comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
castris cęsiris ammaduertebat loci difficultatem & quia flumine sal¬
so intercludebatur non esse commissuꝵ cęsarem ut ĩ tanta loci dif¬
ficultate ad subsidium committendum se muteret. Ista fretus opimo¬
ne tertia uigilia profectus castellum oppugnare cepit ut laborantibus¬
succurreret. Hostri cum appropinquasset᷑ clamore repentino teloꝵ¬
ꝙ multitudine iactus facere ceperunt uti magnam ꝑtem hominum
uulneribus afficerent. Quo pacto cum ex castello repugnare cepissent ma¬
ioribusq castris cesaris nuntius esset ablatus cum tribus legionibus est
fecti complures capti. In quibus multi preterea armis exuti fugerunt
quor scuta sunt relata .lxxxͣ. insequenti luce. Arguetius exitalia
cum equitatu uenit. Issigna Saguntinoꝵ retulit.U. quę ab oppi¬
danis cepit. Suo loco ꝑterritus est qđ equites ex italia cum aspernate
ad cęsarem uenissent. Ea nocte pompeuis castra sua incendit & adcõ¬

Expanded text:
castris Caesaris, animadvertebat,22 et, quia flumine Salcastris Caesaris, animadvertebat,22 et, quia flumine Salso intercludebatur, non esse commissurum Caesarem ut in tanta loci difficultate ad subsidium mittendum se committeret.23 Ita fretus opinione tertia vigilia profectus castellum oppugnare coepit. Cum appropinquassent, clamore repentino telorumque multitudine iactus facere coeperunt, uti magnam partem hominum vulneribus adficerent. Quo peracto, cum ex castello repugnare coepissent maioribusque castris Caesari nuntius esset allatus, cum III legionibus est fecti, complures capti, in quibus duo centuriones:25 multi praeterea armis exuti fugerunt, quorum scuta sunt relata LXXX. § 10 Insequenti luce Arguetius ex Italia cum equitatu venit. Is signa Saguntinorum rettulit quinque, quae ab oppidanis cepit. Suo loco praeteritum est quod equites ex Italia cum Asprenate ad Caesarem venissent. Ea nocte Pompeius castra sua incendit et ad Cor
Abbreviated transcription (Latin):
nem. Hic etiam propter barbaroꝵ crebras excursiones omnia locaquę
sunt ab eppidis remota turribus & mumitionbus retinentur sieut ĩ africa
rudere non tegulis teguntur: Simulq in his habent specula & ꝓp¬
ter altitudinem late longeq prospiciunt. Item oppidanoꝵ magna
pars eius prouincię montibus fere munita & natura excellentibus
locis est constituta ut simul aditus ascensusq habeat difficiles. Ita ab
oppugnationibus natura loci distinentur: ut ciuitates hispanię nonfi¬
cile ab hostibus capiantur: quod in hoc contigie bello. Ham cum inter
ateguam & xcubim quę oppida supra sunt scripta pompeius tunc ha¬
buet castra constituta ĩ conspectu duoꝵ oppidoꝵ a suis castris circitẽ
milia passium.iiii. Eprumus est ex cellens natura qui appellatur castra
postumiana. Ibi presidii causa castellum cęsir habuit constitutum.
Et pompeuis qui eodem iugo tegebatur locinatura & remotus erit a

Expanded text:
nem. Hic etiam propter barbarorum crebras excursiones omnia loca quae nem. Hic etiam propter barbarorum crebras excursiones omnia loca quae sunt ab oppidis remota turribus et munitionibus retinentur, sicut in Africa, rudere, non tegulis teguntur; simulque in his habent speculas et propter altitudinem late longeque prospiciunt. Item oppidorum magna pars eius provinciae montibus fere munita et natura excellentibus locis est constituta, ut simul aditus ascensusque habeat difficiles. Ita ab oppugnationibus natura loci distinentur, ut civitates Hispaniae non facile ab hoste capiantur; id quod in hoc contigit bello. Nam cum inter Ateguam et Ucubim, quae oppida supra sunt scripta, Pompeius habuit castra constituta in conspectu duorum oppidorum, ab suis castris circiter milia passuum IIII grumus est excellens natura, qui appellatur Castra Postumiana: ibi praesidi causa castellum Caesar habuit constitutum. § 9 Quod Pompeius, quod eodem iugo tegebatur loci natura et remotum erat a
Abbreviated transcription (Latin):
montuosa e natura edita ad rem militarem. Quę planitie diuiduntur
salso flumine proximo ad teguam id flumen fit circiter pas .iiͦ. mił.
Ex ea regione oppidi ĩ montibus castra habuit posita. Pompeius in consse¬
ctu utroꝵq oppidoꝵ neq suis ausus est subsidio uenire. aquilas & sig
habuit posita. xiiiᷤ. legionis sed exquibus aliquid firmamenti se existima¬
bat habere. Duę fuerunt uernaculę quȩ a t rebonio transfugerant. Una
facta erat ex colonis qui fuerunt ĩ his regionibus. Quarta fuit afraniana
ex affrica quam secum adduxerat. Reliquę ex fugitiuis auxiliares cõ-¬
sistebant. Nam de leui armatura & equitatu longe & uirtute & nume¬
ro nostri erant suꝑiores Accedebat huc ut longuis duceret bellum pompe¬
ius quod loca sunt ędita & ad castroꝵ munitiones non parum idonea:
Nam fere totius ulterioris hissunię regio propter terrę fecunditatem ino¬

Expanded text:
montuosa et natura impedita ad rem militarem; quae planitie dividuntur, montuosa et natura impedita ad rem militarem; quae planitie dividuntur, Salso flumine, proxime tamen Ateguam ut flumen sit circiter passus duo milia. Ex ea regione oppidi in montibus castra habuit posita Pompeius in conspectu utrorumque oppidorum, neque suis ausus est subsidio venire. Aquilas et signa habuit XIII legionum; sed ex quibus aliquid firmamenti se existimabat habere duae fuerunt vernaculae, quae a Trebonio transfugerant; una facta ex colonis qui fuerunt in his regionibus; quarta fuit Afraniana ex Africa quam secum adduxerat; reliquae ex fugitivis auxiliariisve consistebant: nam de levi armatura et equitatu longe et virtute et numero nostri erant superiores. § 8 Accedebat hoc ut longius duceret bellum Pompeius, quod loca sunt edita et ad castrorum munitiones non parum idonea. Nam fere totius ulterioris Hispaniae regio propter terrae fecundidatem et non minus copiosam aquationem ino
Abbreviated transcription (Latin):
magnos. Ita firmissimum eius presidium ad teguam proficiscitur: Id
plura multosq lanistas retraxit & ad cordubam se recepit. Cęsar muni¬
tionibus anteꝗͣ oppugnaret brachia circunducere cępit. cui de pompeio
cum nuntius esset adductus eo die proficiscitur. Cuius in aduentum
presidii causa cęsar complura castella occupauit. partim subequitatu ꝑ
tim ubi pedestres copie in statione & in excubitu i castris presidio esse pos¬
sent. Nic ĩ aduentũ cęsaris incidit pompeio ut matutino tempore ne¬
bula esset crassissima. Iitiq illa obscuratione cum aliquot cohortibus
equitumq turmis circũducunt cęsaris equites & concidunt sic̃ ut uixĩ
ea cede pauci effugerent. In sequenti nocte castra sua incendit pompe¬
ius & tranfflumen salsum ꝑ conualles castra inter duo oppida ateguã
& ucubim ĩ monte constituit. Cȩsar ĩ munitionibus cȩterisq quȩ ad op¬

Expanded text:
magnos: ita firmissimum eius praesidium Ateguam proficiscitur. Id magnos: ita firmissimum eius praesidium Ateguam proficiscitur. Id plura multosque onustos retraxit et ad Cordubam se recepit. Caesar munitionibus Ateguam oppugnare et bracchia circumducere coepit. Cui de Pompeio cum nuntius esset allatus eo die proficisci,16 cuius in adventum praesidi causa Caesar complura castella occupasset, partim ubi equitatus, partim ubi pedestres copiae in statione et in excubitu castris praesidio esse possent, hic in adventu Pompei incidit ut matutino tempore nebula esset crassissima. Ita illa obscuratione cum aliquot cohortibus et equitum turmis circumcludunt Caesaris equites et concidunt, sic ut vix in ea caede pauci effugerent. § 7 Insequenti nocte castra sua incendit Pompeius et trans flumen Salsum per convallis castra inter duo oppida Ateguam et Ucubim in monte constituit. Caesar interim munitionibus ceterisque quae ad op
Abbreviated transcription (Latin):
aduersus oppidum ẽ regione pontis trabes ut supra scripsimus bipartito. Huc
cum pompeis cum sus copisuenisset ex aduerso pari ratione castra ponit.
Cęsarut eum ab oppido commeatuq excluderet brachium ad pontem
ducere cepit. pari idem conditione pompeius intra duces duos fit contẽ¬
tio uter priuis pontem occuparet. Ex qua contentione quotidiana mi¬
nuta pręlia fiebant ut modo hii non nunꝗͣ illi superiores discederent.
Quę rescum ad maiorem contentionem uenisset. abutrisq quo minus pugna
iniqua dum cupiduis locum student tenere propter pontem coangustabãt.
fluminis ripas ad propinquantes conãgustiti precipitabantur. Hi alteri al¬
terus nõ solum morti mortẽ ex aggeraebant sed tumulos tumulis ex equa
sarios in equum locum deducere: & primoquoꝗ tempore de bello decernẽ.
in ȩquum deduceret copis flumine transductis noctu iuibet ignessien

Expanded text:
adversum oppidum e regione pontis, ut supra scripsimus, tripertito.9 Huc adversum oppidum e regione pontis, ut supra scripsimus, tripertito.9 Huc cum Pompeius cum suis copiis venisset, ex adverso pari ratione castra ponit. Caesar, ut eum ab oppido commeatuque excluderet, bracchium ad pontem ducere coepit: pari idem condicione Pompeius facit. Hic inter duces duos fit contentio uter prius pontem occuparet; ex qua contentione cotidiana minuta proelia fiebant, ut modo hi, non numquam illi superiores discederent. Quae res cum ad maiorem contentionem venisset, ab utrisque comminus pugna inita, dum cupidius locum student tenere, propter pontem coagulabantur,10 fluminis ripas appropinquantes coangustati praecipitabantur. Hic alternis non solum morti mortem exaggerabant, sed tumulos tumulis exaequabsarios in aequum locum deducere et primo quoque tempore de bello decernere. § 6 xerat in aequum deduceret, copiis flumine traductis noctu iubet ignis fieri
Abbreviated transcription (Latin):
dubam contendit. Ex quo itinere loricatos uiros fortes cum equitatu
ante premisit. Qui simul ĩ conspectum oppidi sederunt non recipiuntur:
Hoc cordubensibus nequaꝗͣ poterat animaduerti. Ad propinquantibus ex
oppido pene magna multitudo ad equitatum concidendum cum exis¬
sent loricati ut supra seripsimus ex equis descenderunt & mignum prę¬
lium fecerunt. sic ut ex infinita hominum multitudine pauci ĩ oppidũ
se reciperent. Hoc timore adductus Sextus pompeius litteras fratri misit:
ut celeriter sibi fubsidio ueniret ne pruis Cęsir Cordubam caperet ꝗͣ ip̃e
illo uenisset. Itaq CN. Ula prope capta litteris fratris excitus cum copiis
ad cordubam iter facere cepit. Cęsar cum ad flumen betim uenisset neq
propter altitudinem fluminis transire posset lapidibus plęnos corbes dimĩ
sit. Ita insuꝑ ponte facto copias ad castra triꝑtito transduxit. Tenebãt

Expanded text:
dubam contendit, ex quo itinere loricatos viros fortis cum equitatu dubam contendit, ex quo itinere loricatos viros fortis cum equitatu ante praemisit. Qui simul in conspectum oppidi se dederunt, cum equis recipiuntur, hoc a Cordubensibus nequaquam poterat animadverti. Appropinquantibus ex oppido bene magna multitudo ad equitatum concidendum cum exissent, loricati, ut supra scripsimus, ex equis descenderunt et magnum proelium fecerunt, sic uti ex infinita hominum multitudine pauci in oppidum se reciperent. Hoc timore adductus Sex. Pompeius litteras fratri misit ut celeriter sibi subsidio veniret, ne prius Caesar Cordubam caperet quam ipse illo venisset. Itaque Cn. Pompeius Ulia prope capta litteris fratris excitus cum copiis ad Cordubam iter facere coepit. § 5 Caesar, cum ad flumen Baetim venisset neque propter altitudinem fluminis transire posset, lapidibus corbis plenos demisit: insuper ponit trabes; ita ponte facto copias ad castra tripertito traduxit. Tendebat
Abbreviated transcription (Latin):
tis ita obscuribatir ut uix proximum cognostere posset. Cinus ĩ cqͣ¬
modum summam utilitatem ip̃is prebebat. Itꝯ cum ad eum uenerũt
iubet binos equites incehere. & recta ꝑ aduersarioꝵ presidia adoppi¬
dum contendere. Medisq ex presidiis cum quereretur qui essent unꝰ
ex nostris respondit ut sileat uerbum facere. Nam id temporis conati
ad murum accedere ut oppidum caprant. Et partim tempestate impe¬
diti uigiles non poterant diligentiam prestare ꝑtim illo responso derẽ¬
rebantur. Cum ad portam appropinquasnt signo dato ab cppidanis
tes & pedites clamore fticto eruptionem ĩ aduersarioꝵ. castra fecerunt.
Sic illud factum cum inscientibus accidisset existimabant prope magna.
pars hominum qui ĩ his castris fuissent se prope captos esse. Hoc misso ad
Ullam presidio Cęfar ut pompeium ab ea oppugnatione deduceret ad cõ¬

Expanded text:
tis ita obscurabat ut vix proximum agnoscere possent. Cuius incomtis ita obscurabat ut vix proximum agnoscere possent. Cuius incommodum summam utilitatem ipsis praebebat. Ita cum ad eum locum venerunt, iubet binos equites conscendere, et recta per adversariorum praesidia ad oppidum contendunt. Mediisque eorum praesidiis cum essent, cum quaereretur qui essent, unus ex nostris respondit, ut sileat verbum facere: nam id temporis conari ad murum accedere, ut oppidum capiant; et partim tempestate impediti vigiles non poterant diligentiam praestare, partim illo responso deterrebantur. Cum ad portam appropinquassent, signo dato ab oppidanis runt, equites clamore facto eruptionem in adversariorum castra fecerunt. Sic in illo facto, cum inscientibus accidisset, existimabant prope magna pars hominum qui in his castris fuissent se prope captos esse. § 4 Hoc misso ad Uliam praesidio Caesar, ut Pompeium ab ea oppugnatione deduceret, ad Cor
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗͣ ipĩ opinati sunt approranquauit. neq ut ip̃e uoluit equitatum sibi
prȩsidio habeut. Enit ꝑ idem tempus Sextus pompeius frater quicũ
presidio. cordubam tenebat. quod euis prouincię caput esse extima¬
batur. Ip̃e. autem . cN. Pompeius adolescens. Ullam oppidum oppis¬
gnabat. & fere iam aliquot mensibus ibi detinebatur. Quo ex oppi¬
do cognito Cesaris aduentu legatum clam preter preficha .cN. pom¬
peiic esarem cum audissent petere ceperunt. ut sibi primo quoꝗ tem¬
pore subsidium mitteret. Cęsar eam ciuitatem omni tempore optime:
de populo.Ro. meritam esse stiens celeriter sex cohorres secunda ui¬
gilia ubet proficisti pariq equites numero. Quibis prefecit hominẽ
eius prouinciȩ notum & non parum scientem. L. Uiu̾ium patietũ.
Qui cum ad cxi. pompeii prȩsidia uenisset incidit idem temporis ut tẽ¬
pestate aduersa uebementiq ueno asflictaretur adituᷤ: uis tempesta¬

Expanded text:
quam ipsi opinati sunt appropinquavit neque, ut ipse voluit, equitatum sibi quam ipsi opinati sunt appropinquavit neque, ut ipse voluit, equitatum sibi praesidio habuit. § 3 Erat idem temporis Sex. Pompeius frater qui cum praesidio Cordubam tenebat, quod eius provinciae caput esse existimabatur; ipse autem Cn. Pompeius adulescens Uliam oppidum oppugnabat et fere iam aliquot mensibus ibi detinebatur. Quo ex oppido cognito Caesaris adventu legati clam praesidia Cn. Pompei Caesarem cum adissent, petere coeperunt uti sibi primo quoque tempore subsidium mitteret. Caesar — eam civitatem omni tempore optime de populo Romano meritam esse — celeriter sex cohortis secunda vigilia iubet proficisci, pari equites numero. Quibus praefecit hominem eius provinciae notum et non parum scientem, L. Vibium Paciaecum. Qui cum ad Cn. Pompei praesidia venisset, incidit idem temporis ut tempestate adversa vehementique vento adflictaretur; aditusque vis tempesta
Abbreviated transcription (Latin):
largitio fieret. Ita paucis cõmodis hoste hortato maiores augebantur
copiȩ. Ideoq crebris nuntiis in ytaliam missis ciuitates contrariȩ pompe¬
io auxilia sibi depostulabant.C. cȩsar dictator .iti. designatus dictator
iiĩ. multis item ante diebus coniectis. cum celeri festiratione ad bellum
conficiendum ĩ hispania conuenisset. legati cordubenses qui a. eN ꝑõ¬
peio discẽsserant cesari obuiam uenerunt. A quibus nuntiabatur noctũ¬
no tempore oppidum cordubam capi posse quod nec opmantibus
aduersariis eius proucię potitus esset.simulq quod tabellarĩ a. cN.
Pompeio dispositi omnibus locis essent qui certiorem . cti. pompeium
Quibus rebus adductus quos legatos exercitui ante prifecerat .o. ꝓc¬
dium .&.Q. fabium maximum de suo aduentu fecit certiores ut ꝗ
sibi equitatus qui ex prouincia fuisset presidio esseit. Ad quos celerius

Expanded text:
largitio fieret. Ita pacis commoda hoste orta: eo maiores augebantur largitio fieret. Ita pacis commoda hoste orta: eo maiores augebantur copiae. Hoc crebrius nuntiis in Italiam missis civitates contrariae Pompeio auxilia sibi depostulabant. § 2 C. Caesar dictator tertio, designatus dictator quarto multis ante iter rebus confectis cum celeri festinatione ad bellum conficiendum in Hispaniam cum venisset, legatique Cordubenses, qui a Cn. Pompeio discessissent, Caesari obviam venissent, a quibus nuntiabatur nocturno tempore oppidum Cordubam capi posse, quod nec opinantibus adversariis eius provinciae potitus esset, simulque quod tabellariis, qui a Cn. Pompeio dispositi omnibus locis essent, qui certiorem Cn. Pompeium Quibus rebus adductus quos legatos ante exercitui praefecerat Q. Pedium et Q. Fabium Maximum de suo adventu facit certiores, utque sibi equitatus qui ex provincia fuisset praesidio esset. Ad quos celerius
Abbreviated transcription (Latin):
bonaq paucoꝵ uendit. & ante chem .uiͦ. Rał. quintiłis naues con¬
stendit & a calaribus secundum terram prouectus duo de trigesimo
die ideo quod tempestatibus in portubus cohibebatur urbem romam
HAR MCE superato africa recepta ꝗ ex his
preliis cum adolestente.Ct. Pompeio profugisset
cum & ulterioris hispanie potitus esset dum
Cȩsar muneribus dandis in italia detineretur
quo facilius presidia contra compararet. Fõ¬
peius in fidem unius cuuisq ciuitatis confugẽ
cepit. Itaq partim precibus partim ui pene magna comparita ma¬
nu prouinciam uastare cepit. Quibus in rebus eiuitates non nulle sua:
sponte ailxilia mittebant. Item non nullę portas contra claudebant.
Ex quibis siqua oppida ui ceperat cum aliquis ex ea cuntate optime de
cri. Pompero meritus ciuis esset propter pecimię magnitudinem aliqua
ei inferebatur causa ut eo de medio sublato ex eius pecunia latronũ

Expanded text:
bonaque paucorum vendit et ante diem IIII Kal. Quint. navis conbonaque paucorum vendit et ante diem IIII Kal. Quint. navis conscendit et a Caralibus secundum terram provectus duodetricesimo die, ideo quod tempestatibus in portibus cohibebatur, ad urbem Romam harnace superato, Africa recepta, qui ex his proeliis cum adulescente Cn. Pompeio profugissent, cum . . . et ulterioris Hispaniae potitus esset, dum Caesar muneribus dandis in Italia detinetur, . . . quo facilius praesidia contra compararet, Pompeius in fidem uniuscuiusque civitatis confugere coepit.1 Ita partim precibus partim vi bene magna comparata manu provinciam vastare. Quibus in rebus non nullae civitates sua sponte auxilia mittebant, item non nullae portas contra cludebant. Ex quibus si qua oppida vi ceperat, cum aliquis ex ea civitate optime de Cn. Pompeio meritus civis esset, propter pecuniae magnitudinem alia qua ei inferebatur causa, ut eo de medio sublato ex eius pecunia latronum
Abbreviated transcription (Latin):
ibi cCrispo fulustio proconsule cum imperio relicto ip̃e Zama egressus
Uticim se recepit. Ibi honis uenditis coꝵ qui sub iuba petreioq ordi¬
tates bonaq eoꝵ ab omm iniuria rapinisq defendit. Leptitanos quoꝵ
suꝑioribus annis bona suba diripuerat. & ad senatum questi ꝑ legatos atq
arbitris a senati daitis sua receperant . XXX. centenis milibis ponderibus¬
olei in annos singulos mulctat. ideo quod initio ꝑ dissensionem prĩ¬
cipum societatem cum suba inierant. eamq armis militaribus ꝓͥecu¬
nia iuuerant. Thysdritanos propter bumilitatem ciuitatis certonu¬
mero frumenti mulctat. His rebus gestis ydibus sunĩ utice cdas¬
sem conscendit & post diem tertiumm calarim in Sardiniam ꝑuenit.
Ibi succitanos quod nasidium eiusq classem receperant. copissq ui¬
uerant sextertiis .c. mulcitit. & pro decimis octauas ꝑendere iubet

Expanded text:
ibi C. Sallustio pro consule cum imperio relicto ipse Zama egressus ibi C. Sallustio pro consule cum imperio relicto ipse Zama egressus Uticam se recepit. Ibi bonis venditis eorum qui sub Iuba Petreioque orditates bonaque eorum ab omni iniuria rapinisque defendit. Leptitanos, quorum superioribus annis bona Iuba diripuerat, et ad senatum questi per legatos atque arbitris a senatu datis sua receperant, XXX centenis milibus pondolei in annos singulos multat, ideo quod initio per dissensionem principum societatem cum Iuba inierant eumque armis, militibus, pecunia iuverant. Thysdritanos propter humilitatem civitatis certo numero frumenti multat. § 98 His rebus gestis Idibus Iun. Uticae classem conscendit et post diem tertium Caralis in Sardiniam pervenit. Ibi Sulcitanos, quod Nasidium eiusque classem receperant copiisque iuverant, HS C multat et pro decumis octavas pendere iubet
Abbreviated transcription (Latin):
tempore insidiis dispositis eos prima iure adortus pręter puuicos equites qui
ex primo agmine fugerant reliquos aut interfecit aut ĩ deditionem
ueis post diebus dissensione in exercitu orra faustus & a franius interficiũt.
Tompeie cum fausti liberis. in columitatem suaq omnia concessit. Scipio
interim cum Damisippo & Torquato a pletorio rustiano nauibus lõgis
diu multumq iactati cum hispaniam peterent ad hipponem regium
deferuntur. ubi classis.p. Sitii ad id tempus erat aqua pauei ora ab am¬
plioribus circunuenta nauigia deprimuntur ibiq Scipio cum quos pau¬
lo ante nominaui interiit. Cesar interim. zamę auctione regia facta
bonisq eorum uenditis qui ciues romani contra populum. Ro. arma tu¬
lerant premissq Zamensibus qui de rege excludendo consilium ceperat
tributis uectigalibusq regiis in rogatis ex regnoq prouincia facta atq

Expanded text:
r nocturno tempore insidiis dispositis cum prima luce adortus praeter paucos equites, qui r nocturno tempore insidiis dispositis cum prima luce adortus praeter paucos equites, qui ex primo agmine fugerant, reliquos aut interfecit aut in deditionem is post diebus dissensione in exercitu orta Faustus et Afranius interficiuntur; Pompeiae cum Fausti liberis Caesar incolumitatem suaque omnia concessit. § 96 Scipio interim cum Damasippo et Torquato et Plaetorio Rustiano navibus longis diu multumque iactati, cum Hispaniam peterent, ad Hipponem regium deferuntur, ubi classis P. Sitti id temporis erat. A qua pauciora ab amplioribus circumventa navigia deprimuntur, ibique Scipio cum illis quos paulo ante nominavi interiit. § 97 Caesar interim Zamae auctione regia facta bonisque eorum venditis qui cives Romani contra populum Romanum arma tulerant praemiisque Zamensibus, qui de rege excludendo consilium ceperant, tributis vectigalibusque regiis locatis ex regnoque provincia facta atque
Abbreviated transcription (Latin):
sarem sine monti receptum de tanto exercitu reliquias esst nullas. que sibi
siisq liberis prodessent. a canmnio proconsilequi eum obsidebat fide ex¬
ceptã seq & sua onmnia & oppidum proconsuli tradit. Rex interim ab
omnibus ciuitatibus exclusus desperata salute eum iam conatus esset cũ
petreio. ut ꝑ uirtutem interfecti esse uiderentur ferro inter se depugnãt
atq firmior imbecilliorem Iuba petreium facile ferrom consumpsit. De¬
inde ip̃e sibi cum conaretur gladio traicere pectus nec posset precib
a seruo suo impetrauit ut se interficeret idq obtinuit. P. Sitius interim
pulso exercitu Saburre prefecti iubę ipsoq interfecto cum iter cum
paucis ꝑ Mauritaniam ad cęfirem faiceret forte meidit ĩ faustum afra¬
niumq qui eam manum habebant qua uticam diripuerant. iterq in
hispaniam intendebant & erant numero circiter. M .d. Itaq nocturno

Expanded text:
sarem sine mora receptum, de tanto exercitu reliquias esse nullas, ipse sibi sarem sine mora receptum, de tanto exercitu reliquias esse nullas, ipse sibi suisque liberis a Caninio pro consule, qui eum obsidebat, fide accepta seque et sua omnia et oppidum proconsuli tradit. § 94 Rex interim ab omnibus civitatibus exclusus, desperata salute, cum iam cenatus esset cum Petreio, ut per virtutem interfecti esse viderentur, ferro inter se depugnant atque firmiorem imbecilliorem Iuba Petreium facile ferro consumpsit. Deinde ipse sibi cum conaretur gladio traicere pectus nec posset, precibus a servo suo impetravit ut se interficeret idque obtinuit. § 95 P. Sittius interim pulso exercitu Saburrae, praefecti Iubae, ipsoque interfecto cum iter cum paucis per Mauretaniam ad Caesarem faceret, forte incidit in Faustum Afraniumque, qui eam manum habebant qua Uticam diripuerant iterque in Hispaniam intendebant et erant numero circiter mille. Itaque celerite
Abbreviated transcription (Latin):
ut sibi ignoscat. Quibus supplicibus uenia data zamam ꝑueniunt. Ni¬
more interim ꝑlato de eius lenitate clementiaq prope modum omnes
regni equites Zamam ꝑueniunt ad cęsarem ab ęoq sunt metu periculoq
liberati. Dum hȩc utrobiq fiunt. Considius qui thystre cum familia sua
gladiatoria minu getulisq preerat cognita cede suoꝵ Domitiiq & legio¬
num aduenti perterritus desperata salute oppidum deserit seq clam cum
paucis barbaris pecumia omistis subduxit atq in regnum fugere conten¬
dit. Quem gętuli sui comites in itinere prede cupidi concidunt. seq in
quascunq potuere partes conferunt. Cum interim Urgilius postꝗͣ terra
mariq clausus se nihil proficere intellexit suosq interfẽctos aut fugatos .M.
Catonem Utice sibi ip̃i manus intulisse. regem uagum a suisq desertum
ab omnibus aspernari Saburram. eiusq copias a Sitio esse deletas. Utice le¬

Expanded text:
ut sibi ignoscat. Quibus supplicibus venia data Zamam pervenit. Ruut sibi ignoscat. Quibus supplicibus venia data Zamam pervenit. Rumore interim perlato de eius lenitate clementiaque propemodum omnes regni equites Zamam perveniunt ad Caesarem ab eoque sunt metu periculoque liberati. § 93 Dum haec utrobique geruntur, Considius, qui Thysdrae cum familia sua, gladiatoria manu Gaetulisque praeerat, cognita caede suorum Domitique et legionum adventu perterritus desperata salute oppidum deserit seque clam cum paucis barbaris pecunia onustus subducit atque in regnum fugere contendit. Quem Gaetuli, sui comites, in itinere praedae cupidi concidunt seque in quascumque potuere partis conferunt. C. interim Vergilius, postquam terra marique clausus se nihil proficere intellexit suosque interfectos aut fugatos, M. Catonem Uticae sibi ipsum manus attulisse, regem vagum ab suisque desertum ab omnibus aspernari. Saburram eiusque copias ab Sittio esse deletas, Uticae Cae
Abbreviated transcription (Latin):
set uti se ad suos deos penatesq admuterent ubi eos ꝑstare in sententia
ammaduertit necminis nec pręcibus suis moueri quo magis se reciperẽt:
tertio petit abcis ut sibi coniuges liberosq redderent ut secum eos trã¬
sportaret. fostꝗͣ sibi mhil omnino oppidanos respomnsi redesere animad¬
uertit milla re ab his impetrata: a Zana discessit adq aduillam suam
cum.M.fetreio paucisq equitibus se confert. Zamenses interim legatos
de his rebus ad cęfarem Uticam mittunt petuntq ab eo uti anteꝗͣ rex ma¬
num colligeret se seq oppugnaret sibi auxilium muteret. se tamen paritos
esse sibi quo aduita suppereret oppidumq ei reseruare. legatos colluidi¬
tos cesar domum iubet antecedere ac suum aduentum prenuntiare: Ip̃e
postero die. Utica egressus cum equitatu ĩ regnum ire contendit. Interim
in itinere ex regus copis duces complures adcȩsarem ueniunt orantq

Expanded text:
set uti se ad suos deos penates admitterent, ubi eos perstare in sententia set uti se ad suos deos penates admitterent, ubi eos perstare in sententia animadvertit nec minis nec precibus suis moveri quo magis se reciperent, tertio petit ab eis ut sibi coniuges liberosque redderent ut secum eos asportaret. Postquam sibi nihil omnino oppidanos responsi reddere animadvertit, nulla re ab his impetrata ab Zama discedit atque ad villam suam se cum M. Petreio paucisque equitibus confert. § 92 Zamenses interim legatos de his rebus ad Caesarem Uticam mittunt petuntque ab eo uti antequam rex manum colligeret seseque oppugnaret sibi auxilium mitteret: se tamen paratos esse, sibi quoad vita suppeteret, oppidum seque ei reservare. Legatos collaudatos Caesar domum iubet antecedere ac suum adventum praenuntiare. Ipse postero die Utica egressus cum equitatu in regnum ire contendit. Interim in itinere ex regiis copiis duces complures ad Caesarem veniunt orantque
Abbreviated transcription (Latin):
treio interdiu ĩ uillis latitando tandem nocturnis itineribus confe¬
ctis in regnum puenit. atq ad oppidum zama ubi ipe ciomiciliũ
conuiges liberosq habebat quo ex cuncto regno omnem pecuniam
carissimasq res comportauenit quedqꝗ in itio bello operibus maxi¬
mis mumerat accecht. Quem antea oppidani rumore exoptato
de cesoris uictorii audito ob has causos oppido prohibuerunt. quod
bello contra populum Ro. suscepto in oppido zame lignis congestis
maximam ĩ medio foro peram construxerat/ ut si for te bello esset
superistus omnibus rebus eocdaceruatis. deinde ciuibus cunctis interfectis
codemq proiectis ione subito tum demum se ip̃e desuꝑ interficeret tum
coniugibus ciuuibus cunctaq gaxa regia cremaretur. Postquam iuba
ante poritis diu multumq primo minis pro imperio egisset cum Za¬
mensibus. deinde cum se parum proficere intellexisset precibusq oras¬

Expanded text:
treio interdiu in villis latitando tandem nocturnis itineribus confetreio interdiu in villis latitando tandem nocturnis itineribus confectis in regnum pervenit atque ad oppidum Zamam, ubi ipse domicilium, coniuges liberos habebat, quo ex cuncto regno omnem pecuniam carissimasque res comportaverat quodque inito bello operibus maximis muniverat, accedit. Quem antea oppidani rumore exoptato de Caesaris victoria audito ob has causas oppido prohibuerunt, quod bello contra populum Romanum suscepto in oppido Zamae lignis congestis maximam in medio foro pyram construxerat ut, si forte bello foret superatus, omnibus rebus eo coacervatis, dein civibus cunctis interfectis eodemque proiectis igne subiecto tum demum se ipse insuper interficeret atque una cum liberis, coniugibus, civibus cunctaque gaza regia cremaretur. Postquam Iuba ante portas diu multumque primo minis pro imperio egisset cum Zamensibus, dein cum se parum proficere intellexisset precibus oras
Abbreviated transcription (Latin):
sestudio egit. Cuies autem romanos negofiatores & eosqui inter. ccc.
pecumas contulerant Uaroni & scipioni multis uerbis accusatos & de
eorum seeleribeis iongiore habita oratione ad extremum ut sine me¬
tu prodirent edicit se eisdum taxat uitam concessurum bona qui¬
dem eorum uenditurum ita tamen ut qui corum bona sua redemis¬
set se bonoꝵ uenditionem indicturum & pecuniam mulcte nomĩt
relaturum: ut in columitatem retinere posset. Quibus metu ex an¬
guibus deq uita ex suo merito desperantibris subito ohlata salute li¬
bentes cupideq conditionem acceperunt petierunt q a cęsare ut uni¬
uersis .ccc. uno nomine pecumam imperaret. Itaq bismiles sex tertis
his impositis ut ꝑ triennium pensionem populo .ro. soluerent. nullo
eorum recusante. ft so eadem die damnatos predicantes lȩti gratias
agunt cęsari. Rex interua iuba ut ex pręlio fugeret una cum pe¬

Expanded text:
se studio egit, civis autem Romanos negotiatores et eos qui inter CCC se studio egit, civis autem Romanos negotiatores et eos qui inter CCC pecunias contulerant Varo et Scipioni multis verbis accusat et de eorum sceleribus longiore habita oratione ad extremum ut sine metu prodirent edicit: se eis dumtaxat vitam concessurum; bona quidem eorum se venditurum, ita tamen, qui eorum ipse sua bona redemisset, se bonorum venditionem inducturum et pecuniam multae nomine relaturum, ut incolumitatem retinere posset. Quibus metu exsanguibus de vitaque ex suo promerito desperantibus subito oblata salute libentes cupidique condicionem acceperunt petieruntque a Caesare ut universis CCC uno nomine pecuniam imperaret. Itaque bis milies sestertio his imposito, ut per triennium sex pensionibus populo Romano solverent, nullo eorum recusante ac se eo demum die natos praedicantes laeti gratias agunt Caesari. § 91 Rex interim Iuba, ut ex proelio fugerat, una cum Pe
Abbreviated transcription (Latin):
stodias ponit. Cȩsariterim a thapso progressus Uz etam ꝑuenit ubi
Scipio magnum frumenti numerum: armor teloꝵ ceterarumq
rerum cum paruo pręsidio habuerat. His adueniens potitur De¬
inde ad Rumentum ꝑuenit quo cum sine mora introisset. armis
frumento pecumaq considenta . &: ligairio.C. considifilio ꝗ tum
ibi fuerat uitam concessit. Deinde eadem die a Rumento egressus
humello regulo cum legione ibi relicto Uticam ire contendit. Cui
in itinere fit obuiuis. L.cęsar & subito se ad diadema proiecit uitam¬
& instituto concessit. Item cetine ceteio petreio .l. celle patri& fi¬
lio .M. appio.M. aquino catonis filio Damasippiq liberis ex sua cõsue¬
tudine tribuit circiterq noctem iummibus accensis uticam ꝑuenitatq
extrai oppidum ea nocte mansit. Postero die mane oppidum ĩtroiit
contioneq aduorata. Uticenses incolas cohoriatus gratias pro coꝵ ẽga

Expanded text:
stodias ponit. § 89 Caesar interim ab Thapso progressus Ussetam pervenit, ubi stodias ponit. § 89 Caesar interim ab Thapso progressus Ussetam pervenit, ubi Scipio magnum frumenti numerum, armorum, telorum ceterarumque rerum cum parvo praesidio habuerat. Id adveniens potitur, deinde Hadrumetum pervenit. Quo cum sine mora introisset, armis, frumento pecuniaque considerata Q. Ligario, C. Considio filio, qui tum ibi fuerant, vitam concessit. Deinde eodem die Hadrumeto egressus Livineio Regulo cum legione ibi relicto Uticam ire contendit. Cui in itinere fit obvius L. Caesar et subito se ad genua proiecit vitamua et pro instituto concessit, item Caecinae, C. Ateio, P. Atrio, L. Cellae patri et filio, M. Eppio, M. Aquino, Catonis filio Damasippique liberis ex sua consuetudine tribuit circiterque luminibus accensis Uticam pervenit atque extra oppidum ea nocte mansit. § 90 Postero die mane in oppidum introiit contioneque advocata Uticensis incolas cohortatus gratias pro eorum erga
Abbreviated transcription (Latin):
ne quo superiore tempore usus fuerat cum dormitum isset ferrum
intro clam ĩ cubiculum tulit. atq ita se traiecit. Qui dum anima
non dum expiata concidisset. impetuq facto ĩ cubiculum ex suspi¬
tione medicus familiaresq continere atq uulnus obligare cepissent:
Ipse suis manibus crudelissime deuellie ꝗtq animo pñti se interimit.
Quem Uticenses quãꝗͣ oderant ꝑtium gratia tamen propter eius sin¬
gularem imegritarem & quod dissimillimis reliquorum ducum fue¬
rat. qđq Uticam mirificis operibus munierat turresq auxenit se¬
pultura afficiunt. Quo interfesto. L. Cęsar ut aliquid sibi ex ea re
auxilium pararet conuocato populo cont̾ione habita cohortatur om̃s
ut portȩ aperirentur se in .c. cesaris clementia magnam spem hrẽ.
Itaq portis parefactis Utica egressus Cȩsari imꝑatori obinam proficisei¬
cur. Messala ut erat imꝑatum. Uticam ꝑuenit. omnibusq portis cu¬

Expanded text:
ne quo superiore tempore usus faciebat, cum dormitum isset, ferrum ne quo superiore tempore usus faciebat, cum dormitum isset, ferrum intro clam in cubiculum tulit atque ita se traiecit. Qui dum anima nondum exspirata concidisset, et impetu facto in cubiculum ex suspicione medicus familiaresque continere atque vulnus obligare coepissent, ipse suis manibus vulnus crudelissime divellit atque animo praesenti se interemit. Quem Uticenses quamquam oderant partium gratia, tamen propter eius singularem integritatem, et quod dissimillimus reliquorum ducum fuerat quodque Uticam mirificis operibus muniverat turrisque auxerat, sepultura adficiunt. Quo interfecto L. Caesar ut aliquid sibi ex ea re auxili pararet convocato populo contione habita cohortatur omnis ut portae aperirentur: se in C. Caesaris clementia magnam spem habere. Itaque portis patefactis Utica egressus Caesari imperatori obviam proficiscitur. Messalla, ut erat imperatum, Uticam pervenit omnibusque portis cu
Abbreviated transcription (Latin):
runt. domosq eoꝵ expugnauerunt ac diripuerunt. Quibus cũ cato
rapinaq desisterent & quid sibi uellent sciret sedandȩ eorum im¬
portunitatis gratia singulos diuisit. Idem Sylla faustus fecit ac
de sua pecunia largitus est. unaq cum his ab Utica proficiscitur
atq in regnum ire contendit. Complures interim ex fuga uticã
proueniunt. Quos omnes cato conuocatos una cum trecentis qui
pecuniam scipioni ad bellum faciendum contulerant hortatur ut
seruitia manumittant oppidumq defenderent. Quorum cum ꝑtẽ
assentire ꝑtem amium mentemq ꝑterritam atq in fugam desti¬
natam habere intellexisset. ampliusde ea re agere desticit. nauesꝗ
his attribuit ut ĩ quascũq partes uellent proficiscerentur. Ip̃e omni¬
bus rebus diligentissime constitutis liberis suis. L. cęsari qui tum ibi
pro quęstore fuerat commendatis & sine suspicione uultu acq sermo¬

Expanded text:
runt domosque eorum expugnaverunt ac diripuerunt. Quibus cum Cato runt domosque eorum expugnaverunt ac diripuerunt. Quibus cum Cato rapinisque desisterent et quid sibi vellent sciret, sedandae eorum importunitatis gratia singulis C divisit. Idem Sulla Faustus fecit ac de sua pecunia largitus est unaque cum his ab Utica proficiscitur atque in regnum ire intendit. § 88 Complures interim ex fuga Uticam perveniunt. Quos omnis Cato convocatos una cum CCC, qui pecuniam Scipioni ad bellum faciendum contulerant, hortatur uti servitia manumitterent oppidumque defenderent. Quorum cum partem assentire, partem animum mentemque perterritam atque in fugam destinatam habere intellexisset, amplius de ea re agere destitit navisque his attribuit, ut in quas quisque partis vellet proficisceretur. Ipse omnibus rebus diligentissime constitutis, liberis suis L. Caesari, qui tum ei pro quaestore faciebat, commendatis, et sine suspicione, vultu atque sermo
Abbreviated transcription (Latin):
coaceruatis omnibusq rebus eoꝵ congestis ignem subiciunt atq eius¬
dem oppidi incolas cuiuscũq generis etatis q uiuos constrictosq ĩ flãmã
conicumt atq ita acerbissimo afficiunt supplicio. Deinde protinus uti¬
cam ꝑueniunt. Superiore tempore. M. Cato quod uticensibis propter
beneficium legis iulianę parum ĩ suis partibus presidis esse existima¬
uerat plebem mermem oppido erecerat. & ante portam bellicam castris
fossaq paruula dum taxat mumierat. ibiq custodiis circundatis habi¬
ta re coegerat. Senatum autem oppidi custodia tenebat. Eorum castꝰ
fciuisse sciebunt ut eis interfectis ex eorum ꝑmitie dolorem suum ulei¬
scerentur. Uticenses animo addito ex uictorii cęsaris lapidibus fusti¬
busq equites repulerunt. Itaq postea ꝙͣ castris non potuerunt potiri
Uticam se in oppidum coniecerant. atq ibi multos Uticenses interfece¬

Expanded text:
coacervatis omnibusque rebus eorum congestis ignem subiciunt atque eiuscoacervatis omnibusque rebus eorum congestis ignem subiciunt atque eius oppidi incolas cuiusque generis aetatisque vivos constrictosque in flammam coiciunt atque ita acerbissimo adficiunt supplicio; deinde protinus Uticam perveniunt. Superiore tempore M. Cato, quod in Uticensibus propter beneficium legis Iuliae parum suis partibus praesidi esse existimaverat, plebem inermem oppido eiecerat et ante portam bellicam castris fossaque parvula dumtaxat muniverat ibique custodiis circumdatis habitare coegerat; senatum autem oppidi custodia coeperunt, visse sciebant, ut eis interfectis eorum pernicie dolorem suum ulciscerentur. Uticenses animo addito ex Caesaris victoria lapidibus fustibusque equites reppulerunt. Itaque posita quam castra non potuerant potiri, Uticam se in oppidum coniecerunt atque ibi multos Uticensis interfece
Abbreviated transcription (Latin):
consilio si posset Uirgiluis quiq cum eo obsidebantur rei male gestę
suorum indicio ac ꝑtinacia deduci. Deinde ip̃e Uirgilium appella¬
uit inuitauitq ad deditionem suamq lenitatem & clementiam com¬
memorauit. Quem postꝗ̃ animaduertit responsum sibi non dare ab
oppido discossit. Postero die diuuina re facta contione aduocata ĩ
conspectu oppidanoꝵ milites collaudat. totumq exercitum uetera¬
num donauit. premia forussimo cuiq ac bene meritis pro suo gestu
tribuit. ac statim inde digressus . T. Rebalo proconsule cum tribus
siduis prcerat ad obsidendum relictis . M. Messila. Uticam ante pręmis¬
so cum equitatu ip̃e: eodem facere contendit. Equites interim Scipio¬
nis qui ex prelio fugeraint cum uticum uersus iter facerent ꝑueniũt
ad oppidum paracle. Ubi cum ab incolis non reciperentur ideo quod
fama de uictoria cesiris procurrisset ui oppido poniti ĩ medio foro liges

Expanded text:
consilio, si posset Vergilius quique cum eo obsidebantur rei male gestae consilio, si posset Vergilius quique cum eo obsidebantur rei male gestae suorum indicio a pertinacia deduci. Deinde ipse Vergilium appellavit invitavitque ad deditionem suamque lenitatem et clementiam commemoravit. Quem postquam animadvertit responsum sibi non dare, ab oppido discessit. Postero die divina re facta contione advocata in conspectu oppidanorum milites collaudat totumque exercitum veteranorum donavit, praemia fortissimo cuique ac bene merenti pro suggestu tribuit, ac statim inde digressus Rebilo pro consule cum III adsidius praeerat, ad obsidendum relictis, M. Messalla Uticam ante praemisso cum equitatu ipse eodem iter facere contendit. § 87 Equites interim Scipionis qui ex proelio fugerant, cum Uticam versus iter facerent, perveniunt ad oppidum Paradae. Ubi cum ab incolis non reciperentur, ideo quod fama de victoria Caesaris praecucurrisset, vi oppido potiti in medio foro lignis
Abbreviated transcription (Latin):
hosti non poterant adduci sed etiam ex fuo exercitu illustres urbanos
quos actores appellabant complures aut uulnerauerunt aut interfecerĩ
pompeuis R ufus brachium gladio ꝑculsus nisi celeriter ad cęsarem ac¬
prelio se receperunt ne a militibus qui ex tanta uictoria licentiam
sibi assumpsissent ĩ moderate peccandi impunitatis propier maximas
res gestas impune quoq intersicerentur: liaq hi omnes Scipnonis milices
cum fidem cęsaris implorarent inspectante ip̃o cęsare & a militibus de¬
precante uti cis parcerent adunum sunt interfecti. Cęsar trinis castris
pontus occisisq hostium decem milibus fugatisq compluribus se recepit
L. militibus amissis paueis sauciis. in castra ac statim ex itinere ante op¬
pidum iapsum conslicit elefintosq lxiiiᵒʳ. ornatos armarosq cũ turrib
ornamentisq capit. Captos ante oppidum instructos constituit. Id hoc

Expanded text:
hosti non poterant adduci sed etiam ex suo exercitu inlustris urbanos, hosti non poterant adduci sed etiam ex suo exercitu inlustris urbanos, quos auctores appellabant, compluris aut vulnerarunt aut interfecerunt; ilite interiit; item Pompeius Rufus bracchium gladio percussus, nisi celeriter ad Caesarem ace perterriti ex proelio se receperunt, ne a militibus, qui ex tanta victoria licentiam sibi assumpsissent immoderate peccandi impunitatis spe propter maximas res gestas, ipsi quoque interficerentur. Itaque ei omnes Scipionis milites cum fidem Caesaris implorarent, inspectante ipso Caesare et a militibus deprecante eis uti parcerent, ad unum sunt interfecti. § 86 Caesar trinis castris potitus occisisque hostium X milibus fugatisque compluribus se recepit L militibus amissis, paucis sauciis in castra ac statim ex itinere ante oppidum Thapsum constitit elephantosque LXIIII ornatos armatosque cum turribus ornamentisque capit, captos ante oppidum instructos constituit, id hoc
Abbreviated transcription (Latin):
ingressi terram petebant. Qui a serins puerisq qui in custris erant la¬
pidibus pilisq prohibiti terram attingere rursus se in oppicdum rece¬
perunt. Interim Scipionis copiss prostratis passimq toto campo fugien¬
tibus confestim Cȩsaris legiones consequi sparunq se non cdare collige¬
di. Qui postꝗͣ adea castra quę patebant ꝑfugerunt ut resecus ca¬
stris rursus se se defenderene ducem aliquem requisiuerunt quem ressn¬
cerent cuiꝰq auctoritate imperioq rem gererent. Qui postꝙͣ animad¬
uerterunt neminem ibi esse pręsidio protinus armis abiectis in regia
castra fugere contendunt. Quo postꝗ̃ peruenerunt ea ip̃i a lulianis tene¬
ri uident. Desperata salute in quodam colle consistunt atq armis dimis¬
sis salutatiomem imnore militari faciunt. Quibus miseriis ea resparuo fuit¬
presidio. Nanq milites ueterami ira & dolore incensi non modo ut ꝑcerẽt

Expanded text:
ingressi terram petebant. Qui a servitiis puerisque qui in castris erant laingressi terram petebant. Qui a servitiis puerisque qui in castris erant lapidibus pilisque prohibiti terram attingere rursus se in oppidum receperunt. Interim Scipionis copiis prostratis passimque toto campo fugientibus confestim Caesaris legiones consequi spatiumque se non dare colligendi. Qui postquam ad ea castra quae petebant perfugerunt, ut refecti castris rursus sese defenderent ducemque aliquem requirerent, quem respicerent, cuius auctoritate imperioque rem gererent: — qui postquam animadverterunt neminem ibi esse praesidio, protinus armis abiectis in regia castra fugere contendunt. Quo postquam pervenerunt, ea quoque ab Iulianis teneri vident. Desperata salute in quodam colle consistunt atque armis demissis salutationem more militari faciunt. Quibus miseris ea res parvo praesidio fuit. Namque milites veterani ira et dolore incensi non modo ut parcerent
Abbreviated transcription (Latin):
uulnere ictus & dolore concitatus ĩ lixam ĩermem impetum fecissit
eumq sub pede subditum geni ĩ mxus pondere suo promoseide ere¬
cta uibrantiq stridore maxiino pręmeret atq enecaret miles bic nõ
potuit pati quin se armatis bestiȩ offerret.Quem postꝗ̃ elephansad se
teio infesto uenire animaduertit relicto cadauere militem promoserde
circundat atq ĩ sublime extollit. Armatus qui in eiusmodi periculo cõ¬
stanter agendum sibi uideret gladio promoscidem quo erat accintus
cedere quantum uiribus potenit nõ destitit. Quo dolore adductus elefas
milite abiecto maximo cum stridore cursuq conuersus ad reliquasbe¬
stias se recepit. Interim tabso qui erant pręsidio ex oppido eruptionem
porta maritima faciunt & siue ut suis subsidio occurrerent siue ut op¬
pido deserto fuga salutem sibi pararent. Atq itti ꝑ mare umbilici fine

Expanded text:
vulnere ictus et dolore concitatus in lixam inermem impetum fecisset vulnere ictus et dolore concitatus in lixam inermem impetum fecisset eumque sub pede subditum dein genu innixus pondere suo proboscide erecta vibrantique stridore maximo premeret atque enecaret, miles hic non potuit pati quin se armatus bestiae offerret. Quem postquam elephas ad se telo infesto venire animadvertit, reliquo cadavere militem proboscide circumdat atque in sublime extollit. Armatus, qui in eiusmodi periculo constanter agendum sibi videret, gladio proboscidem qua erat circumdatus caedere quantum viribus poterat non destitit. Quo dolore adductus elephas milite abiecto maximo cum stridore cursuque conversus ad reliquas bestias se recepit. § 85 Interim Thapso qui erant praesidio ex oppido eruptionem porta maritima faciunt et, sive ut suis subsidio occurrerent, sive ut oppido deserto fuga salutem sibi parerent, egrediuntur atque ita per mare umbilici fine
Abbreviated transcription (Latin):
sterent uiq continerent milites ne in iussu imperitoris cõcurrirẽt ne
quicꝗͣ profecerunt quod postꝗͣ cęsar intellexit incitatis militum ani¬
mis resisti nullo modo posse. Signo felicittins dito equo admisso in bo¬
stem contra principem ire contendit. A dextro interim cornu fundito¬
res sagipͣtariiq concitata tela in elephantos frequenter inicͥiunt. Quo
uertere & suos post se frequertes stipatosq proterere & in portas semi¬
fractas ruere contendunt. Idem mauri equites qui in eodem corni¬
cum elephanis erant presidio deserti principesq fugiunt. Ita celeritẽ
bestis cireuitis legiones uallo hostium sunt potitę. & paucis acriter repu¬
gnantibus interfecasq reliqui concitati in castra unde pridie erant
egressi corfugiunt. Non uidetur esse pretermittendum de uirtute mi¬
litis ueterani quinte legionis. Nam cum in sinstro cornu elephans

Expanded text:
sterent vique continerent milites, ne iniussu imperatoris concurrerent, nec sterent vique continerent milites, ne iniussu imperatoris concurrerent, nec quicquam proficerent. § 83 Quod postquam Caesar intellexit incitatis militum animis resisti nullo modo posse, signo Felicitatis dato equo admisso in hostem contra principes ire contendit. A dextro interim cornu funditores sagittariique concita tela in elephantos frequentes iniciunt. Quo  sese convertere et suos post se frequentis stipatosque proterere et in portas valli semifactas ruere contendunt. Item Mauri equites, qui in eodem cornu elephantis erant, praesidio deserti principes fugiunt. Ita celeriter bestiis circumitis legiones vallo hostium sunt potitae, et paucis acriter repugnantibus interfectisque reliqui concitati in castra unde pridie erant egressi confugiunt. § 84 Non videtur esse praetermittendum de virtute militis veterani V. legionis. Nam cum in sinistro cornu elephas