comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
patͥb pͦꝰꝗ̃ ĩ uidia discesserat iuxta carꝰ. S mariꝰ ĩpigre prudẽterq
suoꝵ: hostiũ resparit att̾ede. Cognoscere. qͥd boni utͥuꝰq aut cͦ tra
ẽẽt. Explorare itinera regũ. c̃silia ⁊ĩsidias eoꝵ ante uenire. Nic¬
hil apud se remissũ. neq apud allos tutuͣ pati. Itaq getulos ⁊ ĩ
iugurtha ex sociis nr̃is p̾dã agentes. sepe aggressꝰ utinere fude¬
rat. ipsũq regũ haut ꝓcul ab oppido cirta. armis exuerat. Qͦuȩ
uris aut locophostib. ⁊ adu̾sũ se. oportunissimȩ erãt. singulas
circũ uenire. Ita iugurtha aut psidiis nudatũ. si ea patet᷑ aut
pͥlio c̃tat᷑um. Nã boceꝰ ad eũ nuntios sepe miserat. uellepopłi
romani amititiã ne qͥd ab se hostile timeret. Idsimulauerat¬
ne. qͦ ĩꝓuisus grauior acdẽt. an mobilitate
pac̾e atq be.¬
gerebat. existima̾siu¬
gurtha obsuos tutandos ĩmanus S ubullã ꝓcul ab e̾i
⁊ aliis negotiis ĩtentũ accepit: maiora ⁊ magis asꝑa aggredi

Expanded text:
am invidia decesserat, iuxta carus. Sed Marius impigre prudenterque suorum et hostium res pariter attendere: cognoscere, quid boni utrisque aut contra esset, explorare itinera regum, consilia et insidias eorum antevenire, nihil apud se remissum neque apud illos tutum pati. Itaque et Gaetulos et Iugurtham ex sociis nostris praedas agentis saepe aggressus in itinere fuderat ipsumque regem haud procul ab oppido Cirta armis exuerat. Quae pviris aut loco pro hostibus et aduersum se opportunissimae erant, singulas circumvenire: ita Iugurtham aut praesidiis nudatum iri, si ea pateretur, aut proelio certaturum. Nam Bocchus nuntios ad eum saepe miserat: velle populi Romani amicitiam; ne quid ab se hostile timeret. Id simulaueritne, quo improuisus grauior accideret, an mobilitate ingeni pacem atque begerebat, existimans Iugurtham ob suos tutandos in manus venturum. Sed ubi et aliis negotiis intentum accepit, maiora et magis aspera aggredi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ ignauiã & suꝑbiã ȩtatẽ agere: S contra mͥ ea uidet᷑. Nã quanto
pluris ẽ. uniuersa res publica. qu̾a c̾sulatꝰ aut pt᷑a. eo maiore
cura illã administrari: qu̾a hȩc peti debere. Neq me fellit qͣn
&t erario parcere. cog̾e ad miliã eos quos nolis offensos e̾e. domi¬
q forisq om̃a curare. & ea ag̾e ĩ tͦ ĩuidos occ̾santes. factiosos
opinione qͥrites asꝑiꝰ : Ad hoc alii se deliquere. uetꝰ nobilitas.
maior̾ fortia facta cognatoꝵ & affiniũ opes multȩ clientelȩ.
om̃a ħ p̃sidio asst̃. oͥ spes õs ĩ memet sitȩ. quas nece̾e ⁊ ⁊uirtute.

Expanded text:
per ignaviam et superbiam aetatem agere. Sed mihi contra ea videtur: nam quo per ignaviam et superbiam aetatem agere. Sed mihi contra ea videtur: nam quo pluris est uniuersa res publica quam consulatus aut praetura, eo maiore cura illam administrari quam haec peti debere. Neque me fallit, quet aerario parcere, cogere ad militiam eos quos nolis offendere, domi forisque omnia curare et ea agere inter invidos occursantis factiosos opinione, Quirites, asperius est. Ad hoc, alii si deliquere, uetus nobilitas, maiorum fortia facta, cognatorum et affinium opes, multae clientelae, omnia haec praesidio assunt; mihi spes omnes in memet sitae, quas necesse
Abbreviated transcription (Latin):
tis illis spolia cepisse. alia pt̾a magnifica ꝓse ⁊ illis dolentia. in.¬
t̾im quȩ bello opus erant. pͥma habere. postulare legionib sup¬
gere homines emeritis stipendiis secũ ꝓficissci. Neq illi senatus
qu̾aꝗͣ ad u̾sus erat : deullo negotio negare audebat. Cetũ supp¬
lem̃tũ &. iã lȩtus de creuerat. quia neq plebe militiã uolente:
Se se qͥsq p̾da locuple ͥ ͤ tẽ fore. uictorẽ domũ ⁊ rediturum
alia huiuscemodi animiꝰ trahebant. ⁊ eos ñ paulũ oratione su
a mariꝰ arrexerat. Nã postꝗͣ om̃ib quȩ postulauerat de cretiᷤ
militib uult scrib̾e: hortandi causa simul ⁊ nobilitate̾ ut ẽsue¬
uerat ex agitandi: c̃tion̾e popłi aduocaũ. Peinde hoc mͦ disseruit.
Scio ego quirites plerosq ñ his de̾ artib imꝑiũ a uob̾ pete. ⁊ post.¬
ꝙͣ adepti s g̾ere s pͥmo ĩ dustrios supplices medicos ẽe. De hinc

Expanded text:
tis illis spolia cepisse, alia praeterea magnifica pro se et illis dolentia. inttis illis spolia cepisse, alia praeterea magnifica pro se et illis dolentia. interim quae bello opus erant, prima habere: postulare legionibus supgere homines emeritis stipendiis secum proficisci. neque illi senatus, quamquam advorsus erat, de ullo negotio abnuere audebat. ceterum supplementum etiam laetus decreverat, quia neque plebi militia volenti sese quisque praeda locupletem fore, victorem domum rediturum, alia huiusca Marius arrexerat. Nam postquam omnibus quae postulauerat, decretis milites scribere uult, hortandi causa simul et nobilitatem, uti consueuerat, exagitandi contionem populi aduocauit. Deinde hoc modo disseruit: "Scio ego, Quirites, plerosque non isdem artibus imperium a vobis petere et, postquam adepti sunt, gerere: primo industrios supplices modicos esse, dein
Abbreviated transcription (Latin):
llũ sumi facile. cȩtũ acerrime desinere. Nõ eiꝰds̾e pos testate ini¬
tĩ es ⁊scinis ẽ. Incipe cuius & ia ignauo licere. deponi en uc¬
tores ueluit. Roinde sibi regnoq suo consuleret. Nent cor ene¬
tes res suas eũ iugurthȩ ꝑditis misceret: Ad ea rex satis pla¬
de uerba fac. Se pacẽ cuꝑe s iugurthȩ fortunarũ miserere.
Si eadẽ illi copia fieret om̃a conuent᷑a. Rursus imꝑator ꝯtͣ
postulata bocei nuntios mittit. Ille ꝓbare partĩ alia abnue¬
re. Comͦ sepe abutroq missis & remissis nuntiis tẽpꝰ ꝓcedere
⁊ ex metelli uoluntate bellũ intactu̾ trahi. At mariꝰ ut supͣ dix¬
imꝰ cupientissima plebe consul factꝰ. post ꝗͣ ei numidĩa ꝓuntĩa
popłs iussiss antea ĩa ĩ fectꝰ nobilitati tũ uͦ multus atq ferox ĩ¬
stare singulos mͦ. mͦ uniuersos ledẽ. dictitare. sese ꝯsulatũ ex iue¬

Expanded text:
llum sumi facile, ceterum aegerrime desinere; non in eiusdem potestate inillum sumi facile, ceterum aegerrime desinere; non in eiusdem potestate initium eius et finem esse; incipere cuiuis etiam ignavo licere, deponi cum victores uelint. Proinde sibi regnoque suo consuleret neu florentis res suas cum Iugurthae perditis misceret. Ad ea rex satis placide verba facit: sese pacem cupere, sed Iugurthae fortunarum misereri; si eadem illi copia fieret, omnia conventura. Rursus imperator contra postulata Bocchi nuntios mittit; ille probare partim, alia abnuere. Eo modo saepe ab utroque missis remissisque nuntiis tempus procedere, et ex Metelli voluntate bellum intactum trahi. At Marius, ut supra diximus, cupientissima plebe consul factus, postquam ei prouinciam Numidiam populus iussit, antea iam infestus nobilitati, tum vero multus atque ferox instare; singulos modo, modo univorsos laedere; dictitare sese consulatum ex vic
Abbreviated transcription (Latin):
am numidiã dat᷑a. Nã c̃ sule̾ a̾nte factũ ceperat. Quib reb supͣ
bonu̾ aut honestuͣ ꝑculsus neq lacͥmas tenere. neq moderari lin¬
gu̾a uir egregiꝰ ĩ aliis partib nimis mollit᷑ ȩgritudin̾e pati. Qũa
re: alii ĩ suꝑbiã uertebant. Alii bonũ ingeniu c̃tumelia accen¬
sũ ẽẽ. Multi qd̃ ia parta uictoria ex manib eriꝑet᷑. Nob̃ satis
cognitũ est. illu̾ magis honore marii: qua ĩ iuria sua excru¬
ciatũ. Neq t᷑a anxie lat᷑um fuisse si adepta ꝓuntia. Alii quam
mario traderet᷑. Igit᷑ eo dolore impeditꝰ. ⁊ quia stulticiȩ uide¬
bat᷑ alienã re ꝑicło suo curare. legatos ad boccũ mittit postu¬
latũ ne sine causa hostis . E .R. fieret. hab̾e tuͣ magn̾a copiam
societatis amititiȩq coniungendȩ qͣ potior bello ẽẽt. Qũ̾aqͣ
opib suis confidet. tñ ñ debereticerta ꝓcertis mutare. Om̃e be¬

Expanded text:
am Numidiam Mario datam; nam consulem factum ante acceperat. Quibus rebus supra am Numidiam Mario datam; nam consulem factum ante acceperat. Quibus rebus supra bonum aut honestum perculsus neque lacrimas tenere neque moderari linguam, vir egregius in aliis artibus nimis molliter aegritudinem pati. Quam rem alii in superbiam vertebant, alii bonum ingenium contumelia accensum esse, multi quod iam parta victoria ex manibus eriperetur. Nobis satis cognitum est illum magis honore Mari quam iniuria sua excruciatum, neque tam anxie laturum fuisse, si adempta prouincia alii quam Mario traderetur. Igitur eo dolore impeditus et quia stultitiae videbatur alienam rem periculo suo curare, legatos ad Bocchum mittit postulatum, ne sine causa hostis populo Romano fieret: habere tum magnam copiam societatis amicitiaeque coniungendae, quae potior bello esset, et, quamquam opibus suis confideret, tamen non debere incerta pro certis mutare. Omne be
Abbreviated transcription (Latin):
sã belli. cuͭ bocco habere quͣa secu̾ ⁊aliis gentib libidine imꝑitandi.
qͥs om̃a regna adu̾sa sint tuͣ sese paulo ante carthagines ite̾ rege̾
ꝑsen. Post ubi qͥsq opulentissimꝰ uideat᷑ romanis hoste̾ fore. hisat¬
q aliis talib dictis. ad cirtani oppidũ it᷑ ꝯstituit qđ ibi quintꝰ me¬
tellus pͣdã captiuosq & impedim᷑ ta locauerat. lta ugurtha ratꝰ
aut capta urbe oꝑe p᷑tiu fore. aut sidux romanos axilio suis ue¬
nisset pͣlio sese certaturos. Nã callidus idmͦ festinabat. bocci pac̾e
ĩminuere. ne moras agitando aliud ꝗͣ bellũ mallet. Imꝑator
post qua de regũ societate cognou̾. ñ a ͤ temere neq uti sepe.
iã uicto iugurtha c̃sueuerat. om̃ib ͣͭ locis pugnandi copiam
facit. Cȩt̾um haut ꝓcul ab cirtha cas tris munitis: reges oꝑitur
meliꝰ ẽẽ. ratꝰ cognitis mauris: qm is nouus hostis accesserat. ex c̃o¬
mͦ pugnã facere. Int̾im roma ꝑlitt᷑as certior fit. mario ꝓuinti¬

Expanded text:
elli cum Boccho habere, quam secum et cum aliis gentibus, libidinem imperitandi, quis omnia regna aduersa sint; tum sese, paulo ante Carthaginiensis, item regem Persen, post uti quisque opulentissimus videatur, ita Romanis hostem fore. His atque aliis talibus dictis ad Cirtam oppidum iter constituunt, quod Ibique Metellus praedam captiuosque et impedimenta locauerat. Ita Iugurtha ratus aut capta urbe operae pretium fore aut, si Romanus auxilio suis venisset, proelio sese certaturos. Nam callidus id modo festinabat, Bocchi pacem imminuere, ne moras agitando aliud quam bellum mallet. Imperator postquam de regum societate cognovit, non temere neque, uti saepe iam victo Iugurtha consueuerat, omnibus locis pugnandi copiam facit. Ceterum haud procul ab Cirta castris munitis reges opperitur, melius esse ratus cognitis Mauris, quoniam is nouos hostis accesserat, ex commodo pugnam facere. Interim Roma per litteras certior fit prouinci
Abbreviated transcription (Latin):
atq pedib nudis. ut⁊ ꝓfectꝰ nisusq ꝑsara faciliꝰ foret. Suꝑt̃ga
gladũiz scuta. uerũ ea nuimidica e coreuis pondis gr̃a simuł
offensa qͦu leuius streꝑẽt. Igit᷑ p̃grediẽs ligꝰ. saxaz si qͣ uetustate ra¬
dices eminebãt. laqueis uncebat. qͥb alleuati milites faciliꝰ ascend¬
ent. In tͣdũ timidos ĩ solentia itineris leuare manu. Ubi paulo asꝑi¬
or ascensꝰ erat. singulos ꝑse ĩ ermes mitt᷑e. Nei̾de ipsẽ cũ illoꝵ. armiᷤ
seqͥ. Quȩ dubia uidebat᷑ nisui: potissimũ tẽptare. Ac sepiꝰ eadẽ ascẽ

Expanded text:
facilius foret; super terga gladii et scuta, verum ea Numidica ex coriis, ponderis gratia simul et offensa quo leuius streperent. Igitur praegrediens Ligus saxa et si quae uetustate radices eminebant, laqueis vinciebat, quibus alleuati milites facilius escenderent, interdum timidos insolentia itineris leuare manu; ubi paulo asperior ascensus erat, singulos prae se inermos mittere, deinde ipse cum illorum armis sequi; quae dubia nisui videbantur, potissimus t
Abbreviated transcription (Latin):
liariis. ĩ agrũ fertilẽ ⁊ p̃da honustu ꝓficiscit᷑. Om̃a ibi capta mi¬
litib donat. Deĩ castella. ⁊ oppida. nat᷑a. ⁊ uiris. parũ munita
aggredit᷑ p̃lia multa. cet̾ũ alia leuia. aliis locis facere. Int̾un
noui milites sine metu pugnȩ ad e̾e̾. uidẽ fugientes capi. aut
occidi. fortissimu̾ qu̾eq tutissimũ. armis lib̾tat᷑e. patͥam pareͤ.¬
tesq ⁊ alia om̃a tegi. głam. atq diuitias queri. Sic breui spaci

Expanded text:
liariis in agrum fertilem et praeda onustum proficiscitur, omnia ibi capta miliariis in agrum fertilem et praeda onustum proficiscitur, omnia ibi capta militibus donat; dein castella et oppida natura et viris parum munita aggreditur, proelia multa, ceterum leuia, alia aliis locis facere. Interim novi milites sine metu pugnae adesse, videre fugientis capi aut occidi, fortissimum quemque tutissimum, armis libertatem patriam parentisque et alia omnia tegi, gloriam atque divitias
Abbreviated transcription (Latin):
bunde dictũ puto. huiꝰ cemodi oratiõe mariꝰ pꝰꝗͣ pleb̾ aĩoͦs¬
arrectos uidet. ꝓꝑe cõmeatu. stipen
aliisq utilib na¬
ues onerat. Cũ his aulũ manliu̾ legatu᷑ ꝓficisci uibet. Ipse ĩt᷑ea
milites serib̾e. ñ more maiorũ. neq ex classib s uti cuiꝰq libido
erat. Capite ce̾sos plerosq Id factũ alii ĩ opia bonoꝵ. alii ꝑ ãbitio¬
nẽ ꝯsulis memorabãt. qd̾ ab eo genere cȩlebratꝰ actꝰq erat ⁊ om¬
nipot᷑etiã qͣrenti egentissimꝰ qͥsq oportunissimꝰ. Cui neq sua ca¬
ra. qͥppe quȩ nulla st̃. ⁊ om̃a cũpͥcio honesta uident᷑. Igit᷑ mar
iꝰ cuͭ aliqͣnto maiore numero: qu̾a decretũ erat: ĩ affrica ꝓfec¬
tꝰ. paueis dieb utica ad uehit᷑. Exercitꝰ ei tͣdit᷑. a .i. rutilio lega¬
to. Nã metellꝰ c̃ spectũ marii fugerat. ne uidẽt ea qͣ animꝰ audi¬
ta tollerare neqͥuerat. S ꝯsul expletis legionib cohortib auxi¬

Expanded text:
bunde dictum puto." Huiusce modi oratione habita Marius, posarrectos videt, propere commeatu, stipenaliisque utilibus nauis onerat, cum his A. Manlium legatum proficisci iubet. Ipse interea milites scribere, non more maiorum neque ex classibus, sed uti libido cuiusque erat, capite censos plerosque. Id factum alii inopia bonorum, alii per ambitionem consulis memorabant, quod ab eo genere celebratus auctusque erat et homini potentiam quaerenti egentissimus quisque opportunissimus, cui neque sua cara, quippe quae nulla sunt, et omnia cum pretio honesta videntur. ro, quam decretum erat, in Africam profectus paucis diebus Vticam aduehitur. Exercitus ei traditur a P. Rutilio legato; nam Metellus conspectum Mari fugerat, ne videret ea, quae audita animus tolerare nequiuerat. Sed consul expletis legionibus cohortibusque auxi
Abbreviated transcription (Latin):
uoluerit. magis odio nobilitatis cu mala illa parabat᷑ ꝗͣ cura &ꝑ. tanta
libido ĩ partibꝰ erat Igit᷑ cȩt̾is metu ꝑculsis .or. scaurꝰ qu̾e legatũ bestia¬
cũ ex mamilli rogatiõe tres q̃sitores rogarent᷑ effecat: uti ipse: ĩ eo nu¬
mero crearet᷑ .S. questio exercitata asꝑe. uolent᷑q ex rumore ⁊ libidi¬
ne pleb̾. ut sepe nobilitatẽ. sic ea t᷑epestate plebe ex sedis rebꝰ ĩ solentia
ceꝑat. Cet̾ũ mos partiũ popłariũ ⁊ senatꝰ factionĩ:. aede inde omium
malarũ artiũ paueis ante annis rome ortꝰẽ: otioatq habundantia
earũ rerũ qͣ pma mortales dic̃t. Nã ante cirthaginẽ deletã. popls̃

Expanded text:
erit, magis odio nobilitatis, cui mala illa parabantur, quam cura rei publicae: tanta erit, magis odio nobilitatis, cui mala illa parabantur, quam cura rei publicae: tanta libido in partibus erat. Igitur ceteris metu perculsis M. Scaurus, quem legatum Bestiaquom ex Mamilia rogatione tres quaesitores rogarentur, effecerat, uti ipse in eo numero crearetur. sed quaestio exercita aspere violenterque ex rumore et lubidine plebis: uti saepe nobilitatem, sic ea tempestate plebem ex secundis rebus insolentia ceperat. Ceterum mos partium et factionum ac deinde omnium malarum artium paucis ante annis Romae ortus est otio atque abundantia earum rerum, quae prima mortales ducunt. nam ante Carthaginem deletam populus
Abbreviated transcription (Latin):
atq peptimiis su. np̃ust potuis se foedts sieri. Consul impeditꝰ a cribu
Pi. ue qͥs parauerat copias sec̃ portaret: paucis dieb ĩ affrica ꝑfi.¬
eistit᷑.  aͥ om̃is exercitꝰ ut c̃uenerat numidia deductꝰ ⁊̃ꝓuincia hiema
cognitis militib qͥs p̃t fugã soluto ĩꝑio licentia atq lacuua corruꝑat
pecunias accepissẽt. qͥelepbantos qͥq ꝓfugas tdidisset. Ite qͥde pa¬
ce aur bello c̃ hostib pactiões fecissẽt huie rogatiõi parti c seũ
sibi alĩ ex partũ ĩuidia pienłũ mȩtuentes qͣm aꝑte resist̃e ñ poterãt qͥnillai
& alia talia placere sibi fatent᷑ occulte ꝑamicos. ac maxime ꝑhomĩes no¬
minis latini ⁊ socios italicos ĩ pedim̃ta parabãt.S plebs ĩ credibile me¬
moratu ẽ qͣntũ ĩtenta fuerit. qͣntaq ui rogationẽ iusserit. de creuerit¬

Expanded text:
atque populi iniussu nullum potuisse foedus fieri. Consul impeditus a tribunis atque populi iniussu nullum potuisse foedus fieri. Consul impeditus a tribunis plebis, ne quas parauerat copias secum portaret, paucis diebus in Africam proficiscitur; nam omnis exercitus, uti convenerat, Numidia deductus in prouincia hiemabcognitis militibus, quos praeter fugam soluto imperio licentia atque lascivia corruperat,pecunias accepissent, qui elephantos quique perfugas tradidissent, item qui de pace aut bello cum hostibus pactiones fecissentsibi, alii ex partium invidia pericula metuentes, quoniam aperte resistere non poterant, quin illa et alia talia placere sibi faterentur, occulte per amicos ac maxime per homines nominis Latini et socios Italicos impedimenta parabant. Sed plebes incredibile memoratu est quam intenta fuerit quantaque vi rogationem iuss
Abbreviated transcription (Latin):
clausĩ tina. am̃ sẽ memore ihumanarũ ne rũ. si secũ felus facer&
incolimes om̃s sub iugũ muissirũ. P rȩterea. uti dieb decẽ numidin de¬
cedera. Q ue quanquã graipa ce flagitu plena erant : tam̃ qi mortis
metu mucabant᷑ si cuts regi sbuerat pax contienit. Sed ubi ea nomae cõ¬
ꝑta sunt: meclatq meror quitatt̃ inuasere. pars dolere ꝓgła imperui.
pars in solita rerũ bestiar E timere libertati aulo om̃s infesti. ac ma¬
xime qui bello sepe olari fierint. qđ armatꝰ de decore potius quã ma¬
nur salittẽ quesitierit. oipa. consul albinꝰ ex delicto frĩs mindiã. acde¬
in de periculũ tmens ꝗpatũ de foe dere consus ebat. & tam̃ interĩ exer¬
eiti supplemctũ serisoge. a sotus &e nomine latio auxilia accerser
deniq om̃ib modis festhare. Senatꝰ ita uti par fuerat decernit. fuo

Expanded text:
clausum teneret, tamen se memorem humanarum rerum, si secum foedus faceret, clausum teneret, tamen se memorem humanarum rerum, si secum foedus faceret, incolumis omnis sub iugum missurum; praeterea uti diebus decem Numidia decederet. Quae quamquam gravia et flagiti plena erant, tamen, quia mortis metu mutabantur, sicuti regi libuerat, pax convenit. Sed ubi ea Romae comperta sunt, metus atque maeror civitatem invasere: pars dolere pro gloria imperi, pars insolita rerum bellicarum timere libertati; Aulo omnes infesti, ac maxime qui bello saepe praeclari fuerant, quod armatus dedecore potius quam manu salutem quaesiuerat. Ob ea consul Albinus ex delicto fratris invidiam ac deinde periculum timens senatum de foedere consulebat, et tamen interim exercitui supplementum scribere, ab sociis et nomine Latino auxilia arcessere, denique omnibus modis festinare. Senatus ita, uti par fuerat, decernit suo
Abbreviated transcription (Latin):
in tempesta nocte de imꝓuiso multituame numidarũ auli castra cir¬
euuentt Milites romani tumultu ꝑeuisi insolito: arma capere alii. alii
se abdere. pars territos confirmari. t repidare omĩb locis uis magna
hostiũ eelũ nubib atq nocte obscuratũ: periculũ anceps. postremo
fugere an manere tutius for&e. mir certo erat. Sed ex eonumrõ quos
naulo ante corruptos diximꝰ. cohrs una ligurũ cũ duab turmistrachũ.
& paucis gregariis militib transiere ad regẽ. & centurio prumi pili ter¬
tiȩ legienis ꝑmunitionẽ quã iti aefender& acceꝑat. locũ hostib intr oc¬
undi dedit: eaq numidȩ cunctiirrupere. Nr̃ĩ foeda fuga pleriq abie¬
cstis arnais: ꝓrimũ collẽ occurauer̃ Nex atq p̃da eastroꝵ: hostes qͦmi¬
nꝰ uictoria uterent᷑ remorata sunt. deinde: igurcha postero die cũ
aulo incollo quio uerba facrt tã & si ipstĩ cũ exereitu fame & ferro

Expanded text:
intempesta nocte de improuiso multitudine Numidarum Auli castra cirintempesta nocte de improuiso multitudine Numidarum Auli castra circumvenit. milites Romani, perculsi tumultu insolito, arma capere alii, alii se abdere, pars territos confirmare, trepidare omnibus locis. vis magna hostium, caelum nocte atque nubibus obscuratum, periculum anceps; postremo fugere an manere tutius foret, in incerto erat. Sed ex eo numero, quos paulo ante corruptos diximus, cohors una Ligurum cum duabus turmis Thracum et paucis gregariis militibus transiere ad regem, et centurio primi pili tertiae legionis per munitionem, quam uti defenderet acceperat, locum hostibus introeundi dedit, eaque Numidae cuncti irrupere. Nostri foeda fuga, plerique abiectis armis, proximum collem occupauerunt. Nox atque praeda castrorum hostis, quo minus victoria uterentur, remorata sunt. Deinde Iugurtha postero die cum Aulo in colloquio verba facit: tametsi ipsum cum exercitu fame et ferro
Abbreviated transcription (Latin):
ris & oportuntate loci neq capi neq obsideri poterat. nã cireũ mu¬
rũ sitũ in p̃ruptimontis extremo. planities limosa iemalib: aquis pa¬
ludẽ fecerat: t am̃ꝰ ant simulandi grã quo rog formi dinẽ adder&: aut
cupidine cec obthesauros oppi di potiundi uineas agere a ggerẽ iace¬
re aliaq quȩ meepsousin forent p̃parare. At iugurtha cognita
uanitate atq imꝑitia sogti: subdole eiꝰ augere amentiã. misitare sup¬
plicantes logatos ipse quasi uitabund ꝑsaltuosa loca &e tramites exerei¬
tũ dactire. demde aulip̃ spe pactionis ꝑpulit: uti reliet o suchuile in
abditas regionos sẽse upluti cedentẽ in sequeret᷑: ita delicta oceultio¬
ra fuere. Interea ꝑhomines callidos. die noctuq exereitũ tẽptabat.
cencuriones dueesq turmarũ: partiũ ut trans fugerent corrũpere.
alii signo aro locũ ut desererent. Q ue postquã ex sententia instruit.

Expanded text:
ris et opportunitate loci neque capi neque obsideri poterat—nam circum muris et opportunitate loci neque capi neque obsideri poterat—nam circum murum situm in praerupti montis extremo planities limosa hiemalibus aquis paludem fecerat—, tamen aut simulandi gratia, quo regi formidinem adderet, aut cupidine caecus ob thesauros oppidi potiendi vineas agere, aggerem iacere aliaque, quae incepto usui forent, properare. At Iugurtha cognita uanitate atque imperitia legati subdole eius augere amentiam, missitare supplicantis legatos, ipse quasi vitabundus per saltuosa loca et tramites exercitum ductare. Denique Aulum spe pactionis perpulit, uti relicto Suthule in abditas regiones sese ueluti cedentem insequeretur: ita delicta occultiora fuere. Interea per homines callidos diu noctuque exercitum temptabat, centuriones ducesque turmarum, partim uti transfugerent, corrumpere, alii signo dato locum uti desererent. Quae postquam ex sententia instruit,
Abbreviated transcription (Latin):
consilii regis existimarent. neq ex tanta ꝓꝑantia. tã facile tractũ
bellũ socordia magis quã dolo crederes: Sed postquã di lapso tẽpore
comitioꝵ dies aduentabant: Albinꝰ aulo frẽ in castris ꝓ pretore ne¬
licto romã discessit. Ea tẽpestate romȩ seditionib tribunttuis
atrocit᷑ res.p. agitabat᷑ . p.l. lucil lus. & .l. hiniꝰ tribuni plebis. resi¬
stentib collegis: continuare magistratũ nifebant᷑. Que dissensio. to¬
tius anni comteia impediebat. Fa mora in spm ad ductꝰ aulus. quẽ ꝓ
p̃tore in castris relictũ supra diximꝰ. aut corficiendi belli. aut t̃rore
exercitꝰ ab rege pecuniȩ capiundȩ : milites nelise ianuario ex hber¬
nis euocat in expeditionẽ. magnisq trinerid. heme asꝑa ꝑuenit
:adopĩdũ suchul. ubi regis thesauri erant. Qđ quanquã & seuitiã cẽpo¬

Expanded text:
consili regis existimarent neque ex tanta properantia tam facile tractum consili regis existimarent neque ex tanta properantia tam facile tractum bellum socordia magis quam dolo crederent. Sed postquam dilapso tempore comitiorum dies adventabat, Albinus Aulo fratre in castris pro praetore relicto Romam decessit. Ea tempestate Romae seditionibus tribuniciis atrociter res publica agitabatur. P. Lucullus et L. Annius tribuni plebis resistentibus collegis continuare magistratum nitebantur, quae dissensio totius anni comitia impediebat. Ea mora in spem adductus Aulus, quem pro praetore in castris relictum supra diximus, aut conficiendi belli aut terrore exercitus ab rege pecuniae capiendae milites mense Ianuario ex hibernis in expeditionem euocat, magnisque itineribus hieme aspera pervenit ad oppidum Suthul, ubi regis thesauri erant. Quod quamquam et saevitia tempo
Abbreviated transcription (Latin):
reliquos poptares metꝰ inuader& parendi sibi. si de illo suppliciũ sumptũ
fora Et ipse paucis dieb eodẽ ꝓfectꝰ iussus a senatu italia decedere
Sed postquã roma egressus .:. Fert᷑ spe eotacitꝰ respiciens postremo di¬
xis se urbẽ uenalẽ & mature ꝑitura si emptorẽ inuenerit. Interĩ alibi¬
nꝰ renouato bello. cõmeatũ. stipendiũ aliaq quȩ militib usui forent.¬
maturat in affricã portare. ac statĩ ipse ꝓfectꝰ uti ante comitia qđ tẽ¬
pus haud longe aberat. armis aut dedicione. aut quouis modobellũ
conficer&e. At contra iugurtha trahere om̃ia. & alias. deinde alias mo¬
rȩ causas facere. polliceri deditionẽ. ac deinde metũ simulare. cedere
instanti. & paulo post ne sui diffiderent instare: ita belli modo. modo
pacis mora consulẽ iudificare. Ac fuere quitũ albinũ haud ignarũ

Expanded text:
reliquos popularis metus invaderet parendi sibi, si de illo supplicium sumptum reliquos popularis metus invaderet parendi sibi, si de illo supplicium sumptum foret. et ipse paucis diebus eodem profectus est, iussus a senatu Italia decedere. sed postquam Roma egressus est, fertur saepe eo tacitus respiciens postremo dixisse 'o urbem venalem et mature perituram, si emptorem invenerit.' Interim Albinus renovato bellomaturat in Africam portare; ac statim ipse profectus, uti ante comitia, quod tempus haud longe aberat, armis aut deditione aut quouis modo bellum conficeret. At contra Iugurtha trahere omnia et alias, deinde alias morae causas facere; polliceri deditionem ac deinde metum simulare; cedere instanti et paulo post, ne sui diffiderent, instare: ita belli modo, modo pacis mora consulem ludifficare. Ac fuere qui tum Albinum haud ignarum
Abbreviated transcription (Latin):
quoius modo numidã int̾ficiat. Bomilear mature regis mandata exequi¬
tur: & ꝑhomines talis negotii artifices itinera egressusq eiꝰ. postremolo¬
ca atq tẽpora cuncta explorat. Demde ubi res postulabat: insidiastendit
lgit᷑ unꝰ exeo numr̃o qͥ ad cedẽ parati erant. paulo in consultius mas siuã
aggredit᷑: illũ ꝙ obtruncat. Sed ipse deprehensus multis hortantib &
inprimis albino consule. inditiũ ꝓfitet. fit reusmagis er equo bonoq quã
exiure gentiũ bomilcar comes el: qͥ romã fide publica uenerat. at iugur¬
tha manifestꝰ tanti sceleris. ñ prius omisit contra ueritatẽ niti. quã
anima duertit suꝑ gram̃ atq pecuiniã suã inuidia facti e̾ẽ. Igit᷑ quanquã
in priore actione ex amicis quinquaginta uades dederat: regno magis
quã uadib consulens. eclam in nunidiã bomilcarẽ demittit. ueritꝰ ne

Expanded text:
quouis modo Numidam interficiat. Bomilcar mature regis mandata exequiquouis modo Numidam interficiat. Bomilcar mature regis mandata exequitur et per homines talis negoti artifices itinera egressusque eius, postremo loca atque tempora cuncta explorat. Deinde, ubi res postulabat, insidias tendit. Igitur unus ex eo numero, qui ad caedem parati erant, paulo inconsultius Massiuam aggreditur. Illum obtruncat, sed ipse deprehensus multis hortantibus et in primis Albino consule indicium profitetur. Fit reus magis ex aequo bonoque quam ex iure gentium Bomilcar, comes eius, qui Romam fide publica venerat. At Iugurtha manufestus tanti sceleris non prius omisit contra verum niti, quam animaduertit supra gratiam atque pecuniam suam invidiam facti esse. Igitur, quamquam in priore actione ex amicis quinquaginta vades dederat, regno magis quam vadibus consulens clam in Numidiam Bomilcarem dimittit, ventus, ne
Abbreviated transcription (Latin):
aneni augescunt. Fras ea tẽpestate romȩ numida quidã nomine
massiua. gulussȩ filiꝰ orasinis sȩ nepos. Qui qr in dis sensione regũ
uigurthȩ aduersus fierat: dedita eyrtha & adherbale int̾fecto ꝓ¬
fugus ex affrica abierat. Huic spurnis albinꝰ qui ꝓximo anno post
bestiã. eũ .a. minutp rufo consulatũ gerebat. ꝑsua de& qm̃ exftirpe
masinis sȩ sit iuguithãq obscelera inuidia cũ metu urgueat. reg¬
nũ mimidiȩ ab sengtu petat. auidus consul belli gerundi mouere¬
quã senescere omĩa malebat. Ipsi ꝓumcia numidia: minutio macedonia
euenerat. Quȩ postquã mas siua agitare coepit. neq iugurtbȩ in amicis
satis p̃lidi .x. qđ eoꝵ aliũ conseientia. aliuĩ mala fama & timor impediebat:
bomil cari ꝓximo ac maxime fidosibi. imꝑat preciosicuti multa confece¬
rat. insi diatores mas siuȩ para:. ac maxime occulte. Si iaparũ ꝓcedat:

Expanded text:
animi augescunt. Erat ea tempestate Romae Numida quidam nomine animi augescunt. Erat ea tempestate Romae Numida quidam nomine Massiua, Gulussae filius, Masinissae nepos, qui, quia in dissensione regum Iugurthae aduersus fuerat, dedita Cirta et Adherbale interfecto profugus ex patria abierat. Huic Sp. Albinus, qui proximo anno post Bestiam cum Q. Minucio Rufo consulatum gerebat, persuadet, quoniam ex stirpe Masinissae sit Iugurthamque ob scelera invidia cum metu urgeat, regnum Numidiae ab senatu petat. Auidus consul belli gerendi moverequam senescere omnia malebat. Ipsi prouincia Numidia, Minucio Macedonia evenerat. Quae postquam Massiua agitare coepit neque Iugurthae in amicis satis praesidi est, quod eorum alium conscientia, alium mala fama et timor impediebat, Bomilcari, proximo ac maxime fido sibi, imperat, pretio, sicuti multa confecerat, insidiatores Massiuae paret ac maxime occulte, sin id parum procedat,
Abbreviated transcription (Latin):
consulens sedare motꝰ & aninos eoꝵ mollire. postremo confirmare
fidẽ publicã ꝑ sese inuiolatã pre. Post ubi silentiũ coepit. ꝓducto iu¬
gurtha uerba facit. Romȩ numidiȩq facinora eiꝰ memorat. scelera
in patrẽ fr̃sq ostendit. quip iuuantib quib q ministris ea egerit qͣn
ra aꝑiat: in fide & elemeitia popłi r. magnã spem illi sitã. Sin reti¬
ceat. ñ sociis saluti fore sed se suasq spes corrupturũ. deinde ubi
enerimius dicendi finẽ feit & iugurtha respondere uissus . gbe¬
bius tribunꝰ plebis. quẽ recunia corruptũ supra diximꝰ: regẽ tacere
tuba. At tã & si multrudo quȩ in contione aderat uehem̃ter accen¬
Sa terrebat esĩ clamore uultu. sepe impetu. atq aliis om̃ib quȩ ira
fieriamat: uicit tam̃ ipudentia. Ita popłs ludibriohabitꝰ ex conti¬
one discedit. lugurthȩ þestiȩq & cȩteris quos ulla questio exagitabat

Expanded text:
consulens sedare motus et animos eorum mollire, postremo confirmare consulens sedare motus et animos eorum mollire, postremo confirmare fidem publicam per sese inviolatam fore. Post ubi silentium coepit, producto Iugurtha verba facit, Romae Numidiaeque facinora eius memorat, scelera in patrem fratresque ostendit. Quibus iuuantibus quibusque ministris ea egerit, quarum aperiat, in fide et clementia populi Romani magnam spem illi sitam; sin reticeat, non sociis saluti fore, sed se suasque spes corrupturum. Deinde ubi Memmius dicendi finem fecit et Iugurtha respondere iussus est, C. Baebius tribunus plebis, quem pecunia corruptum supra diximus, regem tacere iubet, ac tametsi multitudo, quae in contione aderat, vehementer accensa terrebat eum clamore, uultu, saepe impetu atque aliis omnibus, quae ira fieri amat, vicit tamen impudentia. Ita populus ludibrio habitus ex contione discedit; Iugurthae Bestiaeque et ceteris, quos illa quaestio exagitabat,
Abbreviated transcription (Latin):
agebant. Panta uis auaritiȩ. animos eorueluti tabes inuaserat. At cas suis
p.r. plata rogatione.a.g. memmio. acꝑculsa om̃i nobilitate: ad uigur¬
thã ꝓficiscit᷑: eiq timido & ex concientia diffidenti reb suis ꝑ sua
Priuatĩ p̃terea suã fidẽ int̃ ponit: qudã ille ñ minoris. quã publicã
ducebat. Talisea tẽpestate fama de cassio erat. Igit᷑ iugurcha contra
decꝰ regiũ cultu quã maxime mis pabili. cũ cassio romã uenit. At
tã & si in ipso magnauis animi era. confirmatꝰ ab om̃ib quoꝵ poten¬
tio aut scelere cuncta ea gesseratquȩ supdiximꝰ .g. bebiũ tribunũ ma
gna mercede parat. euiꝰ impudentda contraius & inuirias om̃s munitꝰ
for&e.at .g. memmiꝰ aduocata cantione. quanquã regi infesta plebs
erat. & pars in uincula duci ubebat. pars nisi sotios sceleris sui ape¬
rir&e more maioꝵ de hoste suppliciũ sumi: dignitati quã rei magis

Expanded text:
agebant: tanta vis auaritiae in animos eorum ueluti tabes invaserat. At Cassius agebant: tanta vis auaritiae in animos eorum ueluti tabes invaserat. At Cassius praetor perlata rogatione a C. Memmio ac perculsa omni nobilitate ad Iugurtham proficiscitur eique timido et ex conscientia diffidenti rebus suis persuPrivatim praeterea fidem suam interponit, quam ille non minoris quam publicam ducebat: talis ea tempestate fama de Cassio erat. Igitur Iugurtha contra decus regium cultu quam maxime miserabili cum Cassio Romam venit. Ac tametsi in ipso magna vis animi erat, confirmatus ab omnibus, quorum potentia aut scelere cuncta ea gesserat, quae supra diximus, C. Baebium tribunum plebis magna mercede parat, cuius impudentia contra ius et iniurias omnis munitus foret. At C. Memmius aduocata contione, quamquam regi infesta plebes erat et pars in vincula duci iubebat, pars, nisi socios sceleris sui aperiret, more maiorum de hoste supplicium sumi, dignitati quam irae magis
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓsociis utunt᷑: Potest ne intã diuersis nentib pax aut amieitia
c̃e : Quare moneo hortorq uos. ne taitũ scelus impunitũ omit¬
auȩ quanquã grauia sint: tam̃ consueculine iã ꝓnichilo habent᷑:
tis ciues ur̃os perperã quã recte fecis se. sedie ignoscendo masis.
bonos ꝑditũ eatis. at hoc inre .p. multo prętat. beneficii. quã ma¬
leficii memorẽ ẽẽ. Bonꝰ tantũ modo segnior sit ubi neglegas. at
cassius qͥtũ prȩtor erat ad iugurthã mitteretꝰ eũq int̾ posita fide
publica romã ducer&. quo faciliꝰ inditio regis.: cauri & reliquoꝵ
quos pecuniȩ captȩ accersebant. delicta patfierent. dũ romȩ gerunt᷑:
qui in numidia relicti a bestia exercitui prgrant. secuti morẽ imꝑatoris
sui. plurima & flagitiosis sima facinora fiere. Fuere qͥ auro corrupti. ele¬
phantos iugurthȩ traderent: alii ꝑfugasuenderent. pars ex pacatis p̃das

Expanded text:
hostibus pro sociis utuntur. Potestne in tam diuersis mentibus pax aut amicitia hostibus pro sociis utuntur. Potestne in tam diuersis mentibus pax aut amicitia esse? quare moneo hortorque vos, ne tantum scelus impunitum omitquae quamquam gravia sunt, tamen consuetudine iam pro nihilo habentur; tis civis vestros perperam quam recte fecisse, sed ne ignoscendo malis bonos perditum eatis. Ad hoc in re publica multo praestat benefici quam malefici immemorem esse: bonus tantummodo segnior fit, ubi neglegas, at Cassius, qui tum praetor erat, ad Iugurtham mitteretur eumque interposita fide publica Romam duceret, quo facilius indicio regis Scauri et relicuorum, quos pecuniae captae arcessebat, delicta patefierent. Dum haec Romae geruntur, qui in Numidia relicti a Bestia exercitui praeerant, secuti morem imperatoris sui plurima et flagitiosissima facinora fecere. Fuere qui auro corrupti elephantos Iugurthae traderent, alii perfugas vendebant, pars ex pacatis praedas
Abbreviated transcription (Latin):
diuitiȩ. in rẽ .p. dã pna atq dedeora ꝑuener̃. Nisi forte nondũ uosetiã
dominationis eoꝵ sacietas ten& & illa quã hȩc tẽpora magis placeñ.
cũ regna. ꝓuintię. uira. iudicia. bella atq paces. postremo diuina
Nã seruitutẽ quidẽ. qͥs urm recusire audebat: atq egotam& si
uirũ flagitiosissimũ existimo impiue iniuriã accepisse : tam̃ uos
hominib sceleratis simis ignoscere qñ eiues sunt ȩqͦ animo paterer.
nisi miscđia in ꝑnitiẽ casura eẽt. Nã &illis quantũ importunitatis
habent parũ  impune male fecis se. nisi deinde faciundi licentia
eripit᷑: & uob altera sollicitudo remanibit: cũ intelligetis aut ser¬
uiendũ eẽ. aut ꝑ manꝰ libertatẽ retinoidã. Nã fidei quidẽ alit
concordiȩ quȩ spes.x: dominari illi iolunt. uos liberi ee̾. fa ce¬
re illi iniurias. uos ꝓhibere. Postremosgciis nr̃is ueluti hostibus.

Expanded text:
divitiae, ad rem publicam damna atque dedecora pervenerint; nisi forte nondum etiam vos divitiae, ad rem publicam damna atque dedecora pervenerint; nisi forte nondum etiam vos dominationis eorum satietas tenet et illa quam haec tempora magis placent, cum regna prouinciae leges iura iudicia bella atque paces, postremo divina Nam servitutem quidem quis vestrum recusare audebat? Atque ego tametsi viro flagitiosissimum existimo impune iniuriam accepisse, tamen vos hominibus sceleratissimis ignoscere, quoniam ciues sunt, aequo animo paterer, ni misericordia in perniciem casura esset. Nam et illis, quantum importunitatis habent, parum est impune male fecisse, nisi deinde faciendi licentia eripitur, et vobis aeterna sollicitudo remanebit, cum intellegetis aut seruiendum esse aut per manus libertatem retinendam. Nam fidei quidem aut concordiae quae spes est? Dominari illi volunt, vos liberi esse; facere illi iniurias, vos prohibere; postremo sociis nostris ueluti hostibus,
Abbreviated transcription (Latin):
eadẽ odisse. eadẽ metuere. inunũ coegit. Sed hec int̾ bonos amicitia:
int̃ malos factio.. Qđ si tã uos libertatis curã haberetis. quã illi
ad dominationẽ accensi sunt: ꝓfecto neq res .p. sicuti nunc uastare¬
t᷑. & beneficia urã penes optimos. ñ audacissimos forent. maiores
urĩ parandi uiris. & maiestatis constituendȩ grã. bis ꝑseces sionẽ ar¬
mati. auentinũ montẽ occuparere : uos ꝓlibertate quã ab illis accepistisꝰ
nonne sũma ope nitemini. atq eouehementius qͦ maiꝰ dedecus.x parta
amittere. quã omĩno non paruus se: dic& aliquis. Quid igit᷑: Cͥenses
uos fecisse quã illis accidis se indignũ:: uerũ questionib & inditio
ipsius iugurthȩ. qui si dediciens ⁊ ꝓfecto ussis ur̃is oboediens erit.
Sin ea contẽpnit: scilic& existimabitis qualis illa pax aut deditio sit.
ex qua ad iugurthã scelerũ imiunitas. ad paucos potentes maximȩ

Expanded text:
eadem odisse, eadem metuere in unum coegit. Sed haec inter bonos amicitia, eadem odisse, eadem metuere in unum coegit. Sed haec inter bonos amicitia, inter malos factio est. Quod si tam vos libertatis curam haberetis, quam illi ad dominationem accensi sunt, profecto neque res publica sicuti nunc vastaretur et beneficia vestra penes optimos, non audacissimos forent. maiores vestri parandi iuris et maiestatis constituendae gratia bis per secessionem armati Auentinum occupauere; vos pro libertate, quam ab illis accepistis, nonne summa ope nitemini? Atque eo vehementius, quo maius dedecus est parta amittere quam omnino non parauisse. Dicet aliquis "quid igitur censes?"vos fecisse quam illis accidisse indignum est, verum quaestionibus et indicio ipsius Iugurthae. Qui si dediticius est, profecto iussis vestris oboediens erit; sin ea contemnit, scilicet existimabitis, qualis illa pax aut deditio sit, ex qua ad Iugurtham scelerum impunitas, ad paucos potentis maximae
Abbreviated transcription (Latin):
nora impune suscepisse parũ þabuere. Itaq postremoleges mai estas
urã. diuina & humana om̃a. hostib tradita sunt. Neq eos qui ea
fecere. pud& aut penit&. sed ncedunt ꝑ ora urã magnifice sacerdo¬
tia. & consulatꝰ. pars triũphos suos. ostentantes. ꝑinde quasi ea ho¬
nori ñ predȩ habeant. Serui ȩre parati. in iusta imꝑia dominoꝵ ñ ꝑ-¬
ferunt. Uos quirites. in imperio natiȩquo animo seruitutẽ coleratis:
at qͥ funt hi qͥrẽ .p. occupauere: homines sceleratis simi. eruentis ma¬
nib nimiũ auaritia nocentis simi. idẽq suꝑbis simi. quib fides. decus.
pietas postremo honesta atq inhonesta omĩa questui sunt. Pars eoꝵ ocei¬
disse tribunos. pl. alii questiones in iustas. pleriq cedẽ in uos fecisse:
ꝓ munim̃to habent. Ita quã quisq pessime fecit. tã maxime tutꝰ .x.
Metũ a scelere suo adignauiã uram transtulere: qͦs om̃s eadẽ euꝑe.

Expanded text:
nora impune suscepisse parum habuere, itaque postremo leges, maiestas nora impune suscepisse parum habuere, itaque postremo leges, maiestas vestra, divina et humana omnia hostibus tradita sunt. Neque eos qui ea fecere pudet aut paenitet, sed incedunt per ora vestra magnifici, sacerdotia et consulatus, pars triumphos suos ostentantes; proinde quasi ea honori, non praedae habeant. Servi aere parati iniusta imperia dominorum non perferunt; vos, Quirites, in imperio nati aequo animo servitutem toleratis? At qui sunt ii, qui rem publicam occupauere? Homines sceleratissimi, cruentis manibus, immani auaritia, nocentissimi et idem superbissimi, quibus fides decus pietas, postremo honesta atque inhonesta omnia quaestui sunt. Pars eorum occidisse tribunos plebis, alii quaestiones iniustas, plerique caedem in vos fecisse pro munimento habent. Ita quam quisque pessime fecit, tam maxime tutus est. metum ab scelere suo ad ignaviam vestram transtulere, quos omnis eadem cupere,
Abbreviated transcription (Latin):
Certe egolibertatẽ quȩ michi a parente meo tradita x experiar
Uerũ id frustra an obrẽ faciã inurã manusitũ ÷ quirites. Neq
ego uos hortor qđ sepe maiores ur̃ fecere. uti contra iniurias ar¬
mati eatis. Nichil ui. nichil seces ione opꝰ.: necesse ⁊ suom& ipsi
more p̃cipttes eant. Occiso tiberi. Igraccho quẽ regnũ parare aie¬
bant: in plebẽ romanã questionas babitȩ sunt. Post .s. Grachi. &ł .mn.
fultui cedẽ itẽ urĩ ordinis multi nortales. in carcere necati sunt. Utri¬
usq cladis ñ lex uerũ libido eo finẽ fecit. S sane fuerit regni para¬
tio plebi sua restituere. Quicqud sine sanguine eiuũ ulcisei nequi¬
tur: iure factũ sit. Suꝑioris annis taciti indignabamini erariũ
expilari. reges & popłos lbero paucis nobilib uectigal pendere.
penes eosdẽ & sũmã głam & naximas diuitias eẽ. tam̃ hec talia faci¬

Expanded text:
Certe ego libertatem, quae mihi a parente meo tradita est, experiar. Certe ego libertatem, quae mihi a parente meo tradita est, experiar. Verum id frustra an ob rem faciam, in vestra manu situm est, Quirites. Neque ego vos hortor, quod saepe maiores vestri fecere, uti contra iniurias armati eatis. Nihil vi, nihil secession opus est; necesse est suomet ipsi more praecipites eant. Occiso Ti. Graccho, quem regnum parare aiebant, in plebem Romanam quaestiones habitae sunt; post C. Gracchi et C. Fului caedem item vestri ordinis multi mortales in carcere necati sunt: utriusque cladis non lex, verum libido eorum finem fecit. Sed sane fuerit regni paratio plebi sua restituere; quicquid sine sanguine civium ulcisci nequitur, iure factum sit. Superioribus annis taciti indignabamini aerarium expilari, reges et populos liberos paucis nobilibus uectigal pendere, penes eosdem et summam gloriam et maximas divitias esse. Tamen haec talia faci
Abbreviated transcription (Latin):
rent. multa suꝑba & crudelia facinora nobilitatis ostendere pror¬
sus intentꝰ: omĩmodo plebis animũ accende bat. Sed qm̃ ea tẽpe¬
state romȩ memmu facundia clara pollensq fuit: decere existima¬
ui. unã ex tã multis eiꝰ orationib ꝑscribere. ac potissimũ eã dicã.
quã in contione post redicũ bestiȩ huꝰcemodi uerbis dis seruit.¬
nistudiũ rei.p. omĩa super&. opes factionis urã paeientia uis nullũ
ac maxime qđ in nocentiȩ plus ꝑieuli quã honoris e. Nã illa quid ẽ pi¬
get dicere his annis.xu. quã ludibrio fueritis suꝑbiȩ paucoꝵ. quã
foede. quãq multi perierint urĩ defensores: ut uob̾ animꝰ abigna¬
uia atq socordia corruptꝰ si qui ne nunc quidẽ obnoxiis inimicis
exurgitis. atq etiã nunc timetis eos. quib dec& terroriꝰ ẽẽ. Sed qͣn¬
quã hec talia sint: tam̃ obuiã ire factionis potentiũ animꝰ subigit.

Expanded text:
rent, multa superba et crudelia facinora nobilitatis ostendere; prorrent, multa superba et crudelia facinora nobilitatis ostendere; prorsus intentus omni modo plebis animum incendebat. Sed quoniam ea tempestate Romae Memmi facundia clara pollensque fuit, decere existimaui unam ex tam multis orationem eius perscribere, ac potissimum ea dicam, quae in contione post reditum bestiae huiusce modi verbis disseruitni studium rei publicae omnia superet: opes factac maxime quod innocentiae plus periculi quam honoris est. Nam illa quidem piget dicere, his annis quindecim quam ludibrio fueritis superbiae paucorum, quam foede quamque inulti perierint vestri defensores, ut vobis animus ab ignavia atque socordia corruptus sit, qui ne nunc quidem obnoxiis inimicis exurgitis atque etiam nunc timetis eos, quibus decet terrori esse. Sed quamquam haec talia sunt, tamen obviam ire factionis potentiae animus subigit.
Abbreviated transcription (Latin):
quisitis: in deditionẽ accipit᷑: Sed uti ꝓ onsilio imꝑatũ erat: elephanti. xxx.
pecꝰ atq equi multi cũ paruo argenti poidere. questori tradunt᷑. Calpur¬
nius. romã ad magistratꝰ rogandos ꝓficstit᷑. In numidia & exercitu nr̃o.
pax agitabat᷑. Post quã res in affrica gesas. quoq modo actȩ forent fa¬
ma diuulgauit: romȩ ꝑ om̃s locos & conientꝰ defacto consulis agitari.
apud plebẽ. grauis inuidia. Patres. sollieti erant. Probarent ne tantũ
flagitiũ. an decretũ consulis subuerterent: parũ constabat. Ac maxime
eos potentia scauri qđ is auctor & socius bestiȩ ferebat᷑. a uerobonoq
impediebat. At .s. memmiꝰ cuiꝰ de libertate & odio potentiȩ nobilitatis
supra diximꝰ: int̾dubitationẽ & moras senitꝰ. contionib popłm ad
uindicandũ hortari. monere .p.r. ne rẽ .p. ne libertatẽ suã desere¬

Expanded text:
quisitis in deditionem accipitur. Sed, uti pro consilio imperatum erat, elephanti triginta, quisitis in deditionem accipitur. Sed, uti pro consilio imperatum erat, elephanti triginta, pecus atque equi multi cum paruo argenti pondere quaestori traduntur. Calpurnius Romam ad magistratus rogandos proficiscitur. In Numidia et exercitu nostro pax agitabatur. Postquam res in Africa gestas quoque modo actae forent fama diuulgauit, Romae per omnis locos et conventus de facto consulis agitari. Apud plebem grauis invidia, patres solliciti erant: probarentne tantum flagitium an decretum consulis subuerterent, parum constabat. Ac maxime eos potentia Scauri, quod is auctor et socius Bestiae ferebatur, a vero bonoque impediebat. At C. Memmius, cuius de libertate ingeni et odio potentiae nobilitatis supra diximus, inter dubitationem et moras senatus contionibus populum ad vindicandum hortari, monere, ne rem publicam, ne libertatem suam desere
Abbreviated transcription (Latin):
corruptis. acerrime regẽ impugnauerat: tam̃ magnitudine pecu¬
niȩ. a bono hon estoq in prauũ astractꝰ.. Sed iugurtha: tantũ modo
belli morã redimebat. existimais se aliquid interĩ romȩ p̃cio aut gr̃a
effecturum.. Postea uero quã participẽ negotii scaurũ acceperat.
in maximã spẽ adductꝰ recuꝑand pacis: statuit cũ eis ex om̃ib pacti¬
onib p̃sens agere. cȩterũ. intereafidei causa mittit᷑ a consule sexci¬
us questor. in oppidũ iugurthȩ uacã. Cuiꝰ rei species erat. acceptio fru¬
menti. Qđ calpurnꝰ pasã legatis imauerat: qm̃ deditionis mora indu¬
tiȩ agitabant᷑. Igit᷑ uti constituerat n castra uenit: Ac pauca p̾senti con¬
silio locutꝰ de inuidia facti sui. atq ut indeditionẽ accipet: reliqua cũ
bestia & scauro secreta transegit. dem postero die quasi ꝑsententiis ex¬

Expanded text:
corruptis acerrime regem impugnauerat, tamen magnitudine pecucorruptis acerrime regem impugnauerat, tamen magnitudine pecuniae a bono honestoque in prauum abstractus est. Sed Iugurtha primo tantummodo belli moram redimebat, existimans sese aliquid interim Romae pretio aut gratia effecturum. Postea vero quam participem negoti Scaurum accepit, in maximam spem adductus recuperandae pacis statuit cum iis de omnibus pactionibus praesens agere. Ceterum interea fidei causa mittitur a consule Sextius quaestor in oppidum Iugurthae Vagam. Cuius rei species erat acceptio frumenti, quod Calpurnius palam legatis imperauerat, quoniam deditionis mora indutiae agitabantur. Igitur rex, uti constituerat, in castra venit, ac pauca praesenti consilio locutus de invidia facti sui atque uti in deditionem acciperetur, relicua cum Bestia et Scauro secreta transigit. Dein postero die quasi per saturam sententiis ex