comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ret ex acie instructa eqͥtatus sui prope totum dextrum cornu auẽ
num ab suis copiis longius iam abscessisse equitatus sui alam sinist̾ͥm
ad intercludendos hostes immisit. Erat in eo campo ubi ea resgere¬
batur uilla ꝑmagna.iiii. turribꝰ extructa. que labieni prospectũ
impediebat: ne posset aĩaduertere ab equitatu caesaris se inter¬
cludi. Itaq non prius uidit turmas uilianas ꝗͣ suos cedi atergo
sentit. Ex quare subito in terrorem conuerso equitatu numida¬
rum recta in castra fugere contendit. Ealli germaniq qui re¬
stiterant ex suꝑiore loco: et post tergum circũuenti. fortiterq
resistentes conciduntur uniuersi. Quod ubi legiones scipionis
in sua castra fugere ceperunt. Postꝗͣ scipione eiusq copiis ĩ cãpo
collibꝰ exturbatis atq in castra compulsis: cum receptui cesar ca¬
ni iussisset: equitatumq omnem intra suas munitiones recepisset

Expanded text:
ret, ex acie instructa equitatus sui prope totum dextrum cornu avertret, ex acie instructa equitatus sui prope totum dextrum cornu avertnum ab suis copiis longius iam abscessisse, equitatus sui alam sinistram ad intercludendos hostis immisit. § 40 Erat in eo campo ubi ea res gerebatur villa permagna turribus IIII exstructa; quae Labieni prospectum impediebat, ne posset animum advertere ab equitatu Caesaris se intercludi. Itaque non prius vidit turmas Iulianas quam suos caedi a tergo sentit. Ex qua re subito in terrorem converso equitatu Numidarum recta in castra fugere contendit. Galli Germanique, qui restiterant, ex superiore loco et post tergum circumventi fortiterque restantes conciduntur universi. Quod ubi legiones Scipionis,in sua castra fugere coeperunt. Postquam Scipione eiusque copiis campo collibusque exturbatis atque in castra compulsis cum receptui Caesar cani iussisset equitatumque omnem intra suas munitiones recepisset,
Abbreviated transcription (Latin):
eqͥtatu omni ex castris educto: acieq equestri instructa. a
suis munitionibꝰ circiter passus mille progrediuntur. Pede¬
stremq copiam in secunda acie minus passus. cccc. a castris
suis constituunt. Caesar in opere milites adhortari: neque
aduersarioꝵ copiis moueri: iam cum non ampliꝰ passuum
mille inter hostium aciem: suasq munitiones ẽẽ aĩad uertis¬
set intellexissetq ad impediendum milites suos. et ab opere
depellendos hostem propius accedere. et necesse haberet legiones:
a munitionibus deducere imperat. ut turma hyspanorum ad ꝓ
ximum collem ꝓpere occurreret. praesidiumq inde deturbaret:
locumq caperet: eodemq iubet leuis armature paucos conseqͥ
subsidio. Qui missi celeriter numidas adorti. partim uiuos capi¬
unt. non nullos eqͥtes fugientes conuulnerauerunt. Locoq sunt
potiti. Postꝗͣ id labienus aĩad uertit. quo celeriꝰ iis auxilium fer¬

Expanded text:
equitatu omni ex castris educto acieque equestri instructa a equitatu omni ex castris educto acieque equestri instructa a suis munitionibus circiter passus mille progrediuntur pedestremque copiam in secunda acie minus passus CCCC a castris suis constituunt. § 39 Caesar in opere milites adhortari neque adversariorum copiis moveri. Iam cum non amplius passus MD inter hostium aciem suasque munitiones esse animadvertisset intellexissetque ad impediendos milites suos et ab opere depellendos hostem propius accedere necesseque haberet legiones a munitionibus deducere, imperat turmae Hispanorum ut ad proximum collem propere occurrerent praesidiumque inde deturbarent locumque caperent, eodemque iubet levis armaturae paucos consequi subsidio. Qui missi celeriter Numidas adorti partim vivos capiunt, non nullos equites fugientis convulneraverunt locumque sunt potiti. Postquam id Labienus animadvertit, quo celerius eis auxilium fer
Abbreviated transcription (Latin):
legiones ducit. Hic campus mirabili planicie patet milia pas¬
suum .xU. quod ugum ingens amari ortum: neq ita praealtũ
uelut theatri efficit speciem. In hoc iugo colles sunt excelsi pau¬
ci inqͥbus singulae turres. speculeq singulae praeueteres erant.
collocutae: quas apud ultimum presidium et statio fuit scipi¬
onis. Post caesar adiugum de quo docui ascendit: atq in unũ¬
quenq collem turres castellaq facere cepit. atq eas minus se¬
mihora fecit. Postꝗͣ non ita longe ab ultimo colle turrique
fuit: quae proxima fuit castris aduersaĩoꝵ in qua docui eẽ
presidium stationemq numidaꝵ. Caesar paulisper commo¬
ratus perspectaq natura loci. equitatu in statione disposito le¬
gionibꝰ opus arbitrauit. Brachiumq medio iugo ab eo loco ad
quem peruenerat. usq ad eum unde egressus erat iubet di¬
rigi ac muniri. Sd postꝗͣ scipio labienusq aĩad uerterũt

Expanded text:
legiones ducit. Hic campus mirabili planitie patet milia paslegiones ducit. Hic campus mirabili planitie patet milia passuum XII; quem iugum cingens a mari ortum neque ita praealtum velut theatri efficit speciem. In hoc iugo colles sunt excelsi pauci, in quibus singulae turres speculaeque singulae perveteres erant collocatae, quarum apud ultimam praesidium et statio fuit Scipionis. § 38 Postquam Caesar ad iugum de quo docui ascendit atque in unumquemque collem turremque, castella facere coepit atque ea minus semihora effecit; et postquam non ita longe ab ultimo colle turrique fuit, quae proxima fuit castris adversariorum, in qua docui esse praesidium stationemque Numidarum, Caesar paulisper commoratus perspectaque natura loci equitatu in statione disposito legionibus opus attribuit bracchiumque medio iugo ab eo loco ad quem pervenerat usque ad eum unde egressus erat iubet derigi ac muniri. Quod postquam Scipio Labienusque animadverterant,
Abbreviated transcription (Latin):
git. praesidiumq breui tempore se missurum dixit: cohortatꝰq
ad suos ciues iubet proficisci. P. sitius interim cum copiis numi¬
dae fines ingressus castello in montes loco munito locato. in qͦd iu¬
ba belligerendi gratia et frumentum: et res caeteras quae ad bel¬
lum usui solent esse comportauerat ui expugnando est potitꝰ
copias suas ex secundo commeatu auxerat naues sex onerarias
statim iubet lilibeum ad reliquum exercitum transportandũ
ꝓficisci ipse .ui. Rł. feb̃r. circiter iugilia pͥma imperat. specula¬
tores apparitoresq omnes ut sibi presto essent. Itaq omnibꝰ insciis. neq
suspicantibꝰ uigilia .iii. iubet omnes legiones ex castris educi. ac
se consequi ad oppidum ruspinam uersus: in quo ipse presidiũ
abuit. et quod pͥmum ad amiciciam eius accessit. Inde paru¬
lam procliuitatem digressus. sinistra parte campi prope mare

Expanded text:
git praesidiumque brevi tempore se missurum dixit cohortatusque git praesidiumque brevi tempore se missurum dixit cohortatusque ad suos civis iubet proficisci. P. Sittius interim cum copiis Numidiae finis ingressus castellum in montis loco munito locatum, in quod Iuba belli gerendi gratia et frumentum et res ceteras quae ad bellum usui solent esse comportaverat, vi expugnando est potituscopias suas ex secundo commeatu auxerat, navis exoneratas statim iubet Lilybaeum ad reliquum exercitum transportandum proficisci; ipse VI. Kal. Febr. circiter vigilia prima imperat speculatores apparitoresque omnes ut sibi praesto essent. Itaque omnibus insciis neque suspicantibus vigilia tertia iubet omnis legiones extra castra educi atque se consequi ad oppidum Ruspinam versus, in quo ipse praesidium habuit et quod primum ad amicitiam eius accessit. Inde parvulam proclivitatem degressus sinistra parte campi propter mare
Abbreviated transcription (Latin):
essent. simulq consilia uestra contra easdem bestias: praeparationemq
ugn&e cognosceremus: atq eis renuntiaremus. Qui collaudati a cae¬
sare. stipendioq donati ad reliqͦs ꝑfugas deducuntur. gͦrum orationẽ
celeriter ueritas comprobauit. Nanq postero die. ex legionibꝰ iis
quas getuli nominarunt milites legionarii complures a scipione ĩ
castra caesaris ꝓfugerunt. Dum haec ad ruspinam gerunt᷑. M. cato qͥ
uticȩ praeerat delectus quotidie libertinoꝵ afroꝵ seruorum de¬
niq et ciuiꝰq modi generis hominum qui modo per aetatem arma
mittit. Legati interim ex oppido trisdȩ in quod tritici modia
milia. cce. comportata fuerant a negociatoribꝰ italicis aratoribꝰq
ad caesarem uenere qͣntaq copia frumenti apud se sit docent. si¬
mulq orant ut sibi praesidium mittat. quo facilius et frum̃tum
et copi&e sua& conseruentur. Quibus caesar in presentia gratias a¬

Expanded text:
essent, simulque consilia vestra contra easdem bestias comparationemque essent, simulque consilia vestra contra easdem bestias comparationemque pugnae cognosceremus atque eis renuntiaremus.' Qui collaudati a Caesare stipendioque donati ad reliquos perfuges deducuntur. Quorum orationem celeriter veritas comprobavit: namque postero die ex legionibus eis quas Gaetuli nominarunt milites legionarii complures ab Scipione in castra Caesaris perfugerunt. § 36 Dum haec ad Ruspinam geruntur, M. Cato, qui Uticae praeerat, dilectus cotidie libertinorum, Afrorum, servorum denique et cuiusquemodi generis hominum, qui modo per aetatem arma mittit. Legati interim ex oppido Thysdrae, in quod tritici modium milia CCC comportata fuerant a negotiatoribus Italicis aratoribusque, ad Caesarem venire, quantaque copia frumenti apud se sit docent simulque orant ut sibi praesidium mittat quo facilius et frumentum et copiae suae conserventur. Quibus Caesar in praesentia gratias e
Abbreviated transcription (Latin):
cõmirari et requirere. c. caesarem qui ultro consuesset bellum in¬
ferre ac lacessere praelio subito cõmutatum non sine magno con¬
silio suspicabantur. Itaq ex eius patientia in magnum timorem
coniecti exgetulis duos quos arbitrabantur suis rebꝰ amicissiõs
magnis premiis. pollicitationibus propositis pro perfugis specu¬
landi gratia in caesaris castra mittunt. Qui simul ad eum sunt
deducti petierunt ut sibi liceret sine periculo uerba proloqui.
otestate facta saepenumero in quiunt imperator complures ge¬
tuli qui sumus clientes.C marii et propemodum omnes ci¬
ues romani. qui sunt in legione.iiii.et ui. ad te uoluimus in
tuaq praesidia confugere. Sed custodus eqͥtum numidaꝵ quo
id sine ꝑiculo minus faceremus impediebamur nunc elata facultate ꝓ¬
num quae fosse. aut insidiae elephantis: ante castra portasq ualli factae

Expanded text:
comites mirari et requirere: C. Caesarem, qui ultro consuesset bellum incomites mirari et requirere: C. Caesarem, qui ultro consuesset bellum inferre ac lacessere proelio, subito commutatum non sine magno consilio suspicabantur. Itaque ex eius patientia in magnum timorem coniecti ex Gaetulis duos quos arbitrabantur suis rebus amicissimos magnis praemiis pollicitationibusque propositis pro perfugis speculandi gratia in castra Caesaris mittunt. Qui simul ad eum sunt deducti, petierunt ut sibi liceret verba sine periculo proloqui. Potestate facta, 'Saepenumero,' inquiunt, 'imperator, complures Gaetuli, qui sumus clientes C. Mari, et propemodum omnes cives Romani qui sunt in legione IIII. et VI., ad te voluimus in tuaque praesidia confugere; sed custodiis equitum Numidarum quo id sine periculo minus faceremus impediebamur. Nunc data facultibus missi ab Scipione ut perspiceremus num quae fossae aut insidiae elephantis ante castra portasque valli factae
Abbreviated transcription (Latin):
commeatui paruilum nauigium nactus conscendit ac se fuga
mendat. Sa lustiꝰ interim p̃tor acerninatibꝰ receptus magno nũ
frumenti inuento naues onerarias quarum ibi satis magna copia
fuit complet. atq in castra ad caesarem mittit. Allienus interim
ꝓconsul e lilibeo in naues onerarias imponit legiones.xiii. et xiiii.
et eqͥtes gallos. decc. funditoꝵ sagittariorumq mille. ac secundũ
commeatum in africam mittit ad caesarem. Quae naues uentum
secundum nactae: quarto die inportum ad ruspinam ubi cȩsar
castra habuerat in columes ꝑuenerunt. Ita caesar duplici leticia
ac uoluptate uno tempore auctus frumento. auxiliisq tandem
suis hilaratus animo leuata solicitudine deponit legiones. eqͥtesq
ex nauibꝰ egressos iubet ex langore nauseaq reficere. dimissos in
castella munitionesq disponit. Qͥbus rebus scipio et qui cũ eo erãt.

Expanded text:
commeatui, parvulum navigium nactus conscendit ac se fugae commeatui, parvulum navigium nactus conscendit ac se fugae commendat. Sallustius interim praetor a Cercinitanis receptus magno numero frumenti invento navis onerarias, quarum ibi satis magna copia fuit, complet atque in castra ad Caesarem mittit. Alienus interim pro consule Lilybaeo in navis onerarias imponit legionem XIII. et XIIII. et equites Gallos DCCC, funditorum sagittariorumque mille ac secundum commeatum in Africam mittit ad Caesarem. Quae naves ventum secundum nactae quarto die in portum ad Ruspinam, ubi Caesar castra habuerat, incolumes pervenerunt. Ita Caesar duplici laetitia ac voluptate uno tempore auctus, frumento auxiliisque, tandem suis hilaritis annonaque levata sollicitudinem deponit, legions equitesque ex navibus egressos iubet ex languore nauseaque reficere, dimissos in castella munitionesque disponit. § 35 Quibus rebus Scipio quique cum eo essent
Abbreviated transcription (Latin):
cominus salutis gratia subministraturos. Qbus rebꝰ a caesare facile
impetratis presidio dato .c. messium aedilitia functum potestate: acil¬
lam iubet ꝓficisci. Quibꝰ rebus cognitis considius longus qui adru¬
menti: cum duabꝰ legionibus et equitibus. dec praeerat. celei̾ter ibi
parte praesidii relicta. cum. uiii. cohortibus ad acillam ire contẽdit.
Messius celerius itinere confecto prior acillam cum cohortibꝰ perue¬
nit. Considius cum ad urbem cum copiis accessisset. et aĩaduer¬
tisset. praesidium caesaris ibi ẽẽ non ausus ꝑiculum suoꝵ facere:
nulla re gesta. pro multitudine hominum rursus se adrumen¬
tum recepit. Deinde paucis post diebus equestribꝰ copiis ab labi¬
eno adductis rursus acillitatos castris positis obsidere cepit. Per
cum classe demonstrauimus cerninam peruenit. Cuiꝰ aduentu .c.
decimus questorius qui ibi cum grandi familiae suae praesidio praeeãt

Expanded text:
communis salutis gratia sumministraturos. Quibus rebus facile a Caesare communis salutis gratia sumministraturos. Quibus rebus facile a Caesare impetratis praesidioque dato, C. Messium, aedilicia functum potestate, Acyllam iubet proficisci. Quibus rebus cognitis Considius Longus, qui Hadrumeti cum duabus legionibus et equitibus DCC praeerat, celeriter ibi parte praesidi relicta cum VIII cohortibus ad Acyllam ire contendit. Messius celerius itinere confecto prior Acyllam cum cohortibus pervenit. Considius interim cum ad urbem cum copiis accessisset et animadvertisset praesidium Caesaris ibi esse, non ausus periculum suorum facere nulla re gesta pro multitudine hominum rursus se Hadrumetum recepit; deinde, paucis post diebus equestribus copiis a Labieno adductis, rursus Acyllitanos castris positis obsidere coepit. § 34 Per m a Caesare cum classe demonstravimus, Cercinam pervenit. Cuius adventu C. Decimius quaestorius, qui ibi cum grandi familiae suae praesidio praeerat
Abbreviated transcription (Latin):
lites ad opus redire. et ꝑcausam munitionum tirones in labore defa¬
tigare non intermittit. Interim numidae getuli diffugere qͦtidie ex
castris scipionis: et partim in regnum se conferre. partim quod ipsi
maioresq eorum bñficio.c. marii usi fuissent. Caesaremq eiꝰ affinem
esse audiebant in eius castra perfugere cateruatim non intermittũt.
ex numero. collectis hominibꝰ illustrioribꝰ getulos litteris ad suos ciues
atis. cohortatus ut manu facta se suosq defenderent: ne suis inimicis
aduersariisq dicto audientes eẽnt mittit. Dum haec ad ruspinã fuit
legati ex acilla ciuitate libera etiam undiq ad caesarem ueniũt. seq
paratos quecunq imperasset: et libenti animo facturos pollicent᷑ tan¬
tum orare et petere abeo. ut sibi praesidium daret: quo tutiꝰ id et sine
ꝑiculo facere possent. se et frumentum et quaecunq res ei suppetẽt.

Expanded text:
rsus ad opus redire et per causam munitionum tirones in labore defarsus ad opus redire et per causam munitionum tirones in labore defatigare non intermittit. Interim Numidae Gaetulique diffugere cotidie ex castris Scipionis et partim in regnum se conferre, partim, quod ipsi maioresque eorum beneficio C. Mari usi fuissent Caesaremque eius adfinem esse audiebant, in eius castra perfugere catervatim non intermittunt. Quorum ex numero electis hominibus inlustrioribus et litteris ad suos civis datis cohortatus uti manu facta se suosque defenderent, ne suis inimicis adversariisque dicto audientes essent, mittit. § 33 Dum haec ad Ruspinam fiunt, legati ex Acylla, civitate libera et immuni,15 ad Caesarem veniunt seque paratos quaecumque imperasset et libenti animo facturos pollicentur; tantum orare et petere ab eo ut sibi praesidium daret, quo tutius id et sine periculo facere possent; se et frumentum et quaecumque res eis suppeteret
Abbreviated transcription (Latin):
tis paucitatem et tirocinium praeparauerat non hostium ui: et
metu commotus: sapientem se timidumq hostium opinioni
praebebat. Heq id circo copias quanꝗͣ erant pauce tironumq
non educebat in aciem qua uictoi̾ae sue diffideret. sed referre
arbitrabat᷑ cuimodi uictoria esset futura. Turpe enim sibi exi¬
stimabat tot rebꝰ gestis: tantisq exercitibꝰ deuictis: tot tam cla¬
tis se cruentam adeptum existimari uictoiam. itaq constitu¬¬
erat gloriam exultationemq eorum pati: donec sibi ueterana¬
rum legionum pars aliqua in secundo commeatu occurris¬
set. Scipio interim paulisper ut antea dixi in eo loco commo¬
ratus ut quasi despexisse Caesarem uideretur: paulatim re¬
ducit suas copias in castra et concione aduocata de terrore
suo desperationeq exercitus caesaris facit uerba. et cohortatus suos uicto¬
riam propeiam se eis breui daturum pollicetur. Caesar iubet rursus mi-¬

Expanded text:
tis paucitatem et tirocinium praeparaverat, non hostium vi et tis paucitatem et tirocinium praeparaverat, non hostium vi et metu commotus patientem se timidumque hostium opinioni praebebat. Neque idcirco copias, quamquam erant paucae tironumque, non educebat in aciem qui victoriae suae diffideret, sed referre arbitrabatur, cuiusmodi victoria esset futura; turpe enim sibi existimabat tot rebus gestis tantisque exercitibus devictis, tot tam clatis se cruentam adeptum existimari victoriam. Itaque constituerat gloriam exsultationemque eorum pati, donec sibi veteranarum legionum pars aliqua in secundo commeatu occurrisset. § 32 Scipio interim paulisper, ut antea dixi, in eo loco commoratus, ut quasi despexisse Caesarem videretur, paulatim reducit suas copias in castra et contione advocata de terrore suo desperationeque exercitus Caesaris facit verba et cohortatus suos victoriam propriam se eis brevi daturum pollicetur. Caesar iubet milites ru
Abbreviated transcription (Latin):
per se coram cum de uallo perspecularetur: sed mirabili peritus
scientia bellandi in praetoi̾o sedens: per speculatores et nuntios in¬
perabat quid fieri uolebat. Anim aduertebat enim quanꝗͣ magnis
essent copiis aduersarii freti. tamen saepe ac se fugatis pulsis ꝑter-¬
tisq et concessam uitam et ignota peccata: quibꝰ rebus nnuqu
tanta suppeteret: ex ipsorum inertia conscientiaq animi uicto¬
riae fiducia ut castra sua adoriri auderent. Praeterea ip̃iꝰ nom̃
auctoritasq magna ex parte eorum exercitus minuebat auda-¬
ciam. tum egregiae munitiones castroꝵ. atq ualli fossarumque
altitudo: et extra uallum stili ceci mirabilem inmodum cõsiti
quae sine defensoribꝰ aditum aduersariis ꝓhibebant. scorpionũ
catapultaꝵ: caeteroꝵq teloꝵ quae ad defendendum solent pa-¬
rari. magnam copiam habebat. atq haec ꝑꝑ exercitum sui p̃sen¬

Expanded text:
per se coram, cum de vallo prospecularetur, sed mirabili peritus per se coram, cum de vallo prospecularetur, sed mirabili peritus scientia bellandi in praetorio sedens per speculatores et nuntios imperabat quae fieri volebat. Animadvertebat enim, quamquam magnis essent copiis adversarii freti, tamen saepe a se fugatis, pulsis perterritisque et concessam vitam et ignota peccata; quibus rebus numquam tanta suppeteret ex ipsorum inertia conscientiaque animi victoriae fiducia ut castra sua adoriri auderent. Praeterea ipsius nomen auctoritasque magna ex parte eorum exercitus minuebat audaciam. Tum egregiae munitiones castrorum atque valli fossarumque altitudo et extra vallum stili caeci mirabilem in modum consiti vel sine defensoribus aditum adversariis prohibebant: scorpionum, catapultarum ceterorumque telorum quae ad defendendum solent parari magnam copiam habebat. Atque haec propter exercitus sui praesen
Abbreviated transcription (Latin):
ta caesaris patientia exercitusq eius iuba uniuersis copiis ꝓduc¬
tis: elephantibusq turritis. xxx. ante aciem instructis: ꝗͣ latissime
potuit. porrecta equitum peditumq multitudine. uno tempore
progressus. haud ita longe a caesaris castris constitit in campo
uibus rebus cognitis caesar iubet milites qui extra munitionem
aut etiam muniendi gratia uallem petierant. quiq ad eiꝰ rei opꝰ
erant omnes intra munitiones. minutatim. modesteq sine tumul-¬
tu ac timore se recipere atq in opere consistere. Equitibꝰ aũt
qui instatione fuerant precipit. ut usq eu̾m locum optinẽnt
in quo paulo ante constitissent. donec abhoste telum missum
ad se ꝑueniret. quod si propius accederent. ꝗͣ honestissime sẽ
intra munitiones reciperent. Alii quoq equitatu edicit uti
suo quisq loco paratus armatusq presto ẽẽt. Ad haec non ipse

Expanded text:
ta Caesaris patientia exercitusque eius,13 universis copiis producta Caesaris patientia exercitusque eius,13 universis copiis productis elephantisque turritis XXX ante aciem instructis, quam latissime potuit porrecta equitum peditumque multitudine uno tempore progressus haud ita longe a Caesaris castris constitit in campo. § 31 Quibus rebus cognitis Caesar iubet milites qui extra munitiones aut etiam muniendi gratia quique vallum petierant quaeque ad eam rem opus erant,14 omnis intra munitiones minutatim modesteque sine tumultu aut terrore se recipere atque in opere consistere. Equitibus autem qui in statione fuerant praecipit ut usque eo locum obtinerent in quo paulo ante constitissent donec ab hoste telum missum ad se perveniret; quod si propius accederetur, quam honestissime se intra munitiones reciperent. Alii quoque equitatui edicit uti suo quisque loco paratus armatusque praesto esset. At haec non ipse
Abbreviated transcription (Latin):
cum cesaris equitibꝰ fide data interse colloquebant᷑. Labienus interim
cum parte eqͥtatus leptim oppidum cui praeerat saserna cum cohortibꝰ¬
.iiii. oppugnare ac ui irrumpere conabatur. ꝙ a defensoribꝰ ꝑꝑ egregiã
munitionem. oppidi et multitudine tormentoꝵ facile et sine ꝑiculo
efendebatur. Quod ubi saepius equitatus stare non intermitteba
cum forte ante portam turma densa astitisset Scorpione accuratiꝰ
misso. atq eorum decurione percluso: et ad terram defixo. reliqͥ
ꝑterriti fuga se in castra recipiunt. quo facto postea sunt ꝑteͬriti
oppidum tentare. Scipio interim fere quotidie non longe a suis
castris passibꝰ.ccc. instruere aciem. ac maiore parte diei consumpta:
rursus in castra se recipere. Quod cum saepiꝰ fieret: neq ex caesaĩs
castris quisꝗͣ prodiret: neq propius eius copias accedẽt: despec¬

Expanded text:
cum Caesaris equitibus fide data inter se colloquebantur. Labienus interim cum Caesaris equitibus fide data inter se colloquebantur. Labienus interim cum parte equitatus Leptim oppidum, cui praeerat Saserna cum cohortibus VI, oppugnare ac vi irrumpere conabatur; quod ab defensoribus propter egregiam munitionem oppidi et multitudinem tormentorum facile et sine periculo defendebatur. Quod ubi saepius eius equitatus facere non intermittebat, et cum forte ante portam turma densa adstitisset, scorpione accuratius misso atque eorum decurione percusso et ad equum defixo reliqui perterriti fuga se in castra recipiunt. Quo facto postea sunt deterriti oppidum temptare. § 30 Scipio interim fere cotidie non longe a suis castris passibus CCC instruere aciem ac maiore parte diei consumpta rursus in castra se recipere. Quod cum saepius fieret neque ex Caesaris castris quisquam prodiret neque propius eius copias accederet, despec
Abbreviated transcription (Latin):
adolescentes tribuni legionis.u. quorum partem caesar insena¬
tum legerat. et cum his.T. salienus centurio legionis eiusdẽ
qui.M. messalam legatum obsederat messanae: et seditiosissiã
oratione apud eum est usus: idemq pecuniam et ornamenta:
triumphi caesaris retinenda et custodienda curauerat: et ob
has causas sibi timebat. Hic ꝑꝑ conscientiam peccatoꝵ suorũ
persuasit adolescentibꝰ ne repugnarent. seseq uirgilio tradent.
taq deducti a uirgilio ad scipionem custodibus traditi: et
post diem tertium sunt interfecti: qui cum ducerent᷑ ad necem
petisse dicitur maior . T. a centurionibꝰ ut se priorem ꝗͣ fratrẽ
inter ficerent. idq ab eis facile impetrasse: atq interfectos esse.
Turmae interim eqͥtum quae pro uallo in stationibꝰ ẽẽ solebant. ab¬
utrisq ducibus quotidie imminutis praeliis interse depugnare
non intermittunt. Non nunqͣ etiam germani galliq labienani.

Expanded text:
adulescentes, tribuni legionis V., quorum patrem Caesar in senaadulescentes, tribuni legionis V., quorum patrem Caesar in senatum legerat, et cum his T. Salienus, centurio legionis eiusdem, qui M. Messallam legatum obsederat Messanae seditiosissima oratione apud eum usus idemque pecuniam et ornamenta triumphi Caesaris retinenda et custodienda curarat et ob has causas sibi timebat. Hic propter conscientiam peccatorum suorum persuasit adulescentibus ne repugnarent seseque Vergilio traderent. Itaque deducti a Vergilio ad Scipionem custodibus traditi et post diem tertium sunt interfecti. Qui cum ducerentur ad necem, petisse dicitur maior Titius a centurionibus uti se priorem quam facerem interficerent, idque ab eis facile impetrasse atque ita esse interfectos. § 29 Turmae interim equitum, quae pro vallo in stationibus esse solebant,12 cotidie minutis proeliis inter se depugnare non intermittunt; non numquam etiam Germani Gallique Labieniani
Abbreviated transcription (Latin):
autem suam aciem instruxit: ut cum ab aduersariis lapides mit¬
ti cepissent: et elephantis perterritis se ad suos conuertissent.
rursus a sua acie lapidibus missis eos conuerterent aduersus ho¬
stem. quod agre tardeq fiebat. Audes enim elephanti multoꝵ
annoꝵ doctrina usuq uetusto uix edocti tantum communi pe¬
riculo in aciem educuntur. Dum haec ad ruspinam ab utris
ducibꝰ administrantur.C uirgilius petronius: qui thapso op¬
pido maritimo praeerat cum animaduertisset naues singulas
cum exercitu Caesaris incertas locorum atq castroꝵ suoꝵ ua¬
gari occasionem nactus. nauem quam ibi habet actuariam cõ¬
plet militibꝰ et sagittariis: et eidem scaphas de nauibꝰ adiungit.
ac singulas naues cȩsarianas consectari cȩpit. et cum plures ador¬
tus esset. pulsus fugatusq inde discessisset: nec tamen desisteret.
periclitari forte incidit. in nauem in qua erant duo titi hispaĩ

Expanded text:
autem suam aciem instruxit ut, cum ab adversariis lapides mitautem suam aciem instruxit ut, cum ab adversariis lapides mitti coepissent et elephanti perterriti se ad suos convertissent, rursus ab sua acie lapidibus missis eos converterent adversus hostem. Quod aegre tardeque fiebat; rudes enim elephanti multorum annorum doctrina usuque vetusto vix edocti tamen communi periculo in aciem producuntur. § 28 Dum haec ad Ruspinam ab utrisque ducibus administrantur, C. Vergilius praetorius, qui Thapsi oppido maritimo praeerat, cum animum advertisset navis singulas cum exercitu Caesaris incertas locorum atque castrorum suorum vagari, occasionem nactus navem quam ibi habuit actuariam complet militibus et sagittariis et eidem scaphas de navibus adiungit ac singulas navis Caesarianas consectari coepit. Et cum pluris adortus esset pulsus fugatusque inde discessisset nec tamen desisteret periclitari, forte incidit in navem, in qua erant due Titii, Hispani
Abbreviated transcription (Latin):
tione: ut postero die ꝗͣ misisset litteras nuntiumq insiciliam classe
exercitumq morari diceret. dies noctesq oculos mentemq ad ma-¬
e dispositos directosq haberet. Nec mirum aĩaduertebat uillas
exuri: agros uastari: pecus diripi: trucidari: oppida castellaq dirui
eseriq pͥncipes ciuitatum aut interfici. aut in catenis teneri lil¬
ros eorum obsidum nomine in seruitutem arripui: in miseros suamq
fidem implorantes auxilio ꝑꝑ copiaꝵ paucitatem sese non posse.
Milites enim in opere exercere atq castra munire: turres castella fa¬
cere molesq iacere: in mare non intermittere. Scipio interim
elephantes hoc modo conducere instituit. Quas instruxit acies.
unam funditorum contra elephantes. quae quasi aduersariorũ
Locum optineret: et contra eoꝵ frontem aduersam Lapillos mu¬
nitos mitteret. deinde in ordine elephantes instituit. post illos

Expanded text:
tione ut postero die quam misisset litteras nuntiumque in Siciliam classem tione ut postero die quam misisset litteras nuntiumque in Siciliam classem exercitumque morari diceret, dies noctesque oculos mentemque ad mare dispositos directosque haberet. Nec mirum: animadvertebat enim villas exuri, agros vastari, pecus diripi, trucidari, oppida castellaque dirui deserique, principes civitatum aut interfici aut in catenis teneri, liberos eorum obsidum nomine in servitutem abripi; eis se miseris suamque fidem implorantibus auxilio propter copiarum paucitatem esse non posse. Milites interim in opere exercere atque castra munire, turris, castella facere molesque iacere in mare non intermittere. § 27 Scipio interim elephantos hoc modo condocefacere instituit. Duas instruxit acies, unam funditorum contra elephantos, quae quasi adversariorum locum obtineret et contra eorum frontem adversam lapillos minutos mitteret; deinde in ordinem elephantos constituit, post illos
Abbreviated transcription (Latin):
nisse. conscriptis litteris circum prouinciam: omnes ciuita¬
tes facit de suo aduentu certiores. Interim nobiles hoĩes ex¬
suis oppidis profugere: et in castra caesaris deuenire: et de aduersaĩoꝵ
eius crudelitate acerbitaq commemorare ceperunt. Orum lacrimis q̃¬
relisq caesar commotus cum antea stare constituisset statiuis castris a&¬
state inita cunctis copiis auxiliisq actis bellum cum suis aduersaris
gerere instituit. Litterisq celeriter in siciliam ad allienum et rabiri¬
um postumium conscriptis et per catascopum missis ut sine mora:
aut ulla excusatione hyemis uentorumq ꝗͣ celerrime exercitus sibi
transportaretur africam prouinciam perire: funditusq euerti ab suis
inimicis: quod nisi celeriter socus foret subuentum praeter ip̃am afri¬
cam terram. nihil ne tectum qͥdem quose reciperent ab eorum scelẽ
in sidiisq reliquum futurum: ipse erat in tanta festinatione et expecta¬

Expanded text:
nisse, conscriptis litteris circum provinciam omnis civitanisse, conscriptis litteris circum provinciam omnis civitates facit de suo adventu certiores. Interim nobiles homines exsuis oppidis profugere et in castra Caesaris devenire et de adversariorum eius crudelitate acerbitateque commemorare coeperunt. Quorum lacrimis querelisque Caesar commotus, cum antea constituisset e stativis castris aestate inita cunctis copiis auxiliisque accitis bellum cum suis adversariis gerere, hieme gerere instituit, litteris celeriter in Siciliam ad Alienum et Rabirium Postumum conscriptis et per catascopum missis, ut sine mora ac nulla excusatione hiemis ventorumque quam celerrime exercitus sibi transportaretur: Africam provinciam perire funditusque everti ab suis inimicis; quod nisi celeriter sociis foret subventum, praeter ipsam Africam terram nihil, ne tectum quidem quo se reciperent, ab eorum scelere insidiisque reliquum futurum. Atque ipse erat in tanta festinatione et exspecta
Abbreviated transcription (Latin):
copias suas admouere. cirtamq oppidum opulentissimum
eius regni adorti paucis diebus pugnando capiunt. Et p̃terea
duo oppida getuloꝵ quibus cum conditionem ferrent ut oppi¬
do excedere idq sibi uacuum traderent. condicionemq repu¬
diassent. postea ab eis capti. interfectiq sunt omnes. Inde ꝓgressi
agros oppidaq uexare non desistunt. Ouibus rebus cognitis. iu¬
ba cum iam non longe abscipione atq eius ducibꝰ ab ẽẽt: capit
consilium satius esse sibi suoq regno subsidio ire: ꝗͣ dum alios
adiuturus proficisceretur. ipse suo regno expulsus forsitan u¬¬
traq expelleret᷑. Itaq rursus se recepit. atq auxilia etiam ab
Scipione abduxit sibi suisq rebꝰ timens elephantis.xxx relic¬
tis suis finibus oppidisq suppetias ꝓfectus est. Caesar inteĩm
cum de suo aduentu dubitationi prouincia eẽt. neq quisꝗͣ cre¬
deret ipsum sed aliquem legatum in africam cum copiis ue¬

Expanded text:
copias suas admovere, Cirtamque, oppidum opulentissimum copias suas admovere, Cirtamque, oppidum opulentissimum eius regni, adortus paucis diebus pugnando capit et praeterea duo oppida Gaetulorum. Quibus cum condicionem ferret, ut oppido excederent idque sibi vacuum traderent, condicionemque repudiassent, postea ab eo capti interfectique sunt omnes. Inde progressus agros oppidaque vexare non destitit. Quibus rebus cognitis Iuba cum iam non longe ab Scipione atque eius ducibus abesset, capit consilium satius esse sibi suoque regno subsidio ire quam, dum alios adiuturus proficisciretur, ipse suo regno expulsus forsitan utraque re expelleretur. Itaque rursus recipere atque auxilia etiam ab Scipione abduxit sibi suisque rebus timens elephantisque XXX relictis suis finibus oppidisque suppetias profectus est. § 26 Caesar interim, cum de suo adventu dubitatio in provincia esset neque quisquam crederet ipsum sed aliquem legatum in Africam cum copiis ve
Abbreviated transcription (Latin):
Qua re caesariani graui annona sunt conflictati. ideo ꝙ nondum
neq ab sicilia neq ab sardinia commeatus supportatus esset.
neq ꝑ anni tempus in mari classes sine periculo uagari pote¬
rant. nec ampliꝰ milia passuum .ui. terre africe quoqͦuersus
tendebat. pabuliq in opia praemebatur. Qua necessitate coacti ue¬
terani milites equitesq qui multa terra mariq bella confecissent
periculis in opiaq tali saepe essent conflictati Algae littore col¬
Lecta et aqua dulci elota: et ita iumentis exurientibꝰ data ui¬
tam eorum producebant. Dum haec ita fierent Rex iuba cogni¬
tis caesaris difficultatibꝰ copiarumq paucitatem non est usus da¬
ri spatium conualescendi augendarumq eius opum Itaq com¬
paratis eqͥtum magnis peditumq copiis subsidio suis egressus
e regno ire contendit. P sitius interim et rex Bogus coniunctis
suis copus. cognito regis iube egressu propius eius regnum

Expanded text:
Qua re Caesariani gravi annona sunt conflictati, ideo quod nondum Qua re Caesariani gravi annona sunt conflictati, ideo quod nondum neque ab Sicilia neque ab Sardinia commeatus supportatus erat neque per anni tempus in mari classes sine periculo vagari poterant; neque amplius milia passuum VI terrae Africae quoquo versus tenebant pabulique inopia premebantur. Qua necessitate coacti veterani milites equitesque, qui multa terra marique bella confecissent et periculis inopiaque tali saepe essent conflictati, alga e litore collecta et aqua dulci eluta et ita iumentis esurientibus data vitam eorum producebant. § 25 Dum haec ita fierent, rex Iuba cognitis Caesaris difficultatibus copiarumque paucitate — non est visum dari spatium convalescendi augendarumque eius opum: itaque comparatis equitum magnis peditumque copiis subsidio suis egressus e regno ire contendit. P. Sittius interim et rex Bochus coniunctis suis copiis cognito regis Iubae egressu propius eius regnum
Abbreviated transcription (Latin):
ueniente oppidani usq eo passi propus eum accedere. donec ad
ipsas portas acmurum appropinquaret. Subito eruptione facta
prostratos perterritosq pompeianos in mare. nauesq passim compu-¬
lerunt. Itaq re male gesta. cn pompeuis filuis naues inde auer¬
tit. neq postea littus aitigit. classemq ad insulas baleares uers
conuertit. Scipio interim cum his copiis quas paulo ante demon¬
strauimus uti ce grandi presidio relicto profectus. pͥmum ad rum̃¬
ti castra ponit. De inde ibi paucos dies commoratus noctu itiner̃
facto cum labieni et petreii copiis copias suas coniungit. atque
unis castris factis. iiĩ. passiuim longe considunt. Eqͥtatus inte¬
rim eoꝵ circum caesaris munitiones uagari: atq eos qui pabu¬
landi aut aquandi gratia extra uallum progressi ẽẽnt exciꝑe¬
et ita omnes aduersai̾os intra munitiones uagari continere:

Expanded text:
veniente oppidani, usque eo passi propius accedere donec ad veniente oppidani, usque eo passi propius accedere donec ad ipsas portas ac murum appropinquaret, subito eruptione facta prostratos perterritosque Pompeianos in mare navisque passim compulerunt. Ita re male gesta Cn. Pompeius filius navis inde avertit neque postea litus attigit classemque ad insulas Balearis versus convertit. § 24 Scipio interim cum eis copiis quas paulo ante demonstravimus Uticae grandi praesidio relicto profectus primum Hadrumeti castra ponit, deinde ibi paucos dies commoratus noctu itinere facto cum Labieni et Petrei copiis coniungit, atque unis castris factis III milia passuum longe considunt. Equitatus interim eorum circum Caesaris munitiones vagari atque eos qui pabulandi aut aquandi gratia extra vallum progressi essent excipere: ita omnis adversarios intra munitiones continere.
Abbreviated transcription (Latin):
romam in libertatem uindicauit. Idemq siciliam africam. nu¬
midam: mauritaniam mirabili celeritate armis recepit. Obꝰ rebꝰ
sibi eam dignitatem quae est ꝑgentes clarissima notissimaq con¬
ciliauit adolescentulus atq eques romanus triumpbauit: atque
non ita amplis rebus ille patriis gestis. neq tam excellenti digniͭ
maioꝵ parta. neq tantis clientelis nominisq claritate preditꝰ ĩ rem
pu. est ingressus. tu contra et patris dignitate et nobilitate et perte
ipse satis animi magnitudine diligentiaq preditus: non ne eniteris
et proficisceris ad paternas clientelas. et auxilium tibi reiq pu. effla
adolescentulus cum nauibꝰ cuiꝰq modi generis.xxx. inibi paucis ro¬
stratis profectus abutica est. in mauritaniam. regnumq bogudis est
partem inermem partem habuerat armatam ad oppidum ascurũ
accedere cępit. in quo oppido fuit praesidium regium. Pompeio ad¬

Expanded text:
Romanam in libertatem vindicavit, idemque Siciliam, Africam, NuRomanam in libertatem vindicavit, idemque Siciliam, Africam, Numidiam, Mauretaniamque mirabili celeritate armis recepit. Quibus ex rebus sibi eam dignitatem quae est per gentis clarissima notissimaque conciliavit adulescentulusque atque eques Romanus triumphavit. Atque ille non ita amplis rebus patris gestis neque tam excellenti dignitate maiorum parta neque tantis clientelis nominisque claritate praeditus in rem publicam est ingressus. Tu contra et patris nobilitate et dignitate et per te ipse satis animi magnitudine diligentiaque praeditus nonne eniteris et proficisceris ad paternas clientelas auxilium tibi reique publicae adulescentulus cum naviculis cuiusquemodi generis XXX, inibi paucis rostratis, profectus ab Utica in Mauretaniam regnumque Bogudis est partem inermem, partem habuerat armatam, ad oppidum Ascurum accedere coepit; in quo oppido praesidium fuit regnum. Pompeio ad
Abbreviated transcription (Latin):
appellando aliquam. tum numerum frumenti in sua presidia cõges-¬
serat. eo parce utebatur opera interim ipse circũire quotidie et ad¬
terras cohortes instatione hr̃e ꝑꝑ hostium multitudinem. Labienꝰ
saucios suos quoꝵ numerus maximus fuit iubet in plaustris adrum̃
bantur. incerte locorum atq castroꝵ suoꝵ: quas singulas scaphe
nuntiata caesari classes circum insulas pontusq disposuit: qͦ tutiꝰ
commeatus comportari posset. M.cato interim qui utice preerat
CN. pompeii filium multis uerbis assidueq obuirgari non desiste¬
bat. Tuus inquit pater istuc aetatis cum ẽẽt. aĩad uertissetq rem
.pu. ab arduis sceleratisq ciuibꝰ oppressam. bonosq aut interfectos
aut mulctatos exilio patria. ciuitateq carere. gloria et animi ma¬
gnitudine elatus priuatusq atq adolescentibus paterni exercitꝰ.
reliquis collectis pene oppressam funditꝰ deletamq italiam urbẽq

Expanded text:
appellando aliquantum numerum frumenti in sua praesidia congesappellando aliquantum numerum frumenti in sua praesidia congesserat et eo parce utebatur. Opera interim ipse cotidie circuire et alteras cohortis in statione habere propter hostium multitudinem. Labienus saucios suos, quorum numerus maximus fuit, iubet in plaustris deligatvagabantur incertae locorum atque castrorum suorum; quas singulas scaphaenuntiata Caesar classis circum insulas portusque disposuit, quo tutius commeatus supportari posset. § 22 M. Cato interim, qui Uticae praeerat, Cn. Pompeium filium multis verbis assidueque obiurgare non desistebat. 'Tuus,' inquit, 'pater istuc aetatis cum esset et animadvertisset rem publicam ab nefariis sceleratisque civibus oppressam bonosque aut interfectos aut exsilio multatos patria civitateque carere, gloria et animi magnitudine elatus privatus atque adulescentulus paterni exercitus reliquiis collectis paene oppressam funditus et deletam Italiam urbemque
Abbreviated transcription (Latin):
UIII. et eqͥtum . iuĩ. esse nuntiabant᷑. Officinas ferrarias instruere:
sagittasq telaq ut fierent complura curare: glandes fundere. su¬
des comparare. Litteras in siciliam nuntiosq mittere ut sibi cra¬
tes materiemq congererent. ad arietes: cuiꝰ inopia in africa eẽt.
praeterea ferrum plumbumq mitteret᷑. Et iam aĩaduertebat fro¬
mento se in africa nisi importato uti non posse: priore anno enim
ꝑꝑ aduersaĩoꝵ delectus: quod stipendiarii.: aratores milites es¬
sent facti messem eẽ non factam preterea ex omni africa frum̃¬
tum aduersarios in pauca oppida et bene munita comportasse. omnẽq
regionem africȩ exinanisse frumento. oppida praeterea pauca q̃ ipsi
suis presidiis tueri poterant: reliqua dirui atq deseri: et eorum in¬
las intra sua praesidia coegisse comigrare. agros desertos ac uastatos
esse. Hac necessitate Caesar coactus priuatos ambiendo: et blande

Expanded text:
VIII et equitum III milium esse nuntiabantur — officinas ferrarias instruere, VIII et equitum III milium esse nuntiabantur — officinas ferrarias instruere, sagittas telaque ut fierent complura curare, glandis fundere, sudis comparare, litteras in Siciliam nuntiosque mittere, ut sibi cratis materiemque congererent ad arietes, cuius inopia in Africa esset, praeterea ferrum, plumbum mitteretur. Etiam animum advertebat frumento se in Africa nisi importaticio uti non posse: priore anno enim propter adversariorum dilectus, quod stipendiarii aratores milites essent facti, messem non esse factam; praeterea ex omni Africa frumentum adversarios in pauca oppida et bene munita comportasse omnemque regionem Africae exinanisse frumento, oppida praeter ea pauca quae ipsi suis praesidiis tueri poterant reliqua dirui ac deseri, et eorum incolas intra sua praesidia coegisse commigrare, agros desertos ac vastatos esse. § 21 Hac necessitate Caesar coactus privatos ambiendo et blande
Abbreviated transcription (Latin):
est decertatum. In eo prelio petreius grauiter ictus ex acie excessit.
Caesar interim castra munire diligentiꝰ. presidia firmare copiis ma¬
ioribꝰ: uallumq ab oppido ruspina usq ad mare deducere et acastris
alterum eodem quo tutius ultro citroq cõmeare auxiliaq sine ꝑiculo
sibi succurrere possent tela tormentaq ex nauibꝰ incastra comportare
remigum partem ex classe galloꝵ rhodioꝵ epibataꝵq armare. et in
castra euocare: uti si posset eadem ratione: qua aduersarii leuis arma¬
turae interiecta inter eqͥtes suos interponeretur. sagittariiq ex oibꝰ
nauibꝰ itireis scirisq et cuiusq generis ductis in castra compluribꝰ
frequentabat suas copias. Audiebat enim scipionem post di
tertium eius diei quo praelium factum erat appropinquare. co¬
pias suas cum labieno et petreio conuingere: quoꝵ copie legionum

Expanded text:
est decertatum. In eo proelio Petreius graviter ictus ex acie recessit. § est decertatum. In eo proelio Petreius graviter ictus ex acie recessit. § 20 Caesar interim castra munire diligentius, praesidia firmare copiis maioribus vallumque ab oppido Ruspina usque ad mare ducere et a castris alterum eodem, quo tutius ultro citroque commeare auxiliaque sine periculo sibi succurrere possent, tela tormentaque ex navibus in castra comportare, remigum partem ex classe, Gallorum, Rhodiorum epibatarumque armare et in castra evocare uti, si posset, eadem ratione qua adversarii levis armatura interiecta inter equites suos interponeretur, sagittariisque ex omnibus navibus Ityreis, Syris et cuiusque generis ductis in castra compluribus frequentabat suas copias — audiebat enim Scipionem post diem tertium eius diei quo proelium factum erat appropinquare, copias suas cum Labieno et Petreio coniungere; cuius copiae legionum
Abbreviated transcription (Latin):
africa suos milites consuetudine retentos fideles sibi iam effecis¬
set. maxima auxilia hr̃et numidaꝵ eqͥtum leuisq armature.
raeterea ex fuga prelioq pompeiano labienus qͦs secum a brun¬
dusio transportauerat equites germanos. gallosq. ibiq postea
ex hybridis libertinis seruisq conscripserat armauerat. eqͦq
uti frenato condocuerat. Praeterea regia auxilia elephantes
exx. equitatusq innumerabilis. deinde legiones conscripte.
et cuiusq modi generis ampliꝰ. xui Hac spe atq audacia inflammatꝰ labie¬
nus cum equitibꝰ gallis germanisq .M. de. numidaꝵ sine frenis. uiui. pre
turae quatꝰ tantis sagittaruis. ac funditoribꝰ. ippotoxotisq compluribꝰ.
His copiis pridi&e noñ. iañ. post diem tertium ꝗͣ africam attigit ĩ cam¬
pis planissimis purissimisq ab hora diei qͥnta usq ad solis occasum

Expanded text:
Africa suos milites retentos consuetudine fidelis sibi iam effecisAfrica suos milites retentos consuetudine fidelis sibi iam effecisset, maxima autem auxilia haberet Numidarum equitum levisque armaturae, praeterea ex fuga proelioque Pompeiano Labienus quos secum a Buthroto transportaverat equites Germanos Gallosque ibique postea ex hibridis, libertinis servisque conscripserat, armaverat equoque uti frenato condocuerat, praeterea regia auxilia, elephantis CXX equitatuque innumerabili,9 deinde legiones conscriptas ex cuiusquemodi generis amplius XII milibus. Hac spe atque ea audacia inflammatus Labienus cum equitibus Gallis Germanisque MDC, Numidarum sine frenis VIII milibuturae quater tanto, sagittariis ac funditoribus hippotoxotisque compluribus: his copiis pridie Non. Ian., post diem VI. quam Africam Caesar attigit, in campis planissimis purissimisque ab hora diei quinta usque ad solis occasum
Abbreviated transcription (Latin):
Les hostes repulissent: atq eorum sunt potiti. Itaq signo dato
cum iam hostes languide tela negligenterq mitterent: subito
immittit cohortes turmasq suoꝵ. atq puncto tempoi̾s hostibus
nullo negocio campo pulsis post collem deiectis: nacti locur
q ibi paulisper cõmorati ita uti erant instructa leniter se ad
ex aduersariis perfugae plures et omnis genei̾s hominum: et pne¬
terea intercepti hostium complures eqͥtes peditesq ex qͥbꝰ cognitũ
est consilium hostium: eos hac mente et conatu uenisse: ut nouo
atq inusitato genere praelii tirones legionarii pauciq ꝑturba¬
ti curionis exemplo ab eqͥtatu circũuenti opprimerent᷑. et ita
iubam dixisse pro concione tantam se multitudinem auxilioꝵ
confideret. pͥmum quod audierat legiones ueteranas romae dis¬
sentire. neq in africam uelle transire. deinde quod triennio in

Expanded text:
lis hostis reppulissent atque eorum essent potiti. Itaque signo dato lis hostis reppulissent atque eorum essent potiti. Itaque signo dato cum iam hostes languide tela neglegenterque mitterent, subito immittit cohortis turmasque suorum; atque puncto temporis hostibus nullo negotio campo pulsis post collemque deiectis nacti locum atque ibi paulisper commorati, ita uti erant instructi leniter se ad ex adversariis perfugere plures ex omni genere hominum, et praeterea intercepti hostium complures equites peditesque. Ex quibus cognitum est consilium hostium, eos hac mente et conatu venisse ut novo atque inusitato genere proeli tirones legionarii paucique perturbati Curionis exemplo ab equitatu circumventi opprimerentur, et ita Labienum dixisse pro contione, tantam se multitudinem auxilioruconfideret,7 primum quod audierat Romae legiones veteranas dissentire neque in Africam velle transire; deinde quod triennio in