comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ratio nostros perturbauit insuetos huius generis pugnȩ. Circui¬
ri enĩ sese ab aperto latere procurrentibus singulis arbitrabant᷑.
ip̃i eiũ suos ordines seruare: neq a signis discedere: neq sine gra¬
uicausa eum locum quem ceperant dimitti censuerant opor¬
tere. Itaq perturbatis antesignariis legio que in co loco constite¬
rat locum continuit: atq in proximum collem sese recepit.
Cesar pene omni acie perterrita. quod preter opinionem cõsue¬
tudinemq acuderat: cohortatus suos legionem nonam subsidio
ducit. hostem insolenter atq acriter nostros insequentem sup¬
prunit. rursusq terga uerrere seq ad oppidum hylerdam reci¬
pere & sub muto consistere cogit. Sed none legionis milites la¬
ti studio dum sartire acceptum dertimentum uolunt te ee¬
re iisetuti figientes & in locum iniquum progrediunturut
submiont in quo erat oppidum positum hylerdlaro suciedũt

Expanded text:
ratio nostros perturbavit insuetos huius generis pugnae; circumiratio nostros perturbavit insuetos huius generis pugnae; circumiri enim sese ab aperto latere procurrentibus singulis arbitrabantur; ipsi autem suos ordines servare neque ab signis discedere neque sine gravi causa eum locum, quem ceperant, dimitti censuerant oportere. itaque perturbatis antesignanis legio, quae in eo cornu constiterat, locum non tenuit atque in proximum collem sese recepit. Caesar paene omni acie perterrita, quod praeter opinionem consuetudinemque acciderat, cohortatus suos legionem nonam subsidio ducit; hostem insolenter atque acriter nostros insequentem supprimit rursusque terga vertere seque ad oppidum Ilerdam rece et sub muro consistere cogit. sed nonae legionis milites elati studio, dum sarcire acceptum detrimentum volunt, temere insecuti longius fugientis in locum iniquum progrediuntur et sub montem, in quo erat oppidum positum Ilerda, succedunt.
Abbreviated transcription (Latin):
tulerat: se interdusurum aduersarios confidebat. hoc sperans
legiones tres ex castris educit: auieq in locis idoneis constructa
unius legionis antesignarios procurrere atq occupare eum tu
stris crant: afranii cohortes breuiori itinere ad cundem occupã¬
dum locum mittuntur. Contenditur prelio: & qđ prius in
tumulum afraniani uenerant: nostri repelluntur atq aliis
summissis presidiis terga uertere. seq ad signa legionum reci¬
pere coguntur. Genus erat pugnȩ militum illoꝵ u̾t magno im¬
petu primo procurrerent audacter locum caperent:ordines su¬
os non magnopere seruarent: rari dispersiq pugnarent. si pre¬
merentur pedem referre & loco excedere non tunpe existimar&
cum lusitanis reliquisq barbaris genere quodam pugnȩ assue¬
factis: quod fere fir quibus quisq in locis miles inuererauerit: ut
multum earum regionum consuctudine moueatur. Hec cum

Expanded text:
tulerant, se interclusurum adversarios confidebat. hoc sperans tulerant, se interclusurum adversarios confidebat. hoc sperans legiones iii ex castris educit acieque in locis idoneis structa unius legionis antesignanos procurrere atque eum tumstris erant Afrani cohortes, breviore itinere ad eundem occupandum locum mittuntur. contenditur proelio, et, quod prius in tumulum Afraniani venerant, nostri repelluntur atque aliis submissis subsidiis terga vertere seque ad signa legionum recipere coguntur. Genus erat pugnae militum illorum, ut magno impetu primo procurrerent, audacter locum caperent, ordines suos non magno opere servarent, rari dispersique pugnarent, si premerentur, pedem referre et loco excedere non turpe existimarent, cum Lusitanis reliquisque barbaris genere quodam pugnae assuefacti; quod fere fit, quibus quisque in locis miles inveteraverit, ut multum earum regionum consuetudine moveatur. haec tum
Abbreviated transcription (Latin):
laq latera castrorum singulis attribuit legionibus munienda.
fossasq ad eandem magnitudinem perfici iubet.Reliquas legi¬
ones in armis expeditas contra hostem constituit.Afranius
perreiusq terrendi causa atq oꝑis impediendi suas ad infimas
montis radices producunt & prelio lacessunt. Neq idcrrco ce¬
sar opus inttrmitit: confisus presidio legionum trium & muni¬
tione fosse. Illi non diu commorati nec longius ab infimo colle
profecti: copias in castra reducunt. Tertio die cęsar uallo castra
cominunit: reliquas cohortes quas in suꝑioribus castris relique¬
rat: impedimentaq ad se traduci iubet. Erat in oppido hylerda
et proximo colle ubi castra petreius atq afranius habebant. pla-¬
niciem circiter passuum .ccc. atq in hoc ferc medio spacio tumu¬
lus erat paulo editior: quem si occupasset cȩsar & communiuis¬
set: ab oppido & ponte & commeatu omni que in oppidum con¬

Expanded text:
laque latera castrorum singulis attribuit legionibus munienda, laque latera castrorum singulis attribuit legionibus munienda, fossasque ad eandem magnitudinem perfici iubet; reliquas legiones in armis expeditas contra hostem constituit. Afranius Petreiusque terrendi causa atque operis impediendi copias suas ad infimas montis radices producunt et proelio lacessunt. neque idcirco Caesar opus intermittit confisus praesidio legionum trium et munitione fossae. illi non diu commorati nec longius ab infimo colle progressi copias in castra reducunt. tertio die Caesar vallo castra communit, reliquas cohortes, quas in superioribus castris reliquerat, impedimentaque ad se traduci iubet. Erat inter oppidum Ilerdam et proximum collem, ubi castra Petreius atque Afranius habebant, planities circiter passuum ccc, atque in hoc fere medio spatio tumulus erat paulo editior; quem si occupavisset Caesar et communivisset, ab oppido et ponte et commeatu omni, quem in oppidum con
Abbreviated transcription (Latin):
ex ȩquo loco pugnandi potestatem. Potestate facta afranius co¬
pias educit: & in medio colle sub castris constitit. Cȩsar ubi cogͦ¬
radicibus montis intermissis carciter passibus. ccce. castra fa¬
cere constinut. Et ne in opere faciendo milites repentino hosti¬
um incursu exercerentur : atq opere prohiberentur uallo mu¬
niri uetuit. quod procul eminere & uideri necesse erat.Sed a fro¬
re castra contra hostem pedum.xu. fossam fieri iussit. Prima &
secunda acies in armis ut ab initio constitura erat permane¬
bat. fost hoc opus in occulto acies terria fiebat. Sicomne pri¬
us est perfectum ꝗ̃ intelligeretur ab afranio castra muniri.Sub
uesperum cȩsar intra hanc fossam legiones deducet atq ibi
sub armis proxima nocte conquiescit. Postero die omnem
exercitum intra fossam continet & quod longius erat agger
perendus inpresentia similem rationem opis instinut. singu¬

Expanded text:
aequo loco pugnandi potestatem. potestate facta Afranius coaequo loco pugnandi potestatem. potestate facta Afranius copias educit et in medio colle sub castris constituit. Caesar ubi cognradicibus montis intermissis circiter passibus cccc castra facere constituit, et, ne in opere faciundo milites repentino hostium incursu exterrerentur atque opere prohiberentur, vallo muniri vetuit, quod eminere et procul videri necesse erat, sed a fronte contra hostem pedum xv fossam fieri iussit. et prima et secunda acies in armis, ut ab initio constituta erat, permanebat; post hos opus in occulto a iii acie fiebat. sic omne prius est perfectum opus, quam intellegeretur ab Afranio castra muniri. sub vesperum Caesar intra hanc fossam legiones reducit atque ibi sub armis proxima nocte conquiescit. Postero die omnem exercitum intra fossam continet, et, quod longius erat agger petendus, in praesentia similem rationem operis instituit, singu
Abbreviated transcription (Latin):
ab equitatu circum ueniri posset: ita congressus impari nume¬
ro magnos impetus legionum equitatusq sustinet. Comisso
ab equitibus prelio signa legionum duarum procul ab utris¬
q conspicumtur. quas fabius ulteriore ponte subsidio nostris
miserat. suspicatus fore id quod accidit ut duces aduersarioꝵ
occasione & beneficio fortunȩ ad nostros opprimendos uteren¬
tur. quarum aduentu prelium dirimitur: ac suas uterq legi¬
ones reducit in castra. Eo biduo cȩsar cum equitibus. decec.
quos ibi presidio reliquerat in castra peruenit. Pons qui fuerat
rempestate interruptus pene erat refectus. hunc noctu perfici
iussit. lp̃e cognita locorum natura ponti castrisq presidio cohor¬
tes relinquit: atq omnia impedimenta & postero die omnibus
copiis triplici instructa acie ad hylerdam proficiscitur & sub ca¬
stris afranii constitit. & ibi paulisper sub armis moratus facit

Expanded text:
ab equitatu circumveniri posset. ita congressus impari numeab equitatu circumveniri posset. ita congressus impari numero magnos impetus legionum equitatusque sustinet. commisso ab equitibus proelio signa legionum duarum procul ab utrisque conspiciuntur, quas C. Fabius ulteriore ponte subsidio nostris miserat, suspicatus fore, id quod accidit, ut duces adversariorum occasione et beneficio fortunae ad nostros opprimendos uterentur. quarum adventu proelium dirimitur ac suas uterque legiones reducit in castra. Eo biduo Caesar cum equitibus dcccc, quos sibi praesidio reliquerat, in castra pervenit. pons, qui fuerat tempestate interruptus, paene erat refectus; hunc noctu perfici iussit. ipse cognita locorum natura ponti castrisque praesidio sex cohortes relinquit atque omnia impedimenta et postero die omnibus copiis triplici instructa acie ad Ilerdam proficiscitur et sub castris Afrani consistit et ibi paulisper sub armis moratus facit
Abbreviated transcription (Latin):
bat. In sicore flumine pontes effecerat: duos inter se distan
tes nilia passuum .iiii. his pontibus pabulatum initiebat:
qd ea que citra flumen fuerant. supioribus diebus consumpse¬
rat. Noc idem fere atq eadem decausa pompeiani exercituis
duces faciebant: crebroq inter se equestribus preliis conten¬
debant. Huc cum quotidiana consuetudine congressȩ pabu
rent. impedimentaq & omnis equitatus sequeretur. subi¬
to iumenroꝵ & aquȩ magnitudine pons est interruptus et
reliqua multitudo equitum interclusa. Quo cognito a petreio
& afranio ex aggere et cratibus quȩ flumine ferebantur. celerit
suo ponte afranius quem oppido castrisq coniunctum habe¬
bat. legiones quatuor equitatumq onmem traiecit: duabus¬
q fabianis occurrit legionibus. Cuius aduentu nuntiato.L. plã¬
cus. qui legionibus preerat. uecessaria re coactus locum capit
superiorem. diuersamq aciem in duas partes constituit. ne¬

Expanded text:
bat. in Sicori flumine pontes effecerat duos distantes inter bat. in Sicori flumine pontes effecerat duos distantes inter se milia passuum iiii. his pontibus pabulatum mittebat, quod ea quae citra flumen fuerant superioribus diebus consumpserat. hoc idem fere atque eadem de causa Pompeiani exercitus duces faciebant, crebroque inter se equestribus proeliis contendebant. huc cum cotidiana consuetudine egressae pabulssent, impedimentaque et omnis equitatus sequeretur, subito vi ventorum et aquae magnitudine pons est interruptus et reliqua multitudo equitum interclusa. quo cognito a Petreio et Afranio ex aggere atque cratibus, quae flumine ferebantur, celeriter suo ponte Afranius, quem oppido castrisque coniunctum habebat, legiones iiii equitatumque omnem traiecit duabusque Fabianis occurrit legionibus. cuius adventu nuntiato L. Plancus, qui legionibus praeerat, necessaria re coactus locum capit superiorem diversamque aciem in duas partes constituit, ne
Abbreviated transcription (Latin):
tiȩ & cetratȩ ulterioris hispaniȩ cohortes circiter octoginta. equi¬
tum utriusq prouintie circiter.u. milia. Cȩsar legiones in his¬
paniam premiserat ad sex milia auxilia peditum nulla. equi¬
tum tria milia. omnibus supioribus bellis habuerat. & parem
ex pallia numerum quem ip̃e parauerat nominatim ex omĩ¬
biis ciuitatibus nobilissimo & fortissimo quoq euocato ad se. hĩc
optimi generis hominum ex aquitanis montanisq qui gal¬
liam prouintiam attingunt. Postꝗͣ audierat pompeium per
mauritaniam legionibus iter in hispaniam facere confestim¬
q esse uenturum simul et tribuuis militum centurionibus¬
q mutuas pecunias sumpsit. has exercitui distribuit. Quo fa¬
cto duas res consecutus est: qđ pignore animos centurionum
deuinxit. & largitione redemit nulitum uoluntates. Fabius
siuitimarum ciuitatum animos litteris nuntiisq tempra¬

Expanded text:
ciae et caetratae ulterioris Hispaniae cohortes circiter lxxx equiciae et caetratae ulterioris Hispaniae cohortes circiter lxxx equitumque utriusque provinciae circiter v milia. Caesar legiones in Hispaniam praemiserat VI; auxilia peditum nulla, equitum iii milia, quae omnibus superioribus bellis habuerat, et parem ex Gallia numerum, quam ipse pacaverat, nominatim ex omnibus civitatibus nobilissimo et fortissimo quoque evocato; huc optimi generis hominum ex Aquitanis montanisque, qui Galliam provinciam attingunt, adiecerat. audierat Pompeium per Mauretaniam cum legionibus iter in Hispaniam facere confestimque esse venturum. simul a tribunis militum centurionibusque mutuas pecunias sumpsit; has exercitui distribuit. quo facto duas res consecutus est, quod pignore animos centurionum devinxit, et largitione militum voluntates redemit. Fabius finitimarum civitatum animos litteris nuntiisque tempta
Abbreviated transcription (Latin):
ad exercitum aftanii concendit Aduentu .l.bibuli riifii quem
a pompeio missum in hispania demonstratum esi afranuis &
teriorem a saltu castulonensi ad anam duabus legionibus tene¬
bat. terrius ab ana uectonum agrum lusitaniamq pariemeinie¬
ro legionum obrinebat ofsicia inter se partiuntur. uti peirenis
ex lusitania per uectiones cum omnibus copiis ad afranium ꝓp¬
ficiscatur. Y arro cum his quas habebat legionibus omnera ulte¬
riorem hispaniam tucatiir. His rebus constitutis equites auxil¬
aqi rorius lusitaniȩ a perceio celtiberis cantabris barbaris qid̃¬
bus qui ad occernum pertinent ab afranio imperantur. Qub
coactis celerirer petreius per uetones ad afranium ꝓuenit. con¬
stituunt q cõmuni consilio bellum ad ylerdam ꝑꝑ ip̃ius loci
oportimitatem gerere. Erant ut supra demonstratum est legi¬
ones afranii tres perrei duȩ. freterea scuratȩ citerioris prouin¬

Expanded text:
ad exercitum Afrani contendit. Adventu L. Vibulli Rufi, quem ad exercitum Afrani contendit. Adventu L. Vibulli Rufi, quem a Pompeio missum in Hispaniam demonstratum est, Afranius et rem tribus legionibus, alter ulteriorem; a saltu Castulonensi ad Anam duabus legionibus, tertius ab Ana Vettonum agrum Lusitaniamque pari numero legionum obtinebat, officia inter se partiuntur, uti Petreius ex Lusitania per Vettones cum omnibus copiis ad Afranium proficiscatur, Varro cum iis quas habebat legionibus omnem ulteriorem Hispaniam tueatur. his rebus constitutis equites auxiliaque toti Lusitaniae a Petreio, Celtiberiae Cantabris barbarisque omnibus qui ad Oceanum pertinent, ab Afranio imperantur. quibus coactis celeriter Petreius per Vettones ad Afranium pervenit, constituuntque communi consilio bellum ad Ilerdam propter ipsius loci opportunitatem gerere. Erant, ut supra demonstratum est, legiones Afrani iii, Petrei duae, praeterea scutatae citerioris provin
Abbreviated transcription (Latin):
resiciendasq utuntur. frumenti quod inuentinesidioi pnblicũ
couserint reliquas merces comineatus. que ad obsidioneni coi
uis acciderant reseruant. Quibus iniuriis ꝑmotus cesar degro¬
nc rres massiliam adducit: nitres uineasq ad opprignasionem
urbis a gere. naues longas arelate numero.xii. facere instiruis.
Quibus eifecris armatisq dichus xix.a qua die materia cesa est
uiductisq massiliam .d. brutum prefecit.&. arebonium lega¬
tum ad oppugnationem massilie reliquit. Dum hed parat at i
administrat c̃ tabium legatum cum legionibus tribus quras uat¬
bont circumq caloca hicmandicausa disposuerat in hispana
premitrit: celeriterq pyreneos saltus occupari iubee. ques cotpe
ramnatranio legato presidiis tenebantur. teliquas legiones quȩ lõ¬
guis hiemabant subsequi uibet ł abius ut erat imperatune cib¬
Nibita celcritare presidium ex salui deieuit magnis qu sti nereb

Expanded text:
reficiendasque utuntur; frumenti quod inventum est, in publicum reficiendasque utuntur; frumenti quod inventum est, in publicum conferunt; reliquas merces commeatusque ad obsidionem urbis, si accidat, reservant. quibus iniuriis permotus Caesar legiones tres Massiliam adducit; turres vineasque ad oppugnationem urbis agere, naves longas Arelate numero xii facere instituit. quibus effectis armatisque diebus xxx, a qua die materia caesa est, adductisque Massiliam his D. Brutum praeficit, C. Trebonium legatum ad oppugnationem Massiliae relinquit. Dum haec parat atque administrat, C. Fabium legatum cum legionibus iii, quas Narbone circumque ea loca hiemandi causa disposuerat, in Hispaniam praemittit celeriterque saltus Pyrenaeos occupari iubet, qui eo tempore ab L. Afranio legato praesidiis tenebantur. reliquas legiones, quae longius hiemabant, subsequi iubet. Fabius, ut erat imperatum, adhibita celeritate praesidium ex saltu deiecit magnisque itineribus
Abbreviated transcription (Latin):
arbitrabatur commemorat. Cuius orationem domum legati re¬
ferunt: atq ex auctoritate hȩc cesari renuntiant.Intelligere se
diuisum essepplum.ro. in partes duas neq sui iudicii neq suarum
esse uirium discernere utra pars iustiorem habeat causam. frinci¬
pes uero esse earum partium cii pompeium & .C.cȩsarem patro
lice iis concessetit: alter bello uictas gallias auriuerit uectagalia¬
q auxerit. quare paribus corum beneficus patem st. quoqi ao¬
luntatem tribuere debere. & neutrum eorum contra adterum
uuiset aut urbe aut portibus recipere. tlec dum inter cos agunt
domicius nauibus massiliam peruenit. arq ab has reup tus ur¬
uipoeficitim. summa ei belli administranda ꝯmittitur. Eius uo¬
pioctassem quoquo uersus dimittut. oeratias nduoi qu dlubi¬
qi gossunt aeprenendiuit arq in portum deducunt. Patum idauidi
uos sunnt ti ⁊ atq atmamentis instructis ad reliquas araandas

Expanded text:
arbitrabatur, commemorat. cuius orationem legati domum rearbitrabatur, commemorat. cuius orationem legati domum referunt atque ex senatus auctoritate haec Caesari renuntiant: intellegere se divisum esse populum Romanum in partes duas. neque sui iudicii neque suarum esse virium discernere, utra pars iustiorem habeat causam. principes vero esse earum partium Cn. Pompeium et C. Caesarem, patronlice iis concesserit, alter bello victos Sallyas adtribuerit vectigaliaque auxerit. quare paribus eorum beneficiis parem se quoque voluntatem tribuere debere, et neutrum eorum contra alterum iuvare aut urbe ac portibus recipere. Haec dum inter eos aguntur, Domitius navibus Massiliam pervenit atque ab iis receptus urbi praeficitur; summa ei belli administrandi permittitur. eius imperio classem quoquoversus dimittunt; onerarias naves, quas ubique possunt, deprehendunt atque in portum deducunt, parum clavis aut materia atque armamentis instructis ad reliquas armandas
Abbreviated transcription (Latin):
septem: quas siciliȩ & sardiniȩ priuatis coacris seruis liberisq co¬
loniis suis compleuerat.Fremissos etiam legatos massilienses domi
nobiles adolescentes: quos ab urbe discedens pompeius erat adhor¬
tatus: ne noua cȩsaris officia ueterum suoꝵ benesicioꝵ in eos memo¬
riam expellerent. Quibus mandatis acceptis massilienses portas cȩ¬
sari clauserant. Albicos oarbaros homines qui in eoꝵ fide antiqui¬
tus erant montesq supra massiliam incolebant: ad se uocauerant.
frumentum ex finitimis regionibus atq ex omnibus castellis in ur¬
bem conuexerant. armoꝵ officinas in urbe instituerant:muros¬
& portas reficiebant. Euocar ad sc cęsar massilia .xu.primos: & cum
his agit ne initium inferendi belli a massiliensibus oriatur. debere
eos italiȩ totius aucroritatem sequi potius ꝗͣ unius hominis uolun¬
tati obtemperare. Reliqua quȩ ad eoꝵ sanandas mentes pertinere

Expanded text:
vii, quas Igilii et in Cosano a privatis coactas servis libertis covii, quas Igilii et in Cosano a privatis coactas servis libertis colonis suis compleverat; praemissos etiam legatos Massilienses domum, nobiles adulescentes, quos ab urbe discedens Pompeius erat adhortatus, ne nova Caesaris officia veterum suorum beneficiorum in eos memoriam expellerent. quibus mandatis acceptis Massilienses portas Caesari clauserant; Albicos, barbaros homines, qui in eorum fide antiquitus erant montesque supra Massiliam incolebant, ad se vocaverant; frumentum ex finitimis regionibus atque ex omnibus castellis in urbem convexerant, armorum officinas in urbe instituerant, muros portas classem reficiebant. Evocat ad se Caesar Massilia xv primos. cum his agit, ne initium inferendi belli a Massiliensibus oriatur; debere eos Italiae totius auctoritatem sequi potius quam unius hominis voluntati obtemperare. reliqua, quae ad eorum sanandas mentes pertinere
Abbreviated transcription (Latin):
ficari: tenus atq infirmi hoc animi uideri. Se uero ut opibus an¬
terre studuerit: sic iustitia & ȩ̨quitate uelle supare. Probat rem se¬
natus de mittendis legatis: sed qui mitierentur non reꝑiebant:
maximeq timoris causa pro se quisq id munus legationis recusa¬
bat. Pompeius enĩ discedens ab urbe in senatu dixerat. eodem se
habiturum loco: qui romȩ remansissent: & qui in castris cesaris fu¬
issent. Sic triduum disputationibus excusationibus extrahitur
Subiicitur ctiam .l. Metellus.tr .pl. ab inimicis cęsaris qui hanc rem
distrahat. reliquasq res quascuq agere instituerir impediat.
Cuius cognito consilio cȩsar frustra diebus aliquot consumptis
ne reliquum tempus omittat. Infectis hiis quȩ agere destinaue¬
rat: ab urbe proficiscitur. atq in ulteriorem galliam puenit. Quo
quem paucis diebus ante corfino captum ip̃e dimiserat p̃fectu
ltem domicium ad occupandam Massiliam nauibus actuariis

Expanded text:
ficari. tenuis atque infirmi haec animi videri. se vero, ut operibus anteire studuerit, sic iustitia et aequitate velle superare. Probat rem senatus de mittendis legatis; sed qui mitterentur non reperiebantur, maximeque timoris causa pro se quisque id munus legationis recusabat. Pompeius enim discedens ab urbe in senatu dixerat eodem se habiturum loco, qui Romae remansissent, et qui in castris Caesaris fuissent. sic triduum disputationibus excusationibusque extrahitur. subicitur etiam L. Metellus tribunus plebis ab inimicis Caesaris, qui hanc rem distrahat, reliquasque res, quascumque agere instituerit, impediat. cuius cognito consilio Caesar frustra diebus aliquot consumptis, ne reliquum tempus amittat, infectis iis quae agere destinaverat, ab urbe proficiscitur atque in ulteriorem Galliam pervenit. Quo quem paucis ante diebus Corfinio captum ipse dimiserat; profectum item Domitium ad occupandam Massiliam navibus actuariis
Abbreviated transcription (Latin):
derent: ut multitudine atq onere nonulli deprimerentur: re¬
liqui hoc timore ꝓpius adire tardarentur. Quibus rebus accidit
ut pauci milites parresq familiȩ qui aut gratia aut misericordia
ualerent: aut naues adnare possent recepti in siciliam incolumes
peruenirent. Reliquȩ copiȩ missis ad uarum noctu legatis cum cẽ¬
turionibus sese ei dediderunt. Quoꝵ cohortes militum postero
die ante oppidum luba conspicatus. suam esse predicans predam
magnam partem coꝵ interfici iussit. Paucos electos in regnum
remisit. Cum uarus suam fidem ab co ledi quereretur neq resiste¬
re auderer: ipse equo in oppidum uectus prosequentibus compluri¬
bus senatoribus: quo in numero erat seruius sulpicius & Liciniꝯ
damasippus: paucis diebus que fieri uellet: uticȩ constituit atq
imperauit. Siebus eque post paucis sc in regnum cum omnib
copis recepit:

Expanded text:
derent, ut multitudine atque onere nonnulli deprimerentur, rederent, ut multitudine atque onere nonnulli deprimerentur, reliqui hoc timore propius adire tardarentur. Quibus rebus accidit, ut pauci milites patresque familiae, qui aut gratia aut misericordia valerent aut naves adnare possent, recepti in Siciliam incolumes pervenirent. reliquae copiae missis ad Varum noctu legatorum numero centurionibus sese ei dediderunt. quorum cohortes militum postero die ante oppidum Iuba conspicatus, suam esse praedicans praedam, magnam partem eorum interfici iussit, paucos electos in regnum remisit, cum Varus suam fidem ab eo laedi uereretur neque resistere auderet. ipse equo in oppidum vectus prosequentibus compluribus senatoribus, quo in numero erat Ser. Sulpicius et Licinius Damasippus, paucis diebus quae fieri vellet, Uticae constituit atque imperavit, diebus aeque post paucis se in regnum cum omnibus copiis recepit.
Abbreviated transcription (Latin):
uersa sese incolumes in castra conferunt: militesq ad my
omnes interficiuntur His rebus cognitis.M. Rufus que¬
stor in castris relictus a curione cohortatur suos ne aĩo
deficiant. Illi orant atq obseerant ut in siciliam nauibus
reportentur. Follicetur magistrisq imperat nauium: ut pͥ¬
mo uespere omnes scaphas ad littus appulsas habeãt sed tantus
fuit omnium terror ur alii adesse copias iube dicerent: alii cum
legionibus instare uarum: iamq se puluerem uenientium cer¬
nere: quarum rerum nihil omnino acciderat. Alii classem hostiũ
celeriter aduolaturam suspicarentur. Iraq perterritis omnibus
sibi quisq consulebat. Qui in classe erant proficisci ꝓperabant. Hoꝵ
fuga nauium onerariarum magistros incitabat. pauci lemnun¬
culi ad officium impiumq conueniebant. Sed ranta erat comple¬
us litroribus contentio qui ponssimum ex magno numero conscẽ¬

Expanded text:
versa sese incolumes in castra conferunt. milites ad unum versa sese incolumes in castra conferunt. milites ad unum omnes interficiuntur. His rebus cognitis Marcius Rufus quaestor in castris relictus a Curione cohortatur suos, ne animo deficiant. illi orant atque obsecrant, ut in Siciliam navibus reportentur. pollicetur magistrisque imperat navium, ut primo vespere omnes scaphas ad litus adpulsas habeant. sed tantus fuit omnium terror, ut alii adesse copias Iubae dicerent, alii cum legionibus instare Varum iamque se pulverem venientium cernere, quarum rerum nihil omnino acciderat, alii classem hostium celeriter advolaturam suspicarentur. itaque perterritis omnibus sibi quisque consulebat. qui in classe erant, proficisci properabant. horum fuga navium onerariarum magistros incitabat; pauci lenunculi ad officium imperiumque conveniebant. sed tanta erat completis litoribus contentio, qui potissimum ex magno numero conscen
Abbreviated transcription (Latin):
timoris & luctus. Curio ubi perterritis omnibus neq cohori¬
tationes suas neq preces audiri intelligit: unam ut misouis¬
in rebus spem reliquam salutis esse arbittatus. proximos colles
capere iiniuiersos arq eo signa inferri iubet. his quoq prcoccu¬
pat missus a sabura equitatus. Tum uero ad suminam despe¬
rationem nostri perueniunt et partim fugientes ab equit a¬
tu interficumtur partim integri procumbunt. hortatus us¬
rionem C domicius pater equitum cum paucis equitibus
circum sistens ut fuga salutem petat: atq in castra contendas
se ab ea non discessurum pollicctur. At curio nunq̃ se amis¬
so exercitu quem a cȩsare fidei commissum acceperat: in eiꝰ
conspectum reuersurum confirmat: atq ita prelians interfi¬
citur. Equites ex prelio perpauci se recipiunt. Sed hi quos ad
nouissimum agmen equoꝵ reficiendoꝵ causa substitisse
demonstratum est: fuga totius exercitus procul animad¬

Expanded text:
timoris et luctus. Curio ubi perterritis omnibus neque cohortimoris et luctus. Curio ubi perterritis omnibus neque cohortationes suas neque preces audiri intellegit, unam ut in miseris rebus spem reliquam salutis esse arbitratus proximos colles capere universos atque eo signa inferri iubet. hos quoque praeoccupat missus a Saburra equitatus. tum vero ad summam desperationem nostri perveniunt et partim fugientes ab equitatu interficiuntur, partim integri procumbunt. hortatur Curionem Cn. Domitius praefectus equitum, cum paucis equitibus circumsistens, ut fuga salutem petat atque in castra contendat, et se ab eo non discessurum pollicetur. at Curio numquam se amisso exercitu, quem a Caesare fidei commissum acceperit, in eius conspectum reversurum confirmat atque ita proelians interficitur. equites ex proelio perpauci se recipiunt; sed ii quos ad novissimum agmen equorum reficiendorum causa substitisse demonstratum est, fuga totius exercitus procul animad
Abbreviated transcription (Latin):
Sed neq longuis fugientes prosequi nec uehementius equos
incitate portrant. Ac equitatus hostium ab urroq cornu
circumire aciem nostram & aduersos procerere ine. pele
Cum cohortes ex acie procurrissent. numide integri celer¬
tare impetum nostrorum effugiebant. rur susq ad ordine
suos Ee rccipientes circumibant: et ab acie excludebant. Sic ne¬
q in loco manere ordinemqi seruare neq procurrere et
casum subire curum uidebatur. Nlostium copiȩ submissis
ib rege auxiliis crebro augebantur. nostros uires lassitudine
deficiebant Simul ii qui uulnera accepant neq acie excede¬
rt neq in locum tutum referri poterant. qł tora acies equita¬
tu hostium ciretudata tenebatur. hide sua salure despani¬
tes ut ceremo uite tempore homines facere consuerunt. aut
suam mortem miserabantur: aut parentes suos commen dĩ¬
bant. si quos ex ea fortuna seruare potuisser. Plena erant oia

Expanded text:
sed neque longius fugientes prosequi, nec vehementius equos sed neque longius fugientes prosequi, nec vehementius equos incitare poterant. at equitatus hostium ab utroque cornu circumire aciem nostram et aversos proterere incipit. cum cohortes ex acie procucurrissent, Numidae integri celeritate impetum nostrorum effugiebant, rursusque ad ordines suos se recipientes circumibant et ab acie excludebant. sic neque in loco manere ordinesque servare, neque procurrere et casum subire tutum videbatur. hostium copiae submissis ab rege auxiliis crebro augebantur; nostros vires lassitudine deficiebant, simul ii qui vulnera acceperant, neque acie excedere, neque in locum tutum referri poterant, quod tota acies equitatu hostium circumdata tenebatur. hi de sua salute desperantes, ut extremo vitae tempore homines facere consuerunt, aut suam mortem miserabantur aut parentes suos commendabant, siquos ex eo periculo fortuna servare potuisset. plena erant omnia
Abbreviated transcription (Latin):
equitibus ip̃m affore curionem Sabura copias equitum peditu¬
q instruit. atq his imperat ut simulatione timoris paulatim
cedant ac pedem referant: sese cum opus esset signum prelii
daturum. & quod rem postulare cognouisset: imperaturum
Curio ad supiorem spem addita presentis temporis opinioe
hostes fugere arbitratus copias ex locis supioribus in campum
deducit. Quibus ex locis cu longuis esset progressus confe¬
cto iam labore exercitu xui. milium spacio constitit Dat suis¬
signum sabura: aciem constituit. & circuire ordines arq hor¬
equites inaciem immittit. Non deest negocio curio. suosq
hoitatur ut spem omnem in uirtute reponant. nec milicibꝰ
quidem ut defessis neq equitibus ut paucis & labore confe¬
dus studumi ad pugnandum uirtus qi deerat. Sed haerant
numero ce reliqui in itinere substiterant. Qui quaracũq
in partei impetum fecerant. hostes loco cedere cogebanu

Expanded text:
equitibus ipsum adfore Curionem Saburra copias equitum pedituequitibus ipsum adfore Curionem Saburra copias equitum peditumque instruit atque his imperat, ut simulatione timoris paulatim cedant ac pedem referant; sese, cum opus esset, signum proelii daturum et quod rem postulare cognovisset imperaturum. Curio ad superiorem spem addita praesentis temporis opinione hostes fugere arbitratus copias ex locis superioribus in campum deducit. Quibus ex locis cum longius esset progressus, confecto iam labore exercitu xvi milium spatio constitit. dat suissignum Saburra, aciem constituit et circumire ordines atque horequites in aciem immittit. non deest negotio Curio suosque hortatur, ut spem omnem in virtute reponant. ne militibus quidem, ut defessis, neque equitibus, ut paucis et labore confectis, studium ad pugnandum virtusque deerat; sed hi erant numero cc, reliqui in itinere substiterant. hi quamcumque in partem impetum fecerant, hostes loco cedere cogebant,
Abbreviated transcription (Latin):
sertim cum eoꝵ exiguus numerus cum tauta multitudine
numidarum conferretur hec tamen ab ip̃is inflatius comine¬
morabantur: ut de suis homines laudibus insolenter quidem¬
sed libenter predicant. Multa preterea spolia preferebantur.
capti homines equitesq producebantur. ut quicquid interce¬
deret remporis hoc omne uictoriam morari uideretur. Ira spei
curionis mulitum studia non deerant. equites sequi iubet sese:
iterq accelerat: ut ꝗͣ maxime ex fuga perterritos adoriri posset.
At illi itinere totius noctis confecto subsequi non poterant. atq
alii alio locoresistebant Nec hec quidem res curionem ad
spem morabatur. luba certior factus a sabura de nocturno p̃¬
lio duo milia hispanoꝵ er galloꝵ equitum quorquot suȩ custo¬
die causa circuinse habere consuerat et peditum eam partem
cui maxime confidebat sabure submittit. ipe cum reliquis co¬
piis elephantisq .lx.lentius subsequitur. Suspicatus premissis

Expanded text:
aesertim cum eorum exiguus numerus cum tanta multitudine aesertim cum eorum exiguus numerus cum tanta multitudine Numidarum conferretur. haec tamen ab ipsis inflatius commemorabantur, ut de suis homines laudibus libenter praedicant. multa praeterea spolia praeferebantur, capti homines equitesque producebantur, ut quidquid intercederet temporis, hoc omne victoriam morari videretur. ita spei Curionis militum studia non deerant. equites sequi iubet sese iterque accelerat, ut quam maxime ex fuga perterritos adoriri posset. at illi itinere totius noctis confecti subsequi non poterant atque alii alio loco resistebant. ne haec quidem res Curionem ad spem morabatur. Iuba certior factus a Saburra de nocturno proelio ii milia Hispanorum et Gallorum equitum, quos suae custodiae causa circum se habere consuerat, et peditum eam partem, cui maxime confidebat, Saburrae summittit; ipse cum reliquis copiis elephantisque lx lentius subsequitur. suspicatus praemissis
Abbreviated transcription (Latin):
de enim quadam barbara consuetudine nullis ordinibus
passim consederant. hos oppressos somno & dispersos adorti
magnum eorum numerum interficiunt. Multi perterriti p¬
fugiunt. Quo facto ad curionem equites reuertuntimtus.
captiuosq ad eum reducunt. Curio cum omnibus copiis
quarta uigilia exierat: cohortibus qnq castris presidio reli¬
ctis progressus milia passuum ui. equites inuenir rem gestã
cognouit & captiuos querit quis castris ad bagradam presit
Rspondent saburam. Reliqua studio itineris conficiendi
querere pretermittit proximaq respiciens signa uidetis ne
inquit milites captiuoꝵ orationem cum perfugis conuenire:
abesse regem: exiguas esse copias missas: quȩ paucis equitibus
pares esse non potuerunt: Froinde ad predam ad gloriam ꝓ¬
perate. ut iam de premiis uestris et de referenda gratia cogita¬
re incipiamus. Erant per se magna quȩ gesserant equires p̃¬

Expanded text:
dae enim quadam barbara consuetudine nullis ordinibus dae enim quadam barbara consuetudine nullis ordinibus passim consederant. hos oppressos somno dispersos adorti magnum eorum numerum interficiunt; multi perterriti profugiunt. quo facto ad Curionem equites revertuntur captivosque ad eum reducunt. Curio cum omnibus copiis quarta vigilia exierat cohortibus v castris praesidio relictis. progressus milia passuum vi equites convenit, rem gestam cognovit; ex captivis quaerit, quis castris ad Bagradam praesit; respondent Saburram. reliqua studio itineris conficiendi quaerere praetermittit proximaque respiciens signa, videtisne, inquit milites, captivorum orationem cum perfugis convenire? abesse regem, exiguas esse copias missas, quae paucis equitibus pares esse non potuerint? proinde ad praedam, ad gloriam properate, ut iam de praemiis vestris et de referenda gratia cogitare incipiamus. erant per se magna quae gesserant equites, pr
Abbreviated transcription (Latin):
Itaq omnium suoꝵ consensu curioreliquas copias expectare
& bellum ducere putabat. Hlis constitutis rebus probatisq cõ¬
siliis ex perfugis quibusdam oppidanis audit iubam reuoca¬
tum finitimo bello & controuersiis Leptitatonum restirisse
in regno & saburram eius prefectum cum mediocribus co¬
piis missum Unice appinquare. Nis auctoribus temere credens
consilium commutat & prelio rem committere constituit.
Multum ad hanc rem probandam adiuuat adolescentia ma¬
ꝯnitudo animi supioris temporis prouentus fiduciaq rei be¬
Negerende. His rebus impulsus equitatum omnem prima no¬
ete ad castra hostium mittit ad flumen bagradam. quibus
preerat sabura de quo ante erat auditum. Sed rex cum omi¬
buis copiis inscquebatur: & sex milium passuum interuallo
ab sabura consederat. Equites missi nocte iter conficiunt: im¬
prudentesq atq inopinantes hostes aggrediuntur. Numi¬

Expanded text:
itaque omnium suorum consensu Curio reliquas copias expectare itaque omnium suorum consensu Curio reliquas copias expectare et bellum ducere parabat. His constitutis rebus probatisque consiliis ex perfugis quibusdam oppidanis audit Iubam revocatum finitimo bello et controversiis Leptitanorum restitisse in regno et Saburram, eius praefectum, cum mediocribus copiis missum Uticae adpropinquare. his auctoribus temere credens consilium commutat et proelio rem committere constituit. multum ad hanc rem probandam adiuvat adulescentia, magnitudo animi, superioris temporis proventus, fiducia rei bene gerendae. his rebus impulsus equitatum omnem prima nocte ad castra hostium mittit ad flumen Bagradam. quibus praeerat Saburra, de quo ante erat auditum, sed rex cum omnibus copiis insequebatur et vi milium passuum intervallo ab Saburra consederat. equites missi nocte iter conficiunt imprudentisque atque inopinantis hostis adgrediuntur. Numi
Abbreviated transcription (Latin):
inbis hortarentur. Quȩ res eorum perterritos animos confir¬
mauit. Nuntiabantur hȩc eadem curioni sed aliqͣdui fides
ficri non poterat: tantam habebat suarum rerum fiduciam
lamq cęsaris in hispania res secunde in affricam nuntiis
& luteris ꝓferebantur. Qubus omnibus rebus sublatus ni¬
hil contra se regem nixurum existimabat. Sed ubi certis au¬
Eoribus comperit minus .u. & xx. milibus longe ab utica ei ꝯ
copias abesse: relictis munitionibus sese in castra corneliana
recepit. huc frumentum comportare castra inunire materi¬
am conferre cepit. statimq in siciliam misit: uiti duc legiones
reliquusq equitatus ad sc mitterentur. Castra erant ad bellum
aucendum aptissima natura & loci munitione & maris ꝓpi¬
quitate & aquȩ & salis copia. cuius magna uis iam ex proxi¬
mis erat salinis eo congesta. non materia multitudinc arboꝵ
non frumentum cuius erant plenissimi agri deficere poterat.

Expanded text:
e urbis hortarentur. quae res eorum perterritos animos confire urbis hortarentur. quae res eorum perterritos animos confirmavit. Nuntiabantur haec eadem Curioni, sed aliquamdiu fides fieri non poterat; tantam habebat suarum rerum fiduciam. iamque Caesaris in Hispania res secundae in Africam nuntiis ac litteris perferebantur. quibus omnibus rebus sublatus nihil contra se regem nisurum existimabat. sed ubi certis auctoribus comperit minus v et xx milibus longe ab Utica eius copias abesse, relictis munitionibus sese in Castra Cornelia recepit. huc frumentum comportare, castra munire, materiam conferre coepit, statimque in Siciliam misit, uti duae legiones reliquusque equitatus ad se mitteretur. castra erant ad bellum ducendum aptissima natura et loci munitione et maris propinquitate et aquae et salis copia, cuius magna vis iam ex proximis erat salinis eo congesta. non materia multitudine arborum, non frumentum, cuius erant plenissimi agri, deficere poterat.
Abbreviated transcription (Latin):
nem castroꝵ erant usui. Itaq curio exercitum in castra reducit
suis omnibus preter fabium incolumibis: et ex nuo aduersa¬
rioꝵ circiter. dc. interfectis ac uulneratis. Qui ommes discessu cu¬
rionis multisq preterca per simulationem uulnerum ex cas¬
tris in oppidum ꝑꝑ timorem sese recipiunt. Qua re animad¬
uersa uarus et terrore exercitus cognito bucinatore in castris
& paucis ad speciem tabernaculi relictis de tertia uigilia silentio
exercitum in oppidum reducit. Fostero die curio obsidere uricã
ualloq circuuenire instituit. Erat in oppido multitudo insolẽs
belli diuturnicate ocii & uticenses pro quibusdam cȩsaris in se
beneficuis illi amicissimi erant: cum etiam ex yariis generibus
constaret terror ex supioribus preliis magnus. Iraq de deditio
pertinatia omnium fortunas perturbati uellec.Hȩc cum age¬
rentur nuntii premissi ab rege luba uenerunt qui illum

Expanded text:
nem castrorum erant usui. itaque Curio exercitum in castra reducit nem castrorum erant usui. itaque Curio exercitum in castra reducit suis omnibus praeter Fabium incolumibus, ex numero adversariorum circiter dc interfectis ac m vulneratis; qui omnes discessu Curionis multique praeterea per simulationem vulnerum ex castris in oppidum propter timorem sese recipiunt. qua re animadversa Varus et terrore exercitus cognito bucinatore in castris et paucis ad speciem tabernaculis relictis de tertia vigilia silentio exercitum in oppidum reducit. Postero die Curio obsidere Uticam valloque circummunire instituit. erat in oppido multitudo insolens belli diuturnitate otii, Uticenses pro quibusdam Caesaris in se beneficiis illi amicissimi, conventus is qui ex variis generibus constaret, terror ex superioribus proeliis magnus. itaque de deditiopertinacia omnium fortunas perturbari vellet. haec cum agerentur, nuntii praemissi ab rege Iuba venerunt, qui illum
Abbreviated transcription (Latin):
recepit. Qua in fuga fabius pelignus quidam ex infimis or¬
dinibus de exercitu curionis primum agmen fugientium
consecitus magna uoce uarum nomine appellans requirebat:
uti unus esse ex eius militibus & monere aliquid uelle ac di¬
cere uideretur. Ubi sepius ille appellatus respexit ac resticit et
quis est aut quid uellet quesiuit: humerum apertum gladio
appetit: paulumq absuit qn uarum interficeret. Quod ille ꝑicu¬
lum sublato ad eius conatum scuto uitauit. Fabius a proximis
militibus circumuentus occiditur: ac fugientium multitudine
a turba portȩ castroꝵ occupantur atq impediuntur pluresq ĩ
eo loco sine uulnere ꝗ̃ in prelio aut in fuga intereunt: neq mł¬
rum abfuit qn etiam castris pellerentur: ac nonnulli protinus
eodem cursu in oppidum contenderunt. Sed cum loci natura
& munitio castroꝵ aditum prohibebant: q ad prelium egres¬
si curionis milites iis rebus indigebant. quę res ad expugnatio¬

Expanded text:
recepit. Qua in fuga Fabius Paelignus quidam ex infimis orrecepit. Qua in fuga Fabius Paelignus quidam ex infimis ordinibus de exercitu Curionis primum agmen fugientium consecutus magna voce Varum nomine appellans requirebat, uti unus esse ex eius militibus et monere aliquid velle ac dicere videretur. ubi ille saepius appellatus aspexit ac restitit et quis esset aut quid vellet quaesivit, umerum apertum gladio appetit, paulumque afuit quin Varum interficeret; quod ille periculum sublato ad eius conatum scuto vitavit. Fabius a proximis militibus circumventus interficitur. hac fugientium multitudine ac turba portae castrorum occupantur atque iter impeditur, pluresque in eo loco sine vulnere quam in proelio aut fuga intereunt, neque multum afuit quin etiam castris expellerentur, ac nonnulli protinus eodem cursu in oppidum contenderunt. sed cum loci natura et munitio castrorum aditum prohibebat, tum quod ad proelium egressi Curionis milites iis rebus indigebant quae ad oppugnatio
Abbreviated transcription (Latin):
impetum equites hostium non tulerunt: sed amissis equis
ad suos refugerinit. ueluti ab his qui una procurrerant leuis
armatura cũcĩlueniebantur atq interficiebantur a nostris.
hue tota rari conuersa acies suos fugere et concidi uidebat.
sum Rebilius legatus cesaris: quem curio secum ex sicilia du¬
xerat. qd̃ magnum habere usum in re militari sciebat: perter¬
ritum inquit hostem uides curio: quid dubitas uti temporis o¬
portunitate: Nle unum elocutus ut incmoria tenerent milites
caquȩ sibi pridie confirmassent. sequi sc iubet: & precurrit ante
omnes adeoqierat impedita uallis ut in ascensii nisi subleuati
a sus primi non facile eniterentur: sed preoccupatis animis
actianoꝵ militum tempore & fuga & cede suoꝵ nihil de
resistendo cogitabant: omnesq iam se ab equitatu circumue¬
niri arbitrabantur. Itaq prius ꝗ̃ telum abiici posset. aut nostri
ꝓpius accederent: omnis uari acies terga uertit seq in castra

Expanded text:
impetum equites hostium non tulerunt, sed admissis equis impetum equites hostium non tulerunt, sed admissis equis ad suos refugerunt; relicti ab his, qui una procurrerant levis armaturae, circumveniebantur atque interficiebantur ab nostris. huc tota Vari conversa acies suos fugere et concidi videbat. tum Rebilus, legatus Caesaris, quem Curio secum ex Sicilia duxerat, quod magnum habere usum in re militari sciebat, perterritum, inquit hostem vides, Curio; quid dubitas uti temporis opportunitate? ille unum elocutus, ut memoria tenerent milites ea quae pridie sibi confirmassent, sequi se iubet et praecurrit ante omnes. adeoque erat impedita vallis, ut in ascensu nisi sublevati a suis primi non facile eniterentur. sed praeoccupatus animus Attianorum militum timore et fuga et caede suorum nihil de resistendo cogitabat, omnesque iam se ab equitatu circumveniri arbitrabantur. itaque priusquam telum adigi possit aut nostri propius accederent, omnis Vari acies terga vertit seque in castra
Abbreviated transcription (Latin):
nuicisi cohorrantur magno esse animo neu dubiter prelium
comiitere. & suam sidem uirturemq experiri. Quo facto cõ¬
murata omnium᷑ uolinitare & opinione consensu suo consti¬
nut curio cum primum sic data potestas: prelio rem comiit¬
tere. Postero die productos codem loco quo suꝑioribus dicbus
constiterat in acie collocar ne uarus quidem Actius non dubi¬
tat copias producere: siue sollicirandi milites seusi ȩquo loco
dimicandi detur occasio ne facultatem pretermitrat. Erat
uallis inter duas acies ut supra demonstratum est: non ita
m agno aut difficili et axduo ascensu. hanc uterq si aduer¬
sarioꝵ copie transire conarentur expecrabat quo equiore
loco prelium commiterer: simula sinistro cornu .s. actii eꝗ¬
tatus ominis & una leuis armatura et interiecti complures
cum semuallem dimitterent cernebantur: ad cos currio cꝗ¬
catum & duas mauticinoꝵ cohortes mittit. quoꝵ primum

Expanded text:
niversi cohortantur, magno sit animo neubi dubitet proelium niversi cohortantur, magno sit animo neubi dubitet proelium committere et suam fidem virtutemque experiri. quo facto commutata omnium et voluntate et opinione consensu suorum constituit Curio, cum primum sit data potestas, proelio rem committere, posteroque die productos eodem loco, quo superioribus diebus constiterat, in acie collocat. ne Varus quidem Attius dubitat copias producere, sive sollicitandi milites sive aequo loco dimicandi detur occasio, ne facultatem praetermittat. Erat vallis inter duas acies, ut supra demonstratum est, non ita magna, at difficili et arduo ascensu. hanc uterque si adversariorum copiae transire conarentur, expectabat, quo aequiore loco proelium committeret. simul ab sinistro cornu P. Atti equitatus omnis et una levis armaturae interiecti conplures, cum se in vallem demitterent, cernebantur. ad eos Curio equitatum et duas Marrucinorum cohortis mittit; quorum primum