comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
iam presentemq uictoriam interpellassent: dandam omnibus
oꝑam: ut acceptum incommodum uirtute sarciretur. Quod
uiam accidisset:atq hi ante dimicare timuissent:ultro se pre¬
lio offerrent. Hac habita oratione non nullos signiferos igno¬
minia nocauit ac loco mouit. exercitui quidem omni tantꝰ
incessit ex incommodo dolor: tantumq studium infamiȩ
sarciende: ut nemo aut tribuni aut centurionis impium
labores: simulq omnes arderent pugnandi cupiditate: cum
supioris etiam ordinis nonnulli oratione permoti manendo
eo loco & rem prelio committendum existimarent. Contra ca
cȩsar nec satis militibus perterritis confidebat: spaciumq in¬
rerponendum ad recreandos animos putabat. relictisq mu¬
nitionibus magnopere rei frumentariȩ timebat. Itaq nulla
interposita mora sauciorum modo & egrorum habita ratione
impedimenta omnia silentio prima nocte ex castris apolloniã

Expanded text:
iam praesentemque victoriam interpellavisset, dandam omnibus iam praesentemque victoriam interpellavisset, dandam omnibus operam, ut acceptum incommodum virtute sarciretur. quod viam accidisset, atque ei, qui ante dimicare timuissent, ultro se proelio offerrent. Hac habita contione nonnullos signiferos ignominia notavit ac loco movit. exercitui quidem omni tantus incessit ex incommodo dolor tantumque studium infamiae sarciendae, ut nemo aut tribuni aut centurionis imperium  labores simulque omnes arderent cupiditate pugnandi, cum superioris etiam ordinis nonnulli ratione permoti manendum eo loco et rem proelio committendam existimarent. contra ea Caesar neque satis militibus perterritis confidebat spatiumque interponendum ad recreandos animos putabat, relictisque munitionibus magnopere rei frumentariae timebat. Itaque nulla interposita mora sauciorum modo et aegrorum habita ratione impedimenta omnia silentio prima nocte ex castris Apolloniam
Abbreviated transcription (Latin):
num locum exercitu contionem apud milites habuit. hortatꝯ¬
q est ne ea quȩ accidissent grauiter ferrent: neue his rebus
ttrrerentur multisq secundis preliis unum aduersum & id
mediocre opponerent: habendam fortunȩ gratiam: qđ italiã
sine ullo uulnere cepissent. qđ duas hispanias bellicosissimoꝵ
hominum peritissimis atq exercitatissimis ducibus rebellan¬
res pacauissent. qd finitimas frumentariasq prouintias in
porestatem redegissent. Deniq recordari debere qua felicitate
inter medias hostium classes opplets non solum portibus sed
eriam littoribus omnes incolumes essent transportati:si non
omnia cederent secunda fortunȩ industria subleuanda. Qđ
esser acceptum derrimentum eius uiri potius ꝗͣ suȩ culpȩ de¬
bere tribui. locum securum ad dimicandum dedisse potitũ
esse hostium castris expulisse ac superasse pugnantes. Sed sue
ip̃oꝵ perturbano siue error aliquis suie enam fortuna partam

Expanded text:
num locum exercitu contionem apud milites habuit hortatunum locum exercitu contionem apud milites habuit hortatusque est, ne ea quae accidissent graviter ferrent, neve his rebus terrerentur, multisque secundis proeliis unum adversum et id mediocre opponerent. habendam fortunae gratiam, quod Italiam sine aliquo vulnere cepissent, quod duas Hispanias bellicosissimorum hominum peritissimis atque exercitatissimis ducibus pacavissent, quod finitimas frumentariasque provincias in potestatem redegissent. denique recordari debere, qua felicitate inter medias hostium classes oppletis non solum portibus, sed etiam litoribus omnes incolumes essent transportati. si non omnia caderent secunda, fortunam esse industria sublevandam. quod esset acceptum detrimenti, cuiusvis potius quam suae culpae debere tribui. locum se aecum ad dimicandum dedisse, potitum se esse hostium castris, expulisse ac superasse pugnantes. sed sive ipsorum perturbatio sive error aliquis sive etiam fortuna partam
Abbreviated transcription (Latin):
exiraq munitiones non abscisum induas partes exercitum:
cum alter alteri auxilium ferre non posset causam fuisse cogi¬
tabant: non hȩc addebant: non ex concursu acrifacto non
prelio dimicatum sibiq ip̃is multitudine atq angustiis ma¬
ius attulisse derrimentum ꝗͣ ab hoste accepissent: non deni¬
q cõmunis belli casus recordabantur: quem paruilȩ sȩpe cau¬
se uel falsȩ suspictionis uel terroris repenrini uel obiectȩ religi¬
onis maona deramenta intulissent: quotiens uel ducis culpa
uel tribuni uitio in exercitum esset offensum: sed pinde ac si
uirture uicissent: neq ulla commutatio rerum posset accide¬
reper orbem terrarum fama ac litteris uictoriam eius diei conce¬
lebrant. Cesar a suꝑioribus consiliis depulsus omnem sibi in cõ¬
mutandam bellirationem existimauit. Itaq uno tempore p̃¬
sidiis omnibus deductis & oppugnatione dimissa coactoq in u¬

Expanded text:
extraque munitiones, non abscisum in duas partes exercitum, extraque munitiones, non abscisum in duas partes exercitum, cum altera alteri auxilium ferre non posset, causae fuisse cogitabant. non ad haec addebant non ex concursu acri facto, non proelio dimicatum, sibique ipsos multitudine atque angustiis maius attulisse detrimentum quam ab hoste accepissent. non denique communis belli casus recordabantur, quam parvulae saepe causae vel falsae suspicionis vel terroris repentini vel obiectae religionis magna detrimenta intulissent, quotiens vel ducis vitio vel culpa tribuni in exercitu esset offensum. sed proinde ac si virtute vicissent neque ulla commutatio rerum posset accidere, per orbem terrarum fama ac litteris victoriam eius diei concelebrabant. Caesar ab superioribus consiliis depulsus omnem sibi commutandam belli rationem existimavit. itaque uno tempore praesidiis omnibus deductis et oppugnatione dimissa coactoque in u
Abbreviated transcription (Latin):
ri & decem tr. mił. & centuriones .xxxii. Sed horum omnium
pars magna in fossis munitionibus & fluminis ripis oppressa
suoꝵ terrore ac fuga sine ullo uulnere interiit. Signaq sunt
militaria amissa .xxxii. Pompeius eo pręlio imperator est appella¬
tus. hoc nomen obtinuit: atq ita se postea salutari passus est.
Sed in luteris quas scribere est solitus neq infastibus insignia
laureç pretulit. At labienus cum ab co impetrauisset ut sibi
captiuos tradi iuberer: omnesq ductos ostentationis ut uide¬
batur causa: quo maior perfugis fides haberetur commilitones
appellans & magna uerborum contumelia interrogans solerent¬
ne ueterani milites fugere: in omnium conspectu interfecit.
his rebus tantum fiduciȩ ac spiritus pompeianis accessit: ut nõ
de ratione belli cogitarent: sed uicisse iam sibi uiderentur.Non
illi paucitatem nostrorum militum non iniquitatem loci atq:
angustias in preoccupatis castris & ancipitem terrorem intra

Expanded text:
inque et centuriones xxxii. sed horum omnium pars magna in fossis munitionibusque et fluminis ripis oppressa suorum in terrore ac fuga sine ullo vulnere interiit; signaque sunt militaria amissa xxxii. Pompeius eo proelio imperator est appellatus. hoc nomen obtinuit atque ita se postea salutari passus, sed neque in litteris adscribere est solitus, neque in fascibus insignia laureae praetulit. at Labienus cum ab eo impetravisset, ut sibi captivos tradi iuberet, omnis productos ostentationis, ut videbatur, causa, quo maior perfugae fides haberetur, commilitones appellans et magna verborum contumelia interrogans, solerentne veterani milites fugere, in omnium conspectu interfecit. His rebus tantum fiduciae ac spiritus Pompeianis accessit, ut non de ratione belli cogitarent, sed vicisse iam sibi viderentur. non illi paucitatem nostrorum militum, non iniquitatem loci atque angustias praeoccupatis castris et ancipitem terrorem intra
Abbreviated transcription (Latin):
scendit. & post diem tertium calarim in sardiniam perue¬
nit. Ibi succitanos qđ Nasidium eiusq classem recẽperant.
copiisq iuuerant sextertiis centum mulerat: & pro decimis
octauas pendere iubet: bonaq paucoꝵ uendit. & ante di¬
em tertium kł. quintilis naues conscendit: & a calaribus
secundum terram prouectus: duo de xxxͣ. die: ideo qd tempe¬
statibus in portubus cohibebatur: urbem romam peruenit:¬

Expanded text:
scendit et post diem tertium Caralis in Sardiniam pervescendit et post diem tertium Caralis in Sardiniam pervenit. Ibi Sulcitanos, quod Nasidium eiusque classem receperant copiisque iuverant, HS C multat et pro decumis octavas pendere iubet bonaque paucorum vendit et ante diem IIII Kal. Quint. navis conscendit et a Caralibus secundum terram provectus duodetricesimo die, ideo quod tempestatibus in portibus cohibebatur, ad urbem Romam venit
Abbreviated transcription (Latin):
pauloante nominaui introiit. Cȩsar interim zame auctio¬
ne regia facta bonisq corum uenditis:qui ciues xo. contra
pplumxo.arma tulerant: premiisq ⁊amensibus qui de re¬
ge excludendo consilium cęperunt tributis: uectigalibusq re¬
giis irrogatis: ex regnoq prouintia facta: atq ibi crispo salustio
proconsule cum imperio relicto. ip̃e Zama egressus uticam
se recepit. Ibi bonis uenditis coꝵ qui sub luba petrcioq ordi¬
nes duxerant thabsianis sextertia .xxx multte nomine im¬
posuit. Ciuitates bonaq eorum ab omi iniuria rapinisq
defendit. Leptitarios quoꝵ superioribus annis bona luba
diripuerat: & ad senatum questi per legatos atq arbitris a
scuatu datis sua receperant triginta centena inilibus ponderi¬
bus olei in annos singulos mulcrat. Ideo qd initio per dissen¬
sionem principum socieratem cum luba iuierant. Thisdri
mulcrat. His rebus gestis idibus lanuariis uticę classem con¬

Expanded text:
paulo ante nominavi interiit. § 97 Caesar interim Zamae auctiopaulo ante nominavi interiit. § 97 Caesar interim Zamae auctione regia facta bonisque eorum venditis qui cives Romani contra populum Romanum arma tulerant praemiisque Zamensibus, qui de rege excludendo consilium ceperant, tributis vectigalibusque regiis locatis ex regnoque provincia facta atque ibi C. Sallustio pro consule cum imperio relicto ipse Zama egressus Uticam se recepit. Ibi bonis venditis eorum qui sub Iuba Petreioque ordines duxerant, Thapsitanis HS |XX, ponit; civitates bonaque eorum ab omni iniuria rapinisque defendit. Leptitanos, quorum superioribus annis bona Iuba diripuerat, et ad senatum questi per legatos atque arbitris a senatu datis sua receperant, XXX centenis milibus pondo olei in annos singulos multat, ideo quod initio per dissensionem principum societatem cum Iuba inierant eumque multat. § 98 His rebus gestis Idibus Iun. Uticae classem con
Abbreviated transcription (Latin):
prefecti lubȩ ip̃oq interfecto cum iter cum paucis per maurita¬
niam ad cesarem facere: incidit in faustum afraniumq qui
cam manum habebant: qua xnicam diripuerant: iterq in hi¬
spaniam intendebant: & erant numero circiter.m .d. Itaq
celeriter nocturno tempore insidiis dispositis prima luce ador¬
tus preter paucos equites qui ex primo agmine sugerant: re¬
liquos aut interficit aur in deditionem accepit. Afranium et
ebus dissensione in exercitu orra faustus & Afranius interfici¬
untur. pompeię cum fausti liberis incolumitaum suaq oia
concessisse. Scipio interim cum Namasippo &.: Torquato &
plerorio rustiano nauibus longis diu multumq iaciati cũ
hispaniam peterent:ad hypponem regium deferuntur.Ubi
classis.P. sitii ad id tempus erat: a qua pauciora ab ampliori¬
bus ciccumuenta nauigia deprimuntur. Ibiq scipio cum qͦs

Expanded text:
praefecti Iubae, ipsoque interfecto cum iter cum paucis per Mauretapraefecti Iubae, ipsoque interfecto cum iter cum paucis per Mauretaniam ad Caesarem faceret, forte incidit in Faustum Afraniumque, qui eam manum habebant qua Uticam diripuerant iterque in Hispaniam intendebant et erant numero circiter mille. Itaque celeriter nocturno tempore insidiis dispositis cum prima luce adortus praeter paucos equites, qui ex primo agmine fugerant, reliquos aut interfecit aut in deditionem accepit, Afranium et ebus dissensione in exercitu orta Faustus et Afranius interficiuntur; Pompeiae cum Fausti liberis Caesar incolumitatem suaque omnia concessit. § 96 Scipio interim cum Damasippo et Torquato et Plaetorio Rustiano navibus longis diu multumque iactati, cum Hispaniam peterent, ad Hipponem regium deferuntur, ubi classis P. Sitti id temporis erat. A qua pauciora ab amplioribus circumventa navigia deprimuntur, ibique Scipio cum illis quos
Abbreviated transcription (Latin):
predȩ cupidi concidunt: scq in quascunq potuere parres eonfe
ficere intellexit suosq inrerfecros aut fugatus.n. caronem un¬
cȩ sibi ipsi manum intulisse: regem uagum a siusq desertum:.
ab oninibiis aspernari saburam: eiusq copias ab Sitio esse dedu¬
ctas. Uticȩ cęsarcm sine mora receptum. De tanto exercini reli¬
quias esse nullas quȩ sibi suisq liberis prodessent: a Caninio pro
consule qui cum obsiderat fide recepta: seq et sua omnia et
oppidum proconsuli tradit. Rex interim ab omnib ciuita¬
tibus exclusus desperata salure cum iam conatus esser cum
ferceio ut per uirturem interfici uideretur serro inier se depri¬
gnant. arq firinior imbecilliorem luba perrcium facile fer¬
ro consumpsit. Deinde ipe sibi cum conaretur gladio trauice¬
re pectus nec posset: prccibus a seruo suo impetrauit ut se int̾¬
ficerer idq obtinuit. P. sitius inrerim pulso exercitu sabure

Expanded text:
praedae cupidi concidunt seque in quascumque potuere partis conferpraedae cupidi concidunt seque in quascumque potuere partis conferficere intellexit suosque interfectos aut fugatos, M. Catonem Uticae sibi ipsum manus attulisse, regem vagum ab suisque desertum ab omnibus aspernari. Saburram eiusque copias ab Sittio esse deletas, Uticae Caesarem sine mora receptum, de tanto exercitu reliquias esse nullas, ipse sibi suisque liberis a Caninio pro consule, qui eum obsidebat, fide accepta seque et sua omnia et oppidum proconsuli tradit. § 94 Rex interim ab omnibus civitatibus exclusus, desperata salute, cum iam cenatus esset cum Petreio, ut per virtutem interfecti esse viderentur, ferro inter se depugnant atque firmiorem imbecilliorem Iuba Petreium facile ferro consumpsit. Deinde ipse sibi cum conaretur gladio traicere pectus nec posset, precibus a servo suo impetravit ut se interficeret idque obtinuit. § 95 P. Sittius interim pulso exercitu Saburrae,
Abbreviated transcription (Latin):
se tamen paratos esse sibi quoad uita suppeteret oppidum seq
ei reseruare. Legatos collaudatos cȩsar domum iubet antece¬
dere. ac suum aduentum prenunciare. Ipse postero die utica
egressus cum equitatu in regnum ire contendit. Interim in iti¬
nere ex regiis copiis duces complures ad cęsarem ueniunt orãt¬
q ut sibi ignoscat. Quibus supplicibus uenia data ⁊ amam ꝑue¬
niunt. Rumore interim perlato de eius lenitate clementia¬
q ppemodum onines regni equites ⁊ amam perueniunt ad
cesarem: ab eoq sunt netu periculoq liberati. Dum hec utro¬
biq funit: considius qui thisdrȩ cum familia sua gladiatoria
manu getulisq preerat: cognita cede suoꝵ domitiiq et legio¬
num aduentu perterritiis desperara salutre oppidum descrit. se¬
q clam cum paucis barbaris pecunia onustus subduxit: atq in
regnum fugere contendit: quem getuli sui comites in inutre

Expanded text:
se tamen paratos esse, sibi quoad vita suppeteret, oppidum seque se tamen paratos esse, sibi quoad vita suppeteret, oppidum seque ei reservare. Legatos collaudatos Caesar domum iubet antecedere ac suum adventum praenuntiare. Ipse postero die Utica egressus cum equitatu in regnum ire contendit. Interim in itinere ex regiis copiis duces complures ad Caesarem veniunt orantque ut sibi ignoscat. Quibus supplicibus venia data Zamam pervenit. Rumore interim perlato de eius lenitate clementiaque propemodum omnes regni equites Zamam perveniunt ad Caesarem ab eoque sunt metu periculoque liberati. § 93 Dum haec utrobique geruntur, Considius, qui Thysdrae cum familia sua, gladiatoria manu Gaetulisque praeerat, cognita caede suorum Domitique et legionum adventu perterritus desperata salute oppidum deserit seque clam cum paucis barbaris pecunia onustus subducit atque in regnum fugere contendit. Quem Gaetuli, sui comites, in itinere
Abbreviated transcription (Latin):
deinde ciuibus cunctis interfectis codemq proiectis igne subiecto
tum demum se ip̃e desuper intersiceret: atq una cum coniugi¬
bus ciuibus cuncraq gaça regia cremaretur. Postꝗͣ luba anre por¬
tas diumultumq primo minus pro imperio egisset cum zamẽ¬
sibus: dcinde cum se parum proficere intellexisset: precibusq oras¬
set ut se ad suos deos penatesq admitterent.ubi eos perstare in
sententia animaduertir: nec minis nec precibus sius moueri:
quo magis se reciperent tertio petit ab cis ut sibi coniuges libe¬
ros q redderent ut secum cos transportaret. Postꝗ̃ nihil omĩno
oppidanos responsi reddere animaduertit nullare ab his impe¬
trata ab zama discedit: atq ad uillam suam cum.M. ferrcio
paucisq equitibus se confert. Zamenses intexim legatos de his
rebus ad cȩsarem uticam mittunt. petuntq ab co uti anteꝗͣ rex
manum colligeret sescq oþpugnaret sibi auxilium mitteret:

Expanded text:
dein civibus cunctis interfectis eodemque proiectis igne subiecto dein civibus cunctis interfectis eodemque proiectis igne subiecto tum demum se ipse insuper interficeret atque una cum liberis, coniugibus, civibus cunctaque gaza regia cremaretur. Postquam Iuba ante portas diu multumque primo minis pro imperio egisset cum Zamensibus, dein cum se parum proficere intellexisset precibus orasset uti se ad suos deos penates admitterent, ubi eos perstare in sententia animadvertit nec minis nec precibus suis moveri quo magis se reciperent, tertio petit ab eis ut sibi coniuges liberosque redderent ut secum eos asportaret. Postquam sibi nihil omnino oppidanos responsi reddere animadvertit, nulla re ab his impetrata ab Zama discedit atque ad villam suam se cum M. Petreio paucisque equitibus confert. § 92 Zamenses interim legatos de his rebus ad Caesarem Uticam mittunt petuntque ab eo uti antequam rex manum colligeret seseque oppugnaret sibi auxilium mitteret:
Abbreviated transcription (Latin):
petierunt q a cesare ut uniuersis irecentis imo nomine pecuni¬
am imperaret. Itaq bis mille sextertiis his impositis. ut per ut p̃¬
triennium pensiones pplo romano soluerent nullo eoꝵ recusante
Ac se eodem damnatos predicantes lȩti gratias agunt cęsari.
Rex interim luba ut ex prelio fugerat una cum petreio in¬
terdiu in uillas latitando tandem nocturnis itineribus confe¬
ctis in regnum peruenit: atq ad oppidum çamam ubi ip̃e do¬
micilium coniuges liberos q habebat: quo ex cuncto regno om¬
nem pecuniam carissimasq res comportauerat: quodq in to¬
to bello operibus maximis inunierat accedit. quem antea oppi¬
dani rumore exoprato de cesaris uicroria audito ob has causas op¬
pido prohibuerant: qđ bello conira pplum ro. suscepto in oppido
Zame lignis congestis maxinam in medio foro pyram constru¬
xerat: ut si forte bello esset supatus omnibus rebus eo coaceruatis

Expanded text:
petieruntque a Caesare ut universis CCC uno nomine pecunipetieruntque a Caesare ut universis CCC uno nomine pecuniam imperaret. Itaque bis milies sestertio his imposito, ut per triennium sex pensionibus populo Romano solverent, nullo eorum recusante ac se eo demum die natos praedicantes laeti gratias agunt Caesari. § 91 Rex interim Iuba, ut ex proelio fugerat, una cum Petreio interdiu in villis latitando tandem nocturnis itineribus confectis in regnum pervenit atque ad oppidum Zamam, ubi ipse domicilium, coniuges liberos habebat, quo ex cuncto regno omnem pecuniam carissimasque res comportaverat quodque inito bello operibus maximis muniverat, accedit. Quem antea oppidani rumore exoptato de Caesaris victoria audito ob has causas oppido prohibuerunt, quod bello contra populum Romanum suscepto in oppido Zamae lignis congestis maximam in medio foro pyram construxerat ut, si forte bello foret superatus, omnibus rebus eo coacervatis,
Abbreviated transcription (Latin):
q sibi neq quicꝗ̃ aliud deprecatur. cui cȩsar facile pro natura
sua & instituto concessit. Item cecinnȩ. ceteio petreio. l. celle
patci & filio .m. oppio.n. aquinio caronis filio damasippiq
uiberis ex sua consuctudine tribuit. Circiterq noctem lumini¬
bus accensis uticam peruenit: atq extra oppidum ea nocte
mansit. Postero die mane introiit: contioneq aduocata uti¬
censes incolas cohortatus gratias pro corum erga se studio egit
Ciues aũt romanos negociatores: et eos qui inter.ccc. pecunias
contulerunt uarroni & scipioni multis uerbis accusatos & de
eoꝵ sceleribus largiore habira oratione ad extremum ut sine
metu prodirent edicit. se eis dumtaxat uitam concessirum
redemisset se bonoꝵ uenditionem indicturum & pecuniam
mulctȩ nomine relaturum ut incolumitatem retinere pos¬
ito oblata salute libentes cupideq conditionem acceperunt:

Expanded text:
ue sibi neque amplius quicquam deprecatur. Cui Caesar facile et pro natura ue sibi neque amplius quicquam deprecatur. Cui Caesar facile et pro natura sua et pro instituto concessit, item Caecinae, C. Ateio, P. Atrio, L. Cellae patri et filio, M. Eppio, M. Aquino, Catonis filio Damasippique liberis ex sua consuetudine tribuit circiterque luminibus accensis Uticam pervenit atque extra oppidum ea nocte mansit. § 90 Postero die mane in oppidum introiit contioneque advocata Uticensis incolas cohortatus gratias pro eorum erga se studio egit, civis autem Romanos negotiatores et eos qui inter CCC pecunias contulerant Varo et Scipioni multis verbis accusat et de eorum sceleribus longiore habita oratione ad extremum ut sine metu prodirent edicit: se eis dumtaxat vitam concessurum; redemisset, se bonorum venditionem inducturum et pecuniam multae nomine relaturum, ut incolumitatem retinere posito oblata salute libentes cupidique condicionem acceperunt
Abbreviated transcription (Latin):
I cesar ut aliquid sibi ex ea re auxilium parare conuocato po¬
pulo contione habita cohortatur omnes. ut portȩ aperirent.
se in .c. cęsaris elementia magnam spem habere. Itaq portis
patesactis utica egressus cȩsari imperatori obitiam proficisci¬
tur. Messala ut erat imperatum yticam peruenit omnib¬
q portis custodias ponit. Cȩsar interim a thabso progressus uçe¬
tam peruenit ubi scipio magnum frumenti numerum armo¬
rum telorum ceterarumq rexum cum paruo presidio habue¬
rat. his adueniens potitur. Deinde adrumentum peruenit:
quo cum sine mora introisset armis frumento pecuniaq con¬
siderata &. ligario &. considii filio qui tum ibi fuerat uitam
concessit. Deinde eadem die adrumento egressus humello
regulo cum legione ibi relicto uticam ire contendit. Cui in iti¬
nere fit obuius. l. cesar: et subito se ad genua proiecit uitam

Expanded text:
L. Caesar ut aliquid sibi ex ea re auxili pararet convocato poL. Caesar ut aliquid sibi ex ea re auxili pararet convocato populo contione habita cohortatur omnis ut portae aperirentur: se in C. Caesaris clementia magnam spem habere. Itaque portis patefactis Utica egressus Caesari imperatori obviam proficiscitur. Messalla, ut erat imperatum, Uticam pervenit omnibusque portis custodias ponit. § 89 Caesar interim ab Thapso progressus Ussetam pervenit, ubi Scipio magnum frumenti numerum, armorum, telorum ceterarumque rerum cum parvo praesidio habuerat. Id adveniens potitur, deinde Hadrumetum pervenit. Quo cum sine mora introisset, armis, frumento pecuniaque considerata Q. Ligario, C. Considio filio, qui tum ibi fuerant, vitam concessit. Deinde eodem die Hadrumeto egressus Livineio Regulo cum legione ibi relicto Uticam ire contendit. Cui in itinere fit obvius L. Caesar et subito se ad genua proiecit vitamq
Abbreviated transcription (Latin):
destinatam habere intellexisset. amplius de ea re agere destitit
nauesq his attribuit:ut in quascunq partes uellent proficis¬
cerentur. Ip̃e omnibus rebus diligentissime constitunis libe¬
ris suis.I. cesari qui tum ibi pro questore fuerat commendatis
& sine suspictione uultu atq sermone: quo superiore tempore
usus fuerat: cum dormitum isset: ferrum intro clam in cubicu¬
lum tulit: atq ita se traiecit. Quidum anima nondum expira¬
ca concdisser. impetuq facto in cubiculum ex suspitione me¬
dicus familiaresq continere atq uulnus obligare cępissent
ip̃c suis manibus uulnus crudelissime diuellit: atq animo pre¬
scnti sc interemit. Quem uticenses q̃q oderant partium gratia
tamen ꝑꝑ eius singularem integritatem: & qd dissimillimꝰ
reliquoꝵ ducum fuetat: qđ q uticam mirisicis operibus mu¬
nierat turres qi auxerat sepultura afficiunt. Quo interfecto

Expanded text:
destinatam habere intellexisset, amplius de ea re agere destitit destinatam habere intellexisset, amplius de ea re agere destitit navisque his attribuit, ut in quas quisque partis vellet proficisceretur. Ipse omnibus rebus diligentissime constitutis, liberis suis L. Caesari, qui tum ei pro quaestore faciebat, commendatis, et sine suspicione, vultu atque sermone quo superiore tempore usus faciebat, cum dormitum isset, ferrum intro clam in cubiculum tulit atque ita se traiecit. Qui dum anima nondum exspirata concidisset, et impetu facto in cubiculum ex suspicione medicus familiaresque continere atque vulnus obligare coepissent, ipse suis manibus vulnus crudelissime divellit atque animo praesenti se interemit. Quem Uticenses quamquam oderant partium gratia, tamen propter eius singularem integritatem, et quod dissimillimus reliquorum ducum fuerat quodque Uticam mirificis operibus muniverat turrisque auxerat, sepultura adficiunt. Quo interfecto
Abbreviated transcription (Latin):
dolorem suum ulciscerentur. Uticenses animo addito ex uicto¬
ria cesaris lapidibus fustibusq equites repulerunt. Itaq posteaqͣ
castris non potuerunt potiri uticam se in oppidum. se coniecerant:
atq ibi multos uticenses interfecerunt: domosq corum expuga¬
uerunt ac diripuerunt. Quibus cum cato nulla ratione persua
dere posser ut secum oppidum defenderent & cede rapinaq desiste¬
reut. & quid sibi uellent sciret: sedande eoꝵ importuniratis gratia
singulis diuisit. Idem Sylla faustus fecut. ac de sua pecrmia largi¬
tus est.unaq cum his ab unca proficiscitur atq in reonum ire
contendit. Complures interim ex fuga uticam perueniunt.Qͦs
omnes cato conuocatos una cum ccc. qui pecimiam scipioni
ad bellum faciendum contulerant. hortatur ut seruitia ma¬
numittant oppidumq defendant. Quorum cum partem assen¬
tire: partem animum mentemq perterriram atq in fugam

Expanded text:
dolorem suum ulciscerentur. Uticenses animo addito ex Caesadolorem suum ulciscerentur. Uticenses animo addito ex Caesaris victoria lapidibus fustibusque equites reppulerunt. Itaque posita quam castra non potuerant potiri, Uticam se in oppidum coniecerunt atque ibi multos Uticensis interfecerunt domosque eorum expugnaverunt ac diripuerunt. Quibus cum Cato persuadere nulla ratione quiret ut secum oppidum defenderent et caede rapinisque desisterent et quid sibi vellent sciret, sedandae eorum importunitatis gratia singulis C divisit. Idem Sulla Faustus fecit ac de sua pecunia largitus est unaque cum his ab Utica proficiscitur atque in regnum ire intendit. § 88 Complures interim ex fuga Uticam perveniunt. Quos omnis Cato convocatos una cum CCC, qui pecuniam Scipioni ad bellum faciendum contulerant, hortatur uti servitia manumitterent oppidumque defenderent. Quorum cum partem assentire, partem animum mentemque perterritam atque in fugam
Abbreviated transcription (Latin):
contendit. Equires interim scipionis qui ex prelio fugerant: ꝙ
uticam uersus iter facerent: perueniunt adoppidum parade.
ubi cum ab incolis non reciperentur ideo ꝗd fama de uicto¬
ria cesatis procurrisser: ui oppido potiti in medio foro lignis
coaceruatis omnibusq rebis eoꝵ congestis ignem subiiciunt: at¬
q ciusacm oppidi ui colas cuiuscimq generis etatisq uiuos con¬
strictosq in flammam coniiciunt atq ita acerbissimo affici¬
unt supplicio. deinde protinus utcam perueniunt. Superi¬
orc tempore.Mi. cato qđ uticensibus ꝑꝑ beneficium legis iulia¬
nȩ parum in suis partibus presidii esse existimauerat plebem
incrinem oppido ciecerat . & ante portam bellicam castris fossa
q duntaxat munierat. Ibiq custodiis circumdatis habitarc
cocgerat. Senatus aũt oppidi studia tenebat. Eorum castra ꝗn¬
bus cȩsaris fauisse sciebant: ut cis interfectis ex eorum pernicie

Expanded text:
contendit. § 87 Equites interim Scipionis qui ex proelio fugerant, cum contendit. § 87 Equites interim Scipionis qui ex proelio fugerant, cum Uticam versus iter facerent, perveniunt ad oppidum Paradae. Ubi cum ab incolis non reciperentur, ideo quod fama de victoria Caesaris praecucurrisset, vi oppido potiti in medio foro lignis coacervatis omnibusque rebus eorum congestis ignem subiciunt atque eius oppidi incolas cuiusque generis aetatisque vivos constrictosque in flammam coiciunt atque ita acerbissimo adficiunt supplicio; deinde protinus Uticam perveniunt. Superiore tempore M. Cato, quod in Uticensibus propter beneficium legis Iuliae parum suis partibus praesidi esse existimaverat, plebem inermem oppido eiecerat et ante portam bellicam castris fossaque parvula dumtaxat muniverat ibique custodiis circumdatis habitare coegerat; senatum autem oppidi custodia coeperunt, ris partibus favisse sciebant, ut eis interfectis eorum pernicie
Abbreviated transcription (Latin):
nulitibus amisfis: paucis sauciis in castra: ac statim ex itmere
ante oppidum tabsum constitit: elephantos. lxiiii. ornaros ar¬
matosq cum turribus ornamentisq capit. Capros ante oppidy
instrucros constituit. Id hoc consilio si posset uirgilius quiq cũ
co obsidebantur rei male gestę suoꝵ indicio & pertinatia deduci.
Deinde ip̃e u irgilium appellauit inuitauitq ad deditionem su¬
amq lenitarem et clementiam commemorauit. Quem postq̃
animaduertat responsum sibi non dare ab oppido discessit.
fostero die diuina refacta contione aduocata in conspectu op¬
pidanorum milites collaudabat: totumq exercitum uetera¬
num donauit. fremia fortissimo cuiq ac benemeritis pro
sua gesta tribuit. Ac statim inde digressus .⁊. rebilio proconsu
bus thusdrȩ ubi considius preerat ad obsidendum relictis.M. mes¬
sala uticam ante premisso: cum equitatu ip̃e eodem iter facere

Expanded text:
militibus amissis, paucis sauciis in castra ac statim ex itinere militibus amissis, paucis sauciis in castra ac statim ex itinere ante oppidum Thapsum constitit elephantosque LXIIII ornatos armatosque cum turribus ornamentisque capit, captos ante oppidum instructos constituit, id hoc consilio, si posset Vergilius quique cum eo obsidebantur rei male gestae suorum indicio a pertinacia deduci. Deinde ipse Vergilium appellavit invitavitque ad deditionem suamque lenitatem et clementiam commemoravit. Quem postquam animadvertit responsum sibi non dare, ab oppido discessit. Postero die divina re facta contione advocata in conspectu oppidanorum milites collaudat totumque exercitum veteranorum donavit, praemia fortissimo cuique ac bene merenti pro suggestu tribuit, ac statim inde digressus Rebilo pro consule cubus Thysdrae, ubi Considius praeerat, ad obsidendum relictis, M. Messalla Uticam ante praemisso cum equitatu ipse eodem iter facere
Abbreviated transcription (Latin):
si non modo ut parcetent hosti non poterant adduci. sed ctiam
ex suo excccitu illustres urbanos quos atores appellabant cõ¬
plures aut uulnerauerunt aut interfecerunt. In quo numero
fuit Tullius questorius: qui pilo traiectus interiit. Item pom¬
peuis rufus brachium gladio perculsus: nisi celeriter ad cesarem
accurrisset interfectus esset. Quo facto complures equites.ro.
senatoresq perterriti ex prelio se receperunt: ne a militibus qui
ex tanta uictoria licentiam sibi assumpsissent immoderate peccã¬
di impunitatis ꝑp maximas res gestas impune quoq intersiceren¬
uir Itaq hi omnes scipionis milites cum fidem cęsaris implora¬
rent inspectante ipo cęsare et a militibus deprecante ut cis parce¬
rent ad imum sunt inrerfecti. Cesar trinis castris potitui occisis¬
q hostium decem nulibis fugatisq compluribus se recepit. Ia

Expanded text:
si non modo ut parcerent hosti non poterant adduci sed etiam si non modo ut parcerent hosti non poterant adduci sed etiam ex suo exercitu inlustris urbanos, quos auctores appellabant, compluris aut vulnerarunt aut interfecerunt; in quo numero fuit Tullius Rufus quaestorius, qui pilo traiectus consulto a milite interiit; item Pompeius Rufus bracchium gladio percussus, nisi celeriter ad Caesarem accuccurrisset, interfectus esset. Quo facto complures equites Romani senatoresque perterriti ex proelio se receperunt, ne a militibus, qui ex tanta victoria licentiam sibi assumpsissent immoderate peccandi impunitatis spe propter maximas res gestas, ipsi quoque interficerentur. Itaque ei omnes Scipionis milites cum fidem Caesaris implorarent, inspectante ipso Caesare et a militibus deprecante eis uti parcerent, ad unum sunt interfecti. § 86 Caesar trinis castris potitus occisisque hostium X milibus fugatisque compluribus se recepit L
Abbreviated transcription (Latin):
untur. atq ita per mare umbilici fine ingressi terram pete¬
bant. ꝯui a scrius puetis qui in castris erant lapidibus pilis q
prohibiti terram attingere rursus se in oppidum receperunt. In¬
terim scipionis copiis prostratis passimq toto campo fugienti¬
bus confestim cęsaris legiones consequi spaciumq se non dare
colligendi. Qui postꝗ̃ ad ea castra quȩ patebant perfugerunt: ut
refectis castris rursus sese defenderent: ducem aliquem requisi¬
uerunt quem respicerent: cuiusq auctoritate imperioq rem
gexerent. Qui postꝗ̃ animaduerterunt neminem ibi esse prc¬
sidio: protinus armis abiectis in regia castra fugere contendunt.
Quo postꝗ̃ peruenerunt: eoq ip̃i ab lulianis teneri uident de¬
sperata salute in quodam colle consistunt. atq armis dimissis
salutationem more militari faciunt. Quibus miseris ea res
paruo fuit presidio. Namq milites uererani ira & dolore incc̃¬

Expanded text:
untur atque ita per mare umbilici fine ingressi terram peteuntur atque ita per mare umbilici fine ingressi terram petebant. Qui a servitiis puerisque qui in castris erant lapidibus pilisque prohibiti terram attingere rursus se in oppidum receperunt. Interim Scipionis copiis prostratis passimque toto campo fugientibus confestim Caesaris legiones consequi spatiumque se non dare colligendi. Qui postquam ad ea castra quae petebant perfugerunt, ut refecti castris rursus sese defenderent ducemque aliquem requirerent, quem respicerent, cuius auctoritate imperioque rem gererent: — qui postquam animadverterunt neminem ibi esse praesidio, protinus armis abiectis in regia castra fugere contendunt. Quo postquam pervenerunt, ea quoque ab Iulianis teneri vident. Desperata salute in quodam colle consistunt atque armis demissis salutationem more militari faciunt. Quibus miseris ea res parvo praesidio fuit. Namque milites veterani ira et dolore incen
Abbreviated transcription (Latin):
legionis. Namcum in sinistro cornu elephas uulnere ictus et do¬
lore concitatus in lixam inermem impetum fecisset: cum sub
pede subditum genu innixum pondere suo promoscide erecta
uibrantiq stridore maximo premeret atq oneraret:miles hic
non potuit pati quin se armatus bestiȩ offerret. Quem postꝗ̃ e¬
lephas ad se telo infesto uenire animaduertit relicto cadauere
militem promoscide cuircundat atq in sublime extollit. Arma¬
tus qui in eiusmodi periculo constanter agendum sibi uider&
gladio promoscidem quo erat accinctus cedere quantum uirib
poterat non destitit. Quo dolore adductus elephas milite abie¬
at maximo cum stridore cursuq conuersus ad reliquas be¬
stias se recepit: Interim tabso qui erant presidio. ex oppido eru¬
ptionem porta maritima faciunt: et siue ut suis subsidio occur¬
rerent: suic ut oppido deserto fuga salutem sibi pararent egredi¬

Expanded text:
legionis. Nam cum in sinistro cornu elephas vulnere ictus et dolegionis. Nam cum in sinistro cornu elephas vulnere ictus et dolore concitatus in lixam inermem impetum fecisset eumque sub pede subditum dein genu innixus pondere suo proboscide erecta vibrantique stridore maximo premeret atque enecaret, miles hic non potuit pati quin se armatus bestiae offerret. Quem postquam elephas ad se telo infesto venire animadvertit, reliquo cadavere militem proboscide circumdat atque in sublime extollit. Armatus, qui in eiusmodi periculo constanter agendum sibi videret, gladio proboscidem qua erat circumdatus caedere quantum viribus poterat non destitit. Quo dolore adductus elephas milite abiecto maximo cum stridore cursuque conversus ad reliquas bestias se recepit. § 85 Interim Thapso qui erant praesidio ex oppido eruptionem porta maritima faciunt et, sive ut suis subsidio occurrerent, sive ut oppido deserto fuga salutem sibi parerent, egredi
Abbreviated transcription (Latin):
pere inferri. Cum centuriones pectore aduerso resisterent
uiq continerent milites nec inussu impatoris concurrerent
nequaꝗ̃ profecetunt. Quod postꝗ̃ cȩsar intellexit. incitatis
militum animis resisti nullo modo posse signo fęlicitatis
dato: equo admisso in hostem contra principem ire conten¬
dit. A dextro interim cornu funditores sagitrariiq concita
rela in elephanros inuiciunt. Quo facto bestiȩ stridore funda
post se frequentes stipatos q perterrere: & in portas xalli sc¬
mifractas ruere contendunt.Idem mauri equites qui in eo¬
dem cornu cum elephantis erant presidio deserti principes q fu¬
giunt. Ita celeriter bestiis circuitis legiones uallo hostium sunt
potite. & paucis acciter repugnantibus interfectisq reliqui con¬
citati in castra unde pridie erant egressi confugiunt. Non ui¬
detur esse pretermittendum de uirtute militis uettrani ꝗnte

Expanded text:
pere inferri, cum centuriones pectore adverso resisterent pere inferri, cum centuriones pectore adverso resisterent vique continerent milites, ne iniussu imperatoris concurrerent, nec quicquam proficerent. § 83 Quod postquam Caesar intellexit incitatis militum animis resisti nullo modo posse, signo Felicitatis dato equo admisso in hostem contra principes ire contendit. A dextro interim cornu funditores sagittariique concita tela in elephantos frequentes iniciunt. Quo facto bestiae stridore fundarpost se frequentis stipatosque proterere et in portas valli semifactas ruere contendunt. Item Mauri equites, qui in eodem cornu elephantis erant, praesidio deserti principes fugiunt. Ita celeriter bestiis circumitis legiones vallo hostium sunt potitae, et paucis acriter repugnantibus interfectisque reliqui concitati in castra unde pridie erant egressi confugiunt. § 84 Non videtur esse praetermittendum de virtute militis veterani V.
Abbreviated transcription (Latin):
q suꝑiorum commemorans blandeq appellans animos eo¬
rum excitabat. Tyrones aurem qui nunꝗͣ in acie dimicas¬
sent hortabatur ut ueteranoꝵ uirtutem emularentur. eo¬
rumq famam nomen locoꝵ q uictoriam partam cuperẽt
possidere. Itaq in circumeundo exercitum animaduertit
hostes circa uallum trepidare:atq ultro citroq pauidos con¬
cursare: & modo se intra portas recipere: modo inconstanter
immoderate q prodire. Cumq idem a pluribus animaduer¬
ti cęptum esset: subito legati euocatiq obsecrare cęsarem:
ne dubitaret signum dare: uictoriam sibi ꝓpriam a diis im¬
mortalibus portendi. Pribitante cęsare atq eoꝵ studio cu¬
piditatiq resistente sibiq eruptione pugnare non placere
clamitante: & eriam atq eriam sustentante: subito dextro
cornu iniussu cęsaris tubicen militibus coactus cauere cȩ¬
pit. Quo facto ab uniuersis cohortibus signa in hostem ce¬

Expanded text:
que superiora commemorans blandeque appellans animos eoque superiora commemorans blandeque appellans animos eorum excitabat. Tirones autem, qui numquam in acie dimicassent, hortabatur ut veteranorum virtutem aemularentur eorumque famam, locum, nomen victoria parta cuperent possidere. § 82 Itaque in circumeundo exercitu animadvertit hostis circa vallum trepidare atque ultro citroque pavidos concursare et modo se intra portas recipere, modo inconstanter immoderateque prodire. Cum idem a pluribus animadverti coeptum esset, subito legati evocatique obsecrare Caesarem ne dubitaret signum dare: victoriam sibi propriam a dis immortalibus portendi. Dubitante Caesare atque eorum studio cupiditatique resistente sibique eruptione pugnari non placere clamitante, etiam atque etiam aciem sustentante, subito dextro cornu iniussu Caesaris tubicen a militibus coactus canere coepit. Quo facto ab universis cohortibus signa in hostem coe
Abbreviated transcription (Latin):
pia in cuni locum citatim contendit: classiumq parte ad thab¬
sum relicra reliquas naues iubet post hostium tergum ꝗͣ maxi¬
nie ad lutus appelli: signumq suum obseruare. Quo signo dato
subito clamore facto ex improuiso hostibus aduersis incuter&
rerrorem: ut pertlirbati ac perterriti respicere post terga cogeren¬
tur. Quo postꝗ̃ cesar peruenit: et animaduertit aciem p̾ro
uallo scipionis castris elephantisq dextro sinistroq cornu col¬
locatis & nihilominus parte militum etiam non ignauiter
munitam ip̃e acie tripliciter collocata legione .xͥ. secundaq
dexiro cornu octaua & nona sinistro oppositis quinq legio¬
nibus in quarta acie ante ip̃a cornua quinis cohortibus con¬
tra bestias collocatis sagurariis funditoribus in urrisq cornib
dispositis. leuiq armatura inter equites interieeta ip̃e pedi¬
bus circum milires concursans uirturesq uereranoꝵ prelia¬

Expanded text:
pia in eum locum citatim contendit, classisque parte ad Thappia in eum locum citatim contendit, classisque parte ad Thapsum relicta reliquas navis iubet post hostium tergum quam maxime ad litus appelli signumque observare, quo signo dato subito clamore facto ex improviso hostibus aversis incuterent terrorem, ut perturbati ac perterriti respicere post terga cogerentur. § 81 Quo postquam Caesar pervenit et animadvertit aciem pro vallo Scipionis constitutam elephantis dextro sinistroque cornu collocatis, et nihilo minus partem militum castra non ignaviter munire, ipse acie triplici collocata, legione X. VII.que dextro cornu, VIII. et VIIII. sinistro oppositis, quintae legionis in quarta acie ad ipsa cornua quinis cohortibus contra bestias collocatis, sagittariis, funditoribus in utrisque cornibus dispositis levique armatura inter equites interiecta, ipse pedibus circum milites concursans virtutesque veteranorum proelia
Abbreviated transcription (Latin):
terim cognitis cęsaris consiliis ad necessitatem adductus di¬
iuicandi ne per summum dedecus fidissimos rebiis suis tab¬
sianos & Uirgilium amitterer. confestim cesarem per supe¬
riora loca consecutus mil. pass.uiii. a thabso binis castris
consedit. Erat staguum salinarum: inter quod & mare an¬
gustiȩ quedam non amplius.i.&.u.pass.intererant. Quas
scipio intrare & thabsitanis auxilium ferre conabatur. Quod
futurum cesarem non fefellerat. Namq pridie in eo loco ca¬
copiis lunatis castris thabsum opibus circummuniuit. Scipio
interim exclusus ab incepto itinere supra stagnum posteto
die et nocte confecta celo albescente non longe a castris presi¬
dioq quod supra cominemorauimus.i.d. pass. ad mare uer¬
sus consedit: & castra munire cępit. Quod postꝗͣ cęsari nuncia¬
tum est. mulite ab opere deducto castris presidio a sprenate ꝓ
consule cumlegionibus duabiis relicto ipse cum expedita co¬

Expanded text:
terim cognitis Caesaris consiliis ad necessitatem adductus diterim cognitis Caesaris consiliis ad necessitatem adductus dimicandi, ne per summum dedecus fidissimos suis rebus Thapsitanos et Vergilium amitteret, confestim Caesarem per superiora loca consecutus milia passuum VIII a Thapso binis castris consedit. § 80 Erat stagnum salinarum, inter quod et mare angustiae quaedam non amplius mille et D passus intererant; quas Scipio intrare et Thapsitanis auxilium ferre conabatur. Quod futurum Caesarem non fefellerat. Namque pridie in eo loco cacopiis lunatis castris Thapsum operibus circummunivit. Scipio interim exclusus ab incepto, itinere supra stagnum postero die et nocte confecto, caelo albente non longe a castris praesidioque quod supra commemoravi MD passibus ad mare versus consedit et castra munire coepit. Quod postquam Caesari nuntiatum est, milite ab opere deducto, castris praesidio Asprenate pro consule cum legionibus duabus relicto ipse cum expedita co
Abbreviated transcription (Latin):
stibus adactis. se ad suos recipiunt. Cȩsar inhoram decimam
commoratus sicut erat instructus se ad sua castra recepit: om¬
nibus incolumibus in quo prȩlio pacidius grauiter pilo per
cassidem capurictus compluresq duces atq fortissimus ꝗs¬
q interfecti uulneratiq sunt. Postq̃ nulla conditione cogere
aduersarios poterat ut in equum Iocum descenderent legio¬
numq periculum facerent: neq ip̃e ppius hostem castra ponere
ꝑꝑ aquę penuriam se posse anim aduerierat: aduersarios non
uirtute corum confidere sed aquarum copia fretos despicere
se intellexit. prid̾. noñ. aprilis.iii. uigilia egressus ad aggar xui.
milia pass. nocte progressus ad castra: ubi uirgilius cum gran¬
di presidio preerat: castra ponit. Oppidumq eo die cõmunire
cepit: locaq idonea oportunaq complura presidiis occupat:
hostes ne intrare aut loca interiora capere possent. Scipio in¬

Expanded text:
stibus adactis se ad suos recipiunt. Caesar in horam X. stibus adactis se ad suos recipiunt. Caesar in horam X. commoratus, sicut erat instructus, se ad sua castra recepit omnibus incolumibus. In quo proelio Pacideius graviter pilo per cassidem caput ictus compluresque duces ac fortissimus quisque interfecti vulneratique sunt. § 79 Postquam nulla condicione cogere adversarios poterat ut in aequum locum descenderent legionumque periculum facerent, neque ipse propius hostem castra ponere propter aquae penuriam se posse animadvertebat, adversarios non virtute eorum confidere sed aquarum inopia fretos despicere se intellexit, II Non. Apr. tertia vigilia egressus ab Aggar XVI milia nocte progressus ad Thapsum, ubi Vergilius cum grandi praesidio praeerat, castra ponit oppidumque eo die circummunire coepit locaque idonea opportunaque complura praesidiis occupare, hostes ne intrare ad se ac loca interiora capere possent. Scipio in
Abbreviated transcription (Latin):
concitatis luliani impetum fecissent. pacidius suos equites
exporrigere cȩpit in longitudinem: ut haberent facultarem
trinas iulianas circumfundi: & nihilominus acerrime for
tissimeq pugnare. Quod ubi cesar animaduertit.ccc. quos
ex legionibus habere expeditos consuerat ex proxima legio¬
ne quȩ ei presidio in acie constiterat iubet equitatu succurre¬
re. Inrerim labienus suis equitibus auxilia cquestria mittere
sauciisq ac defangatis integros recentioribusq uiribus equi¬
res subministrare. Postq̃ equites iuliani. ccce. ium hostium
ad.iiii. mił. numero sustinere non poterant: & a leui armatu¬
ra numidarum uulnerabantur: minuratimq cedebantur:
cesar. alteram alam mittit: qui satagentibus celeriter occurre¬
rent. Quo facto sui sublati uniuersi iu hostes impressione fa¬
cta in fugam aduersarios dederunt: multis occisis. compluri¬
bus uiluieratis insecuti periria milia pass. usq in collem ho¬

Expanded text:
concitatis Iuliani impetum fecissent, Pacideius suos equites concitatis Iuliani impetum fecissent, Pacideius suos equites exporrigere coepit in longitudinem, ut haberent facultatem turmas Iulianas circumfundi et nihilo minus fortissime acerrimeque pugnare. Quod ubi Caesar animadvertit, CCC, quos ex legionibus habere expeditos consuerat, ex legione quae proxima ei proelio in acie constiterat iubet equitatui succurrere. Labienus interim suis equitibus auxilia equestria summittere sauciisque ac defatigatis integros recentioribusque viribus equites sumministrare. Postquam equites Iuliani CCCC vim hostium ad IIII milia numero sustinere non poterant et ab levi armatura Numidarum vulnerabantur minutatimque cedebant, Caesar alteram alam mittit qui satagentibus celeriter occurrerent. Quo facto sui sublati universi in hostis impressione facta in fugam adversarios dederunt; multis occisis, compluribus vulneratis insecuti per III milia passuum usque ad collem ho