comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
te sunt suoꝵ iura nãciscũtur
Nec nõ eos quos nr̃e amplexe
sunt cõstitutiones ꝑ quas ius¬
simus. Si quis munere̾ ĩ suo
contubmo copulau̾it. nõ ab
imcio affectione maritali:
eam tam̾ cum qua poru uait̾
hẽre coniugium. et ex ea li¬
bos sustulerit postea uͦ affec¬
tione ꝓcedente ⁊̃ nuptialia

Expanded text:
 suoram iura nanciscuntur: nec non eos quos nostrae amplexae sunt constitutiones, per quas iussimus, si quis mulierem in suo contubernio copulaverit non ab initio affectione maritali, eam tamen cum qua poterat habere coniugium, et ex ea liberos sustulerit, postea vero affectione procedente etiam nuptialia
Abbreviated transcription (Latin):
dei comissum peti. Si appar¬
eat eum qui postea testam̃¬
tum fecerat ex uoluntate
quam codicillis ex presẜat
non recessisse ¶Codicillis
autem hereditas neq dari
neq adimi potest. ne cõfũ¬
datur ius testam̃toꝵ et co¬
dicilloꝵ. et ido nec exħedatõ
scribi. dixecto aũt ħeditas
codicur neq dari noq aduri
podẽst Nlam ꝑ fid̾icomissum
b̾editas codicilł iurs ixłiqui¬
tur. nec conditione̾ ħedi ĩ¬
stitu codicillis adicere. ñq
quis facere poiest. et ñulla:
sollempnitatem ordinatio¬
nis desiderant.: Incipit li¬
ber.iII. de hereditatibus

Expanded text:
deicommissum peti, si appardeicommissum peti, si appareat eum qui postea testamentum fecerat a voluntate quam codicillis expresserat non recessisse. Codicillis autem hereditas neque dari neque adimi potest, ne confundatur ius testamentorum et codicillorum, et ideo nec exheredatio scribi. directo autem hereditas codicillis neque dari neque adimi potest: nam per fideicommissum hereditas codicillis iure relinquitur. nec condicionem heredi instituto codicillis adicere neque quis facere potest: et nullam sollemnitatem ordinationis desiderant. TIT. 1 DE HEREDITATIBU
Abbreviated transcription (Latin):
ius ꝑsena etiã fidei comistã
copeie. codicillos inriodurit
Naui cum descẽderer ina¬
fricani scripsit codicillos tes¬
tam̃to cõfirmãtos Quibus
ab agusto petit ꝑfidei co¬
missum ut facerer aliquid
et cũ diuus augustꝰ u̾lun¬
tatẽ eius implesset. deinceps
reliqui auctoritate̾ es secu¬
ci fidiconussa pr̃abant. et
filia lentuli que iuro nõ le¬
augustꝯ cõuacalle pruden¬
tes inter quos trabarium
et neccͣrium ioc cim  esse
ꝓpt̾ͥ magnas et longuas o¬
teres fuissent. ubi si quis tes¬
tam̃tũ facere nõ ꝓoiłet. tam̃
codicillos posser spost q̃ tp̃ra
codicilli iure optimo admi¬
teretur ¶flon tm̃ aũt testa¬
m̃to facro potest quis codi¬
cillos facere. set intestato
quis descedens fid̾icomitere
codcillis potest. Set cũ añ
testam̃itũ fc̃m codicilli fc̃i
he̾re ꝙͣ si spetiali postea uo¬
luntate ꝯfirmet᷑. Set diui.
seuerus et antoniꝰ rescrip¬
ẜunt ex hus codicillis qui
testam̃tũ p̃ceount posse fi¬

Expanded text:
ius persona etiam fideicommissa coeperunt, codicillos introduxit. nam cum decederet in Africa scripsit codicillos testamento confirmatos, quibus ab Augusto petiit per fideicommissum ut faceret aliquid: et cum divus Augustus voluntatem eius implesset, cuius deinceps reliqui auctoritatem secuti, fideicommissa praestabant, et filia Lentuli legata quae iure non deAugustus convocasse prudentes, inter quos Trebatium et necessarium hoc civibus esse propter magnas et longas teres fuissent, ubi, si quis testamentum facere non posset, tamen codicillos posset. post quacodicilli iure optimo admitterentur. Non tantum autem testamento facto potest quis codicillos facere, sed et intestatus quis decedens fideicommittere codicillis potest. sed cum ante testamentuhabere quam si speciali postea voluntate confirmentur. sed divi Severus et Antoninus rescripserunt, ex his codicillis qui testamentum praecedunt posse fi
Abbreviated transcription (Latin):
cerat ruꝑtumue irri¬
cum̃ue fc̃m est. art si¬
ttit. ¶Intestcitoꝵ au̾t
heditates ex lege .xii.
tabulaꝵ. primum ad
ut et supͣ dixinius. qͥ
in porestate morientis sunt.
uluti funis filia ue. nepos
neptisue ex fuio. ꝓnepos ꝓ¬
neptis ue ex nepore filio na¬
to. ꝓgnatus ꝓgnataue.¶lec
interest utrum natales sit
lib̾i an adopͣtiui. quib conu¬
merare necc̃e est eriã eos qͥ
ex segitimis quide̾ matͥmous
nõ sunt ꝓgeniti curus tam̃

Expanded text:
cerat ruptum irritumve factum est, aut titit. Intestatorum autem hereditates ex lege duodecim tabularum primum ad ut et supra diximus, qui in potestate morientis fuerunt: veluti filius filia, nepos neptisve ex filio, pronepos proneptisve ex nepote filio nato prognatus prognatave. nec interest, utrum naturales sunt liberi an adoptivi. 2a. Quibus connumerari necesse est etiam eos, qui ex legitimis quidem matrimoniis non sunt progeniti, curiis tamen
Abbreviated transcription (Latin):
potest. et statim morte par¬
entis qͣsi continuar᷑ dm̃um
Et ideo nec tutoris auctori¬
tate opus est inpupillis.
Cum etiam ignorantibus
adquiritur sins heredibus
hereditas. qnec cuatoris cõ¬
sensu adquiritur furioso
set ip̃o iure ¶nt̾clum aũt
licet inpotestate mortis tp̃re
suus heres non fuit. rm̃ su¬
us heres ꝑentibus efficitur
fułuti si ab hostib reuersus¬
quis fuerit post mortẽ prĩs.
nus em̃ postliminii hoc facit.
¶p̃ coutrarium aut euenit.
ut licer quis infamilia de¬
functi sit mortis tp̃re. tñ
suus heres non fiat. uluti si
post mortẽ suam pat̾ uidi¬
catus fuerit reus ꝑduellio¬
nis. ac ꝑ hoc memoria eius
dampnata fuerit. suum em̃
heredem hẽre non potest cũ
ẽiscus ei succedit. set porest
dici ip̃o iure ẽẽ suũ ħedem
set desinẽre ¶Cum filius filia¬
ue et ex altero filio. nẽpos
ueptis ue ex tant parit̾ ad
Reditarem uocantur. Noc qͥ
gradu ꝓximuor est ultiorẽ

Expanded text:
potest. et statim morte parpotest. et statim morte parentis quasi continuatur dominium: et ideo nec tutoris auctoritate opus est in pupillis, cum etiam ignorantibus adquiritur suis heredibus hereditas: nec curatoris consensu adquiritur furioso, sed ipso iure. Interdum autem, licet in potestate mortis tempore suus heres non fuit, tamen suus heres parenti efficitur, veluti si ab hostibus quis reversus fuerit post mortem patris sui: ius enim postliminii hoc facit. Per contrarium evenit ut, licet quis in familia defuncti sit mortis tempore, tamen suus heres non fiat, veluti si post mortem suam pater iudicatus fuerit reus perduellionis, ac per hoc memoria eius damnata fuerit: suum enim heredem habere non potest, cum fiscus ei succedit. sed potest dici, ipso iure esse suum heredem, sed desinereue et ex altero filio nepotes neptesue extant, pariter ad hereditatem uocantur; nec qui gradu proximior est, ulteriorem
Abbreviated transcription (Latin):
instrum̃ta cum ea fecerit fĩ¬
nosq ul filias abuerit. non
solum eos lib̾os qui pest dotẽ
editi sinir iustos et inpotes¬
tate eẽ patrib set etiã ant̾i¬
ores. qui et biĩs postea nati
sunt occasione legitimi no¬
minis prestiterunt /ꝙ. opti¬
nere sensuiius. etiã si non
ꝓgenĩti fuerint post dotale
instrum̃tum confectũ liberi
uł etiã nati ab hac luce sb̃ccͣti
si p̾cedens ꝑsena desierit in
potestate parentis eẽ. siue id¬
morte acciderit siue alia ra¬
tione. ulun emanciꝑat.ẽ.
Nam si ꝑ id tp̃s quo quia
moritur. filius inporestate
eius sit ne pos ex es suus ħ¬
es esse non potest. Idqr et ĩ
cereris deinceps lib̾oꝵ ꝑso¬
nis dcm̃ intelligiuus. ¶ust¬
humi qͦ qui si uiuo ꝑente
nati eẽnt inpotestate eius¬
futuri forent. sui ħedes sunt
Sui aũt ⁊ ignorantes fu̾i̾r¬
bedes. Ser licet furiosi sint
heredes possunt existere. qr¬
ex quib causis ignorantib:
ad quiritur nobis. ex hus
causis et furiosis ad quiri

Expanded text:
instrumenta cum ea fecerit filiosque vel filias habuerit: non solum eos liberos qui post dotem editi sunt iustos et in potestate esse patribus, sed etiam anteriores, qui et his qui postea nati sunt occasionem legitimi nominis praestiterunt: quod optinere censuimus, etiamsi non progeniti fuerint post dotale instrumentum confectum liberi, vel etiam nati ab hac luce subtractisi praecedens persona desierit in potestate parentis esse, sive morte id acciderit sive alia ratione, veluti emancipatione: nam si per id tempus quo quis moreretur filius in potestate eius sit, nepos ex eo suus heres esse non potest. idque et in ceteris deinceps liberorum personis dictum intellegimus. postumi quoque, qui, si vivo parente nati essent in potestate futuri forent, sui heredes sunt. Sui autem etiam ignorantes fiunt heredes et, licet furiosi sint, heredes possunt existere: quia quibus ex causis ignorantibus adquiritur nobis, ex his causis et furiosis adquiri
Abbreviated transcription (Latin):
ueant. dampni tercia. ad
seium uͦ due ꝑtes dãpmi.
lucri tercia an rata debe¬
at haberi conuenit̃. qͥntus
mutius ꝯtͣ naturam socie¬
tatis talẽ pactionẽ ẽẽ existi¬
mauit et ob i nõ ẽẽ r¬
tam habendã ¶¶Set sermus
societate iłr eos iustu sit
meliore condidẽ ĩ societate
admitistilam et ita coux pos¬
se insocietate nõ dubitatur
ut alt̾ pecunia conferat al¬
ter non cõferit et tñ lucrũ
uiter eos comune sit. qr se¬
pe oꝑa alicuius pro pecu¬
nia ualen Et adeo contra
quinti mutii smar obtinu¬
it ut illud quoq constiterit
posse cõueniri ut quis lucͥ
ꝑtem ferat de dampno nõ
teneatur ꝙ et ip̃m serius
conuenienter sibi existimi¬

Expanded text:
eant, damni tertia, ad Seium duae partes damni, lucri tertia, an rata debet haberi conventio? Quintus Mucius contra naturam societatis talem pactionem esse existimavit et ob id non esse ratam habendam. Servius societate, ut eos iustum sit meliore condicione in societatem admitti: nam et ita coiri posse societatem non dubitatur, ut alter pecuniam conferat, alter non conferat et tamen lucrum inter eos commune sit, quia saepe opera alicuius pro pecunia valet. et adeo contra Quinti Mucii sententiam obtinuit, ut illud quoque constiterit, posse convenire, ut quis lucri partem ferat, damno non teneatur, quod et ipsum Servius convenienter sibi existim
Abbreviated transcription (Latin):
esset ul in hostium
mino si possessor uei
publice causa ab ẽẽ
desieric. tunc intra
annum recisa usuca¬
pione eam petere .i.
pisse. et ob id suar eẽ
rem Quod genus acti¬
simili equitare uioto
pretor acomodat. sic
ex latore digestoru:
ieu pandecraꝵ uolu

Expanded text:
esset vel in hostium mino, si possessor rei publicae causa abesse desierit, tunc intra annum, rescissa usucapione, eam petere, id pisse et ob id suam esse rem. quod genus actisimili aequitate motus, praetor accommodat, sicut ex latiore digestorum seu
Abbreviated transcription (Latin):
aliqua tradita fu̾it
ulun ex causa emꝑ¬
tionis aut donatoĩs
aut dotis aut lega¬
toꝵ et necdũm eius
rei dominus effectus
est. Si eius rei casu.
possessione amiserir
nullam lubet direc¬
tam in rem ãctõne̾
ad eam rem ꝑseq̃n¬
dam.quippe ita pro¬
dite sunt iure ciuñ
actõnes ut quis do¬
nunum suum uen¬
dicẽt Set quia sane
durum erat ex casu
deficere actionem In¬
uenta est a pretore
actõ in qua dicit is
qui possessionẽ a musit

Expanded text:
aliena tradita fuerit, veluti ex causa emptionis aut donationis aut dotis aut legatorum, necdum eius rei dominus effectus est, si eius rei casu possessionem amiserit, nullam habet directam in rem actionem ad eam rem persequendam: quippe ita proditae sunt iure civili actiones, ut quis dominium suum vindicet. sed quia sane durum erat, eo casu deficere actionem, inventa est a praetore actio, in qua dicit is qui possessionem amisit
Abbreviated transcription (Latin):
comitere si se intelligant
id inuitd dño facere eũq¬
sibi si ĩ tellexisset id non
rumꝰ sibi credat extra cri¬
men uideri obrua sane
distinctione sqr furtuntĩ
sine affectu furandi nõ
romĩtifursset et si cirait
aliquis inuito domino
se rem comodatam sibi
continctare domino aut¬

Expanded text:
committere, si se intellegant committere, si se intellegant id invito domino facere eumque, si intellexisset, non rmissurum credant, extra crimen videri: optima sane distinctione, quia furtum sine affectu furandi non committitur. Sed et si credat aliquis invito domino se rem commodatam sibi contrectare, domino aut
Abbreviated transcription (Latin):
actõnes ab usu conumi re¬
cesserunt scũ manifestissi¬
omum est ꝙ. om̃s qui sciẽ¬
tes rem furrinam susce ꝑ¬
int et ce laueruit furti nec
manifesti obnoxii sunt.
pena manitẽsti furti qua¬
drupli est. tam et ex ẜiuꝑ¬
sona ꝙͣ er liberi. Nlec ma¬
infesti dupli ¶furtũ aũt
fit non solum cum quis
int̾cipiendi causa rem a¬
lien am amouet. Set ge¬
nerihter cum quis auiena
rem inuito domino con¬
tractat ¶taq siue credi¬
tor pignore. siue is apud
quẽ res deposita ẽ ea re u¬
tatur. siue is qui rem utẽ¬
dam accepit in aliũ usũ
eam trausferat ꝙͣ euiꝰ gr̃a
ei data est furtũ cõmitit.
uluti si quis argentũ utẽ¬
dum acceꝑir qͣi aunicos ad
cenam in uitaturus. et iõ
ꝑegre secum tulerit. aut
siquis equũ gestandi cã
comodatum sibi longuis
aliquo duxerit qd̾ ueteres
scripserunt de eo qui in
aciem equũ ꝑduxit¶ pla¬
cuit tñ eos qui reb como¬
datis ałr ut̾entur ꝙͣ uten¬
das acceꝑint ita furtum

Expanded text:
recesserunt, cum manifestissimum est quod omnes qui scientes rem furtivam susceperint et celaverint, furti nec manifesti obnoxii sunt. Poena manifesti furti quadrupli est tam ex servi persona quam ex liberi, nec manifesti dupli. Furtum autem fit non solum, cum quis intercipiendi causa rem alienam amovet, sed generaliter cum quis alienam rem invito domino contrectat. itaque sive creditor pignore, sive is apud quem res deposita est ea re utatur, sive is qui rem utendam accepit in alium usum eam transferat quam cuius gratia ei data est, furtum committit. veluti si quis argentum utendum acceperit quasi amicos ad cenam invitaturus et id peregre secum tulerit, aut si quis equum gestandi causa commodatum sibi longius aliquo duxerit, quod veteres scripserunt de eo qui in aciem equum perduxisset. Placuit tamen eos, qui rebus commodatis aliter uterentur, quam utendas acceperint, ita furtum
Abbreviated transcription (Latin):
solum is qui in ip̃o furto
de prehenditur set ⁊ is qui¬
in eo loco dep̾hendit᷑ quo
fit. uluti qui indimo fur¬
tum fecit et nonduni egͦs¬
sus ianuam deprehensus
fuerit. Et qui in oliueto
oliuaꝵ. aut inuineto uua¬
rum furtũ fecit ꝙͣ diu ĩeo
oliueto aut inuineto fur
de prehensus fuerit ¶  inmo
ulternus furtum manifes¬
tum extendendum est. ꝙͣ¬
diu ⁊̃ rem fur tenẽs uisus
aut deprehensus fuerit.
siue inpublico loco. siue in
ferre ac deponere rem desti¬
nasset. Set si ꝑtulerit quo
destinauit. ram et si depre¬
hendatur cũ re furtiua nõ
ẽ tũ manifestus furasso
manifestum furtũ quid sit
ex hus que diximus intelli¬
gitur. Nam qd̾ manifestũ
non est. id s̾cilicet nõ mani¬
festum est ¶ Conceptũ fur¬
tum d cũ apud aliquẽ testi¬
bus p̾sentibus furtiua res
questta et inuenta sit.nar
in eum ꝓpria actio ostituta
est ꝙͣ uis fur non sit que
applłatur concepti ¶ Obla¬
tum furtum dr᷑ cum res
furtiua ab aliquo t oblata

Expanded text:
solum is qui in ipso furto deprehenditur, sed etiam is qui eo loco deprehenditur quo fit, veluti qui in domo furtum fecit et, nondum egressus ianuam deprehensus fuerit, et qui in oliveto olivarum aut in vineto uvarum furtum fecit, quamdiu in eo oliveto aut in vineto fur deprehensus sit: immo ulterius furtum manifestum extendendum est, quamdiu eam rem fur tenens visus vel deprehensus fuerit sive in publico sive in ferre ac deponere rem destinasset, sed si pertulit quo destinavit, tametsi deprehendatur cum re furtiva, non est manifestus fur. nec manifestum furtum quid sit, ex his quae diximus intellegitur: nam quod manifestum non est, id scilicet nec manifestum est. Conceptum furtum dicitur, cum apud aliquem testibus praesentibus furtiva res quaesita et inventa sit: nam in eum propria actio constituta est, quamvis fur non sit, quae appellatur concepti. oblatum furtum dicitur, cum res furtiva ab aliquo tibi oblata
Abbreviated transcription (Latin):
utiq si ea m̃ete tͥ data fue¬
rit ut. ipud te potius ꝙͣ
apia eum qui dederit con¬
ciꝑetur.Nlam tͥ apud quẽ
concepta fuerit ꝓpria ad¬
uersus eum qui obtulit
ꝙͣuii fur non sit ꝯstituta
est actio que appllatur ob¬
lati ¶ Est etiã ꝓhibiti furti
actio aduersus eum: qui
furtum querere testibr pre¬
sentib uolentem ꝓhibue¬
rit¶ preterea pena ꝯstitin¬
tur edicto pretoris ꝑ actõ¬
nem furti non eribiti ad¬
uersus eum qui fuͬtiuã rẽ
apud se quesitam et ĩuẽtar
non exibuit. Set hee actõ¬

Expanded text:
utique si ea mente tibi data fuerit, ut apud te potius quam apud eum qui dederit, conciperetur: nam tibi, apud quem concepta sit, propria adversus eum qui obtulit, quamvis fur non sit, constituta est actio, quae appellatur ablati. est etiam prohibiti furti actio adversus eum qui furtum quaerere testibus praesentibus volentem prohibuerit. praeterea poena constituitur edicto praetoris per actionem furti non exhibiti adversus eum qui furtivam rem apud se quaesitam et inventam non exhibuit. sed hae act
Abbreviated transcription (Latin):
agitur qui confines agͦs
habent ¶In quibus tribus
iudĩcus ꝑ miritur iudici
rem alicui ex lingatori¬
bus ex bono et equo ad¬
iudicare. et si ius pars
inuicem certa peccuma
alteri condempnare..
simplum concepte sunt
ulut exstipulatõne. er
muriu datione. exep̃to.
uendito. locato. conducto
mandato. et demq exa¬
liis compluribus causis
¶In duplum agimius. uł¬
EEnti furti. nec mãnifesti.
scampni imurie ex lege

Expanded text:
agitur qui confines agros habent. in quibus tribus iudiciis permittitur iudici rem alicui ex litigatoribus ex bono et aequo adiudicare et, si unius pars invicem certa pecunia alteri condemnare. simplum conceptae suntveluti ex stipulatione, ex mutui datione, ex empto, vendito, locato, conducto, mandato et denique ex aliis compluribus causis. In duplum agimus veluti furti nec manifesti, damni iniuriae ex lege
Abbreviated transcription (Latin):
ti actõ q̃uomoyum et cre¬
litori¶ Fulloni uͦ et sarciũ¬
tori non ałr furti compete
placuit ꝙͣ si soluendo suit.
hoc est si domino rei estia¬
tionem soluere possit Mã
si soluendo nõ sint tũc. qr
ab eis. dominus suum cõ¬
sequi non possit. ip̃i dño¬
furti actio compent. qr ĩ
hoc casu ip̃iꝰ int̾eit rẽ sal

Expanded text:
ti actio, quemadmodum et creditori. fulloni vero et sarcinatori non aliter furti competere placuit, quam si solvendo sint, hoc est si domino rei aestimationem solvere possint: nam si solvendo non sunt, tunc quia ab eis sequi non potest, ipsi furti actio conpetit, quia hoc casu ipsius interest rem sal
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ legidus tam al bis promul¬
sgaris Ei comi sie xeguntur.
Et cum sacratisiina costituno¬
nes antea conͣtuss inuiculentã
ereximus consonanͣs tunc
nrãm extendims curĩ¬

Expanded text:
li legibus iam a nobis vel promulgatis vel compositis reguntur. Et cum sacratissimas constitutiones antea confusas in luculentam ereximus consonantiam, tunc nostram extendimus cur
Abbreviated transcription (Latin):
n᷑aiestatẽm non solum
armis decoratam set eti¬
um legibus oportet esse
armatam: ut utrumo
tempus ⁊ belloꝵ ⁊ pãcis
cecte possit subernari:
et prunceps romanus uc
dor existat. non solum ĩ
stilibus prelus. set etiam
ilegitimos tramites ca¬
lumpniantium inqui¬
tarem expellens. ⁊ fiat
tam iuris religiostlłim¬
us ꝙͣ uietis hostibus tri¬
umphator. Q noꝵ ntra stas
uĩꝗ̃ uam cum summi
is uigilus ⁊ summa prouiden¬
tia annuente domino ꝑfecims.
.et bellicos quidem sutores nr̃os
barbarice gentes subiuga mũ
delũcte cognoscunt. et tam a¬
frica ꝙͣ alie innumerose proui¬
ntie. post tanta tempoꝵ spati¬
a nr̃is uictorus a celesti numi¬
ne prestitis. iterum ditioĩ ro

Expanded text:
aiestatem non solum armis decoratam, sed etiam legibus oportet esse armatam, ut utrumque tempus et bellorum et pacis recte possit gubernari, et printor existat non solum in hostilibus proeliis, sed etiam per legitimos tramites calumniantium iniquitates expellens, et fiat tam iuris religiosissimus quam victis hostibus triumphator. Quorum utramque viam cum summis is et summa providentia adnuente Deo perfecimus. et bellicos quidem sudores nostros barbaricae gentes sub iuga nostra deductaefo cognoscunt et tam Africa quam aliae innumerosae provinciae post tanta temporum spatia nostris victoriis a caelesti numine praestitis iterum dicioni Ro
Abbreviated transcription (Latin):
i der bumanõ uiro magnissco mag¬
u istro ⁊ exquẽstori sacri palatu
nr̃i noc non theophilo ⁊ doretħo
uins illustribus anttceilde ibus
qu̾õꝵ omnur ⁊ sollertiam et le¬
mũs fidem iam exmłtis rerum
argumentis accepimus. quocat.¬
to eu s is. sperialiter mandauinius ut
nr̃a auctoritate nr̃isq suasionr¬
ost di esbus ꝯponant institumo nes. ut
uceat uobis prima legum cu¬
nabula non abantiquuis fabuł
discere set ab imp̃iali splentore¬
of appetere. ⁊ tam aures ꝙͣ amme
sen positum. set ꝙ in ip̃is rerũ op¬
tinet argumentis. accipiant.
Et ꝙ impriori tempore uix p¬
ost q̃driennium pricribus con¬
tingebat. ut ninc ꝯstituriones

Expanded text:
 Triboniano, viro magnifico, magistro et ex quaestore sacri palatii nostri, nec non Theophilo et Dorotheo, viris illustribus, antecessoribus, quorum omnium sollertiam et leiussiones fidem iam ex multis rerum argumentis accepimus, convocatis, specialiter mandavimus ut nostra auctoritate nostrisque suasionibus componant Institutiones: ut liceat vobis prima legum cunabula non ab antiquis fabulis discere, sed ab imperiali splendore appetere, et tam aures quam animae peram positum, sed quod in ipsis rerum optinet argumentis, accipiant, et quod in priore tempore vix post quadriennium prioribus contingebat, ut tunc constitutiones
Abbreviated transcription (Latin):
annis succurrebatur
uluti si quis totũ le¬
gatum petierit. post
cilli. quib aut pars
legati adempta sit.
aut quibrdã alus le¬
gara data sint. que
efficiebant᷑ ut plus
ideo lege falcidia le¬
gata innuebantur
¶Plus aut quatuor in¬
odis petitur.re. tpr̃e.
loco. causa ¶Re ulu¬
ti si quis ꝓ .x. aureis.
q̃ ei debebantur .xx.
petierit .. Aut si is cu¬
ius ex parte res est.
totam eam uł maiore
ex parte snam esse
ulim siquis añ diẽ.
erit. qua ratoẽ eĩ qͥ
tarlius. soluit q̃ sol¬
uere deberet. minus
soluere intelligitur
Eadem ratõne qui p̃¬
mature petit. plus
perere uidetur ¶L.oco
plus petitur. ulun
cum quis id qd̾ c̾to
loco sibi stipulatus
est alio loco petit siñ
comemoratõne illiꝰ
loci in quo sibi dari
des rome pure ĩten¬
dat duri sibi oporte̾.
Ideoq plus petere in¬
telligitur. qr urilita¬
sor si effesi solueret
adimit ei pura iutẽ¬
tionesipt̾ qͣm causã
alio loco petenti. ar¬
bitraria actio ꝓpo̾it᷑.
in qua scilicet ratio

Expanded text:
annis succurrebatur: veluti si quis totum legatum petierit, post cilli, quibus aut pars legati adempta sit aut quibusdam aliis legata data sint, quae efficiebant ut plus  quem ideo lege Falcidia legata minuebantur. 33a. Plus autem quattuor modis petitur: re, tempore, loco, causa: re veluti si quis pro decem aureis, qui ei debebantur, viginti petierit, aut si is cuius ex parte res est, totam eam vel maiore ex parte suam esse uti si quis ante diem erit. qua ratione enim qui tardius solvit quam solvere deberet minus solvere intellegitur, eadem ratione qui praemature petit plus petere videtur. 33c. Loco plus petitur, veluti cum quis id quod certo loco sibi stipulatus est alio loco petit, sine commemoratione illius loci in quo sibi dari des? ’, Romae pure intendat dari sibi oportere. ideo autem plus petere intellegitur, quia utilitasor, si Ephesi solveret, adimit ei pura intentione: propter quam causam alio loco petenti arbitraria actio proponitur, in qua scilicet ratio
Abbreviated transcription (Latin):
s illo loco solueret. q̃
utilitas plerumq in
mercib maxã in ue¬
nitur. uluri uino. oł¬
las regiones diuersa
habent p̾cia. Set ⁊
peccume numerate.
bus ib̾ husde̾ usuris
feneratur. Si quis eĩ

Expanded text:
 illo loco solveret. quae utilitas plerumque in mercibus maxima invenitur, veluti vino, ollas regiones diversa habent pretia: sed et pecuniae numeratae bus sub iisdem usuris fenerantur. si quis
Abbreviated transcription (Latin):
uero a uninuo testatore maniumᷤ¬
sus fuerit suo arbitrio adire he¬
reclitorem potest quia nou fit
neccesłarius. Cum utrũq ex
domini testim̃to nẽ sequit᷑.
¶q si alienatus fuerit iusłu no¬
ui donun adire hereditater
debet. et ea ratione ꝑ eum de¬
minus fit heres. Ilam ip̃e ali¬
enatus neqz liber neq heres
esse potest. et sicũ lib̾tñt he¬
res iustitutus fuerit destitisse.
et eñi^ lib̾tatis datione uidetur.¬
ꝙ dominus eum alienauit ¶ T¬
enus quoq ẜuus ħes institum.
Si ineadem causa durauerit.
clitatem debet. Si uero alieua¬
tus ab eo fuerit aut uiuuo tes¬
tatore aut post mortem euis.
ante ꝙͣ adeat. debet iussu do¬
mini noui adire. At si manu¬
mullis est innuo testatore uł
mortuo ante qͣ adeat suo ar¬
bitrio adire hereditaten po¬
test. ¶Seruus aũt alienus
post domĩni mortem rec̃te he¬
res instituitur. Quia et cum
hereditariis serius est tsta¬
menti factio nondurn eñ.

Expanded text:
vero a vivo testatore manumivero a vivo testatore manumissus fuerit, suo arbitrio adire hereditatem potest, quia non fit necessarius, cum utrumque ex domini testamento non consequitur. quodsi alienatus fuerit, iussu novi domini adire hereditatem debet et ea ratione per eum dominus fit heres: nam ipse alienatus neque liber neque heres esse potest, etiamsi cum libertate heres institutus fuerit: destitisse etenim a libertatis datione videtur dominus qui eum alienavit. alienus quoque servus heres institutus si in eadeadire debet; si uero alienatus ab eo fuerit aut uiuo testatore aut post mortem eius, antequam cernat, debet iussu novi domini adire. at si manumissus est, vivo testatore vel mortuo, antequam adeat, suo arbitrio adire hereditatem potest. Servus alienus post domini mortem recte heres instituitur, quia et cum hereditariis servis est testamenti factio: nondum enim
Abbreviated transcription (Latin):
cum quibus teitam̃ti factio
est ab extͣneo institutus ħes
unicuiq dominoꝵ cuius iussu
finitum quot quis uelit ħre¬
des facere licet. ¶Acreditas
plerumiq cliuiditur in .x .ii.
untias que assis applłatoe cen¬
centur Habent aũt et hee
ꝑtes ꝓpria nomina ab untiã
Sertuus. Quadrans. driens
Quincuus. Semis: Sẽptũs
Bes ẽ rodans. Decuns. De¬
uutias esse oporret. Nan tot
initie assem efficiunt quot
testator uoluerit. Et si unũ
tantum quis ex semisse uͥ¬
bi gũa hereden scripserit to¬
tus as insemisse erit Req
enĩ quis ex parte testatus. et
ex parie intestatus descedere
potest. nisi sit nules cuius
sola uoluntas intestamento
spectatur ¶ Et ex contrario
potest inquantascumq quis
uoluerit plurimas untias
suam ħeditatem diuider¶g.
si plures instituantur ħedes
partium distributio neces¬
quisquã sine parte heres
institutus sit quid iuris sit.
ueluti si tres ex quartis par
a parte accecere Et ꝑinde
hẽri ac si ex tercus ꝑtibueħ

Expanded text:
cum quibus testamenti factio est, ab extraneo institutus heres, unicuique dominorum cuius iussu finitum, quot quis velit, heredes facere licet. Hereditas plerumque dividitur in duodecim uncias, quae assis appellatione continentur. habent autem et hae partes propria nomina ab uncia sextans, quadrans, triens, quincunx, semis, septunx, bes, dodrans, dextans, deuncias esse oportet. nam tot unciae assem efficiunt quot testator voluerit, et si unum tantum quis ex semisse verbi gratia heredem scripserit, totus as in semisse erit: neque enim idem ex parte testatus et ex parte intestatus decedere potest, nisi sit miles, cuius sola voluntas in testando spectatur. et e contrario potest quis in quantascumque voluerit plurimas uncias suam hereditatem dividere. Si plures instituantur, partium distributio necesquisquam sine parte heres institutus sit, quid iuris sit? veluti si tres ex quartis parta parte accedere et perinde haberi ac si ex tertiis
Abbreviated transcription (Latin):
is contͣ tabulas testamẽ¬
ti bonoꝵ possessionẽ ¶ad¬
optimi liberi ꝙͣdu sunt
imporestate patris adop¬
tiui eiusdem uiris haben¬
rur cinus. sunt iustis nup¬
cus quesiti Itaq heredes
instiruendi uł exheredan¬
di sunt ẜm ea que de na¬
turalibus exposumus. E
ris atm̾ẽt inter liberos
numerantur.¶ Qua ratio¬
ne accidit ut exdiuerso ꝙ
ad naturalem parentem
arinet ꝙͣdiu quidem sint
inad opriua familia extra¬
neor numero habeantur
ut eos neq heredes institu¬
ere neq exheredare neccẽ¬

Expanded text:
is contra tabulas testamenis contra tabulas testamenti bonorum possessionem. Adoptivi liberi quamdiu sunt in potestate patris adoptivi, eiusdem iuris habentur cuius sunt iustis nuptiis quaesiti: itaque heredes instituendi vel exheredandi sunt secundum ea quae de naturalibus exposuimus: eris attinet inter liberos numerantur. qua ratione accidit ut ex diverso, quod ad naturalem parentem attinet, quamdiu quidem sint in adoptiva familia, extraneorum numero habeantur, ut eos neque heredes instituere neque exheredare nece
Abbreviated transcription (Latin):
quasi agnascendo fiunt
parentibus suis heredes.
ut ẽcce si quis filium. et
exeo neporem. neptemue.
impotestate hẽat. quia fili¬
us gradum precedit. is so¬
lus iura sui heredis habet.
libet alia rarione exeat de
porestare eius Incipit ne¬
pos ireptisue meius locũ
succedere. ⁊ eo modo iuras¬
noꝵ heredum quasi agn¬
atione nasciscuntur ¶A¬
e ergo eo modo rumpat
eius testamentum sĩcut
ip̃m filium ul herede in
instituere ul nominatim
exheredare debet testaror
ei ul beredem instituere
ul exheredare che forte ui¬
uo eo filio mortuo succe¬
dendo in locum ens nepos
neptisue quasi agnatioẽ
rumpant testamentum
Idq lege uilia ul leia pro¬
uisum est inqua simł ex¬
heredationis modus ad si¬
mulitudinem postumoꝵ
tor omnes tam femmnin
sexus ꝙͣ masculim si hẽdes
non instituantur exhere¬
dari iubet uirilis sexus nõ¬
minarun feminimi uero
⁊ interceteros ¶ Q si neq
heredes instituti fuerut
neq ita ut diximus ex he¬
redati. promitit pretor e¬

Expanded text:
quasi adgnascendo fiunt parentibus sui heredes. ut ecce si quis filium et ex eo nepotem neptemve in potestate habeat, quia filius gradu praecedit, is solus iura sui heredis habet, libet alia ratione exeat de potestate eius, incipit nepos neptisve in eius locum succedere et eo modo iura suorum heredum quasi adgnatione nanciscuntur. ne ergo eo modo rumpatur eius testamentum, sicut ipsum filium vel heredem instituere vel nominatim exheredare debet testator,ei vel heredem instituere vel exheredare, ne forte, vivo eo filio mortuo, succedendo in locum eius nepos neptisve quasi adgnatione rumpant testamentum. idque lege Iunia Velleia provisum est, in qua simul exheredationis modus ad similitudinem postumorutor omnes tam feminini sexus quam masculini, si heredes non instituantur, exheredari iubet, virilis sexus nominatim, feminini vero et inter ceteros. quodsi neque heredes instituti fuerint neque ita, ut diximus, exheredati, promittit praetor e
Abbreviated transcription (Latin):
ul heredes institm debẽt
ul exberedari et mẽo par
omnium̃ condicio ẽ. quos
⁊ infilio postumo ⁊ inquo¬
libet excet̾is liberis siue fe¬
minini sexus siue mascu¬
lim̃ preterito ualet qui¬
deni testamentum. Set
postea agnanone postum¬
i siue postume rumpitur
⁊ ea rarione infirͣmatur.
Ideaq si mulier exqua pos¬
tumus aut postuma spera¬
bitur abortum fecerit. ni¬
chil impedim̃to est. scrip¬
tis heredibus adhęreditatẽ
⁊adeundam ¶ Set femimi¬
ni quidem sexus ꝑsoñe uł
nominatim. ul intercẽte¬
ros ex heredari solebãt. dũ
ramen si interceteros exhe¬
redentur aliquid eis lega¬
retur. ne uideantur ꝑ ob¬
liuonem preterite esse
¶Masculos uero postumo¬
C id est filium ⁊ deinceps.
placuit non aliter recte
ex heredari. nisi nomina¬
tim exheredentur. hoc si li¬
cet modo. quicumq michi
filius genitus fuerit exhe¬
res esto ¶postumõꝵ aũr
loco sunt ⁊hii qui in sini

Expanded text:
l heredes institui debent uel exheredari. Et in eo par omnium condicio est, quod et in filio postumo et in quolibet ex ceteris liberis siue feminini sexus siue masculini praeterito ualet quidem testamentum, sed postea adgnatione postumi siue postumae rumpitur, et ea ratione totum infirmatur. ideoque si mulier, ex qua postumus aut postuma sperabatur, abortum fecerit, nihil impedimtis heredibus ad hereditatem adeundam. sed feminini quidem sexus personae vel nominatim vel inter ceteros exheredari solebant, dum tamen, si inter ceteros exheredentur, aliquid eis legetur, ne videantur per oblivionem praeteritae esse, masculos vero postumos, id est filium et deinceps, placuit non aliter recte exheredari, nisi nominatim exheredentur, hoc scilicet modo: ‘ quicumque mihi filius genitus fuerit, exheres esto ’. Postumorum autem loco sunt et hi qui in sui
Abbreviated transcription (Latin):
minatun nõ exhedauerir
set sileucio pret̾ierit nõ ig¬
norans an hẽat lib̾os silenci¬
um enis pro exħedatione n¬
ominatun fac̾tã ualere cõ¬
stitutionibus principũ cau¬
tum est ¶ Mater ul auus
matermis necc̃e non hent
lib̾os suos aut beredes insti¬
tuere aut ex hereture ser po¬
ssiuit eos omittere: ham si¬
lencium matris ⁊ aui ma¬
terni ceteroꝵq ꝑmatrem
ascendentium tantũ facit
qͣntũ exhereoatio patris s¬
eq em̃ matri filium filiã¬
ue neqr auo materno nepo¬
est siue de mrẽ cnuili quera¬
mus siue de edĩcto ꝓretoris
quo pret̾itis liberis conira

Expanded text:
minatim non exheredaverit, minatim non exheredaverit, sed silentio praeterierit, non ignorans an habeat liberos, silentium eius pro exheredatione nominatim facta valere constitutionibus principum cautum est. Mater vel avus maternus necesse non habent liberos suos aut heredes instituere aut exheredare, sed possunt eos omittere. nam silentium matris aut avi materni ceterorumque per matrem ascendentium tantum facit quantum exheredatio patris. neque enim matri filium filiamve neqest, siue de iure ciuili quaeramus siue de edicto praetoris, quo praeteritis liberis contra
Abbreviated transcription (Latin):
on tamen ut omni modo
ualeat testam̃tum. sufficit
hec obẜuatio quam supra
exposumiu ¶ Set qui fili¬
um impõtestate hẽt cͣura¬
re debet ut eum beredem
instituat. ul exheredem i¬
ominatim faciat. Alioqͥn¬
si eum silencio preterierit
mutiliter testabitur adeo
res exeo testam̃to existere
possĩt quod silicet ab inicio
non constiterit testam̃tũ
¶Set non ĩta. ⁊ de filiabu¬
s ul alus ꝑuirilem sexsum
descendentibus liberisu¬
triusq sexus fuerat anti¬
quitati obẜuatum ¶ Set
si non fuerant heredes scr¬
pti scripteue. uł exhereda¬
ti exheredateue testam̃tũ
quidem non infirmatur
Ius aũt adcrescendi eis ad
certam portionem presta¬
batur ¶Set nec nomina¬
tim eas ꝑsonas ex hereda¬
re parentibus necesse erat
set licebat ⁊ intẽire t̾os hoc
facere ¶ Nommatim aũt
exheredari tunc quis uide
tur siue ita exħedetur. ti¬
cius filius meus exheres
esto. Siue ita. filius meus
ex heres esto. non adiec to

Expanded text:
on tamen, ut omnimodo valeat testamentum, sufficit haec observatio quam supra exposuimus. sed qui filium in potestate habet, debet curare ut eum heredem instituat vel exheredem nominatim faciat: alioqsi eum silentio praeterierit, inutiliter testabitur, adeoredem ex eo testamento existere possit, quia scilicet ab initio non constiterit testamentum. sed non ita de filiabus vel aliis per virilem sexum descendentibus liberis utriusque sexus fuerat antiquitati observatum: sed si non fuerant heredes scripti scriptaeve vel exheredati exheredataeve, testamentum quidem non infirmabatur, ius autem adcrescendi eis ad certam portionem praestabatur. sed nec nominatim eas personas exheredare parentibus necesse erat, sed licebat et inter ceteros hoc facere. Nominatim autem exheredari quis vitur, siue ita exheredetur: TITIVS FILIVS MEVS EXHERES ESTO; siue ita: FILIVS MEVS EXHERES ESTO, non adiecto
Abbreviated transcription (Latin):
peculia inbonis dominoꝵ n
umerantur exceptis uide
adquiruntur preter hos
igitur qui castrense peculi¬
um ul quasi castrense hñt
Si quis alius filius familias
testam̃tum fecerit inuti¬
le est. licet sue ꝓotestatis fa¬
ctus dec̾esseritꝰ ¶ preterea
testam̃tum facere non po¬
ssunt impuberes qr nulłm
eoꝵ anumi iudicium ẽ ¶I¬
tem furiosi qr mente ca¬
rent. Nec adrem ꝑtinet si
impubes postea pubes fac¬
tus aut furiosus postea cõ¬
pos mentis factus fuerit ⁊
decesserit. Furiosi aũt si
per id tp̃s fecerint testam̃¬
tum quo furor eoꝵ inter¬
missus est iure restãn ẽẽ
udentur certe eo ꝙ ante
furorem fecerint restam̃¬
⁊ to ualente Nam neq tes¬
tamenta recte facta neq
aliud ullum negocium rec¬
te gestum postea furor in¬
terueniens ꝑuint ¶Item
prdigus cui bonoꝵ suoꝵ
ad ministracio interoicta
est testam̃tum facere nõ
potest set id quod ante fẽ¬
cerit ꝙͣ inrerdictio ei bon

Expanded text:
peculia in bonis dominorum numerantur: exceptis videladquiruntur. praeter hos igitur qui castrense peculium vel quasi castrense habent, si quis alius filiusfamilias testamentum fecerit, inutile est, licet suae potestatis factus decesserit. Praeterea testamentum facere non possunt impuberes, quia nullum eorum animi iudicium est; item furiosi, quia mente carent. nec ad rem pertinet, si impubes postea pubes factus aut furiosus postea compos mentis factus fuerit et decesserit. furiosi autem si per id tempus fecerint testamentum quo furor eorum intermissus est iure testati esse videntur, certe eo quod ante furorem fecerint testamento valente: nam neque testamenta recte facta neque aliud ullum negotium recte gestum postea furor interveniens peremit. Item prodigus, cui bonorum suorum administratio interdicta est, testamentum facere non potest, sed id quod ante fecerit quam interdictio ei bon
Abbreviated transcription (Latin):
or fiat ratum est ¶ Atẽm
nuitus ⁊ surous non semꝑ
facere testamentũ posuuit
utiq aũt de eo surdo loqui¬
mur qui omnino non ex¬
audit non qui tarde exaudit
Nam ⁊ rutus is intelligit᷑
qui eloqui nichil potest n¬
on qui tarde loquitur Sepe
aũt etiani literati s eruidi¬
ti homes uarus casibus
⁊ audiendi ⁊ loquendi fac¬
ultatem aunͣtunt. unde
nr̃a constiturio etiam his
subuenit. ut certis casib
re que eis ꝑmissa sunt. S¬
et si quis post testamẽtũ
ne aut quolibet alio casu
mutus aut surdus ẽẽ ceꝑit
ratum nichilominus eius
remanet testam̃tum᷑ ¶ Eẽ¬
cũs aũt non potest facere
testam̃tum nisi ꝑ obẜuatio¬
nem quam lex cliui iustim
patrĩs mei introduxit ¶ E¬
uis qui aput hõstes est tes¬
tamentum quod ibi fecit
non ualet ꝙͣuis redierit.
set quod dum ĩciuitate fu¬
erãt fecit siue redierit ua¬
let iure postlum̃mi siue
illic decesserit ualet ex lege

Expanded text:
 fiat ratum est. Item mutus et surdus non semper facere testamentum possunt. utique autem de eo surdo loquimur qui omnino non exaudit, non qui tarde exaudit: nam et mutus is intellegitur qui eloqui nihil potest, non qui tarde loquitur. saepe autem etiam litterati et eruditi homines variis casibus et audiendi et loquendi facultatem amittunt: unde nostra constitutio etiam his subvenit, ut certis casibusre quae eis permissa sunt. sed si quis post testamentum ne aut quolibet alio casu mutus aut surdus esse coeperit, ratum nihilo minus eius remanet testamentum. Caecus autem non potest facere testamentum nisi per observationem quam lex divi Iustini patris mei introduxit. Eius, qui apud hostes est, testamentum quod ibi fecit non valet, quamvis redierit: sed quod dum in civitate fuerat fecit, sive redierit, valet iure postliminii, sive illic decesserit, valet ex lege
Abbreviated transcription (Latin):
rincipum gestamentũ fa¬
cere ¶Quod ius quidẽ in¬
untio tantum militantib
datum est tam ex auctori¬
tate lui augusti qͣm ner¬
ue nec non optimi imper¬
atoris traĩani. postea uero
ꝑsubscriptionem liui adei¬
am etiam dimissis milicis
a .i. ueterãnis concessum ẽ
eltaq siquidem fecerunt de
castrensi peculio testaniẽ¬
tum ꝑtinebit hoc ad eum
quem heredem relinque¬
rint. Si uero intestati de¬
cesserint nullis liberis ul
fratribus suꝑstitibus ad pa¬
rentes eoꝵ iure comum ꝑ
tinebit. Ex hoc intelligere
possimus quod incastris
adquisierit miles qui iii
potestate patris est neq
ip̃m patrem adimere pos¬
se neq pr̃is creditores id
uendere ul aliter inquie¬
tare neq patre mortuo c̃
fratribus comune ẽẽ quod
scilicet proprium euis est
id̾ quod incastris adquisie¬
rit. Quamqͣm iur̃e ciuili
omnium qui impotesta¬
te parentum sunt peculi¬
a proinde in bonis parentũ
computantur.ac si ẜuoꝵ¬

Expanded text:
rincipum testamentum farincipum testamentum facere. quod quidem initio tantum militantibus datum est tam ex auctoritate divi Augusti quam Nervae nec non optimi imperatoris Traiani; postea vero subscriptione divi Hadriani etiam dimissis militia, id est veteranis, concessum est. itaque si quidem fecerint de castrensi peculio testamentum, pertinebit hoc ad eum quem heredem reliquerint: si vero intestati decesserint, nullis liberis vel fratribus superstitibus, ad parentes eorum iure communi pertinebit. ex hoc intellegere possumus, quod in castris adquisierit miles qui in potestate patris est, neque ipsum patrem adimere posse neque patris creditores id vendere vel aliter inquietare neque, patre mortuo, cum fratribus esse commune, sed scilicet proprium eius esse id quod in castris adquisierit, quamquam iure civili omnium qui in potestate parentum sunt peculia perinde in bonis parentum computantur acsi
Abbreviated transcription (Latin):
quedam adiecit siue de traxit
ul alias manifestata est mi¬
litis uoluntas hoc ualere uo¬
lentis dicendum est ualere
testamentum quasi ex noua
militis uoluntate ualet nec¬
uidetur capitis diminutio
ne irritum fieriꝰ ¶Sciend¬
um tamen est quod ad exẽp¬
lum castrensis peculu tam
anteriores lẽges ꝙͣ principal¬
es costitũt̾iones quibusdam
quasi castrentia dederũt pe¬
culia et quoꝵ quibusdã per¬
missum erat eriam impote¬
state degentibus testari ¶Q¬
uod nr̃a ꝯstitũtio lat̾ius ex¬
tendens ꝑmisit omnibus in
to licentia est nichil eoruni
que ad prefatum is perti¬
omnibus licet facere testam̃¬
tum Scatm eñi hn qui alie¬
no iuri subiecti sunt testam̃¬
ti faciendi ius non hẽnt. ad¬
eo quidem ut ꝙͣuis parente¬
s eis ꝑmiẜint iuchilomagis
iure testari possunt exceptĩ
Chis quos antea enumeri¬
uimus et precipue militib
qui impotestate parentura
sunt quibus de es quod in
castris adquisierut ꝑmiss¬
um est ex ꝯstitũtionibus ꝑ¬

Expanded text:
quaedam adiecit sive detraxit vel alias manifesta est militis voluntas hoc valere volentis, dicendum est, valere testamentum quasi ex nova militis voluntate. Deniqune irritum fieri. Sciendum tamen est, quod ad exemplum castrensis peculii tam anteriores leges quam principales constitutiones quibusdam quasi castrensia dederunt peculia, atque eorum quibusdam permissum erat etiam in potestate degentibus testari. quod nostra constitutio latius extendens, permisit omnibus in to, licentia est nihil eorum quae ad praefatum ius perti Non tamen omnibus licet facere testamentum. statim enim hi qui alieno iuri subiecti sunt testamenti faciendi ius non habent, adeo quidem ut, quamvis parentes eis permiserint, nihilo magis iure testari possint: exceptis his quos antea enumeravimus, et praecipue militibus qui in potestate parentum sunt, quibus de eo quod in castris adquisierint permissum est ex constitutionibus p
Abbreviated transcription (Latin):
tem alicinus militis tes¬
res existerent qui a firma¬
rent se audisse dicentem
aliquem relinquere se bo¬
na cui uisum sit ⁊ per hoc
udicia uera subuertẽtur
¶ Quii nnimo ⁊ mũtus ⁊¬
c̃surous nules cestam̃tum
facereᷤ possunt. set acte nꝰ¬
us hocͣ illis a principalib
costitutionibus concedi¬
tur quatenus militant
⁊ incastris degunt. ¶p¬
ost missio̾nẽm uerõ ue¬
teram uł extra castra si
faciant adhuc militãtes
testam̃tum comum om¬
mum ciuium romanoꝵ
iure facere de benͣt ¶et
quod incastris. feceruit.
testantum non comuni
iure set quo modo uolue¬
rint post missionem ĩtra
annium tantum ualebit.
¶Quid igitur s̃ iutra anu¬
um quidem decesserit con¬
dino aũt heredi ascripta p¬
ost annum existeret an
quasi militis restam̃ tum
ualeat. et placet uale̾re q
fecit restaitum ⁊ mules
factus ⁊ in expeditione de

Expanded text:
tem alicuius militis testes existerent, qui adfirmarent se audisse dicentem aliquem relinquere se bona cui uisum sit, et per hoc iudicia uera subuertuntur’ Quin immo et mutus et surdus miles testamentum facere potest. Sed hactenus hoc illis a principalibus constitutionibus conceditur, quatenus militant et in castris degunt: post missionem vero veterani vel extra castra si faciant adhuc militantes testamentum, communi omnium civium Romanorum iure facere debent. et quod in castris fecerint testamentum non communi iure, sed quomodo voluerint, post missionem intra annum tantum valebit. quid igitur, si intra annum quidem decesserit, condicio autem heredi adscripta post annum extiterit? an quasi militis testamentum valeat? et placet, valere qufecit testamentum et miles factus et in expeditione de
Abbreviated transcription (Latin):
litum testamentis diuus
adrianus stabilio seuerõ
ita rescripsit ¶ Id priui¬
legium quod militantib¬
us datum est ut quoquo
modo facta abhis testam̃¬
ra rata sint sic intelligi
debet ut uͣtiqͣ prius cõ¬
non mili tantibus quoq
fieri potest ¶Is ergo mi
ad hoc hominibus ut uo¬
luntatem suam testaret᷑
ita locutus est ut d̾clar¬
et quem uelit sibi ẽẽ he¬
redem ⁊cui libertatẽ tri¬
buere potest uideri sine
scripto hoc modo ẽẽ testat¬
us ⁊ uoluntas eius rita ha
oportet hoc pro restam̃t
obẜuari ¶Nec ulloꝵ in

Expanded text:
litum testamentis divus Traianus Statilio Severo ita rescripsit : ‘ Id privilegium quod militantibus datum est, ut quoquo modo facta ab his testamenta rata sint, sic intellegi debet, ut utique prius connon militantibus quoque fieri potest. is ergo milad hoc hominibus, ut voluntatem suam testaretur, ita locutus est ut declararet quem vellet sibi esse heredem et cui libertatem tribuere, potest videri sine scripto hoc modo esse testatus, et voluntas eius rata haboportet hoc pro testamento observari. nec ullorum
Abbreviated transcription (Latin):
ur̃o codici inseri pemisim
onium non denegaraus
te sunt ul qui eos ħent ĩ
potestate huiusmodi licẽ¬
ciam damur ¶Nichil ãt
interest cestamentum in
tabulis an incariSmeni¬
branisue ul ialia mater¬
ia fiat Set ium gestam̃¬
tum pluribus codicibus
conficere quis potest. ẜm¬
uationem omnibus fac¬
tis quod interdu ⁊ nece¬
ssarium est. Ueluti si quis
nauigaturus ⁊ secum fe¬
rre ⁊ domi relinquere iu¬
dicioꝵ suoꝵ contestatio¬
nem uelit ul propter ali¬
as innumerabiles causas
que humanis uecessitat᷑i¬
bus imminent. Set hoc
quidem de testamentis cõ
dinare iure ciuili testam̃¬
Itum septem restibus adhi

Expanded text:
ro codici inseri permisimonium non denegamus, te sunt, vel qui eos habent in potestate, huiusmodi licentiam damus. Nihil autem interest, testamentum in tabulis an in chartis membranisve vel in alia materia fiat. Sed et unum testamentum pluribus codicibus conficere quis potest, sevationem omnibus factis. quod interdum et necessarium est, si quis navigaturus et secum ferre et domi relinquere iudiciorum suorum contestationem velit, vel propter alias innumerabiles causas, quae humanis necessitatibus imminent. Sed haec quidem de testamentis quaedinare iure civili testamentum, septem testibus adhi
Abbreviated transcription (Latin):
toria predia eodem mo¬
do aueuantin¶ uocantu
r stipendiaria ⁊ tributor¬
ia predia que inprouin
cus sunt interq̃ nec nõ¬
⁊ italica predia ex nr̃i cõ¬
stiturione nuua diferen¬
tia est¶Ser siquidem ex
causa donationis aut do¬
tis aut qualib alia excã
tradantur sine dubio tr̃a
si is uenditori preciũ sol¬
uerit. ul alio modo satis¬
fecerit / ulim expromissio¬
ne aut pig̃nore dato quo¬
d cauetur quidem etiam
lege duodecim tabularũ¬
⁊ tamen recte dicitur et
iure gengium ⁊ iure na¬
tu̾iuli ioͣ effici ¶t et ñi is qͥ
uendioir fidem emͥp̃ro¬
ris sequius est dicendũ¬

Expanded text:
taria praedia eodem motaria praedia eodem modo alienantur. vocantur autem stipendiaria et tributaria praedia quae in prciis sunt, inter quae nec non Italica praedia ex nostra constitutione nulla differentia est. 4 Sed si quidem ex causa donationis aut dotis aut qualibet alia ex causa tradantur, sine dubio transsi is venditori pretium solverit vel alio modo ei satisfecerit, veluti expromissore aut pignore dato. quod cavetur quidem etiam lege duodecim tabularum: tamen recte dicitur et iure gentium, id est iure naturali, id effici. sed et si is qui vendidit fidem emptoris secutus fuerit, dicendu