comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
c. acceptuꝵ. si post acceptũ legatũ confestĩ decessis.¬
set legatariꝰ. tti fid̾ĩ cõmissũ extingui. quia placet
non plus posse rogari ꝗͣ restituere. ꝗͣ qͣntũ ei relictũẽ.
Sed si titi fidĩ cõmissũ non ẽ in tp̃r mortis legatari
dũ. s cautione exacta qͣnto ampliꝰ ceꝑit reddet.
ꝗͣ cautionẽ ita cõmitti. si pͥus legatariꝰ decesserit
quã exfructib c. ꝑciꝑet. s uixẽ ut legatariꝰ ex¬
reditib uoluit ante dare ꝗͣ fructus legatarius
ꝑcepisset. certe erit legatariꝰ audiendus. si uelit
multo pluris ẽ quo uire utim᷑. Siquid alicui
uiciũ. uł ꝓpt̃ qͣlitatẽ relicti uł aliã qͣcũq ꝓbabilem
causã hałie non potuit. aliꝰ cm̃ hoc habe potuit qnͣ¬
ti solet corꝑari tantã estimationẽ accipiet.
Et quis hr̃dem instituat. aliquẽ rogari ñ potest.
Blane senatus ceusuit. ꝑ inde habendũ atq si ro¬
gasset hr̃ditatẽ restitui. Quõd si gͦ hr̃s post mor-¬

Expanded text:
 accepturum: si post acceptum legatum confestim decessisset legatarius, Titii fideicommissum extingui, quia placet non plus posse rogari quem restituere quam quantum ei relictum est. Sed si Titii fideicommissum non est in tempus mortis legatarii dandum, sed cautione exacta quanto amplius ceperit reddi: quam cautionem ita committi, si prius legatarius decesserit, quam ex fructibreditibus uoluit ante dare, quam fructus legatarius percepisset: certe erit legatarius audiendus, si uelit multo pluris est: quo iure utimur.Si quid alicui pter qualitatem relicti vel aliam quamcumque probabilem causam habere non potuit, alius tamen hoc habere potuit: quanti solet comparari, tantam aestimationem accipiet. Vt quis heredem instituat aliquem, rogari non potest: plane senatus censuit perinde habendum, atque si rogasset hereditatem restitui. Quid ergo, si heres post mor
Abbreviated transcription (Latin):
etiã qđ adhonorẽ ornatũq ciuitatis ꝑtinet ad
hornatũ puta qđ ad instituendũ foꝵ. theatrũ. sta¬
diũ. legatũ fiũt ad honorẽ puta: qͥ ad munus
edendũ uenationẽ ułut esscenichos ludos cir¬
censes relictũ fuit. aut qđ ad diuisionẽ singłoꝵ
ciuiũ uł epulũ relictũ fu̾it. hoc ampliꝰ qđ almm̃ta
infirme etatis. puta seniorib uł pueris puelłq
relictũ fũit. ad honorẽ ciuitatis ꝑtiñe: responde¬
tur lutius tituis ⁊ gauis seius publio meuio.x.
dare dãpnas sũt᷑o gaiꝰ seiꝰ hr̃s ñ extitit. sauinꝰ
ait titiũ solũ legatũ debiturũ. Nam seium pro
tota .x. debebiti eũ cui sub hac conditione fun¬
dus legatiis ẽ.s. fi .c. hr̃di dedisset. si tm̃ sit in
p̃cio fundi qͣntũ hr̃di dare iussus ẽ non ẽ lega¬
tarius cogendus fidĩ cõmissũ ase relictũ pr̃are.
qm̃ nichil ex testam̃to uidet᷑ caꝑe. ꝗd cm̃ erog̃t

Expanded text:
net: ad ornatum puta quod ad instruendum forum theatrum stadium legatum fuerit: ad honorem puta quod ad munus edendum venationemve ludos scenicos ludos circenses relictum fuerit aut quod ad divisionem singulorum civium vel epulum relictum fuerit. hoc amplius quod in alimenta infirmae aetatis, puta senioribus vel pueris puellisque, relictum fuerit ad honorem civitatis pertinere respondetur. "Lucius Titius et Gaius Seius Publio Maevio decem dare damnas sunto": Gaius Seius heres non exstitit. Sabinus ait Titium solum legatum debiturum: nam Seium pro tota decem debebit. Eum cui sub hac condicione fundus legatus est, si centum heredi dedisset, si tantum sit in pretio fundi, quantum heredi dare iussus est, non est legatarius cogendus fideicommissum a se relictum praestare, quoniam nihil ex testamento videtur capere, qui t
Abbreviated transcription (Latin):
tib nam ampliꝰ t̾cia parte. extͣneis aũt ⁊ ab ip¬
so hr̃de cuilegatũ ẽ semissẽ. ⁊ ab alio hr̃detͥen¬
tem uindicabt̃. Alienus seruus hr̃s institutus
leguri ipse a se nec totus nec ꝓparte potest ser¬
uo hr̃ditario recte legat᷑. licet adita ñsit. qr hr̃¬
ditas ꝑsona defuncti ꝗ eã reliꝗt uice fungetur.
Undus legatis talis dari debet qͣlis relictus ẽ.
itaq siue ipse fundo hr̃dis seruitutẽ debuit. siũ
ei fundꝰ hr̃is. licet confusione dñn seruitus ex¬
tĩcta sit pͥstinũ uis restituendũ ẽ.⁊ nͥ legatariꝰ
imponi seruitutẽ patiat᷑. petñti ei legatũ ex¬
ceptio doli mali opponet᷑. si uͦ fundo legatos¬
uitus non restituet᷑. acc̃o ex testam̃to suꝑ est.

Expanded text:
tibus non amplius tertia parte: extranei autem et ab iptibus non amplius tertia parte: extranei autem et ab ipso herede cui legatum est semissem et ab alio herede trientem vindicabunt. Alienus servus heres institutus legari ipse a se nec totus nec pro parte potest. Servo hereditario recte legatur, licet ea adita non sit, quia hereditas personae defuncti, qui eam reliquit, vice fungitur. Fundus legatus talis dari debet, qualis relictus est. itaque sive ipse fundo heredis servitutem debuit sive ei fundus heredis, licet confusione dominii servitus exstincta sit, pristinum ius restituendum est. et nisi legatarius imponi servituteceptio doli mali opponetur: si uero fundo legato seruitus non restituetur, actio ex testamento superest.
Abbreviated transcription (Latin):
petere fidĩ cõmissũ ex maiore parte scͥpti. ubi
uiriles non hr̃ditarias partes in eo habeant. ue¬
rũ :÷ enĩ infamilia reliꝗsse. licet uni reliqͥssce.
Itẽ si unũ hr̃dem institiusset. neqͥꝗͣ legasset.
Exhr̃dati nicħ int̾im ꝗͣdiu infamilia res ẽ pet̾e
possunt. nt̃dum ĩ cum lucro hr̃de morit᷑
seruus legatus uł ꝑfidĩ cõmissũ relictus. ułuti
tus. ut unꝰ ꝗsq insolidũ capiat. scilicetsine culpa
do te daturum fidĩ cõmissum est.
tio hr̃ditatis que testato̾ ex eo qđ uniũsũ hr̃dis
foret: ⁊ alicui ꝗd collatũ ułit hr̃di asemet ip̃so
legari non potest. a cohr̃de potest. Itaq si fundꝰ
legatus sit ei qui ex parte dinidia hr̃s institut᷑
ẽ ⁊ duob extͣneis ad hr̃dem cui legatus ẽ. sexta
pars fundi ꝑtinet. qui a se uindicare ñ potest. a
cohr̃de uͦ semissario duob extͣneis concurren¬

Expanded text:
petere fideicommissum ex minore parte scripti, ut petere fideicommissum ex minore parte scripti, ut viriles, non hereditarias partes in eo habeant: verum est enim in familia reliquisse, licet uni reliquisset. Item si unum heredem instituisset nec quicquam legasset, exheredati nihil interim, quamdiu in familia res est, petere possunt. Interdum etiam cum lucro heredis moritur servus legatus vel per fideicommissum relictus, veluti tus, ut unusquisque in solidum capiat, scilicet si sine cudo te daturum" fideicommissum est. tio hereditatis, qua testator ex eo, quod universum heredis foret, alicui quid collatum velit. Heredi a semet ipso legatum dari non potest, a coherede potest. itaque si fundus legatus sit ei qui ex parte dimidia heres institutus est et duobus extraneis, ad heredem cui legatus est sexta pars fundi pertinet, quia a se vindicare non potest, a coherede vero semissario duobus extraneis concurren
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsonis consulentes eiꝰmodi uoluntatẽ signifi¬
carẽt eã seruandã ẽẽ. s ħ neq creditorib neq
fisco fraudi eẽ. Nam si hr̃dis ꝑꝑ testatoris credi¬
tores bona uenier̃. fortunã cõmunẽ fidĩ cõmis¬
sariz qͦq sequunt᷑. Cumpat̃ filio hr̃de in¬
stituto ex quo tres habuerant nepotes fidĩ cõ¬
misit. ne fundũ alienaret. ⁊ ut infamilia relin.¬
queret. ⁊ filiꝰ decedens duos hr̃des instituit. c̃tiũ
exhr̃dauit. eũ fundũ extͣneo legauit. diui se¬
uerus. iantonius rescͥpserunt. uerũ eẽ ñ pa-¬
ruisse uoluntati defuncti filiũ. sed ⁊ si cũ duos
exhr̃dauit unũ hr̃dem instituit fundũ extͣneo
legauit. ut putat marcellꝰ posse exhr̃datos pe¬
tere fidĩ cõmissũ. qđ idẽ euenit: ⁊ siuiuus filiũ
emancipasset. ⁊ postea fundũ alienasset. s si õs
fili hr̃des instituti st̃ disparib patrib ñ pofft̃

Expanded text:
personis consulentes eiusmodi uoluntatem signifipersonis consulentes eiusmodi uoluntatem significarent, eam seruandam esse, sed haec neque creditoribus neque fisco fraudi esse: nam si heredis propter testatoris creditores bona uenierunt, fortunam communem fideicommissarii quoque sequuntur.Cum pater filio herede instituto, ex quo tres habuerat nepotes, fideicommisit, ne fundum alienaret et ut in familia relinqueret, et filius decedens duos heredes instituit, tertium exheredauit, eum fundum extraneo legauit, diui Seuerus et Antoninus rescripserunt uerum esse non paruisse uoluntati defuncti filium.Sed et si, cum duos exheredauit, unum heredem instituit, fundum extraneo legauit, ut putat Marcellus posse exhtere fideicommissum. quod evenit et si vivus filios emancipasset et postea fundum alienasset. Sed si omnes filii heredes instituti sint ex disparibus partibus, non possunt
Abbreviated transcription (Latin):
test¬
possit die fidĩ cõmissi cedente. sui iuris constitutis
ipsis debe restitui. uł si aliquis ex his ante decesse¬
rit ñ om̃ibus. Adem pͥncipes rescͥpserunt. filiuis
ante diem fidĩ cõmissi uenientẽ. restitui hr̃ditatem
matñam necesse non eẽt. sed pr̃are hr̃dem posse
uulgarẽ cautionẽ. aut si pr̃are eam non poterit
miti libos in possessionẽ fidĩ cõmissi seruandi
erit rogatus si sine libis decesserit. ꝑ fidĩ cõmissũ
restituere. conditio defecisse uidebit᷑. si patͥ suꝑui¬
x̾int lib̾i nec querit᷑ an hr̃des instititũt. Hiu
seuerꝰ. iantoniꝰ rescͥpserunt eos qui in testam̃to
uetãt ꝗd alienari. nec cãm expͥmunt ꝓpt̾ quã id
fieri ułint. nͥ inuenit᷑ ꝑsona cuiꝰ respectu hoc a
testatore dispositũ ẽ. nulliꝰ eẽ mom̃ti scͥpturam
quasi midũ p̃ceptũ reliq̃rint. ł quia talẽ legem¬
in testam̃to non possunt dicere. qđ si libis. aut
posteris. aut lib̃tis. aut hr̃dib aut aliis qͥbꝰdam

Expanded text:
testpossit die fideicommissi cedente sui iuris constitutis ipsis debere restitui vel, si aliquis ex his ante decesserit, non omnibus. Idem principes rescripserunt filiis antematernam necesse non esse, sed praestare heredem posse volgarem cautionem aut, si praestare eam non poterit, mitti liberos in possessionem fideicommissi servandi erit rogatus, si sine liberis decesserit, per fideicommissum restituere, condicio defecisse videbitur, si patri supervixerint liberi, nec quaeritur, an heredes exstiterint. Divi Severus et Antoninus rescripserunt eos, qui testamento vetant quid alienari nec causam exprimunt, propter quam id fieri velint, nisi invenitur persona, cuius respectu hoc a testatore dispositum est, nullius esse momenti scripturam, quasi nudum praeceptum reliquerint, quia talem legem testaposteris aut libertis aut heredibus aut aliis quibusdam
Abbreviated transcription (Latin):
tuto inutilit̾ legatũ danir. gͦ nec alegitimo ex¬
hr̃ditati fidĩ cõmissũ dari pot̾it qđ ⁊ legitimi eo
iure pr̃are cogunt᷑ quasi scͥpti fuissent. s si co¬
mittente aliqͦ ex libis edictũ p̃toris quo c̾c̾ tabu¬
las bonoꝵ possessionẽ petierit. substitutꝰ eiuꝰ¬

Expanded text:
tuto inutiliter legatum datur. ergo nec a legitimo exheredati fideicommissum dari poterit, quod et legitimi eo iure praestare coguntur, quo si scripti fuissent. sed si committente aliquo ex liberis edictum praetoris, quo contra tabulas bonorum possessionem pollicetur, scriptus qu
Abbreviated transcription (Latin):
ac si id qđ ꝑ bonoꝵ possessionẽ filius habuit
a patre accepisset. Cum apostumo ita legetur
si hr̃s erit. ⁊ ñ nato postumo substituti adeais
legata eos deb̾e existim andũ ẽ que ille si iuue¬
missis: s optinuit galli sentñtia alienos qͦ
illa quidẽ ex testam̃to eius caꝑe potest. ipse
aut ñ potest. ⁊ mñito delinquunt enĩ hi qui
ꝓhibitas nuptias contͣhunt: ⁊ m̾ito punien¬
di sunt. Quod imputari non potest mulieri.
quae a tutore decepta est.

Expanded text:
ac si id, quod per bonorum possessionem filius habuit, a patre accepisset. Cum a postumo ita legetur "si heres erit "et non nato postumo substituti adeant, legata eos debere existimandum est, quae ille, si vivemissis, et optinuit Galli sententia alienos quoque illa quidem ex testamento eius capere potest, ipse autem non potest, et merito: delinquunt enim hi, qui prohibitas nuptias contrahunt et merito puniendi sunt: quod imputari non potest mulieri, quae a tutore decepta est.
Abbreviated transcription (Latin):
ut semel debeatur. Si ab ĩpube legatũ fu̾it
sub conditione. si ad pubtatẽ ꝑuenĩt. ⁊ a substituto
repetitũ fuit legatũ debetꝰ. ⁊ asubstituto. nec uidetur
repetita conditio que mutile legatũ facit.¬
Nemptas uoluntates defunctoꝵ circa sepulturam.
ułuti uestes. aut si qua alia suꝑuacua.ut infimus
d ł .uiii. inst. ilius familias miles. uł uet̾anus li¬
cet sine testam̃to decedat. potest fidĩ cõmittere a patre.
qui ⁊̃ testam̃tum facẽ potest. Si lib̾tus ab intesta¬
to decesserit. a patrono potest usq ad partẽ debitam
fidĩ cõmissum relinquere. quia si testam̃tũ fac̃ẽt.
licebat ei partẽ debitã solam relinquere.
IUI in testato decedit.⁊ scit bona sua ad fiscum
cui fundũ legau̾at fidi cõmiserat eũ fundũ posł
mortẽ suã restitueret semꝑnio eiꝰdem legatari fidei
cõmiserat: iut titio daret centũ. querit᷑ qͥ ñus sit.
uait marcellꝰ si titio testator .c. ex fructib quos

Expanded text:
ut semel debeantur.Si ab impubere legatum fuerit sub condicione 'si ad pubertatem peruenerit' et a substituto repetitum fuerit, legatum debetur et a substituto nec uidetur repetita condicio, quae inutile legatum facit.Ineptas uoluntates defunctorum circa sepulturam ueluti uestes aut si qua alia superuacua ut in funus utionum.Filius familias miles uel ueteranus licet sine testamento decedat, potest fideicommittere a patre, quia etiam testamentum facere potest.Si libertus ab intestato decesserit, a patrono potest usque ad partem debitam fideicommissum relinquere, quia, si testamentum faceret, licebat ei partem debitam solam relinquere. Qui intestato decedit et scit bona sua ad fiscum cui fundum legauerat fideicommisserat, ut eum fundum post mortem suam restitueret Semprocommisserat, ut Titio daret centum: quaeritur quid iuris sit. et ait Marcellus, si Titio testator centum ex fructibus, quos
Abbreviated transcription (Latin):
circũuenisse minus leges estimandis ẽ cum
ꝑm̃ incertũ sit eui ꝓspectũ uolũit.
num̃ati dare ꝗddãnati s. ꝓp̾us ẽ ut uiriles par¬
tes debeant. qr ꝑsonaꝵ enum̃atio hunc effectũ
ht̃: ut exequent᷑ in legato pr̃ando. ꝗ si noĩati
ñ eẽnt hr̃ditarias partes debituri ẽẽnt.

Expanded text:
circumvenisse minus leges existimandus est, cum circumvenisse minus leges existimandus est, cum perinde incertum sit cui prospectum voluerit. enumerati dare quid damnati sunt, propius est, ut uiriles partes debeant, quia personarum enumeratio hunc effectum habet, ut exaequentur in legato praestando, qui, si nominati non essent, hereditarias partes debituri essent. 125
Abbreviated transcription (Latin):
cũ duos filios hr̃des relinqueret testam̃to ita ta¬
euit. quisqͥs mͥ lib̾oꝵ meoꝵ hr̃s erit eiꝰ fidĩ cõmit¬
to. ut si quis ex his sine libis decedat hr̃d̾itatis
mee bessẽ cũ moriet᷑ fr̃ĩb suis restituat. fr̃ de¬
cedens. frẽm suũ ex dodrante fecit hr̃dem.
buisset. ꝓea parte qͣ alius hr̃s extitisset peti
posse nisi diũsũ sensisse eũ ꝓbaretur. Nam par
ri suo extitit hr̃s. s plane audiendus erit coħ¬
res. si ꝓbare possit ea m̃te testatorẽ hr̃dem insti¬
tusse frẽm suũ. ut contñtus institutione fidei¬
cominisso abstinere debet. INtestam̃to ita
scͥptum ẽ. gaio seio illud ⁊ illud hr̃s m̃s dato.
i te rogo sei fidĩ qͣ tue mando uti ea om̃ia que
supͣ scͥpta sunt reddas sine ulla mora ei red¬
testator cui restitui ullet testõ ñ significaũit:
marcellus .&. si infraudẽ legatũ tacitã fidem
seius accõmodasset: nicħ ei ꝓdẽe potest si his
ũbis pat̾ familias cũ eo locutus eẽt. Non enĩ ia

Expanded text:
tamento ita cauit: 'quisquis mihi liberorum meorum heres erit, eius fidei committo, ut si quis ex is sine liberis decedat, hereditatis meae bessem cum morietur fratribus suis restituat': frater decedens fratrem suum ex dodrante fecit heredem: buisset, pro ea parte, qua alius heres exstitisset, peti posse, nisi diuersum ri suo exstitit heres. sed plane audiendus erit coheres, si probare possit ea mente testatorem heredem instituisse fratrem suum, ut contentus institutione fidcommisso abstinere deberet. In testamento ita ptum est: "Gaio Seio illud et illud heres meus dato. et te rogo, Sei, fideique tuae mando, uti ea omnia quae supra scripta sunt reddas sine ulla mora ei redtestator, cui restitui vellet, testamento non significaverit. Marcellus respondit: si in fraudem legum tacitam fidem Seius accommodasset, nihil ei prodesse potest, si his verbis pater familias cum eo locutus esset: non enim ideo
Abbreviated transcription (Latin):
tur hr̃s edificia distrahere. quoꝵ reditus spo¬
rtule sunt relicte.: salua tñ causa legati.
mĩb quib fidĩcõmissũ relictũ ẽ ad dis¬
futuram. fr̾uctus ex fundo pure legato post aditã
hr̃ditatẽ a legatario ꝑceptos ad ipsũ ꝑtiñe colonũ
aut̃ cũ hr̃de ex conducto hab̾e ac̃conem.

Expanded text:
tur heres aedificia distrahere, quorum reditus sportulae sunt relictae, salva tamen causa legati. Omnibus quibus fideicommissum relictum est ad disfuturam. Fructus ex fundo pure legato post aditam hereditatem a legatario perceptos ad ipsum pertinere, colonum autem cum herede ex conducto habere actionem.
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ.ł.i.R. Si seruus uetitus¬
ẽ a testatore rationes redde non hoc conseqͥt᷑.
ut ne qđ̃ apd̾ eũ sit reddat: ⁊ lucrũ faciat.
s ne scrupulosa inꝗsitio fiat. hoc ẽ ut negli¬
gñtie ratio ñ habeat᷑. s tm̃fraudiũ. iõ ⁊ ma¬
numisso ñ uidet᷑ peculiũ legatũ. ꝑhoc qđ¬

Expanded text:
m.Si seruus uetitus a testatore rationes reddere, non hoc consequitur, ut ne quod apud eum sit reddat et lucri faciat, sed ne scrupulosa inquisitio fiat, hoc est ut neglegentiae ratio non habeatur, sed tantum fraudium. ideo et manumisso non uidetur peculium lega
Abbreviated transcription (Latin):
ductũ ẽ. Quesitũ est añt rationes defuncti
⁊ oĩum instrum̃toꝵ hr̃ditaĩoꝵ ⁊ pupillari¬
um rationũ. legatariis desid̾antib hr̃s de¬
scribñdi potestatem fac̃e debeat. ne inpo
⁊ sit inbonis.
s.l. Miles si dũ paganus erat fecĩt tes¬
tam̃tum. militie tp̃r codicillos lex falcidia
in codicilł locum ñ habet. intestam̃to locũ
habebit. Si cui plusquam ꝑ legẽ falcidiã
licuerit legatus esse dicetur. oo ooeo.

Expanded text:
ductum est. quaesitum est, an rationes defuncti ductum est. quaesitum est, an rationes defuncti et omnium instrumentorum hereditariorum et pupillarium rationum legatariis desiderantibus heres describendi potestatem facere debeat, ne in poti sit in bonis.. Miles si, dum paganus erat, fecerit testamentum, militiae tempore codicillos, lex Falcidia in codicillis locum non habet, in testamento locum habebit. SI CUI PLUS, QUAM PER LEGEM FALCIDIAM LICUERIT, LEGATUM ESSE DICETUR 1
Abbreviated transcription (Latin):
tutas admmnistãuit. eaq decedens ante
rationẽ sibi redditã administrationis. ex
asse eundẽ maritũ hr̃dem reliquit. eiꝰq
fidĩ cõmisit. ut .x. uncias filio cõmuni
cũ moreretur restitueret. Duas aũt un¬
tias nepoti. Quesitũ ÷ an id quoq qđ ex
administratione reꝵ apd maĩtum rese
debuisset hrditati in ratione uenire deb̾e.¬
C. filie qͣm mat̃ rogau̾at. si impubes deces¬
sisset restituere hr̃ditatẽ titio. patriis le¬
gitimus hr̃s extitit. in ratione legis fal¬
cidie ponenda desidat deduci sortes. ex
quoꝵ usuris alim̃ta impubes defuncta
ex ꝑsona testatͥcis sue plurib debita p̃sttat.
Quesitũ ÷ an si eas dedux̃it. caũe debeat
defunctoꝵ alim̃toꝵ porciones. ꝓmõ sortiũ¬
Post aditam hr̃ditatẽ. tͥennio exacto
legatãiis hr̃s legem falcidiam opponit.
idcirco qđ administrauit tutelas destatõ
quaꝵ rõ nondũ reddita sit. ⁊ qđ neget tm̃
redigi ex noib posse. qͣnͣtũ in cautione de¬

Expanded text:
tutas administrauit eaque decedens ante rationem sibi redditam administrationis ex asse eundem maritum heredem reliquit eiusque fidei commisit, ut decem uncias filio communi cum moreretur restitueret, duas autem uncias nepoti. quaesitum est, an id quoque, quod ex administratione rerum apud maritum reseddebuisset hereditati, in rationem uenire debere. Filiae, quam mater rogauerat, si impubes decessisset, restituere hereditatem Titio, patruus legitimus heres exstitit: in ratione legis Falcidiae ponenda desiderat deduci sortes, ex qu‹a›rum usuris alimenta impubes defuncta ex persona testatricis suae pluribus debita praestitit: quaesitum est, an, si eas deduxerit, cauere debeat defunctoPost aditam hereditatem triennio exacto legatariis heres legem Falcidiam opponit idcirco, quod administrauit tutelas testator, quarum ratio nondum reddita sit et quod neget tantum redigi ex nominibus posse, quantum in cautione de
Abbreviated transcription (Latin):
facere posse ante causariam missionem in numis
manentem placet.
scͥpserit: creditur qͣntum adresiduum pat̾mno¬
nium intestatus decessisse. Miles enm ꝓ parte
testatus potest deced̾e: ꝓparte intestatus.
d. ł .iiii. Cilites ⁊̃ his qui hr̃des exticerint
Apossunt substinere. in his dum taxat que sunt
ex testam̃to eorum conseeuti.
d̾.ł.uiiii.Oui iuire militari testatur. ⁊ si ig¬
norauerint p̃gnantem uxorem. uł non fuit p̃g¬
nans hoc tam̃ animo fuit. ut uellet quisqͥs sibi
nasceretur hr̃dem eẽ testam̃tum non rumpit᷑.¬

Expanded text:
facere posse ante causariam missionem in numeris facere posse ante causariam missionem in numeris manentem placet. scripserit, creditum quantum ad residuum patrimonium intestatus decessisset: miles enim pro parte testatus potest decedere, pro parte intestatus.d Sabinum Milites etiam his, qui heredes exstiterunt, possunt substituere in his dumtaxat, quae sunt ex testamento eorum consecuti.d Sabinum. Qui iure militari testatur etsi ignorauerit praegnatem uxorem uel non fuit praegnas, hoc tamen animo fuit, ut uellet quisquis sibi nascetur exheredem esse, testamentum non rumpit
Abbreviated transcription (Latin):
qđ arcere milites solet. aut anumero mille
hominum. dictum agreco uerbo tractum
ẽ. Nam grecimille hominum multitudinem
cͣ appellant. quasi millesimum quẽq dictũ.
Unde ipsum ducem exiliaxon appellant.
exercitus aut nom̃: ab exercitatione traxit.
uit exconstitutionib pͥncipalib ꝓpria atq
muni uire testari. ante decesserit quã testaret᷑.
op̃ dubitat: sed cur non milite diuersum
ꝓbet : neq enim qui uoluit uire cõmuni
testari. statim bñficio militari renunciauit.
Nec credendum ẽ quisꝗͣ genus restandi elig̃
ad impugnanda sua uidicia. sed magis utͦq
genere uoluisse ꝓpter fortuitos casus. quem ad¬
modum pleriq pagani solent cum testam̃tum
faciunt ꝑ scͥpturam adicere hoc ulł ⁊̃ uice co¬
dicilloꝵ uale quicꝗͣ dix̾it si imꝑfectum sit testa¬
m̃tum codicillos non ẽẽ. Nam scdm nrãaiser¬
tentiam etiam diuus marcus rescͥpsit.

Expanded text:
quod arcere milites solent, aut a numero mille quod arcere milites solent, aut a numero mille hominum, ductum a Graeco uerbo, tractum a tagmate: nam Graeci mille hominum multitudinem τάγμα appellant, quasi millensimum quemque dictum: unde ipsum ducem χιλίαρχον appellant. exercitus autem nomen ab exercitatione traxit. uit ex constitutionibus principalibus propria atque muni iure testari, ante defecerit quam testaretur? Pomponius dubitat. sed cur non in milite diuersum probet? neque enim qui uoluit iure communi testari, stati‹m› beneficio militari renuntiauit, nec credendus est quisquam genus testandi eligere ad impugnanda sua iudicia, sed magis utroque genere uoluisse propter fortuitos casus: quemadmodum plerique pagani solent, cum testament‹um› faciunt per scripturam, adicere uelle hoc etiam uice codicillorum ualere. quicquam dixerit, si imperfectum sit testamentum, codicillos non esse, nam secundum nostrtentiam etiam diuus Marcus rescripsit.
Abbreviated transcription (Latin):
TITTBUS TBERAM
testam̃ti factionem pͥmus qͥd
dnus uilius cesar concessit
sedea concessio tp̃ralis eĩt.
Postea uero pͥmus diuus ti¬
tdi dedit. posthos domitianus. postea diuusner¬
ua plenissimam indulgentiam in milites contu¬
lit. Eamq itraiamis secutiis ẽ iexinde inanda¬
tis in se uicepit. capitłm tale. Capitulum ex m̃ã¬
datis. Cum ꝑ innocentiam mneam ꝓlatum sit.
sub intestamĩta a cõmilitarib relicta ꝓferri qͦ
possint in controũsiam deduci. si ad diligen¬
tiam legum reuocentur: ⁊ obseruantiam secu¬
tus animi mei: integritudinem circa optimo
fidelissimosq cõmilitones simplicitati eorum
consulendum existimaui. Ut quo quomodo
testati fussent: rata eẽt eorum uoluntas. fa.¬
ciant gͥ testam̃ta quomͦ uolent. faciant qͥcũq
modo potuerint. sufficiatq ad bonoꝵ stioꝵ diui¬
sionem faciendam nuda uoluntas testatoris. Mi¬
les ac appellatur. ł amilitia .i. duricia. qua ꝓ
nobis sustinet. aut a multitudine. aut amalo

Expanded text:
tibus liberam testamenti factionem primus quidem diuus Iulius Caesar concessit: sed ea concessio temporalis erat. postea uero primus diuus Titus ded‹i›t: post hoc Domitianus: postea diuus Nerua plenissimam indulgentiam in milites contulit: eamque et Traianus secutus est et exinde mandatis inseri coepit caput tale. Caput ex mandatis: 'Cum in notitiam meam prolatum sit subinde testamenta a commilitonibus relicta proferri, quae possint in controuersiam deduci, si ad diligentiam legum reuocentur et obseruantiam: secutus animi mei integritudinem erga optimos fidelissimosque commilitones simplicitati eorum consulendum existimaui, ut quoquomodo testati fuissent, rata esset eorum uoluntas. faciant igitur testamenta quo modo uolent, faciant quo modo poterint sufficiatque ad bonorum suorum diuisionem faciendam nuda uoluntas testatoris'. Miles autem appellatur uel a militia, id est duritia, quam pro nobis sustinent, aut a multitudine, aut a malo,
Abbreviated transcription (Latin):
tum natum exbesse filiam aũt post testam̃tũ
uiatam ex triente scripserit hr̃dem. nec ullum
colhr̃dem dedit. nec sustitiit inuicem alium
unus natus solus ex testam̃to sit hrs.
futui postumos nepotes induxit. Si filius m̃s
uiuo me morietur. tuinc si quis mͥ nepos si

Expanded text:
ntum natum ex besse, filiam autem post testamentum ntum natum ex besse, filiam autem post testamentum natam ex triente scripsit heredem nec ullum coheredem dedit nec substituit inuicem alium? unus natus solus ex testamento fit herenstitui postumos nepotes induxit: 'Si filius meus uiuo me morietur, tunc si quis mi
Abbreviated transcription (Latin):
nouo facdo. sed ordine quodam naturali nac¬
tus ẽ potestatẽ. Sic
tum seribit hr̃dem. inꝑicłm rumpendi testam̃¬
tum deducit. ex alia suscepit si libis. S
eo tp̃r quo non dum erus uxor eẽ posset testa¬
tor natum de ea scripserit hr̃dem. an postea c̃¬
tracto licito mat̾monio natus hr̃s ex testam̃to ẽẽ
possit. querit᷑ ułuti si scribas hodie hr̃dem qui
tibi ex ticia natus erit qñdo titia ancilla ułminor
nistrauit ł tutor tu ipse fecisti: postea titiaux¬
aor iusta tibi fuerit. uł lib̃tatem adeptam aũ
allegatione an natus hr̃s ẽẽ possit: nemo du
bitabit ex titia quȩ tunc ꝓpt̃ tenorem atatis u¬
xor dici non potuit. qͣndo testam̃tum fiebat.
natum postea ea uxore ducta hr̃dem ẽẽ posse.
&genaliter nato post testam̃tum hr̃dem scͥpto
aditus ẽ hr̃ditatem in qualicũq statu testam̃¬
ti faciendi tp̃. fuit. qua postea destatori cuuli¬
ter nupta est. Quod aũt si filium post testam̃¬

Expanded text:
nouo facto, sed ordine quodam naturali nacnouo facto, sed ordine quodam naturali nactus est potestatem.Si t heredem, in periculum rumpendi testamentum deducit ex alia susceptis liberis.Si quis eo tempore, quo nondum eius uxor esse posset, testator natu‹m› ex ea scripsit heredem, an postea contracto licito matrimonio natus heres ex testamento esse possit, quaeritur: ueluti si scribas hodie heredem, qui tibi ex Titia natus erit, quando Titia ancilla uel minonistrauit aut tutor tu ipse fuisti, postea Titia uxor iusta tibi fuerit uel libertatem adepta aut tallegatione, an natus heres esse possit? nemo certo dubitabit ex Titia, quae tunc propter tenorem aetatis uxor duci non potuit, quando testamentum fiebat, natum postea ea uxore ducta heredem esse posse. et generaliter nato post testamentum hered‹i› scripto aditus est ad hereditatem, in qualicumque statu testamenti faciendi tempore fuit quae postea testator‹i› ciuiliter nupta est.Quid autem si filium post testame
Abbreviated transcription (Latin):
patre in cuius potestate ẽ sub conditione
que non est in ipsuis potestate hr̃s institu¬
tus. inidefectũctum conditionis exhr̃datuᷤ
decessit. penderte ⁊̃ conditione cam instiaui¬
cionis quam exhr̃dationis dixi hr̃dem eum
abintestato mortuum eẽ quia dum uuit. neq
ex testam̃to hr̃s neq ex hr̃e datus fuit. hr̃de
aut filio sc̃ͥpto ex parde cohres. post mortẽ filii
instrau potest. Si filius familias de cas¬
trensi peculio fecit testam̃tum habens filium
ineiꝰdem potestate. ⁊ cum militari desisset
patre eodemq auo defuncto quesitum est at
rumperetur euis testam̃tum. non quidem adop¬
tauit. nec eiꝰᷤ die natus ẽ filius. nec pͥore subducto
de potestate suo hr̃de ultior successit in pͥoremlo
cum. s tam̃ in potestate sua habe cepit quem
non habebͣ. Simulq paterfamilias factus ẽ ⁊
filius sub euis rocidit potestate. Rumpetur gͦ
testam̃tum. Sed si hr̃s sit institutus ułexhi.datꝰ
iste eiꝰ filius non rumpitur. quia nullo circa eũ

Expanded text:
condicione, quae non est in ipsius potestate, heres institutus et in defectum condicionis exheredatus decessit pendente etiam tunc condicione tam institutionis quam exheredationis.Dixi heredem eum ab intestato mortuum esse, quia dum uiuit, neque ex testamento heres neque exheredatus fuit. herede autem scripto ex parte filio coheres post mortem filii institu‹i› potest.Filius familias miles de castrensi peculio fecit testamentum habens filium in eiusdem potestate. cum militare desisset, patre eodemque auo defuncto quaesitum est, an rumpetur eius testamentum. non quidem adoptauit nec hodie ei natus est filius nec priore subducto de potestate suo herede ulterior successit in proximum locum: sed tamen in potestate sua habere coepit, quem non habe‹b›at simulque pater familias factus est et filius sub eius reccidit potestate: rumpetur ergo testamentum. sed si heres sit institutus uel exheredatus iste eius filius, non rumpitur, quia nullo circa eum
Abbreviated transcription (Latin):
pͥusquam nascatur conditio extit̾it non rumpi¬
tur testam̃tum postumi agnatione.
emancipationẽ a se factam iterũ arrogauit ex¬
hr̃dationem antea scͥptam nocere dixi. Nam
mõt fere uire sicobseruari conuenit ut ueri
patris adoptiuus filius nunquam intelligat᷑.
ne iagine nature ueritas adumbretur iude¬
licet quod non translatus sed redditus uidetur
Nec multum puto refe̾re quod ad ꝓpositum atti¬
neat. Quod loco nepotis filium exhr̃datum p¬
ater arrogauit.
ititius hr̃s institutus loco nepotis adoptet᷑.
defuncto postea filio qui pat̾ uidebatur. nepotĩ
successione non rumpitur testam̃tum ab eo ꝗ
hr̃s inuenitur.
te conditione uiuo patre nascatur: rũpitur
testamentum.
d. L.xii. responsoꝵ Cttius testamento hr̃¬

Expanded text:
prius quam nascatur condicio exstiterit, non rumpitur testamentum postumi adgnatione.mancipationem a se factam iterum adrogavit, exheredationem antea scriptam nocere dixi: nam in omni fere iure sic observari convenit, ut veri patris adoptivus filius numquam intellegatur, ne imagine naturae veritas adumbretur, videlicet quod non translatus, sed redditus videretur: nec multum puto referre, quod ad propositum attinet, quod loco nepotis filium exheredatum pater adrogavit. Si Titius heres institutus loco nepotis adoptetur, defuncto postea filio qui pater videbatur, nepotis successione non rumpitur testamentum ab eo, qui heres invenitur. te condicione uiuo patre nascatur, rumpit testamentum. duodecimo responsorum.Titius testamento h
Abbreviated transcription (Latin):
rit in ciuitate ⁊ habet nepotem ex filia p̃g¬
nantem. rure agentem scͥpserit id quodh
abet inutero ex parte hr̃dem. Quero cum
ipsa die qua titus ordinaret testam̃tum
inciuitate die sexta hora. eod die alueseñ exaut¬
te celorure sit enuxa meuia mascłm an insti¬
tutio hr̃dis ualeat. cum quo tempore scribe¬
ret᷑ testam̃tum. iam editus eẽt partus.¬
Saulis .ix. uerba quidem testam̃ti adeũ
pnepotẽ directam uidi. qui post testam̃tũ
factum nasceretur. Sed si ut p̃ponitur eadẽ
die quo testam̃tum factum ẽ neptẽ testatoriᷤ
ante quã testam̃tum scrib̾etur enixam eẽ.
licet ignorante testatore. tantum institu¬
ilius familias similitet ut paganus no¬
minatim a patre ut hr̃s scribi aut exhr̃da¬
ri debet. ⁊̃ sublato edicto diui augustiquo
cautum fuerat. ne pat̃ filium militem exhr̃e
ex qualibet iudua natum sibi filium hr̃dem
instituere potest.

Expanded text:
haberet neptem ex filia praegnatem rure agentem, scripsit id quod in utero haberet ex parte heredem: quaero, cum ipsa die, qua Titius ordinaret testamentum in ciuitate hora diei sexta, eodem die albescente caelo rure sit enixa Maeuia masculum, an institutio heredis ualeat, cum, quo tempore scriberetur testamentum, iam editus esset partus.Paulus respondit, uerba quidem testamenti ad eum pronepotem directa uideri, qui post testamentum factum nasceretur: sed si, ut proponitur, eadem die qua testamentum factum est neptis testatoris antequam testamentum scriberetur enixa esset, licet ignorante testatore, tamen instituFilius familias si militet, ut paganus nominatim a patre aut heres scribi aut exheredari debet, iam sublato edicto diui Augusti, quo cautum fuerat, ne pater filiuPostumum ex qualibet uidua natum sibi filium heredem instituere potest.
Abbreviated transcription (Latin):
tantũ. an adhuc testam̃tum rumpat. et¬
hoc tamen rumpit.
sit. si filius michi natus fuerit ex besse hĩs
esto.ex reliqua parte uror mea hr̃s esto. si
⁊ filia nati eent. dicendũ: assem distribu¬
endũ eẽ in septem partes. ut exhis filius
iiiͣͬ. uror duas. filia unã partem habeat᷑.
Ita enĩ scđ̾m uoluntate testantis filius alto
tantum ampluis habebit quam uxor. Item
uxor alt̃o tanto habebit amplius quã filia
lucet enim subtilis uiris regula conuenie¬
bant. ruptum fieri testam̃tum.: at tamen
cum ⁊ utroq nato testator uoluerit uro¬
rem aliquid hab̾e. idõ ad huiꝰmodi sentñ¬
tiam hum anitate suggerente decursũ est.¬

Expanded text:
tamen, an adhuc testamentum rumpat? et tamen rumpit. sit: 'si filius mihi natus fuerit, ex besse heres esto: ex reliqua parte uxor mea heres esto. si et filia nati essent, dicendum est assem distribuendum esse in septem partes, ut ex his filius quattuor, uxor duas, filia unam partem habeat: ita enim secundum uoluntatem testantis filius altero tanto amplius habebit quam uxor, item uxor altero tanto amplius quam filia: licet enim suptili iuris regulae conueniebat ruptum fieri testamentum, attamen ‹cu›m ex utroque nato testator uoluerit uxorem aliquid habere, ideo ad huiusmodi sententiam humanitate suggerente decursum est
Abbreviated transcription (Latin):
institutis. dicio ⁊ meuius substitutus sit. om¬
ntẽte titio hr̃ditatem ieuius eam a dire po¬
se. quãins filius ex sedo gradi exhr̃cdatus ñ
sit. Siquis ita scripsit ille quẽ scio ex
etur ex eo natus. Non enuĩ uidi quasi filiũ
erhr̃datum eẽ cum elogiũ pat̾ĩum filiũ
exbr̃dare ꝓposuisset. ⁊ adiecisset ꝓpt̃ eam
causam exhr̃dare ꝓbatur patrem circa ea¬
causa exhr̃dationis errasse.
ille illus filius exhr̃s esto patrem ei adul¬
terum ꝑerrorem assignans.
Si filius hr̃s insti¬
tutus sit omisso postumo filioq substitutiiᷤᷤ
nepos ex eo sit. si interim moriatur filius
postum o nato.nepotem tam patri quã auo
suũ hr̃dem futurũ. Quod si nemo filius su¬
bstitutus sit ⁊ solus ipse institutus sit tuc
quia eo tẽpore quo is moriat᷑ certũ ẽẽ inei¬
pit. neminẽ ex eo testam̃to hr̃dem fore ipse
filius intestam̃to patri hr̃dem exstare. Sic̃

Expanded text:
institutis Titio Maeuius substitutus sit, ominstitutis Titio Maeuius substitutus sit, omittente Titio hereditatem Maeuium eam adire posse, quamuis filius secundo gradu exheredatus non sit.Si quis ita scripserit: 'ille, quem scio ex etur ex eo natus: non enim uideri quasi filium exheredatum esse. cum elogium pater, cum filium exheredaret, proposuisset et adiecisset propter eam causam exheredare, probaturque patrem circa causam exheredationis errasse. 'ille illius filius exheres esto', patrem ei adulterum per errorem adsignans. Si filius heres institutus sit omisso postumo filioque substitutus nepos ex eo sit, si interim moriatur filius, postumo non nato nepotem tam patri quam auo suum heredem futurum. quod si nemo filio substitutus sit et solus ipse institutus sit, tunc quia eo tempore, quo is moriatur, certum esse incipit neminem ex eo testamento heredem fore, ipse filius intestato patri heres existet: sicut
Abbreviated transcription (Latin):
sit qQuãt uis eo tõa nascatur qͥad heres pmo
gradu sẽptos ptineat hr̃ditas. Le dhne r es temo
gradum uitar placet adhoc ut ptermor¬
tentibus infittis ipse hr̃s existat.: Immo ⁊
s a efuncto eohered institatiomisti Hraita¬
tom non posse substitutos achire. Itiq ait
a pͥmo gradu er hr̃datus. a scao p̾teritusa
a tercuo exh̃datus sie n uiuentib pmic
idelib antib decedat. queri solet omittent¬
bus pͥmis aditionem utrũ ad eos qui t̾eio
gradu sc̃pti sint. anpotuis ad legitinios nr̃¬
ales ptineat hr̃ditas: quo ⁊ipso casu reRui
euistimari putauerit ad legitimos eam pti
datus postumus a scd̾is p̃teritus fuerit. s
alt̃ ex institutis omiserit. quãuis postumꝰ
exeludatur. non tam̃ magis substitutum
ad mitt. Quod uulgo dr̃ eũ gradum
a quo filius p̃teritus sit non ualere. non iis¬
q quaq uerum erat. Nam si pͥmo gradu
hr̃e institutus sit filius. non debe eum a sub¬
satuitis exhr̃dari. Idõq si filio ⁊ atio lnr̃ dibꝰ

Expanded text:
uis eo tempore nascatur, quo ‹a›d heredes primo gradu scriptos pertineat hereditas, secundum tamen gradum uitiari placet ad hoc, ut praetermittentibus institutis ipse heres existat. immo et si defuncto eo heredes instituti omiserint hereditatem, non posse substitutos adire. itaque et si a primo gradu exheredatus, a secundo praeteritus, a tertio exheredatus sit et uiuentibus primis et deliberantibus decedat, quaeri solet omittentibus primis aditionem utrum ad eos, qui tertio gradu scripti sint, an potius ad legitimos heredes pertineat hereditas. quo et ipso casu rectius existimari putauit ad legitimos eam pertdatus postumus, a secundis praeteritus fuerit, si alter ex institutis omiserit, quamuis postumus excludatur, non tamen magis substitutum admitti.Quod uulgo dicitur eum gradum, a quo filius praeteritus sit, non ualere, non usquequaque uerum esse ait: nam si primo gradu heres institutus sit filius, non debere eum a substitutis exheredari: ideoque si filio et Titio heredibus
Abbreviated transcription (Latin):
pͥus quam ei pareret moriatur.
lorentinus .i.x. institutionum. Inlis eciã
Hhoc modo ex hr̃dantur. fĩius exheres sit. filius
exheres erit.
cause ex hr̃dant filios. nec ut eis obsint sed ut
eis consulant. ut puta in pubib eisq fidĩ cõ¬
missam hr̃ditatem dant.
lisse hr̃dem scͥpsisset. filio quem in potestate¬
habebit decẽ legasset. adiecit int̾iuncta parte
ex heres mͥ erit. ⁊ quereretur anrecte exhere¬
datus uid̾etur. Sceuola .ix. non uidi. & ia
disputando adiciebat ideo non uale. qm̃ nec
fundi exhrs eiusus ẽẽ recte exhrdatur. aliãq
causam ẽe institutionis: que benigne acciꝑetur.
Exhr̃ditationes aũt non eent adiuuande.
ne ad arrogandum se dedit: necessarius hr̃s
non erit.

Expanded text:
prius quam ei pareret, moriatur. 17 Florentinus libro decimo institutionum.Filii etiam hoc modo exheredantur 'filius exheres sit': 'filius exheres erit'.causa exheredant filios nec ut eis obsint, sed ut eis consulant, ut puta impuberibus, eisque fideicommissam hereditatem dant. lihabebat, decem legasset, adiecit 'et in cetera parte exheres mihi erit', et quaereretur, an recte exheredatus uideretur, Scaeuola respondit non uideri, et in disputando adiciebat ideo non ualere, quoniam nec fundi exheres esse iussus recte exheredaretur, aliamque causam esse institutionis, quae benigne acciperetur: exheredationes autem non essent adiuuandae.ne adrogandum se dedit, necessarius heres non erit.
Abbreviated transcription (Latin):
ita plublicuis fundũ dato. ꝑfectum ẽ legatũ.
icum dic̃ si non dedit .c. dato sub ꝯditione
fundi legatum adẽptum uidi. eo casu qͦq
c. deberi ceꝑit. quoꝵ quia conditio uiuo le¬
gataĩo non extrãt. forte quia int̃pellatus hr̃s
non sit euenit. ut ademptio nichil eg̃it. fun¬
diq legatum donaũit. Plane si sic legatũ sit¬

Expanded text:
'at Publicius fundum dato', perfectum est legatum 'at Publicius fundum dato', perfectum est legatum et cum dicit: 'si non dederit, centum dato', sub condicione fundi legatum ademptum uideri eo casu, quo centum deberi coeperint. quorum quia condicio uiuo legatario non exstiterit, forte quia interpellatus heres non sit, euen‹i›t, ut ademptio nihil egerit fundiq
Abbreviated transcription (Latin):
fuĩt scͥptum. si titus hr̃ditatem meã adieĩt.
intra dies centum meuio .c. dato. Nã hoe
legatum indiem erit non sub conditione.
quia ⁊ definitio labeonis ꝓbanda ẽ dic̃ntis.
id demũ legatum ad hr̃dem legataru tran-¬
sire quod certũ sit debitum iri. si aderat
hr̃ditas. si t̃m duos hr̃des uistituam .i si alt̾
ex his adeat hr̃ditatem. alicui legẽ ab hoi¬
suꝑuacua ea conditio. sed inporcionẽ quid
cohr̃dis ualebit. in ipsuis aũt incuiꝰ ꝑsona
conditio comp̃hensa est suꝑuacua erit ꝑ¬
inde atq si solo cohr̃de instituto eomodo
legatum eẽt.
specta conditione legatari ã caꝑe.:⁊isi płiũ
Paulus.ł. Sipenum hr̃s dare danatꝰ
sit. uł fundum. ⁊ si ñ dedisset .x. ega acce¬
pi i penũ legatam. ⁊ translatam ẽẽ in.x.
si nolu̾it penũ hr̃s dare: ⁊ cuno pecumiã
debi. cum int̾pellatus fundus non dedisset.
et si intea decesserit legataĩus. tunc hr̃di eiꝰ
non nisi fundum deb̾i. Namq cum dictũ ÷

Expanded text:
erit scriptum: 'si Titius hereditatem meam adierit, intra dies centum Maeuio decem dato': nam hoc legatum in diem erit, non sub condicione, quia definitio Labeonis probanda est dicentis id demum legatum ad heredem legatarii transire, quod certum sit debitum iri, si adeatur hereditas.Si tamen duos heredes instituam et, si alter ex his adeat hereditatem, alicui legem ab omniruacuo ea condicio, sed in portionem quidem coheredis ualebit, in ipsius autem, cuius persona in condicione comprehensa est, superuacua erit, perinde atque si solo eo herede instituto eo modo legatum esset.specta condicione legatarii aut capere. et si plurium .Si penum heres dare damnatus sit uel fundum et, si non dedisset, decem, ego acc‹e›pi et penum legatam et translatam esse in decem, si noluerit penum heres dare, et tunc pecuniam beri, cum interpellat‹u›s fundum non dedisset, et, si interea decesserit legatarius, tunc heredi eius non nisi fundum deberi. namque cum dictum est:
Abbreviated transcription (Latin):
tm̃ ꝑtinet. ut ante litem contestatam tͣdita
penore hr̃s lib̾etur. quod si ita scͥptum sit. sipe¬
num int̾ hel̃das non dedit .c. dato. non effi¬
citur ut duo legata sint. sed ut .c. legata sub ꝯ¬
ditione uideantur. idcirco si uxor ante hłdã
decesserit hr̃di suo neq penum relinquet
que legata non est. neq ad .c. quia dies leg¬
ati cesserit.¬

Expanded text:
tantum pertinet, ut ante litem contestatam tradita peno heres liberetur.Quod si ita scriptum sit 'si penum intra kalendas non dederit, centum dato', non efficitur, ut duo legata sint, sed ut centum legata sub condicione uideantur: idcirco si uxor ante kalendas decesserit, heredi suo neque penum relinquet, ‹quia› legata non est, nequ‹e› centum, quia dies legati cesserit
Abbreviated transcription (Latin):
ex senatus consulto lib̾tatem sunt consecuti.
tur quo lib̾i ẽẽ oeꝑint.
d .ł.iiii. Sifundus instructus relictus eĩt.
querit᷑ quea dmodum dari debeat. utrum
sicut instructus fuit mortis tp̃r. an eo tꝑie
quo facti sunt codicilli an quo peti ceꝑit.
dies legati cedat deb̾i.
Id pupille legatum ẽ qñq nupserit siea
minor quã uiri potens nupserit. non ante
ei legatam debebitur. quã uiri potens eẽ
ceꝑit. quia non potest uidi mipta. qua
uirum pati non potest.

Expanded text:
ex senatus consulto libertatem sunt consecuti, ex senatus consulto libertatem sunt consecuti, ntur, quo liberi esse coeperint.s relictus erit, quaeritur, quemadmodum dari debeat, utrum sicut instructus fuit mortis tempore an eo tempore quo facti sunt codicilli an quo peti coepit.dies legati cedat, deberi.d pupillae legatum est 'quandoque nupserit', minor quam uiripotens nupserit, non ante ei legatum debebitur, quam uiripotens esse coeperit, quia non potest uideri nupta, quae uirum pati non potest
Abbreviated transcription (Latin):
Mater annuo tot ex fructo bonoꝵ quam
uxori legauit accessum filii patͥmonio p̃t
exhibitionem qͣm eque matri mandauit.
certis pensionib diuisum apparuit. Et idõ
filio intra etatem suprascͥptam diem functo
residui tẽꝑe ad hr̃dem eus fidĩcõmissum
transmitti. Si non in micio cuiusq annipe¬
ti pecumam oportere. Quod exfructibus
uxori datis pat̾ filio preb̃i uoluit. Cet̃um
si peciniam annũ pat̾ alim̃tis filii destinas¬
set dubie ꝑsona deficiente. causa pr̃andi ui¬
debitur extincta.
dem. eiq fidĩ cõmissum dedit. ⁊ eođ.t. ita
caint. quod ego lutium titium hr̃dem insti¬
tui ita eum adire hr̃ditatem uolo. si is pa¬
tria potestate lib̾atus fũit. Quesitum est an
cohr̃dib eius adita hr̃ditate. legati filio.f.
cohrd fili ꝓhr̃ditaria parte sidĩ cõmissũ
peti posse.
enstruos denarios denos manumissis
legauit. quesitum est cumn absentib hr̃dibrᷤ

Expanded text:
Pater annu‹a› tot ex fructu bonorum, qu‹e›m Pater annu‹a› tot ex fructu bonorum, qu‹e›m uxori legauit, accessura filii patrimonio praeter exhibitionem, quam aeque matri mandauit, certis pensionibus diuisum apparuit et ideo filio intra aetatem supra scriptam diem functo residui tempor‹is› ad heredem fideicommissum eius transmitti, sed non initio cuiusque anni peti pecuniam oportere, quod ex fructibus uxori datis pater filio praeb‹e›ri uoluit. ceterum si pecuniam annu‹a›m pater alimentis filii destinasse‹t, non› dubie persona deficiente causa praestandi uiddem eique fideicommissum dedit et eodem testamento ita cauit: 'quod ego Lucium Titium heredem institui, ita eum adire hereditatem uolo, si is patria potestate liberatus fuerit': quaesitum est, an a coheredibus eius adita hereditate legati filio familias coherede filii pro hereditaria parte fideicommissum peti posse. Menstruos denarios denos manumissis legavit: quaesitum est, cum absentibus heredibus
Abbreviated transcription (Latin):
habet. Namque dies legati cui conditio ñ
adscribitur. quãius extrinsecus exspectan.
lo quinqͣginta exredditu p̃dioꝵ eoꝵ fut̾i
anni. post ãñ uidi conditionẽ aditam. sed
tempis soluende pecume ꝓlatum uideri
n fructib fini relicte pecunie non ꝑceptis
ub̃tatem eẽ necessaĩam anni scđi.¬
um abhr̃dib alumno .c. dari uoliuĩ¬
set testator eam pecuniam ad aliũ trais
missum adhẽd pueri fidĩ cõmissum .ꝵ. Nã
certam etatem sorti soluende pr̃ituram
uidi. non pure fidĩ cõmisso relicto conditio¬
nem insertam. Cum aut̃ fidĩ cominissum
ab eo pea nonposset. penesquẽ uoluit pe¬
cuniam collocari. ꝓpt̾ hec u̾ba eamq alũ¬
nomeo post etatem supͣscͥptam curab red.¬
dere fidĩcõmissum ab hr̃dib petendum qͥ
pecumam dari stipłari debuerunt. s fide¬
ussores ab eo non petendos cuius fidem se¬
qui defunctus maluit.¬

Expanded text:
habet: namque dies legati cui condicio non habet: namque dies legati cui condicio non adscribitur, quamuis extrinsecus exspectandalo quinquaginta ex reditu praediorum meorum futuri anni postea.' non uideri condicionem additam, sed tempus soluendae pecuniae prolatum uideri respondi: fructibus fini relictae pecunia‹e› non perceptis ubertatem esse necessariam anni secundi.Cum ab heredibus alumno centum dari uoluisset testator ‹et› eam pecuniam ad alium transfmissum ad heredem pueri fideicommissum respondi: nam certam aetatem sorti soluendae praestitutam uideri, non pure fideicommisso relicto condicionem ‹in›sertam. cum autem fideicommissum ab eo peti non posse‹t›, penes quem uoluit pecuniam collocari, propter haec uerba 'eamqu‹e› alumno meo post aetatem supra scriptam curabis reddere' fideicommissum ab heredibus petendum, qui pecuniam dari stipulari debuerunt: sed fideiussores ab eo non petendos, cuius fidem sequi defunctus maluit.