comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nib debellariq incesarum foret potuisse:
Hannibal tõ damnum haud egerrime pati
quin potus credere. uel ut in esca tam te¬
meritatem ferocioris confrilis ac nouorum
maxime militum ẽẽ. et omnia ei hostrum
haud sectus quam sua note erant dissi¬
miles discordesq imꝑitare. duas prope
partes tyronum militum in exercitu ẽẽ:
Itaq locum et tempus insidiis aptum se
habere ratus. nocte ꝓxima nichil preter
arma ferentis secum milites castra plena
omnis fortune publice pͥuateq relinqͥt.
transq ꝓximos montis. leua pedites in¬
structos condit dextra equites impedim̃¬
ta ꝑ cornu in medium amnem traducit:
ut diripiendis uelut desertis fuga dñoꝵ
castris occupatum impeditumq hostẽ
oppͥmeret: Crebrirelict in castris ignes
ut fides fieret : dum ipse longius spacium
fuga p̾ciꝑet falsa imagine castroꝵ sicut fa¬
bium priore anno frustratus ẽẽ tenere in
locis consules uoluisse: Ubulluxit sub¬
ducte pͥmo stationes. deinde propius

Expanded text:
nibus debellarique ni cessatum foret potuisse. Hannibal id damnum haud aegerrime pati; quin potius credere uelut inescatam temeritatem ferocioris consulis ac nouorum maxime militum esse. et omnia ei hostium haud secus quam sua nota erant: dissimiles discordesque imperitare, duas prope partes tironum militum in exercitu esse. itaque locum et tempus insidiis aptum se habere ratus, nocte proxima nihil praeter arma ferente secum milite castra plena omnis fortunae publicae priuataeque relinquit, transque proximos montes laeua pedites instructos condit, dextra equites, impedimenta per conuallem mediam traducit, ut diripiendis uelut desertis fuga dominorum castris occupatum impeditumque hostem opprimeret. crebri relicti in castris ignes, ut fides fieret dum ipse longius spatium fuga praeciperet falsa imagine castrorum, sicut Fabium priore anno frustratus esset, tenere in locis consules uoluisse. ubi inluxit, subductae primo stationes, deinde propius
Abbreviated transcription (Latin):
classe transinissa iam p̃ter oram ligurũ
altinoꝵ uectari constat hannibali se
conuingere nsserint: Nempe in eoõ
terrore erimus: in quo nuꝑ fuimus:
cum hasdrubal in italiam transcendit.
qui ñ solum carthaginẽ. s omnem af¬
fricam exercitu tuo et clusurus e ma¬
nib tuis in italiam emisisti: Uictum
ate dices eo quidem minus uellem

Expanded text:
classe transmissa iam praeter oram Ligurum classe transmissa iam praeter oram Ligurum Alpinorum uectari constat, Hannibali se coniungere iusserint? nempe in eodem terrore erimus in quo nuper fuimus cum Hasdrubal in Italiam transcendit, quem tu, qui non solum Carthaginem sed omnem Africam exercitu tuo es clausurus, e manibus tuis in Italiam emisisti. uictum a te dices; eo quidem minus uellem—
Abbreviated transcription (Latin):
bale hostium ducib ab indibile ꝙ mã¬
donio in fide acceptis ꝑiculi fuit: Nu¬
midis tu credẽ potes defectionẽ militũ
tuoꝵ exꝑtus: & siphax et masinissa. se
ꝗͥ carthaginienses malunt potentes
in affrica eẽ carthaginienses ꝗͣ quemꝗͣ
alium: Nunc illos emulatio inter se
& om̃s cause certaminũ acuunt. qr
ꝓcul externus metus ẽ: Hostem de
romana arma et exercitũ alienigenã:
uelut ad cõmune restringendũ incen¬
dium concurrent: Alter eidem illi
carthaginienses hispaniam defender̃t.
aliter menia patrie templo dm̃ aras
& focos defendent. tum euntes in p̃liũ
pauida ꝑsequitur comunx. & parui
liberi occursabunt: Quid porro sisats
confusi carthaginienses consensu affrice
fide sotioꝵ regum menibusq suis cũ
tuo exercitusq metui p̃sidio nudatam
italiam uid̾int. ultro ipsi nouum exer¬
cituum in italiam. aut ex affrica mise¬
rint. aut amagonem quem abaliarib

Expanded text:
bale hostium ducibus quantum ab Indibili et Manbale hostium ducibus quantum ab Indibili et Mandonio in fidem acceptis periculi fuit. Numidis tu credere potes, defectionem militum tuorum expertus? et Syphax et Masinissa se quam Carthaginienses malunt potentissimos in Africa esse, Carthaginienses quam quemquam alium. nunc illos aemulatio inter sese et omnes causae certaminum acuunt quia procul externus metus est: ostende Romana arma et exercitum alienigenam; iam uelut ad commune restinguendum incendium concurrent. aliter iidem illi Carthaginienses Hispaniam defenderunt, aliter moenia patriae, templa deum, aras et focos defendent cum euntes in proelium pauida prosequetur coniunx et parui liberi occursabunt. 'quid porro, si satis confisi Carthaginienses consensu Africae, fide sociorum regum, moenibus suis, cum tuo exercitusque tui praesidio nudatam Italiam uiderint, ultro ipsi nouum exercitum in Italiam aut ex Africa miserint, aut Magonem, quem a Baliaribus
Abbreviated transcription (Latin):
p̃.r̃. tarraconẽ duxisti: Ab tarracone
deinde iter ꝑ presidia romana circa hi¬
berum exercitus patris patruiq tui
post amissos imꝑatores ferociores. et¬
calamitate ipsa dux tumultuarius
quid̃ ille .L. martus. & militaris suf¬
fragio ad tempus lectus: C eterum sino¬
bilitas ac iusti honores adornarentur
claris imꝑatorib qualibet arte belli
pars oppugnata ꝑ summũ otum carꝰ¬
thago nullo trium punicoꝵ exercitu¬
um sotios defendente cetera. neq e¬
leuo. nullo tam̃ mͦ affrico bello compa¬
randa: ubi non portus ullus classi nr̃e
aꝑtus. non ager pacatus. ñ ciuitas so¬
omnia atq infesta: Ansiphac numi¬
dis quȩ credis: satis sit semel creditũ:
Non semꝑ temeritas ẽ felxx: et siaus
fidem in parus sͥ p̃struit. ut cum oꝑe.
p̃cium sit. cum mercede magna fallat:
Non hostis patrem patruumq tuum
armis pͥus ꝗͣ celtib̾i socii fraude circum¬
uenerunt. nec tͥipsi a magone ⁊ hasdru¬

Expanded text:
populi Romani Tarraconem duxisti; ab Tarracone populi Romani Tarraconem duxisti; ab Tarracone deinde iter per praesidia Romana; circa Hiberum exercitus patris patruique tui post amissos imperatores ferociores calamitate ipsa facti, et dux tumultuarius quidem ille L. Marcius et militari suffragio ad tempus lectus, ceterum si nobilitas ac iusti honores adornarent, claris imperatoribus qualibet arte belli par; oppugnata per summum otium Carthago nullo trium Punicorum exercituum socios defendente; cetera—neque ea eleuo—nullo tamen modo Africo bello comparanda, ubi non portus ullus classi nostrae apertus, non ager pacatus, non ciuitas soomnia atque infesta. 'an Syphaci Numidisque credis? satis sit semel creditum; non semper temeritas est felix, et fraus fidem in paruis sibi praestruit ut, cum operae pretium sit, cum mercede magna fallat. non hostis patrem patruumque tuum armis prius quam Celtiberi socii fraude circumuenerunt; nec tibi ipsi a Magone et Hasdru
Abbreviated transcription (Latin):
tibi tua pater patruusq. intra .xxx.
dies cum exercitib cesi docum̃to sint
uͥꝑ qd̃ aliquot annos maximis rebus
terra mariq gerendis amplissimum
nomen apud exteras gentes ppłi .r.
ciat. si reges impatdresq temere
in hostrum terram transgressos cum
maximis cladib suis. exercituumq
suoꝵ enumerare uelim: Athenienses
prudentissima ciuitas bello domi re¬
licto. auctore eque inpigro ac nobili
uiuenem magna classe in siciliã trans¬
missa una pugna nauali florentem
rem .p. suam in ꝑpetuam afflixert:
Externa: & numis antiqua repeto: Af-¬
frica eadem ista. et .mn. attilius insig¬
nem utriusq fortune exemplũ nobis
docum̃to sint tibi .p. corneli. cum ex
alto affricam conspexeris: ludus et lo¬
cus fuisse hispaniȩ tuȩ uidebunturꝰ:
Qui enim simile: Paccato mari ꝑ oram
italie gallieq uectus emporiis inurbẽ
sotioꝵ classem ad appulisti. expositos
miles ꝑ tutissima ad sotios et amicos

Expanded text:
tibi tua, pater patruusque intra triginta tibi tua, pater patruusque intra triginta dies cum exercitibus caesi documento sint, ubi per aliquot annos maximis rebus terra marique gerendis amplissimum nomen apud exteras gentes populi Rociat si reges imperatoresque temere in hostium terram transgressos cum maximis cladibus suis exercituumque suorum enumerare uelim. Athenienses, prudentissima ciuitas, bello domi relicto, auctore aeque impigro ac nobili iuuene, magna classe in Siciliam tramissa, una pugna nauali florentem rem publicam suam in perpetuum adflixerunt. 'externa et nimis antiqua repeto. Africa eadem ista et M. Atilius , insigne utriusque fortunae exemplum, nobis documento sint. ne tibi, P. Corneli , cum ex alto Africam conspexeris, ludus et iocus fuisse Hispaniae tuae uidebuntur. quid enim simile? pacato mari praeter oram Italiae Galliaeque uectus Emporias in urbem sociorum classem adpulisti; expositos milites per tutissima omnia ad socios et amicos
Abbreviated transcription (Latin):
Pax ante in italia. bellum in affrica sit:
et nobis pͥus decedat tmor. ꝗͣ ultro
aliis inferatur. Siutrumq tuo dic¬
tu auspitioq fieri potest hannibale
hie uicto. illic carthaginem expugna
Si altera ultra uictoria nobis consuli re¬
linquenda est pͥor cum maior clarioꝵq
tum causa etiam insequentis fuerit:
Nam nunc quid̃ p̃ter ꝗͣ qd̃ et initalia
et in affrica duos diuersos exercitus
alere exarium ñ potest. p̃ter qͣ quod
unde classes tueamur. unde cõmeatib
sufficiamus p̃bendis nichil reliqui ẽ:
Quid ꝑiculi tandem quantũ uideatur
quẽ fallit .p. licimus. in italia . p. scip¬
pio. bellum in affrica geret: Quid si qd̃
omĩs dei omen auertant. & dicere etã
reformidat animus. s que acciderunt
accidere posfunt: & uictor hannibal ire
ad urbem ꝑget. tum demum te consu¬
lem ex affrica. sicut . a. fuluium a ca¬
pua arcessemus: Quid qd̃ in affrica
quoq mar cõmunis belli erit: Domꝰ

Expanded text:
pax ante in Italia quam bellum in Africa sit, pax ante in Italia quam bellum in Africa sit, et nobis prius decedat timor quam ultro aliis inferatur. si utrumque tuo ductu auspicioque fieri potest, Hannibale hic uicto, illic Carthaginem expugna: si alterautra uictoria nouis consulibus relinquenda est, prior cum maior clariorque tum causa etiam insequentis fuerit. nam nunc quidem, praeterquam quod et in Italia et in Africa duos diuersos exercitus alere aerarium non potest, praeterquam quod unde classes tueamur unde commeatibus sufficiamus praebendis nihil reliqui est, quid? periculi tandem quantum adeatur quem fallit? P. Licinius in Italia, P. Scipio bellum in Africa geret. quid? si—quod omnes di omen auertant et dicere etiam reformidat animus, sed quae acciderunt accidere possunt—uictor Hannibal ire ad urbem perget, tum demum te consulem ex Africa, sicut Q. Fuluium a Capua, arcessemus? quid? quod in Africa quoque Mars communis belli erit? domus
Abbreviated transcription (Latin):
corneli glẽ tue. si hostem eum qui tot
funerum. tot cladium nob̾ causa fuit
tu. cõs. italie exposueris . q. sic̃ penes
.c. lutatum prioris punici ꝑpetrati
belli ticulus fuit. ita penes te huiꝰ fuerit:
Nisi aut hamilcar hannibali dux ẽ prefe¬
reundus. aut illud bellum huic. aut
uictoria illa maior clariorq qͣ hec. mͦ
contingat. ut te: cõs. uincamus futura
ẽ romanis. aut exycide traxisse hamil¬
charem ꝗͣ italia expulisse penos. atq
hannibalem mal:Ne tu quid̃ et si ma¬
gis paratam ꝗͣ sꝑatam głam amplecte¬
ris: hispania potus ꝗͣ italiam bello li¬
beratam głatus fueris: Numdũ is ẽ
hannibal quẽ non magis timiusse
uideatur. ꝗͣ contempsisse: qui aliud
bellum maluerit. Qn gͥ ad hoc ac
balem sꝑes potius ꝗͣ recto hinc itin̾e
ubi hannibalem eo bellum intendas:
Egregium istam palmam belli pitnici
ꝑacti petis: Hoc et natura pͥus est tuia
cum defencłis: aliena ire oppugnatum:

Expanded text:
Corneli , gloriae tuae si hostem eum qui tot Corneli , gloriae tuae si hostem eum qui tot funerum tot cladium nobis causa fuit tu consul Italia expuleris et, sicut penes C. Lutatium prioris Punici perpetrati belli titulus fuit, ita penes te huius fuerit? nisi aut Hamilcar Hannibali dux est praeferendus aut illud bellum huic, aut uictoria illa maior clariorque quam haec—modo contingat ut te consule uincamus — futura est? a Drepanis aut Eryce detraxisse Hamilcarem quam Italia expulisse Poenos atque Hannibalem malis? ne tu quidem, etsi magis partam quam speratam gloriam amplecteris, Hispania potius quam Italia bello liberata gloriatus fueris. 'nondum is est Hannibal, quem non magis timuisse uideatur quam contempsisse qui aliud bellum maluerit. quin igitur ad hoc accbalem speres, potius quam recto hinc itinere, ubi Hannibal est, eo bellum intendis? egregiam istam palmam belli Punici patrati petis? hoc et natura prius est, tua cum defenderis aliena ire oppugnatum.
Abbreviated transcription (Latin):
fando numꝗͣ ante auditum erat im¬
ꝑium mecum equareturꝰ : Rebus ꝗͣ
uerbis adsequi malui: ut qui alioꝵ
iuditio mͥ comparatus erat. Nia mox¬
confessione me sͥ p̃ferret. De dum
ego ꝑfunctus honorib certamina
michi. ut que emulationẽ cum ad¬
olescente florentissimo ꝓponam uide¬
licet ut mͥ iam uiuendo ñ solum rebꝰ
gerendis fesso. si huic negata fuerit
affrica ꝓuntia decernatur: Cum
ea głaq parta ẽ uiuendum. atq
moriendum ẽ. Uincere ego ꝓhibui
hanmbalem: ut auob̃ quoꝵ iugent
nunc uires etiam uinci posset: Nuid
te mͥ ignoscere .p. cornelii. equum erit
sicum in me ipso nunꝗͣ populis famã
italia. auit his hostis e̾et. ex quo uicto
nicħ gle quereretur qui te in italia re¬
tineret: & si id bono publico faceres si¬
mul cum bello materiam głe tue isse
ereptum uidẽ posset: Cum uͦ hannibal
hostis incolumi exercitu.xiiii. iam an¬
num in italia obsideat. penitebit te. p.

Expanded text:
fando nunquam ante auditum erat, imfando nunquam ante auditum erat, imperium mecum aequaretur; rebus quam uerbis adsequi malui ut qui aliquorum iudicio mihi comparatus erat sua moxconfessione me sibi praeferret; nedum ego perfunctus honoribus certamina mihi atque aemulationem cum adulescente florentissimo proponam; uidelicet ut mihi iam uiuendo non solum rebus gerendis fesso, si huic negata fuerit, Africa prouincia decernatur. cum ea gloria quae parta est uiuendum atque moriendum est. uincere ego prohibui Hannibalem ut a uobis quorum uigent nunc uires etiam uinci posset. 'illud te mihi ignoscere, P. Corneli , aequum erit, si cum in me ipso nunquam pluris famam Italia aut is hostis esset ex quo uicto nihil gloriae quaereretur, qui te in Italia retineret, etsi id bono publico faceret, simul cum bello materiam gloriae tuae isse ereptum uideri posset. cum uero Hannibal hostis incolumi exercitu quartum decimum annum Italiam obsideat, paenitebit te, P.
Abbreviated transcription (Latin):
co dicit sententiam: Atq ego certum
habeo dissenti mͥ ab ista festinatione
in affricam traiciendi duarũ rerũ
subeundam oppinionem ẽẽ unius in¬
site ingenio meo cunctationis ꝗͣ me-¬
tum pigritiamq homines adolescen¬
tes sane appellant. dum ne peniteat
adhuc alioꝵ speciosiora pͥmo aspectu
consilia semꝑ uisa. mea usu meliora.
alt̾ius obtrectationis atq inuidie ad¬
uersus crescentẽ indies głam fortissimi
cõs. a qua suspitione si me neq uita ac¬
ta. & mores mei neq dictatura cum
quinq consulatib tantũq głe belli
domiq parte uindicat. ut ꝓpius fasti¬
dium eius sit ꝗͣ desiłium. etas saltem
lib̾et: Quem enim mͥ ratio cũ eo ẽẽ
potest: qui ne filio quid̃ meo equalis
sit: Me dictatorẽ cum uigerẽ adhuc
uirib & in cursu maximarũ rerum
ẽẽ. recusantẽ. nemo aut in senatu. aut
apud popłm audiuit quo minus in¬
spectante me magistri equitum. qd̃

Expanded text:
co dicit sententiam. atque ego certum co dicit sententiam. atque ego certum habeo dissentienti mihi ab ista festinatione in Africam traiciendi duarum rerum subeundam opinionem esse, unius, insitae ingenio meo cunctationis, quam metum pigritiamque homines adulescentes sane appellent, dum ne paeniteat adhuc aliorum speciosiora primo adspectu consilia semper uisa, mea usu meliora; alterius, obtractationis atque inuidiae aduersus crescentem in dies gloriam fortissimi consulis. a qua suspicione si me neque uita acta et mores mei neque dictatura cum quinque consulatibus tantumque gloriae belli domique partae uindicat ut propius fastidium eius sim quam desiderium, aetas saltem liberet. quae enim mihi aemulatio cum eo esse potest qui ne filio quidem meo aequalis sit? me dictatorem cum uigerem adhuc uiribus et in cursu maximarum rerum essem recusantem nemo aut in senatu aut apud populum audiuit quo minus insectanti me magistro equitum, quod
Abbreviated transcription (Latin):
pioni destinari homines fama ferreN.
et ipse nulla iam modica gła contentꝰ.
ñ ad gerendum mͦbellum. s ad finien¬
dum diceret se. cõs. declaratũ ẽẽ. neq
aliter id fieri posse ꝗͣ si ipse in affricam
exercitum transportaret aucturũq se
id ꝑ popłm aꝑte ferret si senatus adu̾¬
saretur id consilium haud quaqͣ pri¬
morib patrum cõplaceret: Ceteri ꝑ
metum aut ambitionem musarentq
fabuis maximus rogatus sententiam.
actam hodierno dierno die agi et
frustra habiturum orationẽ qui canq̃
de integra re de affrica prouintia sen¬
tentiam dixerit: Ego autem pͥmum
illud ignoro quẽadmodũ certa iam ꝓ¬
uintia affrica consud uiri fortis ac stre¬
nui sit ꝗͣ nec senatus censuit in hunc
annum ꝓuintiam eẽ. nec popłs iussit:
Deinde si est consulem peccare arbitror
qui de retransacta simulando se refer¬
re senatum ludibrio habet. ñ senato¬
rem mͦ qui de quo consulitur suo lo¬

Expanded text:
pioni destinari homines fama ferrent, pioni destinari homines fama ferrent, et ipse nulla iam modica gloria contentus non ad gerendum modo bellum sed ad finiendum diceret se consulem declaratum, neque id aliter fieri posse quam si ipse in Africam exercitum transportasset, et acturum se id per populum aperte ferret si senatus aduersaretur,—id consilium haudquaquam primoribus patrum cum placeret, ceteri per metum aut ambitionem mussarent, Q. Fabius Maximus rogatus sententiam: ripti, rem actam hodierno die agi et frustra habiturum orationem qui tamquam de integra re de Africa prouincia sententiam dixerit. ego autem primum illud ignoro quemadmodum iam certa prouincia Africa consulis, uiri fortis ac strenui, sit, quam nec senatus censuit in hunc annum prouinciam esse nec populus iussit. deinde, si est, consulem peccare arbitror qui de re transacta simulando se referre senatum ludibrio habet, non senatorem qui de quo consulitur suo lo
Abbreviated transcription (Latin):
uallum castroꝵ cingit. nicħ relique¬
rits peno: Ioui optimo maximo p̃si¬
di capituline arcis ñ grates tm̃ ob hec
agere iussi sumus. s: donum hoc etã
si uos ꝑmitteretis coronam auream
que uobis imꝑatores ur̃i cõmoda tri¬
buerunt ea rata atq ꝑpetua auctori¬
tate ur̃e faciatis senatus legatis sagũ¬
tinis respondit. & dirutum ⁊ restitu¬
tum saguntum fid̃i sociał utriq
seruate docum̃tum omnib gentib
fore suos imꝑatores recte et ordine.⁊
ex uoluntate senatus fecisse qd̃ sagun¬
tum restituerint: ciuesq saguntinoᷤ
seruitio exemerint queq alia eis be¬
nigne fecerint. ea senatum ita uoluis¬
se fieri donum ꝑmitt̾e ut in capitolio
ponerent locus inde lauciaq lega
nus denamilla ȩris legationes dein
guntinis ⁊ quatinus tuto possent ita¬
liam spectatum irent duces dati litt̾eq
ꝑ oppida misse. ut hispanos cum iter
nouam ꝓuintiam extra sortem .ꝑ. scip¬

Expanded text:
uallum castrorum cingit nihil reliqueuallum castrorum cingit nihil reliqueritis Poeno. Ioui optimo maximo, praesidi Capitolinae arcis, non grates tantum ob haec agere iussi sumus sed donum hoc etiam, si uos permitteretis, coronam auream quae nobis imperatores uestri commoda tribuerunt, ea rata atque perpetua auctoritate uestra faciatis.' senatus legatis Saguntinis respondit et dirutum et restitutum Saguntum fidei socialis utrimque seruatae documentum omnibus gentibus fore; suos imperatores recte et ordine et ex uoluntate senatus fecisse quod Saguntum restituerint ciuesque Saguntinos seruitio exemerint; quaeque alia eis benigne fecerint, ea senatum ita uoluisse fieri; donum permittere ut in Capitolio ponerent. locus inde lautiaque leganus dena milia aeris. legationes deindguntinis ut quatenus tuto possent Italiam spectatum irent, duces dati litteraeque per oppida missae ut Hispanos comiter anouam prouinciam extra sortem P. Sci
Abbreviated transcription (Latin):
simi omnium saguntinoꝵ uidemuR
qr confulem declaratum uidemus
ac uidisse nos ciuib nr̃is renuntiat᷑
sumus spem omnẽ salutemq nr̃am
qui cum plurimas hostium nr̃orum
cepisset in hispania urbes ubiq ex cap¬
torum numero excretos saguntnos
in patriam remisit: postremo turdeta¬
niam adeo infestam nobis ut illagen
tente incolumi starent saguntum non
posset ita bello afflixit. ut ñ mͦ nobis
absit uerbo inuidia. ne posteris qͥdẽ
timenda nrĩs eẽt deletam urbem cer
uerat hannibal. uectigal ex agro eoꝵ
capib qd nobis non tam fructu io¬
cundius ẽ ꝗͣ ultione ob ħ quib ma¬
iora nec sꝑare nec optare ab diis im¬
mortalib poteramus gr̃as actum
nos .x. legatos saguntinos senatus
populosq ad uos misit simul gͣtu¬
latum qd̃ ita res hos annos in hispa¬
nia atq italia gesfistis. ut in hispa¬
niam ñ hibo eam netenus. ẜ qua ter¬
rarum ultimas finit occeanus domi¬
tam armis habeatis italie nͥ quatinꝰ

Expanded text:
simi omnium Saguntinorum uidemur simi omnium Saguntinorum uidemur quia consulem declaratum uidemus ac uidisse nos ciuibus nostris renuntiaturi sumus, spem, opem, salutem nostram; qui cum plurimas hostium uestrorum cepisset in Hispania urbes, ubique ex captorum numero excretos Saguntinos in patriam remisit; postremo Turdetaniam, adeo infestam nobis ut illa gente incolumi stare Saguntum non posset, ita bello adflixit ut non modo nobis sed—absit uerbo inuidia—ne posteris quidem timenda nostris esset. deletam urbem cernuerat Hannibal; uectigal ex agro eorum capimus quod nobis non fructu iucundius est quam ultione. ob haec, quibus maiora nec sperare nec optare ab dis immortalibus poteramus, gratias actum nos decem legatos Saguntinus senatus populusque ad uos misit; simul gratulatum quod ita res hos annos in Hispania atque Italia gessistis ut Hispaniam non Hibero amne tenus sed qua terrarum ultimas finit Oceanus domitam armis habeatis, Italiae nisi quatenus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinaciter geritis. ut sepe ad ultimũ
discrimen ipsi ueneritis. et popłm car¬
thaginiensem adduxertis cum in
italia tam attrox bellum. ⁊ hanni¬
balem hostem hab̾etis: Consulem
cum exercitu in hispaniam uelut ad
colligendas reliquias naufragii nr̃i
misistis .p. et. c̃ñ. cornelii. ex quo
in ꝓuintiam uenert̃ nullo tꝑre de¬
stituert. que nob̃ scd̃a queq aduersa
hostib nr̃is eẽnt facere: Iam omniũ
pͥmum oppidum nob̾ restituerunt
in lib̾tatem restituerunt. Cum iam
ꝓpe c̾ẽt. ut optabilem ex miserrima
fortuna haberemꝰ .p. et. cr̃. cornelii
imꝑatores ur̃i. luctuosius nobis qͦq
quã uob̃ ꝑierunt: Tum uͦ ad hoc re¬
tracti ex distantib locis in sedem anti¬
quam uidebatur. ut it̾̃m ꝑiremus
exercitu opus ẽẽ ab turoilis nos ueter¬
rimus hostib qui pͥoris quoq excidii
causa nobis fuerunt extingui posse¬
cum ex sꝑato repente misistis nobis
hunc .p. scippionem. quẽ fortunatis¬

Expanded text:
num tam pertinaciter geritis ut saepe ad ultimum num tam pertinaciter geritis ut saepe ad ultimum discrimen et ipsi ueneritis et populum Carthaginiensem adduxeritis. cum in Italia tam atrox bellum et Hannibalem hostem haberetis, consulem cum exercitu in Hispaniam uelut ad conciliandas reliquias naufragii nostri misistis. P. et Cn. Cornelii ex quo in prouinciam uenerunt nullo tempore destiterunt quae nobis secunda quaeque aduersa hostibus nostris essent facere. iam omnium primum oppidum nobis restituerunt; in libertatem restituerunt. cum iam prope esset ut optabilem ex miserrima fortunam haberemus, P. et Cn. Cornelii imperatores uestri luctuosius nobis prope quam uobis perierunt. 'tum uero ad hoc retracti ex distantibus locis in sedem antiquam uidebamur ut iterum periremus exercitu opus esse: ab Turdulis nos ueterrimis hostibus, qui prioris quoque excidii causa nobis fuerant, exstingui posse—cum ex insperato repente misistis nobis hunc P. Scipionem , quem fortunatis
Abbreviated transcription (Latin):
set. ita id qd̾ instaret . p. cornelium fi¬
niturum atq ut in hispania omni
pemos expulisset. sic italia pulsurum
ẽe. affricamq ei ꝑ inde hac debella¬
tum in ttalia foret ꝓuintiam destina¬
bant p̃toria inde comitia habita crea¬
sus ut consulatum mierunt nomi¬
natłim consulib ꝓuintie sunt sicilia
scippioni extra sortem concedente colle
ga. qr sacroꝵ cura pontif᷑. maximũ
initalia retinebat bruti crasso tum
p̃torie ꝓuintie in sorte coniecte urba¬
na. cñi. seruilio optigit ariminum
ita galliam appellabant: Sp̃. lucre¬
tia. sicilia .L. emilio. eñ. octauio. sar¬
dinia senatus in capitolio habitus
est. ut quos ludos inter seditionem
militarem in hispania uoluisset ex
ea pecunia ꝗͣ ipse in erarium detulis¬
set faceret. Lum saguntinoꝵ legatos
in senatum introduxit ex eis roma¬
maximos natu. et si nicħ ultra malo
ad ultimum fidem uob̃ pr̃aremus
ñ peniteat bellum ꝓpter nos suscepi

Expanded text:
set, ita id quod instaret P. Cornelium fiset, ita id quod instaret P. Cornelium finiturum, atque uti Hispania omni Poenos expulisset, sic Italia pulsurum esse; Africamque ei, perinde ac debellatum in Italia foret, provinciam destinabant. praetoria inde comitia habita. creasus ut consulatum inierunt, nominatae consulibus provinciae sunt, Sicilia Scipquia cura sacrorum pontificem maximum in Italia retinebat, Bruttii Crasso. tum praetoriae prouinciae in sortem coniectae. urbana Cn. Seruilio obtigit, Ariminum —ita Galliam appellabant— Sp. Lucretio , Sicilia L. Aemilio , Cn. Octauio Sardinia . senatus in Capitolio habitus. tum factum est ut quos ludos inter seditionem militarem in Hispania uouisset, ex ea pecunia quam ipse in aerarium detulisset faceret. tum Saguntinorum legatos in senatum introduxit. ex eis maximus natu: 'etsi nihil ultra malorad ultimum fidem uobis praestaremus, non paeniteat. bellum propter nos suscepis
Abbreviated transcription (Latin):
inditionem popłi romani redigisset
aduersus quattuor se imꝑatores .iiii.
uictores exercitus in hispaniam isse
nemini carthaginiensem initis ter¬
rorib reliquisse. Ob has res gestas
magis temptata ẽ triumphi. spes ꝗͣ
petita ꝑtinaciter. qr neminem ad
eam diem triumphasse qui sine ma-¬
gistratu res gessisset constabat senatu
misso urbem ẽ ingressus argenti qua
numerum comitia inde creandis
consulib habuit .L. ueturius philo
centaurieq om̃s ingenti fauore. ꝑ.
ditur ei.p. licinius crassus pontifex
maximus. ceterum comitia maiore
ꝗͣ ulla ꝑ id bellum celebrata frequen¬
tia ꝓditum memorie ẽ conuenerant
undiq ñ suffragandi mͦ. s etiam ex¬
pectandi causa. p. scippionis concur¬
rebantq domu frequenterꝰ. & in ca¬
pitolium ad immolantẽ eum. cum .c.
bob uotis in hispania ioui sacrifica¬
ret. respondebantq animi sicut .c.
lutatius. suꝑius bellum punicum finis¬

Expanded text:
in dicionem populi Romani redegisset; in dicionem populi Romani redegisset; aduersus quattuor se imperatores, quattuor uictores exercitus in Hispaniam isse; neminem Carthaginiensem in iis terris reliquisse. ob has res gestas magis temptata est triumphi spes quam petita pertinaciter, quia neminem ad eam diem triumphasse qui sine magmisso urbem est ingressus, argentique numerum. comitia inde creandis consulibus habuit L. Veturius Philo, centuriaeque omnes ingenti favore P. Cditur ei P. Licinius Crassus pontifex maximus. ceterum comitia maiore quam ulla per id bellum celebrata frequentia proditum memoriae est. convenerant undique non suffragandi modo, sed etiam spectandi causa P. Scipionis, concurrebantque et domum frequentes et in Capitolium ad immolantem eum, cum centum bubus votis in Hispania Iovi sacrificaret; spondebantque animis, sicut C. Lutatius superius bellum Punicum finis
Abbreviated transcription (Latin):
quia nichil minus ꝗͣ ie egredi poss¬
menib audirent timeri poterant ꝑ¬
pauce equitum tur me leuisq arma¬
ture repente ecastris ad idipsum
emissa occurrit acrior impetu atq
animis ꝗͣ compositior ullo ordine
pugna fuit: Itaq pulsus eques qͥ
primus se hosti optulerat terrorem
intulit leui armature pugnatumq
sub ipso uallo foret. ni robur legionũ
ꝑ exiguo ad instruendum dato tꝑre
aciem direxisset. Ibi quoq trepida¬
tum par umꝑ circa signa est. cũ ceci
furore in uulnera ac ferrumue cor¬
di audacia ruerent de inuectis miles
aduersus temerarios impetus ꝑtinax
ad hib̃nandum naues subduxerunt
Post magonis ab oceniora discessum
gaditani romanis deduntur: Hec
in hispania.p. scippionis ductu au¬
spicioq gesta ipse .L. lentulo. et .L. ma¬
extra urbem dato inede bello ne quas
res in hispania gessisset disserint qͦt¬
ens signis collatis dimicasset. quot op¬
pida ex hostib ui cepisset. quas gentes

Expanded text:
quia nihil minus quam ut egredi moquia nihil minus quam ut egredi moenibus auderent timeri poterat. perpaucae equitum turmae leuisque armatura repente e castris ad id ipsum emissa occurrit. acrior impetu atque animis quam compositior ordine ullo pugna fuit. itaque pulsus eques qui primus se hosti obtulerat terrorem intulit leui armaturae; pugnatumque sub ipso uallo foret, ni robur legionum perexiguo ad instruendum dato tempore aciem direxisset. ibi quoque trepidatum parumper circa signa est cum caeci furore in uolnera ac ferrum uecordi audacia ruerent; dein uetus miles, aduersus temerarios impetus pertinax, ad hibernandum naues subduxerunt. post Magonis ab Oceani ora discessum Gaditani Romanis deduntur. haec in Hispania P. Scipionis ductu auspicioque gesta. ipse L. Lentulo et L. Maextra urbem dato in aede Bellonae quas res in Hispania gessisset disseruit, quotiens signis conlatis dimicasset, quot oppida ex hostibus ui cepisset, quas gentes
Abbreviated transcription (Latin):
sidere. cum ussissent ligna circa extrui
fascesq uirgultoꝵ conttiunt. qͥnqua¬
ginta deinde armatis iuuenib p̃cipi¬
unt. ut donec incertus euentus pug¬
ne eẽt p̃sidium eo loco fortunaꝵ suaꝵ
seruarent. si rem inclinatam uident
atq in eo iam ẽẽ ut urbs caꝑeturꝰ. sci¬
rent om̃s quos euntes in p̃lium cer¬
nerent mortem in ipsa pugna obitu¬
ros illos se ꝑ deos suꝑos inferosq ora¬
re: ut memores lib̾tatis quȩ illo die
aut morte honesta. aut seruitute in
finienda ẽẽt nicħ relinquerent id
qd̃ seuire ratus hostis posset ferrũ
ignemq in manib ẽẽ amice ac fide¬
les potius ea quȩ ꝑitura eẽnt absu¬
merent manus ꝗͣ insultarent suꝑbo
lioibrio hostes: His ad orationib
exercitatio dira adiecta si quẽ a ꝓpo¬
sito spem mollitiaue animi flexisset
inde concitato agmine patentib por¬
ts ingenti tumultu erumpunt. ne
ora ulla satis firma statio opposita.

Expanded text:
sidere cum iussissent, ligna circa exstruunt sidere cum iussissent, ligna circa exstruunt fascesque uirgultorum coniciunt. quinquaginta deinde armatis iuuenibus praecipiunt ut, donec incertus euentus pugnae esset, praesidium eo loco fortunarum suaseruarent; si rem inclinatam uiderent atque in eo iam esse ut urbs caperetur, scirent omnes quos euntes in proelium cernerent mortem in ipsa pugna obituros; illos se per deos superos inferosque orare ut memores libertatis, quae illo die aut morte honesta aut seruitute infami finienda esset, nihil relinquerent in quod saeuire iratus hostis posset; ferrum ignemque in manibus esse; amicae ac fideles potius ea quae peritura forent absumerent manus quam insultarent superbo ludibrio hostes. his adhortationibus exsecratio dira adiecta si quem a proposito spes mollitiaue animi flexisset. inde concitato agmine patentibus portis ingenti cum tumultu erumpunt; neque erat ulla satis firma statio opposita,
Abbreviated transcription (Latin):
gerebantur. martius suꝑato bethe am¬
ni. quem incole certim appellant duas
accepit astapa urbs carthaginiensium
semꝑ partis. neq io tam cdignum ira
erat. q̃ qd extra necessitates belli p̃ci¬
puum in romanos gerebant odium
nec urbem aut situ. aut munim̃to tm̃
habebant. quȩ ferociores is animos
faceret. s ingenia incolarum latroci¬
nio leta: ut excursiones infiniginum
rant & uagos milites romanos. lixasq
et mercatores exciꝑent. magnũ etiam
comitatũ qr paucis parum tutũ fue¬
rat transgredientẽ fines. positis insidiis
circũuentum iniquo loco interfecer̃t
Ad hanc urbem oppugnandã. cum ad¬
motus exercitus eẽt : oppidani consciẽ¬
tia scelerum qr nec deditio tuta ad tam
infestos uidebatur. neq spes menib
aut armis tuende salutis erat facinus
in se ac suos fedum ac ferrum concis¬
cunt. locum in foro destinant qͦ p̃cio¬
sissima rerum suaꝵ congererent suꝑ
eum cumulum coniuges aclib̾os con¬

Expanded text:
gerebantur. Marcius superato Baete amgerebantur. Marcius superato Baete amni, quem incolae Certim appellant, duasaccepit. Astapa urbs erat Carthaginiensium semper partis; neque id tam dignum ira erat quam quod extra necessitates belli praecipuum in Romanos gerebant odium. nec urbem aut situ aut munimento tutam habebant quae ferociores iis animos faceret; sed ingenia incolarum latrocinio laeta ut excursiones in finitimumrant et uagos milites Romanos lixasque et mercatores exciperent. magnum etiam comitatum, quia paucis parum tutum fuerat, transgredientem fines positis insidiis circumuentum iniquo loco interfecerant. ad hanc urbem oppugnandam cum admotus exercitus esset, oppidani conscientia scelerum, quia nec deditio tuta ad tam infestos uidebatur neque spes moenibus aut armis tuendae salutis erat, facinus in se ac suos foedum ac ferum consciscunt. locum in foro destinant quo pretiosissima rerum suarum congererent. super eum cumulum coniuges ac liberos con
Abbreviated transcription (Latin):
pacto inter se ut uictorem res sequere.¬
tur ferro decreuerunt. neq obscuri
g̾nis homines. s clari illustresq corb̃
et brsua patrueles fr̃es de pͥncipatu
ciuitatis ꝗͣ idem uocabant abigentes
ferro se certaturos ꝓfessi sunt corbis
maior erat etate orsue pater pͥnceps
ꝓxime fuerat afr̃e. maiore post mor
tare scippio uellet ac sedare iras nega¬
tum io ambo dicere cognatis cõmunib
nec alioꝵ deoꝵ hominumue ꝗͣ martẽ
se udicem habituros ẽe robore maior
minorq flore etatis ferox mortẽ in cer¬
tamine. ꝗͣ ut alter alterius imꝑio su¬
bigeret᷑ p̃optantes eum dirimi ab tan¬
tarabis nequiret insigne spectaculũ
exercitum p̃buere docum̃tumq ꝗͣtum
cupiditas imꝑii malum int̾ mortales eẽt
maior usu armoꝵ et astu facile stolidas
uires minoris suꝑauit: huic gladia¬
toꝵ spectaculo funebres ludi additi ꝓ
copia ⁊ ꝓuintiali. et castrensi apparatu:
es integrim nicħominus ab legatis

Expanded text:
pacto inter se ut uictorem res sequerepacto inter se ut uictorem res sequeretur, ferro decreuerunt. neque obscuri generis homines sed clari inlustresque, Corbis et Orsua, patrueles fratres, de principatu ciuitatis quam Ibem uocabant ambigentes ferro se certaturos professi sunt. Corbis maior erat aetate: Orsuae pater princeps proxime fuerat a fratre maiore post morttare Scipio uellet ac sedare iras, negatum id ambo dicere cognatis communibus, nec alium deorum hominumue quam Martem se iudicem habituros esse. robore maior, minor flore aetatis ferox, mortem in certamine quam ut alter alterius imperio subiceretur praeoptantes cum dirimi ab tanta rabie nequirent, insigne spectaculum exercitui praebuere documentumque quantum cupiditas imperii malum inter mortales esset. maior usu armorum et astu facile stolidas uires minoris superauit. huic gladiatorum spectaculo ludi funebres additi pro copia prouinciali et castrensi apparatu. res interim nihilo minus ab legatis
Abbreviated transcription (Latin):
carthaginienses atq hispanos fecit his
cerdubelus ꝓpalam deditionis auctor
humilco punicis auxiliarib p̃erat qͦs
urbem quẽ clam fide accepta cerdubelꝰ
romano ꝓdit: Mitior ea uictoria fuit
nec tm̃dem noxe amissum erat: ⁊ aliꝗͣ¬
tum ire lenierat uoluntaria deditio
martius inde in barbaros si qͥ nundũ
ꝑdomiti erant sub iusditionemq redi-¬
gendos missos scippio carthaginem
ad uota soluenda diis munusq gla¬
diatoꝵ qd̾ mortis causa patris patru¬
iq parauerat edendum rediit: Gladi-¬
atoꝵ spectaculum fuit. non ex eo gn̾e
hominum ex quo lamistis cõparare
habent uoluntaria omnis.⁊ gratuita
oꝑa pugnantium fuit: Nam alii missi
ab regulis sunt ad speciem insite genti
uirtutis ostendendum. alii ipsi ꝓfessi
se pugnaturos in grãm ducis. alios e¬
mulatio et certamen ut ꝓuocarent ꝓ¬
uocatue. haud abnuerant traxit qui¬
dem quas disceptando controuersias
finire nequiuerant ea ut noluerant

Expanded text:
Carthaginienses atque Hispanos fecit. his Carthaginienses atque Hispanos fecit. his Cerdubelus propalam deditionis auctor, Himilco Punicis auxiliaribus praeerat; quos urbemque clam fide accepta Cerdubelus Romano prodit. mitior ea uictoria fuit; nec tantundem noxae admissum erat et aliquantum irae lenierat uoluntaria deditio. Marcius inde in barbaros si qui nondum perdomiti erant sub ius dicionemque redigendos missus. Scipio Carthaginem ad uota soluenda dis munusque gladiatorium, quod mortis causa patris patruique parauerat, edendum rediit. gladiatorum spectaculum fuit non ex eo genere hominum ex quo lanistis comparare habent: uoluntaria omnis et gratuita a pugnantium fuit. nam alii missi ab regulis sunt ad specimen insitae genti uirtutis ostendendum, alii ipsi professi se pugnaturos in gratiam ducis, alios aemulatio et certamen ut prouocarent prouocatique haud abnuerent traxit; quidam quas disceptando controuersias finire nequierant aut noluerant,
Abbreviated transcription (Latin):
manu postremi subleuantes eos p̃irent
in summũ euadunt. unde decurrunt
cum clamore in urbem iam captam
ab romanis. tum uͦ apparuit ab ira et
ab odio urbem oppugnatã ẽẽ. nemo ca-¬
piendi uiuos. nemo patentib ad direp¬
tionem omnib p̃de memor ẽ trueida-
Ninermes iuxta atq armatos feminas
pariter ad uiros usq ad infantum ce-¬
dem ira crudelis ꝑuenit ignem deinde
tectis mittunt ac diruunt. que incen¬
dio absumi nequeunt adeo uestigia
quoq urbis extinguere ac delere memo¬
riam hostium sedis cordi est: Castulo¬
nem inde scippio exercitum ducit ꝗͣ
urbem ñ hispani mͦ conuenere. s pu¬
nici etiam exercitus ex dissipata. pas¬
sim fuga reliquie tutabantur. s aduen¬
tu scippionis p̃u enerat fama cladis
iliturgitanoꝵ terrorq deinde hac des-¬
ꝑati iunuas erat & in diuersis causis
eum sibi quisq consulatũ. ne alt̾us
respectu uellet pͥmo tacita suspitio de¬
inde aꝑta discordia secessionem inter

Expanded text:
manu, postremi subleuantes eos qui prae se irent, manu, postremi subleuantes eos qui prae se irent, in summum euadunt. inde decurrunt cum clamore in urbem iam captam ab Romanis. tum uero apparuit ab ira et ab odio urbem oppugnatam esse. nemo capiendi uiuos, nemo patentibus ad direptionem omnibus praedae memor est; trucidant inermes iuxta atque armatos, feminas pariter ac uiros; usque ad infantium caedem ira crudelis peruenit. ignem deinde tectis iniciunt ac diruunt quae incendio absumi nequeunt; adeo uestigia quoque urbis exstinguere ac delere memoriam hostium sedis cordi est. Castulonem inde Scipio exercitum ducit, quam urbem non Hispani modo conuenae sed Punici etiam exercitus ex dissipata passim fuga reliquiae tutabantur. sed aduentum Scipionis praeuenerat fama cladis Iliturgitanorum terrorque inde ac desperatio inuaserat; et in diuersis causis cum sibi quisque consultum sine alterius respectu uellet, primo tacita suspicio, deinde aperta discordia secessionem inter
Abbreviated transcription (Latin):
cunctentur ascenfurum minaturꝰ
iam subierat. haud mediocri ꝑiculo
menia cum clamor undiq ab sollici¬
ts uicem imꝑatoris militib sublatꝰ
scale quȩ multis simul partib erigi
cepte. et ex altera parte lelius in sta
tum uicta oppidanoꝵ uis deiectisq
pugnatorib occupantur muri arx
etiam ab ea parteq in expugnabilis ui¬
debatur inter tumultum capta est
transfuge affri. qui tum inter auxilio
romana erant. & oppidanis in ea tu¬
enda unde ꝑiculum uidebatur uer¬
sis ⁊ romanis subeuntib ꝗͣ adire pote¬
rant conspexerunt editissimã urbis
partem que rupe p̾alta tegebatur. neq
oꝑe ullo munitam:⁊ ab defensoribus
uacuam leuium corꝑm homines et
multa exercitatione ꝑnitum clauos
secum ferreos portantis qua ꝑ inequa¬
liter eminentia rupis poterant scan¬
dunt sicubi nimis arduum et leue
saxum occurrebat clauos ꝑ modica
interualla figentes. cum uelut gͣdu
fecissent primi sequentis extrahentis

Expanded text:
cunctentur escensurum minatur. cunctentur escensurum minatur. iam subierat haud mediocri periculo moenia cum clamor undique ab sollicitis uicem imperatoris militibus sublatus, scalaeque multis simul partibus erigi coeptae; et ex altera parte Laelius institit. tum uicta oppidanorum uis deiectisque propugnatoribus occupantur muri. arx etiam ab ea parte qua inexpugnabilis uidebatur inter tumultum capta est: transfugae Afri, qui tum inter auxilia Romana erant, et oppidanis in ea tuenda unde periculum uidebatur uersis et Romanis subeuntibus qua adire poterant, conspexerunt editissimam urbis partem, quia rupe praealta tegebatur, neque opere ullo munitam et ab defensoribus uacuam. leuium corporum homines et multa exercitatione pernicium, clauos secum ferreos portantes, qua per inaequaliter eminentia rupis poterant scandunt. sicubi nimis arduum et leue saxum occurrebat, clauos per modica interualla figentes cum uelut gradus fecissent, primi insequentes extrahentes
Abbreviated transcription (Latin):
mͦ grauata et diruta urbe ante ora
captarum comugum lib̾orumq int̾
uerb̾a et uincula om̃ia seda atq in¬
digna passi expirarent: E ñ milita¬
ris mͦ etas. aut uiritm̃. s femine
pueriq semꝑ anumi corporisq uirẽ
adsunt pugnantib tela ministrant
saxa in muros mumientib gerunt.
ñ lib̾tas solum agebatur que uirorũ
fortium tm̃ pectora acuit. s ultima
omniũ suplicia. et fecla mors ab ocłis
erat accendebantur animi ex certa¬
mine laboris ac ꝑiculi atq ipso int̾
se conspectu. itaq tanto ardore cer-¬
tamen initium ẽ: ut domitor ille to¬
qus hispanie exercitus ab unius oppi¬
di iuuentute sepe repulfus a muris
haud satis decoro p̾lio trepidaret. id
uͥ uidit scippio ueritusne uatis conati¬
bus suoꝵ et hostib cresceret animus
et segnior miles fieret sibimet conan¬
dum ad partem ꝑiculi capessendam
ẽẽ ratus in crepita ignauia militũ
ferri scalas iubet. et seipsum si cet̾i

Expanded text:
modo cremata et diruta urbe, ante ora modo cremata et diruta urbe, ante ora captarum coniugum liberorumque, inter uerbera et uincula, omnia foeda atque indigna passi exspirarent. igitur non militaris modo aetas aut uiri tantum, sed feminae puerique super animi corporisque uires adsunt, pugnantibus tela ministrant, saxa in muros munientibus gerunt. non libertas solum agebatur, quae uirorum fortium tantum pectora acuit, sed ultima omnibus supplicia et foeda mors ob oculos erat. accendebantur animi et certamine laboris ac periculi atque ipso inter se conspectu. itaque tanto ardore certamen initum est ut domitor ille totius Hispaniae exercitus ab unius oppidi iuuentute saepe repulsus a muris haud satis decoro proelio trepidaret. id ubi uidit Scipio, ueritus ne uanis tot conatibus suorum et hostibus cresceret animus et segnior miles fieret, sibimet conandum ac partem periculi capessendam esse ratus increpita ignauia militum ferri scalas iubet et se ipsum si ceteri
Abbreviated transcription (Latin):
cum ilł ꝓpe sint iram de imꝑio ⁊ gła
certari ab his ꝑfidie. et crudelitatis ⁊
scełis penas expetendas euenisse tꝑs
quo et nefandam cõmilitonum necem
& in semet. et in ipsos sic meodẽ fuga de¬
lati forent instructam stragem ulcisce¬
rentur. et in om̃e tꝑs graui docum̃to
sancirent. ne quis um ꝗͣ romanũ ciuẽ
militem uel in nulla fortuna oportunũ
iniurie duceret ab hac cohortatione du¬
cis incitati scalas electis ꝑ manipulos
iuiris diuidunt partito exercitu. ita
ut parti alteri lelius preẽet legatus
duob simul locis ancipiti terrore urbẽ
aggrediuntur. ñ dux unus aut plures
oppidanos s suos ipsoꝵ conscientia.
culpe metus ad defendendam inpigre
urbem hortatur. et meminerant et
admonebant alios suppliciũ ex se non
uictoriam peti. quidq uͥ mortem op¬
peteret id referre utrũ inpugna ⁊ in
acie uͥ mars cõmunis et uictum sepe
erigeret. & affligeret uictorem anpost¬

Expanded text:
cum illis prope sine ira de imperio et gloria cum illis prope sine ira de imperio et gloria certari, ab his perfidiae et crudelitatis et sceleris poenas expetendas. euenisse tempus quo et nefandam commilitonum necem et in semet ipsos, si eodem fuga delati forent, instructam fraudem ulciscerentur, et in omne tempus graui documento sancirent ne quis unquam Romanum ciuem militemque in ulla fortuna opportunum iniuriae duceret. ab hac cohortatione ducis incitati scalas electis per manipulos uiris diuidunt, partitoque exercitu ita ut parti alteri Laelius praeesset legatus, duobus simul locis ancipiti terrore urbem adgrediuntur. non dux unus aut plures principes oppidanos, sed suus ipsorum ex conscientia culpae metus ad defendendam impigre urbem hortatur. et meminerant et admonebant alios supplicium ex se non uictoriam peti: ubi quisque mortem oppeteret, id referre, utrum in pugna et in acie, ubi Mars communis et uictum saepe erigeret et adfligeret uictorem, an post
Abbreviated transcription (Latin):
tulo erant. castulo cum ꝓsꝑis rebus
sotii fuissent post cesos cum exercitib
scippiones defecerant ad penos ilitur¬
gitani ꝓdendis qui ex illa clade ad
eos ꝑfugerant inter ficiendisq scelus
etiam defectioni ad dið̾ant: In eosppłõs
pͥmo aduentu cum dubie hispanie
eẽnt: merito magis ꝗͣ utiliter se uitã
foret. tunc iam tranquilł reb. quia
tempus expetende pene uidebatur
uenisse accitum ab tarracone .L.mar¬
hum cum tercia parte copiarũ ad ca¬
stulonem oppugnandum mittit ipse
cum cet̾o exercitu quintis ferme ad
iliturgin castris ꝑuenit. clause erãt
porte. omniaq instructa et parata
ad oppugnationem arcendam adeo
conscientia quid se meritos scirent
ꝓ indicto eis bello fuerat. hinc ⁊ horta¬
ri milites scippio orsus ẽ ipsos clauden¬
dos portas indicasse hispanos quid ut
timerent meriti eẽnt: itaq multo in¬
festiorib animĩs cum eis ꝗͣ cum car¬
thaginiensib bellũ gerendum eẽ. qͥppe

Expanded text:
tulo erant. Castulo, cum prosperis rebus tulo erant. Castulo, cum prosperis rebus socii fuissent, post caesos cum exercitibus Scipiones defecerat ad Poenos: Iliturgitani prodendis qui ex illa clade ad eos perfugerant interficiendisque scelus etiam defectioni addiderant. in eos populos primo aduentu cum dubiae Hispaniae essent merito magis quam utiliter saeuitum foret: tunc iam tranquillis rebus quia tempus expetendae poenae uidebatur uenisse, accitum ab Tarracone L. Marcium cum tertia parte copiarum ad Castulonem oppugnandum mittit, ipse cum cetero exercitu quintis fere ad Iliturgin castris peruenit. clausae erant portae omniaque instructa et parata ad oppugnationem arcendam; adeo conscientia quid se meritos scirent pro indicto eis bello fuerat. hinc et hortari milites Scipio orsus est: ipsos claudendo portas indicasse Hispanos quid ut timerent meriti essent. itaque multo infestioribus animis cum eis quam cum Carthaginiensibus bellum gerendum esse; quippe
Abbreviated transcription (Latin):
in romanoꝵ eẽnt potestate eam artem
illi uiri ad conciliandos animos ẽẽ:
taq ñ quomͦ hispanie amisse sint que¬
rendum magis carthaginiensib eẽ ꝗͣ
quomͦ affricam retineant cogitandũ
ñ pegrinabundum neq circa amenas
uacantem tm̃ ducem romanũ relicta
ꝓuntia noue dictionis relictis exerci
hostilem terram regiam in fidem in¬
exꝑtam. s potiunde affrice spem af-¬
fectantem hoc eum iam prid uolunta¬
re in animo hoc palam fremere qd ñ
quẽadmodũ hannibal initalia. sic scip¬
pio in affrica bellum gereret.seippio
sedere icto cum siphace ꝓfectus ex af-¬
frica dubiisq et plerumq seuis in
alto iactatus uentis die quarto noue
carthaginis portum tenuit hispanie
sic ut abello punico quieta erant. ita
quasdam ciuitates ꝓpter conscientiã
culpe metu magis ꝗͣ fide quietas eẽt
apparebat quarũ maxime insignes et
magnitudine. et noxa iltturgi et cas¬

Expanded text:
in Romanorum essent potestate; eam artem in Romanorum essent potestate; eam artem illi uiro ad conciliandos animos esse. itaque non quo modo Hispaniae amissae sint quaerendum magis Carthaginiensibus esse quam quo modo Africam retineant cogitandum. non peregrinabundum neque circa amoenas oras uagantem tantum ducem Romanum, relicta prouincia nouae dicionis relictis exercithostilem terram, in potestatem regiam, in fidem inexpertam, sed potiundae Africae spem adfectantem. hoc eum iam pridem uolutare in animo, hoc palam fremere quod non quemadmodum Hannibal in Italia sic Scipio in Africa bellum gereret. Scipio, foedere icto cum Syphace, profectus ex Africa dubiisque et plerumque saeuis in alto iactatus uentis die quarto Nouae Carthaginis portum tenuit. Hispaniae sicut a bello Punico quietae erant, ita quasdam ciuitates propter conscientiam culpae metu magis quam fide quietas esse apparebat, quarum maxime insignes et magnitudine et noxa Iliturgi et Cas