comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
scio in pacatissimam & quietissimã
partem ducendam ded̾at. milibus
pass .c. continebantur. Ip̾e int̾ea qͦ¬
ad legiones collocass. munitaꝙ hybna
cognouiss. in gallia morari consti¬
tuit. Erat incarnotib sũmo loco
natꝰ Tasgetius. cuiꝰ maiores in suaci¬
uitate regnum obtinuerant. Huic
cesar ꝑ eius uirtute atq in se beni¬
uolentia. qd in omnib bellis singula¬
ri eiꝰ oꝑa fuerat usus. maior locum
restituerat. Tercium iam hunc an
Refertur ea res ad cesarem. Ille ue¬
ritꝰ qd ad płes ꝑtinebat. ne ciuitas
eoꝵ impulsu deficeret: Plancũ cum
legione ex belgio celerit in carnutes
ꝓficisci iubet. ibi hẏemare. quoꝵ q
oꝑa cognouerat Tasgetium int̾fec¬
tum. hos comprehensos ad se mitt̾e.
Int̾im ab omnib legatis questoribꝰ¬
ꝙ quib legiones tradid̾at. certior
factus ẽ. in hybna ꝑuentum. locũq
hyb̃nis eẽ munitum. Dieb circit
xu. quib in hyb̃na uentum est: mi¬

Expanded text:
scio in pacatissimam et quietissimam scio in pacatissimam et quietissimam partem ducendam dederat, milibus passuum centum continebantur. Ipse interea, quoad legiones collocatas munitaque hiberna cognovisset, in Gallia morari constituit. Erat in Carnutibus summo loco natus Tasgetius, cuius maiores in sua civitate regnum obtinuerant. Huic Caesar pro eius virtute atque in se benevolentia, quod in omnibus bellis singulari eius opera fuerat usus, maiorum locum restituerat. Tertium iam hunc annerfecerunt. Defertur ea res ad Caesarem. Ille veritus, quod ad plures pertinebat, ne civitas eorum impulsu deficeret, Lucium Plancum cum legione ex Belgio celeriter in Carnutes proficisci iubet ibique hiemare quorumque opera cognoverat Tasgetium interfectum, hos comprehensos ad se mittere. Interim ab omnibus legatis quaestoreque, quibus legiones tradiderat, certior factus est in hiberna perventum locumque hibernis esse munitum. Diebus circiter XV, quibus in hiberna ventum est, ini
Abbreviated transcription (Latin):
git. omnisq incolumes naues ꝑdux̃.
Subductis nauib. concilioq galloꝵ
Samarubriue ꝑacto qd eo anno fru¬
m̃tum gallie ꝓpt̾ siccitates angustiꝰ
ꝓuenerat: coactꝰ ẽ alit̾ ac suꝑiorib
annis exercitum in hybernis colloca¬
re. legionesꝙ in płes ciuitates distri¬
buere. Ex quib unã in morinos
ducendam. G. fabio legato dedit. al¬
teram in neruios Q. Ciceroni. ter¬
ciam in essuos L. Roscio. quartam
inrhemis cum .T.labieno in confi¬
nio Treuiroꝵ hyemare iussit. tris
Unam legionem quam ꝓxime
transpadum conscripserat. & cohor¬
tes .u. in eburones quoꝵ pars ma¬
xima ẽ int̾ mosam ac rhenum qui
sub imꝑio ambiorigis & Catuolci
erant misit: His militib Q. ħytu¬
rium sabinum. & L. Aurunculeiũ
cottam legatos ẽẽ iussit. Ad hunc
mod distributis legionib: facillime
inopie frum̾tarie se mederi posse exi¬
stimauit. Atq harum tam̃ legionũ
omniũ hyb̃na pret̾ eam quam l. ro¬

Expanded text:
git omnesque incolumes naves perduxit. git omnesque incolumes naves perduxit. Subductis navibus concilioque Gallorum Samarobrivae peracto, quod eo anno frumentum in Gallia propter siccitates angustius provenerat, coactus est aliter ac superioribus annis exercitum in hibernis collocare legionesque in plures civitates distribuere; ex quibus unam in Morinos ducendam Gaio Fabio legato dedit, alteram in Nervios Quinto Ciceroni, tertiam in Esubios Lucio Roscio; quartam in Remis cum Tito Labieno in confinio Treverorum hiemare iussit. Tres Vnam legionem, quam proxime trans Padum conscripserat, et cohortes V in Eburones, quorum pars maxima est inter Mosam ac Rhenum, qui sub imperio Ambiorigis et Catuvolci erant, misit. Eis militibus Quintum Titurium Sabinum et Lucium Aurunculeium Cottam legatos praeesse iussit. Ad hunc modum distributis legionibus facillime inopiae frumentariae sese mederi posse existimavit. Atque harum tamen omnium legionum hiberna praeter eam, quam Lucio Ro
Abbreviated transcription (Latin):
no. ne mandobracio. ne Trmouantibꝰ¬
bellum faciat. Obsidib acceptis. exer¬
citum reducit ad mare. nauis inue¬
nit refectas. his deductis: qd ⁊ capti¬
uoꝵ magnum numerũ habebat. &
ñ nulle tempestate deperierãt naues.
duob cõmeatib exercitum deportare
constituit. Ac sic accidit. ut e tanto
nauium num̃o. tot nauigationib.
neq hoc neq suꝑiore anno. nulla om¬
nino nauis que milites portaret de¬
sideraretur. At ex his que in anesex
continenti ad eum remitt̾ent᷑. ⁊ pri¬
oris cõmeatꝰ expositis militib. ⁊ quaᷤ
pꝰea labienꝰ faciendas curauerat nu¬
mero lxͣ. ꝑpauce locum caꝑent. re¬
lique fere omnes reicentur. Quascũ
aliqnͣdui cesar frustra expectass: ne
anni temꝑe nauigatione exclud̃et᷑.
qd equinoctium suberat. necessar io
angustiꝰ milites collocauit. ac sũmã
tͣnquillitatem consecutꝰ. scd̃a cũ sol¬
uiss uigilia. primaluce terram atci¬

Expanded text:
no, ne Mandubracio neu Trinobantino, ne Mandubracio neu Trinobantibus noceat. Obsidibus acceptis exercitum reducit ad mare, naves invenit refectas. His deductis, quod et captivorum magnum numerum habebat, et nonnullae tempestate deperierant naves, duobus commeatibus exercitum reportare instituit. Ac sic accidit, uti ex tanto navium numero tot navigationibus neque hoc neque superiore anno ulla omnino navis, quae milites portaret, desideraretur; at ex eis, quae inanes ex continenti ad eum remitterentur et prioris commeatus expositis militibus et quas postea Labienus faciendas curaverat numero LX, perpaucae locum caperent, reliquae fere omnes reicerentur. Quas cum aliquamdiu Caesar frustra exspectasset, ne anni tempore a navigatione excluderetur, quod aequinoctium suberat, necessario angustius milites collocavit ac summa tranquillitate consecuta, secunda inita cum solvisset vigilia, prima luce terram atti
Abbreviated transcription (Latin):
comprehensi atq int̾fecti. Dumħ
in his locis geruntur. cassi uellaunꝰ
ad chantium qd ẽẽ ad mare supra
demonstrauimꝰ. quib regionib iiͬi.
reges preerant Cingetorix. Caruiliꝰ.
Iaximagulus. Segouax nuntios
mittit. atq his imꝑat uti coactis
omnib copiis castra naualia de im¬
ꝑuiso adoriantur atq oppugnent
Hi cum ad castra uenissent: nr̃i erup¬
tione facta. multis eoꝵ int̾fectis. cap¬
to etiã nobili duce s ingetorige. suoᷤ
incolumes reduxerunt. Cassiuellau¬
nus hoc prelio nuntiato. tot detri¬
mentis accepus. uastatis finib. ma¬
xime etiã ꝑmotꝰ defectione ciuitatiũ
legatos ꝑ atrebatem comium de de¬
ditione ad cesarẽ mittit. Cesar cum
statuiss hyemem incontinenti ꝓpt̾
repentinos gallie motꝰ agere. neq mł¬
tum estatis suꝑeẽt. atq id facile ex¬
trahi posse intelligeret: obsides im¬
perat. & quid in annos singulos uec
tuit. int̾dicit atq imꝑat cassiuellau¬

Expanded text:
comprehensi atque interfecti. Dum haec comprehensi atque interfecti. Dum haec in his locis geruntur, Cassivellaunus ad Cantium, quod esse ad mare supra demonstravimus, quibus regionibus quattuor reges praeerant, Cingetorix, Carvilius, Taximagulus, Segovax, nuntios mittit atque eis imperat uti coactis omnibus copiis castra navalia de improviso adoriantur atque oppugnent. Ei cum ad castra venissent, nostri eruptione facta multis eorum interfectis, capto etiam nobili duce Lugotorige suos incolumes reduxerunt. Cassivellaunus hoc proelio nuntiato tot detrimentis acceptis, vastatis finibus, maxime etiam permotus defectione civitatum legatos per Atrebatem Commium de deditione ad Caesarem mittit. Caesar, cum constituisset hiemare in continenti propter repentinos Galliae motus, neque multum aestatis superesset, atque id facile extrahi posse intellegeret, obsides imperat et quid in annos singulos vecttuit; interdicit atque imperat Cassivellau
Abbreviated transcription (Latin):
qui presit imꝑiumq obtineat.
exercitui: mandubraciumq adeoͤ
mittit. Illi imꝑata celerit̾ fecerunt.
obsides ad numerum frum̃taq mi¬
serunt. Trinouantib defensis. atq
ab om̃i militum iniuria ꝓhibitis:
Cenmagni. Segontiaci. Ancalites.
Bibroci. cassi. legationib missis sese
cesari ded̾unt. Ab his cognoscit nõ
longe ex eoloco oppidum cassiuellau¬
ni abeẽ. siluis paludibq munitum:
quo satis magnus hominũ pecorisq
numerꝰ conuenerit. Opidum autẽ
brytanni uocant. cum siluas impe¬
ditas uallo atq fossa munierunt. qͦ
incursionis hostium uitande causa cõ¬
uenire consuerunt. Eo ꝑficiscitur cũ
legionib locum reppit egregie natura
atq oꝑe munitum: tam̃ hunc duab
ex partib oppugnare contendit. Ho¬
stes paulisꝑ morati. militũ nr̃oꝵ un
petum ñ tulerunt. seseq ex parte alia¬
oppidi eiecerunt. magnꝰq ibi nume¬
rus pecoris reꝑtꝰ. multiq in fuga sunt

Expanded text:
qui praesit imperiumque obtineat. qui praesit imperiumque obtineat. frumentumque exercitui Mandubraciumque ad eos mittit. Illi imperata celeriter fecerunt, obsides ad numerum frumentumque miserunt. Trinobantibus defensis atque ab omni militum iniuria prohibitis Cenimagni, Segontiaci, Ancalites, Bibroci, Cassi legationibus missis sese Caesari dedunt. Ab his cognoscit non longe ex eo loco oppidum Cassivellauni abesse silvis paludibusque munitum, quo satis magnus hominum pecorisque numerus convenerit. Oppidum autem Britanni vocant, cum silvas impeditas vallo atque fossa munierunt, quo incursionis hostium vitandae causa convenire consuerunt. Eo proficiscitur cum legionibus: locum reperit egregie natura atque opere munitum; tamen hunc duabus ex partibus oppugnare contendit. Hostes paulisper morati militum nostrorum impetum non tulerunt seseque alia ex parte oppidi eiecerunt. Magnus ibi numerus pecoris repertus, multique in fuga sunt
Abbreviated transcription (Latin):
gnouerat. pecora atꝙ homines ex a¬
gris in siluas compellebat. & cume¬
quitatꝰ nr̃ liberiꝰ uastandi predandi¬
ꝙ causa se in agros effund̾et. omnis¬
ur̃is notis semitisq essedarios ex sil¬
nr̃oꝵ equitum cum his confligebat.
atq hoc metu latiꝰ uagari ꝓhibebat.
Relinquebatur. ut neq longiꝰ ab ag¬
mine legionum discedi cesar pat̾etur.
& tam̃ in agris uastandis incendiisq
faciendis hostib noceretur. qnͣtum
labore atq itinere legionarii milites
efficere pot̾ant. Int̾im Trinouantes.
ꝑpe firmissimã earum regionum
ciuitas. ex qua mandobraciꝰ adole¬
scens. cesaris fidem secutꝰ ad eum
incontinentem galliam uenerat.
regnum obtinuerat. int̾fectꝰq erat
a cassi uellauno ip̃e fuga mortem ui¬
tauerat: legatos ad cesarem mit¬
tunt. pollicenturq sese ei dedituros
& imꝑata facturos. Petunt ut man¬
dobracium ab inuiria cassi uellau¬
ni defendat. atq inciuitatẽ mittat

Expanded text:
gnoverat pecora atque homines ex agnoverat pecora atque homines ex agris in silvas compellebat et, cum equitatus noster liberius praedandi vastandique causa se in agros eiecerat, omnibus viis semitisque essedarios ex silo nostrorum equitum cum eis confligebat atque hoc metu latius vagari prohibebat. Relinquebatur ut neque longius ab agmine legionum discedi Caesar pateretur, et tantum in agris vastandis incendiisque faciendis hostibus noceretur, quantum labore atque itinere legionarii milites efficere poterant. Interim Trinobantes, prope firmissima earum regionum civitas, ex qua Mandubracius adulescens Caesaris fidem secutus ad eum in continentem Galliam venerat, regnum obtinuerat interfectusque erat a Cassivellauno, ipse fuga mortem vitaverat, legatos ad Caesarem mittunt pollicenturque sese ei dedituros atque imperata facturos; petunt ut Mandubracium ab iniuria Cassivellauni defendat atque in civitatem mittat,
Abbreviated transcription (Latin):
xit. qd̾ flum̃ uno omnino loco pedib
atꝙ hoc egre transiri potest. Lo cum
ueniss. animadu̾tit ad alt̾am flu¬
minis ripam magnas ẽẽ copias hosti¬
um instructas. Ripa autem erat acu¬
tis sudib p̃fixisq munita. eiꝰdemꝙ
gn̾is defixe sub aqua sudes flumine
tegebantur. His reb cognitis a ꝑfu¬
gis captiuisq cesar. p̾misso equitatu
confestim legiones subsequi iussit.
S ea celeritate atq impetu militeᷤᷤ
ierunt. cum capitẽ solo ex aqua ex¬
tarent: ut hostes impetum legionũ
atq equitum sustinere ñ possent.
ripasq dimitt̾ent. ac se fuge man¬
darent. Cassiuelanꝰ autem qd supͣ
demonstrauimꝰ. omni spe deposita
contentionis. dimissis ampliorib co¬
piis. milib circit̾ iii. essedarioꝵ re¬
lictis: itinera nr̃a seruabat. paulũꝙ
ex uia excedebat. locisq impeditis
ac sil uestrib se occultabat. atq his
regionib quib nos iter facturos co¬

Expanded text:
xit; quod flumen uno omnino loco pedibus, xit; quod flumen uno omnino loco pedibus, atque hoc aegre, transiri potest. Eo cum venisset, animum advertit ad alteram fluminis ripam magnas esse copias hostium instructas; ripa autem erat acutis sudibus praefixis munita, eiusdemque generis sub aqua defixae sudes flumine tegebantur. His rebus cognitis a captivis perfugisque Caesar praemisso equitatu confestim legiones subsequi iussit. Sed ea celeritate atque eo impetu milites ierunt, cum capite solo ex aqua exstarent, ut hostes impetum legionum atque equitum sustinere non possent ripasque dimitterent ac se fugae mandarent. Cassivellaunus, ut supra demonstravimus, omni deposita spe contentionis dimissis amplioribus copiis milibus circiter quattuor essedariorum relictis itinera nostra servabat paulumque ex via excedebat locisque impeditis ac silvestribus sese occultabat, atque eis regionibus quibus nos iter facturos co
Abbreviated transcription (Latin):
os deinceps exciꝑent. integriq & re¬
centes defatigatis succed̾ent. Posto
die ꝑcul a castris hostes in collib con¬
stiterunt. rariq se ostendere & lentiꝰ
quam pridie nr̃os equites prelio laces¬
sere ceꝑunt. S meridie cum cesar pa¬
bulandi causa iii. legiones atq oninẽ
equitatũ cum G. Trebonio legato mi¬
sisset. repente ex ommib partib ad
pabulatores aduolauerunt. sic ut hi
ab insignis legionib ñ absist̾ent. No¬
stri acrit̾ in eos impetu facto reppu¬
lerunt. neq finem seqñdi fecerunt. qd̾
subsidio confisi equites cum pꝰ se legi¬
ones uid̾ent. precipites hostes egert̃
colligendi neq consistendi aut exe¬
quis desiliendi facultatem dederũt
Ex hac fuga ꝓtinꝰ que undiq conue¬
nerant auxilia discesserunt. neq pꝰ
idem tempꝰ unqͣm sũ mis nobiscum
copiis hostes contenderunt. Cesar
cognito consilio eoꝵ ad fium̃ thame¬
sim in fines cassi uelauni exercitũ du¬

Expanded text:
alii deinceps exciperent, integrique et realii deinceps exciperent, integrique et recentes defetigatis succederent. Postero die procul a castris hostes in collibus constiterunt rarique se ostendere et lenius quam pridie nostros equites proelio lacessere coeperunt. Sed meridie, cum Caesar pabulandi causa tres legiones atque omnem equitatum cum Gaio Trebonio legato misisset, repente ex omnibus partibus ad pabulatores advolaverunt, sic uti ab signis legionibusque non absisterent. Nostri acriter in eos impetu facto reppulerunt neque finem sequendi fecerunt, quoad subsidio confisi equites, cum post se legiones viderent, praecipites hostes egeruntque sui colligendi neque consistendi aut ex essedis desiliendi facultatem dederunt. Ex hac fuga protinus, quae undique convenerant, auxilia discesserunt, neque post id tempus umquam summis nobiscum copiis hostes contenderunt. Caesar cognito consilio eorum ad flumen Tamesim in fines Cassivellauni exercitum du
Abbreviated transcription (Latin):
cati. acrit̾ pugnauerunt. duab ꝙ
missis subsidio cohortib a cesare. atq
his pͥmis legionum duarum. cum
he ꝑ exiguo int̾misso loci spacio inder
se constitissent. nouo gn̾e pugne ꝑ¬
territis nr̃is. ꝑ medios audacissime
pruperunt. seq inde incolumes re¬
ceperunt. Eo die Q. labienꝰ durus
sis cohortib repelluntur. Toto hoc in
gn̾e pugne cum sub ocuł omnium
ac ꝓ castris dimicaretur. intellectũ
qd neq insequi cedendes possent. neq
a signis discedere auderent. minꝰ
aptos ẽẽ ad huiꝰ gn̾is hostem: equi¬
tes autem magno cum ꝑiculo dimi
rumq ced̃ent. & cum paulum ale¬
gionib nr̃is remouissent. ex essedis
desilirent. & pedib dissipati prelio
contend̾ent. equestris autem prelii
ratio. & cedentib & insequentib par
atq idem piculum inferebat. Ac¬
cedebat huc. ut nunqm̃ confertis
rari maginsq int̾ualł preliarentur.
stationesq dispositas hab̾ent atq ali

Expanded text:
cati, acriter pugnaverunt, duabusque cati, acriter pugnaverunt, duabusque missis subsidio cohortibus a Caesare atque eis primis legionum duarum, cum hae perexiguo intermisso loci spatio inter se constitissent, novo genere pugnae perterritis nostris per medios audacissime perruperunt seque inde incolumes receperunt. Eo die Quintus Laberius sis cohortibus repelluntur. Toto hoc in genere pugnae, cum sub oculis omnium ac pro castris dimicaretur, intellectum quod neque insequi cedentes possent neque ab signis discedere auderent, minus aptos esse ad huius generis hostem, equites autem magno cum periculo prorumque cederent et, cum paulum ab legionibus nostros removissent, ex essedis desilirent et pedibus dispari proelio contenderent. Equestris autem proeli ratio et cedentibus et insequentibus par atque idem periculum inferebat. Accedebat huc ut numquam conferti sed rari magnisque intervallis proeliarentur stationesque dispositas haberent, atque alios
Abbreviated transcription (Latin):
Ex his omnib longe sunt humanis¬
suni qui chantium incolunt. que
regio ẽ maritima omnis. neq młtũ
agallica differunt consuetudine.
Int̾iores pleriq frum̃ta ñ serunt. sed
unt qͦd ceruleum efficit colorem.
atq hoc horribiliores funt in pu¬
gna. Aspectu capilloq sunt pro¬
misso. & omni parte corꝑis rasa.
p̾ter caput & labrum suꝑiꝰ. Uxo¬
res habent deni duodeniq cõmu
nati. eoꝵ habent᷑ lib̃i quib pͥmo uir¬
gines queq ducte sunt. Equites ho¬
stium essedariiq acrit̾ prelio cum
equitatu nr̃o in itinere conflixerũt.
ita tam̃ ut nr̃i omnib partib supe¬
riores fuerint : atq eos in siluas colles¬
q compulerunt. s compłib int̾fee¬
tis cupidiꝰ insecuti. ñ nullos ex suis
amiserunt. At illi int̾misso spacio
imprudentibq nr̃is atq occupatiᷤᷤ
in munitione castroꝵ. subito se ex sil¬
uis ciecerunt. impetuq in eos facto
qui erant instatione ꝑ castris collo¬

Expanded text:
Ex his omnibus longe sunt humanissimi qui Cantium incolunt, quae regio est maritima omnis, neque multum a Gallica differunt consuetudine. Interiores plerique frumenta non serunt, sed unt, quod caeruleum efficit colorem, atque hoc horridiores sunt in pugna aspectu; capilloque sunt promisso atque omni parte corporis rasa praeter caput et labrum superius. Vxores habent deni duodenique internati, eorum habentur liberi, quo primum virgo quaeque deducta est. Equites hostium essedariique acriter proelio cum equitatu nostro in itinere conflixerunt, tamen ut nostri omnibus partibus superiores fuerint atque eos in silvas collesque compulerint. Sed compluribus interfectis cupidius insecuti nonnullos ex suis amiserunt. At illi intermisso spatio imprudentibus nostris atque occupatis in munitione castrorum subito se ex silvis eiecerunt, impetuque in eos facto qui erant in statione pro castris collo
Abbreviated transcription (Latin):
chi ne illud quid accidit. ut alexandri¬
no atq affricano bello int̾eẽm. que bel¬
la quamqm ex parte nob cesaris seruio¬
ne sunt nota. tam̃ alit audimꝰ ea que
rerũ nouitate aut ammiratione nos
capiunt. alit̾ que ꝓ testimonio sumus
dicturi. S ego nimirũ dum omnes
excusationis causas colligo ne cũ cesare
conferar: hoc ip̃m crim̃ arrogantie
subeo. qd me iudicio cuiꝰqm existimẽ
posse cum cesare comꝑari. Uale. Ex¬

Expanded text:
hi ne illud quidem accidit, ut Alexandrihi ne illud quidem accidit, ut Alexandrino atque Africano bello interessem; quae bella quamquam ex parte nobis Caesaris sermone sunt nota, tamen aliter audimus ea, quae rerum novitate aut admiratione nos capiunt, aliter, quae pro testimonio sumus dicturi. Sed ego nimirum, dum omnes excusationis causas colligo ne cum Caesare conferar, hoc ipsum crimen arrogantiae subeo, quod me iudicio cuiusquam existimem posse cum Caesare comparari. Vale.
Abbreviated transcription (Latin):
Ioactus assiduis tiis uocib Uiii.
Salbe. cũ cotidiana mea recu¬
satio ñ difficultatis excusationẽ
s. mertie uid̾etur de precationem hab̾e.
difficillimã rem suscepi. cesaris nr̃i com¬
mentarios rerum gestarum gallie nõ
cmparantib suꝑiorib atq insequen
ecitum ñ quid cuuł dissensionis cuiꝰ fi¬
nem nullum uidemꝰ. s uide cesaris. Qͦs
utinam qui legent. scire possint quam
muitꝰ susceꝑim scribendos. quo facilus
carcam stulticie atq ar rogantie cͥmine
qui me mediis int̾posuerunt cesaris
scriptis. Constat enim int̾ om̃s nichil
tam oꝑose ab aliis ẽẽ ꝑfectum. qd nõ
hor elegantia cõmentarioꝵ suꝑetur.
qui sunt editi ne scientia tantarũ rerũ
scriptorib desit. ad eoq ꝓbantur om¬
num iudicio: ut prerepͣta ñ p̾habita
qm facile atq celerit̾ eos ꝑfecerit scimꝰ.
Erat autẽ in cesare cum facultas atꝙ
degantia sũma scribendi. tũ uerissima
scientia suoꝵ consilioꝵ explicandoꝵ. Mi¬

Expanded text:
oactus assiduis tuis vocibus, Balbe, cum cotidiana mea recusatio non difficultatis excusationem, sed inertiae videretur deprecationem habere, rem difficillimam suscepi. Caesaris nostri commentarios rerum gestarum Galliae, non comparantibus superioribus atque insequentibus exitum non quidem civilis dissensionis, cuius finem nullum videmus, sed vitae Caesaris. Quos utinam qui legent scire possint quam invitus susceperim scribendos, qua facilius caream stultitiae atque arrogantiae crimine, qui me mediis interposuerim Caesaris scriptis. Constat enim inter omnes nihil tam operose ab aliis esse perfectum, quod non horum elegantia commentariorum superetur: qui sunt editi, ne scientia tantarum rerum scriptoribus deesset, adeoque probantur omnium iudicio ut praerepta, non praebita, quam facile atque celeriter eos perfecerit scimus. Erat autem in Caesare cum facultas atque elegantia summa scribendi, tum verissima scientia suorum consiliorum explicandorum. Mi
Abbreviated transcription (Latin):
opidi. densissimis castris compleuerant.
Milites dato signo celerit᷑ ad muniti¬
onem ꝑueniunt. eamq transgressi. tri¬
nis castris potiunt᷑. Ac tanta fuit inca¬
stris capiendis celeritaᷤᷤ ut uotomapatꝰ
rex rtiobrogum subito in tab̾na culo
oppressus ut meridie conquieuerat.
supiore parte corꝑis nudata. uulne¬
rato equo. uix se ex manib predantiũ
militũ erpperet. Consecutꝰ id qd aĩo
pposuerat cesar receptui cani iussit.
legioniq.x. qua cum erat contionatꝰ
signa constituit: ac reliquarũ legionũ
milites ñ exaudito sono tube qd sacis
magne ualles int̾cedebant. tam̃ ab

Expanded text:
oppidi densissimis castris compleverant. oppidi densissimis castris compleverant. Milites dato signo celeriter ad munitionem perveniunt eamque transgressi trinis castris potiuntur; ac tanta fuit in castris capiendis celeritas, ut Teutomatus, rex Nitiobrigum, subito in tabernaculo oppressus, ut meridie conquieverat, superiore corporis parte nudata vulnerato equo vix se ex manibus praedantium militum eriperet. Consecutus id quod animo proposuerat, Caesar receptui cani iussit legionique decimae, quacum erat, continuo signa constituit. Ac reliquarum legionum milites non exaudito sono tubae, quod satis magna valles intercedebat, tamen ab
Abbreviated transcription (Latin):
aros mnilites qui ex opido anmaduer¬
tentur ex maiorib castris in minora
traducit. legatis ꝙ quos singuł legionib̾
ꝯfecerat. quid fieri uellet ostendit̾. lu pͥ¬
mis monet ut contineant milites. ne
tudio pugnandi aut spe prede longiꝰ
ogiediantur: Qd iniquitas loci habeat
comodi ꝓponit. hoc una celeritate pꝰ¬
se inutari. occasionis eẽ rem ñ prelii.
I In reb expositis signum dat. & ab de¬
xtra parte. alio ascensu. eod temꝑe. ad
heduos mittit. Opidi murꝰ ab planicie
itq mitio ascensus. recta regione si nul¬
lus anfractꝰ int̾ced̾et. ĩ c̾e passus abe¬
iat. Quicqͥd huic circuitꝰ ad mollien¬
dum cliuum accesserat. id spaciumiti¬
nris augebat. A medio fere colle in lon¬
ꝯitudine ut natura montis ferebat. ex
grandib saxis sex pedũ murũ qui nr̃m
mpetum tardaret preduxerant galli
atq inferiore om̃i spacio uacuo relicto.
supiorem partem collis usq ad murũ

Expanded text:
raros milites, ne ex oppido animadverraros milites, ne ex oppido animadverterentur, ex maioribus castris in minora traducit legatisque, quos singulis legionibus praefecerat, quid fieri velit ostendit: in primis monet ut contineant milites, ne studio pugnandi aut spe praedae longius progrediantur; quid iniquitas loci habeat incommodi proponit: hoc una celeritate posse mutari; occasionis esse rem, non proeli. His rebus expositis signum dat et ab dextra parte alio ascensu eodem tempore Aeduos mittit. Oppidi murus ab planitie atque initio ascensus recta regione, si nullus anfractus intercederet, MCC passus aberat: quidquid huc circuitus ad molliendum clivum accesserat, id spatium itineris augebat. A medio fere colle in longitudinem, ut natura montis ferebat, ex grandibus saxis sex pedum murum qui nostrorum impetum tardaret praeduxerant Galli, atque inferiore omni spatio vacuo relicto superiorem partem collis usque ad murum
Abbreviated transcription (Latin):
alt̾m amisissent. quin pene circum¬
uallati atq omni exitu & pabulatio¬
ne int̾clusi uident᷑: ad hunc muni¬
endum om̃s a uergingetorige conuo¬
catos. Hac re cognita cesar. mittit cõ¬
plures ẽquitum turmas. eisdẽ media
nocte imꝑat. ut paulo tumłtuosius
omnib locis uagarent᷑. Prima luce
magnũ numerum impedim̃toꝵ ex
bus. equitum specie ac simulatione
collib circumuehi iubet. his paucos
addit equites. qui latiꝰ ostentationis
causa uagarentur. longo circurtu eas¬
dem omnes iubet pedere regiones.
Hec ꝑcul ex opido uidebantur. ut
erat a gergouia despectꝰ in castra. neq
tanto spacio certi quid eẽt explorari
pot̾at. Legionẽ unam eod iugo mit¬
tit. & paulum ꝑgressam inferiore con¬
stituit loco. suuisq occultat. Auget᷑
gallis sufpicio. atq om̃s illo muni¬
onũ copie traducuntur. El acuaca¬
stra hostium cesar conspicatꝰ. tectisi¬
signib suoꝵ occultisꝙ signis milidarib.

Expanded text:
alterum amisissent, quin paene circumalterum amisissent, quin paene circumvallati atque omni exitu et pabulatione interclusi viderentur: ad hunc muniendum omnes a Vercingetorige evocatos. Hac re cognita Caesar mittit complures equitum turmas; eis de media nocte imperat, ut paulo tumultuosius omnibus locis vagarentur. Prima luce magnum numerum impedimentorum bus equitum specie ac simulatione collibus circumvehi iubet. His paucos addit equites qui latius ostentationis causa vagarentur. Longo circuitu easdem omnes iubet petere regiones. Haec procul ex oppido videbantur, ut erat a Gergovia despectus in castra, neque tanto spatio certi quid esset explorari poterat. Legionem unam eodem iugo mittit et paulum progressam inferiore constituit loco silvisque occultat. Augetur Gallis suspicio, atque omnes illo ad munitionem copiae traducuntur. Vacua castra hostium Caesar conspicatus tectis insignibus suorum occultatisque signis militaribus
Abbreviated transcription (Latin):
si cesar intelligebat. tam̃ quã mi¬
tissime potestꝰ legatos appellat. ni¬
chil se ꝓpt̾ inscientiã leuitatemq
uulgi grauius de ciuitate iudicare.
neq de sua in heduos beniuolentia
deminuere. Ip̃e maiorẽ gallie mo¬
tum expectans. ne ab omnib ciuita¬
tib circumsist̾etur. consilia inibat
quemadinod a gergouia discedet.
ac rursus omnem exercitũ ꝯtͣhere.
ne ꝓfectio nata ab timore defectioĩs.
sinuił fuge uid̾etur. Hec cogitanti.
accid̾e uisa ẽ facultas bene rei geren¬
de. Nam cũ in minora castra opi
ꝑspiciendi causa ueniss. animaduer¬
tit collem qui ab hoste tenebat᷑ nu¬
datũ hominib. qui suꝑiorib diebus
uix p̾multitudine cerni pot̾at. Ad¬
mirat᷑ querit ex ꝑfugis causam qͥrũ
magnis ad eum cotidie numerꝰ con¬
fluebat. Constabat int̾ om̃s qd iam
ip̃e cesar ꝑ exploratores cognouerat.
dorsum ẽẽ eius iugi ꝓpe equum. s hẽ
re uno colle ab romanis occupato. si

Expanded text:
si Caesar intellegebat, tamen quam misi Caesar intellegebat, tamen quam mitissime potest legatos appellat: nihil se propter inscientiam levitatemque vulgi gravius de civitate iudicare neque de sua in Aeduos benevolentia deminuere. Ipse maiorem Galliae motum exspectans, ne ab omnibus civitatibus circumsisteretur, consilia inibat quemadmodum ab Gergovia discederet ac rursus omnem exercitum contraheret, ne profectio nata ab timore defectionis similis fugae videretur. Haec cogitanti accidere visa est facultas bene rei gerendae. Nam cum in minora castra operis perspiciendi causa venisset, animadvertit collem, qui ab hostibus tenebatur, nudatum hominibus, qui superioribus diebus vix prae multitudine cerni poterat. Admiratus quaerit ex perfugis causam, quorum magnus ad eum cotidie numerus confluebat. Constabat inter omnes, quod iam ipse Caesar per exploratores cognoverat, dorsum esse eius iugi prope aequum, sed hunc re, uno colle ab Romanis occupato, si
Abbreviated transcription (Latin):
uat rem ꝓclinatam C onuictolitauiˢ
plebemq ad furorem impellit. ut
facinore ãmisso ad sanitatem reu̾ti
pudeat. Marcũ aristium tr. mil.
pido cauillone educunt. Ioem face
cogunt eos qui negotiandi causa ibi
constit̾ant. Hos continuo itinere ad¬
orti. omnib impedim̃tis exuunt. re¬
pugnantes diem noctemq obsident.
młtis utrimq int̾fectis. maiorẽ młti¬
tudinem armatoꝵ concitant. Int̾m
nuntia allato. om̃s eor milites in po¬
testate cesaris teneri. concurrunt
ad aristium. nichil publico factum
consilio demonstrant. questionem
debonis direptis decernunt. litauic¬
ci fr̃mq bona publicant. legatoᷤ ad
cesarẽ sui purgandi gr̃a mittunt.
Hec faciunt reciperandoꝵ suoꝵ cau¬
sa. s contaminati facinore. & capti
compendio ex direptis bonis qd ea
res ad młtos ꝑtinebat. timore pene
exterriti. consilia clam de bello mi¬
re incipiunt. ciuitatesq reliquas le¬
gationib sollicitant. Que tam et¬

Expanded text:
vat rem proclinatam Convictolitavis vat rem proclinatam Convictolitavis plebemque ad furorem impellit, ut facinore admisso ad sanitatem reverti pudeat. Marcum Aristium, tribunumppido Cabillono educunt: idem facere cogunt eos, qui negotiandi causa ibi constiterant. Hos continuo in itinere adorti omnibus impedimentis exuunt; repugnantes diem noctemque obsident; multis utrimque interfectis maiorem multitudinem armatorum concitant. Interim nuntio allato omnes eorum milites in potestate Caesaris teneri, concurrunt ad Aristium, nihil publico factum consilio demonstrant; quaestionem de bonis direptis decernunt, Litavicci fatrumque bona publicant, legatos ad Caesarem sui purgandi gratia mittunt. Haec faciunt reciperandorum suorum causa; sed contaminati facinore et capti compendio ex direptis bonis, quod ea res ad multos pertinebat, timore poenae exterriti consilia clam de bello inire incipiunt civitatesque reliquas legationibus sollicitant. Quae tamet
Abbreviated transcription (Latin):
nunt. sũmis copiis castra oppugnata
demonstrant. cum crebro integri de¬
fessis succed̾ent. nr̃osꝙ assiduo labort
defatigarent. quib ꝓpt̾ magnitudi¬
nem castroꝵ ꝑpetuoͣ cẽt hisdem in
uallo ꝑmanendũ. młtitudine sagit¬
tarum atq omnis gñis teloꝵ młtos
uuln̾atos. ad hec sustinenda magno
usui fuisse torm̃ta. fabium discessu
eoꝵ duab relictis portis obstruere ce¬
teras. pluteosq uallo addere. & se
in posterum diem similemq casum
apparare. His reb cognitis cesar sũmo
studio militũ ante ortũ soł incastra
ꝑuenit. Dum hec ad gergouiam
geruntur: hedui pͥmis nuntiis ab lita¬
uicco acceptis. nullum sibi ad cognos¬
cendum spacium relunquunt. Impellit
alios auariciam. alios iracundia & te¬
meritas. que maxime illi hominum
generi ẽ inuata. ut lenem audicionẽ
habeant ꝑ re comꝑta. Sona ciium
romanoꝵ diripiunt. cedes faciunt.
in seruitutem abstrahunt. Adiu¬

Expanded text:
nunt. Summis copiis castra oppugnata nunt. Summis copiis castra oppugnata demonstrant, cum crebro integri defessis succederent nostrosque assiduo labore defatigarent, quibus propter magnitudinem castrorum perpetuo esset isdem in vallo permanendum; multitudine sagittarum atque omnis generis telorum multos vulneratos; ad haec sustinenda magno usui fuisse tormenta. Fabium discessu eorum duabus relictis portis obstruere ceteras pluteosque vallo addere et se in posterum diem similemque casum apparare. His rebus cognitis Caesar summo studio militum ante ortum solis in castra pervenit. Dum haec ad Gergoviam geruntur, Aedui primis nuntiis ab Litavicco acceptis nullum sibi ad cognoscendum spatium relinquunt. Impellit alios avaritia, alios iracundia et temeritas, quae maxime illi hominum generi est innata, ut levem auditionem habeant pro re comperta. Bona civium Romanorum diripiunt, caedes faciunt, in servitutem abstrahunt. Adiu
Abbreviated transcription (Latin):
stes fugisse. Adhortatꝰ milites ne necc̃io
temꝑe itineris labore ꝑmoueantur. cu¬
pidissimis om̃ib ꝓgressus milia passuũ
axu. agm̃ heduoꝵ conspicatꝰ ĩmisso e¬
quitatu iter eoꝵ moratur atq impe¬
dit. int̾dicit ꝙ omnib ne quemquam
int̾ficiant: eporidorigem & Uiridomar̃
quos illi int̾fectos existimabant. int̾
equites u̾sari suosq appellare iubet.
His cognitis. ⁊ littauicci fraude ꝑspe¬
cta hedui manꝰ tende. deditionem
significare. & ꝑiectis armis mortem
deprecari incipiunt. Littauiccꝰ cum
suis clientib quib more galloꝵ ne¬
fas ẽ etiã in extrema fortuna deserere
patronos. gergouiam ꝑfugit. Cesar
nuntiis ad ciuitatem heduoꝵ missis.
qui suo beneficio conseruatos doc̾ent
quos iure belli int̾ficere pocuiss. tͥb¬
ꝙ horis noctis exercitu ad quietem
datis: castra ad gergouiam mouit.
Medio fere itinere equites a fabio
missi. qnͣtores in ꝑiculo fuerit expo¬

Expanded text:
stes fugisse. Adhortatus milites, ne necessario stes fugisse. Adhortatus milites, ne necessario tempore itineris labore permoveantur, cupidissimis omnibus progressus milia passuum XXV agmen Aeduorum conspicatus immisso equitatu iter eorum moratur atque impedit interdicitque omnibus ne quemquam interficiant. Eporedorigem et Viridomarum, quos illi interfectos existimabant, inter equites versari suosque appellare iubet. His cognitis et Litavicci fraude perspecta Aedui manus tendere, deditionem significare et proiectis armis mortem deprecari incipiunt. Litaviccus cum suis clientibus, quibus more Gallorum nefas est etiam in extrema fortuna deserere patronos, Gergoviam profugit. Caesar nuntiis ad civitatem Aeduorum missis, qui suo beneficio conservatos docerent quos iure belli interficere potuisset, tribusque horis noctis exercitui ad quietem datis castra ad Gergoviam movit. Medio fere itinere equites a Fabio missi, quanto res in periculo fuerit, expo
Abbreviated transcription (Latin):
pari. quem cesar ab diuitiaco sibi tradi¬
tum. ex humili loco ad sũmã dignitatẽ
ꝑuxerat: inequitũ num̃o comuene¬
rant. nominatim ab eo euocati. His
int se de pͥncipatu contencio. & in illa
magistratuũ controu̾sia. alt̾ ꝓ conuue¬
colitam. alt̾ ꝑ cocto sũmis opib pugna¬
uerant. Ex his eporedorix cognito lica¬
uici consilio. media fere nocte rem ad
desarem defert. orat ne patiatur ciuita¬
tem prauis adolescentium consiliis ab
ꝓpinqui neglege. neq ciuitas leui mo¬
mento estimare poss. Magna affectus
sollicitudine hoc nuntio cesar. qd semꝑ
heduoꝵ ciuitati precipue indulserat:
nulla int̾posita dubitatione legiones ex¬
peditas .iiii. equitatũꝙ omnem ex castͥs
educit. Nec fuit spacium tali temꝑe
ad contrahenda castra. qd res posita in
cdleritate uidebatur. fabium legatum.
cum legionib duab. castris presidio re¬
linquit. Fratres littauici cum compre¬
hendi ussiss. pauloande reppit ad ho¬

Expanded text:
pari, quem Caesar ab Diviciaco sibi tradipari, quem Caesar ab Diviciaco sibi traditum ex humili loco ad summam dignitatem perduxerat, in equitum numero convenerant nominatim ab eo evocati. His erat inter se de principatu contentio, et in illa magistratuum controversia alter pro Convictolitavi, alter pro Coto summis opibus pugnaverant. Ex eis Eporedorix cognito Litavicci consilio media fere nocte rem ad Caesarem defert; orat ne patiatur civitatem pravis adulescentium consiliis ab propinqui neglegere, neque civitas levi momento aestimare posset. Magna adfectus sollicitudine hoc nuntio Caesar, quod semper Aeduorum civitati praecipue indulserat, nulla interposita dubitatione legiones expeditas quattuor equitatumque omnem ex castris educit; nec fuit spatium tali tempore ad contrahenda castra, quod res posita in celeritate videbatur; Gaium Fabium legatum cum legionibus duabus castris praesidio relinquit. Fratres Litavicci cum comprehendi iussisset, paulo ante reperit ad ho
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃os se int̾ młtitudinem militũ occul¬
tasse. atꝙ ex media cede fugisse. Cõcla¬
mant hedui. & litauiccũ obsecrant ut
sibi consulat. Quasi uͦ inquit ille consi¬
lii sit res. ac ñ necesse sit nob gergouiã
contendere. & cum aru̾nis nosmet con¬
iungere: an dubitamꝰ. quin nefario fa¬
cinore aminisso romani iam ad nos int̾¬
ficiendos concurrant: ꝑinde siquid in
nob̾ animi ẽ. ꝑsequam᷑eoꝵ mortem qui
indignissime interierunt. atq hos la¬
trones int̾ficiamꝰ. Ostendit ciues roma¬
nos. qui eiꝰ presidii fiducia unaerant.
magnũ numerũ frum̃ti cõmeatꝰ q di¬
ripit. ip̃os crudelit̾ excruciatos int̾ficit
Nuncios totaciuitate heduoꝵ dimit̃
eod ĩdacio de cede equitũ s pͥncipũ
smanet: hortatur ut simili ratione
atq ip̃e fecerit suas iniurias ꝑseqñtir.
E poredorix heduus sũmo loco natꝰ ado¬
lescens & sũme domi potencie. & una
urridomarꝰ pari etate & gr̃a. si gnedis¬

Expanded text:
ipsos se inter multitudinem militum occulipsos se inter multitudinem militum occultasse atque ex media caede fugisse. Conclamant Aedui et Litaviccum obsecrant ut sibi consulat. "Quasi vero," inquit ille, "consili sit res, ac non necesse sit nobis Gergoviam contendere et cum Arvernis nosmet coniungere. An dubitamus quin nefario facinore admisso Romani iam ad nos interficiendos concurrant? Proinde, si quid in nobis animi est, persequamur eorum mortem qui indignissime interierunt, atque hos latrones interficiamus." Ostendit cives Romanos, qui eius praesidi fiducia una erant: magnum numerum frumenti commeatusque diripit, ipsos crudeliter excruciatos interficit. nuntios tota civitate Aeduorum dimittit, eodem mendacio de caede equitum et principum permovet; hortatur ut simili ratione atque ipse fecerit suas iniurias persequantur. Eporedorix Aeduus, summo loco natus adulescens et summae domi potentiae, et una Viridomarus, pari aetate et gratia, sed genere dis
Abbreviated transcription (Latin):
suscipiendũ bellum adduci posse ñ con¬
fidebant. Placuit ut litauiccus .x. illie
milib que cesari ad bellũ mitt̾entur ̃¬
ficeretur. atq ea ducenda curaret. fr̃ess
eiꝰ ad cesarem precurrerent. Reliqua qui
ratione agi placeat constituunt. Litaue¬
cus accepto ex̾citu. cũ milia passuũ eii¬
citer .xx. ab gergouia abeẽt. conuoca¬
tis subito militib lacrimans. qͦ ꝓficisci¬
mur inquit milites: omnis nr eqͥtatꝰ
omnis nobilitas interiit. Principes ci¬
uitatis Eporedorix & uiridomarꝰ insimu¬
lati ꝓditionis a romanis. indicta caus
int̾fecti sunt. Hec ab ip̃is cognoscite qͥ
ex ip̃a cede fugerunt. Nam ego fribus
atq omnib meis ꝑpinquis int̾fectis.
dolore ꝓhibeor que gesta sunt ꝓnunti¬
are. ꝓducuntur hi quos ille edocue¬
rat que dici uellet. atq ead que lita¬
uiccus ꝓnuntiauerat młtitudini ex¬
ponunt: Multos equites heduor int̾¬
fectos. qd collocati cũ arunis dicerent᷑.

Expanded text:
suscipiendum bellum adduci posse non consuscipiendum bellum adduci posse non confidebant. Placuit ut Litaviccus decem illis milibus, quae Caesari ad bellum mitterentur, praeficeretur atque ea ducenda curaret, fratresque eius ad Caesarem praecurrerent. Reliqua qua ratione agi placeat constituunt. Litaviccus accepto exercitu, cum milia passuum circiter XXX ab Gergovia abesset, convocatis subito militibus lacrimans, "Quo proficiscimur," inquit, "milites? Omnis noster equitatus, omnis nobilitas interiit; principes civitatis, Eporedorix et Viridomarus, insimulati proditionis ab Romanis indicta causa interfecti sunt. Haec ab ipsis cognoscite, qui ex ipsa caede fugerunt: nam ego fratribus atque omnibus meis propinquis interfectis dolore prohibeor, quae gesta sunt, pronuntiare." Producuntur hi quos ille edocuerat quae dici vellet, atque eadem, quae Litaviccus pronuntiaverat, multitudini exponunt: multos equites Aeduorum interfectos, quod collocuti cum Arvernis dicerentur;
Abbreviated transcription (Latin):
iudicatum a cesare demonstrauimꝰ.
sollicitatꝰ ab aru̾nis pecunia. cum qͥ¬
bdam adolescentum colloquitur. qͦr
erat pͥnceps Litauiceus atq eiꝰ fr̃es.
amplissima familia nati adolescenteᷤ.
Cum his p̾mium cõmunicat. hor¬
taturq ut se lib̾os & in imꝑio natos
meminerint. unam ẽẽ heduoꝵ ciui¬
tatem que certissimã uictoriã gallie
diͤstineat. eiꝰ auctoritate reliquas con¬
tineri. qua traducta. locũ consisten¬
di romanis in gallia ñ fore: ẽẽ ñ nullo
se cesaris beneficio affectum. sic tam̃ ut
iustissimam apud eum causam opti¬
nuerit. s plus cõmuni libertati tribu¬
ere. cur enim potiꝰ hedui de suo iure ⁊
de legib ad cesarem disceptatum qͣm
romani ad heduos ueniant.: celerit᷑
adolescescentib & oratione magistratꝰ
& p̃mio deductis. cum se uel pͥncipes
eius consilii fore ꝓfit̾entur. ratio ꝑfici¬
endi querebat᷑. qd̾ ciuitatẽ temere ad

Expanded text:
iudicatum a Caesare demonstravimus, iudicatum a Caesare demonstravimus, sollicitatus ab Arvernis pecunia cum quibusdam adulescentibus colloquitur; quorum erat princeps Litaviccus atque eius fratres, amplissima familia nati adulescentes. Cum his praemium communicat hortaturque, ut se liberos et imperio natos meminerint. Vnam esse Aeduorum civitatem, quae certissimam Galliae victoriam detineat; eius auctoritate reliquas contineri; qua traducta locum consistendi Romanis in Gallia non fore. Esse nonnullo se Caesaris beneficio adfectum, sic tamen, ut iustissimam apud eum causam obtinuerit; sed plus communi libertati tribuere. Cur enim potius Aedui de suo iure et de legibus ad Caesarem disceptatorem, quam Romani ad Aeduos veniant? Celeriter adulescentibus et oratione magistratus et praemio deductis, cum se vel principes eius consili fore profiterentur, ratio perficiendi quaerebatur, quod civitatem temere ad
Abbreviated transcription (Latin):
earum ciuitatum quos sibi ad consili¬
um capiendum delegerat prima lu¬
ce cotidie ad se conuenire iubebat. seu
quid cõmunicand seu quid ammini¬
strand uid̾etur. neꝙ ullum fere diẽ
int̾mictebat. quin equestri prelio int̾¬
iectis sagit tariis quid in quoq eẽt ani¬
mi ac uirtutis suoꝵ ꝑspiceretur. Erat
e regione opidi collis sub ip̃is radicib
montis. egregie munitꝰ. atq ex om̃i
parde circumcisus. quem si tenerent
nr̃i. & aque magna parte & pabulatio¬
ne lib̾a ꝑhibituri hostes uidebantur.
batur. Tam̃ silentio noctis cesar ex ca¬
stris egressus. priꝰqm subsidio ex opido
ueniri poss. deiecto presidio potitꝰ lo¬
co. duas ibi legiones collocauit. fossã¬
ꝙ duplicem duodenũ pedum a ma¬
iorib castris ad minora ꝑduxit: ut
tuto ab repentino hostium incur su
etiã singuli cõmeare possent. Dum
hec ad gergouiam gerunt᷑: Conuic¬
tolitauis heduus cui magistratũ ad¬

Expanded text:
earum civitatium, quos sibi ad consiliearum civitatium, quos sibi ad consilium capiendum delegerat, prima luce cotidie ad se convenire iubebat, seu quid communicandum, seu quid administrandum videretur; neque ullum fere diem intermittebat quin equestri proelio interiectis sagittariis, quid in quoque esset animi ac virtutis suorum perspiceret. Erat e regione oppidi collis sub ipsis radicibus montis, egregie munitus atque ex omni parte circumcisus; quem si tenerent nostri, et aquae magna parte et pabulatione libera prohibituri hostes videbantur; batur; tamen silentio noctis Caesar ex castris egressus, priusquam subsidio ex oppido veniri posset, deiecto praesidio potitus loco duas ibi legiones collocavit fossamque duplicem duodenum pedum a maioribus castris ad minora perduxit, ut tuto ab repentino hostium incursu etiam singuli commeare possent. Dum haec ad Gergoviam geruntur, Convictolitavis Aeduus, cui magistratum ad
Abbreviated transcription (Latin):
rescindendos curauerat. Postero die cũ
duab legionib in occulto restitit. reliqͥs
copias cum omnib impedim̃tis ut con¬
sueuerat misit. captis quibdam cohor¬
tib uti numerꝰ legionũ constare uidet᷑.
his qm̃ longissime possent egredi iussit.
Cum iam ex diei temꝑe coniecturam ce¬
perat in castra ꝑuentum: hisdem subli¬
cis quarum pars inferior integra rema¬
nebat. pontem reficere cepit. Celerit
neo delecto: reliquas copias reuocauit.
Uergingetorix re cognita: ne contra
suam uoluntatem dimicare cogeret᷑.
magnis itinerib antecessit. Cesar ex
eo loco qͥntis castris gergouiã ꝑuenit.
equestriq eo die prelio leuifacto. ꝑspe¬
cto urbis situ que posita in altissimo mõ¬
te omnis aditꝰ difficiles habebat. de ex
quam rem frum̃tariam expediss. At
Uergingetorix castris ꝓpe opidũ positis.
mediocrib circum se int̾ualłꝰ seꝑatim
singularũ ciuitatum copias collocau̾at.

Expanded text:
rescindendos curaverat, postero die cum rescindendos curaverat, postero die cum duabus legionibus in occulto restitit; reliquas copias cum omnibus impedimentis, ut consueverat, misit, apertis quibusdam cohortibus, uti numerus legionum constare videretur. His quam longissime possent egredi iussis, cum iam ex diei tempore coniecturam ceperat in castra perventum, isdem sublicis, quarum pars inferior integra remanebat, pontem reficere coepit. Celeritneo delecto reliquas copias revocavit. Vercingetorix re cognita, ne contra suam voluntatem dimicare cogeretur, magnis itineribus antecessit. Caesar ex eo loco quintis castris Gergoviam pervenit equestrique eo die proelio levi facto perspecto urbis situ, quae posita in altissimo monte omnes aditus difficiles habebat, de expquam rem frumentariam expedisset. At Vercingetorix castris, prope oppidum positis, mediocribus circum se intervallis separatim singularum civitatium copias collocaverat
Abbreviated transcription (Latin):
reb huic bello seruirent. ea quȩ meru¬
isent p̃mia ab se deuicta gallia expecta¬
rent. equitatumq omnem & peditum
milia .x. sibi celerit̾ mitt̾ent. que in p̾¬
sidiis rei frum̃tarie causa disponeret:
exercitum in duas partes diuisit .iiiͦi. le¬
giones in senonas Parisios q labieno
ducendas dedit. sex ip̃e in aru̾nos ad opi¬
dum Gergouiam scdm flum̃ elauer du¬
xit. equitatꝰ partem illi attribuit. par¬
tem sibi reliquit. Quare cognita uer¬
gingetorix. omnib int̾ruptis eiꝰ flumi¬
nis pontib. ab alt̾a fluminis parte iter
facere cepit. Cum uterq utrimq exis¬
et̃ exercitꝰ in conspectu fereꝙ e regione
castris castra ponebant: dispositis explo¬
ratorib necubi effecto ponte romaui co¬
pias traducerent. Erat in magnis ce saris
difficultatib res. ne maiorẽ estatis par¬
tem flumine impediretur. qd ñ fere añ
autũnũ elauer uado transiri solet. Itaꝙ

Expanded text:
rebus huic bello servirent eaque quae merurebus huic bello servirent eaque quae meruissent praemia ab se devicta Gallia exspectarent equitatumque omnem et peditum milia decem sibi celeriter mitterent, quae in praesidiis rei frumentariae causa disponeret, exercitum in duas partes divisit: quattuor legiones in Senones Parisiosque Labieno ducendas dedit, sex ipse in Arvernos ad oppidum Gergoviam secundum flumen Elaver duxit; equitatus partem illi attribuit, partem sibi reliquit. Qua re cognita Vercingetorix omnibus interruptis eius fluminis pontibus ab altera fluminis parte iter facere coepit. Cum uterque utrimque exisset exercitus, in conspectu fereque e regione castris castra ponebant dispositis exploratoribus, necubi effecto ponte Romani copias traducerent. Erat in magnis Caesaris difficultatibus res, ne maiorem aestatis partem flumine impediretur, quod non fere ante autumnum Elaver vado transiri solet. Itaque,
Abbreviated transcription (Latin):
nib q reb ornass. ad ium atꝙ. arma
discedet. atq ea pars que minꝰ confidet
aurxilia a uergingetorige accerseret:
huic rei preutendum existimauit. & qd
lgib heduoꝵ his qui sũmũ magistratũ
obtinerent. excedere ex finib ñ liceret.
nequid de iure aut de legib eoꝵ diminu¬
sse uderet᷑. ip̃e in heduos ꝑficisci statuit.
senatumq omnẽ & quos inter cont᷑usia
cẽt ad se etiã uocauit. Cum ꝓpe omniᷤᷤ
ciuitas eo conueniss. docereturq pau¬
cis clam conuocatis. alio loco. alio tẽ ꝑe
atꝙ oportuerit frẽm a fr̾e renuntiatũ.
cum leges duo ex familia uiuo utroꝙ
ñ solũ magistratꝰ creari uetarent. s etiã
in senatu eẽ ꝑhib̾ent: Cotum imꝑium
deponere coegit. conuictolitauem qui
ꝑsacerdotes more ciuitatis int̾missis ma¬
gistratib eẽt creatꝰ. potestatem optin̾e
ussit. Hoc decreto int̾posito. cohortatꝰ
heduos ut controu̾siarũ ac dissensioniᷤ
obliuiscentur. atꝙ omnib omissis his

Expanded text:
 ornasset, ad vim atque arma descenderet, atque ea pars quae minus sibi confideret auxilia a Vercingetorige arcesseret, huic rei praevertendum existimavit et, quod legibus Aeduorum eis, qui summum magistratum obtinerent, excedere ex finibus non liceret, ne quid de iure aut de legibus eorum deminuisse videretur, ipse in Aeduos proficisci statuit senatumque omnem et quos inter controversia esset ad se Decetiam evocavit. Cum prope omnis civitas eo convenisset, docereturque paucis clam convocatis alio loco, alio tempore atque oportuerit fratrem a fratre renuntiatum, cum leges duo ex una familia vivo utroque non solum magistratus creari vetarent, sed etiam in senatu esse prohiberent, Cotum imperium deponere coegit, Convictolitavem, qui per sacerdotes more civitatis intermissis magistratibus esset creatus, potestatem obtinere iussit. Hoc decreto interposito cohortatus Aeduos, ut controversiarum ac dissensionis obliviscerentur atque omnibus omissis his