comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ctis ęquitibus sius auxilium tulit. ẜ quites aũt aduentu legio¬
num aĩo adedito conuersis aquis in numidas cupide in sequẽ¬
tes dispsosq impetum fecerunt. atq eos conuulneratos usq in
offendiss&. luba cum Labieno capti in potestatem Cȩsaris uenis¬
sent. ȩꝗtatusq tum leui armatura funditus ad internitionem
deletus ess&. Interim incredibiliter ex legionibus quarta &¬
sexta scipionis milites diffugere partim in castra Cęsaris. partĩ
in quas quisq poterat regiones ꝑuenire. Itaq ȩquites curiani
diffisi scipione eiusq copĩs: cõplures se eodem contulerunt. Du
haec circum Uzitam ah utrisq ducibus administrantur legiões
duȩ .uiiiiͦ. &. xͣ. ex sicilia nauibus onerarũs ꝓfectę cum iam nõ
longe a portu ruspine abeent. conspicates naues cęsarianas: quȩ
in statione apud tapsum stabant. Uerite ne in aduersariorum

Expanded text:
ctis equitibus suis auxilium tulit; equites autem adventu legioctis equitibus suis auxilium tulit; equites autem adventu legionum animo addito conversis equis in Numidas cupide insequentis dispersosque impetum fecerunt atque eos convulneratos usque in offecisset, Iuba cum Labieno capti in potestatem Caesaris venissent, equitatusque cum levi armatura funditus ad internecionem deletus esset. Interim incredibiliter ex legione IIII. et VI. Scipionis milites diffugere partim in castra Caesaris, partim in quas quisque poterat regiones pervenire; itemque equites Curioniani diffisi Scipioni eiusque copiis complures se eodem conferebant. § 53 Dum haec circum Uzittam ab utrisque ducibus administrantur, legiones duae, X. et VIIII., ex Sicilia navibus onerariis profectae, cum iam non longe a portu Ruspinae abessent, conspicati navis Caesarianas quae in statione apud Thapsum stabant, veriti ne in adversariorum
Abbreviated transcription (Latin):
colloquia fieri possent. & si qui ꝑfugere uellent. id quod antea
sepe acciderat magno tum eorum periculo: tum facile & sine
piculo fieret. Uoluit ẽt expiri cum propius hostem accessiss&
haberet ne in animo dimicare. Accedebat & ad reliquas cãs
qđ is locus depressus erat: puteiq ibi non nulli fieri poterant.
a quatione .ii. longa & angusta utebantur. Dum haec opera que
antedixi fiebant a legionibus: interim pars aciei instructa añ¬
opus sub hoste stabat. Equites barbari leuisq armaturȩ pre¬
lis minutis cominus dimicabant. Cȩsar ab eo opere cum iã
sub uesꝑum copias in castra reducer& magno incursu cum oĩ
eiitatu leuiq armatura luba scipio. Labienus in legionarioˢ
impetum fecerunt. Equites cȩsariani ui uniuersae subitaeq
hostium multitudinis pulsi parumꝑ cesserãt. Iuȩ res aliter
aduersariis cecidit. Hanq cȩsar ex medio itinere copiis redu¬

Expanded text:
colloquia fieri possent et, si qui perfugere vellent, id quod antea colloquia fieri possent et, si qui perfugere vellent, id quod antea saepe accidebat magno cum eorum periculo, tum facile et sine periculo fieret. Voluit etiam experiri, cum propius hostem accessisset, haberetne in animo dimicare. Accedebat etiam ad reliquas causas quod is locus depressus erat puteique ibi non nulli fieri poterant: aquatione enim longa et angusta utebatur. Dum haec opera quae ante dixi fiebant a legione, interim pars acie ante opus instructa sub hoste stabat; equites barbari levisque armatura proeliis minutis comminus dimicabant. § 52 Caesar ab eo opere cum iam sub vesperum copias in castra reduceret, magno incursu cum omni equitatu levique armatura Iuba, Scipio, Labienus in legionarios impetum fecerunt. Equites Caesariani vi universae subitaeque hostium multitudinis pulsi parumper cesserunt. Quae res aliter adversariis cecidit: namque Caesar ex medio itinere copiis redu
Abbreviated transcription (Latin):
pe prodire & summa petere collis. quos cęsaris ȩꝗtes consecuti
partim interfecerunt: partim uius sunt potiti: deinde protinus
collem petere contendunt: atq eum decusso Labieni prȩsidio cele¬
riter occupauerunt. Labienus cum parte ȩꝗtum uix fuga
sibi pepit salutem. Hac re per ȩquites gesta cęsar legionibus
opera distribuit: atq in eo colle quo erat potitus castra muniit.
Deinde ab suis maximis castris per medium campum e regione oppi¬
di uzite. quod inter sua castra & Scipionis in planicie posi¬
tum erat: tenebaturq a scipione: duo brachia instituit duci. &
ita erigere ut ad angulum dextrum sinistrumq eius oppidi con¬
uenirent. Hoc hac ratione opus instruebat. ut cum propius op¬
pidum suas copias admoniss&. oppugnareq cepisset teta latera
suis munitionihus haber& ne ab equitum multitudine circun¬
uentus ab oppugnatione deterreretur. Preterea quo faciliue

Expanded text:
pe prodire et summa petere collis. Quos Caesaris equites consecuti pe prodire et summa petere collis. Quos Caesaris equites consecuti partim interfecerunt, partim vivorum sunt potiti; deinde protinus collem petere contenderunt atque eum decusso Labieni praesidio celeriter occupaverunt. Labienus cum parte equitum vix fuga sibi peperit salutem. § 51 Hac re per equites gesta Caesar legionibus opera distribuit atque in eo colle quo erat potitus castra munivit. Deinde ab suis maximis castris per medium campum e regione oppidi Uzittae, quod inter sua castra et Scipionis in planitie positum erat tenebaturque a Scipione, duo bracchia instituit ducere et ita dirigere ut ad angulum dextrum sinistrumque eius oppidi convenirent. Id hac ratione opus instruebat ut, cum propius oppidum copias admovisset oppugnareque coepisset, tecta latera suis munitionibus haberet, ne ab equitatus multitudine circumventus ab oppugnatione deterreretur, praeterea quo facilius
Abbreviated transcription (Latin):
perat: & quo propiore loco fuerat: eo celerius occurrerat.⁊
Erat conuallis satis magna latitudine. altitudine p̃rupta: cre¬
bris locis speluncȩ in modum subrutis: quȩ erãt transeunda cȩ¬
sari ante ꝗͣ ad eum collem quem capere uolebat ꝑueniretur:
ultraq eam conuallem oliuetum uetus crebris arboribus con¬
densum. Hic cum labienus aĩaduerter& cȩ̨sarem si uellet eũ
locum occupare: prius oportete conuallem oliuetumq transgre¬
di: eorum locorum ꝑitus in insidiis cum parte ȩquitatus leuiq
armatura consedit: ut preterea post montem collesq subito se
Cȩfari oñderet. ȩꝗtes in occulto collocauerat: ut cum ipse ex
improuifo legionarios adortus ess&. ex colle se eꝗtatus oñder&.¬
ut reduplici occupatus Cesar tiusq exercitus. neq retro regre¬
eum locum ueniss& abusi siue obliti pręceptorum labieni. siue
ueriti ne in fossa ab ȩquitibꝰ opprimerentur: rari ac singuli de ru¬

Expanded text:
perat et quo propiore loco fuerat eo celerius occurrerat. § 50 perat et quo propiore loco fuerat eo celerius occurrerat. § 50 Erat convallis satis magna latitudine, altitudine praerupta, crebris locis speluncae in modum subrutis, quae erat transgredienda Caesari, ante quam ad eum collem quem capere volebat perveniretur; ultraque eam convallem olivetum vetus crebris arboribus condensum. Hic cum Labienus animadvertisset Caesarem, si vellet eum locum occupare, prius necesse esse convallem olivetumque transgredi, eorum locorum peritus in insidiis cum parte equitatus levique armatura consedit et praeterea post montem collesque eem collesque equites in occulto collocaverat ut, cum ipse ex improviso legionarios adortus esset, ex colle se equitatus ostendeut re duplici perturbatus Caesar eiusque exercitus neque retro regreeum locum venisset, abusi sive obliti praeceptorum Labieni sive veriti ne in fossa ab equitibus opprimerentur rari ac singuli de ru
Abbreviated transcription (Latin):
P ostꝗͣ uero castra castris contulit: despectis eius copiis omnem
terrorem deponit. Ita quam antea abñs habuerat auctorita.¬
tem: eam omnem presens dimiserat. Iuo facto cuiuis facile fuit
illatum scipionem additumq animum fiduciamq regis aduẽ¬
tu. Nam postero die uniuersas suas regisq copias cum elefã-¬
tis .lx. ꝑductas in aciem ꝗͣ speciosissime potuit instruxit:
ac paulo longius progressus a suis munitionibus. haud ita diu
commoratus se recipit in castra. Cȩsar postꝗͣ animaduertit
Scipionem auxilia ferre. quȩ expectasset omnia conuenisse. neq
moram pugnandi ullam fore per iugum summum cum copus
progredi cepit: & brachia ꝓtinus deducere: & castella munire:
ꝓpiusq Scipionem capiendo loca excelsa occupare contendit.
Aduersarii magnitudine copiarum confisi proximum collem oc¬
cu pauerunt: atq ita longius sibi progrediendi eripuerunt facul¬
tatem. Euisdem collis occupandi gr̃a Labienus consilium ce¬

Expanded text:
postquam vero castra castris contulit, despectis eius copiis omnem timorem deponit. Ita quam antea absens habuerat auctoritatem, eam omnem praesens dimiserat. — Quo facto cuivis facile fuit intellectu Scipioni additum animum fiduciamque regis adventu. Nam postero die universas suas regisque copias cum elephantis LX productas in aciem quam speciosissime potuit instruxit ac paulo longius progressus ab suis munitionibus haud ita diu commoratus se recipit in castra. § 49 Caesar postquam animadvertit Scipioni auxilia fere quae exspectasset omnia convenisse neque moram pugnandi ullam fore, per iugum summum cum copiis progredi coepit et bracchia protinus ducere et castella munire propiusque Scipionem capiendo loca excelsa occupare contendit, ne adversarii magnitudine copiarum confisi proximum collem occuparent atque ita longius sibi progrediendi eriperent facultatem.7 Eiusdem collis occupandi Labienus consilium ce
Abbreviated transcription (Latin):
interfecti esse uiderentur: ferro inter se depugnant. atq fir¬¬
mior imbecilliorem iuba Petreium fatile ferro consumꝑsit.
Deinde ipse sibi cum tonaretur gladio traicere pectus nec poss&¬
precibus a seruo suo impitrauit ut se interficeret. idq ob¬
tinuit. P. Sitius interim pulso exercitu Sũburrȩ prȩfecti
I ube ipsoq interfecto. cum iter cum paucis per mauritaniã
ad Cęsarem facer&: incidit in faustum a franiumq qui

Expanded text:
interfecti esse viderentur, ferro inter se depugnant atque firinterfecti esse viderentur, ferro inter se depugnant atque firmiorem imbecilliorem Iuba Petreium facile ferro consumpsit. Deinde ipse sibi cum conaretur gladio traicere pectus nec possprecibus a servo suo impetravit ut se interficeret idque obtinuit. § 95 P. Sittius interim pulso exercitu Saburrae, praefecti Iubae, ipsoque interfecto cum iter cum paucis per Mauretaniam ad Caesarem faceret, forte incidit in Faustum Afraniumque, qui
Abbreviated transcription (Latin):
ta cȩde suorum: Domitũq & legionum aduentu ꝑterritus. de¬
sꝑata salute: oppidum deserit: seq tlam cum pautis barbaris pe-¬
cunia onustus subuuxit. atq in regnum fugere contendit: Iuẽ
aggresi sui comites in itinere: p̃de cupidi concidunt: seq in
quascunq potuere partes conferunt.. C. interim uirgiluiᷤ
postꝗͣ terra mariq clausus se nihil ꝓficere intellexit. suoq
interfectos aut fugatos: Mar. Catonem utige sibi ipsi manũ
intulisse: regem uagum a suis desertum ab õibus aspernari:
saburram eiusq copias absitio eẽ deletas. Uticȩ Cesarem
sine mora receptum: de tanto exertitu reliꝗas esse nullas: q̃
sibi suisq liberis prodessent. A caninio procons: qui eum obsi-¬
derat. fide recepta. seq & sua omnia & oppidum proconsuli
tradit. Rex interim ab omnibus ciuitatibus exclusus: de¬
sperata salute: cum iam conatus esset. Petreio: ut per uirtutẽ

Expanded text:
ta caede suorum Domitique et legionum adventu perterritus deta caede suorum Domitique et legionum adventu perterritus desperata salute oppidum deserit seque clam cum paucis barbaris pecunia onustus subducit atque in regnum fugere contendit. Quem Gaetuli, sui comites, in itinere praedae cupidi concidunt seque in quascumque potuere partis conferunt. C. interim Vergilius, postquam terra marique clausus se nihil proficere intellexit suosque interfectos aut fugatos, M. Catonem Uticae sibi ipsum manus attulisse, regem vagum ab suisque desertum ab omnibus aspernari. Saburram eiusque copias ab Sittio esse deletas, Uticae Caesarem sine mora receptum, de tanto exercitu reliquias esse nullas, ipse sibi suisque liberis a Caninio pro consule, qui eum obsidebat, fide accepta seque et sua omnia et oppidum proconsuli tradit. § 94 Rex interim ab omnibus civitatibus exclusus, desperata salute, cum iam cenatus esset cum Petreio, ut per virtutem
Abbreviated transcription (Latin):
treio paucisq ȩquitibus se confert.⁊amenses interim legatos
de his rebus ad Cęsarem uticam mittunt. petuntq ab eo uti añ¬
ꝗͣ rex manum colliger& se seq oppugnaret: auxilium mitter&.
se tñ paratos ẽẽ. sibi quoad uita suppeter& oppidum seq ei re-¬
seruare. Legatos collaudatos cȩsar domum iubet añcedere: ac
suum aduentũ prenuntiare. Ipse postero die utica egressus cũ
ȩꝗtatu in regnum ire contendit. Interim in itinere ex regiis copi-¬
is dutes complures ad Cęsarem ueniunt: orantq ut sibi ignoscat.
liubus supplicibus uenia data. ⁊ amam ꝑuenit. Rumore inte¬
rim ꝑlato de eius lenitate clementiaq. prope modum oẽs re-¬
gni ȩꝗtes zamam ꝑueniunt ad Cȩsarem: ab eoq sunt metu pe¬
riculoq liberati. Dum haer utrobiq fiunt. Considius qui this-¬
drȩ tum familia sua: gladiatoria manu. getulisq preerat. cogni¬

Expanded text:
treio paucisque equitibus confert. § 92 Zamenses interim legatos treio paucisque equitibus confert. § 92 Zamenses interim legatos de his rebus ad Caesarem Uticam mittunt petuntque ab eo uti antequam rex manum colligeret seseque oppugnaret sibi auxilium mitteret: se tamen paratos esse, sibi quoad vita suppeteret, oppidum seque ei reservare. Legatos collaudatos Caesar domum iubet antecedere ac suum adventum praenuntiare. Ipse postero die Utica egressus cum equitatu in regnum ire contendit. Interim in itinere ex regiis copiis duces complures ad Caesarem veniunt orantque ut sibi ignoscat. Quibus supplicibus venia data Zamam pervenit. Rumore interim perlato de eius lenitate clementiaque propemodum omnes regni equites Zamam perveniunt ad Caesarem ab eoque sunt metu periculoque liberati. § 93 Dum haec utrobique geruntur, Considius, qui Thysdrae cum familia sua, gladiatoria manu Gaetulisque praeerat, cogni
Abbreviated transcription (Latin):
to de Cęsaris uictoria audito: ob has cãs oppido ꝓhibuerãt.
qđ bello contra populum .ro. suscepto: in oppido zame lignis
congestis maximam in medio foro pyrram construxerat: Ut si
forte bello ess& suꝑatus. omnibus rebus coateruatis. drinde
ciuibus tunctis interfectis: eodemq proiectis: igne subiecto: tũ
uibus cunttaq gaga regia cremaretur. Postꝗͣ luba ante por¬
tas diu multumq primo minis pro imꝑio egisset cum zamen¬
sibus. deiñ cum se parum ꝓficere intellexiss& precibusq oras¬
set. uti se ad suos deos penatesq ad mitterent. ubi eos per¬
stare in sententia aĩaduertit. nec minis nec p̃cibus suis moue¬¬
ri quo magis se reciꝑent. tertio petit ab eis ut sibi coniuges
liberosq redderent: ut secum eos transportaret. Postꝗͣ sibi nihil
oĩo oppidanos rñsi reddere aĩaduertit. nulla re ab his impe¬
trata: ab zama discedit. atq ad uillam suam cum . Mar. Pe¬

Expanded text:
to de Caesaris victoria audito ob has causas oppido prohibuerunt, to de Caesaris victoria audito ob has causas oppido prohibuerunt, quod bello contra populum Romanum suscepto in oppido Zamae lignis congestis maximam in medio foro pyram construxerat ut, si forte bello foret superatus, omnibus rebus eo coacervatis, dein civibus cunctis interfectis eodemque proiectis igne subiecto tum vibus cunctaque gaza regia cremaretur. Postquam Iuba ante portas diu multumque primo minis pro imperio egisset cum Zamensibus, dein cum se parum proficere intellexisset precibus orasset uti se ad suos deos penates admitterent, ubi eos perstare in sententia animadvertit nec minis nec precibus suis moveri quo magis se reciperent, tertio petit ab eis ut sibi coniuges liberosque redderent ut secum eos asportaret. Postquam sibi nihil omnino oppidanos responsi reddere animadvertit, nulla re ab his impetrata ab Zama discedit atque ad villam suam se cum M. Pe
Abbreviated transcription (Latin):
oratione. ad extremũ ut sine metu ꝓdirent: edicit. se eis dũ¬
taxat uitam contessurum. bona qđ eorum uendituꝵ. ita tamẽ¬
ut qui eorum bona sua redemisset. se bonorum uenditionem in¬
dicturum: & pecuniam mulctȩ noĩe relaturum ut incolumita-¬
rantibus: subito oblata salute libentes cupideq condicionem ac¬
ceperunt. petieruntq a Cȩsare ut uniuersis. cccͣ. uno nomine
pecuniam imꝑaret. Itaq bis mille sextertiis his impositis ut
te: ac se eodem demũnatos p̃dicantes. lȩti gr̃as agunt Cȩsari.
R ex interim iuba ut ex p̃lio fugerat una cum Petreio in uillis
latitando. tandem nocturnis itineribus confectis. in regnum per¬
uenit: atq ad oppidum ⁊amã : ubi ipse domicilium: coniugeᷤ
liberosq hẽbat. quo ex cuncto regno oẽm pecuniam.: carissi¬
masq res comportauerat: quodq in toto bello operibus ma¬
ximis munierat: accedit. Quem antea oppidani timore exopta¬

Expanded text:
oratione ad extremum ut sine metu prodirent edicit: se eis dumoratione ad extremum ut sine metu prodirent edicit: se eis dumtaxat vitam concessurum; bona quidem eorum se venditurum, ita tamen, qui eorum ipse sua bona redemisset, se bonorum venditionem inducturum et pecuniam multae nomine relaturum, ut incolumitarantibus subito oblata salute libentes cupidique condicionem acceperunt petieruntque a Caesare ut universis CCC uno nomine pecuniam imperaret. Itaque bis milies sestertio his imposito, ut te ac se eo demum die natos praedicantes laeti gratias agunt Caesari. § 91 Rex interim Iuba, ut ex proelio fugerat, una cum Petreio interdiu in villis latitando tandem nocturnis itineribus confectis in regnum pervenit atque ad oppidum Zamam, ubi ipse domicilium, coniuges liberos habebat, quo ex cuncto regno omnem pecuniam carissimasque res comportaverat quodque inito bello operibus maximis muniverat, accedit. Quem antea oppidani rumore exopta
Abbreviated transcription (Latin):
cum paruo p̃sidio habuerat: his adueniens potitur. Deĩ adru¬
mẽtum peruenit. quo cum sine mora introiss&: armis:frumen¬
to: pecuniaq cõsiderata .Q legario. C. Considii filio: qui tũ
ibi fuerat. Uitam concessit. Deinde eadem die adrumento
egressus: Hũmelo regulo cum legione ibi relicto: uti cam ire cõ¬
tendit. cui in itinere fit obuius. L. Cęsar: & subito se ad genua
etreio. l. Celle pr̃i & filio. Mar. oppio. Mar. Aquinio Cato¬
nis filio. damasippiq liberis ex sua consuetudine tribuit. tir¬
citerq noctem luminibus accensis uticam ꝑuenit. atq extra
oppidum ea nocte mansit. Postero die mane oppidum introuit
contioneq aduocata uticenses in colas cohortatus. grãs pro eorꝵ
erga se studio egit. Ciues autem romanos: negociatores. & cos
qui inter.ccͬcͦ. petunias contulerunt uarroni: & scipioni mul¬
tis uerbis accusatos: & de eorum sceleribus longiore habita

Expanded text:
cum parvo praesidio habuerat. Id adveniens potitur, deinde Hadrucum parvo praesidio habuerat. Id adveniens potitur, deinde Hadrumetum pervenit. Quo cum sine mora introisset, armis, frumento pecuniaque considerata Q. Ligario, C. Considio filio, qui tum ibi fuerant, vitam concessit. Deinde eodem die Hadrumeto egressus Livineio Regulo cum legione ibi relicto Uticam ire contendit. Cui in itinere fit obvius L. Caesar et subito se ad genua P. Atrio, L. Cellae patri et filio, M. Eppio, M. Aquino, Catonis filio Damasippique liberis ex sua consuetudine tribuit circiterque luminibus accensis Uticam pervenit atque extra oppidum ea nocte mansit. § 90 Postero die mane in oppidum introiit contioneque advocata Uticensis incolas cohortatus gratias pro eorum erga se studio egit, civis autem Romanos negotiatores et eos qui inter CCC pecunias contulerant Varo et Scipioni multis verbis accusat et de eorum sceleribus longiore habita
Abbreviated transcription (Latin):
rata concidisset. impetuq facto in cubiculum ex suspicione⁊
medicus familiaresq continere atq uulnus obligare cepissẽt.
ipse siuis manibus uulnus crudelissime diuellit. atq aĩo pñti
se interimit. Quem utitenses qͣꝗͣ oderant partium gr̃a. tamen
ꝑꝑ eius singularem integritatem: & qđ dissimillimus reliquo¬
rum ducum fuerat: qđq uticam mirificis oꝑibus munierat: tur¬
resq auxerat. sepultura afficiunt. Quo interfecto. L. Cęsar ut
aliqđ sibi ex ea re auxiliũ pararet: conuocato populo: contione ha¬
bita cohortatur omnes ut portȩ aperirentur:se in .C. Cȩsaris
clementia magnam spem hr̃e. Itaq portis patefactis utica egres¬
sus Cȩsari imꝑatori obuiam ꝓficiscitur. Messalla ut erat impe¬
ratum uticam puenit. omnibusq portis custodias ponit. Cȩ
sar interim a tapso progressus. ⁊etam ꝑuenit ubi scipio ma¬
gnum frumenti numerum: armorum telorum, ceterarumq reꝵ

Expanded text:
rata concidisset, et impetu facto in cubiculum ex suspicione rata concidisset, et impetu facto in cubiculum ex suspicione medicus familiaresque continere atque vulnus obligare coepissent, ipse suis manibus vulnus crudelissime divellit atque animo praesenti se interemit. Quem Uticenses quamquam oderant partium gratia, tamen propter eius singularem integritatem, et quod dissimillimus reliquorum ducum fuerat quodque Uticam mirificis operibus muniverat turrisque auxerat, sepultura adficiunt. Quo interfecto L. Caesar ut aliquid sibi ex ea re auxili pararet convocato populo contione habita cohortatur omnis ut portae aperirentur: se in C. Caesaris clementia magnam spem habere. Itaque portis patefactis Utica egressus Caesari imperatori obviam proficiscitur. Messalla, ut erat imperatum, Uticam pervenit omnibusque portis custodias ponit. § 89 Caesar interim ab Thapso progressus Ussetam pervenit, ubi Scipio magnum frumenti numerum, armorum, telorum ceterarumque rerum
Abbreviated transcription (Latin):
eorum importunitatis gr̃a singulos diuisit. Idem Sylla fanst̾
fecit. ac de sua pecunia largitus est. unaq tum his ab utica
ꝓficiscitur. atq in regnum iubȩ contendit. Complures interim ex
fuga uticam ꝑueniunt. luos oẽs Cato conuocatos una cu. cccͣ.
qui pecuniam Scipioni ad bellum faciendum contulerant: hor-¬
tatur ut seruitia manumittant. oppidumq defendant. Quorũ
cum partem assentire. partem aĩum mentemq ꝑterritam atq
in fugam destinatam hr̃e intellexisset. amplius de ea re age¬
re destitit. nauesq his attribuit ut in quascunq partes uel¬
lent ꝓficiscerentur. ipse omnibus rebus diligentissime consti¬
tutis liberis suis. L. cęsari. qui tum ibi pro questore fuerat. cõ¬
mendatis. & sine suspicione. uultu atq sermone: quo suꝑiore tp̃r
usus fuerat: cum dormitum isset. ferrum intro elam in cubi¬¬
culum tulit. atq ita se traiecit. Qui dum aĩa nondum expi-¬

Expanded text:
eorum importunitatis gratia singulis C divisit. Idem Sulla Faustus eorum importunitatis gratia singulis C divisit. Idem Sulla Faustus fecit ac de sua pecunia largitus est unaque cum his ab Utica proficiscitur atque in regnum ire intendit. § 88 Complures interim ex fuga Uticam perveniunt. Quos omnis Cato convocatos una cum CCC, qui pecuniam Scipioni ad bellum faciendum contulerant, hortatur uti servitia manumitterent oppidumque defenderent. Quorum cum partem assentire, partem animum mentemque perterritam atque in fugam destinatam habere intellexisset, amplius de ea re agere destitit navisque his attribuit, ut in quas quisque partis vellet proficisceretur. Ipse omnibus rebus diligentissime constitutis, liberis suis L. Caesari, qui tum ei pro quaestore faciebat, commendatis, et sine suspicione, vultu atque sermone quo superiore tempore usus faciebat, cum dormitum isset, ferrum intro clam in cubiculum tulit atque ita se traiecit. Qui dum anima nondum exspi
Abbreviated transcription (Latin):
gestis ignem subiciunt. atq eiusdem oppidi incolas cuiꝰcunq
generis x̧tatisq uiuos constrictosq in flammam coniciunt:
atq ita acerbissimo afficiunt supplicio: Deinde ꝓtinus uticã
ficium legis iulianȩ parum in suis partibus p̃sidu esse existi¬
mauerat. plebem inermem oppido eiecerat. & añ portam bel¬
licam castris fossaq dum taxat munierat. ibiq custodĩs cir¬
cundatis hĩtare coegerat. Senatus autem oppidi studia tene¬
ideo qđ eos partibus cęsaris fauisse sciebant. Ut eis interfe¬
ctis ex eorum ꝑnicie dolorem suum ulciscerent᷑. Uticensee
aĩo addito ex xictoria caesaris: lapidibus fustibusq ȩquites
repullerunt. Itaq postra ꝗͣ castris non potuerunt potiri: uticã
se in oppidum coniecerãt. atq ibi multos utitenses interfecerũt.
domosq eorum expugnauerunt. ac diripuerunt. Quibus cũ
cede rapinaq desisterent. & quid sibi uellẽt scir&. sedandae

Expanded text:
gestis ignem subiciunt atque eius oppidi incolas cuiusque gestis ignem subiciunt atque eius oppidi incolas cuiusque generis aetatisque vivos constrictosque in flammam coiciunt atque ita acerbissimo adficiunt supplicio; deinde protinus Uticam ficium legis Iuliae parum suis partibus praesidi esse existimaverat, plebem inermem oppido eiecerat et ante portam bellicam castris fossaque parvula dumtaxat muniverat ibique custodiis circumdatis habitare coegerat; senatum autem oppidi custodia coeis partibus favisse sciebant, ut eis interfectis eorum pernicie dolorem suum ulciscerentur. Uticenses animo addito ex Caesaris victoria lapidibus fustibusque equites reppulerunt. Itaque posita quam castra non potuerant potiri, Uticam se in oppidum coniecerunt atque ibi multos Uticensis interfecerunt domosque eorum expugnaverunt ac diripuerunt. Quibus cum caede rapinisque desisterent et quid sibi vellent sciret, sedandae
Abbreviated transcription (Latin):
co obsidebantur. rei male geste suorum indicio a ꝑtinacia de¬
duci. Deinde ipse Uirgilium appellauit inuitauitq ad deditio¬
nem suamq lenitatem & clementiam cõmemorauit. quem postqͣ
aiãduerterat responsum sibi non dare: ab oppido discessit. Postero
die diuina re facta: contione aduocata. in conspectu oppidanor
milites collaudabat. totumq exercitum ueteranum donauit.
p̃mia fortissimo cunq ac bñ meritis pro re gesta tribuit. At statĩ
& CNi. Domitio cum duabus thisdrȩ ubi Considius preerat.
ad obsidendum relictis: Mar. messalla uticam an premisso.
cum ȩꝗtatu ipse eodem iter fatere contendit. Equites interĩ
Scipionis qui ex p̃lio fugerant. cum uticam uersus iter facerẽt
ꝑueniunt ad oppidum parade. ubi cum ab ĩ colis non recipen¬
tur: ideo qđ fama de uictoria Cȩsaris p̃cucurriss&. Ui oppido
potiti. in medio foro lignis coateruatis oibusq rebus eorum cõ¬

Expanded text:
eo obsidebantur rei male gestae suorum indicio a pertinacia deeo obsidebantur rei male gestae suorum indicio a pertinacia deduci. Deinde ipse Vergilium appellavit invitavitque ad deditionem suamque lenitatem et clementiam commemoravit. Quem postquam animadvertit responsum sibi non dare, ab oppido discessit. Postero die divina re facta contione advocata in conspectu oppidanorum milites collaudat totumque exercitum veteranorum donavit, praemia fortissimo cuique ac bene merenti pro suggestu trib Cn. Domitio cum duabus Thysdrae, ubi Considius praeerat, ad obsidendum relictis, M. Messalla Uticam ante praemisso cum equitatu ipse eodem iter facere contendit. § 87 Equites interim Scipionis qui ex proelio fugerant, cum Uticam versus iter facerent, perveniunt ad oppidum Paradae. Ubi cum ab incolis non reciperentur, ideo quod fama de victoria Caesaris praecucurrisset, vi oppido potiti in medio foro lignis coacervatis omnibusque rebus eorum con
Abbreviated transcription (Latin):
Cuffus quȩstor: qui pilo traiectus interuit: item Pompeius ruffus
brachiu gladio ꝑtussus nisi celeriter ad Cesarem accurrisset.
interfectus ess&. Quo facto complures ȩquites .ro. senatoresq
ꝑterriti ex p̃lio se recepunt: ne a militibus: qui ex tanta ui¬¬
ctoria licentiam sibi assumpsissent ĩmoderate peccandi impu-
hi oẽs scipionis milites cum fidem Cȩsaris implorarent in¬¬
spectante ipso cȩsare. & a militibus dep̃cãte: ut eis parcerent:
ad unum sunt interfecti. Cȩsar trinis castris potitus. occisisq
hostium .x. milibus: fugatisq compluribꝰ se recepit. E militi-¬
bus amissis. paucis sauciis. in castra. ac statim ex itinere ante¬
oppidum tapsum constitit. elefantos. Lxiiii. ornatos armatosq
cum turribus ornamentisq capit. captos ante oppidum instru-¬
ctos constituit. Ied hoc consilio. si poss& Uirgilus quiq cum

Expanded text:
Rufus quaestorius, qui pilo traiectus consulto a milite interiit; item Pompeius Rufus Rufus quaestorius, qui pilo traiectus consulto a milite interiit; item Pompeius Rufus bracchium gladio percussus, nisi celeriter ad Caesarem accuccurrisset, interfectus esset. Quo facto complures equites Romani senatoresque perterriti ex proelio se receperunt, ne a militibus, qui ex tanta victoria licentiam sibi assumpsissent immoderate peccandi impuniei omnes Scipionis milites cum fidem Caesaris implorarent, inspectante ipso Caesare et a militibus deprecante eis uti parcerent, ad unum sunt interfecti. § 86 Caesar trinis castris potitus occisisque hostium X milibus fugatisque compluribus se recepit L militibus amissis, paucis sauciis in castra ac statim ex itinere anteoppidum Thapsum constitit elephantosque LXIIII ornatos armatosque cum turribus ornamentisque capit, captos ante oppidum instructos constituit, id hoc consilio, si posset Vergilius quique cum
Abbreviated transcription (Latin):
terim scipionis copiis ꝓstratis passimq toto campo fugien¬
tibus. confestim cȩsaris legiones conseq spatiumq se non dare
colligendi. Qui postꝗͣ ad ea castra quȩ patebant ꝓfugerunt:
ut refectis castris se se rursus defenderent. dutem aliquem re¬
qui siuerunt: quem respicerent: cuiꝰq auctoritate imꝑioq rez
gererent. Qui postꝗͣ aĩaduerterunt neminem ibi esse p̃sidio.
ꝓtinus armis abiectis in regia castra fugere contendunt. Iuo
postꝗͣ ꝑuenerunt. eaq ipsi ab iulianis teneri uident desꝑata
salute in quodã colle consistunt. atq armis dimissis saluta¬
tionem more militari faciunt: Quibus miseris ea res paruo fuit¬
presidio. Nanq milites ueterani ira & dolore incensi: non mõ
ut parterent hosti non poterant adduci. sed & ex suo exertitu
illustres urbanos: quos actores appellabant: complures aut
uulnerauerunt. aut interfeterunt. In quo nuͣo fuit Tullius

Expanded text:
terim Scipionis copiis prostratis passimque toto campo fugienterim Scipionis copiis prostratis passimque toto campo fugientibus confestim Caesaris legiones consequi spatiumque se non dare colligendi. Qui postquam ad ea castra quae petebant perfugerunt, ut refecti castris rursus sese defenderent ducemque aliquem requirerent, quem respicerent, cuius auctoritate imperioque rem gererent: — qui postquam animadverterunt neminem ibi esse praesidio, protinus armis abiectis in regia castra fugere contendunt. Quo postquam pervenerunt, ea quoque ab Iulianis teneri vident. Desperata salute in quodam colle consistunt atque armis demissis salutationem more militari faciunt. Quibus miseris ea res parvo praesidio fuit. Namque milites veterani ira et dolore incensi non modo ut parcerent hosti non poterant adduci sed etiam ex suo exercitu inlustris urbanos, quos auctores appellabant, compluris aut vulnerarunt aut interfecerunt; in quo numero fuit Tullius
Abbreviated transcription (Latin):
dore maximo p̃mer& atq enecaret. miles hic non potuit pa¬
ti quin se armatus bestiȩ offerr&. Quem postꝗͣ elefans ad se
telo infesto ad se uenire aĩaduertit. relicto cadauere militẽ
probostide circundat atq in sublime extollit Armatũ. qui in
eiusmodi ꝑiculo constanter agendum sibi uideret. gladio
ꝓmͥͣuscidem: quo erat accinctꝰ cedere ꝗͣtum uiribꝰ poterat non
destitit. Iuo dolore adductus elefans: milite abiecto: maxiõ
cum stridore cursuq conuersus ad reliquas bestias se rece-¬
pit. Interim tapso: qui erant p̃sidio ex oppido eruptionẽ
porta maritima faciunt.: & siue ut suis subsidio occurrerẽt:
siue ut oppido deserto fuga salutem sibi pararent egrediun¬
tur: atq ita per mare umbilici fine ingressi terram petebãt
qui a seruis pueris :. qui in castris erant. lapidibus pilisq pro-¬
hibiti terram attingere: rursus se in oppidum receperunt. In¬¬

Expanded text:
dore maximo premeret atque enecaret, miles hic non potuit padore maximo premeret atque enecaret, miles hic non potuit pati quin se armatus bestiae offerret. Quem postquam elephas ad se telo infesto venire animadvertit, reliquo cadavere militem proboscide circumdat atque in sublime extollit. Armatus, qui in eiusmodi periculo constanter agendum sibi videret, gladio proboscidem qua erat circumdatus caedere quantum viribus poterat non destitit. Quo dolore adductus elephas milite abiecto maximo cum stridore cursuque conversus ad reliquas bestias se recepit. § 85 Interim Thapso qui erant praesidio ex oppido eruptionem porta maritima faciunt et, sive ut suis subsidio occurrerent, sive ut oppido deserto fuga salutem sibi parerent, egrediuntur atque ita per mare umbilici fine ingressi terram petebant. Qui a servitiis puerisque qui in castris erant lapidibus pilisque prohibiti terram attingere rursus se in oppidum receperunt. In
Abbreviated transcription (Latin):
Q uod postꝗͣ Cȩsar intellexit intitatis militum aĩs resisti nul-¬
lo mõ posse. signo felicitatis dato. x̧quo ad misso in hostem. cõ¬
tra principes ire contendit. Adextro interim cornu fundito¬
res sagutariiq concita tela in elefantos iniiciunt. Quo fa¬
terrere: & in portas ualli semifractas ruere contẽdunt.
odem mauri xꝗtes: qui in eodem tornu tum elefantis erant. p̃¬
sidio deserti principesq fugiunt. Ita celeriter bestiis circui¬
tis legiones uallo hostium sunt potitȩ: & paucis acriter repu¬¬
gnantibus interfectis: reliqui concitati in castra uñ pridie ⁊¬
erant egressi confugiunt. Non uidetur esse p̃termittendũ
de uirtute militis ueterani ꝗutȩ legionis. Nam cum in si¬
nistro cornu elefans uulnere ittus. & dolore tõcitatus in
Lixam inermem impetum feciss&: eumꝰ sub pede subditum:
genu innixus: pondere suo proboscide erecta uibrantiq stri-¬

Expanded text:
§ 83 Quod postquam Caesar intellexit incitatis militum animis resisti nul§ 83 Quod postquam Caesar intellexit incitatis militum animis resisti nullo modo posse, signo Felicitatis dato equo admisso in hostem contra principes ire contendit. A dextro interim cornu funditores sagittariique concita tela in elephantos frequentes iniciunt. Quo faroterere et in portas valli semifactas ruere contendunt. Item Mauri equites, qui in eodem cornu elephantis erant, praesidio deserti principes fugiunt. Ita celeriter bestiis circumitis legiones vallo hostium sunt potitae, et paucis acriter repugnantibus interfectisque reliqui concitati in castra unde pridie erant egressi confugiunt. § 84 Non videtur esse praetermittendum de virtute militis veterani V. legionis. Nam cum in sinistro cornu elephas vulnere ictus et dolore concitatus in lixam inermem impetum fecisset eumque sub pede subditum dein genu innixus pondere suo proboscide erecta vibrantique stri
Abbreviated transcription (Latin):
cassent: hortabatur: ut ueteran orum uirtuti emularentuR
eorumq famã nomen. locorũq uictoriam partam cuperent pos¬
sudere. Itaq in tircũeundo exercitum aĩ aduertit hostes circa
Uallum trepidare: atq ultro citroq pauidos contursare. &
mõ se inter portas reciꝑe: mõ inconstanter immoclerateq pro¬
dire: Cumq idem a pluribus aĩaduerti ceptum eẽt. subito
legati euocatiq obsecrare cesarem: ne dubitar& signum dare:
uictoriam sibi propriam a diis immortalibus portendi. Du¬
bitante cȩsare: atq eorum studio: cupiditatiq resistente. si¬
biq eruptione pugnare non placere clamitante. & etiam
atq &̃ aciem substentante. subito dextro tornu in iussu cę¬
saris tubiten : militibus coactus canere tepit. Quo facto ab
uniuersis co hortibus signa in hostem ceꝑe inferri. Cum ten¬
turiones pectore aduerso resisterent. Uiq continerent mili¬¬
tes ne iniussu imꝑatoris concurrerent nequaꝗͣ profecerunt.

Expanded text:
cassent, hortabatur ut veteranorum virtutem aemularentur eorumque famam, locum, nomen victoria parta cuperent possidere. § 82 Itaque in circumeundo exercitu animadvertit hostis circa vallum trepidare atque ultro citroque pavidos concursare et modo se intra portas recipere, modo inconstanter immoderateque prodire. Cum idem a pluribus animadverti coeptum esset, subito legati evocatique obsecrare Caesarem ne dubitaret signum dare: victoriam sibi propriam a dis immortalibus portendi. Dubitante Caesare atque eorum studio cupiditatique resistente sibique eruptione pugnari non placere clamitante, etiam atque etiam aciem sustentante, subito dextro cornu iniussu Caesaris tubicen a militibus coactus canere coepit. Quo facto ab universis cohortibus signa in hostem coepere inferri, cum centuriones pectore adverso resisterent vique continerent milites, ne iniussu imperatoris concurrerent, nec quicquam proficerent.
Abbreviated transcription (Latin):
mis terga uerterunt: magnusq eorum numerus est occisus. Cxsar
postero die . T. Labienum legatum. cum iis legionibus quas ex
hritannia reduxerat. in morinos qui rebellionem fecerant milit.
Qui cum propter siccitates paludum quo se reciperent non haberẽt
labieni peruenerunt. At. Q. Titurius. &. L. Cotta legati qui
in menapiurum fines legiones deduxerant: omnibus eorumi
agris uastatis. frumentis succisis: ȩdificiis incensis: qđ menapii
omnes se in densissimas siluas abdiderãt: se ad Cesarem recepũt.
Cesar in belgis omnium legionum hiberna constituit. Eo due oĩo
ciuitates ex britannia obsides miserunt: reliquȩ neglexerunt.
His rebus gestis ex luteris Cȩsaris dierum uiginti supplicatio
a senatu decreta est¬

Expanded text:
mis terga verterunt magnusque eorum numerus est occisus. Caesar mis terga verterunt magnusque eorum numerus est occisus. Caesar postero die T. Labienum legatum cum iis legionibus quas ex Britannia reduxerat in Morinos qui rebellionem fecerant misit. Qui cum propter siccitates paludum quo se reciperent non haberent,Labieni venerunt. At Q. Titurius et L. Cotta legati, qui in Menapiorum fines legiones duxerant, omnibus eorum agris vastatis, frumentis succisis, aedificiis incensis, quod Menapii se omnes in densissimas silvas abdiderant, se ad Caesarem receperunt. Caesar in Belgis omnium legionum hiberna constituit. Eo duae omnino civitates ex Britannia obsides miserunt, reliquae neglexerunt. His rebus gestis ex litteris Caesaris dierum XX supplicatio a senatu decreta est
Abbreviated transcription (Latin):
naues soluit. quȩ omnes in columes ad continentem peruenerũt.
Sed ex his onerariȩ duȩ eosdem quos reliquę portus capere non
potuerunt. & paulo infra delate sunt. Quibus ex nauibus cu
essent expositi milites circiter. cccͭ. atq in castra contenderent mo¬
rini quos cȩsar in britanniam proficiscens pacatos reliquerat spe
prȩde adducti primo non ita magno suorum numero circunstetert̃
ac si se se interfici nollent. arma ponere iusserunt: cum illi orbe fa¬
cto se se defenderent celeriter ad clamorem hominum circiter
milia sex conuenerunt. Qua re nuntiata Cȩsar omnem ex castͥs
equitatum suis auxilio misit. interim nostri milites impetum ho¬
stium substinuerunt. atq amplius horas quatuor fortissime pugna¬
uerunt: & paucis uulneribus acceptis complures ex his occiderũt.
Postea uero qͣ ęquitatus noster in conspectum uenit. hostes abiectis ar¬

Expanded text:
naves solvit, quae omnes incolumes ad continentem pervenerunt; naves solvit, quae omnes incolumes ad continentem pervenerunt; sed ex iis onerariae duae eosdem portus quos reliquae capere non potuerunt et paulo infra delatae sunt. Quibus ex navibus cum essent expositi milites circiter CCC atque in castra contenderent, Morini, quos Caesar in Britanniam proficiscens pacatos reliquerat, spe praedae adducti primo non ita magno suorum numero circumsteterunt ac, si sese interfici nollent, arma ponere iusserunt. Cum illi orbe facto sese defenderent, celeriter ad clamorem hominum circiter milia VI convenerunt. Qua re nuntiata, Caesar omnem ex castris equitatum suis auxilio misit. Interim nostri milites impetum hostium sustinuerunt atque amplius horis IIII fortissime pugnaverunt et paucis vulneribus acceptis complures ex iis occiderunt. Postea vero quam equitatus noster in conspectum venit, hostes abiectis ar
Abbreviated transcription (Latin):
castra uenerunt. Cesar & si idem quod superioribus diebus ac¬
ciderat. fore uidebat utsi essent hostes pulsi celeritate peri¬
culum effugerent: tamen nactus ȩquites circiter triginta. qͦs
Comius atrebas de quo ante dictum est secum transportaue¬
rat. legiones in acie pro castris constituit. Commisso prelio diu¬
tius nostrorum militum impetum hostes ferre non potuerũt.
ac terga uerterunt. Iuos tanto spatio secuti quantum cursu &
uiribus efficere potuerunt. complures ex his occiderunt: dem̃
omnibus longe lateq ȩdificiis incensis in castra se receperunt.
Fodem die legati ab hostibus missi ad cȩsarem de pace uenerũt
His cesar numerum obsidum: quem ante imperauerat duplicauit.
eosq in continentem adduci iussit: qđ propinqua die equinoctii
infirmis nauibus hiemie naugationem subeundam non existima¬
bat. Ipse idoneam tempestatem nactus paulo post mediam nocte

Expanded text:
castra venerunt. Caesar, etsi idem quod superioribus diebus accastra venerunt. Caesar, etsi idem quod superioribus diebus acciderat fore videbat, ut, si essent hostes pulsi, celeritate periculum effugerent, tamen nactus equites circiter XXX, quos Commius Atrebas, de quo ante dictum est, secum transportaverat, legiones in acie pro castris constituit. Commisso proelio diutius nostrorum militum impetum hostes ferre non potuerunt ac terga verterunt. Quos tanto spatio secuti quantum cursu et viribus efficere potuerunt, complures ex iis occiderunt, deinde omnibus longe lateque aedificiis incensis se in castra receperunt. Eodem die legati ab hostibus missi ad Caesarem de pace venerunt. His Caesar numerum obsidum quem ante imperaverat duplicavit eosque in continentem adduci iussit, quod propinqua die aequinoctii infirmis navibus hiemi navigationem subiciendam non existimabat. Ipse idoneam tempestatem nactus paulo post mediam noctem
Abbreviated transcription (Latin):
insistere. & se in currus citissime recipere consuerint. Qui¬
bus rebus perturbatis nostris nouitate pugne tempore op¬
portunissimo Cȩsar auxilium tulit. Namq eius aduentu
hostes constiterunt: nostri se ex timore receperunt. Quo fa¬
cto ad lacessendum & ad committendum prelium alienum
esse tempus arbitratus suo se loco continuit. & breui tempore
intermisso in castra legiones reduxit. Dum hȩc geruntur
nostris omnibus occupatis qui in agris erant reliqui disces¬
serunt. Secutȩ sunt continuos complures dies tempestatiᷤ
quȩ & nostros in castris continerent. & hostes a pugna pro¬
hiberent. Interim barbari nuntios in omnes partes dimiserũt
paucitatemq nostrorum militum sius prȩdicauerunt. & quãta
prede faciendȩ atq in perpetuum sui liherandi facultas daretͣ
si romanos castris expulissent demonstrauerunt. His rebus
celeriter magna multitudine peditatus ȩquitatusq coacta ad

Expanded text:
insistere et se inde in currus citissime recipere consuerint. Quiinsistere et se inde in currus citissime recipere consuerint. Quibus rebus perturbatis nostris novitate pugnae tempore oportunissimo Caesar auxilium tulit: namque eius adventu hostes constiterunt, nostri se ex timore receperunt. Quo facto, ad lacessendum hostem et committendum proelium alienum esse tempus arbitratus suo se loco continuit et brevi tempore intermisso in castra legiones reduxit. Dum haec geruntur, nostris omnibus occupatis qui erant in agris reliqui discesserunt. Secutae sunt continuos complures dies tempestates, quae et nostros in castris continerent et hostem a pugna prohiberent. Interim barbari nuntios in omnes partes dimiserunt paucitatemque nostrorum militum suis praedicaverunt et quanta praedae faciendae atque in perpetuum sui liberandi facultas daretur, si Romanos castris expulissent, demonstraverunt. His rebus celeriter magna multitudine peditatus equitatusque coacta ad
Abbreviated transcription (Latin):
in siluis delituerant. tum dispersos depositis armis ĩ metẽdo¬
occupatos. subito adorti. paucis interfectis. reliquos ĩcertis ordi¬
nibus ꝑturbauerant: simul ȩquitatu atq essedis circunde¬
derant. Genus hoc est essedis pugnȩ. Primo per omnes
partes perequitant & tela coniiciunt: atq ipso terrore equo¬
rum & strepitu rotarum ordines plerunq perturbant. Et cũ
se inter equitum turmas insinuauerint. ex essedibus desiliũt
& pedibus preliantur. Aurigę interim paulatim exe prelio
excedunt: atq ita currus collocant ut si illi a multitudine
hostium premantur: expeditum ad suos receptum habeãt.
I ta mobilitatem ęquitum stabilitatem peditum in preliis prę¬
stant: ac tantum usu quotidiano & exercitatione efficiũt
uti in decliui ac precipiti loco incitatus equos substinere: & bre¬
ui moderari ac flectere & per temonem decurrere. & in iugo

Expanded text:
in silvis delituerant; tum dispersos depositis armis in metendoin silvis delituerant; tum dispersos depositis armis in metendooccupatos subito adorti paucis interfectis reliquos incertis ordinibus perturbaverant, simul equitatu atque essedis circumdederant. Genus hoc est ex essedis pugnae. Primo per omnes partes perequitant et tela coiciunt atque ipso terrore equorum et strepitu rotarum ordines plerumque perturbant, et cum se inter equitum turmas insinuaverunt, ex essedis desiliunt et pedibus proeliantur. Aurigae interim paulatim ex proelio excedunt atque ita currus conlocant ut, si illi a multitudine hostium premantur, expeditum ad suos receptum habeant. Ita mobilitatem equitum, stabilitatem peditum in proeliis praestant, ac tantum usu cotidiano et exercitatione efficiunt uti in declivi ac praecipiti loco incitatos equos sustinere et brevi moderari ac flectere et per temonem percurrere et in iugo
Abbreviated transcription (Latin):
commode posset effecit. Dum ea geruntur legione ex con¬
suetudine una frumentatum missa quȩ appellabatur septi¬¬
ma. neq ulla ad id tempus belli suspicio esset interposita: cũ
pars hominum in agris remaneret: pars etiam in castra uen¬
titaret: Hi qui pro portis castrorum in statione erant: cȩsari
nuntiauerant. puluerem maiorem ꝗͣ consuetudo ferret in ea
parte uideri quam in partem legio iter feciss&. Cȩsar id qͦd
erat suspicatus. aliquid noui a barbatis initum consilii: cohor¬
tes quȩ in stationibus erant. secum in eam partem proficisci. ex
reliquis duas in stationes tohortes succedere: reliquas arma
ri & se subsequi iussit. Cum paulo longius a castris proces¬
siss&. et suos ab hostibus premi atq egre substinere. & confer¬
cta legione ex omnibus partibus tela coniici animaduertit.
Nam qđ omni ex reliquis partibus demesso frumento pars una
erat reliqua suspicati hostes, huc nostros esse uenturos: noctu

Expanded text:
commode posset effecit. Dum ea geruntur, legione ex concommode posset effecit. Dum ea geruntur, legione ex consuetudine una frumentatum missa, quae appellabatur VII., neque ulla ad id tempus belli suspicione interposita, cum pars hominum in agris remaneret, pars etiam in castra ventitaret, ii qui pro portis castrorum in statione erant Caesari nuntiaverunt pulverem maiorem quam consuetudo ferret in ea parte videri quam in partem legio iter fecisset. Caesar—id quod erat—suspicatus aliquid novi a barbaris initum consilii, cohortes quae in statione erant secum in eam partem proficisci, ex reliquis duas in stationem succedere, reliquas armari et confestim sese subsequi iussit. Cum paulo longius a castris processisset, suos ab hostibus premi atque aegre sustinere et conferta legione ex omnibus partibus tela coici animadvertit. Nam quod omni ex reliquis partibus demesso frumento pars una erat reliqua, suspicati hostes huc nostros esse venturos noctu