comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
rus rei exitum Romanis nouita¬
te trepidantib Tullus exclama
ut ab utroq intelligeretur exer¬
citu suo id consilio iussuq geri
ut atergo hostes adoriretur. duo
dicto ⁊ suis metu tr̃asfugi dẽpto
et suspitione hostib mniectu uicto
gratu labundus Romanis sua si¬
gna conuĩgeret Rex grauibus
u̾bis increpitum graui itidem
nec in iusto tamen puniit suppli¬
cio ut diuisus eĩz huc illuc prodi¬
toris animus fuerat sic quadri¬
gis in diu̾sis actis discerpi corpuᷤᷤ
ubet Albam q subu̾ti. Et cognatũ
populũ Romantransuehi atq ĩ
Celio mõte constitui ubi ip̃e sibi
etiam sedem legit. Tande cũ sabi¬
nis his qui a Romanis relicti er̃t
intra fines patrios cõgressus ad
siluam que malitiosa dicit᷑ atroci
prelio uictor fuit. Cũq nullum
belligerandi finẽ facturus uideret᷑
Et cuuitas peste in genti Et ip̃e iam
semior dura coreptus egritudine ac
totus insacra u̾sus Et Nume ꝙͣtullo

Expanded text:
rus rei exitum, Romanis novitarus rei exitum, Romanis novitate trepidantibus Tullus exclamat, ut ab utroque intelligeretur exercitu, suo id consilio iussuque geri, ut a tergo hostes adoriretur; quo dicto et suis metu transfugii dempto et suspitione hostibus iniecta, victorgratulabundus romanis sua signa coniungeret, rex gravibus erbis increpitum gravi itidem nec iniusto tamen puniit supplicio. Nempe: ut divisus enim huc illuc proditoris animus fuerat, sic quadrigis in diversum actis discerpi corpus iubet, Albamque subverti et cognatum populum Romam transvehi atque in Celio monte constitui, ubi ipse sibi etiam sedem legit. 14 Tandem cum Sabinis his, qui a Romulo relicti erant intra fines patrios, congressus ad silvam que Malitiosa dicitur atroci prelio victor fuit; cumque nullum belligerandi finem facturus videretur, et civitas peste ingenti, et ipse iam senior dura correptus egritudine ac totus in sacra versus et Nume quam Tullo
Abbreviated transcription (Latin):
obuiam hũisset cõspectoq fratͥs
in humeris sponsi paludamẽto
sus manib texto sponsalitio my¬
nere mestamĩ publico gaudio
deflentẽq conspiciens acẽrime
indignatus illa gladio trãsfixit
exclamãs sic eat quecũq Roãnũ
lugebit hostem. huiusq facinois
reus apud Regem ⁊ adum uiris
dampnatus populum appellans.
iuri ereptus Annosi patris orbita¬
tem deprecantis precib ac lac̾mis
condonatus ẽ. hoc maxime modo
Aba Rome inditionẽ quasi mat̾
filie in ĩperium uenit. ¶De hinc
oxtius suffetius Albanor dux se
apud suos odiosum sentiens ꝙ li¬
bertate fortunasq oĩu in tampa¬
ucis manib posuisset ut ĩ graciã
rediret fidenates ac ueientes po¬
llicitus illis intp̃re affuturũ latu¬
rũq opem in Romanũ bellum᷑
impulit Quo eũ a Tullo enocatus
ex federe cũ exercitu aduenisset
pugnaq mita neutram totus
parte inclinare ausus proximũ
se incollem contulisset expertatu¬

Expanded text:
obviam habuisset, conspectoque fratris obviam habuisset, conspectoque fratris in humeris sponsi paludamento suis manibus texto, sponsalitio munere, mestam in publico gaudio deflentemque conspiciens, acerrime indignatus illam gladio transfixit, exclamans: ‘Sic eat quecunque romanum lugebit hostem’; huiusque facinoris reus apud regem et a duumviris damnatus, populum appellans iuri ereptus, annosi patris orbitatem deprecantis precibus ac lacrimis condonatus est. 11 Hoc maxime modo Alba Rome in ditionem, quasi mater filie in imperium, venit. Dehinc Metius Suffetius Albanorum dux, se apud suos odiosum sentiens quod libertatem fortunasque omnium in tam paucis manibus posuisset, ut in gratiam rediret, Fidenates ac Veientes, pollicitus se se illis in tempore affuturum laturumque opem, in romanum bellum impulit. 12 Quo cum a Tullo evocatus ex federe cum exercitu advenisset, pugnaque inita, neutram totus in partem inclinare ausus, proximum se in collem contulisset expectatu
Abbreviated transcription (Latin):
cui prosꝑe consilii pͥmordia succe¬
ssissent continuato impetu in se¬
cũdu ruens illũ quoq antequã
terciuis uulnere grauior ꝙͣꝙͣ iam
uicinus accurreret int̾ficit. hinc
iam cũ tertio negotii nichil equi
nũo s dispares uirib animisq
concurrũt. Itaq Romanus atto¬
nitum improusis euentibus
fratrũ ⁊ uulnerib debilitatum
sternit ac iugulat Et militarib
exuuiis illum atq alios spoliat.
Eoq maiore quo inspe ratõre le¬
ticia susceptus asius uictoriam
Imperiumq ĩ patriã reuexit. ¶e¬
pusera olim nũc uestigia sepulcͦr
ostendunt ubi quisq ceciderat
duo simul Romana albe tria al¬
bana inter se distantia Rome ꝓ¬
pius sicut illos uictor oratius
fugiendo distraxerat. ¶Sz hanc
tanta gloria uictor tristi mor
parcidio fedauit Roma enim
rediens hostilib spoliis honustꝰ
cum sororem sua uirginez que
uni curatioꝵ desponsata fuerat ꝓ

Expanded text:
cui prospere consilii primordia succecui prospere consilii primordia successissent, continuato impetu in secundum ruens, illum quoque, antequam tertius vulnere gravior quanquam iam vicinus accurreret, interficit. 9 Hinc iam cum tertio negotii nichil: equi numero, sed dispares viribus animisque concurrunt; itaque Romanus attonitum improvisis eventibus fratrum et vulneribus debilitatum sternit ac iugulat, et militaribus exuviis illum atque alios spoliat; eoque maiore quo insperatiore letitia susceptus a suis, victoriam imperiumque in patriam revexit. Sepulcra olim nunc vestigia sepulcrorum ostenduntur ubi quisque occiderat: duo simul romana Albe, tria albana inter se distantia Rome propius, sicut illos victor Horatius fugiendo distraxerat. 10 Sed hanc tantam gloriam victor tristi mox parricidio fedavit. Romam enim rediens hostilibus spoliis honustus, cum sororem suam virginem, que uni Curiatiorum desponsata fuerat,
Abbreviated transcription (Latin):
no autẽ attonito ⁊ iam spe abiec¬
ta de instanti seruitio cogitante.
Romanꝰ unꝰ qui superat ad huc
integer et intactus ferre subitũ
uastumq consilũ capit ct̾nũq
pugnãtibus documentũ arctis
in reb agili u̾satiliq aĩmo opus
ẽẽ nõ stupido neq meiti. Nempe
sese in columen ⁊ uirib in defessũ
sentiens hostes saucios cernẽs co¬
gitansq quod erat uarie illos uul¬
neribus affectos nec pares robore
nec incessuneq omĩno pariter se¬
cuturos ut circũ fusos distrahat
quib ut om̃ib imparem sic supei̾¬
orez singłis se sperabat fugar arri¬
pit nec multũ uie obierat cũ retͦ
aspiciens quod aĩmo conceperat
iam distractos hostes unũq iam
tergo instantem uidet. Illum ma¬
gria ui cõuersus obtrũcat. Abani
frustra ut opem fratri ferant alios
duos hortantib Romanis ĩopina
spe recuꝑatis aĩmis et suum bella¬
torem uõtis ac uoce firmãtib. Ille

Expanded text:
no autem attonito et iam spe abiecno autem attonito et iam spe abiecta de instanti servitio cogitante, Romanus unus qui supererat, adhuc integer et intactus ferro, subitum vafrumque consilium capit eternumque pugnantibus documentum arctis in rebus agili versatilique animo opus esse, non stupido neque inerti. 7 Nempe se se incolumem et viribus indefessum sentiens, hostes saucios cernens cogitansque, quod erat, varie illos vulneribus affectos, nec pares robore nec incessu, neque omnino pariter secuturos, ut circumfusos distrahat quibus ut omnibus imparem sic superiorem singulis se sperabat, fugam arripit; nec multum vie obierat cum retro aspiciens, quod animo conceperat, iam distractos hostes unumque iam tergo instantem videt. 8 Illum magna vi conversus obtruncat, Albanis frustra ut opem fratri ferant alios duos hortantibus, Romanis inopina spe recuperatis animis et suum bellatorem votis ac voce firmantibus. Ille,
Abbreviated transcription (Latin):
cõsilio ducũ fortuna defuerat.for¬
te enĩ utrimq trigemini fratres
inuenti sunt ⁊ numero pares et
nomine similes ac uirtute tres
Romanhoratiitres albani Curo¬
atii dicti his ortatu ducũ hĩc illĩc
sponte subeuntib utriusq rei pu¬
blice fatum et tocius graue belli
pondus imponit᷑ federe perꝙͣ so¬
lemnit̾ int̾ partes inito ut penes
cuiꝰ populi ciues uictoria penes
ip̃m populũ esset Imperium. his
conuẽtis ex diu̾so temi fratres
prodeunt armati.Et utroq exer¬
citu spectante ac solicito futuri
magis seruitii ꝙͣ presentis discri¬
muus obtentu. Ip̃i quoq non
tam sibi ꝙͣ quisq sue patrie solici¬
ti tot miliu sub oculis parua
quide s atrocem pugnam meũt.
Cuiꝰ ut principiũ aĩmosu sic mi¬
rus ⁊ fere incredibilis finis fuit.
primo si quidem concursuduo¬
bus hinc romanis int̾fectis tͥb
inde albanis uulneratis et exci¬
tu iam albano exultante Roma¬

Expanded text:
consilio ducum fortuna defuerat; forconsilio ducum fortuna defuerat; forte enim utrinque trigemini fratres inventi sunt, et numero pares et nomine similes ac virtute, tres romani, Horatii, tres albani, Curiatii dicti. 4 His, hortatu ducum hinc illinc sponte subeuntibus, utriusque reipublice fatum et totius grave belli pondus imponitur, federe perquam solemniter inter partes inito ut, penes cuius populi cives victoria, penes ipsum populum esset imperium. 5 His conventis, ex diverso terni fratres prodeunt armati et, utroque exercitu spectante ac solicito futuri magis servitii quam presentis discriminis obtentu, ipsi quoque, non tam sibi quam quisque sue patrie soliciti, tot milium sub oculis parvam quidem sed atrocem pugnam ineunt. 6 Cuius ut principium animosum sic mirus et fere incredibilis finis fuit; primo siquidem concursu, duobus hinc Romanis interfectis tribus inde Albanis vulneratis et exercitu iam albano exultante, roma
Abbreviated transcription (Latin):
dictu occupatis suꝑstitiõe aĩmis
ueritas ip̃a reiecta sit sicut sepe aĩ¬
mi passionib uicta reicitur.
De tullo hostillio.
Romulo adu̾sus sa¬
binos pugnãs occu¬
buerat et auite meõ¬
ria et proprie mento uirtutis Rer
creatus tercius Rome regnauit.
Uir acernmus secũdoq Regi di¬
ssimilimus et ferocior primo hic
militie artifex dictus est. ꝙ bella
que romanis impetu animifer¬
uidaq uirtute gesserat hic pari
animo s cautius et ratiõe ad¬
hĩbita bellicisq artib gessit
¶Primũ illi cũ albanis pene do¬
mesticu ac ciuille bellũ fuit utͥs¬
q una eadezq profectis origine
Int natos parẽtesq orta duica¬
tio uidebat᷑ feror miserandũq
negotiũ nisi ducum prouidẽtia
miro quidez et prope incruento
marte trasactũ eẽt. Id enĩ ut cogͦ¬
tos sanguini parceretur petierãt
dux Abanus neq ꝙͣuis aĩmo
ac uiribus et uincendi spe crerti¬
or Rex Romanus abnuerat neq̃

Expanded text:
dictum, occupatis superstitione animis dictum, occupatis superstitione animis veritas ipsa reiecta sit, sicut sepe animi passionibus victa reicitur. DE TULLO HOSTILIO TERomulo adversus Sabinos pugnans occubuerat, et avite memoria et proprie merito virtutis rex creatus, tertius Rome regnavit, vir acerrimus secundoque regi dissimillimus et ferocior primo. Hic «militie artifex» dictus est quod bella, que Romulus impetu animi fervidaque virtute gesserat, hic pari animo sed cautius et ratione adhibita bellicisque artibus gessit. 2 Primum illi cum Albanis pene domesticum ac civile bellum fuit, utrisque una eademque profectis origine: inter natos parentesque orta dimicatio videbatur, ferox miserandumque negotium nisi ducum providentia miro quidem et prope incruento Marte transactum esset. 3 Id enim, ut cognato sanguini parceretur, petierat dux albanus neque, quamvis animo ac viribus et vincendi spe erectior, rex romanus abnuerat. Neque
Abbreviated transcription (Latin):
ut que ip̃e sanxisset nullus hoĩum
nisi idem ip̃e infirmare aut muta¬
re presumeret.siquidez post ãnos
circiter qngentos sub tp̃s belli ma¬
cedonici i agro petilii seribe qui
ad ianiculũ erat agricola cui terẽ¬
tio nom̃ fuit sulcu moliẽte ꝓfũ¬
dius inuente sunt arce due lapi¬
dee plũbo operte/ quar altera sepul¬
crũ regis erat In altera libri Regis
latini septem ⁊ totide greci Alterniꝰ
candelaꝵ fascib impliciti. Illi quider
nequaqͣ expediens eẽ rei p. libros
illos seruari aut uulgari senatu
iubente atq populo spectãte com¬
busti sunt. In quibus opinari fas
est Idq nr̃or quosdaz opͥinatos ui¬
deo sapientissimu Rege ad feidc̃ẽ
populu frenandu metu cclestiũ
et pro tp̃re utili mendatio du uisũ
tandem morti proximũ cũ pacata
satis oĩa speraret nec iam ampluiᷤᷤ
figmento opus arbitraret᷑ ueritati
unde operam dedisse Quãuis ut ẽ

Expanded text:
ut que ipse sanxisset nullus hominum ut que ipse sanxisset nullus hominum nisi idem ipse infirmare aut mutare presumeret. 15 Siquidem post annos circiter quingentos, sub tempus belli macedonici, in agro Petilii scribe qui ad Ianiculum erat, agricola cui Terrentio nomen fuit sulcum moliente profundius, inverte sunt arce due lapidee plumbo operte; quarum altera sepulcrum regis erat, in altera libri regis latini septem et totidem greci alternis candelarum fascibus impliciti, illi quidem nequaquam expediens esse reipublice libros illos servari aut vulgari, senatu iubente atque populo spectante combusti sunt. 17 In quibus opinari fas est, idque nostrorum quosdam opinatos video, sapientissimum regem ad ferocem populum frenandum metu celestium et pro tempore utili mendacio diu usum, tandem morti proximum, cum pacata satis omnia speraret nec iam amplius figmento opus arbitraretur, veritati nude operam dedisse; quamvis, ut est
Abbreviated transcription (Latin):
huc simplex ⁊ credula plebs ĩtẽta
tres et quadragĩta annos tot eĩz
regnauit ĩ sũma pace uicinorq
oĩuz qui prius aderant amore ac
reuerencia conquieuit ¶Hac sa¬
pientie et uirtutis fama scͥptoeͬs
quidam adducunt᷑ ut Numa regẽ
pictagore phylophi fuisse disciplur
opinent᷑ & nos tam tẽporu ꝙͣ locoꝵ
ratio redarguit. Nam et picthagorã
nõ Nume s seruii tullii tẽporibus
centum ⁊ eo amplius post annos ⁊
nec tũc Rome s in extremo Italie
plina quã toto tũc orbe sanctissiã
fuisse constat uel ut certius loquar
illo inspirante qui reges ⁊ ph̃ros
doctos facit Regem hunc doctum
adeo euasisse. Quo etiã inspirantes
ille phys alibi quide et etate alia
atq alio sciendi genere doctus fu
it Nume ergo pompilii et quieta
et sapiens qua datum erat ulli ho¬
minũ uita fuit ⁊ tranquillus ac fa¬
senex sepultusq ẽ sub Ianicullo
tantũq tributũ huic regi nouimꝰ

Expanded text:
huc simplex et credula plebs intenta, huc simplex et credula plebs intenta, tres et quadraginta annos, tot enim regnavit, in summa pace vicinorumque omnium, qui prius oderant, amore ac reverentia conquievit. 12 Hac sapientie et virtutis fama scriptores quidam adducuntur, ut Numam regem Pithagore philosophi fuisse discipulum opinentur. Quos tam temporum quam locorum ratio redarguit; nam et Pithagoram non Nume sed Servii Tullii temporibus, centum et eo amplius post annos, nec tunc Rome sed extremo Italie plina, quam toto tunc orbe sanctissimam fuisse constat, vel, ut certius loquar, illo inspirante qui reges et philosophos doctos facit, regem hunc doctum adeo evasisse; quo etiam inspirante ille philosophus, alibi quidem et etate alia atque alio sciendi genere, doctus fuit. 14 Nume ergo Pompilii et quieta et sapiens, qua datum erat ulli hominum, vita fuit et tranquillus ac fasenex sepultusque est sub Ianiculo; tantumque tributum huic regi novimus,
Abbreviated transcription (Latin):
tini collis inuertice erigit dedicat¬
qr ¶Annũ preterea in menses du¬
odeciz duob primis Ianuario si¬
licet februarioq additis distribu¬
it. Addit et leges multas atque
utiles primus apud Romanos
legifer. Que ut inuulgi animos
altius cunta descenderẽt quecũq
ageret se diuino monitu alloqo¬
q edoctum simulans sic ⁊ diis ac¬
cepta populoqz salubria se sanci
ydoneũ naptus in nemus siqde
Aricinu intepeste noctis silentio
uẽtitabat. Illic cauo quodã et un¬
broso speci ubi et ip̃i nuꝑ cogno¬
scendi studio fuimus uigis adfõ¬
tem a que submotis solus arbitris
sese includens tẽpus de in dustria
terebat metu interim comitibus
⁊ ueneratione ꝑfusis. In de egredi¬
ens cũ Egena quadã Camenisq
quib ob id meritũ ut terrori fidei¬
q adderet lucu ip̃m cõsecrauit
de omĩstatu rei.p. se tractasse finge¬
bat Et cõmento fides hĩta sie his
omnib uelut dei ore prolatis ad¬

Expanded text:
tini collis in vertice erigit dedicattini collis in vertice erigit dedicatque. Annum preterea in menses duodecim, duobus primis ianuario scilicet februarioque additis, distribuit; addit et leges multas atque utiles, primus apud Romanos legifer. 9 Que ut in vulgi animos altius cunta descenderent, quecunque ageret se divino monitu alloquioque edoctum simulans, sic et diis accepta populoque salubria se sancirydoneum nactus, in nemus siquidem Aricinum intempeste noctis silentio ventitabat. 10 Illic, cavo quodam et umbroso specu, ubi et ipsi nuper cognoscendi studio fuimus, iugis ad fontem aque submotis solus arbitris se se includens, tempus de industria terebat, metu interim comitibus et veneratione perfusis; inde egrediens cum Egeria quadam Camenisque, quibus ob id meritum, ut terrori fideique adderet, lucum ipsum consecraverat, de omni statu reipublice se tractasse fingebat: et commento fides habita. 11 Sic his omnibus velut dei ore prolatis ad
Abbreviated transcription (Latin):
los quos alter bello uicerat federibꝰ
uĩxit Et quos ille metu presserat
hic amore seruauit. ¶Mox insibili¬
um belloꝵ terrore deposito ad u̾suᷤᷤ
ĩuisibiles hostes oẽm curam omẽ
studiũ uertit lastune in domiteq
libidini que mala sepe pacis otiu
parit deorum metum et uincla re¬
ligioĩs qualis illor tẽporu ẽẽ pote¬
rat obicit. Cui ministros ĩstituit.
sac̾dotes ac flamines uirginesq
uestales/ stipendiũ de publico Restẽ¬
q et reliqui habitus insignia Iubet
et ancilia solemnit̾ circũfem Cerimo¬
niasq multimodas obẜuan Quiq
omib his preesset ad quẽ oĩa referẽ¬
tur patricia de gente/ sñmu statuit
pontificẽ quẽ prefecit et infernoꝵ
sacris ⁊ funer et procuratoĩ fulmi¬
nu atq prodigior. Multa insup
id genus que ꝑsequi longũ et re¬
ligiosis uere animis atq aurbus
ad hec omĩa ex archano diuinita¬
tis elicienda Aram Ioui elicioauẽ¬

Expanded text:
los, quos alter bello vicerat, federibus los, quos alter bello vicerat, federibus iunxit et quos ille metu presserat, hic amore servavit. Mox visibilium bellorum terrore deposito, adversus invisibiles hostes omnem curam omne studium vertit: lascivie indomiteque libidini, que mala sepe pacis otium parit, deorum metum et vincula religionis, qualis illorum temporum esse poterat, obicit. 7 Cui et ministros instituit, sacerdotes ac flamines virginesque Vestales, stipendiumque de publico vestesque et reliqui habitus insignia iubet et ancilla solemniter circumferri cerimoniasque multimodas observari; quique omnibus his preesset, ad quem omnia referrentur, patritia de gente summum statuit pontificem, quem prefecit et infernorum sacris et funerum et procurationi fulminum atque prodigiorum; multa insuper id genus que persequi longum et religiosis vere animis atque auribus ad hec omnia ex archano divinitatis elicienda aram Iovi Elicio Aven
Abbreviated transcription (Latin):
bello abstinens sacris deditus. Et
primo quidẽ Regi ꝓpoĩto similis fõ¬
tassis ueꝵ artibus tociusq uite te¬
nore dissimilimꝰ. Ille enĩ ui atq ar¬
mis. hic iustitia et legibus funda¬
uit imperium. Illi bella placuerãt
huic ut dixi pacis amor ac studiũ
fuit quod ut aspens belloq assue¬
tis ingereret aĩs prudẽtissime ꝯͣt
morbum uetere aduerso remedi¬
O usus atq ad leniendã populi fe¬
rociam armoꝵ natam nutritãq
usu desuetudine optimã arbitratꝰ
Iani templum statuit qd̾ aꝑtu bel¬
li clausuz pacis eẽt inditiũ. Itq
ip̃e toto Regni tp̃re obseratu pro¬
uidẽtie sue repagulis uectibq cõ¬
tinuit bellico intus furore cõpres¬
so pace cireũ iustitiaq regnãtibus
Rara de inceps bellacis ppłi fortuna
tam ꝑpetius motib stirpem suã gra¬
duus exercuit. Sic extincti Regis
nũtio creditum sic iussi obtẽpe¬
ratum fuit. Hic uicinos igit᷑ popu¬

Expanded text:
bello abstinens, sacris deditus et bello abstinens, sacris deditus et primo quidem regi proposito similis fortassis, verum artibus totiusque vite tenore dissimillimus; ille enim vi atque armis, hic iustitia et legibus fundavit imperium, illi bella placuerunt, huic ut dixi pacis amor ac studium fuit. 4 Quod ut asperis belloque assuetis ingereret animis, prudentissime contra morbum veterem adverso remedio usus, atque ad leniendam populi ferociam, armorum natam nutritamque usu, desuetudinem optimam arbitratus, Iani templum statuit quod apertum belli, clausum pacis esset indicium; 5 idque ipse toto regni tempore obseratum providentie sue repagulis vectibusque continuit, bellico intus furore compresso, pace circum iustitiaque regnantibus: rara deinceps bellacis populi fortuna; tam perpetuis motibus stirpem suam Gradivus exercuit, sic extincti regis nuntio creditum, sic iussui obtemperatum fuit. 6 Hic vicinos igitur popu
Abbreviated transcription (Latin):
ama Pompilius sequit̃ põ¬
ponis filius secũdus Regũ.
hic Curibus sabinis ortꝰ
atq habitans sũma religi¬
omis ac iusticie fama et quasi aspͤ¬
tus corporis habitum aĩmi seq̃¬
ret᷑ aprima ctate carnis Rome
dissidentes deligendo Rege ꝯpe¬
scuit. Nam unius licet urbis in¬
cole unũ ĩ populis coaluissent
nõdum tñ uetustatis in ineõres
dissidebant uotis post Romuli
finẽ sue utriq certatim fauẽtes
origini. Et ꝙ̃ quã superior Roma¬
nus cessit tñ iuri huiꝰ reuerẽtie at¬
q ad solũ nume nom̃ omnis ẽ
cõpressa dissensio. Sabinis ĩgẽti
gaudio plandẽtib indigene Re¬
gi Romanis ultro mentũ hono¬
rem tanto aduene deferẽtibus
sic electus apopulo cõfirmatus
apatribus peregrinus ad regnum
uenit. Inq urbem Romanãq arcẽ
euocatus rerum habenas auspica¬
co quoq ut romulus fundam̃ta
urbis iccerat subscepit uir diuim
et humani iuris consultissimus
tr̃aqllitate ingenita pacistudens

Expanded text:
ma Pompilius sequitur, Pomponis filius, secundus regum. Hic Curibus Sabinis ortus atque habitans, summa religionis ac iustitie fama, et, quasi aspectus corporis habitum animi sequeretur, a prima etate canus, Rome dissentientes de eligendo rege compescuit. 2 Nam unius licet urbis incole unum in populum coaluissent, nondum tamen vetustatis immemores dissidebant votis, post Romuli finem sue utrique certatim faventes origini. Et, quanquam superior, Romanus cessit tamen viri huius reverentie, atque ad solum Nume nomen omnis est compressa dissensio, Sabinis ingenti gaudio plaudentibus indigene regi, Romanis ultro meritum honorem tanto advene deferentibus. 3 Sic electus a populo, confirmatus a patribus, peregrinus ad regnum venit, inque urbem romanamque arcem evocatus, rerum habenas auspicato quoque, ut Romulus fundamenta urbis iecerat, suscepit, vir divini et humani iuris consultissimus, tranquillitate ingenita paci studens,
Abbreviated transcription (Latin):
nãq pollicitis moueretur. quid
nõ modo precium impietatis. qͦ
nõ uacant patrie desertores. S
contracte munus amicitie. Es
argentum seruos ultro a samni¬
tibus transmissos libera uoce et ĩ¬
mota fronte respueret.Neq eĩ
aut pecunia ut ditior eẽt aut ser¬
uis ut comitatior indigebat ꝗ
uirtutu in comparabisi thesau¬
io ac pulcermo comitatu sẽper
afflueret. Sic ut nulla Regum
suas opes suam familia inuide¬
ret. Quod eui contigerit ille demũ
uni formis et costans sibi unoq
semꝑ uultu ⁊ aĩo tr̃aquilla et
placida uita degit qua turbidã
ac nutante incertãq propositi
quid aluid ꝙͣ cupiditas ĩ expleta
et inquieta facit emulatio. his
atq aliis motus pirrhus dixisse
fertur. facilius solem asuo cursu
ꝙͣ fabritium asua intentione di¬
uertere.
De Alexandro macedone.

Expanded text:
namque pollicitis moveretur, qui namque pollicitis moveretur, qui non modo precium impietatis, qua non vacant patrie desertores, sed contracte munus amicitie, es argentum servos ultro a Samnitibus transmissos, libera voce et immota fronte respueret? 8 Neque enim aut pecunia ut ditior esset, aut servis ut comitatior indigebat, qui virtutum incomparabili thesauro ac pulcerrimo comitatu semper afflueret, sic ut nulli regum suas opes suamque familiam invideret. 9 Quod cui contigerit? Ille demum uniformis et constans sibi, unoque semper vultu et animo tranquillam et placidam vitam degit. Quam turbidam ac nutantem incertamque propositi quid aliud quam cupiditas inexpleta et inquieta facit emulatio? 10 His atque aliis motus Pyrrus dixisse fertur: facilius solem a suo cursu quam Fabritium a sua intentione divertere. DE ALEXANDRO MACEDONE.
Abbreviated transcription (Latin):
pauperimus.¶Hic censor Corne¬
lium Ruphynum qui dictator
et bis conlul fuerat et utrobiq
bene laudabilitq se gesserat Se¬
natu amouit. hanc unam obca¬
usam ꝙ decem pondo laborati
argenti habere esset in uentus ꝙͣ¬
ta temporu mutacio talis uirii
iuudicio intolerande superbie ac
luxurie datu eẽ ꝙ mor meadez
urbe importune tribuerẽt egesta¬
ti. ¶hunc eundem consulez cuz
purrho cominus bellantez qda
regius minister noctu clam adi¬
it pollicitusq est ueneno se Regẽ
in terrempturu et quenam sibi
peragende rei facultas eẽt ostẽ¬
dens et premiu exposcens. Eum
Fabritius captum cu indicio quã¬
uis alii aliter remnarrent ad Pur¬
rhum remisit. idq eius factum
ut ait cicero laudatũ a senatu ẽ.
ad quem Regem Fabritius aliꝙͣ
do missus ap̾atribus atq ab eo
de patria deserenda promissis in¬
gentib oblata etiam Regni parte
tentatus preces et suggestus regi¬
os alto animo despexit. quibus

Expanded text:
pauperrimus. 3 Hic, censor, Cornepauperrimus. 3 Hic, censor, Cornelium Rufinum, qui dictator et bis consul fuerat et utrobique bene laudabiliterque se gesserat, senatu amovit hanc unam ob causam, quod decem pondo laborati argenti habere esset inventus. Quanta temporum mutatio! talis viri iudicio intolerande superbie ac luxurie datum esse, quod mox in eadem urbe importune tribuerent egestati. 4 Hunc eundem consulem cum Pyrro cominus bellantem quidam regius minister noctu clam adiit pollicitusque est veneno se regem interempturum, et quenam sibi peragende rei facultas esset ostendens, et premium exposcens. 5 Eum Fabritius captum cum indicio, quamvis alii aliter rem narrent, ad Pyrrum remisit, «idque eius factum», ut ait Cicero, «laudatum a senatu est». 6 Ad quem regem Fabritius legatus aliquando missus a patribus, atque ab eo de patria deserenda promissis ingentibus – oblata etiam regni parte – tentatus, preces et suggestus regios alto animo despexit. 7 Quibus
Abbreviated transcription (Latin):
ti et capti mestiq et aclinos quos
fugauerant sequebant. ¶Gloriã
liuor suo more cõsequit. Interce¬
pte ergo publice pecune reus ⁊
Curius uasculuz ligneuz quo in
sacris utebatur non dum enĩ us
ad aras deor auartia hominum
penctrauerat cũ in mediũ pro¬
duxisset uirauit nec dum pege¬
randi mos irruperat animos
mortaliu exomĩ preda hostili
que ex sabirs ut diximus ac
preserti ex Regia uictoria ingẽs
fuit suam in domũ nil se aluid
intulisse.
De Fabricio lucilio.
Abritius lucilius
animi uirtute et
frugalitate par cu¬
rio Rebus gestis
inferior uulgari ⁊¬
autez fama nescio quom nõ par
m̃o s superior muenit. Sic om̃b
ditissima uiri pauptas accepta ẽ.
ꝓpt̾ quam p̾aruoq potente fabri.¬
tium maro ait hic et curii coeta¬
neus et laudum eius atq oper
censor fuit Et ip̃e contra samni¬
tes contraq Pirrhum bella ges¬
sit. contra opulentissimũ imꝙͣ
populum atq Regem Cuus ip̃e

Expanded text:
ti et capti, mestique et acclines quos ti et capti, mestique et acclines quos fugaverant sequebantur. 8 Gloriam livor suo more consequitur. Intercepte ergo publice pecunie reus, Curius vasculum ligneum, quo in sacris utebatur nondum enim usque ad aras deorum avaritia hominum penetraverat, cum in medium produxisset, iuravit necdum peierandi mos irruperat animos mortalium ex omni preda hostili, que ex Sabinis ut diximus ac presertim ex regia victoria ingens fuit, suam in domum nil se aliud intulisse. DE FABRITIO LUCINIO. 1 Fabritius Lucinius, animi virtute et frugalitate par Curio rebus gestis inferior, vulgari autem fama, nescio quomodo, non par modo sed superior invenitur; sic omnibus ditissima viri paupertas accepta est, propter quam «parvoque potentem Fabritium» Maro ait. 2 Hic et Curii coetaneus et laudum eius atque operum consors fuit; et ipse contra Samnites contraque Pyrrum bella gessit, contra opulentissimum, inquam, populum atque regem civis ipse
Abbreviated transcription (Latin):
ĩpatria reportate Neq enĩ au¬
rum habere magni extimo s au¬
rum habentibus imperare. ¶Lu¬
canos quoq perdomuit qui int̾
apulos calabrosq habitant et
de illis ouans rediit. ¶Idez cõtra
Terentinos ac Pirrihum qui au¬
xilio illis aduenerat magnifice
feliciterq pugnauit et nobillis¬
simu grecie Regem bis italia ⁊¬
uictu expulit ac de illo etiã trĩ¬
phauit. uix unꝙ̃ alias aut ducũ
prouidentia et constantia aut
militũ uirtus maior aut trium¬
phus clarior fuit spectaculo no¬
biliu captiuoꝵ auriq et purpu¬
re atq oĩs generis delitiar opͥu¬
lentissimis hostib ereptar Sed
imprimis elephantiu ante id
tẽpus in italia nõ uisoꝵ. Qui pri¬
mo congressu ad heraclea terri¬
biles adeo Romanor equis appa¬
ruerũt ut eos hinc in formi mo¬
le turriti hinc odore in solito et ho¬
ribili stridore perterritos precipi¬
tem infugam uerterent. Nũc uic¬

Expanded text:
in patriam reportate. Neque enim auin patriam reportate. Neque enim aurum habere magni extimo, sed aurum habentibus imperare’. 5 Lucanos quoque perdomuit, qui inter Apulos Calabrosque habitant, et de illis ovans rediit. Idem contra Tarentinos ac Pyrrum, qui auxilio illis advenerat, magnifice feliciterque pugnavit; et nobilissimum Grecie regem bis Italia victum expulit ac de illo etiam triumphavit. 6 Vix unquam alias aut ducum providentia et constantia aut militum virtus maior aut triumphus clarior fuit, spectaculo nobilium captivorum aurique et purpure atque omnis generis delitiarum opulentissimis hostibus ereptarum, sed in primis elephantium ante id tempus in Italia non visorum. 7 Qui primo congressu ad Heracleam terribiles adeo Romanorum equis apparuerant, ut eos, hinc informi mole territos hinc odore insolito et horribili stridore perterritos, precipitem in fugam verterent; nunc vic
Abbreviated transcription (Latin):
Areus Curius den¬
tatus fortissimus ⁊
continentissimus
ducum et paupta¬
tis amator et iurtu¬
tis Cuius ab obẜuantia et recto
uite cale ne metu aliquo nec cu¬
pidine flecti posset.Samnites ꝗ¬
escere non ualentes magna con¬
sul strage deleuit Et Sabinos re¬
bellantes uicit uictosq in dedi¬
tionez accepit Eiusq uictorie tã¬
tus impetus fuit ut duz hostes
simulq fautores hostiu ꝓsequit
nõ modo sabiniam s usq ad ma¬
re adriaticũ fend omĩa flamisq
uastauerit tanta reru atq homi¬
nu predaut ea animo uictor ip̃e
uix capet. Quib rebus bis intra
unius anni spatium de duabus
potentissimis gentib triuphauͭ.
¶Huic ad focum sedenti et fruga¬
lissime cenanti Samnites forte
ut eum aquo ferro uicti erant a¬
lio uincerent metallo magnu
auri pondus attulerant Orãtes
ne to gentis sue munus publicũ
recusaret eoq quod libent offe¬
rebatur equanimit̾ uti uellet.
Risit ille et ite ait Caruz nobis
michi superuacuu metallum

Expanded text:
arcus Curius Dentatus, fortissimus et continentissimus ducum et paupertatis amator et virtutis, cuius ab observantia et recto vite calle nec metu aliquo nec cupidine flecti posset, Samnites quiescere non valentes magna, consul, strage delevit; et Sabinos rebellantes vicit victosque in deditionem accepit. 2 Eiusque victorie tantus impetus fuit ut, dum hostes simulque fautores hostium persequitur, non modo Sabiniam sed usque ad mare Adriaticum ferro omnia flammisque vastaverit, tanta rerum atque hominum preda, ut eam animo victor ipse vix caperet. Quibus rebus bis intra unius anni spatium de duabus potentissimis gentibus triumphavit. 3 Huic ad focum sedenti et frugalissime cenanti Samnites forte, ut eum a quo ferro victi erant alio vincerent metallo, magnum auri pondus attulerant, orantes ne id gentis sue munus publicum recusaret, eoque quod libenter offerebatur equanimiter uti vellet. 4 Risit ille et ‘Ite’; ait ‘carum vobis michi supervacuum metallum
Abbreviated transcription (Latin):
gis morte cõceperat. Ita facile qͦ
cupiũt credũt omẽs. Alii laniatũ
apatrib occasione tẽpestatis ab¬
repta palustriq forsanlimo neqͣ
uestigia cedis extarẽt int̾ tene¬
bras abditum opinant᷑. Ea ut li¬
uius ait perobseura fama ut uõ
aliis his q clarissimis scͥptorib¬
uidetur utiq uera ẽ Quãns ut
ibidem ait idem illam alteram
admiratio iuiri. et pauor presens
credi quod quida suspicati sunt.
Neq in celum diuinitus sublatu.
neq int̾ris humanitus laceratu.
S tempestate ip̃a atq impetu ful¬
minis absũptu Cuius in effabili
ius ⁊ oꝑacio latens est idq õĩbus
qui aderant quo propius eo mag̾
attonitis atq insciis accidisse. Et
opimionũ quidem in rebus Ambi¬
guis Indicii lib̾tas multiplex ne¬
ritas una nõ amplius. S hec ip̃a
ĩ Romuli exitu ut implerisq aliiᷤ
alte latet.
De Numa pompilio.

Expanded text:
gis morte conceperat: ita facile quod gis morte conceperat: ita facile quod cupiunt credunt omnes. Alii laniatum a patribus, occasione tempestatis arrepta, palustrique forsan limo, nequa vestigia cedis extarent, inter tenebras abditum opinantur. 41 Ea, ut Livius ait «perobscura fama», ut vero aliis iisque clarissimis scriptoribuvidetur utique vera est, quamvis, ut ibidem ait idem, «illam alteram admiratio viri et pavor presens d forsitan credi, quod quiddam suspicati sunt, neque in celum divinitus sublatum neque in terris humanitus laceratum, sed tempestate ipsa atque impetu fulminis absumptum, cuius ineffabilis vis et operatio latens est, idque omnibus qui aderant quo propius eo magis attonitis atque insciis, accidisse. 43 Et opinionum quidem in rebus ambiguis iudiciique libertas multiplex, veritas una non amplius; sed hec ipsa in Romuli exitu, ut in plerisque aliis, alte latet. DE NUMA POMPILIO
Abbreviated transcription (Latin):
renti responsum eẽt abiisse illum
ad supos astipulante uno teste cre¬
ditum. Iulius proculus is fuit in¬
signi ꝙͣ tum incelligi dat᷑ apud su¬
os sanctitatis fama Et ꝙ cõstat no¬
bilitate genens preclaraut qui
albanis ortus ex regib Romaz¬
qr cũ romulo ꝯmigrans funda¬
tor Iulie gentis fuit Qui prodire
ausus ĩ publicu meste multitu¬
dini letum attulit nuimorẽ Eo ip̃e
die Romulũ celo demissuz plus¬
ꝙͣ mortali habitu sibi affuisse te¬
status et tremore maximo faciẽ
eius suspicere nõ audenti hoc fui¬
sse nũciaret cnub sis artes bel¬
licas excolere certi omẽz humas¬
na potentia eor armis ĩparem
fore. Suam urbem sic diis placitũ
omĩu capud ac dnam futuram
ẽẽ terrar Atq his dictis ablatu
ex oculis in celum ascendisse. ħ
narranti uirantiq Iulio fides ha¬
bita et diuinitatis solatio miti¬
gatis dolor mortis ⁊ lenita ira
qua ĩpatres plebs tam cari Re¬

Expanded text:
renti responsum esset abiisse illum renti responsum esset abiisse illum ad superos, adstipulante uno teste creditum. 38 Iulius Proculus is fuit, insigni, quantum intelligi datur, apud suos sanctitatis fama et, quod consta, nobilitate generis preclara, ut qui, albanis ortus ex regibus Romamque cum Romulo commigrans, fundator Iulie gentis fuit. 39 Qui prodire ausus in publicum, meste multitudini letum attulit rumorem, eo ipso die Romulum celo demissum plusquam mortali habitu sibi affuisse testatus, et tremore maximo faciem eius suspicere non audenti hoc iussisse: nuntiaret civibus suis artes bellicas excolerent, certi omnem humanam potentiam eorum armis imparem fore, suam urbem, sic diis placitum, omnium caput ac dominam futuram esse terrarum; atque his dictis ablatum ex oculis in celum ascendisse. 40 Hec narranti iurantique Iulio fides habita et divinitatis solatio mitigatus dolor mortis et lenita ira, quam in patres plebs tam cari re
Abbreviated transcription (Latin):
Nam cũ annos septem et triginta
regnass reiq militaris solitas curaᷤᷤ
agens Adpaludem capre contione
in campis habita recenseret excitũ
⁊ solis repentina defectio literaniz
nesciis ac uiris militarib improui¬
sa simulq tempestas horribilis q̃
ingenti pluuia et fulminũ strido¬
re detonuit prerpuere undiq re¬
gis aspectum neq ip̃e usꝙͣ impliꝰ
uisus est. mirũ ac pene mere dibile
tanti Regis exitum populo spectã¬
te Cui dilectissimũ fuisse nullusx
negat tam dubiũ tamq occultu
eẽ potuisse opiniones rei uariea¬
liqui ad celum raptum deorumq
concilio ascͥptum uolunt magnus
saltus homini armato ⁊ peccatis
presso.
presso ⁊ sanguine lubrico ⁊ ueriɨ
dei celestisq uie nescio. S nichil
est quod nõ sibi uehemens et in¬
modicus amor fingat. Tẽpestate
igitur sopita cũ apatrib qui una
circũfusi steterant populo uisendi
auido et Regem suũ certatĩ requi¬

Expanded text:
Nam cum annos septem et triginta Nam cum annos septem et triginta regnasset, reique militaris solitas curas agens ad paludem Capre, contione in campis habita, recenseret exercitum, et solis repentina defectio, literarum nesciis ac viris militaribus improvisa, simulque tempestas horribilis, que ingenti pluvia et fulminum stridore detonuit, preripuere undique regis aspectum, neque ipse usquam amplius visus est: mirum ac pene incredibile, tanti regis exitum, populo spectante cui dilectissimum fuisse nullus negat, tam dubium tamque occultum esse potuisse. 36 Opiniones rei varie. Aliqui ad celum raptum deorumque concilio adscriptum volunt: magnus saltus homini armato et peccatis presso et sanguine lubrico et veri Dei celestisque vie nescio, sed nichil est quod non sibi vehemens et immodicus amor fingat. 37 Tempestate igitur sopita, cum a patribus, qui una circumfusi steterant, populo visendi avido et regem suum certatim requi
Abbreviated transcription (Latin):
tar iuix int̾ hostem ciuemq dister¬
nerent. Intromissi omnes capta ur¬
bs. ¶Aterum cũ ueĩentib bellum
fuit et fidenatiũ amore et romaõr
odio excitum Et his acie uictis per¬
uastato agro pacem postulatibus
parte finiu adempta Centũ annoꝵ
indutie ꝑmittunt. ¶Hec Romuli
primordia hic uite cursus. hec series
reꝵ fuit. Quib apud illud agreste
genus hoĩu nec dum satis erudi¬
tos uulgi animos tam pat̾ne ꝙͣ ꝓ
prie diuinitatis fidem meruit. Uir
nec animi egens nec ingenii bello
inclitus domi prudens populi eq¬
tumq centurias instituit ut utrũ¬
q pacis ac belli tẽpus sius p̃sidiis
niteretur. Trecẽtis insuꝑ expedi¬
tissimis armatis ad tutellam su
corporis eque ĩ pace ac bello usus
est. qui celeres dc̃ sunt aceleritate
deriuatum nom̃. Quib artib et
dum uixit clanis et post mortem
clarior populo tamen ꝙͣ senatui ac¬
ceptior fuit hinc suspitio ĩ patres

Expanded text:
tarum vix inter hostem civemque discertarum vix inter hostem civemque discernerent: intromissi omnes, capta urbs. Alterum cum Veientibus bellum fuit, et Fidenatium amore et Romanorum odio excitum: et his acie victis, pervastato agro, pacem postulantibus, parte finium adempta, centum annorum indutie permittuntur. 33 Hec Romuli primordia, hic vite cursus, hec series rerum fuit, quibus apud illud agreste genus hominum necdum satis eruditos vulgi animos tam paterne quam proprie divinitatis fidem meruit, vir nec animi egens nec ingenii, bello inclitus, domi prudens. 34 Populi equitumque centurias instituit; ut utrunque pacis ac belli tempus suis presidiis niteretur, trecentis insuper expeditissimis armatis ad tutelam sui corporis eque in pace ac bello usus est, qui celeres dicti sunt, a celeritate derivatum nomen. Quibus artibus et dum vixit clarus et post mortem clarior, populo tamen quam senatui acceptior fuit; hinc suspitio in patres. 35
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ utroq exercitu fragor subito com¬
pressus armor ⁊ bellantiũ strepitꝰ.
tam mitis permodo tam rabidas
mentes stupor incesserat.Nec late¬
re diupotuit outati illicet affectꝰ
erupere et pietatem quies ⁊ silen¬
tium par secuta ẽ. Iunctis Regum
dextris ictum fedus ⁊ aucta mirũ
ĩmodum Ciuitas sabinoꝵ tnͣsitu.
Nec minus utriusq gentis erga o¬
ptime meritas matronas auctus
amor Ante alios Romuli qui illar
exime pietati magnos ac debitos
honores tribuit. ¶Quo nũc etiam
supsũt bella cum fidenatib alteru
qui dum surgentis Imperii uires
timent suspectasq habent ante il¬
las ꝙͣ oporteret exꝑti sunt. Ingressis
hostilit̾ in Romanor fines Romulꝰ
obuiam profectus haud procul ur¬
be hostiũ Castra posuit Ingeĩoq me¬
tum simulãs credulum inĩsidias
hostem traxit hinc terror ĩ prouisus
et repens fugausq ad eo ut uictis
uictoribq permirtis custodes por¬

Expanded text:
in utroque exercitu fragor subito comin utroque exercitu fragor subito compressus armorum et bellantium strepitus; tam mitis per modo tam rabidas mentes stupor incesserat! Nec latere diu potuit; mutati ilicet affectus erupere et pietatem quies et silentium pax secuta est. 30 Iunctis regum dextris, ictum fedus et aucta mirum in modum civitas Sabinorum transitu; nec minus utriusque gentis erga optime meritas matronas auctus amor, ante alios Romuli, qui illarum eximie pietati magnos ac debitos honores tribuit. 31 Duo nunc etiam supersunt bella: cum Fidenatibus alterum, qui, dum surgentis imperii vires timent suspectasque habent, ante illas quam oporteret experti sunt. Ingressis hostiliter in romanos fines Romulus obviam profectus, haud procul urbe hostium castra posuit, ingenioque metum simulans credulum in insidias hostem traxit. Hinc terror improvisus et repens fuga, 32 usqueadeo ut, victis victoribusqe permixtis, custodes por
Abbreviated transcription (Latin):
illi proxima ⁊ discrimini fuit ⁊ sa¬
luti in quam territi saltu cormpe¬
dis inuectus magno suor metu
in aduersam tande ripa hortan¬
tiu uiãq monstrãciu ꝯfirmatus
uocib emersit. Et hĩc quoq palu¬
dis ortum nomen lacum curtiu
dixere hoc recepto aucti sius aĩmi
rursumq uariante uice iã fortuã
Inclinataq in sabinos belli mole
concurrit᷑. hoc in statu insperate
uiam pacis inuenit pietas. Pu¬
gnãtib hinc uiris hinc patrib sexꝰ
in memor ac pericli raptarum acieᷤ
int̾uenit lacrimosis p̃cib miẜando
habitu uł belli finem uł si pergerẽt
in se prius belli causar u̾ti gladios
obseerantes ꝙͣ sese impresens cede
mutua in longu uͦ sobolem ĩ meri¬
tam ex se ortam hi filios hi nepotes
tristi paricidio inquinarẽt. Nec dũ
culpe capacibus eterna infamia
urrogarent. Flectunt᷑ hinꝗinde am¬
mi ireq frangunt᷑. Mirum dictu

Expanded text:
illi proxima et discrimini fuit et sailli proxima et discrimini fuit et saluti, in quam territi saltu cornipedis invectus magno suorum metu, in adversam tandem ripam hortantium viamque monstrantium confirmatus vocibus emersit; et hinc quoque paludis ortum nomen: lacum Curtium dixere. Hoc recepto aucti suis animi rursumque, variante licet iam fortuna inclinataque in Sabinos belli mole, concurritur. 28 Hoc in statu insperate viam pacis invenit pietas: pugnantibus hinc viris hinc patribus, sexus immemor ac periculi raptarum acies intervenit, lacrimosis precibus miserando habitu vel belli finem vel, si pergerent, in se prius belli causam verti gladios obsecrantes, quam se se in presens cede mutua, in longum vero sobolem immeritam ex se ortam, hi filios hi nepotes, tristi parricidio inquinarent, necdum culpe capacibus eternam infamiam irrogarent. 29 Flectuntur hinc inde animi ireque franguntur. Mirum dictu,
Abbreviated transcription (Latin):
hostilio qui pro partib Romanis
acernme dum potuit steterat Ro¬
mana acies omnis au̾tit᷑ Reluc¬
tantẽ quoq ip̃m Romulũ impel¬
lens. Ille autez cũ nichil humane
opis iam speraret armatas ad ce¬
luz manus erigens Iouem ceu p̃¬
sentem ꝯpellans obtestansq ut t̃¬
pis fuge pudorem demeret Cõst̾¬
natosq aios suor celesti ope firma¬
ret ac sisteret statori Ĩoui templu
ut scͥptoribus placet secundu Ro¬
me uouit Et quasi receptis celo uo¬
tis audentior iam ꝓ lapram pug
manu irripigra redintegrat. Ita
Iouem iubere clarasius uoce dem̃¬
tians. hinc et Regis exemplũ et
Ioius imꝑium secuta acies ĩ hostẽ
redit quor insperato reditu ⁊ an¬
te aciem pugnantis Romuliacri
incursu mutatus pugne status⁊
etia fuguint qui fugabãt. Int qͦs
ip̃e quoq oxttius Currius sabiõꝵ
sedin Regem uir clanssimus ⁊ illo
die ante alios factis ac uirtute cõ¬
spicuus impetum nõ tulit. Palus

Expanded text:
Hostilio, qui pro partibus romanis Hostilio, qui pro partibus romanis acerrime dum potuit steterat, romana acies omnis avertitur, reluctantem quoque ipsum Romulum impellens. 25 Ille autem, cum nichil humane opis iam speraret, armatas ad celum manus erigens, Iovemque ceu presentem compellans, obtestansque ut turpis fuge pudorem demeret consternatosque animos suorum celesti ope firmaret ac sisteret, Statori Iovi templum, ut scriptoribus placet secundum Rome, vovit et, quasi receptis celo votis audentior, iam prolapsam pugnam manu impigra redintegrat, ita Iovem iubere clara suis voce denuntians. 26 Hinc, et regis exemplum et Iovis imperium secuta, acies in hostem redit; quorum insperato reditu et ante aciem pugnantis Romuli acri incursu mutatus pugne status; et iam fugiunt qui fugabant. Inter quos ipse quoque Metius Curtius, Sabinorum secundum regem vir clarissimus et illo die ante alios factis ac virtute conspicuus, impetum non tulit. 27 Palus
Abbreviated transcription (Latin):
stiũ ducib opimaq uocãt ferrent
spolia. Illic ergo uenturi tpr̃is ad
exẽplum cesi Regis ip̃e spolia suf¬
fixit. Rarum ualde s eximiũ poste¬
ror decus. ¶Proximi Anthemna¬
tes in Romanos agros facto ĩpetu
uicti sunt / amissuq oppidũ s her¬
silie Romulee conuigis int̾uentu
que una raptaꝵ erat raptarq õĩu
preces ac uota Regis auribus in ue¬
hebat miẜicordia adepti mctricẽ¬
q in urbem recepti sunt. Dehinc
Crustumenilarma mouẽtes facili
marte frangunt᷑. ¶ Enitescente ĩ
dies Romuli uirtute translatisq
Roma uictis crescente urbe ho¬
stium ruinis. ¶Plus negocii cuz
sabinis fint Qui quo senius eoma¬
turius agentes capta ꝑ dolũ arce
capitolii proditrice iurgine filia
spurii Tarpen qui custos arcis era
aquo Rupinom̃ Ad huc tenere ur¬
bis in uiscerib anceps preliu in¬
tulerũt e loco superiore pugnãtes.
In quo quidem corruente bostio

Expanded text:
stium ducibus opima que vocant ferrent stium ducibus opima que vocant ferrent spolia. Illic ergo venturi temporis ad exemplum cesi regis ipse spolia suffixit, rarum valde sed eximium posterorum decus. 22 Proximi Anthemnates, in Romanos agros facto impetu, victi sunt amissumque oppidum; sed Hersilie romulee coniugis interventu, que una raptarum erat raptarumque omnium preces ac vota regis auribus invehebat, misericordiam adepti victricemque in urbem recepti sunt. 23 Dehinc Crustumeni arma moventes facili Marte franguntur, enitescente in dies Romuli virtute, translatisque Romam victis crescente urbe hostium ruinis. Plus negotii cum Sabinis fuit qui, quo serius eo maturius agentes, capta per dolum aree Capitolii, proditrice virgine filia Spurii Tarpeii qui custos arcis erat – a quo rupi nomen –, adhuc tenere urbis in visceribus anceps prelium intulerunt e loco superiore pugnantes. 24 In quo quidem corruente Hostio
Abbreviated transcription (Latin):
tim se ex urbe proripiũt reu̾siq
domũ mesti querelas ingenuñ.
Scelus ex aggerãt arma capiunt
ultionẽ parant fit ex omĩb ppłis
cõuentus ad Titum Tatiui sabi¬
nor Regem ꝙ illic ⁊ potenqe plu¬
ninũ eẽt et iniurie. Nerũ qr p̾ceps
ira moras consilũq nõ recepit ⁊¬
pro ardore animor apparatus belli
segnis uidebat᷑ quiq perse nõ ex¬
pectantes alterutrũ in bellum ruũt
primiq omĩu Cenmẽses cũ exer¬
citu in Romanos fines irrũpunt.
Quib occurrens Romulus hostes
in fugam uertit Regemq hostiũ
Acronẽ singulari certamine con¬
gressus interficit urbemq illoꝵ
et fuga populi ⁊ morte Regis at¬
tonita facili capit incursu. Ipse
uictor Roma rediens uicti ke¬
gis exuuias in capitoliũ defert.
Templumq Rome primũ extru¬
it dedicatq sub nomine feretrii
Ioius Quo uictores Roãni duces
nõ nisi de singulan prelio cesis ho¬

Expanded text:
tim se ex urbe proripiunt reversique tim se ex urbe proripiunt reversique domum mesti querelas ingeminant, scelus exaggerant, arma capiunt, ultionem parant. 19 Fit ex omnibus populis conventus ad Titum Tatium Sabinorum regem, quod illic et potentie plurimum esset et iniurie. Verum, quia preceps ira moras consiliumque non recipit et pro ardore animorum apparatus belli segnis videbatur, quisque per se, non expectantes alterutrum, in bellum ruunt, primique omnium Ceninenses cum exercitu in Romanos fines irrumpunt. 20 Quibus occurrens Romulus hostes in fugam vertit, regemque hostium Acronem singulari certamine congressus interficit, urbemque illorum et fuga populi et morte regis attonitam facili capit incursu. 21 Ipse victor Romam rediens victi regis exuvias in Capitolium defert, templumque Rome primum extruit dedicatque sub nomine Feretrii Iovis, quo victores romani duces nonnisi de singulari prelio cesis ho