comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
rõib . aliud iniciu belli capere possent. Erat ut supͣ demostr¬
aiumus manui certa nulla: nõ p̃sidu: nõ oppidũ quod se
armis defenderet ied ĩ oẽs partes duꝑsã multitudo ubicu¬
nꝙ aut uallis abdita: aut locus siluestris : aut palus impedita
spe p̃sidũ aut salutis aliqua offerebat cõsederat. Hec loca
uicinitatib er̃at nota. magnãꝙ res diligẽtia reꝗrebat. nõ
ĩ sum̃a ex̾citui tuẽda: nullu cũ poterat uniu̾sis ꝑterritis
ac disꝑsis periculu accidere sed ĩ singulis militib cõserũãdis.
ñ ex parte rei ad salute ex̾citus ꝑtinebat na et pri
cupiditas multos lõgius euocabat. & silue incertis occultisq¬
itinerib cõterctos adire ꝓhibebãt. Si negotui cõtici stirpe ꝙ hõiu:
scrleratoꝵ intertici uellẽt. dimittẽde plures manus Ideducẽdiꝙ Iessẽt

Expanded text:
rationibus aliud initium belli capere possint. Erat, ut supra demonstrrationibus aliud initium belli capere possint. Erat, ut supra demonstravimus, manus certa nulla, non oppidum, non praesidium, quod se armis defenderet, sed in omnes partes dispersa multitudo. Vbi cuique aut valles abdita aut locus silvestris aut palus impedita spem praesidi aut salutis aliquam offerebat, consederat. Haec loca vicinitatibus erant nota, magnamque res diligentiam requirebat non in summa exercitus tuenda nullum enim poterat universis a perterritis ac dispersis periculum accidere, sed in singulis militibus conservandis; quae tamen ex parte res ad salutem exercitus pertinebat. Nam et praedae cupiditas multos longius evocabat, et silvae incertis occultisqitineribus confertos adire prohibebant. Si negotium confici stirpemque hominum sceleratorum interfici vellet, dimittendae plures manus diducendique
Abbreviated transcription (Latin):
militu labore sub leuaret. Presidio impedimẽtis legioẽ
quattuordecima reliꝗt: unã ex us trib quas ꝓxĩe cõscriptat
ex italia traduxerat. ei legĩoi castrisꝙ. Q.Tuliu Cicerone
p̃fecit. ducẽtosq ectes attribuit. Partito excitu .T. Labienu
cũ legiõib trib ad occeaũ uersui ĩ eas partes que menapioi
attingũt ꝓficisci iubet.C. Treboniu cu pari legĩou nuo
ad ea regic̃e que ĩ aduatucos adiacet depopulanda mittit.
Ipie ad flumen scalden cu reliꝗs trib: quod influit ĩ mosã
extremasq arduenne partes ire cõstituit. quo cu paucii eꝗ
prefectu ambiorige audiebat. Discedens post dic s¬
timu sete reu̾surꝑ cõtirmat: qua ad die ei legioni que in
p̃sidio reliquebatur. deberi trum̃tu sciebat Labienu Trebo¬
niũꝙ hortat᷑. si rei .p. cãmodo facere possint ad eig die
eu̾tãt᷑ ut rursus cõmirucato cõsilio. exploratisq hot

Expanded text:
ret. Praesidio impedimentis legionem quartamdecimam reliquit, unam ex eis tribus, quas proxime conscriptas ex Italia traduxerat. Ei legioni castrisque Quintum Tullium Ciceronem praeficit ducentosque equites attribuit. Partito exercitu Titum Labienum cum legionibus tribus ad Oceanum versus in eas partes quae Menapios attingunt proficisci iubet; Gaium Trebonium cum pari legionum numero ad eam regionem quae ad Aduibus ad flumen Scaldem, quod influit in Mosam, extremasque Arduennae partis ire constituit, quo cum paucis equitibus profectum Ambiorigem audiebat. Discedens post diem septimum sese reversurum confirmat; quam ad diem ei legioni quae in praesidio relinquebatur deberi frumentum sciebat. Labienum Treboniumque hortatur, si rei publicae commodo facere possint, ad eum diem revertantur, ut rursus communicato consilio exploratisque hostium
Abbreviated transcription (Latin):
Simul signa ad hoste cõu̾ti acĩẽq dirigi iubet: & paucis tur-¬
mis p̃sidio ad impedim̃ta dimisis: reliquos eꝗtes ad latđa
disponit. Cȩleriter nr̃ĩ elamore sublato pila ĩ hostes im¬
mitũt. Illi ubi preter spe quas tugere credebãt intes¬
tis signis ad le na uiclerũt. impetu m̃o terre nõ potu¬¬
erũt: ac pͥmo cõcursu ĩ fũga cĩnerti ꝓxĩai siluas petuer̃t¬

Expanded text:
Simul signa ad hostem converti aciemque dirigi iubet, et paucis turSimul signa ad hostem converti aciemque dirigi iubet, et paucis turmis praesidio ad impedimenta dimissis reliquos equites ad latera disponit. Celeriter nostri clamore sublato pila in hostes immittunt. Illi, ubi praeter spem quos fugere credebant infestis signis ad se ire viderunt, impetum modo ferre non potuerunt ac primo concursu in fu
Abbreviated transcription (Latin):
nis militu: primisq ercini cõuocatis: quid siu cõsilũ sit pr¬
iub&. lis reb fuge simile protetiõe fecit. Hec quoꝙ ꝑ
deterũt. Uix agmen nouissimu extra munitiõẽs ꝓcesseãt
cu galli cohortati int̾ se ne sperata ꝗde p̾da ex mãibus
dimitterẽt. longu ẽẽ ꝑterritii romanis germanoꝵ aux¬
liu exprctari: ne ꝙ sua pati cugnitate ut tãtis copiis
ta exigua manũ p̃serti tugiẽte att impedita adoriri
flumen elicere eade usui simulatioe ttinerii. placide pr-¬
ogrediebat᷑. Tu ymissis paululu impedim̃tis: atꝙ ĩ tumu-¬
lo quoda collocatis. habetis inꝗt milites qua petistis fa-¬
cultate. hoste impedito atꝙ iniquo loco tenetis: p̃state
eande nobis ducib uirtute qua sepenumero imperatõi
prestitistis: atq illu addesse & hec tora cernere existimate.

Expanded text:
nis militum primisque ordinibus coactis, quid sit sui consilii prnis militum primisque ordinibus coactis, quid sit sui consilii prjubet. His rebus fugae similem profectionem efficit. Haec quoque deferuntur. Vix agmen novissimum extra munitiones processerat, cum Galli cohortati inter se, ne speratam praedam ex manibus dimitterent—longum esse perterritis Romanis Germanorum auxilium exspectare, neque suam pati dignitatem ut tantis copiis tam exiguam manum praesertim fugientem atque impeditam adoriri flumen eliceret, eadem usus simulatione itineris placide progrediebatur. Tum praemissis paulum impedimentis atque in tumulo quodam collocatis "Habetis," inquit, "milites, quam petistis facultatem: hostem impedito atque iniquo loco tenetis: praestate eandem nobis ducibus virtutem, quam saepe numero imperatori praestitistis, atque illum adesse et haec coram cernere existimate."
Abbreviated transcription (Latin):
ssent. lii cõtirmatis reb comiu fa tribate cũ cꝗtatu. custodis
Lahienu cu una legiõẽ q̃ ĩ ror sinib hiemauerat adoriri
parabant. In ꝙ ah eo nõ lõgius bidui iua aborat: cũ duac
uenisie legianii missa Calarii cognoscũt. Positis castris a
milii passuu .xu. auxilia germanoꝵ expectare cõstituũt.
abienus hostiu cognito cõsilio iperãt temeritate eo
entii relicto cu.XXU. cohortib magnoꝙ eꝗtatu cõtra hos¬
te ꝓficistit᷑ & mile passuũ inter misso spatio castra cõmuĩt
Frat int Labienu atro heste difticili trãsitu flumen ripisꝙ
preruptis: noc neꝙ ip̃e trãsire hẽbat ĩ aĩo. neꝙ hostes
trãsituros existimabat. Augebat᷑ auxilioꝵ quotidie spes. Lo
sese suas ex̾cituiꝙ tortunas ĩ dubiu nõ deuocatur. et pos-¬
gallicis reb fauere natura cogebat. Labienus noctu tribu¬

Expanded text:
ssent. His confirmatis rebus Commium Atrebatem cum equitatu custodis ssent. His confirmatis rebus Commium Atrebatem cum equitatu custodis Labienum cum una legione, quae in eorum finibus hiemaverat, adoriri parabant. Iamque ab eo non longius bidui via aberant, cum duas venisse legiones missu Caesaris cognoscunt. Positmilibus passuum 15, auxilia Germanorum expectare constituunt. Labienus, cognito hostium consilio, sperans temeritate eorum viginti quinque cohortibus magnoque equitatu contra hostem proficiscitur et mille passuum intermisso spatio castra communit. Erat inter Labienum atque hostem difficili transitu flumen ripisque praeruptis. Hoc neque ipse transire habebat in animo neque hostes transituros exissese suas exercitusque fortunas in dubium non devocaturum, et posGallicis rebus favere natura cogebat. Labienus nocte tribu
Abbreviated transcription (Latin):
uenisse germanos ĩ amicitia: cognouerat. Hȩc pͥus illi detrahẽ
uxilia existimabat ꝗͣ ipsu tello lacesseret: ne desꝑata
ute aut se ĩ menapios abderet. aut cũ trãs rhenanis cõgredi
cogeret hoc inito cõsilio totius ex̾citus impedim̃ta ad la-¬
bienu ĩ treuiros mittit. duasꝙ legiões ad eu proficisci iubet
ip̃e cu legiõib expeditis ꝗnꝙ ĩ menapios ꝓficiscit᷑: illi nulla¬
coacta mãu loci p̃sidio freti ĩ siluas paludesꝙ cõtugiũt. suaq
eode conferũt. Casar partitis copus cũ .C. fabio legato et.M.
Crasis quȩstore celerit̾ effectu põtib adut tripartito ex̾citu.¬
edificia uicosꝙ incẽdit magno pecoris atꝙ hõiu nũo potitur.
Quubus reb concti menapu. legatos ad eu pacis petẽche cauia
mittũt. Ille obsidib acceptis hostiu se habituꝵ numero
cõtymat si aut Ambiorige aut eius legntos finib sius recepi

Expanded text:
venisse Germanis in amicitiam cognoverat. Haec prius illi detrahenda venisse Germanis in amicitiam cognoverat. Haec prius illi detrahenda auxilia existimabat quam ipsum bello lacesseret, ne desperata salute aut se in Menapios abderet aut cum Transrhenanis congredi cogeretur. Hoc inito consilio totius exercitus impedimenta ad Labienum in Treveros mittit duasque legiones ad eum proficisci iubet; ipse cum legionibus expeditis quinque in Menapios proficiscitcoacta manu, loci praesidio freti, in silvas paludesque confugiunt, suaque eodem conferunt. Caesar partitis copiis cum Fabio et M. Crasso quaestore, celeriter effectis pontibus, adit tripertito, aedificia vicosque incendit, magno pecoris atque hominum numero potitur. Quibus rebus coacti Menapi, legatos ad eum pacis petendae causa mittunt; ille obsidibus acceptis hostium se in numero eos hm confirmat, si aut Ambiorigem
Abbreviated transcription (Latin):
uenia. excuiatiõemꝙ accipit. ꝙ estiuo tp̃re instãte belli nõ qu¬
estiõĩs essẽ arburat᷑: obsidib imꝑatis .c. hos hedius custodiẽdos
tradit. Fode carnites legatos obsidesq mittũt usi de p̃catoribus
remis: quoꝵ erat ĩ elientela eade ferũt respõsa. Peragit cã¬
ciliu cxsar. eꝗtes imꝑat ciuitatib. Hac parte gallię pacata.
totus & mẽte & aĩo ĩ bellie treuiroꝵ & ambiorigis institit.
Caurinũ cu eꝗtatu senonu secu ꝓficisci iubet: ne quis aut ex
huiꝰ iracũdia/ aut ex eo q̃d metuerat ocdio auitatis motus exi¬
stat. lis reb cõstitutis : ꝙ ꝓ explorato hẽbat Ambiorige p̃lio
nõ eẽ cõcertatuꝵ: reliqua eiꝰ cõsilia aĩo circũspiciebat. Frãt
menapii propinqui eburonu sinib. perpetius paludib siluisꝙ
muniti. qui uni ex gallia de pace ad caesare legatos nũꝗͣ mi¬
serant. Cu us ẽe hospitiu Ambiorigi sciebat. ite ꝑ treiuros

Expanded text:
 non quaestionis esse arbitrabatur. Obsidibus imperatis centum hos Aeduis custodiendos tradit. Eodem Carnutes legatos obsidesque mittunt usi deprecatoribus Remis, quorum erant in clientela: eadem ferunt responsa. Peragit concilium Caesar equitesque imperat civitatibus. Hac parte Galliae pacata totus et mente et animo in bellum Treverorum et Ambiorigis insistit. Cavarinum cum equitatu Senonum secum proficisci iubet, ne quis aut ex huius iracundia aut ex eo, quod meruerat, odio civitatis motus exsistat. His rebus constitutis, quod pro explorato habebat Ambiorigem proelio non esse concertaturum, reliqua eius consilia animo circumspiciebat. Erant Menapii propinqui Eburonum finibus, perpetuis paludibus silvisque muniti, qui uni ex Gallia de pace ad Caesarem legatos numquam miserant. Cum his esse hospitium Ambiorigi sciebat; item per Treveros
Abbreviated transcription (Latin):
ctis sum̃o militu sudore ad sines aruernoꝵ peruenit.
Quib opp̃ssis in opinãtib ꝙ sẽ cebenna ut muro munitos
existimabãt. ac ne singulari ꝗde unꝗͣ hõi eo tpr̃e añi
semite patuerãt eꝗtib imꝑat: ut ꝗͣlitissime possũt uagẽt.
et qͣmaximũ hostib terrore inferrãt. Celerit̾ hȩc fama

Expanded text:
ctis summo militum sudore ad fines Arvernorum pervenit. ctis summo militum sudore ad fines Arvernorum pervenit. Quibus oppressis inopinantibus, quod se Cevenna ut muro munitos existimabant, ac ne singulari quidem umquam homini eo tempore anni semitae patuerant, equitibus imperat, ut quam latissime possint vagentur et q
Abbreviated transcription (Latin):
cõmuti udebat. Interi: Lucterius Cadurcus ĩ ruthenos
misłus ea ciuitatu aruernis cõciuat. Prograessus in
nitiobriges & gabalos: ab utrisq obsides accipit. et ma¬
gna toacta manu ĩ ꝓiũtia narbone uersus eruptioe
face cõtẽdit. Qua re nũciata Casar õib cõsilui anteu̾tẽdũ
ex istimauit ut narbone ꝓfĩcisteret᷑. ẜo cũ ueniss& tim̃te
cõfirmat: p̃sidia ĩ ruthenis ꝓiũtialib uolcis arctumicis:
tolosatib circũq narbone quȩ loca erãt hostib finitima
cõstituit: parte copiart ex ꝓũtia supplem̃tu quos ex italia
adduxerat ĩ heluetios ꝗ tines aru̾noꝵ cõtingũt cõuenire
iub&. lis reb comparatis: rep̃sso ia lucterio & remoto
ꝙ intrare intra p̾sidia ꝑiculosu putabat ĩ heluetios ꝓfi¬
ciicitur. et sic cebenna qui aruernos ab heluus diseludit
durissimo tpr̃e añi altissimarniues iter impediebãt: tamẽ
discussa niue sex ĩ altitudie pedu: atꝙ ita uiis pateta¬

Expanded text:
committi videbat. Interim Lucterius Cadurcus in Rutenos missus eam civitatem Arvernis conciliat. Progressus in Nitiobriges et Gabalos ab utrisque obsides accipit et magna coacta manu in provinciam Narbonem versus eruptionem facere contendit. Qua re nuntiata Caesar omnibus consiliis antevertendum existimavit, ut Narbonem proficisceretur. Eo cum venisset, timentes confirmat, praesidia in Rutenis provincialibus, Volcis Arecomicis, Tolosatibus circumque Narbonem, quae loca hostibus erant finitima, constituit; partem copiarum ex provincia supplementumque, quod ex Italia adduxerat, in Helvios, qui fines Arvernorum contingunt, convenire iubet. His rebus comparatis, represso iam Lucterio et remoto, quod intrare intra praesidia periculosum putabat, in Helvios proficiscitur. Etsi mons Cevenna, qui Arvernos ab Helviis discludit, durissimo tempore anni altissima nive iter impediebat, tamen discussa nive sex in altitudinem pedum atque ita viis patefa
Abbreviated transcription (Latin):
pedim̃ta oĩu legioũ aduatuca cõtulit. io castelli num̃ est.
hoc fere ẽ: medus eburonu tinib ubi Titurius atꝙ aurũ¬
culeius hiemãdi cã cõstenderãt. hũc cũ reliꝗs reb locũ¬

Expanded text:
pedimenta omnium legionum Aduatucam contulit. Id castelli nomen est. pedimenta omnium legionum Aduatucam contulit. Id castelli nomen est. Hoc fere est in mediis Eburonum finibus, ubi Titurius atque Aurunculeius hiemandi causa consederant. Hunc cum reliquis rebus locu
Abbreviated transcription (Latin):
efficere cõsuerũt. Młti ex suis finib egressi se suaqꝙ oĩa alienissi¬
mis crediderũt. Catauoleus rex dimidiȩ partis eburonu ꝗ
una ci ambiorige cõsiliu inierat xtate ian confectus cuil
belli aut fuge ferre nõ posset õib p̃cib detestatus Amb iorigẽ
ꝗ eius cõsilii auestor fuiss&: taxo cuius magna copta ĩ gallia
germanuꝙ eopia ẽ se exanimauit. Segnicondrusi ex gẽte
et nũo germanoꝵ: qui sũt int̾ eburões treuirosq legatos ad
aesare miserut. eratu ne se ĩ hostiu nũo aucer&
germanoꝵ ꝗ etient citra rhenũ cẽ ẽẽ una udicaret nihil
se de bello cogitasse. nuila Ambrorigi auxilia misise. C&sar exp¬
lorata re questiõe captiuoꝵ si qui ad eos eburones ex fuga cõ¬
uenisient ad se ut reducerẽt imꝑauit. si ita fecissent fines
eoꝵ uiolatuꝵ negauit. Tu copiii ĩ trei partes distributis im¬

Expanded text:
efficere consuerunt; multi ex suis finibus egressi se suaque omnia alienissiefficere consuerunt; multi ex suis finibus egressi se suaque omnia alienissimis crediderunt. Catuvolcus, rex dimidiae partis Eburonum, qui una cum Ambiorige consilium inierat, aetate iam confectus, cum belli aut fugae ferre non posset, omnibus precibus detestatus Ambiorigem, qui eius consilii auctor fuisset, taxo, cuius magna in Gallia Germaniaque copia est, se exanimavit. Segni Condrusique, ex gente et numero Germanorum, qui sunt inter Eburones Treverosque, legatos ad Caesarem miserunt oratum, ne um, qui essent citra Rhenum, unam esse causam iudicaret: nihil se de bello cogitavisse, nulla Ambiorigi auxilia misisse. Caesar explorata re quaestione captivorum, si qui ad eos Eburones ex fuga convenissent, ad se ut reducerentur, imperavit; si ita fecissent, fines eorum se violaturum negavit. Tum copiis in tres partes distributis im
Abbreviated transcription (Latin):
dit uiusut ipsu incautu etia atq imparatu incideret.
pͥusq eius aduẽtui ab hõib iuderet᷑ ꝗͣ fama ac nũtus
afferet᷑. Sic magnȩ fuit fertunȩ om̃i militari instru¬
mẽto quod circu se habebat erepto redis eꝗsꝙ comp̃-¬
hẽsis ipsu effuigere morte. Sed hoc quoꝙ tactu ẽ ꝙ edi¬
ficio ei reũdato silua ut sũt fere domicia galloꝵ. ꝗ iutãdi
estus causa plerunq siluaꝵ atꝙ fluminu petũt ꝓpĩꝗtates
Comites familiaresq eius angusto ĩ loco eꝗtu nr̃oꝵ ium pa
as iuditione cõduxerit. ꝙ p̃lio dimicãdu ño exti mauit
in tpr̃e exclusus et repẽtino eꝗtu aduẽtu ꝓhibitus cu
cu reliquũ ex̾citu subseꝗ crederet dubiu ẽ: ied certe
dimissis ꝑ agros nũtus sibi quẽꝙ cõsulere iussit. Quoꝵ
pars ĩ arduenna silua pars ĩ cõtinẽtes paludes ꝓfugit.¬
qui occxmo fuerũt: u ĩ silius sese occultauerũt quas estus

Expanded text:
et, priusque eius adventus ab omnibus videretur, quam fama ac nuntius adferretur: sic magnae fuit fortunae omni militari instrumento, quod circum se habebat, erepto, raedis equisque comprehensis ipsum effugere mortem. Sed hoc quoque factum est, quod aedificio circumdato silva, ut sunt fere domicilia Gallorum, qui vitandi aestus causa plerumque silvarum atque fluminum petunt propinquitates, comites familiaresque eius angusto in loco paulisper equitum nas iudicione non conduxerit, quod proelio dimicandum non existimarit, an tempore exclusus et repentino equitum adventu prohibitus, cum reliquum exercitum subsequi crederet, dubium est. Sed certe dimissis per agros nuntiis sibi quemque consulere iussit. Quorum pars in Arduennam silvam, pars in continentes paludes profugiti Oceano fuerunt, his insulis sese occultaverunt, quas aestus
Abbreviated transcription (Latin):
sese cõtesti subsequi dicit. Basiliui ut imꝑatu ẽ facit ce¬
lerit᷑. Contra õiu opiniõe cõtecto itinere: młtos ĩ agris
mopinantes de prehẽdit. Eoꝵ inditio ad ipsu Ambiorige
cõtendit quo ĩ loco cũ paucis eꝗtib este dicebat᷑. Multu

Expanded text:
sese confestim subsequi dicit. Basilus, ut imperatum est, facit. Cesese confestim subsequi dicit. Basilus, ut imperatum est, facit. Celeriter contraque omnium opinionem confecto itinere multos in agris inopinantes deprehendit: eorum indicio ad ipsum Ambiorigem contendit, quo in loco cum paucis equitibus esse dicebatur. Mu
Abbreviated transcription (Latin):
Sed ne oĩo metu recucus sui barbaris tolleret: atꝙ ut eoꝵ auxi¬
lia tardaret. reducto excita parte uitia põtis: que ripas ub¬
ioꝵ cõtingabat ĩ õgitudie pedu aiscetoꝵ rescindit: attꝓ
ĩ extremo põte turri tabulatoꝵ quatum cõstitut p̃sidiu q
cohortiu duodeqi pontis tuẽdicã ponit magnisꝙ eũ locum
munitiõib tirmat. fi loco p̃sidioꝙ .c. sulcatiu Tulliu adole¬¬
scente p̃tecit. Ipse cũ maturescere trũm̃ta inciꝑẽt: aed bel¬
lu: Ambiorigii ꝓfẽ tui ꝑ arouenna siluꝵ que est totius
galliȩ maxĩa atꝙ ab ripis rheni sinibꝙ treuroꝵ ad ner¬
iuos ꝑtin& milibꝙ amplius ꝗngẽtis ⁊ iongitudĩẽ patet.
2. Minutiu Basiliu cũ om̃i eꝗtatu premittit. si quid celeritate
itineris atꝙ oportunitate tpr̃is profice̾ possit. Monet ut ignes
fieri ĩ cashris ꝓhibeat. ne qua eiꝰ aduẽtus ꝓcul significatio fiat

Expanded text:
sed, ne omnino metum reditus sui barbaris tolleret atque ut eorum auxilia tardaret, reducto exercitu partem ultimam pontis, quae ripas Vbiorum contingebat, in longitudinem pedum ducentorum rescindit atque in extremo ponte turrim tabulatorum quattuor constituit praesidiumque cohortium duodecim pontis tuendi causa ponit magnisque eum locum munitionibus firmat. Ei loco praesidioque Gaium Volcatium Tullum adulescentem praefecit. Ipse, cum maturescere frumenta inciperent, ad bellum Ambiorigis profectus per Arduennam silvam, quae est totius Galliae maxima atque ab ripis Rheni finibusque Treverorum ad Nervios pertinet milibusque amplius quingentis in longitudinem patet, Lucium Minucium Basilum cum omni equitatu praemittit, si quid celeritate itineris atque opportunitate temporis proficere possit; monet, ut ignes in castris fieri prohibeat, ne qua eius adventus procul significatio fiat:
Abbreviated transcription (Latin):
discẽdi cã proficiscũtur. Oruides a uello abesse cõsuerũt
neꝙ tributa una cũ reliꝗs pẽdũt. militie uatatiões  oui ꝙ
ea lr̃ĩs mãdare. cũ ĩ reliꝗs fere reb publicis pͥuatisq ra-¬
discũt lr̃ĩs cõfisbs minus memoriȩ studere: quod fere ple¬
risq accidit ut p̾sidio lraꝵ diligẽtia ĩ ꝑdiscẽdo ac memo¬
ri remittãt. Impͥmis hoc uolũt ꝑsuadere nõ interire aĩas
sed ab us post moͬte trãsire ad alios: atꝙ hoc maxĩe ad ui¬
rtute excitari putãt metu moͬtis negleeto. Multa p̃terea
de siderib atꝙ eora motib: de mũdi ac terraꝵ magnitu¬¬
diẽ: de reꝵ natura. de deoꝵe immoͬtaliu iu ac potestate
disputãt & uuiẽtuti tradũt. Alteꝵ genus est eꝗtu. li
cu ẽ uiui atꝙ aliquod bellu incidit: qđ fere añ Cesaris
aduẽtu quot m̃is accidere solebat. uti aut ip̃i iniurias inte¬

Expanded text:
discendi causa proficiscuntur. Druides a bello abesse consueverunt, discendi causa proficiscuntur. Druides a bello abesse consueverunt, neque tributa una cum reliquis pendunt. Militiae vacationem omniumque ea litteris mandare, cum in reliquis fere rebus, publicis privatisque ratdiscunt, litteris confisos minus memoriae studere: quod fere plerisque accidit, ut praesidio litterarum diligentiam in perdiscendo ac memoriam remittant. In primis hoc volunt persuadere, non interire animas, sed ab aliis post mortem transire ad alios, atque hoc maxime ad virtutem excitari putant metu mortis neglecto. Multa praeterea de sideribus atque eorum motu, de mundi ac terrarum magnitudine, de rerum natura, de deorum immortalium vi ac potestate disputant et iuventuti tradunt. Alterum genus est equitum. Hi, cum est usus atque aliquod bellum incidit quod fere ante Caesaris adventum quotannis accidere solebat, uti aut ipsi iniurias infe
Abbreviated transcription (Latin):
uiatus aut publicus eoꝵ decreto nõ steterit sacrificus interdicũt.
Hec pena apiu eos grauissima ꝗb ita ẽ int̾elictu: i nuõ
mpioꝵ ac sceleratoꝵ hẽnt᷑ iis oẽs decedũt. adit
monẽꝙ defugiũt: neꝗex cõtagiõe incõmodi accipiant.
neꝙ ui petẽtib ius reddit᷑. neq honos ullus cõmunicatur.
Iis aũt oĩb druidib pest unus ꝗ sũma int̾ eos ht̃ aut-¬
toritate. hoc mortuo: aut si quis ex reliꝗs excellit digni-¬
ate succedit. aut si sũt plures pares suffragio dru
nõ nũꝗͣ et̃ de pͥncipatu armis cõtẽdũt. li certo añi tp̃r
ĩ sinib carnutu. quȩ regio totius galliȩ media habet᷑
cõsulũt ĩ loco cõsecrato. Huc oẽs undiꝙ ꝗ cõtrou̾sias heñt
cõueniuĩt eorꝙ iuditus decretuꝙ parẽt. Disciplina ĩ
tania reꝑta atꝙ inde ĩ gallia trãslata existimat
Et nũc ꝗ diligẽtius ea re cognoscere uolũt plerũꝙ illo

Expanded text:
tetit, sacrificiis interdicunt. Haec poena apud eos est gravissima. Quibus ita est interdictum, hi numero impiorum ac sceleratorum habentur, his omnes decedunt, aditum sermonemque defugiunt, ne quid ex contagione incommodi accipiant, neque his petentibus ius redditur neque honos ullus communicatur. His autem omnibus druidibus praeest unus, qui summam inter eos habet auctoritatem. Hoc mortuo aut si qui ex reliquis excellit dignitate succedit, aut, si sunt plures pares, suffragio dru armis de principatu contendunt. Hi certo anni tempore in finibus Carnutum, quae regio totius Galliae media habetur, considunt in loco consecrato. Huc omnes undique qui controversias habent conveniunt, eorumque judiciis decretisque parent. Disciplina in Britannia ret nunc qui diligentius eam rem cognoscere volunt, plerumque illo
Abbreviated transcription (Latin):
fica & iumptuosa. Omia quęꝙ auuis cardi fusse arbirãt᷑
igne inferũt ẽt aĩalia. Ao paulo añ supra hãc memoria:
seruos & eliẽtes quos ab ui dilectoi ẽẽ cõstabat. iustis fune¬
rim cõfuetis una cremabãt. Quẽ ciuitatas cõmodius suã
gistratu edeferat neue ẽũ alio cõmunicat. ꝙ sepe hoius tem¬
rarios atꝙ impeditos falsii rumorib terreri: & ad facinꝰ¬
impelli et de sum̃is reb cõsiliũ caꝑe cognitũ ẽ. magistratus
q̃ uisa sũt occultãt. quȩꝙ esse ex usu iudicauerĩt młtitudini
ꝓclũt. de re.p. nisi ꝑ cõsiliũ loꝗ ñẽ tõcedit᷑ Germani
młtu ab hac cõsurtudiẽ differũt. Na neꝙ druides hẽnt¬
ꝗ reb diuinis p̃sũt: neꝙ sactiçiis itudẽt. Deoꝵ numẽo
Uita oĩs ĩ uenatiõb atꝙ ĩ studus rei militaris cõsistit: ab
par uulis duritiei ac labori studẽt. Qui diutiisime impuberri

Expanded text:
fica et sumptuosa; omniaque quae vivis cordi fuisse arbitrantur in fica et sumptuosa; omniaque quae vivis cordi fuisse arbitrantur in ignem inferunt, etiam animalia, ac paulo supra hanc memoriam servi et clientes, quos ab his dilectos esse constabat, justis funeribus confectis, una cremabantur. Quae civitates commodius suam gistratum deferat, neve cum quo alio communicet; quod saepe homines temerarios atque impeditos falsis rumoribus terreri, et ad facinimpelli et de summis rebus consilium capere cognitum est. Magistratus quae visa sunt occultant quaeque esse ex usu iudicaverunt multitudini produnt. De re publica nisi per concilium loqui non conceditur. Germani multum ab hac consuqui rebus divinis presint, neque sacrificiis student. Deorum numero Vita omnis in venationibus atque in studiis rei militaris consistit. Ab parvulis labori ac duritiae student. Qui diutissime impuberes
Abbreviated transcription (Latin):
p̃dicãt: idꝙ ab aruidib ꝓlitũ dicũt. Ob ea cã spatia oĩs
tp̃ris nõ numero dieri : sed noctiu finũt. dies natales
et mẽsiu et anoꝵ initia sic obseruãt. ut nocte diem¬
subsequat᷑. in reliꝗs uite institutis hoc fere a reliquis
differũt. ꝙ suos liberos nisi cũ adoleuerĩt: ut munus mi-¬
litiȩ̨ sustinere possint. pala ad se adire nõ patiũt᷑ : filiũq ĩ
puerili etate ĩ publico ĩ cõspectu pr̃is assistere turpe ducunt.
Siri ꝗͣtas pecunias ab uxoribus dotis nõĩe acceperũt tãtas
ex sius bonis ixtimatiõe facta cũ dotib cõmunicãt. hiꝰ oĩs pe¬
cunis cõiuneti rõ hẽt᷑. fructusq seruat᷑. Uter eoꝵ uita suꝑ¬
cũ pr̃ familiȩ illustriore: oco natui decessit. eiꝰ ꝓpĩꝗ cãue¬
niũt. et de moͬte si res ⁊ susuitiõe uẽit de uxorib ĩ serui¬
excruciatas int̾ficiũt. tunera sunt ꝓ cuitu gallort magni¬

Expanded text:
 ab druidibus proditum dicunt. Ob hanc causam spatia omnis temporis non numero dierum, sed noctium finiunt. Dies natales, et mensium et annorum initia sic observant, ut noctem disubsequatur. In reliquis vitae institutis hoc fere a reliquis differunt, quod suos liberos, nisi cum adoleverint ut munus militiae sustinere possint, palam ad se adire non patiuntur, filiumque puerili aetate in publico in conspectu patris assistere turpe ducunt. Viri quantas pecunias ab uxoribus dotis nomine acceperunt, tantas ex suis bonis aestimatione facta cum dotibus communicant. Hujus cuniae coniunctim ratio habetur fructusque servantur: uter eorum vita supcum paterfamiliae illustriore loco natus decessit, eius propinqui conveniunt et, de morte si res in suspicionem venit, de uxoribus in serviexcruciatas interficiunt. Funera sunt pro cultu Gallorum magni
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗ aliquo sũt nuo atꝙ honore genera sũt duo. Na plebs
pene seruoꝵ hĩt loco : quę nihil habet ꝑ se nlło achibet᷑
cõsilio. Pleriq cũ aut aere alieno: aut magnitudĩe tributor
aut iniuria potẽtioꝵ p̃mũt᷑. sese ĩ seruitute dicãt nobilibus.
n hos eade oĩa sũt iura quȩ̨ dñĩs ĩ seruos. Sed de i¬

Expanded text:
i aliquo sunt numero atque honore, genera sunt duo. Nam plebes i aliquo sunt numero atque honore, genera sunt duo. Nam plebes paene servorum habetur loco, quae nihil audet per se, nullo adhibetur consilio. Plerique, cum aut aere alieno aut magnitudine tributorum aut iniuria potentiorum premuntur, sese in servitutem dicant nobilibus: in hos eadem omnia sunt iura, quae dominis in ser
Abbreviated transcription (Latin):
ab heduus ad se trãsducerẽt obsidesq ab iii pͥncipu filios acci¬
ꝑent: & publice iurare cogerẽt nihil se cõtra sequanos cõsilu
inituros: & parte finitimi agri ꝑ uim occupatam possiderẽt.
gallięꝙ totius pͥncipatu obtinerẽt. Qua necessitate adductus
aluutiacus auxilu pẽtẽdi cã roma add senatuo ꝓfectus imꝑte¬
eta re redierat. Aduẽtu Casaris facta cõmutatiõe rerꝑ: obsidib
heduis redditis. uiterib cliẽtelis restitutis: nouis ꝑ Casare
dignitateꝙ amplificata: sequani pͥncipatu dimiserãt /. ĩ cor
locu remi successerãt. Quos ꝙ adequare apud casare gr̃a
cõiungi poterãt : se remis ĩ cliẽtela dederãt. hus illi diligẽt᷑
tuebãt᷑/ ita et noua et repẽte collecta auctoritatem tenerhãt
co cũ statu res erat ut nõ longe principes hẽrent᷑ heduis
secũdu locu dignitatis remi obtinerẽt. In õĩ gallia eoꝵ hũũs

Expanded text:
pum filios acciperent et publice iurare cogerent nihil se contra Sequanos consili inituros et partem finitimi agri per vim occupatam possiderent Galliaeque totius principatum obtinerent. Qua necessitate adductus Diviciacus auxili petendi causa Romam ad senatum profectus infecta re redierat. Adventu Caesaris facta commutatione rerum, obsidibus Aeduis redditis, veteribus clientelis restitutis, novis per Caesarem dignitateque amplificata Sequani principatum dimiserant. In eorum locum Remi successerant: quos quod adaequare apud Caesarem gratconiungi poterant, se Remis in clientelam dicabant. Hos illi diligenter tuebantur: ita et novam et repente collectam auctoritatem tenebant. Eo tum statu res erat, ut longe principes haberentur Aedui, secundum locum dignitatis Remi obtinerent. In omni Gallia eorum
Abbreviated transcription (Latin):
postea ꝗͣ certiores nũcũ de excitu romãoꝵ uenarant cu
oĩb suis sonoꝵq copus quas coegissẽt penitꝰ ad extremos fines
sese recepisse. silua este ili infinita magnitudiẽ qu& appellat
bacenis ac lõge introrsus pertinere. et ꝓ natiuo muro obiee¬
ta. cheruscos a sueius: sueuosꝙ a cheruscis inuirus incursiõĩb ꝙ
ꝓhibere. ad euis initu siluꝵ suruos aduẽtu romĩoꝵ expectae
cõstituisse. Qm̃ ad hũc locũ ꝑuẽtu est: nõ alienu ẽẽ uidet᷑
de galliȩ germanieq morib. et quo differãt ee nationes

Expanded text:
posteaquam certiores nuntii de exercitu Romanorum venerint, cum posteaquam certiores nuntii de exercitu Romanorum venerint, cum nibus suis sociorumque copiis, quas coegissent, penitus ad extremos fines se recepisse: silvam esse ibi infinita magnitudine, quae appellatur Bacenis; hanc longe introrsus pertinere et pro nativo muro obiectam Cheruscos ab Suebis Suebosque ab Cheruscis iniuriis incursionibusque prohibere: ad eius initium silvae Suebos adventum Romanorum exspectare constituisse. Quoniam ad hunc locum perventum est, non alienum esse videtur de Galliae Germaniaeque moribus et quo differant hae nationes
Abbreviated transcription (Latin):
ex sua ciutate auxilia ad treuiros missa: neꝙ ali le ticlem
lesa petũt atꝙ or̃at ut sibi partat. ne cõmui odio germna¬
noꝵ iocẽtes ꝓ nocẽtib penas pẽdãt. si amplius tibsidar uel¬
let dare pollicẽt᷑. Cognita Casar cã reꝑit a sueius auxilia
missa ẽẽ. Ubi hoꝵ satutactioe accepit: aditus uasq in
sueuos ꝑgrit. Interi paucis post ddieb fit ab ubus cer¬
tior sueuos oẽs i uni locie copias cogere: atꝙ us natio¬
nib ꝙ sub eoꝵ sũt imꝑio denũciare: ut auxilia poditatꝰ
eꝗtatusꝙ mittant. lii cognitii reb re trum̃taria ꝓuidat
cãstris idoneũ locu deligit. Ubiii imꝑat. ut pecora declu¬
imꝑitoi hoĩes inopia cibarioꝵ adductos: acd iniqua pug¬
nandi cõditiõe poste deduci. Mandat ut crebros oxplorato¬
res ĩ sueuos mittãt. queꝙ apud eos gerãtur cognoscãt. illi
imꝑata faciũt. et paucii dieb int̾missis reterũt sueuos dẽs

Expanded text:
ex sua civitate in Treveros missa neque ab se fidem laesam: petunt atque orant ut sibi parcat, ne communi odio Germanorum innocentes pro nocentibus poenas pendant; si amplius obsidum vellet, dare pollicentur. Cognita Caesar causa reperit ab Suebis auxilia missa esse; Vbiorum satisfactionem accipit, aditus viasque in Suebos perquirit. Interim paucis post diebus fit ab Vbiis certior Suebos omnes in unum locum copias cogere atque eis nationibus quae sub eorum sint imperio denuntiare, ut auxilia peditatus equitatusque mittant. His cognitis rebus rem frumentariam providet, castris idoneum locum deligit; Vbiis imperat ut pecora deducs atque imperitos homines inopia cibariorum adductos ad iniquam pugnandi condicionem posse deduci; mandat, ut crebros exploratores in Suebos mittant quaeque apud eos gerantur cognoscant. Illi imperata faciunt et paucis diebus intermissis referunt: Suebos omnes,
Abbreviated transcription (Latin):
quis ex plebe cõtra potẽtiore auxilii eger&: Suos eñi opprimi
habet auetoritate. Hec eade rõ ẽ ĩ sum̃a totius galliȩ. Nãꝙ
õẽs cuutates ĩ partes diuisȩ sũt duas. Cu Casar ĩ gallia uẽĩt:
alterius factiõis pͥncipes erãt hedui: alterius sequani. li cũ
ꝑ se minus ualerẽt. ꝙ sum̃a auctoritas antiꝗtus erat ĩ hedius.
magnęco eoꝵ erãt eliẽtele. germanos atꝙ Ario iustu sibi ad¬
iuinxerãt: eosq ad se magnis iacturii pollicitatiõib ꝙ ꝑduxerr̃t
p̃liis uͦ cõplurib tactis secũdii atꝙ om̃i nobilitate heduoꝵ int̾te

Expanded text:
plebe contra potentiorem auxili egeret: suos enim quisque habet auctoritatem. Haec eadem ratio est in summa totius Galliae: namque omnes civitates in partes divisae sunt duas. Cum Caesar in Galliam venit, alterius factionis principes erant Aedui, alterius Sequani. Hi cum per se minus valerent, quod summa auctoritas antiquitus erat in Aeduis magnaeque eorum erant clientelae, Germanos atque Ariovistum sibi adiunxerant eosque ad se magnis iacturis pollicitationibusque perduxerant. Proeliis vero compluribus factis secundis atque omni nobilitate Aeduorum in
Abbreviated transcription (Latin):
infirmas arberes põdere affligũt. atꝙ una ip̃e cõci
Tertiu ẽ genus coꝵ qui uri appellãt᷑. li sut magnitudine
paulo intra elefantos: specie & colere & figura tauri. Mag¬
na uii eort et magna uelocitas. Nec hõi necꝙ fere quam
cõspexerũt partũt. Hos studiose fouers captos int̾niciunt.
Hoc se labore durãt adolescẽtes: atꝙ hoc gnẽ uenatiõis exaertẽt.
& qui plurimos ex iis int̾fecerĩt. relatis ĩ publicũ cornibus
que sint testimõio magna ferũt laude. Sed assuescere ad
hoĩes et mãsueti fieri ne paruuli ꝗde excepti possũt. Am
ludũt: atꝙ ĩ amplissimis epulis ꝓ poculo utũtur. Cxsar po¬
stꝗͣ ꝑ ubios exploratores comꝑit sueuos sese ĩ siluas recepissẽ
pia trum̃ti ueritus: ꝙ ut supͣ demõstrauimꝰ minime
germani agriculture studẽt. cõstituit nõ ꝓgredi longiues.¬

Expanded text:
infirmas arbores pondere affligunt, atque una ipsae concidunt. infirmas arbores pondere affligunt, atque una ipsae concidunt. Tertium est genus earum quae uri appellantur. Hi sunt magnitudine paulo infra elephantos, specie et colore et figura tauri. Magna vis eorum est, et magna velocitas; neque homini neque ferae quam conspexerint parcunt. Hos studiose captos foveis interficiunt. Hoc se labore durant adolescentes, atque hoc genere venationis se exercent. Et qui plurimos ex his interfecerint, relatis in publicum cornibus quae sint testimonio, magnam ferunt laudem. Sed assuescere ad homines et mansueti fieri ne parvuli quidem excepti, possunt. Amludunt atque in amplissimis epulis pro poculis utuntur. Caesar, postquam per Vbios exploratores comperit Suebos sese in silvas recepisse, inopiam frumenti veritus, quod, ut supra demonstravimus, minime omnes Germani agriculturae student, constituit non progredi longius
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑꝑ magnitudiẽ attĩgit. Neꝙ ꝗsꝗͣ est huiꝰ germanie ꝗ se aut
.lx. ꝓcesserit: aut quo ex loco oriat᷑ acceꝑit. Multaꝙ ĩ ea gna
feraꝵ nasci cõstat. quȩ reliꝗs ĩ locis uisã nõ sint: ex ꝗm quę
naxime differãt ab ceteris & memoriȩ tradẽda uidea
hec sũt. Est bos ceru figura: cuiꝰ a media frõte ĩter aures unũ
cornib. ab euis sum̃o sicut palmę ramiꝙ late ditfũndunt᷑:
fade e femine marisq nã: eade forma magnitudoq cornũũ
Sũt ite quȩ appellãt᷑ altes haru est cõsimilis capris figura:
& uarietas pelliũ. sed magnitudĩe paulo añcedũt mutil&ꝙ sũt
cornib et crura sine nodis articulisꝙ hẽnt: neꝙ ꝗetis cã ꝓcum¬
bũt: neꝙ si quo afflicte casu cõciderũt erigere sese aut subleuaẽ
possũt. lis sũt arbores ꝓ cubilib: ad eas se applicãt. atꝙ ita
cies eart stati relĩquat᷑. huc cũ se cõsuetudĩẽ reclinauerĩt

Expanded text:
 magnitudinem attingit. Neque quisquam est hujus Germaniae qui se aut  sexaginta processerit, aut quo ex loco oriatur acceperit. Multaque in ea genera ferarum nasci constat, quae reliquis in locis visa non sint; ex quibus quae maxime differant ab ceteris et memoriae prodenda videantur haec sunt. Est bos cervi figura, cuius a media fronte inter aures unum cornibus, et ab ejus summo, sicut palmae, rami late diffunduntur. Eadem est feminae marisque natura; eadem forma magnitudoque cornuum. Sunt item quae appellantur alces. Harum est consimilis capris figura et varietas pellium; sed magnitudine paulo antecedunt, mutilaeque sunt cornibus, et crura sine nodis articulisque habent; neque quietis causa procumbunt, neque, si quo afflictae casu conciderint, erigere sese aut sublevare possunt. His sunt arbores pro cubilibus, ad eas se applicant, atque ita cies earum stantium relinquatur. Huc cum se consuetudine reclinaverint,
Abbreviated transcription (Latin):
rei nulla ẽ occultatio ꝙ et ꝓmiscue : fluminib ꝑluuntur
& pellib aut parius renonu: tegm̃tis utũt᷑ magna cõpiris
p̃te nuda. Agriculture nẽ studẽt: maiorꝙ pars iuctus eoꝵ
i laeste. caseo: carne cõsistit: neꝙ ꝗsꝗͣ agri modu certus
aut fines ht̃ ꝓpͥos: sed magistratus ac pͥncipes ĩ años singulos
gẽtib cognatiõib ꝙ hõui ꝗ cũ una coierũt ꝗͣtu ei quo loco uesu
eagri attribuũt: atꝙ año post alio trãsire cogũt. Cius ru mł¬
tas afferũt iãs: ne assidua cõsurtudie capti stutliu belli ge¬
rẽdi agricultura cõmutẽt: ne latos fines parare studeat᷑
potẽtiores humiliores possessiõib expellat. ne accuratius
ad frigura atꝙ estus uitãdos edificãt. neꝙ oriat᷑ pecuniȩ̨
cupiditas: qua ex re factioẽs: diuisioẽsꝙ nascũt᷑ ut aĩ¬

Expanded text:
od et promiscue in fluminibus perluuntur, et pellibus aut parvis rhenonum tegumentis utuntur, magna corporis parte nuda. Agriculturae non student, majorque pars eorum victus in lacte, caseo carneque consistit. Neque quisquam agri modum certum, aut fines habet proprios. Sed magistratus ac principes in annos singulos gentibus cognationibusque hominum, qui una coierunt, quantum et quo loco visum est agri attribuunt, atque post annum alio transire cogunt. Ejus rei multas afferunt causas: ne, assidua consuetudine capti, studium belligerandi agricultura commutent; ne latos fines parare studeant, potentioresque humiliores possessionibus expellant; ne accuratius ad frigora atque aestus vitandos aedificent, neque oriatur pecuniae cupiditas, qua ex re factiones dissensionesque nascuntur; ut a
Abbreviated transcription (Latin):
periculo transeantur. Habet fexreos axpagones quos lupos uocant falces ferreat
confixas longissimis contis. Itez ad fossaru opera facienda bidentes ligones palas
rafera alueos cofinos quib terra portetur. habet qͦ dolabras secures asciac
seracs quibus matenies ac
dolantur atq serantur. Habet pretexea
ciunt. Uexu ne singula numerando plura dicantur Un
portare. Ia quo loco us fixrrit castia auomata faciat cuitatem

Expanded text:
periculo transeantur. Habet ferreos arpagones, quos lupos vocant, et falces ferreas confixas longissimis contis, item ad fossarum opera facienda bidentes ligones palas rastra alveos cophinos quibus terra portetur. Habet quoque dolabras secures ascias serras, quibus materies ac pali dedolantur atque serrantur. Habet praetereafaciunt. Verum ne singula enumerando plura dicantur, unportare, ut in quovis loco fixerit castra armatam faciat civitatem
Abbreviated transcription (Latin):
etia uetustius cessaxe non debet: cui pugnandu est pro salute propria et libextate
communi. preserti cu antiqua sit prudensq sententia omnes artes in medi
re. Enumeratio ferramentoru uel machinaru legionis.
Egio autez non tantu militu numero sed etia genere ferxamentor uincere con
longius ac fortius tela iaculentur. Nonsolu aute cãstra defenduntur ueru etiã
o post acie grauis armature ponuntur. Ante quanu imp
loricati nec pedites scutati hostiu possunt stare. In una aute legione . LU. caiexo
baliste esse solent. ite dece onagri. hoc est singula per singulas cohortes in car

Expanded text:
iam vetustus cessare non debet, cui pugnandum est pro salute propria et libertate iam vetustus cessare non debet, cui pugnandum est pro salute propria et libertate communi, praesertim cum antiqua sit prudensque sententia omnes artes in mediIONIS Legio autem non tantum militum numero sed etiam genere ferramentorum vincere coerint, tanto longius ac fortius tela iaculantur. Non solum autem castra defendunt verum etiam in campo post aciem gravis armaturae ponuntur; ante quarum impetum nec equites loricati nec pedites scutati possunt hostium stare. In una autem legione quinquaginta quinque carroballistae esse solent.Item decem onagri, hoc est singuli per singulas cohortes, in car
Abbreviated transcription (Latin):
ourigere cogebantur usq adeo ut tempore hiemis de tegulisuel cingulis que qu
deeicent erte de cannis ulua uel culmo et poreticus tegerentre ⁊dresno esot que¬
decuesut basilicȩ ad pedites in quibus tempestate uel uentis aere tuebato sub tocte
ndeaust ubello Smie ergo legio siue auxilia fuerint exexeo antiuo assidue
sag quidead modibene exercitatus miles prelius eupat uta formuidat dedaatina
posteemo samodu ist in pugna usis amplius peode sse
Thleta uenatur. Auriga propter exigua mercede uel certe plebis fauore
quotidiana meditatione artes suas aut sexuare aut augere consuerut. Malitez
q rei bellice iugibus exexcitiis custodire. eui contigit non tantu gloriosau
sed etia amplior preda que ad opes et dignitates ordo n
xoerudu uuar mies sacramento letus ab exexcitio armoru uel nouellus uel

Expanded text:
dirigere cogebantur, usque adeo ut tempore hiemis de tegulis vel scindulis, quae si dirigere cogebantur, usque adeo ut tempore hiemis de tegulis vel scindulis, quae si deessent certe de cannis ulva vel culmo, et porticus tegerentur ad equites et quaedam velut basilicae ad pedites, in quibus tempestate vel ventis aere turbato sub tecto n bello. Sive ergo legio sive auxilia fuerint, exerceantur assidue; nam quemadmodum bene exercitatus miles proelium cupit, ita formidat indoctus. Postremo sciendum est in pugna usum amplius prodesse qthleta venator auriga propter exiguam mercedem vel certe plebis favorem cotidiana meditatione artes suas aut servare aut augere consuevit: militem,icandi usumque rei bellicae iugibus exercitiis custodire, cui contingit non tantum gloriosa victoria sed etiam amplior praeda, quem ad opes ac dignitates ordo mipro laude vulgi: miles sacramento lectus ab exercitio armorum vel novellus vel
Abbreviated transcription (Latin):
corporis et siminus dimicetur. Illud uexo mauis est quod seruare ordines discunt
et uexilu suu in tantis permixtionibus in ipsa prolusione comitantur. Nec inter doc
liquos erxor existit cu multitudinis sit tanta confusio. Ad palu qͦ uel sudes exer
iltus qͣ et ictus facere pariter assuescant. in adsurgere tripudiantes in clipeu xur sus¬
q subsedere nunc gestiendo prouolare cu saltu nũc cedentes in terga resilire
libus etia palos ipsos procul ferre meditantur ut et ars dirigendi et dextre iurtrtis
possit accrescere. Sagittarii uero uel funlitores scopas hoc est fructicu uel framinus
fione inacie faciebant quod ludentes in campo fecerant semper. Asuescendu Et
etm ut semel tantu funda cieca caput rotetur quu ex ea mittitur axui ded mi
su sola omnes milites meditabantur libxalia saxa iactare qui usus paratior ereditur
quia non desiderat funda. Missibilia q uel plumbatas iugiter perpetuo exeneitio

Expanded text:
is comminus dimicetur; illud vero maius est, quod servare ordines discunt et vexillum suum in tantis permixtionibus in ipsa prolusione comitantur nec inter doctos aliquis error existit, cum multitudinis sit tanta confusio. Ad palum quoque vel sudibus condiscant.Saltus quoque et ictus facere pariter adsuescant, insurgere tripudiantes in clipeum rursusque subsidere, nunc gestiendo provolare cum saltu, nunc cedentes in terga resilire. Missibilibus etiam palos ipsos procul ferire meditentur, ut et ars dirigendi et dexterae virtus possit adcrescere. Sagittarii vero vel funditores scopas, hoc est fruticum vel straminum tione in acie faciebant quod ludentes in campo fecerant semper. Adsuescendum est etiam ut semel tantum funda circa caput rotetur cum ex ea mittitur saxum. Sed et manu sola omnes milites meditabantur libralia saxa iactare, qui usus paratior creditur, quia non desiderat fundam. Missibilia quoque vel plumbatas iugi perpetuoque exercitio
Abbreviated transcription (Latin):
Illud iteru iteruq commones ut solertissime caue i tura nequardo alit
potus inopia mergnt aut cibi quibus malis nalla axte succucitur. Ioeo q
notua muio tanito plura condenda sunt quanto scitue clausure tempus
mn obsidentiu potestate consistere¬

Expanded text:
illud iterum iterumque commonens, ut sollertissime caveatur ne quando aut illud iterum iterumque commonens, ut sollertissime caveatur ne quando aut potus inopia emergat aut cibi, quibus malis nulla arte succurritur; ideoque intra muros tanto plura condenda sunt quanto scitur clausurae tempus in obsidentum potestate consistere
Abbreviated transcription (Latin):
x alto destinata missibilia siue plumbate uel lancee exut
fundis siue fustibalies directa quanto excelsiore loco exeunt tanto longius
int. Baliste uo et onagri si a peritis diligentissime tem
uniuersa prȩcidunt a quibus nec uirtus ulla nec munimina possunt deten¬
dere bellatoree. Na moxe fulminis quicquid percu
Quemad modu mensura colligatur ad scalas uel machinas faciendas.
Dcapiendos mucos scale uel machinę plurimu ualent si ea magnitudine
compacte fuerint ut altitudinem exuperent cuutatis. Mensura aute col¬
ligitur duplici modo. Aut enis lignu eenue et expaditu uno capite nec¬
titur in sagitta que cu ad muri fastigia di recta peruenerit ex men¬
sura lini muroru altitudo perpenditur. Aut certe quu sol obliquus
umbra tiuriu muroxuꝙ iaculatur in terra tunc ignorantibue
dendas urbes autores bellicaru artiu prodiderunt uel que recen¬
tior necuessitatu usus inuenit pro publica ut aebitror utilitate dis esi

Expanded text:
x alto destinata missibilia sive plumbatae vel lanceae, vefundis sive fustibalis directa, quanto de excelsiore loco exeunt, tanto longius penetrant. Ballistae vero et onagri, si a peritis diligentissime temperentur, universa praecedunt, a quibus nec virtus ulla nec munimina possunt defendere bellatores. Nam more fulminis quicquid percusQVEMADMODVM MENSVRA COLLIGATVR AD SCALAS VEL MACHINAS FACIENDAS Ad capiendos muros scalae vel machinae plurimum valent si ea magnitudine compactae fuerint ut altitudinem exsuperent civitatis. Mensura autem colligitur duplici modo: aut enim linum tenue et expeditum uno capite nectitur in sagitta, quae cum ad muri fastigia directa pervenerit, ex mensura lini murorum altitudo deprenditur; aut certe, cum sol obliquus umbram turrium murorumque iaculatur in terram, tunc ignorantibus dendas urbes auctores bellicarum artium prodiderunt vel quae recentium necessitatum usus invenit pro publica ut arbitror utilitate digessi,
Abbreviated transcription (Latin):
ostibu malussent. Ea ratione ⁊iniuexsos in aciem reduxit.
Ucius Sylla cedentibus ia legionibus ex ercitiu mithridatico duetu Ar chelai strie¬
dio in prima acie procuruit appellansq milites dixit si quis
imperatore reliquissent responderent pugnante in boetia. Cuuis rei pudore
uniuersi sunt secuti eum.
Iuus Iulius ad modu referentibus sius pede equu suu abduci a conspectu suo
rima acie pedes prosiluit. Milites du destituere imperati
tergo equiti posuit precepit᷑q ne que commilitonu ex acie fugere paterẽt
dintius abeuntea trucidarent. qua denunciatione cu fe
etia timidissimi mallent ab hostibus ꝗͣ ab siuc interfici uictoxia adquisuut.

Expanded text:
hostibus maluissent; ea ratione universos in aciem reduxit. L. Sulla, cedentibus iam legionibus exercitui Mithridatico ductu Archelai, stricto gladio in primam aciem procucurrit appellansque milites dixit, si quis quaesisset, ubi imperatorem reliquissent, responderent pugnantem in Boeotia; cuius rei pudore universi eum secuti sunt. Divus Iulius ad Mundam referentibus suis pedem equum suum abduci a conspectu iussit et in primam aciem pedes prosiluit; milites, dum destituere imperatorem equitum a tergo posuit praecepitque, ne quem commilitonum ex acie fugere paterentur, perseverantius abeuntes trucidarent. Qua denuntiatione cum effecisset, ut etiam timidissimi mallent ab hostibus quam ab suis interfici, victoriam acquisivit.