comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dicum in aciem euolaret Clamãs
increpans obsecrans atq exhor¬
tans nec tnn uoce s oculis ẜ ma¬
ui et pectore fugã sistes et fu¬
gere maꝑientes in preliũ ui
iecorques cantaꝙ demq crepida¬
tio lucis illiuis fuit tamq du
ambignus pugne funs bt cogi¬
tasse Cesare de excrenus scͥptoꝵ
plurum cradiderint, et eo uultu
fuisse quaͣt iam iã mortẽ sibi con¬
sisce cogitaret ꝙͣ ꝙͣ apud eos qui
plio int̾fuerũt nulla penitus
Rei huiꝰ est mentio et ẽ sane dif¬
ficile nõ tantũ absentibus s pñti¬
bus diffimre quid quisꝙͣ secum
cogicet Ego aute aut difficile
ad credendũ ducar ꝙ si de uictorͣa
Cesar cunuit suul et de morte
cogitauit qñ eni quo ne aĩo uni
adolescenti cerga ntisset his qui¬
in patre eius talem uirum qui tot
reges qui tot duces qui tot ppłos
nõ urbiũ mõ sed regnoꝵ tociens
terga sibi utere cregisset utiq igit᷑
si unici tuuunt mori optauit uincẽ

Expanded text:
ditum in aciem evolaret clamans, ditum in aciem evolaret clamans, increpans, obsecrans atque exhortans, nec tantum voce vel oculis, sed manu et pectore fugam sistens, et fugere incipientes in prelium vi retorquens. Tanta denique trepidatio lucis illius fuit, tamque diu ambiguus pugne finis, ut cogitasse Cesarem de extremis scriptorum plurimi tradiderint, et eo vultu fuisse, quasi iam iam mortem sibi consciscere cogitaret. Quamquam apud eos, qui prelio interfurunt, nulla penitus rei huius est mentio, et est sane difficile non tantum absentibus, sed presentibus, diffinire, quid quisquam secum cogitet. Ego autem haud difficile ad credendum ducar, quod, si de victoria Cesar dubitavit, simul et de morte cogitavit. Quomodo enim quove animo uni adolescenti terga vertisset is, qui patrem eius, talem virum, qui tot reges, qui tot duces, qui tot populos non urbium modo, sed regnorum totiens terga sibi vertere coegisset? Utique igitur, si vinci timuit, mori optavit, vincere
Abbreviated transcription (Latin):
ter ⁊ quod pene pudendũ dixis
hũane fragilitatis ĩditiũ nusꝙͣ
Cesari neq cũ hostibus neq cum
cuubus aut tam anceps euẽtus
aut ꝓpuis extͬmo ꝑiculo ies fuit
usq adeo ut sicut elegantissie ait
plorus plane uidẽtur / nescio qͥd
delibare fortua et quid aliud̾
rear insi an amicũ suũ usq in
funẽ rara et sibi ꝓrsus ĩsolita
fide comitaret᷑ an eñ extͤmo iam
talle deserẽt ad aliũ trasitura tã¬
taq fuit hec fortue delibatio tã
diuturna ut int moras p̾lii neu¬
tram in ꝑtẽ inclinate uictoria cũ
ĩa ueterana illa militũ manus
tot ꝓbata uictoriis Cesareis oculis
ĩ suetũ dedecus sensim recͦcede̾t
nec qͦ miꝰ pala suge̾t cã birtute
ꝙͣ pudore tenetur quod nũꝙͣ an
illũ die fecãt dubitare Cesar
cepit acq diffide ⁊ solito mescior
ante aciem stare Ita camẽ ut in¬
chil idem de solita Imꝑatoria uir¬
eute ienteret Imo equo desilieus
et sumenti simillimus pͥmã pe¬

Expanded text:
ter; et, quod pene pudendum dixeris ter; et, quod pene pudendum dixeris humane fragilitatis indicium, nusquam Cesari neque cum hostibus neque cum civibus aut tam anceps eventus, aut propius extremo periculo res fuit, usque adeo, ut sicut elegantissime ait Florus, plane videretur nescio quid deliberare fortuna. Et quid aliud rear, nisi, an amicum suum usque in finem rara et sibi prorsus insolita fide comitaretur, an eum extremo iam calle desereret ad alium transitura? Tantaque fuit hec fortune deliberatio, tam diuturna, ut inter moras prelii, neutram in partem inclinante victoria, quum iam illa veterana militum manus tot probata victoriis, cesareis oculis insuetum dedecus, sensim retrocederet, nec, quominus palam fugeret, tam virtute, quam pudore teneretur, quod numquam ante illum diem fecerant, dubitare Cesar ceperit atque diffidere et solito mestior ante aciem stare; ita tamen, ut nichil idem de solita imperatoria virtute remitteret, immo equo desiliens et furenti simillimus primam pe
Abbreviated transcription (Latin):
mas ambiendo ut ipe dicebat
cuntates suaꝵ ꝑtiũ cõsnando
Itaq et hispalim uenit cotraq
brbẽ in oliueco castra posuit
Inde alias atq alias adiit ad
extremũ nude subscitit quam
suprius cladibus aleã fortua
de legãt Eo et Cesar ueit contra¬
q pompeiĩ cascra metatus
ẽ pompenis fausto scͥpẜat qui
quantũ intelligi dat᷑ intra opi
nolle descendere ꝙ ex̾citꝰ sui
nuris moĩs opidanoꝵ aios acto¬
llebãt, Cupide eni syes arupi¬
unt omes mortales et ea sibi
fingũt aĩs que nec ẽẽ nec fieri
posse cognostut tã dulce ẽ nõ
dicã sꝑare sed cogitare que de¬
lectant quo eni ĩpossibłia spen¬
ꝑce noctis instructis staret acieb
Resar nestio quo nã iter accurus
castris egrediebatur / cui cũ status
hostiũ nĩtiatus eet cõscitit cõscituit¬
ꝙ aciem/ Concursum est magnis
huic inde clamoribus sod maion¬
bus ais ĩ effabilib odiis atq in¬
mẽsis pugnatũq acrit̾ ac ꝑtinaci¬

Expanded text:
nias ambiendo, et, ut ipse dicebat, nias ambiendo, et, ut ipse dicebat, civitates suarum partium conservando. Itaque et Hispalim venit, contraque urbem in oliveto castra posuit, inde alias atque alias adiit, ad extremum Munde substitit, quam supremis cladibus aliorum fortuna delegerat. Eo et Cesar venit, contraque Pompeium castrametatus est. Pompeius Fausto scripserat, qui, quantum intelligi datur, intnolle descendere, quod exercitus sui miris modis oppidanorum animos attollebant. Cupide enim spes arripiunt omnes mortales, et ea sibi figunt animis, que nec esse nec fieri posse cognoscunt: tam dulce est non dicam sperare, sed cogitare, que delectant; quomodo enim impossibilia sperenparte noctis instructis staret aciebus, Cesar, nescio quonam iter acturus, castris egrediebatur. Cui quum status hostium nuntiatus esset, constitit constituitque aciem. Concursum est magnis hinc inde clamoribus, sed maioribus animis et ineffabilibus odiis atque immensis, pugnatumque acriter ac pertinaci
Abbreviated transcription (Latin):
bim opidum petiit ibiq cõnaca¬
tis quos sibi fides aubitratus ẽ
iꝑauit ut sumo scudio ꝓquirent
qui ad eu qui/ ne ad Cesaiem
promi eeñt quod cũ ad se Relatũ
esset .lxxiiiiͦ. ex his qui cosa¬
ree fauentes uictorie dicebant᷑
quãi Cesare amaie cͥmẽ ingẽs
eẽt secuti ictos occidit reliquos
intra opidũ inclusit e quibus
.c. xx. elusis custodiis ad cesarẽ
transfugerũt multa p̾t̾ea ab
ip̃is pompeianis ꝑ eosdẽ dies
crudelitꝰ gesta sunt ceu p̾sagie¬
tibus fati diem sibi instare et
qui mos ferus ẽ quorudam
inferias sibi p̾mite aliena cede
querẽtib / Pompenus hoc tpre
cũ amicis magͣumitate sua et
metũ cesaris sintulabat mente
sut lr̃e eiꝰ cõtinẽtes cesare nõ
audere in campũ copias educe
suis tyronib diffidentẽ qui si
pugne copiã equis in locis ali¬
quado facet se Rem oiim oyio¬
nẽ celeriꝰ cõsecturit idq se ex¬
pectare ac spare ibat int hispa¬

Expanded text:
bim oppidum petiit, ibique convocabim oppidum petiit, ibique convocatis, quos sibi fidos arbitrabatur, imperavit, ut summo studio perquirerent, qui ad eum quive ad Cesarem proni essent. Quod quum ad se relatum esset, LXXIIII ex his, qui Cesaris faventes victorie dicebantur, quasi Cesarem amare crimen ingens esset, securi ictos occidit, reliquos intra oppidum inclusit, e quibus CXX, elusis custodiis, ad Cesarem transfugerunt. Multa preterea ab ipsis Pompeianis per eosdem dies crudeliter gesta sunt, ceu presagientibus fati diem sibi instare, et, qui mos ferus est quorumdam, inferias sibi premittere aliena cede querentibus. Pompeius hoc tempore cum amicis magnanimitatem suam, et metum Cesaris simulabat. Invente sunt littere eius continentes Cesarem non audere in campum copias educere suis tironibus diffidentem; qui si pugne copiam equis in locis aliquando faceret, se rem omnium opinione celerius confecturum, idque se expectare ac sperare. Ibat interea Hispa
Abbreviated transcription (Latin):
respõdisse ut pugne potiuis ꝙͣ fuge
signi daiet enqz qui id dixisset
quaͣi dua ignaniã ex ꝓbrasset neci
datum/ hec quoq ies ex ꝓfugis
agnita Intus quoq iõpido angustie
ita necesse ẽ crescebant matrona
e mino desilies dixit secũ ancilla
sua scatuisse transfuge̾. Illã forte
coguito ꝓpoito ingulata se fuga p̾a¬
pie enasisse cabelle quoq e muris
precce sunt mente in quib sit ad
lram siptũ erat l. mutius cesan
si nichil uita tribiis qui a Gueo
pompeio sum deẜtus qualẽ me
illi p̾stiti cali uirtute et cõstantia
futurũ me in te p̾stabo siuł et
et aꝑta et brenis. Si eis uitã
largnetur se die ꝓxĩo opidũ de¬
dicinos Quib Cesar hoc unu
bieue respõdit, Ce sar sũ fidem
p̾stabo Dic effc̃m ut aute diem
xiͫ. kalleñ martii opido potiretur
Id cũ pompeio nocũ eẽt deposita
spe curaq Cordube deffendende
Cascris ꝙ motis abscessit atq ucũ¬

Expanded text:
respondisse, ut pugne potius, quam fuge, respondisse, ut pugne potius, quam fuge, signum daret; quumque id dixisset, quasi ducis ignaviam exprobrasset, neci datum. Hec quoque res ex profugis agnila. Intus quoque in oppido angustie ita necesse est crescebant. Matrona e muro desiliens dixit se cum ancilla sua statuisse transfugere; illam forte, proposito cognito, iugulatam, se fuga precipiti evasisse. Tabelle quoque e muris proiecte sunt invente, in quibus sic ad litteram scriptum erat: L. Mutius Cesari. Si michi vitam tribuis, quoniam a Gneo Pompeio sum desertus, qualem me illi prestiti, tali virtute et constantia, futurum me in te prestabo. Simul et et aperta et brevis: Si eis vitam largiretur, se die proximo oppidum dedituros. Quibus Cesar hoc unum breve respondit: Cesar sum: fidem prestabo. Sic effectum, ut ante diem XI Kal. Martii oppido potiretur. Id quum Pompeio notum esset, deposita spe et cura Cordube defendende, castrisque motis, abscessit atque Ucu
Abbreviated transcription (Latin):
latu transfuge in ex̾citu pͥmũ cesa¬
ris motuit die ꝓxnno Tulluis
quidã cũ catone quodam lusicano
legatus ex opido ad Cesare ueuit
huiꝰ p̾ma ꝑs oroĩs fuit optare ut
siis potius fuiss ꝙͣ pompei miles
nãq conscantia in hmꝰ pocius feli¬
citate ꝙͣ in illius nẜia p̾scitisset
suis autẽ fuit se a pompero deẜtos
uictos a Cesare seq et opidũ dedeꝰ
atq orare ut clementia quã uictis
gentibus pͥbuisset suis amibus
nõ negaret mlta pret̾ hec locutus
est que scriptoꝵ uicio consusa bix
incelligi possunt unũ illud intelli¬
gitur quod iltis ulero citroq dc̃is
tuc de dicio nõ ꝓcessit ¶ Crescebat
ut fit in dies obsi dio nec pompeiꝰ
expͥcaca ope aut ferebat aut micte¬
bat obsessis quin ecĩã ꝓ contione
dixisse ferebatur ut qui eis auxilio
adesse nõ posset ip̃i noctu et bñfi¬
cio cenebraꝵ e cõsp̾cu hoscri enaret
quod cũ dixiss unũ ex ascantibus

Expanded text:
latu transfuge in exercitu Cesalatu transfuge in exercitu Cesaris innotuit. Die proximo Tullius quidam cum Catone quodam Lusitano legatus ex oppido ad Cesarem venit. Huius prima pars orationis fuit: ut suus potius fuisset, quam Pompeii miles, suamque constantiam in eius potius felicitate, quam in illius miseria prestitisset; finis autem fuit, se a Pompeio desertos, victos a Cesare, seque et oppidum dedere, atque orare, ut clementiam, quam victis gentibus prebuisset, suis civibus non negaret. Multa preter hec locutus est, que scriptorum vitio confusa vix intelligi possint. Unum illud intelligitur, quod, multis ultro citroque dictis, tunc deditio non processit. Crescebat, ut fit, in dies obsidio, nec Pompeius expectatam opem aut ferebat aut mittebat obsessis, quin etiam pro concione dixisse ferebatur, ut, quoniam eis auxilio adesse non posset, ipsi noctu et beneficio tenebrarum e conspectu hostium evaderent, quod quum dixisset, unum ex astantibus
Abbreviated transcription (Latin):
ferro et flaminis solito eciã gͣniꝰ
pugͣretuu opidãi ira in finorẽ
u̾sa hospites qui secur secum
Iure ueteris hospicii morabant᷑
ispectate Cesaris ex̾citu Iugulatos
e muris p̾cipitare quãt crudeli¬
tate nõ uirtute uictoi̾a q̃reretur
rendum. Quare ex genutu mo¬
rientiũ audita uimiuis qui ad tu¬
cellam muri sub terrã in cum¬
culo erat exclamauit cetrum
scelus et in mane flagitiũ nilla¬
q nõ barbarie de cestandũ con¬
misiscis ab sq ulla causa inichil
eni mali merebant᷑ quia nichil
mali fec̾ant qui ad uos urãs q
searas et focos infausta fiducia
cõtulissent Ius hospitii sanccũ
gentib soli uos sprenistis acq uai¬
nam sprenisse suffic̾et in huano
illud scelere uiolastis mlta quoꝙ
dia repressi ciuies ad hospitium
cedibus se cõtunerũt sic int̾dũ
uiuꝰ bomi uni młtos int̾ malos ua¬
luit or̃o et int̾ hostes eciam suũ
honor̃e uirtus meiit Ca res re¬

Expanded text:
ferro et flammis solito etiam gravius ferro et flammis solito etiam gravius pugnaretur, oppidani, ira in furorem versa, hospites, qui securi secum iure veteris hospitii morabantur, inspectante Cesaris exercitu, iugulatos e muris precipitare, quasi crudelitate, non virtute, victoria quereretur, rendum. Qua re ex gemitu morientium audita, unus, qui ad tutelam muri sub terra in cuniculo erat, exclamavit: Tetrum scelus et immane flagitium, nullaque non barbarie detestandum commisistis, absque ulla causa. Nichil enim mali merebantur, quia nichil mali fecerant, qui ad vos vestrasque se aras et focos infausta fiducia contulissent. Ius hospitii, sanctum gentibus, soli vos sprevistis, atque utinam sprevisse sufficeret: inhumano illud scelere violastis. Multa quoque dia repressi cives ab hospitum cede se continuerunt. Sic interdum unius boni viri multos inter malos valuit oratio, et inter hostes etiam suum honorem virtus invenit. Ea res re
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ ab hostibus ꝑiculi atq hono¬
uis dum et huic hostes seurẽt
et illuic senitiã rabiemq homi
mana cohercerent uteaqz classe
bello sim̃ł et naufragio laboratẽ
due ꝑces duo mana dupplex
furor due elementoꝵ acq ho¬
mniũ ꝓcelle ꝑ hos dies a clesa¬
niams duos pedices capti sunt
qui se ẜuos diceñt nõ licuit in
lriis Cesan suã cõsuetudie ẜua¬
re aute ꝙͣ ad eun duce̾ntur ꝙ a
Cosariano ex̾citu tranffugissent
recognici et amilitibus int̾fecti
sunt/ et tabelliones capti qui ad
pompem̃ corduba muttebantur
et precisis illico maibus sunt
ienussi similit̾ speculator pompe¬
ianis captus atq occisus est
Credo ego irato bello milites et
Impatoris sui morum conscios
acq clemencie hoc remediige¬
nus excogicasse ne quis faciem
eius uideiꝰ ut sic nuillus enadet᷑¬
¶ Cordubant pompeir tenebant
cesar obsidebat / illis tamẽ abpen¬
tibus ml̃tis q ibi et magnis ĩsul¬
tibus decertatum ẽ / Cũ ꝙ die qͦdã

Expanded text:
b hostibus, periculi atque horroris, dum et hinc hostes sevirent, et illinc sevitiam rabiemque hominum maria coercerent, utraque classe bello simul et naufragio laborante: due partes, duo maria, duplex furor, due elementorum atque hominum procelle. Per hos dies a Cesarianis duo pedites capti sunt, qui se servos dicerent. Non licuit in his Cesari suam consuetudinem servare: antequam ad eum ducerentur, quod a cesariano exercitu transfugissent, recogniti et a militibus interfecti sunt; et tabelliones capti, qui ad Pompeium Cordubam mittebantur, et precisis illico manibus sunt remissi. Similiter speculator pompeianus captus atque occisus est. Credo ego iratos bello milites, et imperatoris sui morum conscios atque clementie, hoc remedii genus excogitasse, ne quis faciem eius videret, ut sic nullus evaderet. Cordubam Pompeii tenebant, Cesar obsidebat, illis tamen absentibus, multisque ibi et magnis insultibus decertatum est; quumque die quodam
Abbreviated transcription (Latin):
plebi Cesaris ẽẽ aĩam in celũ amissi
quo profecto aliis uiis ꝙͣ armis et
bellis aliisq ꝙͣ de arntato hoste uic¬
toriis et cͥumphis ascenditur huꝰ
stelle et uirgilus poeta meninit
in Bucolico carmine et simulacoũ¬
ip̃m Cesaris Indicio cuiꝰ et uer¬
tice scella est. deniq opprobrium
illud quod cõuirati in extinctum
meditati erant / Pumio quidem
in tempus ac locum cedis uersũ ẽ
Nam et curiam ipam ceu infaustũ
locum claudi iussum est hodie q
quoꝵ nullus triemno amplius su¬
ꝑuixit ¶ Nullus morte obiit na¬
turali damnati om̃es diu̾sis euẽ¬
tibus ꝑiere alii naufragio bello
alii quidam se eo ipo gladio quo Ce¬
sarem uuluerauerant occiderunt ut
eui denter oscendẽtur cedem illai
nec deo nec hommnibus placiuisse.

Expanded text:
plebi Cesaris esse animam in celum admissi; plebi Cesaris esse animam in celum admissi; quo profecto aliis viis, quam armis et bellis, aliisque, quam de armato hoste victoriis ac triumphis ascenditur. Huius stelle et Virgilius poeta meminit in bucolico carmine, et simulacrum Cesaris ipsum indicio, cuius in vertice stella est. Denique opprobrium illud, quod coniurati in extinctum meditati erant, primo quidem in tempus ac locum cedis versum est; nam et curiam ipsam ceu infaustum locum claudi iussum est, hodieququorum nullus triennio amplius supervixit, nullus morte obiit naturali: damnati omnes diversis eventibus perdere, alii naufragio, bello alii; quidam se ipso gladio, quo Cesarem vulneraverant, occiderunt; ut evidenter ostenderetur cedem illam nec Deo nec hominibus placuisse.
Abbreviated transcription (Latin):
carũt pacto fim̾e̾ plebs pomana ad
domũ Bruti et cassii facibus ar¬
mnata ꝯtendit uix ꝙ nde repulsa
henulũ ¶Curã infelicem quẽdam ho¬
miẽm casu obuiũ errore noĩs de la¬
sa dicerpsit credens aliũ ẽẽ quẽ mor¬
daciter ꝑ eos dies contͣ Cesarem loqu¬
utum ẽe cõstabat affipum ꝙ hoste ca¬
put uel talit̾ suũ ducem ulta gresta¬
uit ¶ Dic aliene culpe ille innocõs
penas dedit/ post hͨ munidici lapidis
colũp̃nam in eodem loco posuit .xx.
pediem/ altitudĩe in scͥtõne addita
parenti prĩe ad quam et sacͥficare
et uou̾e et iurare ꝑ cesarem duiciꝰ
obẜiuatu ese ¶ Peuiit anno etatis
uito et lͦ relatus ꝙ est in nim̾u
deoꝵ non mõ pͥncipiũ auctoritate sed
opimone eciam popularĩ ram ludis
quos ibi Augustus Cesar heres eis
rnstituit eñta quedã stella septem
cõtimus diebus curca .ui.  horam lu¬
cil appuit ꝑsuasum q est credule

Expanded text:
tarunt. Peracto funere, plebs romana ad tarunt. Peracto funere, plebs romana ad domum Bruti et Cassii facibus armata contendit, vixque inde repulsa Hevilum Cinnam, infelicem quemdam hominem, casu obvium errore nominis delusa discerpsit, credens alium esse, quem mordaciter per eos dies contra Cesarem locutum esse constabat, affixumque haste caput, velut taliter suum ducem ulta, gestavit. Sic aliene culpe ille innocens penas dedit. Post hec Numidici lapidis columnam in eodem loco posuit XX pedum altitudinis, inscriptione addita: Parenti patrie; ad quam et sacrificare et vovere et iurare per Cesarem diutius observatum est. Periit anno etatis VI et L, relatusque in numerum deorum non modo principum auctoritate, sed opinione etiam populari. Nam ludis, quos ibi Cesar Augustus, heres eius, instituit, cometa quedam stella VII continuis diebus circa XI horam lucis apparuit, persuasumque est credule
Abbreviated transcription (Latin):
hnanosq decreu̾at ¶ Et pret̾ea Ius¬
uicandum que se om̃es ꝓ salute eih
obligau̾ant ut euidencius ño cedis
modo sed ꝑuirii scelus ẽẽt ¶ Pari cõ¬
pendio p̾missũ est munã ad funus
ex more fentibus ut sie ordie quo
usq uellet ĩ itin̾e̾ suo munus in
Campũ ip̃m marciũ deẜeret Inde in
forũ a magratib delatus est dumq
ubi nam cremãdus eẽt in quonem
ueisset aliiq ĩ curia ubi occisus e¬
rat alii in cella iouis dice̾nt subito
duo uiri ignoti succinti gladiis et
Iacula bina gescantes ardentib cere¬
is igne acceso dirremut litẽ secuti¬
ꝙ om̃es quasi diuinitus p̃mõstratã
uiam multi hostes multi arma
quibus ornati aduen̾ant flammis
Imece p̾cipue uetãm qui sub illo uicto¬
riosissime militarat quasi iam acͥus
uale dic̾õnt illo extincto qui summũ
fuerat decus armoꝵ matrone eciã
sua in ignẽ et filioꝵ armanienta iac¬
tabant luetus ingens fuit nõ Roma
contino noctibus pio officio freq̃n¬

Expanded text:
 et preterea iusiurandum, quo se omnes pro salute eius obligaverant, ut evidentius non modo cedis, sed periurii scelus esset. Pari compendio permissum est munera ad funus ex more ferentibus, ut sine ordine, quo quisque vellet in itinere, suum munus in campum ipsum Martium deferret. Inde in forum a magistratibus delatus est; dumque, ubinam cremandus esset, in questionem venisset, aliique in curia, in qua occisus erat, alii in cella Iovis dicerent, subito duo viri ignoti, succincti gladiis et iacula bina gestantes, ardentibus cereis igne accenso, diremerunt litem, secutique omnes quasi divinitus premonstratam viam, multi vestes, multi arma, quibus ornati advenerant, flammis iniecere, precipue veterani, qui sub illo victoriosissime militarant, quasi iam armis vale dicerent, illo extincto, qui summum fuerat decus armorum. Matrone etiam sua in ignem et filiorum ornamenta iactabant. Luctus ingens fuit, non Romacontinuis noctibus pio officio frequen
Abbreviated transcription (Latin):
Iube et labiens cesis .xͫ. hostiũ
fusis aliis ac fugatis .l. ꝑditis
in castra iegreditur. liiiiᵒⁱ. elepha¬
tibus captis armatis more soli¬
to et curribus instructis quos
eodem qͦ capti erat ornatu aute
opidum capson ad duci iussit
hoc intendens si forte ungilius
loci custos et qui secũ erãt exẽpͦ
snoꝵ moti ab insita obstinatõe
de sistere et ad re cransue uelle

Expanded text:
Iube et Labieni, cesis X millibus hostium, Iube et Labieni, cesis X millibus hostium, fusis aliis ac fugatis, L de suis in castra regreditur, LIIII elephantibus captis, armatis more solito et turribus instructis; quos eodem, quo capti erant, ornatu ante oppidum Tapson adduci iussit, hec intendens, si forte Virgilius, loci custos, et qui secum erant, exemplo suorum moti, ab insita obstinatione desistere et ad se transire vellent;
Abbreviated transcription (Latin):
militis quinte legioĩs / Nam dũ
pugretur et leno in cormi ele¬
phas uulu̾atus et dolore uul¬
neris rrutatꝰ forte mermen
in lipam irruisset et sbseratũ
pedibus ac mole corꝑis oppͥssũ
et magnis scridoribus t̾ritũ
conficet᷑ honendo spͤtaculo ad
miam motus scricto gladio ac¬
cuunt laturus opem seram
licet iam en ille miẜ expua¬
u̾at ¶ Cui nõ elephas se se
ferro peti uidit omisso cadaue
u̾sus in militem ꝓboscde circũ¬
uentũ in altũ extrilit, Sensit
niles ubi eẽt ⁊ sibi aut unilit
agendũ aut unilitꝰ moriendũ
eẽ cogͦuit gladio igitᵃᵉ que in
manibus hebat ꝓboscide bellue
uinculũq suũ crebus repeti¬
tis ictibus ꝑ forat / quo uictus
elephas cruciatu spuit ad ter¬
ram militẽ incolumẽ et soliats
cum scridore ad compares beluas
cursu et tipido se cõuertit tantũ
ualet in ꝑiculis pntem et inte¬
ntũ aminũ here ¶ Cesar trma
castra hostiũ adeptus Scipioĩs

Expanded text:
militis quinte legionis. Nam dum militis quinte legionis. Nam dum pugnaretur, et levo in cornu elephas vulneratus, et dolore vulneris irritatus, forte inermem in lixam irruisset, et substratum pedibus ac mole corporis oppressum et magnis stridoribus territum conficeret, horrendo spectaculo ad misericordiam motus stricto gladio occurrit miles laturus opem, seram licet; iam enim ille miser expiraverat. Quum vero elephas sese ferro peti vidit, omisso cadavere, versus in militem proboscide circumventum in altum extulit. Sensit miles, ubi esset, et sibi aut viriliter agendum aut viriliter moriendum esse cognovit. Gladio igitur, quem in manibus habebat, proboscidem bellue vinculumque suum crebris et repetitis ictibus perforat; quo victus elephas cruciatu spuit ad terram militem incolumem, et solito cum stridore ad belluas compares cursu rapido se convertit. Tantum valet in periculo presentem et interritum animum habere. Cesar trina castra adeptus, Scipionis,
Abbreviated transcription (Latin):
dolore inflamatis et in cede obser¬
natis ac rabidis nõ modo ꝑ sua¬
deri ut hostibus ꝑcerent nõ potuit
ausi fuerant frenantes impetum
cissmmã inflictis Guliu̾bus occide¬
nunt in quibus fuit sullius ruffꝰ
q̃storuis qui a milite iaculo tra¬
iectus interiit nec nõ et pompeiꝰ
Ruffus brachiu gladio ꝑcussus oc¬
cidebatur insi ad Cesarem confu¬
gisset cantrs tamq indomicus
militũ ardor erat canta exme¬
moria gescaꝵ ieꝵ confidentia
ac peccandi licentia canta ex
odio iesistentiũ cruonis sicis ut
multi eid cerriti senatores et
romant equites campis excedent
ne in simle distrimen maden̾e
Quin et ape cesar ꝓ missis int̾¬
cessit ageus q nõ y imꝑio sed
auncs p̾cibus ne ꝑuent nichil
obtinuit ad unũ mexpiabili
odio cesi omes, hic belloꝵ aut¬
liũ fuictus erat huc crudelitas
illinc mors ¶ Ron est bisa
stͥptoribꝰ autiquis nec michi
eciã uidet᷑ silentio p̾t̾emnda
intꝰ hos motus ueteram uirtus

Expanded text:
dolore inflammatis et in cedem obstidolore inflammatis et in cedem obstinatis ac rabidis non modo persuaderi, ut hostibus parcerent, non potuit, ausi fuerant, frenantes impetum tissimam, inflictis vulneribus occiderunt. In quibus fuit Iulius Rufus questorius, qui a milite iaculo traiectus interiit, nec non et Pompeius Rufus brachium gladio percussus occidebatur, nisi ad Cesarem confugisset. Tantus tamque indomitus militum ardor erat, tanta ex memoria gestarum rerum confidentia ac peccandi licentia, tanta ex odio resistentium cruoris sitis, ut multi exemplo territi senatores et romani equites campis excederent, ne in simile discrimen inciderent. Quin et ipse Cesar pro miseris intercessit, agensque non pro imperio, sed amicis precibus, ne perirent, nichil obtinuit: ad unum inexpiabili odio cesi omnes. Hic bellorum civilium fructus erat: hic crudelitas, illic mors. Non est visa scriptoribus antiquis, nec michi etiam videtur silentio pretereunda inter hos metus veterani virtus
Abbreviated transcription (Latin):
felicitatis equoq calcaribus adacto
puimus in hosciũ pͥncipes ĩuehit᷑
Impetus q a dextro cornu in ele¬
plantes a sagittariis ⁊ fũdatonbꝰ
frns beluas ĩ exꝑtas et tm̃ a silua
ueientes au̾tit retro in suos secuta
est fuga equitũ manroꝵ eodõq
ipetu occupatũ uallu Sapionis
ꝑ Cesarianos cuscodibus int̾fectis
aut fugatis et iam copiis eis ꝑ
camyos effusis ac deiectis fugãq
petentibus, Cesaree legiones iise¬
ente nichil laxamnẽti nullũq iespi¬
randi spatiũ dedere Illi alia castra
petentes ut ibi se reꝑatis aminis
tuerent᷑ nbi nuillũ illic nel duce
uel p̾sidium uideuñt iam deffe¬
sioiis spe amisa arma magna
ex ꝑte ꝓicuit ut expediciores ad
castra Regis enaderent quo cum
uenissent ea quoqẜ fugato rege a
esananis capta cospicuit eu de¬
posita spe salutis quendã ĩ locũ
editũ respicĩt atq inde saluta¬
tionem nilitare armor que
ꝓfuit militibus ueteranis ira et

Expanded text:
felicitatis equoque calcaribus adacto, felicitatis equoque calcaribus adacto, primus in hostium principes invehitur. Impetus a dextro cornu in elephantes a sagittariis et funditoribus factus belluas inexpertas et tantum a silva venientes avertit retro in suos. Secuta est fuga equitum Maurorum, eodemque impetu occupatum vallum Scipionis per Cesarianos, custodibus interfectis ac fugatis; et iam copiis eius per campos effusis ac deiectis, fugamque petentibus, cesaree legiones insecute nichil laxamenti nullumque respirandi spatium dedere. Illi alia castra petentes, ut ibi se, reparatis animis, tuerentur, ubi nullum illic vel ducem vel presidium viderunt, iam defensionis spe amissa, arma magna ex parte proiiciunt, ut expeditiores ad castra regis evaderent. Quo quum venissent, ea quoque, fugato rege, a Cesarianis capta conspiciunt. Tum, deposita spe salutis, quemdam in locum editum se recipiunt, atque inde salutationem militarem armorum, que profuit. Militibus veteranis ira et
Abbreviated transcription (Latin):
re ꝑauẽturũ nuc egredi nũc Reg̾d
ucruqꝙ sine ordine / hoc ip̃e p̾ͥmus
post alii atq alii ꝑpenderut ¶ Ita¬
q legati euocatiq qui in castris
erant/ Ce sarem adeut/ et da inqͥut̃
Imꝑator pugne signũ ne dubita
uinanius had dubie si pugna¬
mus Resistente Cesare inflamatis
de sideriis militu atꝙ atie sustẽtãte
ac fremente et subinrde exclamate
nõ sibi placere eruptione pugͣri
fcuis en erat iam ad bella cucca¬
cior ⁊ aliquid de illa sua nali
illa fortuna tot et cantis uictoiis
fatigata de sereret dum sic igitur
impetũ frenat ac compͥmt repẽ¬
te ꝙ nullo umꝙͣ p̾lio audicum
erat corni ab alco imꝑatoris in¬
uissit classicũ insonint quo uiniu̾¬
sis ex̾citus anectus signa mad¬
uersos ferre ceꝑat clencunioibꝰ
ligua et maint ne quiꝙͣ iemtenti¬
bus Gensit Cesar pugne horam
aduenisse et accensos in pugnã
u̾bis cohercere fuistra ẽẽ et ip̃e
igitur frena laxauit datoq sigᵒ

Expanded text:
re paventium nunc egredi, nunc regredi, re paventium nunc egredi, nunc regredi, utrumque sine ordine. Hoc ipse primus, post alii atque alii perpenderunt. Itaque legati evocatique, qui in castris erant, Cesarem adeunt: Et da, inquiunt, imperator, pugne signum, nec dubita. Vincimus haud dubie, si pugnamus. Resistente Cesare inflammatis desideriis militum, atque aciem sustentante ac fremente, et subinde exclamante non sibi placere eruptione pugnari factus enim erat ab bella cunctantior et aliquid de illa sua naturali illa fortuna tot et tantis victoriis fatigata desereret, dum sic igitur impetum frenat ac comprimit, repente, quod nullo unquam prelio auditum erat, cornu ab altero imperatoris iniussu classicum insonuit, quo universus exercitus arrectus signa in adversos ferre ceperat, centurionibus lingua et manu nequicquam renitentibus. Sensit Cesar pugne horam advenisse et accensos in pugnam verbis coercere frustra esse: et ipse igitur frena laxavit, datoque signo
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ equo in loco ordinatis aciebus illos
ad plui Inuitabat expectabat q eos
usqy ad uesꝑam ubi illos bidet ꝑtina¬
cit᷑ recusare sub noctẽ in castra Reu̾¬
titur. discedens aut insectante eum
la bieno fugato tam̃ nec insequi desis¬
tente Imꝓbo quidem tranffuga et
malo hostes iam inde digressos et
facis p̾mentib ad capson castͣ hẽn¬
tes inueit ad pugnõ dispoĩtos et
aciem Instruentes Instruit et ip̃e
suã aciem cõfestim omi arte qua ꝑ
sumiũ ducem instrui aties ulla põt¬
¶ Quin eciam ex equo descendẽs int̾
põs pedites pedes ambulabat acq
omes ⁊ singlos u̾bis ꝓ tempore bie¬
iuibus sed efficacissimĩs tabat oro
uos aiebat uetãnor uirtutẽ eniu¬
lamini et eoꝵ fomẽ tot ꝑtam uic¬
toriis posside̾ intimum hec uictoria
gliosos uos faciet ac famosos hec
et similia loqũs exatum abiendo
et semꝑ oculos hñs ad castra hosti¬
um adu̾tit illos crepidare et mo¬

Expanded text:
, equo in loco ordinatis aciebus, illos , equo in loco ordinatis aciebus, illos ad prelium invitabat, expectabatque eos usque ad vesperam: ubi illos videt pertinaciter recusare, sub noctem in castra revertitur. Discedens autem, insectante eum Labieno, fugato tamen nec insequi desistente, improbo quidem transfuga et malo, hostes iam inde digressos, et, fatis prementibus, ad Tapson castra habentes invenit, ad pugnam dispositos et aciem instruentes. Instruit et ipse suam aciem confestim omni arte, qua per summum ducem instrui acies ulla potest. Quin etiam ex equo descendens inter ipsos pedites pedibus ambulabat, atque omnes et singulos verbis pro tempore brevibus, sed efficacissimis, hortabatur. Oro vos, aiebat, veteranorum virtutem emulamini, et eorum famam tot paratam victoriis possidere nitimini. Hec victoria gloriosos vos faciet ac famosos. Hec et similia loquens exercitum ambiendo, et semper oculos habens ad castra hostium advertit illos trepidare, et mo
Abbreviated transcription (Latin):
excituu ut et pedites disc̾ent ubi¬
nam armati etiam uulnãti possent
et equi horrifice bellue assuescent
et horrere desm̾ent atq ita effañ
ut formidabile ammal maib ꝑ¬
tractatu int̾ q equos uersatũ ꝓspec¬
ta sua tarditate Gilescet ¶ Illud̃ qͦ
ꝙẜ ꝓuidentissum ducis augebat cu¬
ram ꝙ insidiosissima cũ gente Rẽ
gerebat assuetus dimicare cũ gal¬
lis aptis homibus ⁊ insidiar nes¬
cis nec frandibus sed uirtute bel¬
lantibus tiebat ne militũ suoꝵ
quorꝭ uirtuti satis fidebat cucũs¬
pectio ꝯͣ insolicũ genus hostis nõ
sufficẽt ¶Ideoq quotidie ꝑ exꝑi¬
entiam circũducebat ut dicent
hostũ mores noste ꝙͣ du̾si essent
ab antiquis hostibus discent sẽ¬
per intentis anmis ẽẽ om̃ia
circũspice̾ ⁊ cau̾e has inter ducis
curas atq ex̾citia ĩa supp̃me pugne
tempus appiiquabat ¶ Et pͥm̃o
quidem Cesar ex̾citum diligent̾ ins¬
triuetum secus hostui castra deduxpit¬

Expanded text:
exercituum, ut et pedites discerent, ubiexercituum, ut et pedites discerent, ubinam armati etiam vulnerari possent, et equi horrifice bellue assuescerent, et horrere desinerent; atque ita effectum est, ut formidabile animal manibus pertractatum interque equos versatum, prospecta sua tarditate, vilesceret. Illud quoque providentissimi ducis augebat curam, quod insidiosissima cum gente rem gerebat, assuetus dimicare cum Gallis, apertis hominibus et insidiarum nesciis nec fraudibus, sed virtute bellantibus. Timebat, ne militum suorum, quorum virtuti satis fidebat, circumspectio contra insolitum genus hostis non sufficeret, ideoque quotidie eos per experientiam circumducebat, ut discerent hostium mores nosse, quam diversi essent ab antiquis hostibus, discerent semper intentis animis esse, omnia circumspicere et cavere. Has inter ducis curas atque exercitia iam supreme pugne tempus appropinquabat. Et primo quidem Cesar exercitum diligenter instructum secus hostium castra deduxit, et
Abbreviated transcription (Latin):
fortũã Reliquias pompeianor
ꝑtiũ campis explicuerat ut eas
ultima falce demetẽt/ hoc tẽpore
multi fuerũt insultus labiem ⁊
Afframi nõ sine ꝑiculo multa
Cesaris uigilantia iugis ꝙ sol¬
licitudo ĩ docendo mimitissima qͦ¬
ꝙ milicie ⁊ milites eciam uete¬
ranos et Rebus ĩ maximis cõꝓ¬
batos nõ quasi imꝑator sed qua¬
si mag̃r ludi armor quorum
magister n̾e om̃iu sũmus fuit
Solliatabat em̃ eiub animũ suoꝵ
ꝙ hostui condicio timebãt em̃ eqͥtes
pugnã ꝓpt̾ equors iactutã quos hos¬
tes sagittis occidebãt et pedites fo¬
mano more armati et armoꝵ mole
pgranati lenis armature hosciũ
uelocitate fatigabant᷑ timebanit᷑ eciõ
elephances cam a peditibus ne pro¬
culcarentur ꝙͣ ab equitibus ꝙ eoꝵ
sc̾dorem ac odorem insolitũ equi
horrebat ¶ Sed huic ꝑti reme¬
dui adhibuerat adducendo elepha¬
tes incastra ⁊ aliquos in Italiaz
mittendo ad eruditionẽ nouorũ

Expanded text:
fortuna reliquias pompeianarum fortuna reliquias pompeianarum partium campis explicuerat, ut eas ultima falce demeteret. Hoc tempore multi fuerunt insultus Labieni et Afranii non sine periculo, multa Cesaris vigilantia iugisque sollicitudo in docendo minutissima quoque militie et milites etiam veteranos et rebus in maximis comprobatos, non quasi imperator, sed quasi magister ludi armorum, quorum magister vere omnium summus fuit. Sollicitabat enim eius animum suorum atque hostium conditio. Timebant enim equites pugnam propter equorum iacturam, quos hostes sagittis occidebant, et pedites more romano armati et armorum mole pregravati levis armature hostium velocitate fatigabantur. Timebantur etiam elephantes tam a peditibus, ne proculcarentur, quam ab equitibus, quod eorum stridorem atque odorem insolitum equi horrebant. Sed huic parti remedium adhibuerat adducendo elephantes in castra, et aliquos in Italiam mittendo ad eruditionem novorum
Abbreviated transcription (Latin):
cessit miratur huiꝰ saptor his¬
corie/ unde hoc ciui somano et
p̾ẜtim qui honores a populo ꝑͥ¬
cepisset / ad huc stance re pubta
Iube Regi barbaro pocius ꝙͣ imꝑa¬
tori Romam ex̾citus ꝑuisse mirũ
nõ intificor sed hand dubie uald
indies quãtum mͥ apperet ¶ Sci¬
pio eciã int̾ suos uiliscebat quod
ita esse seq̃ns quoq actus iudicio
ẽ Riempe iuba nõ n Aqͥnũ mõ
exignũ senatorẽ Iustu imꝑiu
cõfident excuit sed ĩmiscũ atq ar¬
rogans in ip̃m eciã Scipionem
nõ dicam imꝑatore eo tpre sed
p̾ter Imꝑiũ honorib gestis et
becustissime familie splendore
uen̾abilem qͥ cũ añ regis aduetũ
ueste purpurea ucẽtur dixit et
iuba uel dici fecit nõ dece̾ illum
et maiorib suis dissimilimꝰ qui
sibi eeñt Iubam u̾e hoc mͥ uide¬
or dicturus haud ꝙͣ ꝙͣ pari ami¬
cicia dignarentur sculta Res ꝓr¬
sus et mepta cũ Cesare illũ uel¬
le cõtende qui ꝑeret iube ¶ Iam

Expanded text:
cessit. Miratur huius scriptor hiscessit. Miratur huius scriptor historie, unde hoc civem romanum, et presertim qui honores a populo percepisset, adhuc stante republica, Iube regi barbaro potius, quam imperatori romani exercitus paruisse. Mirum, non inficior. Sed haud dubie valde in dies, quantum michi apparet, Scipio et inter suos vilescebat, quod ita esse sequens quoque actus indicio est. Nempe Iuba non in Aquinium modo, exiguum senatorem, iustum imperium confidenter exercuit, sed iniustum atque arrogans in ipsum etiam Scipionem, non dicam imperatorem eo tempore, sed preter imperium honoribus gestis et vetustissime familie splendore venerabilem. Qui quum ante regis adventum veste purpurea uteretur, dixit ei Iuba vel dici fecit, non decere illum et maioribus suis dissimillimus; qui, si ibi essent, Iubam, vere hoc michi videor dicturus, haudquaquam pari amicitia dignarentur. Stulta res prorsus et inepta, cum Cesare illum velle contendere, qui pareret Iube. Iam
Abbreviated transcription (Latin):
machinis ac balistis ascͥnperat
in ea obsidione ceꝑant Intrinse¬
a ut fit cum extriniseas alloqui
id ꝙ Cesari nõ molestũ erat co¬
gitanti quid boni ei colloqͥo messe
posẜ Rempe Regii eqͥtatus no¬
biliores filii eors qui uecibus ma¬
uni beneficiis obscͥcti fuerãt eoꝙ
et nomẽ ⁊ memoriam uiri illuis
amantes noctu pͥma facie mille
ul circiter cũ equis ac ẜuis suis
ii cesaris castra memib sicina
tr̃asfuge̾ quo tam insigni trasitu
nec ĩm̾ĩto ꝑturbatus Scipio et
qui secum erant ceꝑant obẜuare
ne id fieret dum int̾ea .m. aqui¬
nũ cũ. C. sacerna colloq̃nte adu̾¬
terunt misit q ad eum Scipio
nõ expedire eo tẽpore cũ hosti¬
bus colloqui, Ille nĩtium ꝑui¬
pedens cõtuãciter respondit Et
scabo inquit ad huc donec exple¬
am quod incepi tum Rex motus
uiatorem suũ misit qui audiẽte
colloquutore ei dicẽt ¶ Rex colloqͥ¬
um istud dampnat acq prohi¬
bet hoc audito paruit acq abs¬

Expanded text:
machinis et balistis astrinxerat. machinis et balistis astrinxerat. In ea obsidione ceperant intrinseci, ut fit, cum extrinsecis colloqui, idque Cesari non molestum erat cogitanti, quid boni ei colloquio inesse posset. Nempe regii equitatus nobiliores, filii eorum, qui veteribus Marii beneficiis obstricti fuerant, eoque et nomen et memoriam viri illius amantes, nocte prima mille vel circiter cum equis ac servis suis in Cesaris castra menibus vicina transfugere. Quo tam insigni transitu, nec immerito, perturbatus Scipio, et qui secum erant ceperant observare, ne id fieret, dum interea M. Aquinium cum C. Saserna colloquentem adverterunt; misitque ad eum Scipio, non expedire eo tempore cum hostibus colloqui. Ille nuntium parvipendens contumaciter respondit: Et stabo, inquit, adhuc, donec expleam, quod incepi. Tum rex motus viatorem suum misit, qui, audiente collocutore, ei diceret: Rex colloquium istud damnat ac prohibet. Hoc audito, paruit atque abs
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ eqͥtatu ⁊ consupta tota leui ar¬
mature in Cesaris manus incide¬
rent multi tam̃ in dies in ex̾atu
hosciũ ad cesaris castra trasibat
sieut aut hac uia eis excitus
augebatur sic alt̾a minuebatur
qm̃ multos ⁊ noĩatos seu seditio¬
sos seu Rapaces seu iifidos seu
aliter Inutiles bello uello notatos
infanna a se suo ꝙ excitu abdica¬
uit atq abire confestim iussit
ex affrica centurionib traditos
qui eos nõ inisi cum singulis ẜuis
seꝑatim in nauibus asportandos
ĩ pon̾ent dum hec in Romanoꝵ
ex̾citibus fierent ¶ Detuli ĩ suã
patam missi fama Cesaris cucta
bellare usꝙ adeo ut armis ar¬
reptis contra Regem absentem
agere p̾sum̾ent quod ille audiẽs
neccesse hũit ꝑtem suor auxili¬
ors que in Cesarem cõparuerat ꝓ
Regni deffensione Remitte/ Obside¬
uubemq regio getulico p̾sidio te¬
nebatur ⁊ qñatum intelligi datur
Sapionis ac regiis castris Iuc¬
taerat/ eamq ⁊ aggeribus ac

Expanded text:
eorum equitatu, et consumpta tota levi areorum equitatu, et consumpta tota levi armatura, in Cesaris manus inciderent. Multi tamen in dies de exercitu hostium ad Cesaris castra transibant. Sicut autem hac via eius exercitus augebatur, sic altera minuebatur, quoniam multos et nominatos seu seditiosos, seu rapaces, seu infidos, seu aliter inutiles bello viros, seu notatos infamia ab se suoque exercitu abdicavit, atque abire confestim iussit ex Africa centurionibus traditos, qui eos nonnisi cum singulis servis separatim in navibus asportandos imponerent. Dum hec in Romanorum exercitibus fierent, Getuli in patriam suam missi fama Cesaris cuncta bellare usque adeo, ut, armis arreptis, contra regem absentem agere presumerent; quod ille audiens necesse habuit partem suorum auxiliorum, que in Cesarem comparaverat, pro regni defensione remittere. Obsideurbem, que regio Getulico presidio tenebatur, et, quantum intelligi datur, Scipionis ac regiis castris iuncta erat, eamque et aggeribus et
Abbreviated transcription (Latin):
hominũ multitudĩe uerum nõ in
numo sed in uiutute militũ uicto¬
ria ⁊ belli gloria sita est diu
expͨtatus igitur cũ fuisset ad¬
uentus mag̃na cũ spe atq opinio¬
ne Romanoꝵ moy ut uenit qui
scupori fu̾ãt cepit ẽẽ ꝯtemptui
fecitꝙ p̃ñtia quod solita ẽ auc¬
toritatem et famã regis inuni¬
nuit Cesar uero ubi coactis unũ¬
i locum om̃ib hosciũ copiis ĩtel¬
lexit nullã bello ãplius mo¬
ram fore om̃i spe sed ad bellũ
parat contigit q in Cesare cum
legionib ꝓ gresso iuba ⁊ chcipio
smil ⁊ labienus summa ui eqͥtatũ
eius inuade̾nt qd ille sentiẽs ex
itine̾ uersis Recro copiis iam terga
uertentibus opem culit qua fu.¬
mati rescit̾unt ⁊ Numidas ĩseq̃n¬
tes mutato statu p̾lii fuderunt
mltis ꝙ eors cesis in castra cõfu¬
ge coegeuũt ⁊ insi nox suꝑueiẽs
pulus q uento Galido impulsꝰ
pugnãtib obscitisset parũ affuit
qͥn iuba cũ labieno opp̾sso om̃i

Expanded text:
hominum multitudine. Verum non in hominum multitudine. Verum non in numero, sed in virtute militum victoria et belli gloria sita est. Diu expectatus igitur quum fuisset adventus magna cum spe atque opinione Romanorum, mox ut venit, qui stupori fuerat, cepit esse contemptui, fecitque presentia, quod solita est: auctoritatem et famam regis imminuit. Cesar vero, ubi, coactis in unum locum omnibus hostium copiis, intellexit nullam bello amplius moram fore, omni ope se ad bellum parat. Contigitque, ut, Cesare cum legionibus progresso Iuba et Scipio simul et Labienus summa vi equitatum eius invaderent. Quod ille sentiens, ex itinere versis retro copiis iam terga vertentibus, opem tulit, qua firmati restiterunt, et Numidas insequentes, mutato statu prelii, fuderunt, multisque eorum cesis, in castra confugere coegerunt; et nisi nox superveniens, pulvisque vento valido impulsus pugnantibus obstitisset, parum abfuit, quin Iuba cum Labieno, oppresso omni
Abbreviated transcription (Latin):
bus signũ dedit ⁊ in illũ miue¬
rent quo ocaso Reliquos uet̾anos
et tỹronib segregatos ⁊ suppliciis
multis affectos iussit int̾fia in¬
fando scelere maculatos ⁊ sangiuẽ
quium impiiguatos uocans tỹro¬
nibus uelut Innocentib uitam liqͥt
eos q suis legioib ascͥbi Turbotꝰ
hac re Cesar/ Cum in pñs aluid
nõ poss in eos qͥ cũ nauib logis
ad maris custodiam deputati erãt
iram effudit et eos graui nota.¬
segnitie nauis illa cũ militibus
suis ĩ potestatẽ hostui uenisse ui¬
debatur his diebus portentum
ad mirable in Cascris Ce saris
accidit nocturno tpr̃e inuibus
lapideo ymbre diffusus ẽ smil¬
q legionis unius telor sumita¬
tes a nenne ĩmissus ignis ꝯcre¬
mauit Iuba rex qui dudũ op¬
cauãt in ꝑtem belli uenire et
copias suas cum Sapione cõuĩ¬
gere sed bellis ꝓpris Regmiꝙ
laboribus reuocatus ceptis absti¬
terat uenit tandem cũ ingenti

Expanded text:
ibus signum dedit, ut in illum irrueibus signum dedit, ut in illum irruerent. Quo occiso, reliquos veteranos a tironibus segregatos et suppliciis multis affectos iussit interfici, infando scelere maculatos et sanguine civium impinguatos vocans; tironibus, velut innocentibus, vitam liquit, eosque shac de re Cesar, quum in presens aliud non posset, in eos, qui cum navibus longis ad maris custodiam deputati erant, iram effudit, eosque gravi infasegnitie navis illa cum militibus suis in potestatem hostium venisse videbatur. His diebus portentum admirabile in castris Cesaris accidit: nocturno tempore nimbus lapideo imbre diffusus, simulque legionis unius telorum summitates a nemine immissus ignis concremavit. Iuba rex, qui dudum optaverat in partem belli venire et copias suas cum Scipione coniungere, sed bellis propriis regnique laboribus revocatus ceptis abstiterat, venit tandem cum ingenti
Abbreviated transcription (Latin):
ficio tibi grãs ago qui michi et pe¬
cuam offeras ꝙͣ dare nuillo Iure
possis eriꝑe et fortassis hoc bene¬
fico tuo uterer insi flagitiũ illi
ingens et munẽ ip̃o magis ma¬
nus ẽẽt ad imxtũ quomõ em̃ ego
contͣ Imꝑatorem meũ cesarem
a quo bellicis honorib honestatꝰ
sum cont᷑ ꝙ illũ ex̾citum ꝓ ciuus
uictoria et głia xxxui. annos et
es ampluio dec̾taui arma portarẽ¬
les audire istud faces et uala ce
hortor ut desmas ⁊ moepto inuti¬
so pedem retrahas/ Nam si nescis
contra quẽ ducẽ cont̃ꝙ quẽ ex ci¬
tami pugnes exꝑiri Iam nũc potes
Sume de tius om̃ib cohorto unam
quatuq indicas firmiorem Ego &.
Comilitomibus meis nũc captiuis
tiris.x. solos eligam Iube nos cõ¬
fligõ tuꝙ ĩparis p̾sii spͣtator. ex eũe¬
tunidica quid tibi de copiis tuis
omibus de ꝙ belli exitu sic ep¬
dum hec cum Centurio aliter ac
sꝑabat constanti uultu atq ammo.
et clara uoce dixisset qratus et
cõtͥstatus Scpio suis centurnom¬

Expanded text:
ficio tibi gratias ago, qui michi et pecuniam offeras, quam dare nullo iure possis eripere; et fortassis hoc beneficio tuo uterer, ni flagitium illi ingens et munere ipso maius esset admixtum. Quomodo enim ego contra imperatorem meum Cesarem, a quo bellicis honoribus decoratus sum, contraque illum exercitum, pro cuius victoria et gloria XXXVI annos et eo plus decertavi, arma portareles audire, istud faceres, et valde te hortor, ut desinas et incepto inutili pedem retrahas. Nam si nescis contra quem ducem contraque quem exercitum pugnes, experiri iam nunc potes. Sume de tuis omnibus cohortem unam, quamcumque iudicas firmiorem: ego de commilitonibus meis, nunc captivis tuis, X solos eligam. Iube nos confligere, tuque imparis prelii spectator ex eventu iudica, quid tibi de copiis tuis omnibus deque belli exitu sit sperandum. Hec quum centurio aliter ac sperabat constanti vultu atque animo et clara voce dixisset, iratus et contristatus Scipio suis centurion
Abbreviated transcription (Latin):
I audire difficile est / uictor ce¬
sar Romã rediit felix meo Iudico
quida uir felicitate bellica et se¬
cundũ seculũ loquor si patrie hos¬
tes tantũ nõ et prĩam uiciss ea
certe suit necundia eaq comain
moris obẜnantia ut tm̃ de hostib
c̾umpharet / et int̾fectoꝵ se duce

Expanded text:
sed audire difficile est, victor Cesed audire difficile est, victor Cesar Romam rediit, felix meo iudicio quidem vir felicitate bellica, et secundum seculum loquor, si patrie hostes tantum, non et patriam vicisset. Ea certe fuit verecundia eaque romani moris observantia, ut tantum de hostibus triumpharet, et interfectorum, se duce,
Abbreviated transcription (Latin):
eam urbem cõmemoraint et anti¬
qua et noua In fine eos arguit
canꝙͣ mala ꝓ bonis om̃i tempore
redidissent in pace seditiosi in
bello autẽ ignam ꝙ Guens põ¬
penis a dolestens eoꝵ fretus au¬
uilio cesis cuiib agros et uicina
se fasces et Imꝑiũ succepisset
ip̃e Regio tene̾t quid em̃ cͤdet¬
ne forsitan hispaleñ romanos
an extincto Cesare qui mortalis
nes que nõ tm̃ hispalaneñ resiste
sed celum ip̃m dirne suit potetes
quo in u̾bo nõ solum illa ĩ est alti¬
tudo que om̃ib patz sed illa etiã
occultior ꝙ restence dis uirs Romais
nõ om̃es sed suas tm̃ dimin̾at legi¬
ones quãt reliquas nullius p̾cii
et ne memoiͬa quida dignas con¬
seat mlta hee historie in loco scͥp¬
toꝵ uicio cõfusa p̾tereo ad sine ꝓpe¬
rans / hic ergo belloꝵ cuuliũ in
hispania finis esto a
is tot bellis oxactis tot la¬
borib ex auelatis quos ne¬
du pati s sc̾bere sed legere

Expanded text:
eam urbem commemoravit, et antieam urbem commemoravit, et antiqua et nova. In finem eos arguit, tamquam mala pro bonis omni tempore reddidissent, in pace seditiosi, in bello autem ignavi; quod Gneus Pompeius adolescens eorum fretus auxilio, cesis civibus, agros et vicinia se fasces et imperium suscepisset, ipse regimen teneret. Quid enim? crederentne forsitan Hispalenses RomanoAn extincto Cesare, qui mortalis nes, que non tantum Hispalensibus resistere, sed celum ipsum diruere sint potentes? Quo in verbo non solum illa inest altitudo, que omnibus patet, sed illa etiam occultior, quod in recensendis viribus romanis non omnes, sed suas tantum dinumerat legiones, quasi reliquas nullius pretii, et ne memoria quidem dignas censeat. Multa hoc historie in loco scriptorum vitio confusa pretereo ad finem properans. Hic ergo bellorum civilium in Hispania finis esto. Caput 27 His tot bellis exactis, tot laboribus exantlatis, quos nedum pati, sed scribere, sed legare,