comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ut luceeis ueritatis ostensa ipsisua templa
subuerterent: Curationum uero tampo¬
tens in eo gratia erat : ut nullus ferea deũ
egrotus accesserit : Qui non continuo rece¬
perit sanitatem.  Quoduel ex consequen¬
ti: liquebit exemplo
TREUERIS PUELLA QUAEDÃ
dira paralisis aegritudine tenebatur
Ita ut iampermultum tempus nullo ad
humanos usus corporis officio fungere¬
tur : omni ex parte praemortua : uix
tenui spũ palpitabat : Tristes ad solam
funeris expectationem: ad sistebantpro¬
puellae pater conperit: Currit exanimis
profilia rogaturus : Et forte martinus
iamecclesiamfuerat ingressus : ibi inspec¬
tante populo multisq: aliis episcopis prae¬
sentib: He iulans senex: lenua eius am¬
plectitur dicens: filia mea moritur mise¬
rogenere languoris : Et quod ipsa ẽ morte
crudelius solospũuiuit lam carne praemor¬
tua : rogo ut adeam adeas atq: benedicas :
Confido enim quod perte reddenda sit

Expanded text:
ut luce eis ueritatis ostensa ipsi sua templa ut luce eis ueritatis ostensa ipsi sua templa subuerterent. Curationum uero tam potens in eo gratia erat, ut nullus fere ad eum aegrotus accesserit, qui non continuo receperit sanitatem: quod uel ex consequenti liquebit exemplo. Treueris puella quaedam dira paralysis aegritudine tenebatur, ita ut iam per mul-, tum tempus nullo ad humanos usus corporis officio fungeretur: omni ex parte praemortua uix tenui spiritu palpitabat. tristes ad . solam funeris expectationem adstabant propuellae pater conperit, cucurrit exanimis pro filia rogaturus. et forte Martinus iam ecclesiam fuerat ingressus. ibi inspectante populo multisque aliis praesentibus episcopis, eiulans senex genua eius amplectitur dicens: filia mea moritur misero genere languoris, et quod ipsa est morte crudelius, solo spiritu uiuit, iam carne praemortua. rogo ut eam adeas adque benedicas: confido enim quod per te reddenda sit
Abbreviated transcription (Latin):
dirueret cra somnes atq: simula cra
redegit in puluerem : Quouisu rustici cum
sein telle gerent diuinonutu obstupefactos
atq perterritos nee piscoporepugnarent:
omnes fere inihmdnm̃ crediderunt: Cla¬
mantes palam et confitentes dm̃ martini
colendum. Idola neglegenda. quae sibi ad
QUIDETIAIX PACOEDUORŨ
gestum sit: referam: Vbidum templum
itidem euerteret : furens gentilium rusti¬
corum In eum inruit multitudo. Cumq:
unus audacior ceteris stricto eum gladio
peteret : reiecto pallio nudam ceruicem
percus suro praebuit : Nec cunctatus fe¬
rire gentilis. sed cumdexterã altius extu¬
lisset resupinus ruit. Consternatusque
diuinometu: ueniam praecabatur:¬
II NECDISSIMILE HUIC FUIT
illud. cum eum idola destruentem cultro
quidamferire uoluis sec : In ipso ictu ferrũ
ei demanibus excussum non conparuit :
Plerumq: autem contradicentib sibirusti¬
cis neeorum fanadestrueret : Ita praedi¬
cationescã gentilium animos mitigabat:

Expanded text:
dirueret, aras omnes adque simulacra dirueret, aras omnes adque simulacra redegit in puluerem. quo uiso rustici, cum se intellegerent diuino nutu obstupefactos adque perterritos, ne episcopo repugnarent, omnes fere Iesum Dominum crediderunt, clamantes palam et confitentes, Deum Martini colendum, idola autem neclegenda, quae nec sibiQuid etiam in pago Aeduorum gestum sit, referam. ubi dum templum itidem euerteret, furens gentilium rusticorum in eum inruit multitudo. cumque unus audacior ceteris stricto eum gladio peteret, reiecto pallio nudam ceruicem percussuro praebuit. nec cunctatus ferire gentilis, sed cum dexteram altius extulisset, resupinus ruit, consternatusque diuino metu ueniam precabatur. nec dissimile huic fuit illud. cum eum idola destruentem cultro quidam ferire uoluisset, in ipso ictu ferrum ei de manibus excussum non conparuit. plerumque autem contra dicentibus sibi rusticis, ne eorum fana destrueret, ita praedicatione sancta gentiles animos mitigabat,
Abbreviated transcription (Latin):
uenti ignem retor queri: ut conpugnantiũ
interse elementorum quidam conflictus
uideretur : Itauirtute martini ibitantũ
ignis ẽ operatus ubi iussus. ẽ
IN UICOAUTECUILEPROSŨ
nomenest. Cumidem templum opolen¬
tissimum superstitione religionis uoluis set
euertere : restitit eimultitudo gentilium:
Ad eo utnonabsq in iuria sit repulsus
Itaq: secessit ad proxima loca : ibiq pertri¬
duum cilitio tectus etcinere: leiunans semꝑ
atq: orans praecabatur ad dnm̃ : ut quia
templum illud euertere humana manu non
potuis set: uirtus illud diuina dirueret:
Tum subito eiduo angeli hastati atque
scutati instarmilitiae caelestis seoptuler̃
dicentes missosse ad nõ utrusticam multi
tudinem fugarent praesidiumq: martino
ferrent : nequis dum templum dirueretur
obsisteret: Rediretergo etopus coeptũ
deuotus inpleret : Ita regressus aduicum.
inspectantib: gentilium turbis et quiescentib
dum profanam aedem usq ad fundamenta

Expanded text:
uenti ignem retorqueri, ut compugnantium uenti ignem retorqueri, ut compugnantium inter se elementorum quidam conflictus uideretur. ita uirtute Martini ibi tantum ignis est operatus, ubi iussus est. In uico autem, cui Leprosum nomen est, cum itidem templum opulentissimum superstitione religionis uoluisset euertere, restitit ei multitudo gentilium, adeo ut non absque iniuria sit repulsus. itaque secessit ad proxima loca, ibique per triduum cilicio tectus et cinere, ieiunans semper adque orans, precabatur ad Dominum, ut, quia templum illud euertere humana manus non potuisset, uirtus illud diuina dirueret. tum subito ei duo angeli hastati adque scutati instar militiae caelestis se obtulerunt, dicentes missos se a tudinem fugarent, praesidiumque Martino ferrent, ne quis, dum templum dirueretur, obsisteret: rediret ergo, et opus coeptum devotus impleret. Ita regrinspectantibus gentilium turbis et quiescentibus , dum profanam aedem usque ad fundamenta
Abbreviated transcription (Latin):
dio: xpĩ nomen in commune ab omnibus
praedicari : Satisq: constitit eodie: salutẽ
illiuenis se regioni : Namne mofere ex in¬
mani illa multitudine gentilium fuit : qui
non in positione manus desiderata : dnm̃ih im̃
relicto impietatis errore crediderit:
Etuere ante martinum pauci admodum.
immopaene nulli in illis regionibus xpi
nomen receperant: Quod adeo uirtutib
illius exemploq: conualuit: ut iamibi nullis
locus sit : quinon autecclesiis frequentis si¬
mis. Aut monasteri is sitrepletus : Nam
ubi fanadestruxerat: statimibi auteccle¬
sias aut monasteria construebat:
NECMINOREM SUBIDEM
fere tempus eodem in opere uirtutem
edidit : Nam cum inuico quodam fano an¬
tiquissimo et celeberrimo ignem in misis¬
set. In proximã immo adherentem domũ
agenteuento flam marum globi fereban¬
tur: Quod ubi martinus aduertit : ra¬
pido cursu tectum domus scandit: obuium
seaduenientib flammis inferens.: Tum
uero mirum in modum cerneres contrauĩ

Expanded text:
dio, Christi nomen in commune ab omnibus dio, Christi nomen in commune ab omnibus praedicari: satisque constitit eo die salutem illi uenisse regioni. nam nemo fere ex inmani illa multitudine gentilium fuit, qui non impositione manus desiderata Dominum Iesum, relicto . impietatis errore, crediderit. et uere ante Martinum pauci admodum, immo paene nulli in illis regionibus Christi nomen receperant: quod adeo uirtutibus illius exemploque conualuit, ut iam ibi nullus locus sit, qui non aut ecclesiis frequentissimis aut monasteriis sit repletus. nam ubi fana destruxerat, statim ibi aut ecclesias aut monasteria construebat. Nec minorem sub idem fere tempus eodem in opere uirtutem edidit. nam cum in uico quodam fano antiquissimo et celeberrimo ignem inmisisset, in proximam, immo adhaerentem domum agente uento flammarum globi ferebantur. quod ubi Martinus aduertit., rapido cursu tectum domus scandit, obuium se aduenientibus flammis inferens. tum uero mirum in modum cerneres contra uim
Abbreviated transcription (Latin):
sacrorum suorum casuillius obruissent:
Itaq: cumunam in partem pinus illa eet̃
adclinis ut non eet̃ dubium quam in partẽ
succisa corrueret: Eolo co uinctus statui¬
tur proarbitrio rusticorum: quo arborẽ
eẽ casuram nemodubitabat: succidereigitip
ipsi suampinum Cumingentigaudio laetitiaq:
coeperunt: Ad erat eminus turba miran¬
tium : lamq paulatim nuta repinus etrui¬
nam suam casura minitari : Pallebant
eminus monachi: et periculo iam propi ore
contenriti: spemomnem fidem que per¬
diderant: solam martini mortem expec¬
tantes: At ille confisus in dño intrepi¬
dus operiens cumim fragorem suipinus
concidens edidis sec : lamcadenti lamsu¬
persenuenti eleuat obuiam manũ signũ
salutis opponit : Tumuero turbinis modo
retro acdam putares : diuersam inpartẽ
ruit.d eo utrusticos quituto in loco
steterant: paene prostrauerit : Tum uero
incaelum clamore sublato ⁊ gentilesstu¬
peremiraculo monachi flere praegau¬

Expanded text:
sacrorum suorum casu illius obruissent. sacrorum suorum casu illius obruissent. itaque cum unam in partem pinus illa esset adclinis, ut non esset dubium, quam in partem succisa corrueret, eo loci uinctus statuitur pro arbitrio rusticorum, quo arborem esse casuram nemo dubitabat. succidere igitur ipsi suam pinum cum ingenti gaudio laetitiaque coeperunt. aderat eminus turba mirantium. iamque paulatim nutare pinus et ruinam suam casura minitari. pallebant eminus monachi et periculo iam propiore conterriti spem omnem fidemque perdiderant, solam Martini mortem expectantes. at ille confisus in Domino intrepidus opperiens, cum iam fragorem sui pinus concidens edidisset , iam cadenti, iam super se ruenti, eleuata obuiam manu, signum salutis opponit. tum uero — uelut turbinis modo retro actam putares — diuersam in partem ruit, adeo ut rusticos, qui tuto in loco steterant, paene prostrauerit. tum uero in caelum clamore sublato gentiles stupere miraculo, monachi flere prae gau
Abbreviated transcription (Latin):
Ita eos etcum uoluit stare compulit: et cũ
libuit: abirepermisit:
ITEMDUM INUICOQUODÃ
templum antiquis simum diruis set Et ar¬
borempinum quae fano erat proxima
eet̃ ad gressus excidere : Tum uero antes¬
tes locullius ceteraq gentilium. turba
coepit obsistere : Et cumidemillidum tẽplũ
euertitur imperante d nõ quieuis sent
succidi arborem non paciebantur : Ille eos
sedulo commonere . nihileẽ religionis insti¬
pite dm̃potius cui seruiret ipsesequeren¬
tur arborem illam excidio portere quia
eet̃ daemoni dedicata : Tum unus ex his
quierat audacior ceteris: si habes inquit
aliquam dedõtuo quemtudicis tecolere
fiduciam: Nos metipsi succidimus hanc
arborem: Turuentemexcipe : Et sitecum
ẽ tuus ut dicis dñs euadis: Tum ille intre¬
pide confisus in dño: facturum sepollicetiR:
Hicuero ad istius modi conditionem omnis
illa gentilium turba consentit : facilemq
arboris suae habuere iacturam : siin imicũ

Expanded text:
ita eos et cum uoluit, stare conpulit, et cum ita eos et cum uoluit, stare conpulit, et cum libuit, abire permisit. Item, cum in uico quodam templum antiquissimum diruisset et arborem pinum, quae fano erat proxima, esset adgressus excidere, tum uero antistes loci illius ceteraque gentilium turba coepit obsistere. et cum idem illi, dum templum euertitur, imperante Domino quieuissent, succidi arborem non patiebantur. ille eos sedulo commonere, nihil esse religionis in stipite: Deum potius, cui seruiret ipse, sequerentur: arborem illam succidi oportere, quia esset daemoni dedicata. tum unus ex illis qui erat audacior ceteris: si habes, inquit, aliquam de Deo tuo, quem dicis te colere, fiduciam, nosmet ipsi succidemus hanc arborem, tu ruentem excipe: et si tecum est tuus, ut dicis, Dominus, euades. tum ille intrepide confisus in Domino facturum se pollicetur. hic uero ad istius modi condicionem omnis illa gentilium turba consensit, facilemque arboris suae habuere iacturam, si inimicum
Abbreviated transcription (Latin):
rus paululum stetit: Namcum fere
quingentorum passuũ interuallumerat
ut difficile fuerit dinoscere quiduideret.
Tamenquiarusticam manum cerneret.
etagenteuento lente amina corporis su¬
periecta uolitarent: profanos sacrifici¬
orumritos agicredidit: Quia reĩ haec
gallorum rusticis consuetudo simula cra
dae monum candido tecta uel anima emi¬
sera peragros suos circum ferredementia:
Eleuato ergo in aduerso signocrucis. im¬
perat turbae non moueriloco: onusque
deponere : Hic uero mirum in modum:
uideres miseros primum. uel ut saxari¬
guisse: Deinde cum primo mouerese
summoconamine niterentur: ultra acce¬
dere nonualentes: ridiculã in uertiginem
rotabantur Donecuicti corporis unus
deponunt attoniti et semet inuicem aspec¬
tantes. quidnam sibiaccidis set tacitico¬
gitabant: sed cumbeatusiur conperisset
ex sequiarum eẽ illam frequentiã non sa¬
crorum eleuata rursum manu. dateis
abeundi et tollendi corporis potestatem:

Expanded text:
rus, paululum stetit: nam fere rus, paululum stetit: nam fere quingentorum passuum interuallum erat, ut difficile fuerit dinoscere quid uideret. tamen quia rusticam manum cerneret et agente uento lintea corpori superiecta uolitarent, profanos sacrificiorum ritus agi credidit: quia esset haec Gallorum rusticis consuetudo, simulacra daemonum candido tecta uelamine misera per agros suos circumferre dementia. leuato ergo in aduersos signo crucis imperat turbae non moueri loco onusque deponere. hic uero mirum in modum uideres miseros primum uelut saxa riguisse. dein, cum promouere se summo conamine niterentur, ultra accedere non ualentes ridiculam in uertiginem rotabantur, donec uicti corporis onus ponunt: attoniti et semet inuicem aspicientes, quidnam sibi accidisset, taciti cogitabant. sed cum beatus uir conperisset exequiarum esse illam frequentiam, non sacrorum, eleuata rursum manu dat eis abeundi et tollendi corporis potestatem.
Abbreviated transcription (Latin):
uulgo accommodans nesupers.tio
conualesceret : quodamdie paucis secũ
adhibitis fratribus ad locum pergit:
Dein supersepulchrum ipsum adstans
orauit ad dnm̃ ut quis eẽt uelcuius me¬
riti sepultus ostenderet : Tum conuer¬
sus ad leuam uidet prope adsistere.
umbramsordidam. Trucem imperat
nomen meritumq: ut loqueretur.
Nomenedicit: de crimine confitetur:
latronem sefuisse obscelera percussũ
uulgierrore caelebratum: sibinihil
cum martrribus eẽ commune : Cum
illos gloria sepena retineret: Mirũ
in modum uocẽ loquentis quia derant
audiebant: personam tamen non uide¬
bant: Tum martinus quiduidis set expo¬
suit Ius sitq ex eoloco altare quodibi
fuerat submoueri: atq: ita populum
superstitionis illius absoluiterrore:
ACCIDITAUTẼ INSEQUENTI
tempore dumiter ageret ut gentilis
cuiusdam corpus quod adsepulchrum
cum superstitioso funere deferebatur.
obuium haberet: Conspicatusq eminus
uenientium turbam quid namid eẽt igna¬

Expanded text:
uulgo adcommodans, ne superstitio uulgo adcommodans, ne superstitio conualesceret, quodam die paucis secum adhibitis fratribus ad locum pergit. dehinc super sepulchrum ipsum adstans orauit ad Dominum, ut quis esset uel cuius meriti esset sepultus ostenderet. tum conuersus ad laeuam uidet prope adsistere umbram sordidam, trucem: imperat nomen meritumque loqueretur. nomen edicit, de crimine confitetur: latronem se fuisse, ob scelera percussum, uulgi errore celebratum: sibi nihil cum martyribus esse commune, cum illos gloria, se poena retineret. mirum in modum uocem loquentis qui aderant audiebant, personam tamen non uidebant. tum Martinus quid uidisset exposuit iussitque ex eo loco altare, quod ibi fuerat, submoueri, adque ita populum superstitionis illius absoluit errore. Accidit autem insequenti tempore, dum iter ageret, ut gentilis cuiusdam corpus, quod ad sepulchrum cum superstitioso funere deferebatur, obuium haberet: conspicatusque eminus uenientium turbam, quidnam id esset igna
Abbreviated transcription (Latin):
procrimine erat: Quod eo magis sit
mirum necesse ẽ quod multi inter eos
nobiles habebantur. qui longe aliter
edocati ad hanc sehumilitatem et paci¬
entiam coegerant: pluresq ex his
postea episcoposuidimus: Qua eenim es¬
setciuitas aut ecclesia quae non sibidemar¬
tini monasterio cupiret sacerdotes:
Sedut Reliquasuirutes
eius: quas in episcopatuegit ad grediar.
Erat hautlonge ab oppido proximus
monasterii locus: quem falsa hominum
opinio uelut consepultis ibi martrrib:
sacrauerat : Namet alta reibi a supe¬
riorib: epis copis constitutum habebatir
Sed martinus nontemere adhibens
incertis fidem ab his quimaioris natu
erant presbiteris uel clericis flagita¬
bat. Nomensibi martrris tempora pas¬
sionis ostendi Grandise scrupulo per¬
moueri. Quod nihil certi constans sibi
maiorum memoria tradidisset:
Cumaliquandi uergo aloco illoseabsti¬
nuisset : nec derogans religioni quia
incertus erat : Nec auctoritatem suam

Expanded text:
pro crimine erat. quod eo magis sit pro crimine erat. quod eo magis sit mirum necesse est, quod multi inter eos nobiles habebantur, qui longe aliter educati ad hanc se humilitatem et patientiam coegerant: pluresque ex eis postea episcopos uidimus. quae enim esset ciuitas aut ecclesia, quae non sibi de Martini monasterio cuperet sacerdotem? Sed ut reliquas uirtutes eius, quas in episcopatu egit, adgrediar, erat haut longe ab oppido proximus monasterio locus, quem falsa hominum opinio, uelut consepultis ibi martyribus, sacrauerat: nam et altare ibi a superioribus episcopis constitutum habebatur. sed Martinus non temere adhibens incertis fidem, ab his, qui maiores natu erant, presbyteris uel clericis flagitabat nomen sibi martyris, tempus passionis ostendi: grandi se scrupulo permoueri, quod nihil certi constans sibi maiorum memoria tradidisset. cum aliquandiu ergo a loco illo se abstinuisset, nec derogans religioni, quia incertus erat, nec auctoritatem suam
Abbreviated transcription (Latin):
raret: Exuno enim latere praecisa mon¬
tis excelsa rupeambiebatur. reliquã
planitiem liger fluuius reducto paulu¬
lum sinuclauserat. Unatantum eadẽ¬
que arta ad modumuia a diripoterat
Ipse ex lignis contectam cellulam habebat:
Multiquidem efratrib: in eundem
modum pleriq: saxo super iecti montis
cauato: receptacula sibi fecerant:
Discipuli uero octoginta erant: qui
ad exemplum beatimagistri institueban¬
tur: Nemoibi quicquam proprium
habebat : Omnia inmedio conferebanti
Nonemere Autuendere ut pleris que
monachis moris ẽ quicquam licebat :
Mrs ibi exceptis scriptorib: nulla habe¬
batur: Cuitamen operi minor aetas
deputabatur : maiores orationiua ca¬
bant : rarus cuiquam extracellulam
suam egressus: nisicumad locum ora¬
tionis conueniebant Cibum unum
omnes posthoram ieiunii accipiebant.:
Vinum nemonouerat: nisiquemin fir¬
mitas coegisset: Plerique ca melorũ
setis uestiebantur : : Mollior ibi habitus

Expanded text:
raret. ex uno enim latere praecisa monraret. ex uno enim latere praecisa montis excelsi rupe ambiebatur, reliquam planitiem Liger fluuius reducto paululum sinu clauserat: una tantum eademque arta admodum uia adiri poterat. ipse ex lignis contextam cellulam habebat, multique ex fratribus in eundem modum: plerique saxo superiecti montis cauato receptacula sibi fecerant. discipuli fere octoginta erant, qui ad exemplum beati magistri instituebantur. nemo ibi quicquam proprium habebat, omnia in medium conferebantur. non emere aut uendere, ut plerisque monachis moris est, quicquam licebat, ars ibi exceptis scriptoribus nulla habebatur, cui tamen operi minor aetas deputabatur: maiores orationi uacabant. rarus cuiquam extra cellulam suam egressus, nisi cum ad locum orationis conueniebant. cibum una omnes post horam ieiunii accipiebant. uinum nemo nouerat, nisi quem infirmitas coegisset. plerique camelorum saetis uestiebantur: mollior ibi habitus
Abbreviated transcription (Latin):
inimicum et defensorem: Quolecto: cla¬
morpopuli tollitur. pars diuersa confun¬
ditur : Atq ita habitum. ẽ diuino nutu
psalmum hunclectum fuisse : ut testimo¬
num operissui defensor audiret : Quia
exore in fantium atq lactantium in mar¬
tino dnĩ laude perfecta: et ostensus parit̃
et destructus ẽ in imicus : Iamuero sumpto
episcopatu. qualemse quantumq praesti¬
terit : non ẽ nostrae facultatis euoluere:
Idemenim constantissime perseuerabat
qui prius fuerat : Eadem incorde eius
humilitas. Eadem inuestitueius uilitas
erat. Atq: ita plenus auctoritatis et
gratiae implebat episcopudignitatem.
ut nontamen propositum monachi uir¬
tutemq desereret: Aliquandiu ergo
adherenti a decclesiam: cellula usus. ẽ:
De in cuminquietudinẽ frequentantiũ
ferre non possit: duobus fere extraci¬
uitatem milibus monasterium sibi sta¬
tuit: Quilocus tam secretus etremotis
erat: ut heremi solitudinem non de side¬

Expanded text:
inimicum et defensorem. quo lecto clainimicum et defensorem. quo lecto clamor populi tollitur, pars diuersa confunditur. adque ita habitum est, diuino nutu psalmum hunc lectum fuisse, ut testimonium operis sui Defensor audiret, qui ex ore infantium adque lactantium, in Martino Domini laude perfecta, et ostensus pariter et destructus esset inimicus. Iam uero sumpto episcopatu qualem se quantumque praestiterit, non est nostrae facultatis euoluere. idem enim constantissime perseuerabat qui prius fuerat. eadem in corde eius humilitas, eadem in uestitu eius uilitas erat: adque ita, plenus auctoritatis et gratiae, inplebat episcopi dignitatem, ut non tamen propositum monachi uirtutemque desereret. aliquandiu ergo adhaerenti ad ecclesiam cellula usus est: dein cum inquietudinem se frequentantium ferre non posset, duobus fere extra ciuitatem milibus monasterium sibi statuit. qui locus tam secretus et remotus erat, ut eremi solitudinem non deside
Abbreviated transcription (Latin):
Paucitamen et non nulli ex epis copis qui
ad constituendum antestitem fuerant euo¬
cati: Impierepugnabant dicentes : scilicet
contemptibilem eẽ personam. indignum eẽ
episcopatu hominem uultudispicabilem
ueste sordidum. Crine deformem. Ita apo¬
pulo sententia esanioris haec illorum ir¬
risa dementia ẽ : Qui inlustremuirum dũ
uituperare cupiunt: praedicabant: Nec
uero aliud his facerelicuit : quam quod
populus dñõ uolente cogebat: Inter epis
copostamen quiad fuerant: Praecipue
defensor quidam nominedicitur restitisse
Vnde animaduersum ẽ grauiter illum
lectione prophetica tunc notatum: Nam
cumfortuitu lector cuilegendo eodie
officiumerat Ilnterclusus a populo defuis¬
set: turbatis ministris dum expectatur
quinon aderat : unus ecircumstantibus
sumpto psalterio quem primum uersum
inuenit. arripuit : psalmus autem hicerat:
Exore infantium et lactancium perfecisti
laudem propter inimicostuos ut destruas

Expanded text:
pauci tamen et nonnulli ex episcopis, qui pauci tamen et nonnulli ex episcopis, qui ad constituendum antistitem fuerant euocati, impie repugnabant, dicentes scilicet, contemptibilem esse personam, indignum esse episcopatu hominem uultu despicabilem, ueste sordidum, crine deformem. ita a populo sententiae sanioris haec illorum inrisa dementia est, qui inlustrem uirum dum uituperare cupiunt praedicabant. nec uero aliud his facere licuit, quam quod populus Domino uolente cogitabat. inter epcopos tamen qui affuerant, praecipue defensor quidam nomine dicitur restitisse: unde animadversum est, graviter illum lectione prophetica tunc notatum. Nam cum fortuito lector, cui legendi eo die officium erat, interclusus a populo defuisset, turbatis ministris, dum expectatur qui non aderat, unus e circumstantibus sumpto psalterio, quem primum uersum inuenit, arripuit. psalmus autem hic erat: ex ore infantium et lactantium perfecisti laudem propter inimicos tuos, ut destruas
Abbreviated transcription (Latin):
corpus iacebat ingreditur : exclusisque
omnibus turbis superstratus corpors
aliquantisper orauit: Mox uiuiscente
uultu: marciscentib: oculis. inora illius
defunctus erigitur : Lentoq conamine enisis
ad surgere : ad praehensa beatiuiri dextera
inpedes constitit: Atq: itacum eo usq: adues¬
tibulum domus turba omni inspectante ꝓcessit
SUBIDEM FERE TEM PORE¬
martinus adepiscopatum turonicae eccle¬
sia epetebatur: Sed cum erui monasterio
suo non facilepossit : ruricius quidam
unus eciuib: uxoris languore simulato
adgenua illius prouolutus. ute grederetir
obtinuit: Ita dispositis iam initinere ciuiũ
turbis: subquadam custodia aciuitatem
usque deducitur: Mirum inmodum iN¬
credibilis multitudo Non solum exillo op¬
pido sed etiam exuicinis urbibus suffra¬
gia ferenda conuenerant :  Vna omnium
uolunta s. eademuota eademq: sententia :
martinum episcopatu eẽ dignissimum
felicemfore taliecclesiam sacerdote

Expanded text:
corpus iacebat, ingreditur, exclusisque corpus iacebat, ingreditur, exclusisque omnibus turbis superstratus corpori aliquantisper orauit. mox uiuescente uultu, marcescentibus oculis in ora illius defunctus erigitur: lentoque conamine enisus adsurgere, adprehensa beati uiri dextera in pedes constitit: adque ita cum eo usque ad uestibulum domus, turba omni inspectante, processit. Sub idem fere tempus ad episcopatum Turonicae ecclesiae petebatur: sed cum erui monasterio suo non facile posset, Rusticius quidam, unus e ciuibus, uxoris languore simulato ad genua illius prouolutus ut egrederetur obtinuit. ita dispositis iam in itinere ciuium turbis, sub quadam custodia ad ciuitatem usque deducitur. mirum in modum incredibilis multitudo non solum ex illo oppido, sed etiam ex uicinis urbibus ad suffragia ferenda conuenerat. una omnium uoluntas, eadem uota eademque sententia, Martinum episcopatus esse dignissimum: felicem fore tali ecclesiam sacerdote.
Abbreviated transcription (Latin):
quoduidebant uiuere quem mortuum
reliquis sent: Ita redditus uitae: statim
baptisma consecutus: plures postea uixit
annos : Primusq: apud nos martini uir¬
tut um. uel materia uel testimonium
fuit: Idem ta men referre eratsolitus
secorpore exutum ad tribunal iudicis
ductum: deputandumq obscuris locis
et uulgaribi turbis tristem excepisse
sententiam NTumperduos angelos iudici
fuis se suegestum hunc eẽ proquomar¬
tinus oraret: Itaper eosdem angelos se
iussum reduci. Et martinoredditum
uitaeq: pristinae restitutum: Ab hoc pri¬
motempore beatiuiri nomen enituit. ut
qui sc̃s iamab omnibus habebatur . potens
etiam etuere a postolicus haberetur:
NEEMULTOPOST DUMAGRŨ
lupicini cuius dam honorati secundum
saeculum uiri praeteriret: clamore
et luctu turbae plangentis excipitur:
Ad quam cum sollicitus adstitisset etquis
eẽt hic fletus inquireret: Indicaturi
unum efamilia serublum laqueo sibiuitã
extorsisse : Quo cognito cellulam inqua

Expanded text:
quod uidebant uiuere, quem mortuum quod uidebant uiuere, quem mortuum reliquissent. ita redditus uitae, statim baptismum consecutus plures postea uixit annos, primusque apud nos Martini uirtutum uel materia uel testimonium fuit. idem tamen referre erat solitus, se corpore exutum ad tribunal iudicis ductum deputandumque obscuris locis et uulgaribus turbis tristem excepisse sententiam: tum per duos angelos iudici fuisse suggestum, hunc esse pro quo Martinus oraret: ita per eosdem angelos se iussum reduci, et Martino redditum uitaeque pristinae restitutum. ab hoc primum tempore beati uiri nomen enituit, ut qui sanctus iam ab omnibus habebatur, potens etiam et uere apostolicus haberetur. Nec multo post, dum agrum Lupicini cuiusdam honorati secundum saeculum uiri praeteriret, clamore et luctu turbae plangentis excipitur, ad quam cum sollicitus adstitisset et quis esset hic fletus inquireret, indicatur unum ex familia seruulum laqueo sibi uitam extorsisse. quo cognito cellulam, in qua
Abbreviated transcription (Latin):
bat : Cctum martinus forte discesserat :
Et cum pertriduum de fuis set regressus
ex anime corpus inuenit : Ita subita mors
fuerat: ut absq baptismate humanis
rebus excederet. Corpus inmedio posi¬
tum tristima erentium fratrum fre¬
quentabatur offitio: Cum martinus
flens et eiulans accurrit : Tum uero tota
scm̃ spm̃mente concipiens. egredicellu¬
lam inqua corpus iacebat ceteros iubet:
Acforibus obseratis super exanimata
defuncti fratris membra prosternitur:
Et cum aliquandiu oratione incubuis set
erectus paululum : Et in de functi ora de fixis
orationis suae ac misericordia ednĩ. n¬
trepidus expectabat euentum .Uix que
duarum fere orarum spatium intercesse¬
rat: uidet defunctum paulatim membris
omnibus commoueri. Et laxatis in usum
uidendi palpitare luminib:: Tum uero
magna ad dnm̃ uoce conuersus gratias
agens: Cellulam clamore conpleuerat:
Quoaudito qui proforibus ad stiterant
statim irruunt Mirum specta culum

Expanded text:
bat. ac tum Martinus forte discesserat: bat. ac tum Martinus forte discesserat: et cum per triduum defuisset, regressus exanime corpus inuenit: ita subita mors fuerat, ut absque baptismate humanis rebus excederet. corpus in medio positum tristi maerentium fratrum frequentabatur officio, cum Martinus flens et eiulans accurrit. tum uero tota sanctum spiritum mente concipiens egredi cellulam, in qua corpus iacebat, ceteros iubet, ac foribus obseratis super exanimata defuncti fratris membra prosternitur. et cum aliquamdiu orationi incubuisset erectus paululum et in defuncti ora defixus, orationis suae ac misericordiae Domini intrepidus expectabat euentum: uixque duarum fere horarum spatium intercesserat, uidet defunctum paulatim membris omnibus commoueri et laxatis in usum uidendi palpitare luminibus. tum uero magna ad Dominum uoce conuersus gratias agens cellulam clamore conpleuerat: quo audito qui pro foribus adstiterant statim inruunt. mirum spectaculum,
Abbreviated transcription (Latin):
ceps arrianorum grauissime insecta¬
tus ẽ Multis ad fectum iniuriis.
deciuitate exti rbauit . Cedendum itaq
tempore arbitratus. ad insulam galli¬
nariã ent .t secessit: Comite quo¬
damprbo magnarum uirtut um uiro
Hic aliquandiu radicib uixit herbarũ :
Quotempore elleborum uenenatũ
ut ferunt gramen incibum sumpsit :
Sedcumuim ueneni insecrassantis uicina
iammorte sensisset Imminenspericu¬
lum orationerepulit: statimque
omnis dolor fugatus ẽ: Nec multo post
cum scõhilario conperisset regis pae¬
nitentia potestatẽ indultam fuisse re¬
deundi : romae ei temptauit occurre¬
rȩ profectusq ẽ adurbem:
CUM IAM HILARIUS P̃TERISSET
Ita eum est uestigiis pro secutus. Cum que
ab eo gratissime fuis set susceptus: haut
longe sibi ab oppido monasterium conloca¬
uit: Quo tempore seeiquidam caticuminus
iuncxit: cupiens scĩs simiuiri institurdis¬
ciplinis: Paucis quippe interpositis diebus
languore correptus: ui febrium labora¬

Expanded text:
ceps Arrianorum, grauissime insectaceps Arrianorum, grauissime insectatus est, multisque adfectum iniuriis de ciuitate exturbauit. cedendum itaque tempori arbitratus ad insulam, cui Gallinaria nomen est, secessit comite quodam presbytero, magnarum uirtutum uiro. hic aliquamdiu radicibus uixit herbarum: quo tempore helleborum, uenenatum, ut ferunt, gramen, in cibum sumpsit. sed cum uim ueneni in se grassantis uicina iam morte sensisset, imminens periculum oratione repulit statimque omnis dolor fugatus est. nec multo post, cum sancto Hilario comperisset regis paenitentia potestatem indultam fuisse redeundi, Romae ei temptauit occurrere profectusque ad urbem est. Cum iam Hilarius praeterisset, ita eum est uestigiis prosecutus: cumque ab eo gratissime fuisset susceptus, haut longe sibi ab oppido monasterium conlocauit, quo tempore se ei quidam catechumenus iunxit, cupiens sanctissimi uiri institui disciplinis: paucisque interpositis diebus languore correptus ui febrium labora
Abbreviated transcription (Latin):
tinere humanaspecie adsumpta se ei
obuiumtulit. quotender et quaerens:
Cumq: id a martino responsi accepis¬
set sequo dñs uocaret intendere:
aitad eum: Quocumq ieris uel quaecũq
temptaueris. diabolus tibia duersabitur:
Tunc ei prophetica uoceres pondit: Dñs
mihi homo. Statimq: econspectueius
inimicus euanuit: Itaq: ut animo acm̃¬
te conceperat. matremgentilitatis ab¬
soluit errore : Patre in malis perse¬
uerante : Plurestamen suosaluauit
exemplo : Deinde cumheresis arria¬
na perto tum orbem et maxime intra
illyricum pullulas set : Cum aduersus
perfidiã sacerdotum solus pene acerri
me pugnaret multisq: supplicus eẽt
affectus : Namet publicae uirgiscae¬
sus ẽ Et ad extremum deciuitate exire
conpulsus italiam repetens: Cum in¬
tragallias quoq: discessu scĩ hilariiquẽ
adexilium hereticorumuis coegerat
turbatam ecclesiam conperissec:
mediolani sibi monasterium statuit:
Ibi quoq eum auxentius auctor et prin¬

Expanded text:
tinere, humana specie adsumpta, se ei tinere, humana specie adsumpta, se ei obuiam tulit, quo tenderet quaerens. cumque id a Martino responsi accepisset, se quo Dominus uocaret intendere, ait ad eum: quocumque ieris uel quaecumque temptaueris, diabolus tibi aduersabitur. tunc ei prophetica uoce respondens, Domimihi homo. statimque de conspectu eius inimicus euanuit. itaque ut animo ac mente conceperat, matrem a gentilitatis absoluit errore, patre in malis perseuerante: plures tamen suo saluauit exemplo. Dehinc cum haeresis Arriana per totum orbem et maxime intra Illyricum pullulasset, cum aduersus perfidiam sacerdotum solus paene acerrime repugnaret multisque suppliciis esset adfectus—nam et publice uirgis caesus est et ad extremum de ciuitate exire conpulsus — Italiam repetens, cum intra Gallias quoque discessu sancti Hilari, quem ad exilium haereticorum uis coegerat, turbatam ecclesiam comperisset, Mediolani sibi monasterium statuit. ibi quoque eumAuxentius, auctor et prin
Abbreviated transcription (Latin):
cutus : Incidit in latrones: Cumq: unus
securi eleuata in caput eius libras set
Ictum ferientis dexterae sustinuitalt̃
Vinctistamen postergum manibus:
uni seruandus etcus todiendus traditur:
Quicum eum adremotiora duxis set:
percunctari abeo coepit. quisnam eẽt
respondit xpĩanum seeẽ : quaerebat¬
etiam ab eo antimeret : Tunc uero constan¬
tissime profitetur Numquam se tam fu¬
issesecurum : quia sciret misericordiã
dnĩ maxime intemptationibus ad fu¬
turam Semagis illidolere quixpĩ mi¬
sericordia ut pute latrocinia exercens
eet̃ indignus Ingressusq: euangelicã
disputationem uerbum dĩ latroni
praedicabat. Quid longius morer
latro credidit: prosecutusq martinũ
uia ereddidit Orans ut prosed nm̃
praecaretur Idemq postea religiosa
agensuitam uisus ẽ ut haec quae supra
reculimus ab ipso auditadicantur.
Igitur martinus inde progressus. cũ
medio lanum praeterissec. diabolus ini¬

Expanded text:
cutus incidit in latrones. cumque unus cutus incidit in latrones. cumque unus securi eleuata in caput eius librasset ictum, ferientis dexteram sustinuit alter: uinctis tamen post tergum manibus uni adseruandus et spoliandus traditur. qui cum eum ad remotiora duxisset, percontari ab eo coepit, quisnam esset. respondit Christianum se esse. quaerebaetiam ab eo an timeret. tum uero constantissime profitetur, numquam se tam fuisse securum, quia sciret misericordiam Domini maxime in temptationibus adfuturam: se magis illi dolere, qui Christi misericordia utpote latrocinia exercens esset indignus. ingressusque euangelicam disputationem uerbum Dei latroni praedicabat. quid longius morer? latro credidit prosecutusque Martinum uiae reddidit, orans ut pro ae Dominum precaretur. idemque postea religiosam agens uitam uisus est, adeo ut haec, quae supra rettulimus, ex ipso audita dicantur. Igitur Martinus inde progressus cum Mediolanum praeterisset, diabolus in i
Abbreviated transcription (Latin):
cognita fides habebatur expetiuit et
aliquandiu apud eum commoratus. ẽ :
Temptauit autem idem hilarius in po¬
sito dia conuofficio sibi eum artius inpli¬
carȩ: Et ministerio uinceri diuino
Sedcum saepissime restitis set : Indignũ
se eẽ uoci ferans Intellexit uirdĩ altio¬
ris ingenu hoc eum modo posse cons¬
tringi siid ei officii in poneret. In quo
quidam locus in iuriae iuideretur.
Itaque ex orcistam eum eẽ praecepit.
Quam ille ordinationem nedospexisse
tam quam humiliorem uideretur : Non
repudiauit: nec multo post ad monitus
persoporem ut patriam parentes que
quos ad huc gentilitasdetinebat reli¬
giosa sollicitudine uisitaret :: ex uolun¬
tate scĩ hilarii profectus estMul¬
tisq: ab eo obstrictus praecibus eda¬
crimis utrediret: mȩstus ut ferunt
peregrinationem illam ad gressus. est
Contestatus fratres multase aduersa
passurum: Quod postea probauiteuen¬
tus : Ac primum inter alpes deuia se¬

Expanded text:
cognita fides habebatur, expetiit et cognita fides habebatur, expetiit et aliquamdiu apud eum commoratus est. temptauit autem idem Hilarius inposito diaconatus officio sibi eum artius inplicare et ministerio uincire diuino. sed cum saepissime restitisset, indignum se esse uociferans, intellexit uir altioris ingenii, . uno eum modo posse constringi, si id ei officii imponeret, in quo quidam locus iniuriae uideretur: itaque exorcistam eum esse praecepit. quam ille ordinationem, ne despexisse tamquam humiliorem uideretur, non repudiauit. nec multo post admonitus per soporem, ut patriam parentesque, quos adhuc gentilitas detinebat, religiosa sollicitudine uisitaret, ex uoluntate sancti Hilari profectus est, multis ab eo obstrictus precibus et lacrimis ut rediret. maestus, ut ferunt , peregrinationem illam ingressus est, contestatus fratribus, multa se aduersa passurum: quod postea probauit euentus. ac primum inter Alpes deuia se
Abbreviated transcription (Latin):
trepidus. Immoin lato sibi terrore constan¬
tior Si hoc inquit ignauiae ad scribitur Ñ
fidei: crastinadie ante aciem inermis ad sta¬
bo: et in nomine dnĩ ihũ signocrucis noncli¬
peo protectus aut galea : hostium cuneos
penetrabo securus : Retrudiergo incusto¬
diam iubetur: facturus fidemdictis : ut
inermis barbaris obiceretur : Postero.
die hostes legatos depace miserunt: sua om¬
nia seq dedentes: Vndequis dubitet hanc
uere beatiuiri fuis seuictoriã cui praestitũ
sit ne inermis ad proelium mitteretur :o
Et quamuis pius dñs seruare militem suũ
licet interhostium gladios et tela potuis sec
tamen neuel aliorum morte scĩuiolarentur
obtutus exemit pugnae necessi tatẽ:
Neque enim aliam promilite suo xp̃s debu¬
it prestareuictoriam quam ut subactis
si ne sanguine hostibus. nemomor retur :
EXIEDERELICTAMILITIA
scm̃ hilarium pictauale epis copumciuita¬
tis cuius tunc in dĩrebus spectata et

Expanded text:
trepidus, immo inlato sibi terrore constantrepidus, immo inlato sibi terrore constantior, si hoc, inquit, ignauiae adscribitur, non fidei, crastina die ante aciem inermis adstabo et in nomine Domini Iesu, signo crucis, non clipeo protectus aut galea, hostium cuneos penetrabo securus. retrudi ergo in custodiam iubetur, facturus fidem dictis, ut inermis barbaris obiceretur. postero die hostes legatos de pace miserunt, sua omnia seque dedentes. unde quis dubitet hanc uere beati uiri fuisse uictoriam, cui praestitum sit, ne inermis ad proelium mitteretur. et quamuis pius Dominus seruare militem suum licet inter hostium gladios et tela potuisset, tamen ne uel aliorum mortibus sancti uiolarentur obtutus, exemit pugnae necessitatem. neque enim aliam pro milite suo Christus debuit praestare uictoriam, quam ut subactis sine sanguine hostibus nemo moreretur. Exinde relicta militia sanctum Hilarium Pictauae episcopum ciuitatis, cuius tunc in Dei rebus spectata et
Abbreviated transcription (Latin):
cui contubernium famila repraestabat:
Et enim transacto tribunatus sui tempore:
renuntiaturum se saeculo pollicebatur:
Qua martinus expectatione suspensus.
perbiennium fere postea quam est baptis¬
ma consecutus. solo scilicet nomine militauit:
INT EREAIBRUENTIB: INTRA
gallias barbaris. iulia nus caesar coacto
inunum exercituapud uangionum ciui¬
tatem Donatiuum coepit ero garemilitib:
Vt ẽ consuetudinis singulicitabantur:
donec ad martinum uentum ẽ : Tum uero
oportunum tempus existimans. quo pete¬
ret missionem : Neque enim integrum
sibifore arbi trabatur sidonatiuum non
militaturus acciperet: Actenus inquit
ad caesarem Milita uitibi patere ut nunc¬
militem dõ : Donatiuum tuum pugnaturus
accipiat i xpĩegomiles sum pugnare mihi
non licet : Tumuero aduersum hancuocem
trrannus infremuit: dicens eum metupugnȩ
quae postera die erat futura non religionis
gratia detracta remilitiã : At martinus in¬

Expanded text:
cui contubernium familiare praestabat: cui contubernium familiare praestabat: etenim transacto tribunatus sui tempore renuntiaturum se saeculo pollicebatur. qua Martinus expectatione suspensus per biennium fere posteaquam est baptismum consecutus, solo licet nomine, militauit. Interea inruentibus intra Gallias barbaris Iulianus Caesar coacto in unum exercitu apud Vangionum ciuitatem donatiuum coepit erogare militibus, et, ut est consuetudinis, singuli citabantur, donec ad Martinum uentum est. tum uero oportunum tempus existimans, quo peteret missionem — neque enim integrum sibi fore arbitrabatur, si donatiuum non militaturus acciperet —, hactenus, inquit ad Caesarem, militaui tibi: patere ut nuncmilitem Deo: donatiuum tuum pugnaturus accipiat, Christi ego miles sum: pugnare mihi non licet. tum uero aduersus hanc uocem tyrannus infremuit dicens, eum metu pugnae, quae postero die erat futura, non religionis gratia detractare militiam. at Martinus in
Abbreviated transcription (Latin):
sanior altius gemere: quod nibilsimile
fecissent  cumutiq plus habentes. uestire
pauperem sinesua nuditate potuissent :
Noc teigitur insecuta cum sesoporidedis¬
set Quiditx pm̃ clamidis suae qua pauperẽ
texerat: parte uestitum : Intueri diligen¬
tissime dnm̃: uestem que quam dederat.
iubetur agnoscere : Moxad angelorum
circum stantium multitudinem Aud it ihm̃
clarauoce dicentem: Martinus adhuc cati¬
cuminus hac me ueste contexit: Vere
memordñs dictorum suorum quiante
praedixerat. Quam diu fecistis haec uni
exminimis istis mihi fecistis: sein paupere
professus ẽ fuis seuestitum : Et ad confir¬
mandum tam boni operis testimonium :¬
in eodem sehabitu quem paupertacceperat
est dignatus ostendere: Quouiso: uirbea¬
tissimus non ingloriam ẽ elatus. humanã
sed bonitatem dĩ in suo opere cognoscens ł
Cum eẽt annorum duo deuiginti. ad bap¬
tisma conuolauit : Nec statim militia e
renunciauit: tribuni sui praecibus euictus

Expanded text:
sanior, altius gemere, quod nihil simile sanior, altius gemere, quod nihil simile fecissent, cum utique plus habentes uestire pauperem sine sua nuditate potuissent. nocte igitur insecuta, cum se sopori dedisset, uidit Christum chlamydis suae, qua pauperem texerat, parte uestitum. intueri diligentissime Dominum uestemque, quam dederat, iubetur agnoscere. mox ad angelorum circumstantium multitudinem audit Iesum clara uoce dicentem: Martinus adhuc catechumenus hac me ueste contexit. uere memor Dominus dictorum suorum, qui ante praedixerat: quamdiu fecistis uni ex minimis istis, mihi fecistis, se in paupere professus est fuisse uestitum: et ad confirmandum tam boni operis testimonium in eodem se habitu, quem pauper acceperat, est dignatus ostendere. 1 quo uiso uir beatissimus non in gloriam est elatus humanam, sed bonitatem Dei in suo opere cognoscens, cum esset annorum duodeuiginti, ad baptismum conuolauit. nec tamen statim militiae renuntiauit, tribuni sui precibus euictus,
Abbreviated transcription (Latin):
tirenudos. Nihil sibi exmilitia e stipen¬
diis. praeter cotidianum uictum reser¬
uabat : Iamtum euangelii non surdus
auditor decrastino non cogitabat.
QUODAMITAqUE TEM PORE
Cumiamnihil praeter armaet simplicẽ
militia e uestem haberet ⁊ media hie me
quae solito asperior inhorruerat ad eo
ut plerosq uisalgoris extingueret : obuiũ
habet inporta ambia neni sium ciuitatis
pauperem nudumꝰ : Quicum praetereun¬
tes ut suimi sererentur oraret ⁊ Omnesq:
miserum praeterirent: intellexit uirdõ
plenus sibi illum aliis misericordiam
non praestantibus reseruari : Quid tam̃
ageret : Nihil praeter clamidem. qua
indutus erat habebat: Iamenim reliqua
in opus simile consumoserat: Arrepto
ita que ferro quo accinctus erat: mediam
diuidit : Partem que eius pauperitribuit :
Reliqua e rursus induitur: Interea de
circum stantibus ridere non nulli: quia
deformis eet et truncatus habitu uide¬
retur : Multiquidem quibus erat mens

Expanded text:
tire nudos, nihil sibi ex militiae stipentire nudos, nihil sibi ex militiae stipendiis praeter cotidianum uictum reseruare: iam tum euangelii non surdus auditor de crastino non cogitabat. Quodam itaque tempore, cum iam nihil praeter arma et simplicem militiae uestem haberet, media hieme, quae solito asperior inhorruerat, adeo ut plerosque uis algoris extingueret, obuium habet in porta Ambianensium ciuitatis pauperem nudum: qui cum praetereuntes ut sui misererentur oraret omnesque miserum praeterirent, intellexit uir Deo plenus sibi illum, aliis misericordiam non praestantibus, reseruari. quid tamen ageret? nihil praeter chlamydem, qua indutus erat, habebat: iam enim reliqua in opus simile consumpserat. arrepto itaque ferro, quo accinctus erat, mediam diuidit partemque eius pauperi tribuit, reliqua rursus induitur. interea de circumstantibus ridere nonnulli, quia deformis esse truncatus habitu uideretur: multi tamen, quibus erat mens
Abbreviated transcription (Latin):
eius actibus inuidebat : Cum eẽtannorũ
quindecim: raptus et catenatus: sacramen¬
tis militaribus inplicatus ẽ Vnotantum
seruo comite contentus. cui tamen uersa
uice dominus seruiebat. Adeo ut ple¬
rumq: ei et calciamenta ipsedetraheret.
et ipse de tergeret : Cibum: una caperent
Hic sepius ministraret : Triennium fere
antebaptisma : In armis fuit: Integer
tamen abhisuitus. quibus illud homi¬
num genus implicari solet: Multa illi
circa conmilitones benignitas. ÷ mira
caritas: pacientia uero atq humilitas
ultra humanum modum : Namfruga¬
litatem in eo laudarinon ẽ necesse : qua
itausus ẽ ut iam illo tempore non miles
sed monachus puta retur: Quibus rebus
ita sibi omnes conmilitones suosleuinxerat:
ut eum miro affectu uenerarentur:
Necdum ta men regeneratus in xp̃o: Age¬
bat quendambonis operibus baptis matis
candidatum  Ad sistere scilicet laborantib:
opemferre miseris. łalere egentes : ues¬

Expanded text:
eius actibus inuidebat, cum esset annorum eius actibus inuidebat, cum esset annorum quindecim, captus et catenatus sacramentis militaribus inplicatus est, uno tantum seruo comite contentus, cui tamen uersa uice dominus seruiebat, adeo ut plerumque ei et calciamenta ipse detraheret et ipse detergeret, cibum una caperent, hic tamen saepius ministraret. triennium fere ante baptismum in armis fuit, integer tamen ab iis uitiis, quibus illud hominum genus inplicari solet. multa illius circa commilitones benignitas, mira caritas, patientia uero adque humilitas ultra humanum modum. nam frugalitatem in eo laudari non est necesse, qua ita usus est, ut iam illo tempore non miles, sed monachus putaretur. pro quibus rebus ita sibi omnes commilitones deuinxerat, ut eum miro adfectu uenerarentur. necdum tamen regeneratus in Christo agebat quendam bonis operibus baptismi candidatum: adsistere scilicet laborantibus, opem ferre miseris, alere egentes, ues
Abbreviated transcription (Latin):
GITUR MARTINUS SABBA¬
RIAE PANNONIARUM OPPIDO
ORIUNDUS FUITSEDIUTRA
italiamticini altus ẽ Parentibus secun¬
dum saeculi dignitatem non in fimis. gen¬
tilibus tamen: Pater eius miles primũ.
post tribunus militum fuit : Ipse armatã
militiam in adolescentia secutus : inter
scolares alas subrege constantio. DeiN
subiulianocaesa remilitauit: Nontamen
sponte : quia a primis fereannis diuinã pͣo¬
tius seruitute sacra in lustris pueri inspirauit
infantia : Nam cum eẽt annorum  decẽ
inuitis parentib: adecclesiam confugit
seq caticuminum fieri postulauit: Mox
mirum inmodum totus in dĩ opere con¬
uersus cum eẽtannorum duo decim here¬
mum concupiuit: fecissetq uotis satis
sicetatis infirmitas. non obstitis sec :
Animustamen autcircamonasteria aut
circaecclesiam semper intentus ⁊Medita¬
batur adhuc inaetate puerili quod postea
deuotus impleuit: Sed cum edictum eẽt
a regibus ut ueteranorum filii admilitiã
scriberentur: prodente patre quifelicib:

Expanded text:
gitur Martinus Sabaria Pannoniarum oppido oriundus fuit, sed intra Italiam Ticini altus est, parentibus secundum saeculi dignitatem non infimis, gentilibus tamen. pater eius miles primum, post tribunus militum fuit. ipse armatam militiam m adulescentia secutus inter scolares alas sub rege Constantio, deinde sub Iuliano Caesare militauit: non tamen sponte, quia a - primis fere annis diuinam potius seruitutem sacra inlustris pueri spirauit infantia. nam cum esset annorum decem, inuitis parentibus ad ecclesiam confugit seque catechumenum fieri postulauit. mox mirum in modum totus in Dei opere conuersus, cum esset annorum duodecim, eremum concupiuit, fecissetque uotis satis, si aetatis infirmitas non obstitisset. animus tamen aut circa monasteria aut circa ecclesiam semper intentus meditabatur adhuc in aetate puerili, quod postea deuotus inpleuit. sed cum edictum esset a regibus, ut ueteranorum filii ad militiam scriberentur prodente patre, qui felicibus