comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cie dimicassent hortabatur ut ueteranoꝵ uirtutem emularentur. co¬
rumq fimam. nomen locoꝵ ꝗ uictoriam partm cuperent possdere.
Itaq ĩ circũeundo exercitum ammaduertit hostes contra uallum tre¬
padare: atq ultro citroq pauidos concursare & modo se intra portas
recipere modo ĩ constanter ĩmoderareq prodire: Cumq idem a plu¬
ribus ammaduerti ceptum esset subito legati euocatiq obsecrare cȩsa¬
rem ne dubitaret signum dare: uictoriam sibi propriam adiis ĩ morta¬
libus portendi. Dubitante cesare atq corum stucho cupiditatiq resi¬
stente. sibiq eruptione pugnari non placere clamitante: & etiam atq
etiam aciem substentante subito dextro cormi in iussycȩsaris tubi¬
cem nlubus coactus canere cepit. Quo facto ab uniuersis cohortibuis
signa ĩ hostem cepere inferri. Cum centuriones pectore aduerso resi¬

Expanded text:
cie dimicassent, hortabatur ut veteranorum virtutem aemularentur eocie dimicassent, hortabatur ut veteranorum virtutem aemularentur eorumque famam, locum, nomen victoria parta cuperent possidere. § 82 Itaque in circumeundo exercitu animadvertit hostis circa vallum trepidare atque ultro citroque pavidos concursare et modo se intra portas recipere, modo inconstanter immoderateque prodire. Cum idem a pluribus animadverti coeptum esset, subito legati evocatique obsecrare Caesarem ne dubitaret signum dare: victoriam sibi propriam a dis immortalibus portendi. Dubitante Caesare atque eorum studio cupiditatique resistente sibique eruptione pugnari non placere clamitante, etiam atque etiam aciem sustentante, subito dextro cornu iniussu Caesaris tubicen a militibus coactus canere coepit. Quo facto ab universis cohortibus signa in hostem coepere inferri, cum centuriones pectore adverso resi
Abbreviated transcription (Latin):
bet post hostium tergum ꝗͣ maxime ad lit̾us appelli: signumq suum
obseruare. Quo signo dato subito clamore facto ex improuiso hostib
aduersis incuterent terrorem. ut ꝑturbati ac perterriti respicere post
terga cogerentur. Quo postꝗͣ cęsar peruenit & aduertit aciem ꝓuilo
Scipiomis contra elephantos dextro sinstroq cornu collocitam & nihi¬
lominus partem militum contra se grauiter munire ipe acie tripliciteͣ
collocata legione.xͫ. secundaq dextro cornu. uiiiꝰ. & .xiiiiꝰ. sinistͦ
oppositis quinq legionibus ĩ.iiiiꝰ. acie ante ipa cornia quinis cohorti¬
bus contra bestias collocatis sagiptariis funditoribus in utrisq cornib
dispositis leuiq armatura inter equites interiecta ip̃e pedibus circum
milites concursans uirtutesq ueteranoꝵ preliaq superiona commemonĩs.
blandeq appellans animos eorum excitabat. tyrones autem ꝗ nuĩꝗͣ in a¬

Expanded text:
bet post hostium tergum quam maxime ad litus appelli signumque bet post hostium tergum quam maxime ad litus appelli signumque observare, quo signo dato subito clamore facto ex improviso hostibus aversis incuterent terrorem, ut perturbati ac perterriti respicere post terga cogerentur. § 81 Quo postquam Caesar pervenit et animadvertit aciem pro vallo Scipionis constitutam elephantis dextro sinistroque cornu collocatis, et nihilo minus partem militum castra non ignaviter munire, ipse acie triplici collocata, legione X. VII.que dextro cornu, VIII. et VIIII. sinistro oppositis, quintae legionis in quarta acie ad ipsa cornua quinis cohortibus contra bestias collocatis, sagittariis, funditoribus in utrisque cornibus dispositis levique armatura inter equites interiecta, ipse pedibus circum milites concursans virtutesque veteranorum proeliaque superiora commemorans blandeque appellans animos eorum excitabat. Tirones autem, qui numquam in a
Abbreviated transcription (Latin):
cus fidissimos suis rebus tabsianos & Uirgilium amuteret. confestĩ
Cesarem ꝑ superiora. loca consetutus mił. pas .xiiiͦ. a thabͥsobinis ca¬
stris consedit. Erat stagnum salinaꝵ inter quod & mare angustiȩ
quȩdam non amplius .M. & .u̾. passus intererant. Quas scipio ĩtrare.
& thapsitanis auxilium ferre conabatur. Quod futurum cȩsorem
non fefellerat. Nanq pridie in eo loco castello munito ibiq magno
bus circũmuniuit. Scipio interim exclusus ab incepto itinere supra
stagnum postero die & nocte confecta celo albestente non longea
castris presidioq qued supra commemorauimus . M . U. passus ad ma-¬
reuersus consedit & castra munire cepit. Quod postꝗ̃ cesari nuntiatũ
est: milite ab opere deducto castris prefidio asprenate proconsule cũ
legionibus duabus relicto ip̃e cum expedita copia in eum locum cita¬
tim contendit. classiłimq parte ad tapsum relicta reliquas nauesiu¬

Expanded text:
cus fidissimos suis rebus Thapsitanos et Vergilium amitteret, confestim cus fidissimos suis rebus Thapsitanos et Vergilium amitteret, confestim Caesarem per superiora loca consecutus milia passuum VIII a Thapso binis castris consedit. § 80 Erat stagnum salinarum, inter quod et mare angustiae quaedam non amplius mille et D passus intererant; quas Scipio intrare et Thapsitanis auxilium ferre conabatur. Quod futurum Caesarem non fefellerat. Namque pridie in eo loco castello munito ibique III cbus circummunivit. Scipio interim exclusus ab incepto, itinere supra stagnum postero die et nocte confecto, caelo albente non longe a castris praesidioque quod supra commemoravi MD passibus ad mare versus consedit et castra munire coepit. Quod postquam Caesari nuntiatum est, milite ab opere deducto, castris praesidio Asprenate pro consule cum legionibus duabus relicto ipse cum expedita copia in eum locum citatim contendit, classisque parte ad Thapsum relicta reliquas navis iu
Abbreviated transcription (Latin):
collem hostibus adadis se ad suos recipunt: Cesar in horim .x. cõmoratus
sicut erat ĩstrucius se ad sut castra recepit. omnibus in columibus in quo
prelio pacidiuis grauiter pilo ꝑ cassidem caput iedus compluresq ducesatq
iduersarios poterat ut in equum locum descenderent legiomiq periculũ
facerei neq ipe propius hostem castra ponere propter aquę pemeriam
se posse animaduerteret aduersarios non uirtute eoꝵ confidere sedaq¬
rum copia fretos despicere se intellexerit pridie noñ. aprilis.iii. uigilia
egressus ab aggar.XUi. mił pãs. nocte progressus ad tapsum ubi Uirgiliꝰ
cum grandi presicho preerat castra ponit. Oppidumq eo die comininire
cepit. locaq ilonea chortunaq complurai presiedlis oxcur it hostes ne infr
aut loca interiora capere possent. Scipio interim cognitis Cęsaris
consũ iis ad necessittitem adductis dimicandi ne ꝑ summum dede¬

Expanded text:
collem hostibus adactis se ad suos recipiunt. Caesar in horam X. commoratus, collem hostibus adactis se ad suos recipiunt. Caesar in horam X. commoratus, sicut erat instructus, se ad sua castra recepit omnibus incolumibus. In quo proelio Pacideius graviter pilo per cassidem caput ictus compluresque duces ac ne cogere adversarios poterat ut in aequum locum descenderent legionumque periculum facerent, neque ipse propius hostem castra ponere propter aquae penuriam se posse animadvertebat, adversarios non virtute eorum confidere sed aquarum inopia fretos despicere se intellexit, II Non. Apr. tertia vigilia egressus ab Aggar XVI milia nocte progressus ad Thapsum, ubi Vergilius cum grandi praesidio praeerat, castra ponit oppidumque eo die circummunire coepit locaque idonea opportunaque complura praesidiis occupare, hostes ne intrare ac loca interiora capere possent. Scipio interim cognitis Caesaris consiliis ad necessitatem adductus dimicandi, ne per summum dede
Abbreviated transcription (Latin):
sagiptarios funditoresq codem submutit. Quod ubi ceptum est fieri & eꝗs
concitatis Iuliani impetum fecissent pacidius suos equites ex porrigere cȩ¬
pit ĩ longitudinem ut haberent facultatem turmas iulianas cireunfundi
& nihi lominus forussime acerrimeq pugnare. Quodubi cesar animad¬
uertie . ccc. quos ex legionibus hibere expedieos consuenit ex proxima
biemis interim siuis equitaribus auxilia equestria mittere. sauciisq ac desa¬
tigatis integros recenioribusq uiribus equites submimstrare: Postꝗͣ equites
Iulian.cccc. uim hostium ad .iiiiͦͫ. mił. numero substinere non poterant.
& alȩui armatura numidiꝵ uulneraluntur minutatimq cedeliintur: Cę¬
sar alteram alam mutit qui satagentibus celeriter occurrerent. Quo facto
sui sublati umuersi ĩ hostes impressione facda in fuggim aduersarios dede¬
runt. multis occisis compluribus uulneratis insecuti ꝑ.ui. mił: pas. usq in

Expanded text:
sagittarios funditoresque eodem summittit. Quod ubi coeptum est fieri et equis sagittarios funditoresque eodem summittit. Quod ubi coeptum est fieri et equis concitatis Iuliani impetum fecissent, Pacideius suos equites exporrigere coepit in longitudinem, ut haberent facultatem turmas Iulianas circumfundi et nihilo minus fortissime acerrimeque pugnare. Quod ubi Caesar animadvertit, CCC, quos ex legionibus habere expeditos consuerat, ex legionebienus interim suis equitibus auxilia equestria summittere sauciisque ac defatigatis integros recentioribusque viribus equites sumministrare. Postquam equites Iuliani CCCC vim hostium ad IIII milia numero sustinere non poterant et ab levi armatura Numidarum vulnerabantur minutatimque cedebant, Caesar alteram alam mittit qui satagentibus celeriter occurrerent. Quo facto sui sublati universi in hostis impressione facta in fugam adversarios dederunt; multis occisis, compluribus vulneratis insecuti per III milia passuum usque ad
Abbreviated transcription (Latin):
consilio probato Martium crispum tribunum cum cohortibus & sagipt̃a
bus omnibus milites qui aut morbo impediti aut commeatu dato cum sigͥs
non potuerant ante transire in africam ad mił . iiii. equites ccce. fundi¬
tores sagiptarii q cc. uno commeatu Cęsari occurrunt. Itaq cum hisco¬
piis & omnibus legionibus eductis sicut erat instrucdus . uiii. mił. pas. a suis
sins castris a Scipionis uero .uiiiͬ. mił.pas. longe constuit in campo. Crat
oppidum infra castra scipionis nomine tegea. ab presidum eq̃strum
ab oppidi lateribus ip̃e legionibus ex castris edutlis atq iniugo inferiore
instructis non longiuis fere mille passus a sins munitiomibus progressus in acie
consticit. Postquam diutius in uno loco Scipio commorabatur & tempusdiei
motio consumebatur cęsir equitum turmas suoꝵ. iubet ĩ hostium eꝗiatũ
qui ad oppidum instatione erat facere impressionem: lȩuemq armaturã

Expanded text:
consilio probato Marcium Crispum tribus cum cohortibus et sagittariconsilio probato Marcium Crispum tribus cum cohortibus et sagittariibus omnibus milites qui aut morbo impediti aut commeatu dato cum signis non potuerant ante transire in Africam ad milia IIII, equites CCCC, funditores sagittariique mille uno commeatu Caesari occurrerunt. Itaque cum his copiis et omnibus legionibus eductis, sicut erat instructus, V milibus passuum ab suis castris, ab Scipionis vero II milibus passuum longe constitit in campo. § 78 Erat oppidum infra castra Scipionis nomine Tegea, ubi praesidium equestrab oppidi lateribus ipse legiones ex castris eductas atque in iugo inferiore instructas non longius fere mille passus ab suis munitionibus progressus in acie constituit. Postquam diutius in uno loco Scipio commorabatur et tempus diei in otio consumebatur, Caesar equitum turmas suorum iubet in hostium equitatum qui ad oppidum in statione erant facere impressionem levemque armaturam,
Abbreviated transcription (Latin):
lium ferre non auderent fortiter repugnante .s. cornelio euocato scipio¬
nis qui ibi preerat: atq multitudine circumuento interfectoq oppido pontur.
Atq ibi frumento exercitui dato postero die ad oppidum thebannam per¬
uenit. In quo considius ꝑ id tempus fuerat cum grandi presidio cohorte¬
q sua gladiatorum. Cȩsar oppidi natura perspectta atq inopia ab oppugi¬
tione eus deterritus protinus profectus circiter. mił. pas. uiiiͫ. ad aquam ft¬
cit castra. atq inde .iiii. uigilia egressus redit rursus ad ea castra quę
adaggar habuerat. Idem facit Scipio atq in antiqua castra copias redu¬
cit. Tabenenses interim qui sub ditione & potestate iube esse consuessent in
extrema euis regni regione maritima collocati intersecto regio presidio
legatos ad cęsarem mutunt. rem male gestam docent petunt orantq ut su
is fortimis . P. R. quod bene meriti essent auxilium ferret. Cęsar eorum

Expanded text:
lium ferre non auderent, fortiter repugnante P. Cornelio, evocato Scipiolium ferre non auderent, fortiter repugnante P. Cornelio, evocato Scipionis, qui ibi praeerat, atque a multitudine circumvento interfectoque oppidum potitur atque ibi frumento exercitui dato postero die ad oppidum Thysdram pervenit; in quo Considius per id tempus fuerat cum grandi praesidio cohorteque sua gladiatorum. Caesar oppidi natura perspecta aquae inopia ab oppugnatione eius deterritus protinus profectus circiter milia passuum IIII ad aquam facit castra atque inde quarta vigilia egressus redit rursus ad ea castra quae ad Aggar habuerat. Idem facit Scipio atque in antique castra copias reducit. § 77 Thabenenses interim, qui sub dicione et potestate Iubae esse consuesserent in extrema eius regni regione maritima locati, interfecto regio praesidio legatos ad Caesarem mittunt, rem a se gestam docent, petunt orantque ut suis fortunis populus Romanus, quod bene meriti essent, auxilium ferret. Caesar eorum
Abbreviated transcription (Latin):
agmen eius extremum carpere cepit. Atq ita lixaꝵ mercatoꝵq qui
plaustris merces portabant interceptis sarcinis addito animo propius au¬
dacuisq accedit ad legiones quod existimabat milites sub onere ac sub
sarcines defatigatos pugnare non posse. Quȩ res Cęsarem non fefellerat.
Nanq expeditos ex singulis legionibus tricenos militos esse uisserat. Ittiq eos
ĩ equitatum labieni ĩmissos turmis suorum suppetias mietit. Tum labienus
conuersis ȩquis signorum conspectu ꝑterritus turpissime contendit fugere
multis euis oxcisis compluribus uuleratis milites legionarii ad sua se reci¬
piunt signa atq iter inceptum ire cepere. Labienũm ꝑ uigum summum col¬
lis dextrorsus procul subsequi non destitit. Postꝗͣ cȩsar ad oppidum sarsurã
uenit inspectantibus aduersiriss interfecto presidio Scipionis cum suisauxi¬

Expanded text:
agmen eius extremum carpere coepit atque ita lixarum mercatorumque agmen eius extremum carpere coepit atque ita lixarum mercatorumque plaustris merces portabant interceptis sarcinis addito animo propius audaciusque accedit ad legiones, quod existimabat milites sub onere ac sub sarcinis defatigatos pugnare non posse. Quae res Caesarem non fefellerat: namque expeditos ex singulis legionibus trecenos milites esse iusserat. Itaque eos in equitatum Labieni immissos turmis suorum suppetias mittit. Tum Labienus conversis equis signorum conspectu perterritus turpissime fugere contendit. Multis eius occisis, compluribus vulneratis milites legionarii ad sua se recipiunt signa atque iter inceptum ire coeperunt. Labienus per iugum summum collis dextrorsus procul subsequi non destitit. § 76 Postquam Caesar ad oppidum Sarsuram venit, inspectantibus adversariis interfecto praesidio Scipionis, cum suis auxi
Abbreviated transcription (Latin):
pusde eorum uoluntate studioꝗ erga cęsarem transfugas suos ciues
facit certiores. Iubam regem celeriter cum copis suis anteꝙͣ cȩsaris pͣ¬
sidium eo ꝑueniret ad oppidum accurrisse atq adueniente multi¬
tudine circundata eo potitum omnibusq eius oppidi incolis ad unum
interfectis. dedisse oppidum diripiendum delendumq militibus. Cȩsar
interim lustrato exercitu ad xii. R. aprilis. postero die productis uni¬
uersis copis processus a sins castris. mił pas .u. a Scipionis circiter diũ
milium interiecto spatio in acie constict. Postꝗͣ satis duiq aduersarics
ad se ad dimicandum ĩ uitatossuꝑ sedere pugnę animaduertit reducit
copias. Postero he castra mouit atq ad oppidum sarsuram ubi Seipio
numidaꝵ habuerat presidium frumentumq comportauerat ire cõten¬
dit. Qued ubi labienus animaduertit cum equitatu leuiq armatura

Expanded text:
pus deorum voluntate studioque erga Caesarem transfuga suos civis pus deorum voluntate studioque erga Caesarem transfuga suos civis facit certiores Iubam regem celeriter cum copiis suis, antequam Caesaris praesidium eo perveniret, ad oppidum accucurrisse atque advenientem multitudine circumdata eo potitum omnibusque eius oppidi incolis ad unum interfectis dedisse oppidum diripiendum delendumque militibus. § 75 Caesar interim lustrato exercitum a. d. XII. Kal. April. postero die productis universis copiis progressus ab suis castris milia passuum V, a Scipionis circiter duum milium interiecto spatio, in acie constitit. Postquam satis diuque adversarios ab se ad dimicandum invitatos supersedere pugnae animadvertit, reducit copias posteroque die castra movet atque iter ad oppidum Sarsuram, ubi Scipio Numidarum habuerat praesidium frumentumque comportaverat, ire contendit. Quod ubi Labienus animadvertit, cum equitatu levique armatura
Abbreviated transcription (Latin):
gallos homines apertos minimeq insidiosos qui ꝑ uirtutem non per
dolum dimicare consuerunt. Tum autem erat ei laborandum ut
consuefticeret milites hostum dolos insichas artificiaq cegnosterent
quid sequi quid ue uitare conueniret. Itaq quo hȩc celeriuis concior¬
rent dabat operam ut legiones non uno loco contineret sed ꝑ causa
frumentandi huc atq illuc inptaret. ideoq quod hostium copias a se
suoq uestigio non discessiras existimabat. Atq post diem tertium
productis accuratius suas copias sicut instruxerat prope hostium castͣ
pretergressus e quo loco mutat ad dimicandum. Postꝗͣ eos ab horrere
uidet. reducit sub uesperum legiones in cafira. Legati interim ex op¬
pido uacra quod finitimum fuit Rere cuuis cęsarem potitum esse de¬
mõstrauimus ueniunt. petunt obsecrant. ut sibi presidium mitat
se res complures quȩ utiles bello sint ad ministraturos. Feridem tem¬

Expanded text:
Gallos, homines apertos minimeque insidiosos, qui per virtutem, non per Gallos, homines apertos minimeque insidiosos, qui per virtutem, non per dolum dimicare consuerunt; tum autem erat ei laborandum ut consuefaceret milites hostium dolos, insidias, artificia cognoscere et quid sequi, quid vitare conveniret. Itaque, quo haec celerius conciperent, dabat operam ut legiones non in uno loco contineret sed per causam frumentandi huc atque illuc rapsaret, ideo quod hostium copias ab se suoque vestigio non discessuras existimabat. Atque post diem tertium productis accuratius suis copiis sicut instruxerat, propter hostium castra praetergressus aequo loco invitat ad dimicandum. Postquam eos abhorrere videt, reducit sub vesperum legiones in castra. § 74 Legati interim ex oppido Vaga, quod finitimum fuit Zetae, cuius Caesarem potitum esse demonstravimus, veniunt; petunt, obsecrant, ut sibi praesidium mittat; se res compluris quae utiles bello sint sumministraturos. Per id tem
Abbreviated transcription (Latin):
transportari usserat. quos & miles nosceret: spetiemq & uirtutẽ bestę
cognosceret e cui parti corporis eius telum facile adigi posset oner¬
tusq ac loricatus elephanscum esset quę pars corporis eius nuda sine
tegmme relinꝗueretur ut eo tela conicerentur. preterea ut iumta
bestiaꝵ edorem stridorem & spetiem consuetudine captaꝵ nõ
reformidarent. Quibus ex rebus largiter erit consecutus. Nam
& milites bestias manibus ꝑtractabant earumq tarditatem cognoste¬
bant. equites q in eos pila p̃pilata coneciebant atq in cõsuetudinẽ
equos ip̃arum bestiarum adduxerat. Ob hac causas quas supra memo¬
raui sollicitabatur cȩsar tardiorꝗ & consideratior erat factus ex pristi¬
na bellandi consuetudine celeritateq excesserat. Hec mirum copias
enim habebat ĩ gallia bellare consuetas locis campestribus atq conera

Expanded text:
transportari iusserat, quos et miles nosset speciemque et virtutem bestiae transportari iusserat, quos et miles nosset speciemque et virtutem bestiae cognosceret et cui parti corporis eius telum facile adigi posset, ornatusque ac loricatus cum esset elephas, quae pars corporis eius sine tegmine nuda relinqueretur, ut eo tela coicerentur; praeterea ut iumenta bestiarum odorem, stridorem, spiritum consuetudine capta non reformidarent. Quibus ex rebus largiter erat consecutus: nam et milites bestia manibus pertrectabant earumque tarditatem cognoscebant, equitesque in eos pila praepilata coiciebant, atque in consuetudinem equos patientia bestiarum adduxerat. § 73 Ob has causas quas supra commemoravi sollicitabatur Caesar tardiorque et consideratior erat factus et ex pristina bellandi consuetudine celeritateque excesserat. Neque mirum: copias enim habebat in Gallia bellare consuetas locis campestribus et contra
Abbreviated transcription (Latin):
admodum tela mitterent precipit. Mirifice enim hostium leuisar¬
matura anxium exercitum nostrum atq sollicitum habebat. ꝗa
ut equites deterrebat prelium inire propter equoꝵ. interitum qđ
eos iaculis interficiebant & legionarium militem defatigabant proptꝰ
uelocitatem. Eniuis enim armaturę miles simulatq abhis insectatus
constiterat in eosq impetum fecerat. illi ueloci cursu facile perici
quodcunq prelium quotiens enit commissum equitatu suo sine legio¬
nario milite hostium equitatui lęuiq armature eorum nullo mõ
par esse poterat. Sollicitibatur autem his rebus quod non dum ho
eorum equitatu lęuiq armatura quę̧ erant mirifica si legiones quo¬
q accessissent. Accedehat eo etiam hȩc causa quod elephantoꝵ
magnitudo multitudoq militum animos detinebat in terrore. Cui
uni rei tamen inuenerat remedium. Namq elephantos ĩ yͥtaliam

Expanded text:
ad modum tela mitterent, praecipere. Mirifice enim hostium levis arad modum tela mitterent, praecipere. Mirifice enim hostium levis armatura anxium exercitum nostrum atque sollicitum habebat, quia et equites deterrebat proelium inire propter equorum interitum, quod eos iaculis interficiebat, et legionarium militem defatigabat propter velocitatem: gravis enim armaturae miles simul atque ab eis insectatus constiterat in eosque impetum fecerat, illi veloci cursu periculum faciquotienscunque proelium erat commissum, equitatu suo sine legionario milite hostium equitatui levique armaturae eorum nullo modo par esse poterat. Sollicitabatur autem his rebus, quod nondum legeorum equitatu levique armatura, quae erat mirifica, si legiones quoque accessissent. Accedebat etiam haec causa, quod elephantorum magnitudo multitudoque animos militum detinebat in terrore. Cui uni rei tamen invenerat remedium: namque elephantos ex Italia
Abbreviated transcription (Latin):
terga uertelunt. ac rursus ad aciem passim conuersis equis se colligebant
atq in spatio consequebantur & iacula ĩ legionarios coniciebant. Ita cȩ¬
sar modo procedendo modo resistendo tarduis itinere confecto noctis hora
prima omnes suos adunum ĩ castris ĩ columes sauciis.x. factis reduxit.
Labienus circiter . xcc. amissis multis uulneratis ac defessis in stando omni¬
bus ad suos se recepit. Scipio interim legiones productas cum elephantis
quos ante castra in acie terroris gratia ĩ conspectu cȩsaris colloca¬
uerat reducit ĩ castra. Cęsir contra eius modi hostium gnã copias
suas non ut imꝑator exercitum ueteranum uictoremq maximis re¬
bus gestis sed ut lanista gladiatores tyrones condocet facere quope¬
de se reciperent ab hoste & quemadmodum obuersi aduersariis
& in quantulo spatio resisterent modo procurrerent modo rece:¬
derent communicarenturq impetum ac prope quo loco & quem

Expanded text:
terga vertebant ac rursus ad aciem passim conversis equis se colligebant terga vertebant ac rursus ad aciem passim conversis equis se colligebant atque in spatio consequebantur et iacula in legionarios coiciebant. Ita Caesar modo procedendo modo resistendo tardius itinere confecto noctis hora prima omnis suos ad unum in castra incolumis sauciis X factis reduxit. Labienus circiter CCC amissis, multis vulneratis ac defessis instando omnibus ad suos se recepit. Scipio interim legiones productas cum elephantis, quos ante castra in acie terroris gratia in conspectu Caesaris collocaverat, reducit in castra. § 71 Caesar contra eiusmodi hostium genera copias suas non ut imperator exercitum veteranum victoremque maximis rebus gestis, sed ut lanista tirones gladiatores condocefacere; quot pedes se reciperent ab hoste et quem ad modum obversi adversariis et in quantulo spatio resisterent, modo procurrerent modo recederent comminarenturque impetum, ac prope quo loco et quem
Abbreviated transcription (Latin):
hosq iaculis conuulnerare satis esse. existimarent cefar intellexit nihil aliud
eos conari nisi ut se cogerent castra eo loco ponere ubi ommino aquę ni¬
hil esset ut exercitus eus ieunus qui .iiii. uigilia usq ad horam .x. diei
nihil gustasset ac iumenta siti perirent. Cum iam ad solis occasum esset¬
& non totos.c. passus ĩ horis. uiiͫ esset progressus equitatu suo propter equo¬
rum interitum extremo agmine remoto legiones inuicem adextremũ
agmen euocabat ita uim hostium placide leniterq procedens ꝑ legiona¬
rios milites commodius substinebat. Interim cquitatuum numidaꝵ copie
dextra sinistraq ꝑ colles precurrere coronęq ĩ modum cingere multitu¬
dine sua cesiris copias parsagmen extremum insequi cesaris interim nõ
amplius .iii. aut.iii. milites ueterani cum se conuertissent & pili uirib
contra ĩ numidas infertos coniecissent amplius duoꝵ milium ad unum

Expanded text:
equosque iaculis convulnerare satis esse existimarent, Caesar intellexit nihil aliud equosque iaculis convulnerare satis esse existimarent, Caesar intellexit nihil aliud eos conari nisi ut se cogerent castra eo loco ponere ubi omnino aquae nihil esset, ut exercitus ieiunus, qui a quarta vigilia usque ad horam X. diei nihil gustasset, ac iumenta siti perirent. § 70 Cum iam ad solis occasum esset, et non totos C passus in horis IIII esset progressus, equitatu suo propter equorum interitum extremo agmine remoto legiones in vicem ad extremum agmen evocabat. Ita vim hostium placide leniterque procedens per legionarium militem commodius sustinebat. Interim equitum Numidarum copiae dextra sinistraque per collis praecurrere coronaeque in modum cingere multitudine sua Caesaris copias, pars agmen extremum insequi. Caesaris interim non amplius III aut IIII milites veterani si se convertissent et pila viribus contorta in Numidas infestos coniecissent, amplius duum milium numero ad unum
Abbreviated transcription (Latin):
mini eius extremo se offerunt atq ex collibris primi existunt. Quod
postquam cęsar anmiduertit equitibus sins hostium ui oppositis sarci¬
nas legionarios ĩ aceruum iubet comportare: atq celeriter signa hostib
inferre. Quod postꝗͣ ceptum est fieri primo impetu legionis equitatus &
lęuis armatura hostium nullo negotio loco pulsa & deleta est de colle: Cũ
iam existimasset hostes pulsos deterritosq finem lacessendi facturos & itẽ
inceptum ꝑgere cepisset iterum celeriter ex proximis collibus erumpũt
atq eadem ratione qua antedixi ĩ Cęsaris legionarios impetum faciunt.
Numide leuisq armaturę mirabili uelocitate prediti qui inter equites pugna¬
bant & una pariter cum equitibus occurrere atq refugere censuerunt.
Cum hoc sepius facerent & proficiscentes iulianos insequerentur & refuge¬
rent stantes propius non accederent. & singulari genere pugne uterentur:

Expanded text:
mini eius extremo se offerunt atque ex collibus proximis exsistunt. Quod mini eius extremo se offerunt atque ex collibus proximis exsistunt. Quod postquam Caesar animum advertit, equitibus suis hostium vi oppositis sarcinas legionarios in acervum iubet comportare atque celeriter signa hostibus inferre. Quod postquam coeptum est fieri, primo impetu legionum equitatus et levis armatura hostium nullo negotio loco pulsa et deiecta est de colle. Cum iam Caesar existimasset hostis pulsos deterritosque finem lacessendi facturos et iter coeptum pergere coepisset, iterum celeriter ex proximis collibus erumpunt atque eadem ratione qua ante dixi in Caesaris legionarios impetum faciunt Numidae levisque armatura mirabili velocitate praediti, qui inter equites pugnabant et una pariterque cum equitibus accurrere et refugere consueverant. Cum hoc saepius facerent et proficiscentis Iulianos insequerentur, refugerent instantis, propius non accederent et singulari genere pugnae uterentur
Abbreviated transcription (Latin):
erat abeo longe mił pas . xuiii. tuc Scipio legiones duas frumentandi
gratia misit. Quod postꝗͣ cęsir ex ꝑfugis cognouit castris ex campo in
collem. ac tutiora loca collocatis atq ibi presidio relicto ipẽ .iiii. ingilia
egressus prȩter hostium castra proficiscitur cum copiss & oppido potitus:
legiones scipionis comꝑit longius ĩ agris frumentari & cum eo conten¬
dere conaretur: animaduerat copias hostium his legionibus occurrere
suppetias. quę res eius impetum retardiuit. Itaq capto .C. biotio regino
equite ro. Scipionis faimiliarissimo qui ei oppido preerat. &p. atrio equi¬
te romano de conuentu Uticensi. & camelis .xxii. regis adducdis presidio ibi
cum oppido legato relicto ip̃e se recipere cepit ad castra. Cum um non lõ¬
ge a castris scipioms abesset quȩ tum necesse erat pretergredi labienus
affranusq cum omni equitatu leuiꝗ armitira ex insidis adort ag¬

Expanded text:
erat ab eo longe milia passuum XIIII.1 Huc Scipio legiones duas frumentandi erat ab eo longe milia passuum XIIII.1 Huc Scipio legiones duas frumentandi gratia misit. Quod postquam Caesar ex perfuga cognovit, castris ex campo in collem ac tutiora loca collatis atque ibi praesidio relicto ipse quarta vigilia egressus praeter hostium castra proficiscitur cum copiis et oppidum potitur. Legiones Scipionis comperit longius in agris frumentari et, cum eo contendere conaretur, animadvertit copias hostium his legionibus occurrere suppetias. Quae res eius impetum retardavit. Itaque capto C. Minucio Regino, equite Romano, Scipionis familiarissimo, qui ei oppido praeerat, et P. Atrio, equite Romano de conventu Uticensi, et camelis XXII regis abductis, praesidio ibi cum Oppio legato relicto ipse se recipere coepit ad castra. § 69 Cum iam non longe a castris Scipionis abesset, quae eum necesse erat praetergredi, Labienus Afraniusque cum omni equitatu levique armatura ex insidiis adorti ag
Abbreviated transcription (Latin):
atq presidio leptim ruspinę: achille relicto cispio aquileq classe tracdita
ut alter ad rumentum alter tabsum mari obsideret: ipẽ castris in¬
censis .iiii. noctis uigilia acie instructa impedimentis in sinistra parte
collocatis ex eo loco proficiscitur & peruenit ad oppidum aꝯgar quoda
getulis sepe antea. oppugnatum summaq ui ꝑ ip̃os oppidanos erat defen¬
sum. Ibi in campo castris unis positcis ip̃e frumentatum circum uillas cũ
ꝑte exercitus profectus magno inuento ordei olei uini fici numero put¬
co tritiei. atq recreato exercitu redit in cistra. Scipio interim cognito
cȩsiris discessii cum uniuersis copiis ꝑ iugum cęlirem subsequi cepit atq
ab eis castris mił. pas. ui. longe trins castris disꝑtitis copiis consedit. Opͥ¬
pidum erat zeta quod aberat a scipione: mił. pas.x. ad euis regionem
& ꝑtem castroꝵ collocatum a cęsare autem diuersum ac remotum quod

Expanded text:
atque praesidio Lepti, Ruspinae, Acyllae relicto, Cispio Aquilaeque classe tradita atque praesidio Lepti, Ruspinae, Acyllae relicto, Cispio Aquilaeque classe tradita ut alter Hadrumetum, alter Thapsum mari obsiderent, ipse castris incensis quarta noctis vigilia acie instructa impedimentis in sinistra parte collocatis ex eo loco proficiscitur et pervenit ad oppidum Aggar, quod a Gaetulis saepe antea oppugnatum summaque vi per ipsos oppidanos erat defensum. Ibi in campo castris unis positis ipse frumentatum circum villas cum parte exercitus profectus magno invento hordei, olei, vini, fici numero, pauco tritici, atque recreato exercitu redit in castra. Scipio interim cognito Caesaris discessu cum universis copiis per iugum Caesarem subsequi coepit atque ab eius castris milia passuum VI longe trinis castris dispertitis copiis consedit. § 68 Oppidum erat Zeta, quod aberat a Scipione milia passuum X, ad eius regionem et partem castrorum collocatum, a Caesare autem diversum ac remotum, quod
Abbreviated transcription (Latin):
diis labieni ex ꝑfugis cernior factus paucos des ibi commoratus dum ho¬
stes quotidiano instituto sepe idem faciendo ĩ negligentiam adducerẽ¬
tur subito mane imperat porta decumana legiones se octo ueteranas cũ
ꝑte equitatus sequi atq equitibus premissis neq opinantes insidiatores subi¬
to ĩ conualibus latentes lęui armatura concidit. circiter. &. reliquos ĩfugã
turpissimã comecit. Interim labienus cum uniuerso equitatu fugientib
isuis suppetias occurrit. Cuius uim multitudinemq cum equites pau¬
ci Cesariam iam substinere non possent. Cesar instructas legiones ho¬
stium copiis ostendit. Quo faicto perterrito labieno ac retardato suos
equites recepit incolumes. Postero die Iuba numidas eos qui loco amis¬
so fuga se receperant in castra in cruce omnes suffixit. Cęsar interim
quoniam frumenti in opta premebatur: coprasomnes ĩ castra concludit.

Expanded text:
diis Labieni ex perfugis certior factus paucos dies ibi commoratus, dum hodiis Labieni ex perfugis certior factus paucos dies ibi commoratus, dum hostes cotidiano instituto saepe idem faciendo in neglegentiam adducerentur, subito mane imperat porta decumana legiones se III21 veteranas cum parte equitatus sequi atque equitibus praemissis neque opinantis insidiatores subito in convallibus latentis ex levi armatura concidit circiter D, reliquos in fugam turpissimam coniecit. Interim Labienus cum universo equitatu fugientibus suis suppetias occurrit. Cuius vim multitudinis cum equites pauci Caesariani iam sustinere non possent, Caesar instructas legiones hostium copiis ostendit. Quo facto perterrito Labieno ac retardato suos equites recepit incolumis. Postero die Iuba Numidas eos qui loco amisso fuga se receperant in castra in cruce omnis suffixit. § 67 Caesar interim, quoniam inopia frumenti premebatur, copias omnis in castra conducit
Abbreviated transcription (Latin):
cum ad necem duceretur beneficio Uari esse seruatum. postea sib fa¬
cultatem nullam datam transeundi ignouit. Est ĩ africa constietudo in¬
colarum ut ĩ agris & in cmnibis fere uillis sub terra specũds condeen
frumenti gratia clam habeant. atq id propter bella maxime hostiũ¬
q subitum aduentum preparent. Qua de re cesar cernior ꝑindicẽ
factus tertia ingilia legiones duas cum equitatu mittit a castrisfuis
mił. pas.x. atq inde magno numero frumenti onustos recipit ĩca¬
stra. Quibus rebus cognits labienus progressus a suis castris mĩ. pas.
UII. ꝑ iugum & collem ꝑ quem Cęsar priche iter fecerat ibi castra
duarum legionum facit. atq ip̃e quotidie existimans cȩsarem eadẽ
sepe frumentandi gratia commenturum cum magno equittitu: lȩui¬
q armatura irsidiaturus locis idoneis consedit Cesar interim de insi¬

Expanded text:
cum ad necem duceretur, beneficio Vari esse servatum, postea sibi facum ad necem duceretur, beneficio Vari esse servatum, postea sibi facultatem nullam datam transeundi, ignovit. § 65 Est in Africa consuetudo incolarum ut in agris et in omnibus fere villis sub terra specus frumenti condendi gratia clam habeant atque id propter bella maxime hostiumque subitum adventum praeparent. Qua de re Caesar per indicem certior factus tertia vigilia legiones duas cum equitatu mittit a castris suis milia passuum X atque inde magno numero frumenti onustos recipit in castra. Quibus rebus cognitis Labienus progressus a suis castris milia passuum VII per iugum et collem, per quem Caesar pridie iter fecerat, ibi castra duarum legionum facit atque ipse cotidie existimans Caesarem eadem saepe frumentandi gratia commeaturum cum magno equitatu levique armatura insidiaturus locis idoneis considit. § 66 Caesar interim de insi
Abbreviated transcription (Latin):
ue captis triremem hostium proximam quȩ̨ in repugnando erat
commonita onustam remigum epibataꝵ q excepit. Reliꝗuȩ naues
hostium promuntorium superarunt atq ad rumentum ĩ cotonẽ
se uniuerse contulerunt. Cȩsar eodem uento promimtorium supera¬
re non potuit. atq in salo ĩ ancoris ea nocte commoritus prima iuce
ad rumentum accedit. Ibiq nauibus onemriis quę erant extra coto¬
nem incensis omnibusq reliquis alis aut subducts aut ĩ cotonem cõ¬
pulsis paulisper commoratus si forte uellent classe dimicare rursus se
recepit in castra. In ea naue captus est.P. Uestrius eques romanus a
.ẜ. ligarius a frmianus quem cȩfirĩ hispana cum reliquis dimiserit¬
& postea se ad pompeium contulerat. inde ex preho transfugerat ĩ afri¬
cam & ad uarum uenerat. Quem ob ꝑiurii ꝑfidiam cęsir iussit necari.
.P. Uestrib autem. quod eius frater romę pecuniam imperatam numę

Expanded text:
ve captis triremem hostium proximam, quae in repugnando erat ve captis triremem hostium proximam, quae in repugnando erat commorata, onustam remigum epibatarumque cepit. Reliquae naves hostium promunturium superarunt atque Hadrumetum in cothonem se universae contulerunt. Caesar eodem vento promunturium superare non potuit atque in salo in ancoris ea nocte commoratus prima luce Hadrumetum accedit ibique navibus onerariis quae erant extra cothonem incensis omnibusque reliquis ab eis aut subductis aut in cothonem compulsis paulisper commoratus, si forte vellent classe dimicare, rursus se recepit in castra. § 64 In ea nave captus est P. Vestrius, eques Romanus, et P. Ligarius, Afranianus, quem Caesar in Hispania cum reliquis dimiserat, et postea se ad Pompeium contulerat, inde ex proeli effugerat in Africamque ad Varum venerat; quem ob periuri perfidiam Caesar iussit necari. P. Vestrio autem, quod eius frater Romae pecuniam imperatam numera
Abbreviated transcription (Latin):
stabat. Quibus rebus uarus ex ꝑfugis cognitis occasionem nactus ui¬
gilia secunda ad rumentum ex contione egressus primo mane leptĩ
cum uniuersa classe uectus naues onerarias quȩ longius a portu in
repugnante cepit. Cȩfir interim celeriter ꝑ nuntios in castris cumo-¬
pera circuiret certior factus quȩ abenint a portu mił passuum .ui.¬
conscendit: equo admisso obmissis omnibus rebus celeriter ꝑuenit lep¬
tim ibiq moritur omnes ut senaues consequerentur. primum ip̃e
paruulum nauigiolum conscendit in cursu aquilam multitudinena.¬
uium ꝑterritum atq trepidantem nactus hostium classem sequi
cepit. Interim uarus celeritate cęsaris audaciaꝗ motus cum uniuẽ¬
sa classe conuersis nauibus ad rumentum uersis fugere contendit.
Quem cesir ĩ mił. passu . iiiiͫ consecutus recuꝑata quinqueremi cum
omnibus sius epibatis atq etiam hostum custodibus .cxxx. ĩ ea na¬

Expanded text:
stabat. Quibus rebus Varus ex perfuga cognitis occasionem nactus vistabat. Quibus rebus Varus ex perfuga cognitis occasionem nactus vigilia secunda Hadrumeto ex cothone egressus primo mane Leptim cum universa classe vectus navis onerarias, quae longius a portu in repugnante cepit. § 63 Caesar interim celeriter per nuntios in castris, cum opera circumiret, certior factus, quae aberant a portu milia passum VI, equo admisso omissis omnibus rebus celeriter pervenit Leptim ibique hortatur omnes ut se naves consequerentur; ipse parvulum navigiolum conscendit, in cursu Aquilam multitudine navium perterritum atque trepidantem nactus hostium classem sequi coepit. Interim Varus celeritate Caesaris audaciaque commotus cum universa classe conversis navibus Hadrumetum versus fugere contendit. Quem Caesar in milibus passuum IIII consecutus reciperata quinqueremi cum suis omnibus epibatis atque etiam hostium custodibus CXXX in ea na
Abbreviated transcription (Latin):
&cupati erant: & nibilominus equestribus preliis interse quotidie di¬
micabant. Interim varus classem quam antea. Utice hyemis gratia
deducit. ibiq getulis remigibus epibatisq complet insicdandiꝗ gra¬
tia ab utica pregressus ad rumentum cum . Ix. nauibus uenit. cu:¬
ius aduentus inscius cesar lucium cispium cum cdasse .xxuii. na¬
uium ad iabsum rursus in stacionem prȩsidii gratia commeatusq
sui mittit. Item ꝗ ouintum aquilam cum .xiii. nauibus longis
ad rumentum eadem de causa premittit. Caspius quo erat missus
celeriter ꝑuenit. At aquila tempestate ictatus promuntorium su¬
perare non potuit atq angulum quendam tutum a tempestate na¬
ctus cum classe se longius a prospectu remouit. Reliqua classisin
salo ad leptim egressis remigibus passim in lub̾re uagantibris partĩ
ĩ oppidum uictus sui mercandi gratia progressis uacua a defenscrib

Expanded text:
ccupati esse et nihilo minus equestribus proeliis inter se cotidie diccupati esse et nihilo minus equestribus proeliis inter se cotidie dimicabant. § 62 Interim Varus classem, quam antea Uticae hiemis gratia deducit ibique Gaetulis remigibus epibatisque complet insidiandique gratia ab Utica progressus Hadrumetum cum LV navibus pervenit. Cuius adventus inscius Caesar L. Cispium cum classe XXVII navium ad Thapsum versus in stationem praesidi gratia commeatus sui mittit itemque Q. Aquilam cum XIII navibus longis Hadrumetum eadem de causa praemittit. Cispius quo erat missus celeriter pervenit; Aquila tempestate iactatus promunturium superare non potuit atque angulum quendam tutum a tempestate nactus cum classe se longius a prospectu removit. Reliqua classis in salo ad Leptim egressis remigibus passimque in litore vagantibus, partim in oppidum victus sui mercandi gratia progressis, vacua a defensoribus
Abbreviated transcription (Latin):
armatura contra getulos in uissu ac temere longuis progresi paludemq
transgressi multitudinem hostium pauci substinere non potuerunt. lȩ¬
uiq armaturȩt deserti ac pulsi conuulneratiq uno equite amisso mubis
equis saucis leuis armaturȩ xxuii. occisis ad suos refugerunt. Quo se¬
cundo equestri prelio facto sxipio lȩtus in castra nocte copias redixit qđ
prop̾ium gaudium bellantibus fortuna tribuere non decreuit. Namq
misit. In itinere prȩdatores equites numidas getulosq ex improuiso ado¬
ti circiter centum partim oeciderunt partim uiuoꝵ potiti sunt. Cęfir
interim quotidie legiones in campum deducere atq opus facere uolũq
& fossam ꝑ medium campum ducere: aduersarioꝵq excursionibus iter
officere non intermittit. Scipio item munitiones contra facere & ne ui¬
go a cesare excluderetur ad proꝑare ita ut duces utnq & in operibus

Expanded text:
armatura contra Gaetulos iniussu ac temere longius progressi paludemque armatura contra Gaetulos iniussu ac temere longius progressi paludemque transgressi multitudinem hostium pauci sustinere non potuerunt levique armatura deserta pulsi convulneratique uno equite amisso, multis equis sauciis, levis armaturae XXVII occisis ad suos refugerunt. Quo secundo equestri proelio facto Scipio laetus in castra nocte copias reduxit. Quod proprium gaudium bellantibus fortuna tribuere non decrevit: namque misisset, in itinere praedatores equites Numidas Gaetulosque ex improviso adorti circiter C partim occiderunt, partim vivorum potiti sunt. Caesar interim cotidie legiones in campum deducere atque opus facere vallumque et fossam per medium campum ducere adversariorumque excursionibus ita officere non intermittit. Scipio item munitiones contra facere et, ne iugo a Caesare excluderetur, approperare. Ita duces utrique et in operibus
Abbreviated transcription (Latin):
plex. Id eo consilo fecerit ut suum dextrum latus munitionibus adu¬
uaretur. simstrum autem equitatus hostium multitudim uti resisti pos¬
set laborabat eodemq suum omnem equitatum contulerat. Et quod
ei parum confidebat presidio his equitibus legionem .U. premiserit. le¬
uemq armaturam inter equites interposuerat. Sagip̾tarios uarie passi
locis certis maximeq in cornibus collocauenit. Sic utroꝵq exercitus
instrueh non plus passuum ccc interiecto spatio quod forsan ante id tẽ¬
pus acciderit nunꝗ̃ quin dimicaretur a mane usq ad honam .x. diei
nes suas cepisset subito unuersus equitatus ulterior numidarum gȩtuloꝵ¬
q sine frenis ad dextram ꝑtem sȩ mouere propiusq cęlaris castrisquȩ
erant in colle se conferre cepit. Frenati autem labieni equites in loco
permanere legionesq distinere: cum subito pars equitaitus eglaris cũ leui

Expanded text:
plex. Id eo consilio fecerat quod suum dextrum latus munitionibus adiplex. Id eo consilio fecerat quod suum dextrum latus munitionibus adiuvabatur, sinistrum autem equitatus hostium multitudini uti resistere posset laborabat, eodemque suum omnem equitatum contulerat et, quod ei parum confidebat, praesidio his equitibus legionem V. praemiserat levemque armaturam inter equites interposuerat. Sagittarios varie passimque locis certis maximeque in cornibus collocaverat. § 61 Sic utrorumque exercitus instructi non plus passuum CCC interiecto spatio, quod forsitan ante id tempus acciderit numquam quin dimicaretur, a mane usque ad horam X. diei re coepisset, subito universus equitatus ulterior Numidarum Gaetulorumque sine frenis ad dextram partem se movere propiusque Caesaris castra quae erant in colle se conferre coepit, frenatus autem Labieni eques in loco permanere legionesque distinere: cum subito pars equitatus Caesaris cum levi
Abbreviated transcription (Latin):
dextram partem suę aciei opposuerat: fere interiecto non minus M. pas¬
suum spatio & ad collis radices magis appulerat. longuisq aduersarioꝵ
suisq copiis promouebatus. Id hoc consilio ut cum acies duę inter se con¬
currissent initio certaminis paulo longius eius equitatus circũuectus ex im¬
prouiso clauderet multitudine sua exercitum cęsiris atq comurbatum
iaculis configeret. Hęc fuit ratio Scipionis eo die preliandi. Cęsaris au¬
tem acies hoc modo fuit collocata ut a sinistro euis cornu ordinaret
ui  xuiᵃ. xiiiᵈ xxuiii. xxuiꝰ in media acie cirea ip̃m autem dextiũ
cornu secundam aciem fere in earum legionum ꝑte cohortium collo¬
cauerat. Preterea ex tyronum adiecerat paucas. Tertiam autem a¬
ciem in simstrum suum corni contulerat. & usq ad aciei suę mediã
regionem porrexerat & ita collocauerat uti sinistrum suum cornu tri¬

Expanded text:
dextram partem suae aciei opposuerat fere interiecto non minus mille pasdextram partem suae aciei opposuerat fere interiecto non minus mille passuum spatio et ad collis radices magis appulerat longiusque ab adversariorum suisque copiis promovebat, id hoc consilio ut, cum acies duae inter se concurrissent, initio certaminis paulo longius eius equitatus circumvectus ex improviso clauderet multitudine sua exercitum Caesaris atque perturbatum iaculis configeret. Haec fuit ratio Scipionis eo die proeliandi. § 60 Caesaris autem acies hoc modo fuit collocata, ut ab sinistro eius cornu ordiar et III., XIII., XIV., XXVIII., XXVI. in media acie.15 Ipso autem dextro cornu veteranarum legionum partem cohortium collocaverat, praeterea ex tironum adiecerat paucas. Tertiam autem aciem in sinistrum suum cornu contulerat et usque ad aciei suae mediam legionem porrexerat et ita collocaverat uti sinistrum suum cornu esset tri
Abbreviated transcription (Latin):
derent. Preterei. hȩc quoq eum causa tardauit quod erat locus quidã
ꝑimpeditus ante aciem Scipionis quem suis impedimento adultro occur¬
rendum fore existimabat. Hton arbitror esse pretermutendum quemad
modum exercitus utriusq fuerint in aciem instructi. Scipio hoc modo
aciem direxit. Colocibat in fronte suas & iube legiones. postea autem
numidas ĩ subsidiaria acie ita extenuatos & in longitudinem directos
ut procul simplex esse acies media a legionariis militibus uideretur: In
cornu collocuuerat equalibus inter se interuallis interiectis. Post autem e¬
elephantos armatunas lęues numidasq auxiliarios substituerat. Equita¬
tum frenatumq uniuersum in suo dextro cornu disposuerat. Senistrum
enim cornu oppido uricta claudebatur. neq erat spitium equitatus expli¬
candi. Preterea numidas lęuisq armature infinitam multitudinem ad

Expanded text:
derent. Praeterea haec quoque eum causa tardavit, quod erat locus quidam derent. Praeterea haec quoque eum causa tardavit, quod erat locus quidam perimpeditus ante aciem Scipionis, quem suis impedimento ad ultro occurrendum fore existimabat. § 59 Non arbitror esse praetermittendum, quem ad modum exercitum utriusque fuerint in aciem instructi. Scipio hoc modo aciem derexit. Collocabat in fronte suas et Iubae legiones, post eas autem Numidas in subsidiaria acie ita extenuatos et in longitudinem derectos ut procul simplex esse acies media ab legionariis militibus videretur.14 cornu collocaverat aequalibus inter eos intervallis interiectis, post autem elephantos armaturas levis Numidasque auxiliaris substituerat. Equitatum frenatum universum in suo dextro cornu disposuerat: sinistrum enim cornu oppido Uzitta claudebatur neque erat spatium equitatus explicandi. Praeterea Numidas levisque armaturae infinitam multitudinem ad