comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tur. Ita enim in alt̾o utraq substitutio intel¬
ligitur. si uoluntas parentis non refragetur.
uł certe euitande questionis gr̃a sp̃aliter in
utrumq casum in pubi substituat frẽm siũ.
rint ut si his hr̃s non ẽẽt. quisquis sibi
hr̃s eẽt. is in parte quoq deficientis ẽẽt ħr.
Proqua parte quisquis hr̃s extitisset. ꝓ ea
parte eum quoq in portione deficientis¬
uocari placet. Neq intereẽ ture institu¬
tionis quisq ex maiori parte hr̃s factũ
eẽt. antequam ꝑlegem alt̾am partem ali¬
cuius uindicasset. Nerentius clem̃s.
nis testatoris solidum caꝑe non possit. sub¬
stitutus sit: ab eoin pubi filio eius solidum
exea causa capiet quasi apupillo capiat.
Sed hoc ita int̃p̃tari iuł nr̃ uidetur. ut ex¬
bonis que testatoris fuerant ampluis caꝑe
non possit. Quod si pupillo aliquid p̃terea
acquisitum eẽt aut si ex hr̃dato eẽt substi¬
tutus. non impediri eum caꝑe quasi a pu¬

Expanded text:
tur: ita enim in altero utraque substitutio inteltur: ita enim in altero utraque substitutio intellegitur, si voluntas parentis non refragetur. vel certe evitandae quaestionis gratia specialiter in utrumque casum impuberi substituat fratrem: "sirint, ut, si is heres non esset, quisquis sibi heres esset is in parte quoque deficientis esset heres: pro qua parte quisque heres exstitisset, pro ea parte eum in portione nteresse, iure institutionis quisque ex maiore parte heres factus esset an quod per legem alteram partem alicuius uindicasset. 6 Terentius Clemens nis testatoris solidum capere non possit, substitutus sit ab eo impuberi filio eius, solidum ex ea causa capiet, quasi a pupillo capiat. sed hoc ita interpretari Iulianus noster uidebonis, quae testatorinon possit: quod si pupillo aliquid praeterea adquisitum esset aut si exheredato esset substitutus, non impediri eum capere, quasi a pu
Abbreviated transcription (Latin):
si non ex alia causa possideant. Ut puta si quic
omiserit quidem hr̃ditatem. sed ex causa fidĩ¬
cõmissi possidet. missus in possessionem fidei cõ¬
missoꝵ seruandoꝵ causa. uł si ꝓponas eũ conditi
hac causa legatariis responde cogetur: totiens
gͥ edictum p̃toris locum habebit. quotiens aut
quasi hr̃s legitimus possideat. aut qui a bono¬
rum possessionẽ accepit ab intestato. aut forte¬
si quasi p̃do possideat hr̃ditatẽ. fingens sibi
aliquẽ titulum ab intestato possessionis. Iuo¬
cumq enĩ modo hr̃ditatem lucri facturus quis
sit: legata p̾stabit Sane int̾ueniente cautione
hr̃ditate euicta legata reddi: ⁊ si non possideat
quis hr̃ditatem. dolo aũt malo fecerit. quomimꝰ
possideat eueniet. ut ꝑinde teneatur. atq si
hr̃ditatem adisset. dolo aut malo fecisse uide¬
tur. quominus possideat: qui ad alium tran¬
stulit possessionem ꝑfraudem. ut legataru ce¬

Expanded text:
si non ex alia causa possideant: ut puta si quis si non ex alia causa possideant: ut puta si quis omisit quidem hereditatem, sed ex causa fideicommissi possidet missus in possessionem fideicommissorum servandorum causa: vel si proponas eum crediti hac causa legatariis respondere cogetur. totiens igitur edictum praetoris locum habebit, quotiens aut quasi heres legitimus possidet aut quia bonorum possessionem accipit ab intestato aut si forte quasi praedo possideat hereditatem fingens sibi aliquem titulum ab intestato possessionis: quocumque enim modo hereditatem lucrifacturus quis sit, legata praestabit, sane interveniente cautione 'euicta hereditate legata reddi'. Et si non possideat quis hereditatem, dolo autem malo fecerit quo minus possideat, eueniet, ut perinde teneatur atque si hereditatem adisset. Dolo autem malo fecisse uidetur quo minus possideat, qui ad alium transtulit possessionem per fraudem, ut legatarii ce
Abbreviated transcription (Latin):
donaui aut inusũ ꝯcessi aut sͥ acqͥsierit. aut
ei ab aliqͦ datũ aut relictũ ẽ. idsͥ p̃cipiat sumat
hãt filii noĩe kalendariũ fec̃at. pꝰea sentñtia
dictae. ⁊ placuit iaq sub noĩe ip̃ius filius n

Expanded text:
donaui aut in usum concessi aut sibi adquisiit aut ei ab aliquo datum aut relictum est, id sibi praecipiat sumat habeat'. filii nomine kalendarium fecerat. postea sententia dicta est et placuit id, quod sub nomine ipsius filii
Abbreviated transcription (Latin):
seruis confestim fidĩ cominissa lib̾tas
pr̃ari debeat. marcellus .R. Conditio¬
nem que lib̾tati eoꝵ de quibus queret᷑
si fili hr̃des extitissent apposita eẽt rei¬
pecitam non uidĩ. ideoq confestim lib¬
tanm prãndam eẽ ⁊ a primis ⁊ asub¬
stitutis hr̃dibus. Nam ut supra sc̃p¬
tum est petit ut que testam̃to cauisset
prãrentur cauit aũt de lib̾tate eorum
seruoꝵ. At quin sub conditione cauit.
⁊ si alt̾us generis conditio eẽt expectan¬
da eẽt. S non est ueri simile ut hoc
in ista conditione cogitau̾it. cum fidĩ

Expanded text:
seruis confestim fideicommissa libertas seruis confestim fideicommissa libertas praestari debeat.Marcellus respondit condicionem, quae libertati eorum, de quibus quaere‹re›tur, si filii heredes exstitissent, adposita esset, repetitam non uideri ideoque confestim libertatem praestandam esse et a primis et a substitutis heredibus: nam ut supra scriptum est, petit, ut quae testamento cauisset praestarentur, cauit autem de libertate eorum seruorum. atquin sub condicione cauit et, si alterius generis condicio esset, exspectanda esset: sed non est uerisimile, ut hoc in ista condicione cogitauerit, cum fidei
Abbreviated transcription (Latin):
missi sunt subuemendũ eẽ ut ei lib̃-¬
sunt. In paruuł aut nulla dep̃hendi
liquero ualere uolo. Siquis mͥ ex pau¬
la que uxor mea fint intra.x. m̃ses
natus nataue erit ex semisse hr̃des sun
to gauis sens ex semisse hr̃s esto. sti¬
chum ⁊ pamphilum & uos meos ⁊ he¬
rotem ⁊ diphilium peto. ⁊ fidĩ hr̃dum
cõmitto ut cum ad pub̃tatem lib̃i mĩ
ꝑuen̾int manumittant. Dem̃ nouissima
parte ita cauit: quod si michi liberi
nati non erunt. aut intra pub̾tatem
decessu̾nt. tunc hr̃des ex paribus par¬
tibus sunto mutius ⁊ meuius legata q̃
pͥore testam̃to quo filius ⁊ seium reliꝗ
pr̃ari uolo. hoc ẽ ⁊ asequentib hr̃dib¬
dem̃ eo dicilł ita cauit. Lucius ticnis
hr̃dibus pͥmis ⁊ substitutis salutẽ. Pe¬
to ut ea que testamto caui legaui. iea
que codicilł cau̾o legau̾o prestetis. q̃ro
cum lib̾i lucio ticio nati non sint an
sticho ⁊ pamphilo ⁊ heroti. ⁊ diphilo

Expanded text:
missi sunt, subueniendum esse, ut eis libermissi sunt, subueniendum esse, ut eis libersunt: in paruulis autem nulla deprehenditliquero, ualere uolo. si quis mihi ex Paula, quae uxor mea fuit, intra decem menses natus nataue erit, ex semissesemisse heres esto. Stichum et Pamphilum servos meos et Erotem et diphilum peto et fidei heredum committo, ut, cum ad pubertatem liberi mei pervenerint, manumittant". deinde novissima parte ita cavit: "quod si mihi liberi nati non erunt aut intra pubertatem decesserint, tunc heredes ex paribus partibus sunto Mucius et Maevius. legata, quae priore testamento, quo filios et Seium, reliqui, praestari volo, hoc est et a sequentibus heredibde codicillis ita cauit: 'Lucius Titius heredibus primis et substitutis salutem. peto, ut ea quae testamento caui legaui et ea quae codicillis cauero legauero, praestetis'. quaero, cum liberi Lucio Titio nati non sint, an Sticho et Pamphilo et Eroti et Diphilo
Abbreviated transcription (Latin):
indignus est hr̃s seruos hab̾e nec ꝗđ
libertos habebit.
postqͣm filium suum accepisset. uł qui
in eius locum successit pr̃are noluit si¬
b̃tatem compellendi sunt amplius si
mat̾ aut nollet sibi filium tradi aut
in rerum natuna eẽ desisset non ab
re est dio̾e nichilominus ita natis
oꝑa tardius adierit sed dum de adeũ¬
da hr̃ditate delib̾at idem dicendumẽ.
⁊ si postea cognouit se hr̃dem institutũ
qͣm ancilla peꝑit placet hoc quoq casu
subueniendum ẽẽ. hoc tam̃ casu ip̃e ma¬
niuintt̾e cd ebit non matri trade sed si
directo lib̾tas data fũit ancille. ⁊ horũ
aliquid euen̾it quemadmodum natis
subuenietur. Nam ibn quidem patitur
fidĩ cõminissa lib̾tas. ⁊ p̃tor paruulus
subuenit cum u̾o directo lib̾tas datur.
non petitur. Sed ⁊̃ hoc casu puto nato
subueniendum ẽẽ ut aditus p̃tor miem
matri decernat actionem exemplo fidei¬
tatem usu captis qui testam̃to manu¬

Expanded text:
indignus est heres servos habere, ne quidem indignus est heres servos habere, ne quidem libertos habebit.postquam filium accepisset, vel qui in eius locum successit praestare noluit libertatem, compellendi sunt: amplius si mater aut nollet sibi filium tradi aut in rerum natura esse desisset, non ab re est dicere, nihilo minus ita natis t si non data opera tardius adierit, sed dum de adeunda hereditate deliberat, idem dictum est. et si postea cquam ancilla peperit, placet hoc quoque casu subueniendum esse: hoc tamen casu ipse manumittere debebit, non matri tradere.Sed si directo libertas data fuerit ancillae et horum aliquid euenerit, quemadmodum natis subuenietur? nam ibi quidem petitur fideicommissa libertas et praetor paruulis subuenit: cum uero directo libertas datur, non petitur. sed etiam hoc casu puto nato subueniendum esse, ut aditus praetor in rem matri decernat actionem exemplo fideitatem usucaptis, qui testamento manu
Abbreviated transcription (Latin):
erindem pͥncipem rescripsisse relatũ ẽ.
S si matrimonii cã quis manumitt̾e
rogatus est non ẽ cogendus eam uxo
alienati sunt serui quibus fidĩ cõmissa
libtas ad scripta est. non nisi cã exiusta
iquis roga¬
tus ancillam maniuinttere moram fece¬
rit. si int̾ea enixa fu̾it constitutum est h¬
uiusmodi partum lib̾m nasci ⁊ quidem
ingenuum. Sed sunt constitutiones ꝗb
cauetur statim ex quo lib̾tas lib̾tas deb̾i
ceꝑit ingenuum nasci ⁊ hoc magis est
sine dubio sequendum. quatinus lib̾tã
non pͥuata. sed publica res est ut ultro
is qui eam d̃et offerre debeat. s si non¬
dum debita lib̾tate fidĩcommissa an¬
cilla peꝑit studio tam̃ hr̃dis fu̾it effeo¬
tum. ut nondum lib̾tas deberetur.
uł utiq quod tardius adit hr̃ditatẽ.
ut qui nati sint ex ancilla seruu eius
fiant placet manumittendos. sed tradi
matri oport̾e ut ab ea manumitt̾ent᷑.
⁊ lib̾ti potius matris fiant. Nam quos

Expanded text:
eundem principem rescripsisse relatum est. eundem principem rescripsisse relatum est. Sed si matrimonii causa quis manumittere rogatus est, non est cogendus eam uxoralienati sunt servi, quibus fideicommissa libertas adscripta est, non nisi ex iusta caui quis rogatus ancillam manumittere moram fecerit, si interea enixa fuerit, constitutum est huiusmodi partum liberum nasci et quidem ingenuum. sed sunt constitutiones, quibus cavetur statim ex quo libertas deberi coeperit ingenuum nasci: et hoc magis est sine dubio sequendum, quatenus libertas non privata, sed publica res est, ut ultro is qui eam debet offerre debeat. Sed si nondum debita libertate fideicommissa ancilla peperit, studio tamen heredis fuerit effectum, ut nondum libertas deberetur, veluti quod tardius adit hereditatem, ut qui nati sint ex ancilla servi eius fiant, placet manumittendos, sed tradi matri oportere, ut ab ea manumitterentur et liberti potius matris fiant: nam quos
Abbreviated transcription (Latin):
peto manumittas seus eod testam̃to tu¬
tor datus a tutela se excusanit queritur
¶ Sorore sua hr̃de insttuta de .s. uis ita
de hr̃s lib̾tatẽ ñ pr̃et dicendo eos ñ pla¬
poss plac̾e ut lib̾tatẽ ꝯseqͣntur: lucia ti¬
cia hr̃dum fidĩcõmisit uti pamphilam
ancillã seie cũ filiis eiꝰ redim̾ent ⁊ ma¬
numitt̾ent.⁊ uiridicus qͣnti singłi ee̾nt
redim̃di estimauit. medio tp̃r pãphila

Expanded text:
peto manumittas". Seius eodem testamento tutor datus a tutela se excusavit: quaeritur, Sorore sua herede instituta de servis ita dere heres libertatem non praestet, dicendo eos non plaposset placere, ut libertatem consequantur. Lucia Titia heredum fidei commisit, uti Pamphilam ancillam Seiae cum filiis eius redimerent et manumitterent, et iuridicus, quanti singuli essent redi
Abbreviated transcription (Latin):
ñ thaidi lib̾tas debeatur. ¶Lucius ticin̾
ita cauit meuifili bem̃e te rogo ut sistichꝰ
n damas ⁊⁊ pamphilus te ꝓmeru̾nt aere
alieno libato ne alt̾uis ꝗͣ tuã. ẜuitutẽ exꝑi¬
antur quero an si ꝑ hr̃dẽ stet̾it quominus

Expanded text:
non Thaidi libertas debeatur.Lucius Titius ita cauit: 'Maeui fili carissime, te rogo, ut, si Stichus et Damas et Pamphilus te promeruerint, aere alieno liberato ne alterius quam tuam seruitutem experiantur': quaer
Abbreviated transcription (Latin):
eum in quo usus fructus alienus ẽ lati¬
tet non iiq senatus consulto lib̾tatib
succurretur. ¶Si stioho lib̾tas ꝑ fidĩcom¬
missũ data fu̾it sub conditione si rõnes
redlidisset. ⁊ is absente hr̃de ꝑatus sit reli¬
qua solu̾e p̃toris officio contnetur ut ui¬
rũ bonũ eligat cuiꝰ arbitrio rõnes cõpu¬
tentur:. ⁊ pecuniã que ex cõputatione
colligitur deponat atq ita ꝓnuciet li¬
b̃tatem ex cã fidĩ cõmissi debi. hȩcaũt
fieĩ conueniet. si hr̃s ex iusta cã aberit.
Nam si latitau̾it satis erit liquere p̃tori
ꝑ &suum non stare quominus conditio¬
n pareat atq ita ꝓnunciare de lib̃tate
oportebit s Cum sub conditione legato
ẜuo lib̾tas datur non alit̾ fidĩ cõmissaĩo
tradi b̃et quam ut caueatur existente ꝯ¬
ditione traditũ eum. ¶ quedam cum
in extrema eẽt ualitudine p̃sentibus
honestis uiris complurib ⁊ matre sua ad
quam legitima hr̃ditas eius ꝑtinebat ita

Expanded text:
eum, in quo usus fructus alienus est, latitet, non inique senatus consulto libertatibus succurretur.Si Sticho libertas per fideicommissum data fuerit sub condicione, si rationes reddidisset, et is absente herede paratus sit reliqua soluere, praetoris officio continetur, ut uirum bonum eligat, cuius arbitrio rationes computentur, et pecuniam, quae ex computatione colligitur, deponat, atque ita pronuntiet libertatem ex causa fideicommissi deberi. haec autem fieri conueniet, si heres ex iusta causa aberit: nam si latitabit, satis erit liquere praetori per seruum non stare, quo minus condicioni pareat atque ita pronuntiare de libertate oportebit, Cum sub condicione legato seruo libertas datur non aliter fideicommissario tradi debet, quam ut caueatur existente condicione traditu iri eum.Quaedam cum in extrema esset ualetudine, praesentibus honestis uiris compluribus et matre sua, ad quam legitim‹a› hereditas eius pertinebat, ita
Abbreviated transcription (Latin):
chus uolu̾it potest ei lib̾tas ascribi. Sed ⁊ si
ita ascͥptum sit. si seuis uolu̾it stichum lib̾m
eẽ uolo mͥ uidr̃ posse dici uale lib̾tatem.
quia ꝯditio potius ẽ. qm̃admodũ si mͥ lega¬
cum eẽc siticius capitolium ascendit qđ si
ita scͥptum sit si hr̃s uolu̾it non ualebit. sed
ita demũ si totũ in uoluntate fecit hr̃dis
si ei libu̾it. centũ si arbitriũ illi quasi uiro
bono dedit non dubitauimꝰ : ꝗn bbtas s
debeat᷑ nã ⁊ eam lib̾tatẽ deb̃i placuit si
tͥ uidebitur petomanumittas. Ita ti hoc
accipiendũ si tͥ quasi uiro bono uidebit᷑.
nã uta relictũ si uoluntatẽ meã ꝓbau̾is¬

Expanded text:
chus uoluerit' potest ei libertas adscribi.Sed et si chus uoluerit' potest ei libertas adscribi.Sed et si ita adscriptum sit 'si Seius uoluerit, Stichum liberum esse uolo', mihi uidetur posse dici ualere libertatem, quia condicio potius est, quemadmodum si mihi legatum esset, si Titius Capitolium ascenderit. Quod si ita scriptum sit "si heres voluerit", non valebit, sed ita demum, si totum in voluntate fecit heredis, si ei libuerit. ceterum si arbitrium illi quasi viro bono dedit, non dubitabimus, quin libertas debeatur: nam et eam libertatem deberi placuit "si tibi videbitur, peto manumittas": ita enim hoc accipiendum "si tibi quasi viro bono videbitur". nam et ita relictum "si voluntatem meam
Abbreviated transcription (Latin):
ceptione uł alias uoluntatẽ suã ostendit. Nã
si conueniatur debitor ab hr̃de creditoris
doli exceptione uti potest in id quod interit
d̾̃itoris ancillã suam hab̾e. ¶Infidĩ cõmissa¬
ria lib̾tate quãuis quis modicũ legatũ fũit
consecutus. necẽe habet. ẜuum suũ manumit¬
tere. Pecumarum i⁊ fidĩcõmissum si diuisũ
fu̾it satis iniuriã facit tam lib̾tati quam fidĩ¬
cõmissaĩo. Satius ẽ gͥ eum qui agnorut legatũ
onerari qͣm lib̾tatem int̾cid̾e. ¶ Quotiens
ẜuo uł ancille fidĩcõmissai̾a libtas relinꝗtur
mea conditione est ut quo ad manumittat᷑
ẜuilis conditionis sit. Ꝙ̾ quidem sinullam mo¬
ram prãnde lib̾tati qui prãre debet fecit:
nicħ de statii eoꝵ mutatur. Ideoq eos int̾m
legari posse. sed cum sua cã constat:
dari hñs si uolu̾is: fidĩ tue cõmitto ut stichũ
manumitas. qͣmuis nichil aliud intestam̃to
ualẽ potest. Ex nutu hr̃dis plane. ⁊ si ita sti

Expanded text:
it: nam si conueniatur debitor ab herede creditoris, doli exceptione uti potest in id, quod intererit debitoris ancillam suam habere.In fideicommissaria libertate, quamuis quis modicum legatum fuerit consecutus, necesse habet seruum suum manumittere: pecuniarium enim fideicommissum si diuisum fuerit, satis iniuriam facit libertati quam fideicommissario: satius est igitur eum, qui adgnouit legatum, onerari quam libertatem intercidere.Quotiens servo vel ancillae fideicommissaria libertas relinquitur, in ea condicione est, ut, quoad manumittatur, servilis condicionis sit: et quidem si nullam moram praestandae libertati qui praestare debet fecit, nihil de statu eorum mutatur: ideoque eos interim legari posse, sed cum sua causa, constadari: "heres, si volueris, fidei tuae committo, ut Stichum manumittas", quamvis nihil aliud in testamento potest valere ex nutu heredis. Plane et ita
Abbreviated transcription (Latin):
is cui cõmissa lib̾tas relicta ẽ non ẽ tra¬
dendus alii ut ab eo manumittat᷑. ⁊ fiat
alt̾ius lib̾tus ꝗͣ ꝗ rogatꝰ ẽ manumitt̾e.¬
¶Campanus ait. siminor .xx. annis roga¬
u̾it hr̾dem ut ꝓpͥum .suũ manumittat.
prandã ei lib̾tatẽ qr hic lexelia sententia
locũ ñ ht̃. Seruus legatus erat .x. eum¬

Expanded text:
icta est, non est tradendus alii, ut ab eo manumittatur et fiat alterius libertus, quam qui rogatus est manumittere.Campanus ait, si minor annis uiginti rogauerit heredem, ut proprium seruum manumittat, praestandam ei libertatem, quia hic lex Aelia Sentia locum non habet.Seruus legatus erat Calpu
Abbreviated transcription (Latin):
legataris sed hr̃dis fidĩcõmissum ẽẽt. sed ⁊
sinon omnium s et quoꝵdam hr̃dum ꝑ¬
fidĩ cõmissum sitq dicendum orcinum
fieri. In eos aũt qui latitau̾int coheredib
aquib redim̃de partes eẽnt utilem ac̾cio¬
nem eo nomine dari deb̾e uł ⁊̃ familie
herciscunde uidicio recte eos acturos.
uidius sceuola consultus purabat nouisfi-¬
mam scͥpturam uałe siue lib̾tas sit. siue
legatum. quia cum lib̃tatem datam post¬
m̃te post lib̾tatem legauit eundẽ. ẜuum
inobscuro lib̾tatem p̃uale que sent̃ntia
michi quoq uerior ẽe̾ uidr̃.¬

Expanded text:
legatarii, sed heredis fidei commissum esset, sed et si non omnium, sed quorundam heredum fidei commissum sit, aeque dicendum orcinum fieri: in eos autem qui latitaueri‹n›t coheredibus, a quibus redimendae partes essent, utilem actionem eo nomine dari debere uel etiam familiae erciscundae iudicio recte eos acturos. uidius Scaeuola consultus putabat nouissimam scripturam ualere, siue libertas sit siue legatum, quia, cum libertatem datam postmente post libertatem legauit eundem seruum, in obscuro libertatem praeualere. quae sententia mihi quoque uerior esse uid
Abbreviated transcription (Latin):
quoq gen̾e s ui actũ fidẽq respiceret.
htra certa tp̃ra ꝯditioni redlendarũ rõ¬
num ñ paruer̃ postea ꝑati erant. Isitũ
tisset quominus intra tp̃ra p̃sc̃̾pta ꝯditio¬
ni parerẽt ñ iccirco libos fore. qđ postea
rõnes uelint redde. ¶ Ab hr̃dib mis peto.
fidĩq eoꝵ cõmitto. eũ filius m̃s. xui. ãnos
impleu̾it. stichum rõnib redlitis manu¬

Expanded text:
piceret. Intra certa tempora condicioni reddendarum rationum non paruerunt, postea parati erant: quaesitum tisset, quo minus intra tempora praescripta condicioni parerent, non idcirco liberos fore, quod postea rationes velint reddere. "Ab heredibus meis peto fideique eorum committo, cum filius meus sedecim annos impleverit, Stichum r
Abbreviated transcription (Latin):
ñ dere deduci ex peculio quo dño de¬
beat᷑. Itẽ q̃ro an si exreliquis in pecu
que ꝓpon̾entur in peculiũ u̾sum est:
reliquoꝵ noĩe. dissolutũ ẽ fieri satis
ꝯditioni. si id q reliquũ ẽ peculii solua¬
tur. SHib̾tatẽ ita testam̃to dedit cupi¬
uolo. Post mortẽ testatoris tutores cu¬
pito exacc̃onem cõmiser̃. isq nũmos
redactos expensauit eisdẽ tutoribꝰ. Dem̃
filius impubes decessit cui mat̾ heres
extitit. ⁊ cutorẽ tutele iudicio fili ꝯdẽ¬
natũ habuit cupitus ad lib̃tatẽ ꝓcla¬
mat eo tp̃r quo si uiu̾et marcianus
anno .xui. etatis habiturꝰ eẽt offerers
rõnes uniꝰ anm in die mortis testatoris
q̃ cet̾e subscpte suer̃. Quesitũ ẽ an eas quoq¬

Expanded text:
non debere deduci ex peculio, quod domino debeatur. Item quaero, an, si ex reliquis in pecuquae proponeretur in peculium versum est, reliquorum nomine desolutum est, fieri satis condicioni, si id, quod reliquum est peculii, solvatur. Libertatem ita testamento dedit: "Cupiuolo': post mortem testatoris tutores Cupito exactionem commiserunt isque nummos redactos expensauit eisdem tutoribus: deinde filius impubes decessit, cui mater heres extitit et tutorem tutelae iudicio filii condemnatum habuit: Cupitus ad libertatem proclamat eo tempore, quo, si viveret Marcianus, annos sedecim aetatis habiturus esset, offerens rationes unius anni in diem mortis testatoris, quod ceterae subscriptae fu
Abbreviated transcription (Latin):
parareret uerũ hr̃dẽ si morã fidĩ com¬
misse lib̾tati fecit cõpellendũ partũ
qͦ ad lib̾tatẽ ꝑduc̾e. hucius ticus ita
in tuo iudicio ei̾t ut habeas bonos lib¬
tos ⁊ medicos. Iđ si ego lib̾tatẽ eis dedis-¬
sem ueritus sũ qd sorori mee bem̃e fecer̃.
medici.ẜ ui eiꝰ manumissi ab ea qui fa¬
lario expleto reliquer̃ eã. q̃ro an fidĩ cõ¬
missa lib̾tas supͣsẽptis compet̾e pot̃ R¬
scdm ea que ꝓpon̾entur ñ necessitatem
hr̃dibus positã: s arbitͥum remusã.
¶ Ticus sticho ẜuo suo lib̾tatẽ dedit si
cid̾int ut. suo nieħ possit imputari
non ꝑtin̾e ad reliquoꝵ onus item q̃ro
cũ om̃e peculiũ redđe uissus sit anita
peculiũ computari d̃eat ut id solũ

Expanded text:
 tunc cum pareret: uerum heredem, si moram fideicommissae libertati fecit, compellendum partum quoque ad libertatem perducere.Lucius Titius ita in tuo iudicio erit, ut habeas bonos libertos et medicos. quod si ego libertatem eis dedissem, ueritus sum, quod sorori meae carissimae fecerunt medici serui eius manumissi ab ea, qui salario expleto rel‹i›querunt eam': quaero, an fideicommissa libertas supra scriptis competere potr non necessitatem heredibus impositam, sed arbitrium permissum. Titius Sticho servo suo libertatem dedit, si ciderint, ut servo nihil possit imputari, non pertinere ad reliquorum onus. Item quaero, cum omne peculium reddere iussus sit, an ita peculium computari d
Abbreviated transcription (Latin):
bis ita fidĩ cõmissũ a diuo seu̾o rescͥptũ ẽ
fidĩ cõmissũ peti posse. Iuã qͣm aũt in hr̃¬
dis arbitriũ conferri an debeatur non
possit qñ tam̃ debeatur ꝯferri potest.¬
¶ Quidã cũ tres.ẜuos legasset fidĩ hr̃dis sui
cõmisit. ut ex his duob quos uellet manu¬
mitt̾e fidĩ cõmissa lib̾tas ualebit:⁊ quos ex
his uellet ⁊ hr̃s manumitt̾et quare si eos
uindicaret legatarius quos hr̃s uult manu¬
mitt̾e exceptione doli repelletur.

Expanded text:
 a diuo Seuero rescriptum est fideicommissum peti posse.Quamquam autem in heredis arbitrium conferri, an debeatur, non possit, quando tamen debeatur, conferri potest.Quidam, cum tres seruos legasset, fidei heredis sui commisit, ut ex his duos quos uellet manumitteret: fideicommissa libertas ualebit et quos ex his uellet, heres manumittet: quare si eos uindicaret legatarius, quos heres uult manumittere, exceptione doli repelletur.
Abbreviated transcription (Latin):
lie sue naturali ꝯcordiã ancillã suã do¬
nauit id postea testam̃to filie sue cũ aliis
ꝙꝰdam ancillã supscͥptam legauit ut ma¬
numitt̾et᷑. Iuero an septicia filia naturalis
cille fuit neq patͥs naturał uidiciũ in ce¬
t̾is legatis filia agnouit ñ posse eã cõpel¬
li ancillã ꝓpͥam ex cã fidĩ cõmissi manu¬
mitt̾e. ¶ Lucius ticius stichũ ẜuũ meiuio
legauit. ⁊ petiit ut neq ab eo neq ab ħ¬

Expanded text:
turali Concordiam ancillam suam donauit: idem postea testamento filiae suae cum aliis quibusdam ancillam supra scriptam legauit, ut manumitteretur: quaero, an Septicia filia naturalis cillae fuit neque patris naturalis iudicium in ceteris legatis filia adgnouit, non posse eam compelli ancillam propriam ex causa fideicommissi manumittere.Lucius Titius Stichum seruum Maeuio legauit et petit
Abbreviated transcription (Latin):
tato pat̾ petisset pios tñ filios debuisse m
ei prestanda.
ueniat᷑ ẜuis. quẽ ut suũ testator ab umo
ex hr̃dib uolu̾it manumitt. tam̃ cogen¬
dũ eũ ꝗ rogatus ẽ redim̾e eũ ⁊ manum¬

Expanded text:
tato pater petisset, pios tamen filios debuisse maei praestanda.veniatur servus, quem ut suum testator ab uno ex heredibus voluerit manumitti, tamen cogendum eum, qui rogatus est, redimere eum et manum
Abbreviated transcription (Latin):
efficiatur. s tantũ infantis: ⁊ eoꝵ ꝗ ex
iusta cã absunt. uł ĩ p̃sentiũ. ¶si plu¬
res hr̃des sunt instituti. unt̾ eos is ꝗ fari
ñ pot̃. s ñ ipse rogatus sit .s. uũ manu¬
mitt̾e. ñ oport̾e int̾cid̾e lib̾tatẽ obhoc
qd cohr̃dib suis uende eũ infans noN
possit. & extat ꝗ senatus ꝯsultũ intrasia¬
nũ. s ⁊ diuus pius cassio dextro rescͥpsit
itarẽ explicari. ut partes seruoꝵ quib
ꝑ fidĩ cõmissũ lib̾tas data ẽ iusto p̃cio es¬
timet᷑ atq ita ẜuis ab his qui rogati sunt
gati er̃. atq si obeã rem ex iudicati cã
cũ his agi possit. Infuriosi ꝑsona diuus
pus rescͥpsĩt fidĩ cõmissas lib̾tates ñ im¬
pediri sub ꝯditione sc̃pti hr̾dis quẽ com¬
potẽ m̃tis ñ eẽ affirmat᷑. gͥ si ꝯstit̾it ei
subueniet᷑. ¶S ⁊ siquis sine hr̃de lalio
successore decessit̾ ꝗ fidĩ cõmissã lib̾tatẽ

Expanded text:
efficiatur, sed tantum infantis et eorum qui ex efficiatur, sed tantum infantis et eorum qui ex iusta causa absunt vel etiam praesentium. Si plures heredes sunt instituti et inter eos qui fari non potest, sed non ipse rogatus sit servum manumittere, non oportere intercidere libertatem ob hoc, quod coheredibus suis vendere possit: et exstat quidem senatus consultum Uitrasianum, sed et diuus Pius Cassio Dextro rescripsit ita rem explicari, ut partes seruorum, quibus per fideicommissum libertas data est, iusto pretio aestimentur atque ita seru‹u›s ab his qui rogati sunt gati erunt, atque si ob eam rem ex iudicati causa cum his agi possit. In furiosi persona divus Pius rescripsit fideicommissam libertatem non impediri sub condicione scripti heredis, quem compotem mentis non esse adfirmatur. igitur si constiterit ei subvenietur. Sed et si quis sine herede vel alio successore decesserit qui fideicommissam libertatem
Abbreviated transcription (Latin):
uid̾etur. qd pot̃ ꝯting̾e si testator plris eũ
nã ⁊ tunc dño ei̾t fidĩ cõmissi ꝑsecutio cinꝰ
int̾ ẽ p̃ter uerũ p̃cium id qd plus ei iussus
mat. I. eueniet ⁊ si rẽ alienã certa pecuma
redim̾e atq alii pr̃are hr̃s uł legatarius¬

Expanded text:
uideretur. quod potest contingere, si testator pluris eumnam tunc et domino erit fideicommissi persecutio, cuius interest praeter uerum pretium id, quod plus ei iussus niat.Quod eueniet et si rem alienam certa pecunia redime
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯditioni rõnis redlende ita uidi pariuisse.
si om̃e ex eo qd gessit recte desidari potest
redhidit. Nam alt̾am ꝯditionẽ humanio¬
re int̃p̃tatione ita accipi posse. ut defun¬
cto pupillo tp̃s quo si inu̾et .xui. annos
impleret expectare satis fu̾it. ¶Stichus

Expanded text:
condicioni rationis reddendae ita videri paruisse, si omne ex eo, quod gessit, recte desiderari potest, reddiderit: nam alteram condicionem humaniore interpretatione ita accipi posse, ut defuncto pupillo tempus, quo, si viveret, sedecim annos impleret, exspectare satis fuerit. "Stichus
Abbreviated transcription (Latin):
scͥpto habitus sit s uus alicui legatꝰ
cui ẜuo ꝑ fidĩ oõinissũ lib̾tas ascͥpta
ẽ. q̃stionis ẽ nũ fidĩcõmissa lib̾tas
debeat int̾cide.⁊ an si ẜuus petat fidĩ¬
cõmissã lib̾tatẽ ab eo penes quẽ reman¬
sisset ꝓñ scͥpto habito legato qđ erat¬
ei relictũ ꝗ eũ rogatus fuerat manu
mitt̾e. uł supͣ seruus ut supͣdictũ ẽ fuit
ꝑuenit legatũ.qr lib̃tas fidĩcõmissa nul¬
lũ impedim̃tũ pati d̃ eret. Subuentũ lib̃¬
tatib ẽ senatus ꝯsulto qd factũ ẽ tpr̃ib
diui traiam rubrio galho ⁊ celio his pe¬

Expanded text:
us alicui legatus, cui servo per fideicommissum libertas adscripta est, quaestionis est, num fideicommissa libertas debeat intercidere et an, si servus petat fideicommissam libertatem ab eo, penes quem remansisset pro non scripto habito legato quod erat relictum ei qui eum rogatus mittere, uel si ipse seruus, ut supra dictum est, fuit peruenit legatum, quia libertas fideicommissa nullum impedimentum pati debet.Subuentum libertatibus est senatus consulto, quod factum est temporibus diui Traiani Rubrio Gallo et Caelio Hispo
Abbreviated transcription (Latin):
admitti. S cũꝗͥam cecilius ancillã qͣm
pignorari obligau̾at dimisso creditore
ꝑfidĩ cõmissũ manumitti uoluisset. et
hr̃dib creditorẽ ñ lib̾antib infantes ꝗ
postea erant editi uenissent a creditore
pio placuei̾t. ne pueri ingenuitate de¬
stinata fraudarent᷑ p̃cio emptori restitu¬
to ꝑm̃ eos ingenuos fore. ac si mat̾ eoꝵ
suo tp̃r manumissa fuisset iđ imp̃r
nr̃ cũ patre rescͥpsit. si post quinq̃nmũ
mortis testatoris tabule testam̃ti aꝑte eẽnt
uł codicilli ⁊ partus medio tp̃r editus
sit ne fortiuta mora. ẜuitutẽ partui ir¬
rogau̾it matri partũ tradendũ ut ab ea
ad lib̾tatẽ ꝑducatur. Apparet gͥ ex hoc
rescͥpto it̃ eo qd a diuo pro rescͥptũ diximꝰ
uoliusse eos morã lib̾tati fortuitã no¬
luisse edita ex ea cui fidĩcõmissa lib̾tã
data ñ ẽ. Non tam̃ si substituto in pubi̾
fidĩ cõmissa lib̾tas data sit ancille. eaq

Expanded text:
mitti.Cum quidam Caecilius ancillam, quam pignori obligauerat, dimisso creditore per fideicommissum manumitti uoluisset et heredibus creditorem non liberantibus infantes, qui postea erant editi, uenissent a creditore,Pio placuerint, ne pueri ingenuitate destinata fraudarentur, pretio emptori restituto perinde eos ingenuos fore, ac si mater eorum suo tempore manumissa fuisset.Idem imperum patre rescripsit, si post quinquennium mortis testatoris tabulae testamenti apertae essent uel codicilli et partus medio tempore editus sit, ne fortuita mora seruitutem partui irrogauerit, matri partum tradendum, ut ab ea ad libertatem perducatur.Apparet igitur ex hoc rescripto, item eo quod a diuo Pio rescriptum diximus, noluisse eos moram libertati fortuitam nocere edit‹o› ex ea, cui fideicommissa libertas data est.Non tamen si a substituto impuberis fideicommissa libertas data sit an
Abbreviated transcription (Latin):
patiatur: exꝑiri pot̾ ꝯfestim ut fu̾it
alienatus: pet̾e lib̾tatẽ. S uͥ alienatio
non ẽ uoluntaria: s necessitas alienã¬
di excã testatoris pendeat: ꝓpe ẽ ut nõ¬
dũ b̃eat prãri fidĩ cõmissũ. Quod pot̾
uidĩ defunctus nicħ sensisse: de huiꝰ
modi cã alienationis.
nolo. Si iõ eos noluit uenundari: ut si
ueneant ad lib̾tatẽ ꝑueniant: prãnda
eit lib̾tas. Nam ulli uidr̃ libtas relicta.
quominꝰ pr̃ẽt lib̾tatẽ. ꝓd̾it hr̃di si eum
redem̾it. qr semel extitit ꝯditio. ¶Is cui
libtas c̃ebat uenit. si uult ab hr̃de ma¬
numitti. ñ ei̾t int̾ueniendũ ei cũ hr̃es
p̃sens eit emptor latirauit. qm̃ pot̾it
uti senatus ꝯsulto. ut qi ex testam̃to ad
lib̾tatẽ ꝑueniat. Is cui ex fidĩ cõmisso
lib̾tas b̃ebatur ab eo ꝗ soluendo noi
erat passus ẽ se bone fidĩ emptori tͣdi
existimas in manumissũ ꝯstituendam
acc̃onem exẽplo eiꝰ. ꝗ lib̾i hominis ẽp̃¬
torẽ simulata &uitute decepit ego qͦq

Expanded text:
eriri, potest confestim, ut fuerit alienatus, petere libertatem. sed ubi alienatio non est uoluntaria, sed necessitas alienandi ex causa testatoris pendeat, prope est, ut nondum debeat praestari fideicommissum, quod potest uideri defunctus nihil sensisse de huiusmodi casu alienationis. nolo'. si ideo eos noluit uenumdari, ut, si ueneant, ad libertatem perueniant, praestanda erit libertas: nam et illi uidetur libertas relicta, quominus praestet libertatem, proderit heredi, si eum redemerit, quia semel exstitit condicio.Is cui libertas debebatur ueniit: si uult ab herede manumitti, non erit interueniendum ei, cum heres praesens erit, emptor latitabit: quoniam poterat uti senatus consulto, ut quasi ex testamento ad libertatem perueniat.Is cui ex fideicommisso libertas debebatur ab eo qui soluendo non erat passus est se bonae fidei emptori tradi: existimas in manumissum constituendam actionem exemplo eius, qui liberi hominis emptorem simulata seruitute decepit? ego quoque
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ utiq directũ sit: ut qͦtiens ꝙ libtatem
numissus fuisset.qm̃ fidĩ cõmissis lib̾tati¬
b fauor exhibet᷑. nec int̾cid̾e solet desti¬
nata fidĩcõmissa lib̾tas. Iui enĩ ea do¬
natus ẽ in possessionẽ lib̾tatis intim eẽ
iudr̃. SApparet gͥ subuentũ fibĩ cõmis¬
sis libtatib ut in rẽ mora facta eẽt is ui

Expanded text:
t‹a›m. sic fit, ut, quotiens quis libertatem numissus fuisset, quoniam fideicommissis libertatibus fauor exhibetur nec intercidere solet destinata fideicommissa libertas: qui enim ea donatus est, in possessionem libertatis interim esse uidetur.Apparet igitur subuentum fideicommissis libertatibus, ut
Abbreviated transcription (Latin):
uoluit. ut lib̾tates cõpetant. Si s aut̃ exem¬
plũ adite hr̃ditatis fui̾t secutus. directe lib̾¬
tates ñ cõpetent. si ꝯsiliũ ⁊ euentꝰ fuit frau
dandoꝵ creditoꝵ: nec fidĩ cõmisse pr̃abuntur.
si euenti fraudent᷑ creditores. SSi boNa
fu̾int fisco ñ agnita: eaq addicta lib̾tatis
ꝯseruande gã. an possit fiscus postea
agnosc̾e : ⁊ mag̃ ÷ ne possit. plane si ñ
certioratis p̾fectis erario bona fuerunt
lib̾tatis ꝯseruande cã ad dicta : uiden dũ
ẽ an ꝯstitutiomi locus sit : ⁊ si ꝗđ talia
fui̾t: ut agnosci d̃erent adicio cessat.

Expanded text:
condicione bona voluit, ut libertates competant. si quis autem exemplum aditae hereditatis fuerit secutus, directae libertates non compedandorum creditorum: nec fideicommissae praestabuntur, si euentu fraudentur creditores.Si bona fuerint a fisco non adgnita eaque addicta libertatis conseruandae gratia, an possit fiscus postea adgnoscere? et magis est, ne possit. plane si non certioratis praefectis aerario bona fuerunt libertatis conseruandae causa addicta, uidendum est, an constitutioni locus sit. et si quidem talia fuerunt, ut adgnosci deberent, addictio cessat:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗ fidĩ cõiissũ pecuniariũ posst̃ relinq¬
re.¶Et pͥncipes Euo uł municipi ⁊ ouiꝰ
alt̾ius fidĩ cõmissa lib̾tas asc̾pta ualet.¬
erit adscͥpta pot̾ tractari anñ sit ineffi¬
cax. ⁊ fortassis quis dix̾it indignũ ẽẽ ciuẽ
romanũ fieĩ hostiũ .ẜuũ. S si in casu re¬
liquat᷑ in quẽ nr̃ eẽ incipit ꝗd ꝓhibet

Expanded text:
ecuniarium possunt relinquere.Et principis seruo uel municipii et cuius alterius fideicommissa libertas adscripta ualet.erit adscripta, potest tractari, an non sit inefficax. et fortassis quis dixerit indignum esse ciuem Romanum fieri hostium seruum: sed si in casum rel
Abbreviated transcription (Latin):
a fiẽ dño frẽm eundq cohr̃dẽ cit dãnum
uoluntatis redim̾e ñ cogendũ. nec obeun¬
dẽ errorẽ cet̾aq pat̾ inmilitia ꝓfecturo
filio donauit frĩ ꝗ mansit in potestate
ꝯfenda. Cũ peculiũ oastrense filius. ĩ int̾
legitimos hr̃des p̃cipuũ retineat ⁊̃ fidĩ¬
cõmissaĩa libtas afilio pꝰ c̾tam etatẽ eiꝰ
data si ad eã puer ñ ꝑuenit ab hr̃de
fili p̃stituta die reddat᷑ quã sententiã
iure singłari receptã ad cet̾a fidĩ cõmusa¬
relicta porrigi ñ placuit. ¶Seruũ a filio
post .u. annos si eo tp̃r m̾cedẽ diurnã
filio p̃stitisset manumitti uoluit. Bienmo
ꝑximo uagatus ñ p̃stit̾at. ꝯditione defe¬
ctus uidebat᷑. Si tam̃ hr̃s filius. aut tuto¬
res eiꝰ ministi̾ũ s ui ꝑbiennũ elegisset eã
rem ex p̃cerito qd ꝑ hr̃dẽ stetisset impedi¬
m̃to residue ꝯditioni ñ ẽẽ ꝯstitit.

Expanded text:
 fratrem eundemque coheredem citra damnum uoluntatis redimere non cogendum. nec ob eundem errorem cetera, quae pater in militia‹m› profecturo filio donauit, fratri, qui mansit in potestate, conferenda, cum peculium castrense filius etiam inter legitimos heredes praecipuum retineat. Etiam fideicommissaria libertas a filio post certam aetatem eius data, si ad eam puer non pervenit, ab herede filii praestituta die reddatur: quam sententiam iure singulari receptam ad cetera fideicomrelicta porrigi non placuit.Seruum a filio post quinque annos, si eo tempore mercedem diurnam filio praestitisset, manumitti uoluit: biennio proximo uagatus non praestiterat: condicione defectus uidebatur. si tamen heres filius aut tutores eius ministerium serui per biennium el‹e›gisset, eam rem, ex praeterito quod per heredem stetisset, impedimento residuae condicioni non esse constitit.
Abbreviated transcription (Latin):
ita scͥptũ ẽ. si heres rogatus ẜ uũ manu¬
mitt̾e ex trebelliano senatus ꝯsulto hr̃di¬
tatẽ restitui̾t oogi cb̃ebit manumitt̾e: ⁊ si
latitabit. uł si iusta ex cã aberit p̃tor
cã cognita scd̾m senatus ꝯsulta ad eas
cãs ꝑtinentia. ꝓnunciare b̃ebit. si uͦ ẜ. uũ
susceꝑit is cui hr̃ditas restituta fu̾it ipsũ
cõpetit manumitt̾e. ⁊ ead in ꝑsonã eius
obseruaĩ ꝯueniet. que circa emptores cu-¬
stodiri solent. an hȩc u̾a putẽ : nã ego
discendi cupiditate ꝗͣ solã iuuendi rõnẽ
optimã in octauũ ẽ septuagesimũ annum
duxi memor sũ eiꝰ sententie qui dixisse
putabant hc̃ &. uũ de quo quereret᷑ fidĩcõ¬
misse hr̃ditatis ñ eẽ. qr testator rogando
hr̃dem ut eũ manumitt̾et ñ uidet᷑ de eo
restituendo sensisse si tñ ꝑ errorẽ ab hr̃de
alt̾ius suitutẽ exꝑiatur: intelligi datã
fidĩ commissam lib̾tatẽ placri pͥncipi.
Quid Ntam cͣcͥriũ õ cruituti ꝗͣ lib̾tas: nec¬

Expanded text:
 'si heres rogatus seruum manumittere ex Trebelliano senatus consulto hereditatem restituerit, cogi debebit manumittere, et, si latitabit uel si iusta ex causa aberit, praetor causa cognita secundum senatus consulta ad eas causas pertinentia pronuntiare debebit. si uero seruum ‹usu›ceperit is, cui hereditas restituta fuerit, ipsum competit manumittere et eadem in personam eius observari conveniet, quae circa emptores custodiri solent". an haec vera putes? nam ego discendi cupiditate, quam solam vivendi rationem optimam in octavum et septuagesimum annum aetatis duxi, memor sum eius sententiae, qui dixisse putabant hunc servum, de quo quaereretur, fideicommissae hereditatis non esse, quia testator rogando heredem, ut eum manumitteret, non videtur de eo restituendo sensisse: si tamen per errorem ab herede alterius servitutem experiatur". intellegi datam fideicommissam libertatem placuit principi: quid enim
Abbreviated transcription (Latin):
estam̃to ita
cauit pamplabis si bene sẽ gessit rõnib
meis lib̾ esto q̃sitũ e
cũ manente eo¬
dem testam̃to post aliquot
annos
decessĩt. nec ulle querele locus de pam¬
philo circa rõnes patroni sit an ex testa¬
m̃to lib̾tatẽ sit ꝯsecutus.R. nicħ ꝓponi¬

Expanded text:
estamento ita cauit: 'Pamphilus, si bene se gesserit rationibus meis, liber esto': quaesitum est, cum manente eodem testamento post aliquot annos decesserit nec ullae querellae locus de Pamphilo circa rationes patroni sit, an ex testamento libertatem sit consecutus. respon
Abbreviated transcription (Latin):
lib̾ti: nͥ forte is ꝗ adici sibi bona defid̾at:
ita ułit adici: ut ĩ hi ꝗ directã lib̾tatẽ
acceꝑint: ipsius lib̃ti fiant. Qui autem
uolunt ipsius lib̃ti fieri utrũ manumit¬
tendi sint ab eo: an uͦ ip̃a adictione. hoc
comp̃hendendũ ẽ ea ꝯditione sibi adici
bona: ut hi ⁊̃ qͥ directã lib̾tatẽ acceꝑunt.

Expanded text:
liberti, nisi forte is qui addici sibi bona desiderat liberti, nisi forte is qui addici sibi bona desiderat ita uelit addici, ut etiam hi, qui directam libertatem acceperunt, ipsius liberti fiant. Qui autem uolunt ipsius liberti fieri, utrum manumittendi sint ab eo an uero ipsa addictione hoc comprehendendum hac condicione sibi addici bona, ut hi etiam, qui directam libertatem acceperunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯseq. ħ ẽ manumittendi s̃ ab eo: cui ad lic¬
ta bona sc̃. ¶ Adici ita demũ bona uoluit.
si idonee creditorib cautũ fu̾it de solido q̃
cuiq d̾etur. Ergo cauendũ ẽ idonee. qͥ
ẽ idonee : Satis date utiq aut pignorib
datis. S si ei fides habita fu̾it ꝓmittendi:
sine satisdatione idonee cautũ uidebitur.
Fcreditorib cau̾i quẽ ad modũ d̾et : utrũ
siugłis. an uͦ om̃ium noĩe uni ab ipsis
creato : Et oportet offõ uidicis ꝯstitui coi¬
uenire creditores. unũq creare: cui ca-¬
ueat᷑ om̃ium noĩe. Illud uidendum ẽ
an cau̾i det creditoribꝰ : i sic aici bona:
An uͦ sub ꝯditione ħ sunt adicienda : Si
fiu̾nt cautũ: ⁊ puto sic cõp̃hendendum de¬
creto. si omĩa ex ꝯstitutione diui marci fac¬
ta sunt. De solido utiq sic accipiemꝰ: de
sorte ⁊ usuris debitis. ¶ hii ꝗ ad lib̾tatem
ꝑuen̾int. quoꝵ lib̾ti fiant ꝯstitutio osten-¬
dit: ut ꝗ directam lib̾tatem orcini erũt

Expanded text:
st manumittendi sunt ab eo, cui addicta bona sunt. Addici ita demum bona uoluit, si idonee creditoribus cautum fuerit de solido, quod cuique debetur. ergo cauendum est idonee. quid est idonee? satisdato utique aut pignoribus datis. sed si ei fides habita fuerit promitten‹t›i sine satisdatione, idonee cautum uidebitur. Creditoribus caueri quemadmodum debet, utrum singulis an uero omnium nomine uni ab ipsis creato? et oportet officio iudicis constitui conuenire creditores unumque creare, cui caueatur omnium nomine. Illud uidendum: ante caueri debet creditoribus et sic addici bona, an uero sub condicione haec sunt addicenda, si fuerit cautum? et puto sic comprehendendum decreto 'si omnia ex constitutione diui Marci facta sint'. 'De solido' utique sic accipiemus 'de sorte et usuris debitis'. Hi, qui ad libertatem peruenerunt, quorum liberti fiant, constitutio ostendit, ut qui directam libertatem, orcini erunt
Abbreviated transcription (Latin):
mittat. qͣuis fundi legatũ agnou̾it. si
tũ pecunie ꝓpt̾ int̾uentũ falcidie ñ agno¬
u̾it. cogendus ẽ pecuniã acciꝑe habita
legis falcidie rõne. ⁊ senio fidĩ cõmissaĩam
lib̾tatẽ pr̃are. cũ semel fundi legatũ agno¬
u̾̃it. ¶ Aduob hr̃dib ꝗ tres ẜ uos habe¬
bat. petiit ut duos exhis quos uoluissens
manumittant alt̾o hr̾dũ latitante: alt̃ de¬
clarat quos ułit manumitt̾e pot̃ dici fiei̾
libos. ut ꝑm̃ lib̾tas cõpetat. ao si p̃sens sob̾
manumitt̾e potusset. q si ex suis umus
decessit̾. siũ usta excã absit heres sũ fa¬
ri ñ possit a quo pecitũ ẽ decernente p̃to¬
re duos ꝗ suꝑsunt fiei̾ lib̾os ꝯuenit. I Cum
is ꝗ fidĩ cõmissũ lib̾tatẽ pr̃are cb̾et iusta ex
cã ab ẽ aut latitat aut qͥdam p̃sentes suis.
alii ex iusta cã absunt. ñ nulli frustrãdi
grã fidĩ cõmissi copiã sui ñ faciunt. aut
ei ꝗ lib̾tate ciit hr̃s ñ exatit. aut suus

Expanded text:
i legatum adgnouerit, si tamen pecuniae propter interuentum Falcidiae non adgnouerit, cogendus est et pecuniam accipere habita legis Falcidiae ratione et seruo fideicommissariam libertatem praestare, cum semel fundi legatum adgnouit. A duobus heredibus qui tres seruos habebat petit, ut duos ex his quos uoluissent manumittant: altero heredum latitante alter declarat, quos uelit manumittere. potest dici fieri liberos, ut perinde libertas competat, ac si praesens solus manumittere potuisdecesserit, siue iusta ex causa absit heres siue fari non possit a quo petitum est, decernente praetore duos qui supersunt fieri liberos conuenit.Cum si qui fideicommissam libertatem praestare debet iusta ex causa abest aut latitat: aut quidam praesentes sunt, alii ex iusta causa absunt, nonnulli frustrandi gratia fideicommissi copiam sui non faciunt: aut ei, qui libertatem debuit, heres non extitit: aut suus
Abbreviated transcription (Latin):
cogit᷑ ap̃tore. ¶ Siñ heres s legatariꝰ
rogatꝰ fuerit manumitt̃e: nũqͥd cesset
ꝯstitutio : ꝗ legatis ñ debitis. nec lib̃¬
tates possunt deb̾i mag̃q ẽ: ut idem
¶ Ead ꝯsticutio ꝓspexit: ut si fiscus bona ad¬
misit. ȩque lib̾tates cõpetant. Ergo siue
uacent bona fisco sꝑuentei̾siũ agnou̾it :¬
ꝯstitutio locũ ht̃. Cet̃m si alia ratione
agnoscat: apparet̾ cessare deb̾e ꝯstitutionẽ.
qr̃ ⁊ si ea ducis legionis bona delata sint:
id eit ꝓbandũ. Itẽ si minor annis .xx. de¬
dit lib̾tatẽ. dicemꝰ ñ cõpet̾e: nͥ fidĩ cõmissa¬
re minor .xx. annis: si uiuus manumitt̾et.¬
¶Si infraudẽ creditoꝵ lib̾tas data sit ab eo.
ꝗ mortis tp̃r soluendo ñ ÷ an cõpetat: ⁊ siqͥ
fiscus bona ñ agnou̾it: forte cõpetet lib̾tã.¬

Expanded text:
aetore.Si non heres, sed legatarius rogatus fuerit manumittere, numquid cesset constitutio, quod legatis non debitis nec libertates possunt deberi? magisque est, ut idem t.Eadem constitutio prospexit, ut, si fiscus bona admiserit, aeque libertates competant: ergo siue iacent bona fisco spernente siue adgnouerit, constitutio locum habet. ceterum si alia ratione adgnoscat, apparet cessare debere constitutionem: quare et si caducis legionis bona delata sint, idem erit probandum.Item si minor uiginti annis dedit libertatem, dicemus non competere, nisi si fideicommissare minor uiginti annis, si uiuus manumitteret.Si in fraudem creditorum libertas data sit ab eo, qui mortis tempore soluendo non est, an competat? et si quidem fiscus bona non adgnouerit, forte competet liberta
Abbreviated transcription (Latin):
an alienũ. Si suũ cogetur manumitt̾e. ⁊̃¬
si modicũ accepit. Qđ si alienũ non alias
ei̾t cogendus. ꝗͣ si tanti possit redimere
qͣntũ ex iuidicio testatoris ꝯsecutus sit ꝓm̃
ꝯsequent̃ marcellus ait eũ quoq qui hỹs
te minus relictũ ẽ alicui uerũ creuit le¬
gatũ ex aliqͣ cã equissimũ ei̾t tanti eum
cogi redim̾e. qͣnti ad eũ ꝑuenit. nec causa¬
ri deb̾e. qd minꝰ illi relictũ sit. cũ creuerit
eiꝰ legatũ ꝑ testam̃ti occasionẽ. Nã ⁊ si ex
mora fructus usure uł fidĩ cõmisso acces¬
sissent dicendũ ẽ lib̾tatẽ pr̃andã. łm ⁊ si

Expanded text:
ienum: si suum, cogetur manumittere, etiamsi modicum accepit: quod si alienum, non alias erit cogendus, quam si tanti possit redimere, quantum ex iudicio testatoris consecutus sit.Proinde consequenter Marcellus ait eum quoque, qui herte minus relictum est alicui, uerum creuit legatum ex aliqua causa, aequissimum erit tanti eum cogi redimere, quantum ad eum peruenit, nec causari debere, quod minus illi relictum sit, cum creuerit eius legatum per testamenti occasionem: nam et si ex mora fructus usuraeue fideicommisso accessissent, dicendum est libertatem praestandam.Proinde
Abbreviated transcription (Latin):
compellendũ manumit̾e. Uideamꝰ utiq
in hac sp̃e aliud dicendũ sit. S in suꝑio¬
re sunt ꝗ putant cogendũ legatãium.
redim̾e .ẜuũ: ⁊ se hõiũ subiecisse. dum
accipit uł dodrantẽ. S si ꝑatus sit retro
restituere qđ accepit: an audiendus sit.
integra prestarentuꝵ.
centũ ita ut &uũ alienũ redimat: ⁊ ma¬
nimittat: ⁊ bonis hr̃dis uenditis. par¬
tẽ non totũ ꝑsequatur. ñ alias dt̃ ꝑ̾seꝗ
legatũ qͣm si cau̾it se manumissurum.
S ħ tc̃ demũ. si largiat᷑ porcio qͣ acceꝑit
ad serui p̃cium: ꝑatusq sit dñs tanti eum
uende. Alio ꝗn exceptione doli debebit
legatarius repelli.
mille nũm legati fuissent. si rogatus
cõmissam lib̾tatẽ prãre: si legatũ non
caꝑet constat.

Expanded text:
compellendum manumittere. uideamus, ne utique in hac specie aliud dicendum sit. sed in superiore sunt qui putant cogendum legatarium redimere seruum, et se oneri subiecisse, dum accipit uel dodrantem: sed si paratus sit retro restituere quod accepit, an audiendus sit, integra praestentur. centum ita, ut seruum alienum redimat et manumittat, et bonis heredis uenditis partem, non totum persequatur, non alias debet consequi legatum, quam si cauerit se manumissurum sed hoc tunc demum, si largiatur portio quam accepit ad serui pretium paratusque sit dominus tanti eum uendere: alioquin exceptione doli debebit legatarius repelli. mille nummi legati fcommissam libertatem praestare, si legatum non caperet, constat.
Abbreviated transcription (Latin):
iꝗ seruo
testam̃to dedit lib̾tatẽ. ⁊ directo.⁊ꝑ fidĩ¬
cõmissũ in potestate.ẜ. ui ẽ utrũ uelit
ex directo an ex fidĩ cõmisso ad lib̾tatẽ
i locuples egenti hr̃s extit̾it. uidea¬
mus an ea res testam̃to datis lib̾tatib
ꝓficiat ut creditores fraudari ñ uideã¬
tur. ⁊ sane s̃ ꝗdã qui cũ hr̃s locuplex
exist̾e̾t tale eẽ credid̾unt. quale si ipse
testator. Adiuctis postea fucultatibus
decessisset. s mͥ tͣditum ẽ ħ uire nos
uti ut ad rem ñ ꝑtineat locuplex an egẽs
hr̃s extit̾at. s quaꝵ facultatũ testator de¬
cessei̾t. Quã sent̃ntiã iulianꝰ adeo seq̃r.

Expanded text:
is seruo testamento dederit libertatem et directo et per fideicommissum, in potestate serui est, utrum uelit ex directo an ex fideicommisso ad libertatem numissionibus.Si locuples egenti heres exstiterit, uideamus, an ea res testamento datis libertatibus proficiat, ut creditores fraudari ‹non› uideantur. et sane sunt quidam, qui, cum heres locuples existeret, tale esse crediderunt, quale, si ipse testator adauctis postea facultatibus decessisset. sed mihi traditum est hoc iure nos uti, ut ad rem non pertineat, locuples an egens heres extiterat, sed quarum facultatium testator decesserit. quam sententiam Iulianus adeo seq