comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quicquã uelut habens ullam stabilitatem. deniq Nonp̃ nominibus quidẽ
ullis dignanclasunt quib inde monstratione Uti folemus cũ dicimus. Hoc
uelastud fugiunt enĩ nec expectant eam appellationẽ quȩ dehis tã quã
existentib habetur. Igitur ignẽ quoq eum esse uere putandũ qͥ semper
idem ÷ & om̃is cuius propritãs manet. At uero id in quo fieri singula
haec uident᷑. & demũ dissolui. ꝑeuntiaq ad alias inde transire formas:
solũ illud appellandum puto certo ꝓnomine. Recte quippe deeo dici posse
hoc uel illud. Porro quod recipit qualitatẽ. uel &iã uerti potest in con¬
trarias qualitates. calidum dici uel candidũ. prnpiuq ob carga naminie
appellari. Qđ sit incertũ & mutabile minime conuenire. Sedopinor
apertius &iã Nunc de eodem erit disserta reconandum siquis eñi cunctos
formas. figurasq ex una eademq aura materia fictas iugiter & sine int̃¬

Expanded text:
quicquam uelut habens ullam stabilitatem. Denique ne pronominibus quidem quicquam uelut habens ullam stabilitatem. Denique ne pronominibus quidem ullis signanda sunt quibus in demonstratione uti solemus, cum dicimus 'hoc, uel'illud,; fugiunt enim nec expectant eam appellationem quae de his tamquam existentibus habetur. Igitur ignem quoque eum esse uere putandum, qui semper idem est, et omne cuius proprietas manet. At uero id, in quo fieri singula haec uidentur et demum dissolui pereuntiaque ad alias inde transire formas, solum illud appellandum puto certo pronomine recte quippe de eo dici posse 'hoc' uel 'illud' -- porro quod recipit qualitatem uel etiam uerti potest in contrarias qualitates calidum dici uel candidum, proprioque et certo nomine appellari quod sit incertum et mutabile minime conuenire. Sed, opinor, apertius etiamnunc de eodem erit dissertare conandum. Si quis enim cunctas formas figurasque ex una eademque auri materia fictas iugiter et sine inte
Abbreviated transcription (Latin):
certe saxum terrȩneq soliditatis corpus. & minune far sile apparet
cadem haec ignita & diffluens discretaq uariae inumorem spm & acrias
auras dissoluitur. Aer porro exustus ignẽ creae sursumq extinetus
ignis aer a corpulentior factus instituit. Aer itẽ crassior factus in nubes
Nebulas que concrescit. Quibus elisis& expressis. pluuia stagnorũq a fon¬
tium largitas. demumq ex aqua t̾renȩ moles aggerantur. atq ita
cir cuitu quodã uires fomeNtaq generationis. corporib inuicem sibi
mu tuantib nec in una eademq forma ꝑseuerantibus. quae tandẽ erit
certa eors & acunetatione semota cõprehensio. nulla certe. Qua ꝓpt̃
decunctis huiꝰ mandi mutabilibuf Itaest habendum hoc quod sepe alias
aliter formatũ nobis uidetur. & plerumq iuxta ignis effigiem non est
opitior ignis. sedigneum quiddam. Nec aer sed aerium nec omnino

Expanded text:
certe saxum terrenaeque soliditatis corpus et minime fusile apparet, certe saxum terrenaeque soliditatis corpus et minime fusile apparet, eadem haec ignita et diffluens discretaque uarie in humorem, spiritum et aereas auras dissoluitur; aer porro exustus ignem creat rursumque extinctus ignis aera corpulentior factus instituit, aer item crassior factus in nubes nebulasque concrescit, quibus elisis et expressis pluuiae stagnorumque et fontium largitas demumque ex aqua terrenae moles aggerantur. Atque ita circuitu quodam uires fomentaque generationis corporibus inuicem sibi mutuantibus nec in una eademque forma perseuerantibus quae tandem erit certa eorum et a cunctatione semota comprehensio? Nulla certe. Quapropter de cunctis huius modi mutabilibus ita est habendum: hoc quod saepe alias aliter formatum nobis uidetur et plerumque iuxta ignis effigiem non est, opinor, ignis sed igneum quiddam, nec aer sed aereum, nec omnino
Abbreviated transcription (Latin):
go eius ae t̃nitati propagata secundȩ generationis idq uisibile. At uero
ter tium tuncquidem minime diuisimus: at nueic impositura nobis neces¬
sitatem ratio uidetur ire obuiam. manumq conserere aduersum in expug¬
nabilem om̃i ratione & omĩ eloquio fraudem crassis tenebris inuolutam.
Quã igit᷑ eiusuim. quã ue. ẽẽ. Naturam putandum est: opinor omniũ quae
gignuntur receptaculum est quasi quedam nutricula. atq hoc quod deea
dicitur uerũ ÷ quidem. sed dicendũ uidetur paulo aꝑtius. Est tam̃ arduũ
comagis quod preconfundi meritis aciem necesseest & aestuare tam
deigni quã dec& eris materuis qui magis aquã iure aquã diciputariq
oporteat. quã terrã : cũ nullasit certa & stabilis propri&as corporũ:
quȩ cuiꝰq indiget naturalem germanitatẽ. Principio ut deaqua cuiꝰ
modo fecimus mentionẽ ba ordiamur. cum adstringit᷑ ingl atiem

Expanded text:
go eius aeternitati propagata secundae generationis idque uisibile. At uero go eius aeternitati propagata secundae generationis idque uisibile. At uero tertium tunc quidem minime diuisimus; at nunc impositura nobis necessitatem ratio uidetur ire obuiam manumque conserere aduersum inexpugnabilem omni ratione et omni eloquio fraudem crassis tenebris inuolutam. Quam igitur eius uim quamue esse naturam putandum est? Opinor, omnium quae gignuntur receptaculum est, quasi quaedam nutricula. Atque hoc quod de ea dicitur uerum est quidem, sed dicendum uidetur paulo apertius; est tamen arduum eo magis, quod praeconfundi mentis aciem necesse est et aestuare tam de igni quam de caeteris materiis, qui magis aquam iure aquam dici putarique oporteat quam terram, cum nulla sit certa et stabilis proprietas corporum quae cuiusque indicet naturalem germanitatem. Principio ut de aqua, cuius modo fecimus mentionem, ordiamur: cum astringitur in glaciem,
Abbreviated transcription (Latin):
uba lem dis ficustate secl quodita instituto sermonessi arp pabuleis. nec¬
modi mueniti adexp lanationẽ rei. Neq igt uor il ex puetatis. nec
mo din uneua deam ꝑosse metaritum & tart omeris custinerebus ma
ilsuapotius obseruabo. quodimitio ser monis precario petĩi inrebus utia¬
sinarus procliuibq ad fallenidũ rationib rerũ earũ dera uerisrmalrbus
assertionibus imaginariisq contemptussim. initia singulorum & uniuersorum
originẽ pandens. Dm̃ ergo & iã nuc auxiliatorẽ in uocabimus ante hiaus¬
picium dictionis liberatorẽ ex turbida & procellosa coepti sermonis
iactatione Erit ergo initium tale demũ uniuersȩ unagin aruornt
cademq magnificentius duudetur . & enĩ tunc duȩ modo specres ueniebant
indiuisioꝵiẽ at nunc t̃tium quoq aliud oborietur genus quippe inprio¬
ribus duo nobis satis habunde sufficere uidebantur. Unumppetuum
carens gonoratiaet axt̃pilanis eminentiae. Alterum simulaerił. & una¬

Expanded text:
bilem difficultatem, sed quod ita instituto sermone sit impossibile admodum perueniri ad explanationem rei. Neque igitur uos id expectetis nec ego mihi persuadeam posse me tantum et tanti oneris sustinere. Atque illud potius obseruabo, quod initio sermonis precario petiui, in rebus imaginariis procliuibusque ad fallendum rationibus rerum earundem uerisimilibus assertionibus imaginariisque contentus sim initia singulorum et uniuersorum originem pandens. Deum ergo etiam nunc auxiliatorem inuocabimus ante auspicium dictionis, liberatorem ex turbida et procellosa coepti sermonis iactatione. Erit ergo initium tale demum uniuersae imaginariae rei, eademque magnificentius diuidetur. Etenim tunc duae modo species ueniebant in diuisionem, at nunc tertium quoque aliud oborietur genus. Quippe in prioribus duo nobis satis abunde sufficere uidebantur, unum perpetuum carens generatione exemplaris eminentiae, alterum simulacrum et ima
Abbreviated transcription (Latin):
mera fiatium iundi huius institutionẽ insinuaturus erit. hunc opanoat
erraticȩ quoq causȩ speciem demonstrare. Quod ita demũ commode
fiet. si adeorũ quȩ erroribus implicant originẽ facto retur su perude
ut in his quȩ ex mente sunt fecimus geniturã substantiamq eorũ abex¬
or dioret ex amus: naturãq ignis & terrȩ. cacterarũ itẽ materiarũ
ex quib mundi sensilis co agmentata molitio est consideremus. raec
naturan modo ueranillã ueterem. quȩ fuit ante conere tiomẽe sedartiais
aatã posortas elementas ppersiones. N ullus quppe adlroe usꝙ cempus

Expanded text:
meram fidem mundi huius institutionem insinuaturus erit, hunc oportet meram fidem mundi huius institutionem insinuaturus erit, hunc oportet erraticae quoque causae speciem demonstrare. Quod ita demum commode fiet, si ad eorum quae erroribus implicant originem facto recursu, perinde ut in his quae ex mente sunt fecimus, genituram substantiamque eorum ab exordio retexamus naturamque ignis et terrae, caeterarum item materiarum, ex quibus mundi sensilis coagmentata molitio est, consideremus nec naturam modo ueram illam ueterem, quae fuit ante concretionem, sed antiquas etiam ipsorum elementorum perpessiones. Nullus quippe ad hoc usque tempus
Abbreviated transcription (Latin):
bens cõmotiones animȩ nr̃ȩ circumitionib prudent̃ utentibus musarũ
munere. tẽperantiaeq causa potius quã oblectationis satis commoda. Iuꝙ¬
pe quae discrepantes & in consonantes animȩ cõmotiones. ad concentũ exor¬
dinationẽq concordie musis auxiliantibus reuocet. Rithinus aut̃ datus ut me¬
dela contra ille pidam numerorũq & modorum nesciam gratiae q exꝑtem
inplerisq naturam. Plunc qm̃ cuncta exceptis admodũ paucis exsecuti
sumus quȩ ꝓuidȩ mentis intellecꝰ tus instituit: oportet deillis oiamq
necessitas mnuehit dicere. Mixta si quidem mundi sensilis ex necessitatis
intelligentiaeq catu constitit generatio. dominante intellectu. et
salubri per suafione. rigorem Nccessitatis assiduae trahente ad opte¬
mos actus. ltaq uicta & parente prouidis auctoritatibus necessitaae
prsma rerum mundiq exordia constiterunt. Si quis ergo uere uxtat

Expanded text:
bens commotiones animae nostrae circuitionibus, prudenter utentibus Musarum bens commotiones animae nostrae circuitionibus, prudenter utentibus Musarum munere temperantiaeque causa potius quam oblectationis satis est commoda, quippe quae discrepantes et inconsonantes animae commotiones ad concentum exornationemque concordiae Musis auxiliantibus reuocet; rhythmus autem datus ut medela contra illepidam numerorumque et modorum nesciam gratiaeque expertem in plerisque naturam. Nunc quoniam cuncta exceptis admodum paucis executi sumus, quae prouidae mentis intellectus instituit, oportet de illis etiam, quae necessitas inuehit, dicere, mixta siquidem mundi sensilis ex necessitatis intellegentiaeque coetu constitit generatio dominante intellectu et salubri persuasione rigorem necessitatis assidue trahente ad optimos actus. Itaque uicta et parente prouidis auctoritatibus necessitate prima rerum mundique exordia constiterunt. Si quis ergo uere iuxtaque
Abbreviated transcription (Latin):
mentis prouidentiaeq circuitus. quifiunt in caelo notantes eorũ similes cognatosq
inusũre digerent suae mentis circuitusq animȩ qui anim aduersione s. seud elibe¬
rationes uocantur: quã simmillimos efficerent diuinȩ mentis. ꝓuidismotib placi¬
dis tranquillisq ꝑturbatos licet. confirmatoq ingeneratȩ rationis ex amine:
Dum imitaritur aplanen mundi intellegibilis circũ actionem. suae mentis motꝰ
erraticos corrigant. Eadem uocis quoq & auditus ratio est adeosdem usus
atq adplenã uitae hominum instructionem datorum. siquidẽ propterea
sermonis est ordinata cõmunicatio. ut presto forent mutuȩ uoluntatis
indicia. quantumq per uocemutilitatis capitur exmusica. totum hoc constant
hominũ generi propter armonian tributum. Ar monia uero id÷ modu¬
latio ut pote intentio modificata cognatas & uelut consanguineas ha¬

Expanded text:
mentis prouidentiaeque circuitus, qui fiunt in caelo, notantes eorum similes cognatosque mentis prouidentiaeque circuitus, qui fiunt in caelo, notantes eorum similes cognatosque in usum redigerent suae mentis, circuitusque animae, qui animaduersiones seu deliberationes uocantur, quam simillimos efficerent diuinae mentis prouidis motibus placidis tranquillisque, perturbatos licet, confirmatoque ingeneratae rationis examine, dum imitantur aplanem mundi intellegibilis circumactionem, suae mentis motus erraticos corrigant. Eadem uocis quoque et auditus ratio est ad eosdem usus atque ad plenam uitae hominum instructionem datorum, siquidem propterea sermonis est ordinata communicatio, ut praesto forent mutuae uoluntatis indicia; quantumque per uocem utilitatis capitur ex musica, totum hoc constat hominum generi propter harmoniam tributum. Harmonia uero, id est modulatio, utpote intentio modificata, cognatas et uelut consanguineas ha
Abbreviated transcription (Latin):
meam sententiam causa est maximi commodi plerisq non ociose natis atq institu¬
tis obidipsum quod nunc agimus. Neq enĩ deuniuersa re quisquã quȩreret. nisi
prius stellis. sole. caeloq uisis ac nunc diei noctisq insinuata nobis alter nauice.
menses. annorũq: obitus & anfractus nati eorũq ipsorũ dinumeratio. & ex di¬
numeratione ꝑfectus & absolutus extitit numerus. Tum tẽporis recordatio
quae naturã uniuersȩ rei queri docuit. curamq inuestigationis iNuec it
meratibus. quasi quoddã seminarium philo sophyȩ pangͥens. Quobono Nihil
unquã maius adhominũ genus diuna munificentia commeauit. Hocigit᷑¬
maximũ beneficium uisus. oculorũq esse dico. minora alia pretereo. quib quia
philoso plrya remotisunt. carentes. debiles. caeciq mestam uitã lugubremq agunt.
N obisuoro causa dicenda de monstrandaq: uidetur diuini muneris. quod prouiden¬
tia cõmenta est salubriter hac tenus. deum oculos hominibus id circo dedisse. ut

Expanded text:
meam sententiam causa est maximi commodi plerisque non otiose natis atque institutis ob id ipsum quod nunc agimus; neque enim de uniuersa re quisquam quaereret nisi prius stellis sole caeloque uisis. At nunc diei noctisque insinuata nobis alterna uice menses annorumque obitus et anfractus nati sunt eorumque ipsorum dinumeratio et ex dinumeratione perfectus et absolutus extitit numerus, tum temporis recordatio, quae naturam uniuersae rei quaeri docuit curamque inuestigationis iniecit mentibus, quasi quoddam seminarium philosophiae pangens, quo bono nihil umquam maius ad hominum genus diuina munificentia commeauit. Hoc igituaximum beneficium uisus oculorumque esse dico; minora alia praetereo quibus qui a philosophia remoti sunt carentes debiles caecique maestam uitam lugubremque agunt. Nobis uero causa dicenda demonstrandaque uidetur diuini muneris quod prouidentia commenta est salubriter hactenus: deum oculos hominibus idcirco dedisse, ut
Abbreviated transcription (Latin):
que inrebus ratione prudentiaq agendisciunt. s. quod exom̃ib quȩ sunt. iN¬
tellectũ prudentiamq habet sola anima. hoc porro inuisibile. At uero ignis
&aqua c&ereq materiae uisibilia sunt corpora. Oportet aut̃ intellectusdis¬
ciplinae amatorẽ prudentissimȩ Naturae principalem causam non adminicu¬
la causae principalis inquirere: Illas uero quae ab alus motae mouent alias
secundas existimandum. Nobis quoq igit᷑ ineundem modũ faciendum est
&x de utroq causarũ genere disserendũ. Sed separatim quidem deoptimis
quȩ cũ intellectũ prudentia que cuncta honesta & bona moliunt᷑: seorsũ
uero de his quȩ mente. prudentiaq casse. temere. & ut libet confusa & in¬
ordinata quae faciunt relinquunt. Et deoculorum quidem ministerii
causa obquã nan ctisunt eam quã habent uir tutem satis dictum. Dep̃cipua

Expanded text:
que in rebus ratione prudentiaque agendis sciunt, sed quod ex omnibus quae sunt inque in rebus ratione prudentiaque agendis sciunt, sed quod ex omnibus quae sunt intellectum prudentiamque habet, sola anima. Hoc porro inuisibile, at uero ignis et aqua caeteraeque materiae uisibiia sunt corpora. Oportet autem intellectus et disciplinae amatorem prudentissimae naturae principalem causam, non adminicula causae principalis inquirere, illas uero, quae ab aliis motae mouent alias, secundas existimandum. Nobis quoque igitur in eundem modum faciendum est et de utroque causarum genere disserendum, sed separatim quidem de optimis, quae cum intellectu prudentiaque cuncta honesta et bona moliuntur, seorsum uero de his quae mente prudentiaque cassae temere et ut libet confusa et inordinata quae faciunt relinquunt. Et de oculorum quidem ministerii causa, ob quam nacti sunt eam quam habent uirtutem, satis dictum, de praecipua
Abbreviated transcription (Latin):
ribus dexcerã uisus partem inleuã speculi. leuamitẽ indexteriora deicice. cuius
speruli demum sitalis factaerit conuersio. ut elatiores ille partes. altera supe¬
piori alt̾a inferior locentur: resupini uultus apparebunt uidentis. splendo¬
reluminis esupiore margine cũsummis orispartibus. &x ipso capite adinferi¬
ora deiectis similis porro ut mento. genisq ad supiora sublatis. qui quidẽ sensus
tamulant᷑ actibus opificis. deisummã optimãq & primariã speciem molientis.
seduulgo ꝑsemet ipsos sentire existimantur & agere aliquid. ut si quis nonopifici.
sedserre uel ascia tribuat effecti operis auctoritatẽ. cũ ase plurimũ distent
cause & ẽa quae causã sequuntur. Licet eni corporeafint fundamenta om̃ium
sensuum quod tamensentit alienũ anatura corporis. excipit sensus puro &e in¬
corpor eo uigore. Quippe corpora frigus & calorem adstrictionem
& relaxationem recipiunt: Nonsentiunt. Nec uero rationẽ. Intellectũ¬

Expanded text:
ribus dextram uisus partem in laeuam speculi, laeuam item in dexteriora deiecit. Cuius speculi demum si talis facta erit conuersio, ut elatiores illae partes altera superior altera inferior locentur, resupini uultus apparebunt uidentis splendore luminis e superiore margine cum summis oris partibus et ipso capite ad inferiora deiectis, similis porro ut mento genisque ad superiora sublatis. Qui quidem sensus famulantur actibus opificis dei summam optimamque et primariam speciem molientis, sed uulgo per semet ipsos sentire existimantur et agere aliquid, ut si quis non opifici sed serrae uel asciae tribuat effecti operis auctoritatem, cum a se plurimum distent causae et ea quae causam sequuntur. Licet enim corporea sint fundamenta omnium sensuum, quod tamen sentit, alienum a natura corporis, excipit sensus puro et incorporeo uigore; quippe corpora frigus et calorem, astrictionem et relaxationem recipiunt, non sentiunt nec uero rationem intellectum
Abbreviated transcription (Latin):
probationes. Nouam quidem alus & in cognitamdicit esse hanc
candem rationem: ipsis tamen quiom nes ingenuae eruditionis uias
per a grauer int. neꝙ ignotas. & ex leui ammonitione per spicuas.
& eniꝰ qui aderant. omnes erant instruc ti prȩcipuis doctrinis.
quas in genuas disciplinas appellauit. propterea quod apueris
actas illa hisueluti principiis altioris doctrinae. & tamquam
gradibus imbuebatur. geometria. musica. arithinetica. astro¬
nomia. dequib cebes pronuntiauit. siquidem philosophiȩ causa
discantur. utper eas tam quã gradibus adsum mum cul men philoso¬
phiac perueniatur. Opere prȩcium fore si sine philosophia
plene tameri dignitatis esse fundamenta imperfectȩ licet
eruditionis Hos igitur tam quam exercitatos ingeometria uiros
admonet. quod sciebant huius modi quaestiones Nion nisi geome¬
tricis probationib explicari. simul habet exortationẽ sermo
adeffectionem institutiorus ingenuae.

Expanded text:
probationes, «nouam» quidem aliis et «incognitam» dicit esse hanc probationes, «nouam» quidem aliis et «incognitam» dicit esse hanc eandem rationem, ipsis tamen, qui omnes «ingenuae eruditionis uias peragrauerint, neque ignotas et ex leui admonitione perspicuas». Etenim qui aderant omnes erant instructi praecipuis doctrinis, quas «ingenuas disciplinas» appellauit propterea quod a pueris aetas illa ueluti principiis altioris doctrinae et tamquam gradibus imbuebatur geometrica, musica, arithmetica, astronomia. De quibus Cebes pronuntiauit, si quidem philosophiae causa discantur, ut per eas tamquam gradibus ad summum culmen philosophiae perueniatur, operae pretium fore; si sine philosophia, plenae tamen dignitatis esse fundamenta, imperfectae licet eruditionis. Hos igitur tamquam exercitatos in geometrica uiros admonet quod sciebant huius modi quaestiones non nisi geometricis probationibus explicari; simul habet exhortationem sermo ad effectionem institutionis ingenuae.
Abbreviated transcription (Latin):
conuenustauit. certis & in ae ternum duraturis rationibus.
Omnia porro quȩ fiunt optima. diuinamente acuoluntate
fieri prȩsumere nosiubet. qua prȩ sumptione nihilesse ueri¬
us asseuerat. NNunc iam ordinationem genituramq eorũ¬
sigillatim demonstrari inquit conuenit Nouo quidem & inusi¬
tato genere demonstrationis. uerum nobis qui om̃is cruditionis
ingenuae uias per agraueritis. neque in cognito. & ex le ui
am monitione perspicuo. Demonstraturus rationem substan¬
tias quattuor principalium corpoꝵꝰ quaecensentur elementa
ordinationem quidem uocat habitum eorum iuxtase. commu¬
nicationẽ que & quasi quandam soci& atem. quae nascit᷑ uixta
analogiam quae talis est. ut hoc iuxta illud. sic illud iuxta
aliud. Genituram uero appellat ipsam formam & effigiem.
Dequib secundum geo metricam rationem disputaturus. quȩ
ratiominime nutat. Semperq certas & iriexpugnabiles affert

Expanded text:
conuenustauit certis et in aeternum duraturis rationibus. conuenustauit certis et in aeternum duraturis rationibus. Omnia porro quae fiunt optima diuina mente ac uoluntate fieri praesumere nos iubet; qua praesumptione nihil esse uerius asseuerat. singillatim demons trari conuenit nouo qui de m et inu sitato genere demon strationis, uerum uobis, qui omnes eruditionis ingenuae uias peragraueritis, neque incognito et ex leui admonitione perspicuo». Demonstraturus ratione substantias quattuor principalium corporum, quae censentur elementa, «ordinationem» quidem uocat habitum eorum iuxta se communicationemque et quasi quandam societatem, quae nascitur iuxta analogiam quae talis est: ut hoc iuxta illud, sic illud iuxta aliud; «genituram» uero appellat ipsam formam et effigiem. De quibus secundum geometricam rationem disputaturus, quae ratio minime nutat semperque certas et inexpugnabiles affert
Abbreviated transcription (Latin):
gua uestigia. Quippe uestigium ignis nondum ignis est. Nec
uero c& erorum corporum uestigia. ipsa corpora sunt. uestigiũ
quippe. potentiam rei: non rem significat. multoq & lam minus
corpus significatur. uestigii nomine. Ergo silua & iam uestigiũ
corporis fuit ante mundi ex ornationẽ. in eo inquit squalore
ac deformitate qui apparet in his quib diuina de est prospici¬
entia. iure meritoq. quid enĩ diuina opera carens pulcrũ.
aut uenustate erit praeditum. apparatus ille agitur erat
&eiam tunc elientis confusis in condite. non dum mundus nec
claritudo quae ex oportunitate prouidae ordinationis accessit.
Erat igit᷑ subiecta silua cum naturali oportunitate susci¬
piende pulchritudinis acuenustatis. Erant & iam quattuor
corporum potentiae. seu uestigia confusa. atq adhuc minime
ordinata. haec ergo cũ uoluit ds̃ disponens & in ordinans
immortale hoc sensilis mundianimal. figuris & qualitatibus

Expanded text:
gua uestigia». Quippe uestigium ignis nondum ignis est nec gua uestigia». Quippe uestigium ignis nondum ignis est nec uero ceterorum corporum uestigia ipsa corpora sunt; uestigium quippe potentiam rei, non rem significat multoque etiam minus corpus significatur uestigii nomine; ergo silua etiam uestigium corporis fuit ante mundi exornationem. «In eo, inquit, squalore ac deformitate qui apparet in his quibus diuina deest prospicientia». Iure meritoque; quid enim diuina opera carens pulchrum aut uenustate erit praeditum? Apparatus ille igitur erat etiam tunc, elementis confusis incondite, nondum mundus nec claritudo quae ex opportunitate prouidae ordinationis accessit. Erat igitur subiecta silua cum naturali opportunitate suscipiendae pulchritudinis ac uenustatis, erant etiam quattuor corporum potentiae seu uestigia confusa adhuc minimeque ordinata. Haec ergo cum uoluit deus disponens et ordinans immortale hoc sensilis mundi animal figuris et qualitatibus
Abbreviated transcription (Latin):
tere. per inde: ut in frumenti purgatione. Nouimus eñteẽ
quae dam iam dudum parata ut ulent poetȩ dicere ar macerẽ¬
alia quibus ea quaemissa erunt secernuntur. grana quidem
seor sum motu & agitatione. paleae uero alior sum exiacta¬
tione & leuia quidem uolitare. grauia uero residere. ¶Sic
inquit quattuor quoq illa prima corpora uelut in euripo fluc.¬
tuante iactantur. & ad postremũ generatim secernuntur.
Euripum quidem siluam cognominans. secretionem uero sedẽ
elimenti cuiusq diuina ꝓuidentia separatam. Quae ordinatio
est: scilicet ne exdiuersorum corporũ cohaerentia confusio
& inordinatio quae ante constitutionẽ mundifuerat ꝑseue¬
raret. Hlanc ait fortunam mundi fuisse priusquam exornata
silua splendor & pulchritudo. proueniret uniuersitati. ¶Sedubi
atq aquam continuasse. non talia ut nunc sunt. sed eorum exi¬

Expanded text:
tere, «perinde ut in frumenti purgatione». Nouimus enim esse tere, «perinde ut in frumenti purgatione». Nouimus enim esse quaedam iam dudum parata, ut solent poetae dicere, «arma Cerealia», quibus ea quae messa erunt secernuntur, grana quidem seorsum motu et agitatione, paleae uero aliorsum ex iactatione; et «leuia» quidem uolitare, «grauia» uero residere. «Sic, inquit, quattuor» quoque «illa» prima corpora «uelut in euripo fluctuante iactantur» et ad postremum generatim «secernuntur», «euripum» quidem siluam cognominans, «secretionem» uero sedem elementi cuiusque diuina prouidentia separatam. Quae ordinatio est scilicet ne ex diuersorum corporum cohaerentia confusio et inordinatio, quae ante constitutionem mundi fuerat, perseueraret. Hanc ait fortunam mundi fuisse, priusquam exornata silua splendor et pulchritudo proueniret uniuersitati. «Sed ubi atque aquam continuasse, non talia ut nunc sunt, sed eorum exi
Abbreviated transcription (Latin):
quoq: ex initio corporũ sumpto motu. nonsolum ipsa omnifare¬
am mouetur. uerum ipsa corpora qua e initium motus inuicẽ
pellit: ⁊ alem porro motum motum eius significat. non ad
aliquem usum rerum nascentium fieri sed ad solam conuer¬
sionem cõmutationemq corporũ. Si quidem dicit exqu fluc¬
ta turbatas materias in diuersa raptari discerniq ase
hoc est separari. Q uo pacto clare demonstrat non unaẽe
msilua potentiam oportunitatẽq formarum recipiendaru
sediulti formem. Namsi una eius eẽt. potentia unũ quid daen
secmper esseti catnionc cum in om̃s qualitates figuras queuer¬
tatur. atqiomn a fiat. potentias eius necesse est oportunta¬
tesq uariae commutationis prȩnosci mentib. Deuta de
manifesto exemplo quod dicit explanat. ¶Cum se parat a se
quat tuor materias. id est ignem. terramq & c& eras. separa¬
tionis causam docens influctu siluat̾. atq agitatione consis¬

Expanded text:
quoque ex initio corporum sumpto motu non solum ipsa omnifariquoque ex initio corporum sumpto motu non solum ipsa omnifariam mouetur, uerum ipsa corpora, quae initium motus sunt, inuicem pellit. Talem porro motum eius significat non ad aliquem usum rerum nascentium fieri, sed ad solam conuersionem commutationemque corporum, siquidem dicit: «Ex quo fluctu turbatas materias in diuersa raptari discernique a se», hoc est separari. Quo pacto clare demonstrat non unam esse in silua potentiam opportunitatemque formarum recipiendarum sed multiformem; nam si una eius esset potentia, unum quiddam semper esset. At nunc, cum in omnes qualitates figurasque uertatur atque omnia fiat, potentias eius necesse est opportunitatesque uariae commutationis praenosci mentibus. Deinde manifesto exemplo quod dicit explanat, cum separat a se quattuor materias — id est ignem terramque et ceteras —, separationis causam docens in fluctu siluae atque agitatione consis
Abbreviated transcription (Latin):
uniuersam eius fluc tuaret capacitatem. Ex quo factũ. ut
hunc inordinatũ motum. intimã siluae. propriamq et ex
natura eius agitationẽ pleriq. eẽ. censerent. quae alienus
pul susest. propt̾ eaq animatam eam. uitȩq compotem arbi¬
trarentur. Mlo tus ergo qui ineafic̾bat. alienus erat. confu¬
sio porro motus. & in ordinatio. secundum naturam siluȩ pro¬
ueniebat p̃bentis instabilem. tremulamq sedem. ideo quod
priuatim neq similib uiribus. neq ex aequatis potentiis iN¬
structa. nec quicquã inea. etẽ. ae quale. quodiactationem
preponderationẽq corporũ coherceret. sed ut stagnis cum
immobilis est aquae suꝑ ficies incidente aliqua grauiore mole.
primo n ascitur initium motus. deinde agitatione facta totꝰ
climenti. non solum agmen aquae mouetur. secdilludipsum quod
incidit. causamq motus praebuit uicissim mouet.: sic silua

Expanded text:
uniuersam eius fluctuaret capacitatem. Ex quo factum ut uniuersam eius fluctuaret capacitatem. Ex quo factum ut hunc inordinatum motum intimam siluae propriamque et ex natura eius agitationem plerique esse censerent, qui alienus pulsus est, proptereaque animatam eam uitaeque compotem arbitrarentur. Motus ergo qui in ea fiebat alienus erat, confusio porro motus et inordinatio secundum naturam siluae proueniebat praebentis instabilem tremulamque sedem, ideo «quod priuatim neque similibus uiribus neque exaequatis potentiis instructa nec quicquam in ea esset aequale» quod iactationem praeponderationemque corporum coerceret. Sed ut in stagnis, cum immobilis est aquae superficies, incidente aliqua grauiore mole primo nascitur initium motus, deinde agitatione facta totius elementi non solum agmen aquae mouetur, sed illud ipsum quod incidit causamque motus praebuit, uicissim mouet, sic silua
Abbreviated transcription (Latin):
priuatim neq similibus uiribus neq exaequatis potentus in¬
struatur. nihil eẽ eius aequalẽ. Nc̃ iam ueluti separat o
opifice deo. solamꝑmet ipsam siluam intuetur duplici consi¬
deratione. una nondum susceptis qualitatib alterapost qua¬
litate s. & ante consortium quidem qualitatũ. neq stabat opinor
neq mouebatur. Erat tamen quȩdã in ea naturalis oportunitas
ad motus stationisq per ceptionẽm. post qualitatum porro con¬
sortium exornata & perfectum corpus adeo factum motussta¬
tionisq sumpsit officia. quib diuersis temporib uteretur.
ergo uolens motuseius prȩstare causam. dicit siluȩ primitus
corporibus illectis. & exprȩponderatione eorum hinc illinc
uergentium substitisse motum. sed incertum ad huc & fluctui
similem. cumhinc illinc oppressamodo. modo subleuata siluae
imbet illitas reciꝑcaret. & iniquus turbulentus que motus per

Expanded text:
priuatim neque similibus uiribus neque exaequatis potentiis inpriuatim neque similibus uiribus neque exaequatis potentiis instruatur, nihil esse eius aequale». Nunc iam ueluti separato opifice deo solam per semet ipsam siluam intuetur duplici consideratione, una nondum susceptis qualitatibus, altera post qualitates. Et ante consortium quidem qualitatum neque stabat, opinor, neque mouebatur, erat tamen quaedam in ea naturalis opportunitas ad motus stationisque perceptionem; post qualitatum porro consortium exornata et perfectum corpus a deo facta, motus stationisque sumpsit officia, quibus diuersis temporibus uteretur. Ergo uolens motus eius praestare causam, dicit siluae primitus corporibus iniectis et ex praeponderatione eorum hinc illinc uergentium substitisse motum, sed incertum adhuc et fluctui similem, cum hinc illinc oppressa modo, modo subleuata siluae imbecillitas reciprocaret et iniquus turbulentusque motus per
Abbreviated transcription (Latin):
uicem subrogantur. sigitur generationis inquit nutriculam.
humec tatam modo. modo ignitam. terręq item . & aeris.
formas suscipientem.  Generationis nutriculam siluam. sig¬
nificat : quia quicquit nascitur recur sum habet. ad materi¬
as principales. materiae demum principales huic in acceptũ
feruntur. Est enĩ earum omniũ silua nutrix easdẽ quȩ ges¬
tat. humec tatamodo modo ignita recte. Noneni. Ipsasilua
uelhumecꝰ tatur. uel ignit᷑. immutationem ue patitur ullam.
Omnino enĩ est in cõmutabilis. nec declinat anatura sua. sed
ut quȩrecipiat qualitates & quantitates. humoris & itẽ caloris.¬
humec tariatq igniri putatur. explanat euidentius cum in
quaeq hissimilia proueniunt. c& eras pelisaequas passiones
perpetientẽ ideo. quia formatur & figuratur conuentu
formatorum corporum. Namipsa exnatura sua impetibi¬
lisest. nec ulla fert ꝑpessionem. Deinde ait. QQuod tameN

Expanded text:
uicem subrogantur. «Igitur generationis, inquit, nutriculam uicem subrogantur. «Igitur generationis, inquit, nutriculam humectatam modo, modo ignitam, terraeque item et aeris formas suscipientem». «Generationis nutriculam» siluam significat, quia quidquid nascitur recursum habet ad materias principales, materiae demum principales huic in acceptum feruntur; est enim earum omnium silua nutrix easdemque gestat. «Humectatam modo, modo ignitam». Recte; non enim ipsa silua uel humectatur uel ignitur immutationemue patitur ullam; omnino enim est incommutabilis nec declinat a natura sua, sed ut quae recipiat qualitates et quantitates humoris et item calorhumectari atque igniri putatur. Explanat euidentius, cum adquaeque his similia proueniunt. «Ceteras pedissequas passiones perpetientem», ideo quia formatur et figuratur conuentu formatorum corporum, nam ipsa ex natura sua impetibilis est nec ullam fert perpessionem. Deinde ait: «Quod tamen
Abbreviated transcription (Latin):
auc toritatẽ suam dicens. Haec est meae quidem sententiae.
mens eẽ & antemundi quoq sensilis exornationẽ fuisse tria
haec. existens. locum. generationẽ. SSuam ꝓfitetur sententiã.¬
merito nullus quippe ueterũ & iam tuncꝰ triahaec anim ad¬
uerterat. quippe quorũ pleriq sola opinatisint. eẽ. sensilia:
ut empedocles. alii sola intelligibilia. ut par menides. siluam
nullus omnino mente conceperat ut ipsedixit insuꝑioril:
uult aut̃ intelligi existens quidem idean siue intelligibilẽ
speciem. Locum aut̃ siluam generationem uero quantitates
& qualitates. & cȩteras sensiles conformationes. & existens
quidem : qui sub aptae naturasit. idemq aliis quoq reb: causa
existendisit. locum uero: ꝓpt̾ea quod silua receptaculum est
corporũ & qualitatũ. ceterorũq sensilium. Generationẽ por¬
ro: quia haec non diuꝑseuerant in uno statu. sed alia exalus in¬

Expanded text:
auctoritatem suam dicens: auctoritatem suam dicens: mens esse et ante mundi quoque sensilis exornationem fuisse tria haec: existens locum generationem. Merito; nullus quippe ueterum etiam tunc tria haec animaduerterat, quippe quorum plerique sola opinati sunt esse sensilia, ut Empedocles, alii sola intellegibilia, ut Parmenides; siluam nullus omnino mente conceperat, ut ipse dixit in superioribus. Vult autem intellegi «existens» quidem idean siue intellegibilem speciem, «locum» autem siluam, «generationem» uero quantitates et qualitates et ceteras sensiles conformationes; et «existens» quidem quia suapte natura sit idemque aliis quoque rebus causa existendi sit; «locum» uero propterea quod silua receptaculum est corporum et qualitatum ceterorumque sensilium; «generationem» porro quia haec non diu perseuerant in uno statu, sed alia ex aliis in
Abbreviated transcription (Latin):
& ĩa ac demonstrare. quid sint rerũ untia species archȩ typȩ̨.
siue exempla genuinasint substantia p̃dita. Neq enĩ ad cuiꝰquã
alteruis rei similitudinẽ facta atq instituta sunt. qui a nihilẽ.
originibus antiquius imagines uero exemplorũ. quia iuxta fac¬
ta exemplasunt aliunde oportet substantiam mutuentur. ut
forma socratis naturalis existens. comparatione imaginis uelut
copasspecies ẽ. Imago aut̃ exartȩ facta. & iuxta archȩ typam
speciem effigiata nisi habeat siluam. siqui demerit pictura colo¬
res. si aut̃ factura. limum. uel aes. c&eramq huius modi suppe¬
lectilem non habens carebit certa ꝑfectione. Igitur qr sensiles
quoq species imagines sunt specierum intelligibilium sicut sȩpe
iamdiximus: & ab intelligibilibus substantiam trahunt. nec sub¬
stantiam modo. sed& iã similitudinem. ꝙus ẽ husopinor silua
inqua fiant & substantiam sortiantur. Deinde interponit.

Expanded text:
etiam ac demonstrare quod sint rerum initia species archetypae etiam ac demonstrare quod sint rerum initia species archetypae siue quod exempla genuina sint substantia praedita; neque enim ad cuiusquam alterius rei similitudinem facta atque instituta sunt, quia nihil est originibus antiquius. Imagines uero exemplorum, quia iuxta exempla sunt factae, aliunde oportet substantiam mutuentur, ut forma Socratis naturalis existens comparatione imaginis uelut archetypa species est. Imago autem ex arte facta et iuxta archetypam speciem effigiata, nisi habeat siluam si quidem erit pictura, colores si autem fictura, limum uel aes ceteramque huius modi supellectilem, carebit certa perfectione. Igitur quia sensiles quoque species imagines sunt specierum intellegibilium, sicut saepe iam diximus, et ab intellegibilibus substantiam trahunt, nec substantiam modo, sed etiam similitudinem, opus est his, opinor, silua, in qua fiant et substantiam sortiantur. Deinde interponit
Abbreviated transcription (Latin):
nuncupat intelligibile atq incorporeũ genus. qdđ semꝑ idem est.
principaliterq subsistit. sine ortusine occasu. minime mutabile.
nullam habens cũ sensilibus foci&atem. puramente ꝑcipibile. deũ
uide licet & cogitationes eius intelligibiles atq incorporeas species.
hasporro ẽe. quidem negant. qđ iis usu accidit exalto & ꝓfundo so¬
pore. Deniq siquis eos ad contẽplationẽ ueram. minimeq sopora¬
tam excitet aet̾narum & immortalium rerum. indignant᷑ ac mo¬
leste ferunt. similit̃ ut inpolitia illi dedicii ꝑpertius abditi te¬
nebris speluncae densis umbris opacae. Atuero qui se aꝓfunda
imperitia uindicant. laboriose licet extenebris adlumen
emergunt. & ad scientiae ueritatisq claritudinẽ aspirant. nec
moleste ferunt excellentes instudiis humanitatis uiros diui¬
dere ac separare sensilem intelligibilemq naturam. docere

Expanded text:
nuncupat intellegibile atque incorporeum genus, quod semper idem est nuncupat intellegibile atque incorporeum genus, quod semper idem est principaliterque subsistit sine ortu, sine occasu, minime mutabile, nullam habens cum sensilibus societatem, pura mente percipibile, deum uidelicet et cogitationes eius, intellegibiles atque incorporeas species. Has porro esse quidam negant, quod his usu accidit ex alto et profundo sopore. Denique si quis eos ad contemplationem ueram minimeque soporatam excitet aeternarum et immortalium rerum, indignantur ac moleste ferunt, similiter ut in Politia illi dediticii perpetuis abditi tenebris, speluncae densis umbris opacae. At uero qui se a profunda imperitia uindicant laboriosius licet, ex tenebris ad lumen emergunt et ad scientiae ueritatisque claritudinem aspirant nec moleste ferunt excellentes in studiis humanitatis uiros diuidere ac separare sensilem intellegibilemque naturam, docere
Abbreviated transcription (Latin):
mundi corpus quod situm est loco. quem complet mundana moles. ha¬
bens & iã regionẽ quae prȩceptis corpoꝵ formis ex ornata ẽ. udeli¬
cet siluam. cuius partes ex quib constat quia diuisas locis ac regi¬
onibus consideramus. putamus om̃a eodem modo quae sunt consiste¬
re in locis ac regionib certis. Deinde siquisdicat fore substantiam
sine sede acloco. quac neq in terra. neq incȩlosit. portenti similia
diciputamus. & resuana mentis opinione conceptas. lam dudũqͥppe
& abineunte aetate p̃iudicauimus. omẽ quod sit corpus. eẽ. nec qͥc¬
quã fore quod substantia sensili careat. cognitorib & uelut asser¬
toribus corporũ credentes sensibus & concludit. Obquã depraua
tionem. itemq alias consanguineas. ne in reputatione quidem. &
consideratione uere existentis. uereq ꝑuigilis naturae mente
consistimus ꝓpt̃ huiꝰ modi somnia. Ex somnẽ ꝑuigilemq naturã

Expanded text:
mundi corpus, quod situm est loco quem complet mundana moles, hamundi corpus, quod situm est loco quem complet mundana moles, habens etiam regionem quae perceptis corporum formis exornata est, uidelicet siluam. Cuius partes ex quibus constat quia diuisas locis ac regionibus consideramus, putamus omnia quae sunt eodem modo consistere in locis ac regionibus certis. Dehinc denique si quis dicat fore substantiam sine sede ac loco quae «neque in terra neque in caelo sit», portento similia dici putamus et res uana mentis opinione conceptas. Iam dudum quippe et ab ineunte aetate praeiudicauimus omne quod sit corpus esse nec quicquam fore quod substantia sensili careat, cognitoribus et uelut assertoribus corporum credentes sensibus. Et concludit: «Ob quam deptionem itemque alias consanguineas ne in reputatione quidem et consideratione uere existentis uereque peruigilis naturae mente consistimus propter huius m
Abbreviated transcription (Latin):
gibile quidneq opinab le neq intellecꝰ tu. neq sensu comp̃hen¬
datur. uerum est suspicabilis. suspicio aut̃. spuria quȩdã ratio est
atq adulterma ꝑgit ulterius. insistitq probationi caeptae ꝑ¬
fectius ita dicens. ¶Deniq cũ idanimo intuemur. patim quod sõm
antes. putamus enĩ necesse. cẽ. ut omne quod est in aliquosit loco.
tentionẽ. Cum siluȩ naturam consideramus uanissonus comparat¬
& opinioni quȩ exsensibus nascitur. & ẽnĩ cũ corpꝰ aliquod uidemꝰ
aut tangimus. necesse ẽ. id a nobis sentiri cum locissuis & regioni¬
bus. neq enĩ sine loco. nec uere sine sede sentiri corpꝰullũ potest.
Dicit gͦ nos hac opinionis ꝑcae lebratȩ consuetudine ita eẽ im
butos. ut cũ res intelligibiles contemplamur animo. putemus eas
consistere aliquo in loco. ullam ueregionem optinere. Pinde. ut

Expanded text:
gibile quid neque opinabile, quia neque intellectu neque sensu comprehengibile quid neque opinabile, quia neque intellectu neque sensu comprehendatur, uerum est suspicabilis, suspicio autem spuria quaedam ratio est atque adulterina. Pergit ulterius insistitque probationi coeptae perfectius ita dicens: «Denique cum antes: putamus enim necesse esse, ut omne quod est in aliquo sit loco positum tentionem, cum siluae naturam consideramus, uanis somniis comparat et opinioni quae ex sensibus nascitur. Etenim cum corpus aliquod uidemus aut tangimus, necesse est id a nobis sentiri cum locis suis et regionibus; neque enim sine loco nec uero sine sede sentiri corpus ullum potest. Dicit ergo nos hac opinionis percelebratae consuetudine ita esse butos ut, cum res intellegibiles contemplamur animo, putemus eas consistere aliquo in loco ullamue regionem obtinere perinde ut
Abbreviated transcription (Latin):
sensibus. Neccontentus hac tanta diligentia: suꝑdicit notha
& adulterma quadã ratiocinatione siluã eẽ. dicens opinabilem.
filios om̃s naturales. eẽ. nullus ignorat. Sedtam grȩci quam nos
legitimos & itẽ prȩ sũptos nominib discernimus. Legitimos
conferunt aliquid imꝑtiuntq genuinũ sonum. Oratio tameNi
desilua infinitam eã & incertã.eẽ. asserens certa est. Rite igit᷑
notha & spuria ratiocinatione atq opinione potius quã in¬
tellectu certo. cõprȩhendi eam censet plato. ut pote cuius
natura rectȩ rationis & non recti confusiq in tellectus p̃¬
sumatur consortio. Diuisa gͦ ase sunt tria illa. separatimq ex¬
aminata. & .ẽ. idea quidem intellec tibilis species: ut pote
quȩ puro intellectu cõprehendat᷑. species uero natiua. opi¬
mone ꝑcipibilis. proi t̾eaq opinabilis. Silua porro neq intelli¬

Expanded text:
sensibus. Nec contentus hac tanta diligentia superaddidit «notha sensibus. Nec contentus hac tanta diligentia superaddidit «notha et adulterina quadam ratiocinatione» siluam esse dicens «opinabilem». Filios omnes naturales esse nullus ignorat, sed tam Graeci quam nos legitimos et item praesumptos nominibus discernimus. Legitimos conferunt aliquid impertiuntque genuinum sonum. Oratio tamen de silua infinitam eam et incertam esse asserens certa est. Rite igitur «notha et spuria ratiocinatione» atque opinione potius quam intellectu certo comprehendi eam censet Plato, utpote cuius natura rectae rationis et non recti confusique intellectus praesumatur consortio. Diuisa ergo a se sunt tria illa separatimque examinata: et est idea quidem intellegibilis species, utpote quae puro intellectu comprehendatur; species uero natiua opinione percipibilis proptereaque opinabilis; silua porro neque intelle
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑinde sentit uisus hominis tenebras intuentis. ut cum solet
intueri res coloratas. dilucidasq. sed contraria passione & a¬
missione atq indigentia eoꝵs om̃i ũ quȩ oculi uident. sunt enun
tenebrȩ decolores. & sine claritud inis illustratione. nec pot:
uisus conp̃hendere aliquã qualitatẽ tenebrarũ. sed suspicari
quidnon possit potius. quã quid rerũ sit. nihilque uidens idipsusibi
uidetur uidere qđ nonuidet. & uidere se aliquid putat. cũ nihil
uideat. Quis enĩ uisus in tenebris: sedqr natura oculi haec ẽ. ut
colores discernat. conans opinor discernere Naturã decolorẽ.
tenebras sentire se suspicat̃. Sic igit᷑ & iã silua. contigua quidẽ
est: quia contingiputatur. cũ ea que principalit̃ continguntur:
sub sensus ueniunt. Sed contuctus euis. ꝓuenit exaccidenti: uerũ
hoc ipsum sine sensu. qui a ipsa ꝑse neq tactu sentit᷑. neq c&̧eris

Expanded text:
perinde sentit uisus hominis tenebras intuentis ut cum solet perinde sentit uisus hominis tenebras intuentis ut cum solet intueri res coloratas dilucidasque, sed contraria passione et amissione atque indigentia eorum omnium quae oculi uident — sunt enim tenebrae decolores et sine claritudinis illustratione —, nec potest uisus comprehendere aliquam qualitatem tenebrarum, sed suspicari quod non sit potius quam quid rerum sit, nihilque uidens id ipsum sibi uidetur uidere quod non uidet et uidere se aliquid putat, cum nihil uideat — quis enim uisus in tenebris?. Sed quia natura oculi haec est ut colores discernat, conans, opinor, discernere naturam decolorem, tenebras sentire se suspicatur. Sic igitur etiam silua contigua quidem est, quia contingi putatur, cum ea quae principaliter continguntur sub sensus ueniunt, sed contactus eius prouenit ex accidenti, uerum hoc ipsum sine sensu quia ipsa per se neque tactu sentitur neque ceteris
Abbreviated transcription (Latin):
definita resest. ut pote in formis & figura carens iuxta natu¬
ram suam. minme igit᷑ cũ sensu eiusfit imaginatio. sine sensu
igit᷑ fit tamen euanida quedã eius at trectatio sine conta¬
gio nec ipsius mage quã eorũ quȩ intra ipsa sunt corporum.
quȩ consentiunt᷑. suspicio nascitur ipsam sentiri. propterea
qđ ex his speciebus quas recipit. formari cũsit in formis uide¬
tur. Itaq sensus quid ẽ specierũ insilua constiturarũ clarus
est: ipsuis aut̃ siluȩ quȩ specieb subiacet. obscurus. & consen¬
sus potius. quã sensus est. Ergo quia siluestria quidẽ sentiunt᷑.
sil ua uero minime sentit᷑ natura ꝓpria. sed propt̃ siluestria
cuiꝰ dẽ sentiri putatur. fit huiꝰ modi sensus incertus. Preclarȩq
dictam. siluã sine sensu tangentiũ tangi. qr puro sensuminime
sentiat᷑. ut siquisdicat tenebras quoq sine sensu uideri. ñ enim

Expanded text:
definita res est, utpote informis et figura carens iuxta natudefinita res est, utpote informis et figura carens iuxta naturam suam; minime igitur cum sensu eius fit imaginatio, «sine sensu» igitur. Fit tamen euanida quaedam eius attrectatio sine contagio nec ipsius mage quam eorum quae intra ipsam sunt corporum; quae cum sentiuntur, suspicio nascitur ipsam sentiri, propterea quod ex his speciebus quas recipit formari, cum sit informis, uidetur. Itaque sensus quidem specierum in silua constitutarum clarus est, ipsius autem siluae, quae speciebus subiacet, obscurus et consensus potius quam sensus est. Ergo quia siluestria quidem sentiuntur, silua uero minime sentitur natura propria, sed propter siluestria cum isdem sentiri putatur, fit huius modi sensus incertus, praeclareque dictum siluam «sine sensu tangentium tangi», quia puro sensu minime sentiatur, ut si quis dicat tenebras quoque sine sensu uideri. Non enim