẽ
necessitate id fec̃it. Non qđ alioquin uellet
pea parte mͥ hr̃s esto. Quidam putant si
asse desc̾pto id adiectus sit ut maxime sociꝰ
fuerit titius non eẽ hr̃dem. Sed si qua pars
uacua relicta fuerit ex ea hr̃dem eẽ. Quod
totum ⁊ ineptum ⁊ uiciosum ẽ. Quid enim
uetat asse descͥpto utilit̃ titium ex parte for¬
te tercia ex qua socius erat hr̃dem institutũ
eẽ. Nitius hr̃s esto seius ⁊ meiuus ħre¬
des sunto. Uerumẽ quod ꝓculo placet du¬
os semisses eẽ quoꝵ alt̃ conuincti duobus
datur. Nusquam extitutis qui nonq
cum aliquo coniuincti institutus sit hỹs nõ
est pars om̃ibus ꝓporcionibus hr̃ditatis
adcrescit. neq refert pͥmoloquis institutuᷤ¬
sit. an alicui substitutus hñs est.¬
Si hr̃s institutus scribendi testamenti
tpr cuiis roma̾nus fuit deinde aqua ⁊igni

Expanded text:
Liber homo ctibi seruiret, heres institutus iussu tuo adiit.Trebatius esse eum heredem: Labeo tunc non esse heredem, si necessitate id fecerit, non quod alioquin uellet pro ea parte mihi heres esto', quidam putant, si asse descripto id ad‹ie›ctum sit, ut maxime socius fuerit Titius, non esse heredem, sed si qua pars uacua relicta fuerit, ex ea heredem esse. quod totum et ineptum et uitiosum est: quid enim uetat asse descripto utiliter Titium ex parte forte quarta, ex qua socius erat, heredem institutum esse? 'Titius heres esto: Seius et Maeuius heredes sunto'. uerum est quod Proculo placet duos semisses esse, quorum alter coniunctim duobus datur.Cum quis ex institutis, qui non cum aliquo coniunctim institutus sit, heres non est, pars eius omnibus pro portionibus hereditariis adcrescit, neque refert, primo loco quis institutus an alicui substitutus heres sit.Si heres institutus scribendi testamenti tempore ciuis Romanus fuit, deinde ei aqua et igni
Abbreviated transcription (Latin):
sa uoluntas titiz erit utilis ea insiituno. At¬
qn si quis ita scͥpserit si titius uoluerit sem¬
ꝓnius hũs esto. Non ualet institutio. Iuȩdã
enim si testam̃tis expͥmantur effectũ nullũ
habent qͣndo si uerbis tegantur eandem sig¬
inficationem habeant quam habent exp̃ssa
⁊ mom̃tum aliqđ habebunt. Sic enimfilis
exhr̃dati cum eo ualet. Si quis hr̃s excitit
⁊ tam̃ nemo dubitat. qui suta aliũ filium
ex hr̃dauerit titius hr̃s esto ⁊ conticuis hũs¬

Expanded text:
t expressa uoluntas Titii, erit utilis ea institutio. att expressa uoluntas Titii, erit utilis ea institutio. atquin si quis ita scripserit: 'si Titius uoluerit, Sempronius heres esto', non ualet institutio: quaedam enim in testamentis si exprimantur, effectum nullum habent, quando, si uerbis tegantur, eandem significationem habeant quam haberent expressa, et momentum aliquod habebunt. sic enim filii exheredatio cum eo ualet, si quis heres existat: et tamen nemo dubitat, quin, si ita aliquis filium exheredauerit: 'Titius heres esto: cu
Abbreviated transcription (Latin):
Seruum eum qui
post mortem meã natus sit hr̃dem institui
posse labeo frequent̃ seriꝑsit idq uerum
eẽ. manifesto argum̃to comitabatur quia
seruus hr̃ditarus pͥusquam ad eant. hr̃di¬
tas institui potest. hr̃s quãuis iste testam̃ti
facti tp̃r nullius sit.
uire ꝑtinet cum institutus hr̃s non sit. Nec
quicꝗͣ ei ꝓdẽ quod ab eo aliquid legatum
aut lib̾tus ei defuncti testam̃to cõmodatus ẽ
seruusue exmanumssus nonẽ seruus.¬
hr̃des instituerit tituis hr̃s esto. Gaius ⁊ me¬
uius exequis partib hr̃s sunto. quãuis is
sillaba conunctionem faciat. Si quis tñ ex hi
decedat. non alteri soli pars accrescit. sed
om̃ib cohr̃dibus ꝓhr̃ditariis porcionibus
quia non tam conuinxisse quam celeruis
dixisse uideant.
Si quis semꝑni¬
um hr̃dem instituerit sub ac conditione siti¬
tius in capitolium ascendĩt quãuis ñ alias
hr̃s ẽẽ possit sempnius nisi titius ascendis¬
set in capitolium ⁊ hoc ipsum in potestate sit

Expanded text:
servum, qui post mortem meam natus erit, heredem institui posse Labeo frequenter scribit idque verum esse manifesto argumento comprobat: quia servus hereditarius, priusquam adeatur hereditas, institui heres potest, quamvis is testamenti facti tempore nullius sit. iure pertinet, cum institutus heres non sit: nec quicquam ei prodest, quod ab eo aliquid legatum est aut libertus ei defuncti testamento commendatus est. ex quo si manumissus non est, seruusheredes instituerit: 'Titius heres esto: Gaius et Maeuius aequis ex partibus heredes sunto', quamuis et syllaba coniunctionem faciat, si quis tamen ex his decedat, non alteri soli pars adcrescit, sed et omnibus coheredibus pro hereditariis portionibus, quia non tam coniunxisse quam celerius dixisse uideatur.Si quis Sempronium heredem instituerit sub hac condicione 'si Titius in Capitolium ascenderit', quamuis non alias heres esse possit Sempronius, nisi Titius ascendisset in Capitolium, et hoc ipsum in potestate sit
Abbreviated transcription (Latin):
Iui uolebat
ficaciter ex hr̃datus sit. Mod estimis. R
Nichil ꝓponi cur non eẽt uoluntate tes¬
tatoris exheredata.
titutus sit institutio non ualet quippe
euenire potest si testator complures¬
amicos edd̾ noĩe habeat ⁊ ad designatioẽ¬
nominis singłari noĩe utant nisi ex aliaͥs

Expanded text:
ui volebat ficaciter exheredata sit. Modestinus rnihil proponi, cur non esset uoluntate testatoris exheredata. titutus sit, institutio non ualet quippe euenire potest, si testator complureeodem nomine habeat et ad designation
Abbreviated transcription (Latin):
auolens.ł .i. ex cassio.He¬
eredes si ne par¬
tib utrũ conumeti ł seꝑati scribantur i
int̾ est. Quod siquis exconuinctis decessit
non ad om̃s sed ⁊ ad reliquos qui coniune¬
turi erant ꝑtinet. Sin aut̃ ex seꝑatis ados

Expanded text:
auolenus libro primo ex Cassio. Heredes sine partibus utrum coniunctim an separatim scribantur, hoc interest, quod, si quis ex coniunctis decessit, non ad omnes, sed ad reliquos qui coniuncti erant pertinet, sin autem ex separatis, ad omnes,
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ antonii significat cuius uerba hȩc funt.
Seruũ adult̾io accusatum nam iure testa¬
m̃to manumissum ante sententiam ab ea
lata rationis ẽ. qr̃ sequitur ut in eodem a
dña collata institutio mͥ mom̃ti habeat.
Si inpartẽ uł in patria uł alia simili
assũptione factum scͥptum ẽ cum deo qͥ
demonstratus si constet insticutio ualet.

Expanded text:
 Antonini significatur, cuius verba haec sunt: "servum adulterii accusatum non iure testamento manumissum ante sententiam ab ea lata, rationis est". quare sequitur, ut in eundem a domina collata institutio nihil momenti habeat. Si in patre vel patria vel alia simili adsumptione falsum scriptum est, dum de eo qui demonstratus sit con
Abbreviated transcription (Latin):
ita postu̾s factum eẽ. ut aliquo casu pot̃it
ex eo hr̃s existere. Qd ⁊ diũ aũt eius insiitu¬
tionis ꝑtinet ira seres habet ut quam dui
pupillo exea substitutione hr̃dis potest eẽ
ex titti testam̃to lib̾tate hr̃ditatemq ẽ seqͥ
non possit. Si pupillus in suam tutelam
ꝑuenerit ꝑinde ex titiz destam̃to lib̾hr̃s q̃
fit. ac si pupillo substitutus non fuisset. Si
pupillus hr̃s extitit ꝓpius quoq ut titro

Expanded text:
ita posterius factum esse, ut aliquo casu potuerit ita posterius factum esse, ut aliquo casu potuerit ex eo heres existere. quod ad uim autem eius institutionis pertinet, ita se res habet, ut, quamdiu pupillo ex ea substitutione heres potest esse, ex Titii testamento libertatem hereditatemque consequi non possit: si pupillus in suam tutelam peruenerit, perinde ex Titii testamento liber heresque sit ac si pupillo substitutus non fuisset: si pupillo heres exstitit, pro‹pi›us est, ut Titio
Abbreviated transcription (Latin):
rius hr̃s institui potest. si mõ testam̃ti fac¬
tio fuit cum defuncto licet cum hr̃de insti¬
tuto non sit.
Ucius titnus
seio sempnio ex semissib hr̃dibus instituti̾
⁊ cet̾i exhr̃datis inuicem hr̃des substituit.
deinde legata ⁊ lib̃tates dedit. postea ita
subiecit cornelius ⁊ lustius ⁊ uaro ȩquis par¬
tib hr̃des sunto. quos inuicem substituo.
Quero tãtr̃ uł p̾ores duo ex semissib institum
uł postĩores hab̾e debeant. Marcellus .ix.
In obscuro ẽẽ cornelium: salustium. ⁊⁊ ua¬
ronem pͥmo an scdo uł tercio gradu hr̃des
instituere uoluerit. Sed scđ̾m sc̾pturam tes¬
tam̃ti que ꝓponeretur alt̾um assem datum
eis uideri.
eum eẽ iussit eumpupillus uendidit. titioti¬
tius ei ũã pͥmo testam̃to facto in scd̾o̾ destam̃to
libum hr̃dem ẽẽ uissit. Suꝑus testam̃tum
titi ruptum ẽ quia is seruus ⁊ hr̃s potest
eẽ uit suꝑuis testam̃tum rumpatur. sussic̃

Expanded text:
rius heres institui potest, si modo testamenti facrius heres institui potest, si modo testamenti factio fuit cum defuncto, licet cum herede instituto non sit. ucius Titius Seio et Sempronio ex semissibus heredibus institutis et ceteris exheredatis inuicem heredem substituit, deinde legata et libertates dedit, postea ita subiecit: 'Cornelius et Sallustius et Uarro aequis partibus heredes sunto, quos inuicem substituo': quaero, quantum uel priores duo ex semissibus instituti uel posteriores habere debeant.Marcellus respondit in obscuro esse, Cornelium et Sallustium et Uarronem primo an secundo uel tertio gradu heredes instituere uoluerit: sed secundum scripturam testamenti, quae proponeretur, alterum assem datum eis uideri. e esse iussit: eum pupillus uendidit Titio: Titius eum iam primo testamento facto in secundo testamento liberum heredemque esse iussit. superius testamentum Titii ruptum est, quia is seruus et heres potest esse et, ut superius testamentum rumpatur, sufficit
Abbreviated transcription (Latin):
sticutio. Uł si cum eũ testam̃ti factioẽ uissu
uis adeundo acquiret ei hr̃ditatem.
Si non infaciendo impossibilis conditio
institutione hr̃dis sit exp̃ssa. scd̃m oñm
sentñtiam hr̃s erit. ꝑide ac si pure insti¬
tutus eẽt. Pereditas plerumq diuidit᷑
in duodecim uncias que assis appellatiõe
continentur. Habent aũt ⁊ hȩȩ partes
ꝓpͥa nomina. ab uncia usq ad assem pu¬
tn hec. sextanus. Iuadrans. triens. Ꝙn. cõ¬
tutionem quidam uale non putant. Sti¬
chus lib esto:⁊ si lib erit hr̃s esto. S diuus
marcus resc̾psit hanc institutionẽ uale. ꝑm̃n¬
atq si non erat adiectũ si lib̾erit.
¶Stichus ita scͥpserit. stichus sim̃s erit cũ mori¬
atur lib̾ ⁊ hr̃s esto alienatus non poterit uiᷤ¬
su emptoris adire hyditatem quãius ⁊ si ñ
erat hoc exp̃ssum. non alias lib̾ ⁊ hr̃s fieri
poterat quã si mansisset eius. Sedsi uiuus
idõ repugnant. Nam quãuis seruus eius
nonẽ: attam̃ certe lib̃ius est.

Expanded text:
stitutio: uel si cum eo testamenti factio est, iussu eius adeundo adquiret ei hereditatem. Si in non faciendo impossi bilis condicio institutione heredis sit expressa, secundum omnium sententiam heres erit, perinde ac si pure instisset. Hereditas plerumque diuiditur in duodecim uncias, quae assis appellatione continentur. habent autem et hae partes propria nomina ab uncia usque ad assem, puta haec: sextans quadrans triens quincu institutionem quidam ualere non putabant: 'Stichus liber esto et, si liber erit, heres esto'. sed diuus Marcus rescatque si non erat adiectum "si liber erit". Si quis ita scripserit: "Stichus, si meus erit cum morior, liber et heres esto", alienatus non poterit iussu emptoris adire hereditatem, quamvis, etsi non erat hoc expressum, non alias liber et heres fieri poterat, quam si mansisset eius. sed si vivus eum omnino repugnant: nam quamvis servus eius non est, at certe libertus est.
Abbreviated transcription (Latin):
fecerit qđ testam̃tum ualebit. si forte pater uł m
militia. uł intra annum nilitie decessit. Bona
possessione ultra tp̃ra edicito det̾mminata: nec
militis posse agnosci: Pop̃.ł.xiiii. scribit. qr¬

Expanded text:
fecerit: quod testamentum ualebit, si forte pater uel in fecerit: quod testamentum ualebit, si forte pater uel in militia uel intra annum militiae decessit.Bonorum possessionem ultra tempora edicto determinata nec militis posse adgnosci Papinianus libro q
Abbreviated transcription (Latin):
ita ⁊ adimere potest. Deniq si cancellauerit te¬
stam̃tum suum uł incidit. nulliuis erit mom̃ti.
Si tam̃ testam̃tum suum cancellauerit. et mox
uale uoluerit. ualebit. ex sup̃ma uoluntate. Et
idõ cum miles induxisset testam̃tum suum. mox
anulos suo signasset. qui suꝑ ea recogniturus
erat considabit: quo ꝓposito id fecerit. Nam si
uoluntatis mutate eum penituisset ꝓbabitur.
renouatum testam̃tum intelligitur. qđ si ideo
ue ea que scͥpta fuerant legi possint. causa ir¬
riti facti uidicii potior existimabitur.¬
estam̃tum ante militiam factum amilite.
siinmilitia decesserit uire militari uase. si mili¬
tis uoluntas contraria non sit. duius pius res¬
cripsit. Si quis se scribat hr̃dem in testam̃¬
tomilitis. non remittitur ei senatus consultipe
potest. et alium post tp̃s. uł exconditione ułm
conditione. Item tam. sibi quam uire militari
testam̃tum facere potest ⁊ soli filio tamrisi sibi ñ

Expanded text:
ita et adimere potest. denique si cancellauerit teita et adimere potest. denique si cancellauerit testamentum suum uel inciderit, nullius erit momenti: si tamen testamentum cancellauerit et mox ualere uoluerit, ualebit ex supr‹em›a uoluntate. et ideo cum miles induxisset testamentum suum, mox anulo suo signasset, qui super ea re cogniturus erit considerabit, quo proposito id fecerit: nam si mutatae uoluntatis eum paenitu‹i›sse probabitur, renouatum testamentum intellegetur: quod si ideo, ne ea quae scripta fuerant legi possint, causa irriti facti iudicii potior existimabitur.Testamentum ante militiam factum a milite, si in militia decesserit, iure militari valere, si militis voluntas contraria non sit, divus Pius rescripsit. Si quis se scribat heredem in testamento militis, non remittitur ei senatus consulti potest et alium post tempus uel ex condicione uel in condicionem.Item tam sibi quam filio iure militari testamentum facere potest: et soli filio, tametsi sibi non