comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
prouinciȩ pollicetur. Ad hos omnes casus prouisa erant prȩ¬
sidia cohortium duarum & uiginti: quȩ ex ipsa prouin¬
cia a .l. Cȩsare legato ad omnes partes opponebantur.
Heluetii sua sponte cum finitimis prelio congressi pelluntur.
& C. Ualerio domotauro gabini filio principe ciuitatis: cõ¬
pluribusq aliis interfectis intra oppida ac muros compellũ¬
tur. Allobroges crebris ad rhodanum dispositis presidiis
magna tum cura ac diligentia suos fines tuentur. Cȩsar
qđ hostes equitatu superiores esse intelligebat: & interclu-¬
sis omnibus itineribus: nulla re ex prouincia atq italia
subleuari poterat. trans rhenum in germaniam mittit ad eaᷤᷤ
ciuitates. quas superioribus annis paccauerat. ȩquitesq ab uis
arcessit. & leius armaturȩ pedites: qui inter eos preliari con¬
suerant. Forum aduentu qđ minus idoneis ȩqui utebantur
a tribunis militum reliquisq equitibus romanis atq euocatiᷤᷤ

Expanded text:
provinciae pollicetur. Ad hos omnes casus provisa erant praeprovinciae pollicetur. Ad hos omnes casus provisa erant praesidia cohortium duarum et viginti, quae ex ipsa provincia ab Lucio Caesare legato ad omnes partes opponebantur. Helvii sua sponte cum finitimis proelio congressi pelluntur et Gaio Valerio Donnotauro, Caburi filio, principe civitatis, compluribusque aliis interfectis intra oppida ac muros compelluntur. Allobroges crebris ad Rhodanum dispositis praesidiis magna cum cura et diligentia suos fines tuentur. Caesar, quod hostes equitatu superiores esse intellegebat et interclusis omnibus itineribus nulla re ex provincia atque Italia sublevari poterat, trans Rhenum in Germaniam mittit ad eas civitates quas superioribus annis pacaverat, equitesque ab his arcessit et levis armaturae pedites, qui inter eos proeliari consuerant. Eorum adventu, quod minus idoneis equis utebantur, a tribunis militum reliquisque equitibus Romanis atque evocatis
Abbreviated transcription (Latin):
tatu quem antea habuerat se fore contentum dicit. neq fortu¬
nam temptaturum aut in acie dimicaturum: sed quoniam ⁊¬
habundet ȩquitatu perfacile esse factu frumentationibus
pabulationibusq romanos prohibere: ȩquo modo animo sua
ipsi frumenta corrumpant: edificiaq incendãt: qua rei fami¬
liaris iactura perpetuum imperium libertatemq insequi ui-¬
deantur. His constitutis rebus heduis. segusianisq qui sunt
finitimi ei prouinciȩ. x. peditum imperat. huc addit eꝗtes
octingentos: iis preficit fratrem Eporedorigis bellumq infer-¬
ri allo brogibus iub&. Altera ex parte gaballos proximosq
pagos aruernorum in heluios. item rutenos cadurcosq ad fi.¬
nes uolgarum aremicorums depopulandos mittit. Nihilo
minus clandestinis nuntiis legationibusq allobroges soliti.¬
tat: quorum mentes nondum a superiore bello resedisse spe¬
rabat. horum principibus pecunias: ciuitati imperium totiꝰ

Expanded text:
tatu quem antea habuerit se fore contentum dicit, neque fortutatu quem antea habuerit se fore contentum dicit, neque fortunam temptaturum aut in acie dimicaturum, sed, quoniam abundet equitatu, perfacile esse factu frumentationibus pabulationibusque Romanos prohibere, aequo modo animo sua ipsi frumenta corrumpant aedificiaque incendant, qua rei familiaris iactura perpetuum imperium libertatemque se consequi videant. His constitutis rebus Aeduis Segusiavisque, qui sunt finitimi provinciae, decem milia peditum imperat; huc addit equites octingentos. His praeficit fratrem Eporedorigis bellumque inferri Allobrogibus iubet. Altera ex parte Gabalos proximosque pagos Arvernorum in Helvios, item Rutenos Cadurcosque ad fines Volcarum Arecomicorum depopulandos mittit. Nihilo minus clandestinis nuntiis legationibusque Allobrogas sollicitat, quorum mentes nondum ab superiore bello resedisse sperabat. Horum principibus pecunias, civitati autem imperium totius
Abbreviated transcription (Latin):
ut ad se ueniat: rationesq belligerendi communic&. Re im¬
petrata contendunt: ut ipsis summa imperii tradatur. & rem ĩ
controuersiam deduci totius galliȩ concilium bibracte indicit᷑.
Eodem conueniunt undiq frequentes multitudines. suffragiis
res permittitur.: ad unum omnes uercingentorigem probant
imperatorem. Ab hoc consilio remi lngones. treueri ab¬
fuerunt. Illi qđ amicitiam romanorum sequebantur. treue¬
ri qđ aberant longius & ab germanis premebantur quȩ fuit
causa quare tanto abessent bello: & neutris auxilio mitteren¬
tur. Magno dolore hedui fuerunt. se deiectos principatu que¬
runtur. fortunę commutationem & Cesaris indulgentiam in
se requirunt. neq tamen suscepto bello suum consilium ab re-¬
liquis seꝑare audent. Inuiti summȩ spei adolescentes łpore¬
dorix & Uiridomarus Uercingentorigi parent. Ipse impe¬
rat reliquis ciuitatibus obsides: deniq ei rei constituit diẽ¬

Expanded text:
ut ad se veniat rationesque belli gerendi communicet. Re imut ad se veniat rationesque belli gerendi communicet. Re impetrata contendunt ut ipsis summa imperi tradatur, et re in controversiam deducta totius Galliae concilium Bibracte indicitur. Eodem conveniunt undique frequentes. Multitudinis suffragiis res permittitur: ad unum omnes Vercingetorigem probant imperatorem. Ab hoc concilio Remi, Lingones, Treveri afuerunt: illi, quod amicitiam Romanorum sequebantur; Treveri, quod aberant longius et ab Germanis premebantur, quae fuit causa quare toto abessent bello et neutris auxilia mitterent. Magno dolore Aedui ferunt se deiectos principatu, queruntur fortunae commutationem et Caesaris indulgentiam in se requirunt, neque tamen suscepto bello suum consilium ab reliquis separare audent. Inviti summae spei adulescentes Eporedorix et Viridomarus Vercingetorigi parent. Ipse imperat reliquis civitatibus obsides diemque ei rei constituit
Abbreviated transcription (Latin):
tergum hostium legionem ostenderunt. signaq intulerunt. nec
eo quidem tempore quisꝗͣ loco cessit. sed circunuenti omnes in¬
terfictiq sunt: eandem fortunam tulit camulogenus. At hi
qui presidio contra Labienum erant relicti cum prelium com¬
missum audissent subsidio suis ierunt. collemq ceperunt. neq
nostrorum militum uictorumq impetum substinere poturrt.
Sic cum suis fugientibus permixti quos non siluȩ montesq te¬
xerunt. ab equitatu sunt interfecti. Hoc negocio confecto la¬
bienus reuertitur egẽdicum ubi impedimenta totius exercit
relicta erant: inde cum omnibus copiis ad Cȩsarem peruenit.
Defectione heduorum cognita augetur bellum legatione
in omnes partes circummittuntur. quantum gratia auctori¬
tate pecunia ualent ad soliritandas ciuitates nitunturr.
nacti obsides quos Cȩsar apud eos deposuerat. horum suppli¬
cio dubitantes territant. Petunt a Uercingentorige hedui

Expanded text:
tergum hostium legionem ostenderunt signaque intulerunt. Ne tergum hostium legionem ostenderunt signaque intulerunt. Ne eo quidem tempore quisquam loco cessit, sed circumventi omnes interfectique sunt. Eandem fortunam tulit Camulogenus. At ei qui praesidio contra castra Labieni erant relicti, cum proelium commissum audissent, subsidio suis ierunt collemque ceperunt, neque nostrorum militum victorum impetum sustinere potuerunt. Sic cum suis fugientibus permixti, quos non silvae montesque texerunt, ab equitatu sunt interfecti. hoc negotio confecto Labienus revertitur Agedincum, ubi impedimenta totius exercitus relicta erant: inde cum omnibus copiis ad Caesarem pervenit. Defectione Aeduorum cognita bellum augetur. Legationes in omnes partes circummittuntur: quantum gratia, auctoritate, pecunia valent, ad sollicitandas civitates nituntur; nacti obsides, quos Caesar apud eos deposuerat, horum supplicio dubitantes territant. Petunt a Vercingetorige Aedui
Abbreviated transcription (Latin):
licto & parua manu elesedum uersus missa: quȩ tantum pre.¬
grediebatur quantum naues processissent: reliquas copias cõtra
abienum duxerunt. Prima luce & nostri erant transportati &
hostium acies ternebantur. Labienus milites cohortatus ut suȩ
pristinȩ uirtutis & sccundissimorum preliorum retinerẽt memoriã¬
atq ipsum Cesarem cuius ductu sepe numero bostes superassent pre¬
sentem adesse extimarent. dat signum prelii. Primo concursu
ab dextro cornu ubi septima legio constiterat. hostes pellunt᷑.
atq in fugam conuciuntur. Ab sinistro quem locum .xU. legio
tenebat. cum primi ordines hostium transfixi telis concidissent.
tamen acetrime reliqui resistebant: nec dabat suspitionem fuge
quisꝗͣ. Ipse dux hostium Camulogenus suis aderat: atq eos co¬
hortabatur incerto nunc exitu uictoriȩ. cum a septima legioe
tribunis esset nuntiata quȩ in sinistro cornu gererentur. post

Expanded text:
licto et parva manu Metiosedum versus missa, quae tantum prolicto et parva manu Metiosedum versus missa, quae tantum progrediatur, quantum naves processissent, reliquas copias contra Labienum duxerunt. Prima luce et nostri omnes erant transportati, et hostium acies cernebatur. Labienus milites cohortatus ut suae pristinae virtutis et secundissimorum proeliorum retinerent memoriaatque ipsum Caesarem, cuius ductu saepe numero hostes superassent, praesentem adesse existimarent, dat signum proeli. Primo concursu ab dextro cornu, ubi septima legio constiterat, hostes pelluntur atque in fugam coniciuntur; ab sinistro, quem locum duodecima legio tenebat, cum primi ordines hostium transfixi telis concidissent, tamen acerrime reliqui resistebant, nec dabat suspicionem fugae quisquam. Ipse dux hostium Camulogenus suis aderat atque eos cohortabatur. Incerto nunc etiam exitu victoriae, cum septimae legionis tribunis esset nuntiatum quae in sinistro cornu gererentur, post
Abbreviated transcription (Latin):
rexum sonitu incitatas in eandem partem mittit. Ipse post pau¬
lo silentio egressus cum tribus legionibus eum lotum petit. qͦ
naues appelli iusserat. Eo cum esset uentum: exploratoresq
hostium omni fluminis parte essent dispositi: inopinantes. qd
magna subito cohorta tempestas ab nostris opprimuntur.
Equitatus peditatusq ȩquitibus romanis administrantibus
quos ei negocio prefecerat: celeriter transmittitur. Uno fere
tempore sub lumen hostibus nuntiatur: in castris romanorum
preter consuetudinem tumultuarium: & magnum: aginen in ad¬
uerso flumine. sonitumq remorum in eadem parte ex audiri. &
paulo infra limites naubus transportari. Quibus rebus auditis qđ
existimabant tribus locis transire legiones. atq omnes pertur¬
batõ defectione heduorum fugamq parare suas quoq copias in
tres partes distribuerunt. Nam presidio e regione castrorum re¬

Expanded text:
sonitu remorum incitatas in eandem partem mittit. Ipse post pausonitu remorum incitatas in eandem partem mittit. Ipse post paulo silentio egressus cum tribus legionibus eum locum petit quo naves appelli iusserat. Eo cum esset ventum, exploratores hostium, ut omni fluminis parte erant dispositi, inopinantes, quod magna subito erat coorta tempestas, ab nostris opprimuntur; exercitus equitatusque equitibus Romanis administrantibus, quos ei negotio praefecerat, celeriter transmittitur. Vno fere tempore sub lucem hostibus nuntiatur in castris Romanorum praeter consuetudinem tumultuari et magnum ire agmen adverso flumine sonitumque remorum in eadem parte exaudiri et paulo infra milites navibus transportari. Quibus rebus auditis, quod existimabant tribus locis transire legiones atque omnes perturbatos defectione Aeduorum fugam parare, suas quoque copias in tres partes distribuerunt. Nam praesidio e regione castrorum re
Abbreviated transcription (Latin):
incolumem exercitum egedicum reducer& cogitabat. Naq¬
ex altera parte bellouaci. quȩ ciuitas in gallia magnam habet
opinionem uirtutis instabant. Alteram Camulogenus parato
atq instructo exercitu tenebat. tum legiones a presidio atq im¬
pedimentis interclusas maximum flumen detinebat. Tantis
subito difficultatibus obiectis ab animi uirtute auxilium pe¬
tendum uidebat. sub uesperum consilio conuocato. cohortatus
ut ea quȩ imperasset diligenter industrieq administrarent.
Naues quas a melodune. decluxerat. singulas equitibus romanis
attribuit: & prima confpecta uigilia quatuor milia passuum
secundo flumine silentio progredi ibiq se expectari iubet. Iiiq
cohortes. quas minime firmas ad dimicandum esse existimabat
castris presidio relinquit. quinq eiusdem legionis reliquas de me¬
dia nocte cum omnibus impedimentis aduerso flumine magͦ
tu multu proficisci iubi&. conquirit etiam lintres. has magno

Expanded text:
incolumem exercitum Agedincum reduceret, cogitabat. Namquincolumem exercitum Agedincum reduceret, cogitabat. Namque altera ex parte Bellovaci, quae civitas in Gallia maximam habet opinionem virtutis, instabant, alteram Camulogenus parato atque instructo exercitu tenebat; tum legiones a praesidio atque impedimentis interclusas maximum flumen distinebat. Tantis subito difficultatibus obiectis ab animi virtute auxilium petendum videbat. Sub vesperum consilio convocato cohortatus ut ea quae imperasset diligenter industrieque administrarent, naves, quas Metiosedo deduxerat, singulas equitibus Romanis attribuit, et prima confecta vigilia quattuor milia passuum secundo flumine silentio progredi ibique se exspectari iubet. Quinque cohortes, quas minime firmas ad dimicandum esse existimabat, castris praesidio relinquit; quinque eiusdem legionis reliquas de media nocte cum omnibus impedimentis adverso flumine magno tumultu proficisci imperat. Conquirit etiam lintres: has magno
Abbreviated transcription (Latin):
potitur. Refecto ponte quem superioribus diebus hostes re¬
stinderant exercitum traducit. & secundo flumine iter ad
lutetiam facere cepit. Hostes re coguita ab his qui a Camu¬
logeno fugerant. lutitiam incendi. pontesq eius oppidi re¬
scindi iubent. Ipsi prospecta palude ad ripas sequan& ere¬
gione Lutetię contra Labieni castra considunt. lam Cȩsar
a gergouia discessisse audiebatur. iam de heduorum defrctio¬
ne & secundo galliȩ motu rumores afferebantur. galliq in
colloquiis interclusum itinere & ligeri Cȩsarem inopia fru¬
menti coactum in prouinciam contendisse confirmabant.⁊
Bellouaci autem defectione heduorum cognita: quia ante erãt
per se infideles manus cogere atq aperte bellum parare cepe¬
runt. Tum Labienus tanta terum commutatione longe ali¬
ud sibi capiendum consilium atq antea fecerit intelligebat
neq iam ut aliquid acquiter&. prelioq hostes lacesseret sed ut

Expanded text:
potitur. Refecto ponte, quem superioribus diebus hostes repotitur. Refecto ponte, quem superioribus diebus hostes resciderant, exercitum traducit et secundo flumine ad Lutetiam iter facere coepit. Hostes re cognita ab eis, qui Metiosedo fugerant, Lutetiam incendi pontesque eius oppidi rescindi iubent; ipsi profecti a palude ad ripas Sequanae e regione Lutetiae contra Labieni castra considunt. Iam Caesar a Gergovia discessisse audiebatur, iam de Aeduorum defectione et secundo Galliae motu rumores adferebantur, Gallique in colloquiis interclusum itinere et Ligeri Caesarem inopia frumenti coactum in provinciam contendisse confirmabant. Bellovaci autem defectione Aeduorum cognita, qui ante erant per se infideles, manus cogere atque aperte bellum parare coeperunt. Tum Labienus tanta rerum commutatione longe aliud sibi capiendum consilium atque antea senserat intellegebat, neque iam, ut aliquid adquireret proelioque hostes lacesseret, sed ut
Abbreviated transcription (Latin):
pasitum est in insula fluminis sequanȩ. Cuius aduentu ab
hostibus cognito magnȩ ex finitimis ciuitatibus copiȩ conue¬
nerunt. Summa imperii traditur Camulogeno aulerto. ꝗ
prope confectus etate. tamen propter singularem scientiam
rei militaris ad eum est honorem euocatus. Is cum ani¬
maduertisset perpetuam esse paludem quȩ influeret in sequa¬
nam. atq illum omnem locum magnopere impedir&. hic cõ¬
sedit. nostrosq transitu prohibere instituit. Labienue
primo uincas agere. tratibus atq aggere paludem explere
atq iter ĩnire conabatur. Fostꝗͣ id difficilius fieri animad¬
uertit. silentio e castris tertia uigilia egressus eodem quo uene¬
rat itinere me ledunum peruenit: id est oppidum senonũ
in insula sequana positum: ut paulo ante de lutetia diximꝰ
militibus iniectis & rei nouitate perterritis oppidanis. quorũ
magna pars erat ad bellum euocata sine contentione oppido

Expanded text:
positum est in insula fluminis Sequanae. Cuius adventu ab positum est in insula fluminis Sequanae. Cuius adventu ab hostibus cognito magnae ex finitimis civitatibus copiae convenerunt. Summa imperi traditur Camulogeno Aulerco, qui prope confectus aetate tamen propter singularem scientiam rei militaris ad eum est honorem evocatus. Is cum animadvertisset perpetuam esse paludem, quae influeret in Sequanam atque illum omnem locum magnopere impediret, hic consedit nostrosque transitu prohibere instituit. Labienus primo vineas agere, cratibus atque aggere paludem explere atque iter munire conabatur. Postquam id difficilius confieri animadvertit, silentio e castris tertia vigilia egressus eodem quo venerat itinere Metiosedum pervenit. Id est oppidum Senonum in insula Sequanae positum, ut paulo ante de Lutetia diximusmilitibus iniectis et rei novitate perterritis oppidanis, quorum magna pars erat ad bellum evocata, sine contentione oppido
Abbreviated transcription (Latin):
cum infamia atq indignitas rei & oppositus mons ceuerne uia¬
rumq difficultas impedir&: tum maxime qđ adiuncto Labie¬
no. atq uis legionibus quas una miserat uehementer timebat.
Itaq magnis diurnis atq nocturnis itineribus confectis contra
hominum opinionem ad ligerim uenit. uadoq ęquites inuen¬
to pro rei necessitate opportuno: ut brachia modo atq humeri
ad substinenda arma liberi ab aqua esse possent. disposito eꝗ¬
tatu qui uim fluminis refringeret. atq hostibus primo aspe.¬
ctu perturbatis incolumem exercitum traduxit. frumenturaq¬
in agris & copiam pecoris nactus. repleto his rebus exercitu iter
in senones facere instituit. Dum hȩc apud Cȩsarem geruntur
Labienus co supplemento. quod nuper ex italia uenerat relicto
agendici ut esset impedimentis prȩsidio cum quatuor legio¬
nibus lutetiam proficiscitur. Id est oppidum parisiorum qͦd

Expanded text:
cum infamia atque indignitas rei et oppositus mons Cevenna viacum infamia atque indignitas rei et oppositus mons Cevenna viarumque difficultas impediebat, tum maxime quod abiuncto Labieno atque eis legionibus quas una miserat vehementer timebat. Itaque admodum magnis diurnis nocturnisque itineribus confectis contra omnium opinionem ad Ligerem venit vadoque per equites invento pro rei necessitate opportuno, ut brachia modo atque humeri ad sustinenda arma liberi ab aqua esse possent, disposito equitatu qui vim fluminis refringeret, atque hostibus primo aspectu perturbatis, incolumem exercitum traduxit frumentumqin agris et pecoris copiam nactus repleto his rebus exercitu iter in Senones facere instituit. Dum haec apud Caesarem geruntur, Labienus eo supplemento, quod nuper ex Italia venerat, relicto Agedinci, ut esset impedimentis praesidio, cum quattuor legionibus Lutetiam proficiscitur. Id est oppidum Parisiorum, quod
Abbreviated transcription (Latin):
inter se partiti sunt. Obsides ciuitatum bibracte ad magistra¬
tum dutendos curauerunt. Oppidum quod a se teneri non
posse iudicabant: ne quo esset usui romanis: intenderũt. Fru¬
mentum quod subito potuerunt. nauibus aduexerunt. reli¬
quum flumine atq incendio corruperunt. Ipsi ex finitimis
regionibus copias cogere pręsidia custodiasq ad ripas ligeriᷤᷤ
disponere: ȩquitatumq omnibus locis iniiciendi timoris cã
ostentare ceperunt: si ab re frumentaria romanos excludere
aut adductos inopia ex prouincia expellere possent. Quam
ad spem multum eos adiuuabat qđ liger ex niuibus creuerat
ut omnino uado non posse transiri uideretur. Quibus rebus
cognitis Cȩsar maturandum sibi tensuit ne ess& in perficien¬
dis pontibus perilitandum: ut priusꝗͣ essent maiores eo copiȩ
coactȩ dimicar&. Nam ut commutato consilio iter in prouĩ¬
ciam conuerteret: id nequidem netessario fatiundum extimabat.

Expanded text:
inter se partiti sunt; obsides civitatum Bibracte ad magistrainter se partiti sunt; obsides civitatum Bibracte ad magistratum deducendos curaverunt; oppidum, quod a se teneri non posse iudicabant, ne cui esset usui Romanis, incenderunt; frumenti quod subito potuerunt navibus avexerunt, reliquum flumine atque incendio corruperunt. Ipsi ex finitimis regionibus copias cogere, praesidia custodiasque ad ripas Ligeris disponere equitatumque omnibus locis iniciendi timoris causa ostentare coeperunt, si ab re frumentaria Romanos excludere aut adductos inopia in provinciam expellere possent. quam ad spem multum eos adiuvabat, quod Liger ex nivibus creverat, ut omnino vado non posse transiri videretur. Quibus rebus cognitis Caesar maturandum sibi censuit, si esset in perficiendis pontibus periclitandum, ut prius quam essent maiores eo coactae copiae dimicaret. Nam ut commutato consilio iter in provinciam converteret, id ne metu quidem necessario faciendum existimabat;
Abbreviated transcription (Latin):
statum redussent. sed omnium temporum dignitatem & gratiam
antecessisse uiderentur. His datis mandatis eos ab sedimisit.
N ouiodunum erat oppidum heduorum ad ripas ligeris opportuno
loco positum. huc Cȩsar omnes obsides galliȩ. frumen tum
pecuniam publicam suorum atq exercitus impedimentorum
magnam partem contulerat: huc magnum numerum eqͦꝵ
huius belli causa in italia atq hispania coemptorum
miserat. Eo cum Eporedorix . Uiridomarusq uenissent. &¬
de statu ciuitatis cognouissent Litauicum bibracti ab hedu-¬
is receptum: quod est oppidum apud eos maxime auttorita
tis: Conuictolitauen magnamq partem senatus ad eum cõ-¬
uenisse. legatos ad Uercingentorigem de pate & amicicia
concilianda publice missos: non pretermittendum tantum com¬
modum existimauerunt. Itaq interfectiꝰ nouioduni custodibus
quiq eo negociandi causa conuenerant: pecuniam atq ȩquos

Expanded text:
statum redissent, sed omnium temporum dignitatem et gratiam statum redissent, sed omnium temporum dignitatem et gratiam antecessisse viderentur. His datis mandatis eos ab se dimisit. Noviodunum erat oppidum Aeduorum ad ripas Ligeris opportuno loco positum. Huc Caesar omnes obsides Galliae, frumentum, pecuniam publicam, suorum atque exercitus impedimentorum magnam partem contulerat; huc magnum numerum equorum huius belli causa in Italia atque Hispania coemptum miserat. Eo cum Eporedorix Viridomarusque venissent et de statu civitatis cognovissent, Litaviccum Bibracti ab Aeduis receptum, quod est oppidum apud eos maximae auctoritatis, Convictolitavim magistratum magnamque partem senatus ad eum convenisse, legatos ad Vercingetorigem de pace et amicitia concilianda publice missos, non praetermittendum tantum commodum existimaverunt. Itaque interfectis Novioduni custodibus quique eo negotiandi causa convenerant pecuniam atque equos
Abbreviated transcription (Latin):
dos factum existimans in heduos castra mouit: ne tum quidẽ
insecutis hostibus. Tertio die ad flumen elauer pontes reficit¬
eo q exercitum traducit. Ibi a Uiridomaro atq Eporedorige.
heduis appellatus discit cum omni ȩquitatu Litauicum ad soli¬
citandos heduos profectum: opus esse ipsos antecedere ad confir¬
mandam ciuitatem. Etsi multis iam rebus perfidiam heduoꝵ
perspectam hahebat. atq horum discessu admaturari defectio¬
nem ciuitatis existimabat: tamen retinendos eos non constituit.
ne aut inferre iniuriam uideretur.: aut dare timoris aliquam
suspitionem. Discedentibus his breuiter sua in heduos meri¬
ta exponit. quos & ꝗͣ humiles accepisset. & compulsos in oppi¬
da multatos agris omnibus ereptis copiis imposito stipendio: ob¬
sidibus summa cum contumelia extortis. & quam in fortunam
quamq in amplitudinem deduxisset. ut non solum in pristinũ

Expanded text:
dos factum existimans in Aeduos movit castra. Ne tum quidem dos factum existimans in Aeduos movit castra. Ne tum quidem insecutis hostibus tertio die ad flumen Elaver venit; pontem refecit exercitumque traduxit. Ibi a Viridomaro atque Eporedorige Aeduis appellatus discit cum omni equitatu Litaviccum ad sollicitandos Aeduos profectum: opus esse ipsos antecedere ad confirmandam civitatem. Etsi multis iam rebus perfidiam Aeduorum perspectam habebat atque horum discessu admaturari defectionem civitatis existimabat, tamen eos retinendos non constituit, ne aut inferre iniuriam videretur aut dare timoris aliquam suspicionem. Discedentibus his breviter sua in Aeduos merita exposuit, quos et quam humiles accepisset, compulsos in oppida, multatos agris omnibus ereptis copiis, imposito stipendio, obsidibus summa cum contumelia extortis, et quam in fortunam quamque in amplitudinem deduxisset, ut non solum in pristinum
Abbreviated transcription (Latin):
animi magnitudinem admiraretur: qđ nõ castrorum munitio¬
nes: non altitudo montis: non murus oppidi tardare potuisset:
tantopere licentiam arrogantiam᷑ reprehendere. qđ plus se qͣ
imperatorem de uictoria atq exitu rerum sentire existimarẽt.
nec minus ab milite modestiam & continentiam ꝗͣ uirtutem
atq animi magnitudinem desiderare. Hac habita contione &
ad extremum oratione confirmatis militibus ne ob hanc causã
animo permouerentur: neu qͦd iniquitas loci attuliss&. id uir¬
tuti hostium tribuerent. eadem de profectione cogitans: quȩ
ante senserat. legiones ex castris eduxit. aciemq idoneo loco cõ¬
stituit. Cum Uercingentorix nihilominus in ȩquum locum
descender& leui facto equestri prelio atq secundo in castra exẽ¬
citum reduxit. Cum hoc idem postero die feciss& satis ad gal-¬
licam ostentationem minuendam militumq animos confirmã.¬

Expanded text:
animi magnitudinem admiraretur, quos non castrorum munitioanimi magnitudinem admiraretur, quos non castrorum munitiones, non altitudo montis, non murus oppidi tardare potuisset, tanto opere licentiam arrogantiamque reprehendere, quod plus se quam imperatorem de victoria atque exitu rerum sentire existimarent; nec minus se ab milite modestiam et continentiam quam virtutem atque animi magnitudinem desiderare. Hac habita contione et ad extremam orationem confirmatis militibus, ne ob hanc causam animo permoverentur neu quod iniquitas loci attulisset id virtuti hostium tribuerent, eadem de profectione cogitans quae ante senserat legiones ex castris eduxit aciemque idoneo loco constituit. Cum Vercingetorix nihil magis in aequum locum descenderet, levi facto equestri proelio atque secundo in castra exercitum reduxit. Cum hoc idem postero die fecisset, satis ad Gallicam ostentationem minuendam militumque animos confirman
Abbreviated transcription (Latin):
lo ȩquiore loco constiterat. Hane rursus .xiii. legionis cohortes
exceperunt: quȩ ex castris minoribus ȩducte cum .T. Sextio le¬
gato ceperant lotum superiorem. Legiones ubi primum pla¬
niciem attigerunt infestis contra hostes signis constiterunt.
Uer cingentorix ab raditibus collis suos intra munitiones re¬
duxit. Eo die milites sunt paulo minus septingenti desidera.¬
ti. Postero die Cȩsar contione aduotata temeritatem, cupidita¬
temq militum reprehendit. qđ sibi ipsi iudicauissent quo pro¬
cedendum aut quid agendum uideretur. neq signo recipiendi
dato constitissent: nec a tribunis militum legatisq retineri potuiss&
ex posuit quid iniquitas loci poszet quid ipse ad Auaricum sensisset:
cum sine duce & sine ȩquitatu deprehensis hostibus exploratã
uictoriam dimisisset. ne paruum modo detrimentum in con¬
tentione propter iniquitatem loci accideret. quantopere eorũ

Expanded text:
lo aequiore loco constiterat. Hanc rursus XIII legionis cohortes lo aequiore loco constiterat. Hanc rursus XIII legionis cohortes exceperunt, quae ex castris minoribus eductae cum Tito Sextio legato ceperant locum superiorem. Legiones, ubi primum planitiem attigerunt, infestis contra hostes signis constiterunt. Vercingetorix ab radicibus collis suos intra munitiones reduxit. Eo die milites sunt paulo minus septingenti desiderati. Postero die Caesar contione advocata temeritatem cupiditatemque militum reprehendit, quod sibi ipsi iudicavissent quo procedendum aut quid agendum videretur, neque signo recipiendi dato constitissent neque ab tribunis militum legatisque retineri potuissent. Exposuit quid iniquitas loci posset, quid ipse ad Avaricum sensisset, cum sine duce et sine equitatu deprehensis hostibus exploratam victoriam dimisisset, ne parvum modo detrimentum in contentione propter iniquitatem loci accideret. Quanto opere eorum
Abbreviated transcription (Latin):
interfecti muro precipitantur. Mar. Petronius eiusdem legiõis
centurio cum portas excidere conatus esset, a multitudine oppres¬
sus ac sui desperans. multis iam uulneribus acceptis: manipula¬¬
ribus suis qui illum secuti erant: Quoniam inquit me una uobis¬
cum seruare non possum uestrȩ quidem certe saluti perspiciam.
quos cupiditate gloriȩ adductus in periculum deduxi: uos da¬¬
ta facultate uobis consulite. Simul in medios hostes irrupit.⁊
duobus quoq interfectis reliquos a porta paululum submouit.
Conantibus auxiliari suis: frustra inquit mee uite subuenire co¬
namini: cui iam sanguis viresq deficiunt. proinde hĩc abite
dum est facultas: uosq ad legionem recipite. Ita pugnans post
paulũ concidit. ac sius saluti fuit. Nostri cum undiq premerẽ¬
tur. xlui. centurionibus amissis deiecti sunt loco. Sed intolera¬
bilius gallos insequentes legio .xͣ. tardauit. quȩ pro subsidio pau¬

Expanded text:
interfecti muro praecipitabantur. Marcus Petronius, eiusdem legionis interfecti muro praecipitabantur. Marcus Petronius, eiusdem legionis centurio, cum portam excidere conatus esset, a multitudine oppressus ac sibi desperans multis iam vulneribus acceptis manipularibus suis, qui illum secuti erant, "Quoniam," inquit, "me una vobiscum servare non possum, vestrae quidem certe vitae prospiciam, quos cupiditate gloriae adductus in periculum deduxi. Vos data facultate vobis consulite." Simul in medios hostes irrupit duobusque interfectis reliquos a porta paulum summovit. Conantibus auxiliari suis "Frustra," inquit, "meae vitae subvenire conamini, quem iam sanguis viresque deficiunt. Proinde abite, dum est facultas, vosque ad legionem recipite." Ita pugnans post paulum concidit ac suis saluti fuit. Nostri, cum undique premerentur, XLVI centurionibus amissis deiecti sunt loco. Sed intolerantius Gallos insequentes legio decima tardavit, quae pro subsidio pau
Abbreviated transcription (Latin):
quo loco pugnari: hostiumq augeri copias uideret premetuẽs
suis ad . T. Sextum legatum: quem minoribus castris presidio
sub infimo colle a dextro latere hostium constitueret. ut si no¬
stros depulsos loco uidisset: quo minus hostes insequerentur. terre¬
ret. Ipse paulum ex eo loco cum legione progressus ubi constite¬
rat euentum pugnȩ expectabat. Cum acerrime cominus pu-¬
gnaretur: loco hostes & numero nostri uirtute confiderent su¬
bito sunt hedui uisi ab latere nostris aperto: quos Cęsar ab de-¬
xtra parte alio ascensu manus destinendȩ causa miserat. Hi si¬
militudine armorum uehementer nostros perterruerunt. ac
tam &si dextris humeris exertis animaduertebantur: quod in¬
signe parͤatum esse consuerat. tamen id ipsum sui fallendi cau¬
sa milites ab hostibus factum existimabant. Fodem tempore
L. fabius centurio: quiq una murum ascenderãt circunuenti atq

Expanded text:
quo loco pugnari hostiumque augeri copias videret, praemetuens quo loco pugnari hostiumque augeri copias videret, praemetuens suis ad Titum Sextium legatum, quem minoribus castris praesidio sub infimo colle ab dextro latere hostium constitueret, ut, si nostros loco depulsos vidisset, quo minus libere hostes insequerentur terreret. Ipse paulum ex eo loco cum legione progressus, ubi constiterat, eventum pugnae exspectabat. Cum acerrime comminus pugnaretur, hostes loco et numero, nostri virtute confiderent, subito sunt Aedui visi ab latere nostris aperto, quos Caesar ab dextra parte alio ascensu manus distinendae causa miserat. Hi similitudine armorum vehementer nostros perterruerunt, ac tametsi dextris humeris exsertis animadvertebantur, quod insigne pactum esse consuerat, tamen id ipsum sui fallendi causa milites ab hostibus factum existimabant. Eodem tempore Lucius Fabius centurio quique una murum ascenderant circumventi atque
Abbreviated transcription (Latin):
bus premiis: neq cõmissurum ut prius quisq̃ murum ascen¬
der&: tres suos nactus manipulares atq ab his subleuatus
murum ascendit. hos ipse rursus singulos expectans in
murum extulit. Interim hi qui ad alteram partem oppidi
ut supra demonstrauimus munitionis causa conuenerãt. pri-¬
mo ex audito clamore: inde etiam crebris nuntiis incitati op¬
pidum ab romanis teneri premissis equitibus magno concursu
eo contenderunt. Forum ut quisq primus uenerat sub mu-¬
ro consistebat. suorumq pugnantium numerum augebat.t
Q uorum cum magna multitudo conuenisset matres familiȩ quȩ
paulo ante romanis de muro manus tendebant. suos obtesta¬¬
ri & more gallico passum capillum ostentare: liberosq in cõ-¬
spectum perferre ceperant. Erat romanis neq numero: neq
loco ȩquo contentio. simul & tursu & spatio pugnȩ defatigati
non facile retentes atq integros substinebant. Cȩsar cũ ini¬

Expanded text:
bus praemiis neque commissurum, ut prius quisquam murum ascenbus praemiis neque commissurum, ut prius quisquam murum ascenderet, tres suos nactus manipulares atque ab eis sublevatus murum ascendit: hos ipse rursus singulos exceptans in murum extulit. Interim ei qui ad alteram partem oppidi, ut supra demonstravimus, munitionis causa convenerant, primo exaudito clamore, inde etiam crebris nuntiis incitati, oppidum a Romanis teneri, praemissis equitibus magno concursu eo contenderunt. Eorum ut quisque primus venerat, sub muro consistebat suorumque pugnantium numerum augebat. Quorum cum magna multitudo convenisset, matres familiae, quae paulo ante Romanis de muro manus tendebant, suos obtestari et more Gallico passum capillum ostentare liberosque in conspectum proferre coeperunt. Erat Romanis nec loco nec numero aequa contentio; simul et cursu et spatio pugnae defatigati non facile recentes atque integros sustinebant. Caesar, cum ini
Abbreviated transcription (Latin):
cedebat: tamen a tribunis militum legatisq ut erat a Cȩsa¬
re preteptum retinebantur. Sed elati spe teleris uictoriȩ. &
hostium fuga: & superiorum temporum secundis prelus: ni-¬
hil arduum adeo sibi esse existimabant. quod non uirtute
consequi possent. Neq prius finem sequendi fecerunt q̃ muro
oppidi portisq appropinquarent. Tum uero ex omnibus ur¬
bis partibus orto clamore qui longius aberant repentino
tumultu perterriti cum hostem intra portas esse existimarent.
se se ex oppido eiecerunt. Matres familie de muro uestẽ
argentumq iactabant: & pectore nudo ꝓminẽtes passis ma-¬
nibus obtestabantur romanos: ut sibi parterent: neu sicut aua¬
rici fecissent: ne a mulieribus quidem atq infantibus absti¬
nerent. Non nullȩ de muris per manus dimisse se se mili¬¬
tibus tradebant. Labienus centurio legionis octauȩ: que
inter suos eo die duxisse constabat. excitari se ab auaricensi¬

Expanded text:
cedebat, tamen ab tribunis militum legatisque, ut erat a Caesacedebat, tamen ab tribunis militum legatisque, ut erat a Caesare praeceptum, retinebantur. Sed elati spe celeris victoriae et hostium fuga et superiorum temporum secundis proeliis nihil adeo arduum sibi esse existimaverunt quod non virtute consequi possent, neque finem prius sequendi fecerunt quam muro oppidi portisque appropinquarunt. Tum vero ex omnibus urbis partibus orto clamore, qui longius aberant repentino tumultu perterriti, cum hostem intra portas esse existimarent, sese ex oppido eiecerunt. Matres familiae de muro vestem argentumque iactabant et pectore nudo prominentes passis manibus obtestabantur Romanos, ut sibi parcerent neu, sicut Avarici fecissent, ne a mulieribus quidem atque infantibus abstinerent: nonnullae de muris per manus demissae sese militibus tradebant. Luciuinter suos eo die dixisse constabat excitari se Avaricensi
Abbreviated transcription (Latin):
spacium itineris augebat. A medio fere colle in longitudine
ut natura montis ferebat ex grandibus saxis sex pedum muꝵ
qui nostrum impetum tardar& produxerant galli: atq inferio.¬
re omni spacio uacuo relicto superiorem partem collis usq ad ⁊¬
murum oppidi densissimis castris compleuerant. Milites si¬
gno dato celeriter ad munitionem perurniunt: eamq transgres-¬
si trinis castris potiuntur. At tanta fuit in castris capiẽdis
celeritas ut Teuthomatus rex tutiobrogum subito in taber¬
naculo oppressus ubi meridie conquieuerat superiore cor¬
poris parte nudata: uulnerato ȩquo. uix ex manibus pre-¬
dantium militum se eriperet. Consecutus id quod animo
proposuerat tȩsar receptiu cani iussit. legioniq detimȩ qua¬
cum erat concionatus signa constituit. At reliquaꝵ militeᷤᷤ¬
legionum non exaudito sono tubȩ qđ satis magna uallis inter-¬

Expanded text:
spatium itineris augebat. A medio fere colle in longitudinem, spatium itineris augebat. A medio fere colle in longitudinem, ut natura montis ferebat, ex grandibus saxis sex pedum murum qui nostrorum impetum tardaret praeduxerant Galli, atque inferiore omni spatio vacuo relicto superiorem partem collis usque ad murum oppidi densissimis castris compleverant. Milites dato signo celeriter ad munitionem perveniunt eamque transgressi trinis castris potiuntur; ac tanta fuit in castris capiendis celeritas, ut Teutomatus, rex Nitiobrigum, subito in tabernaculo oppressus, ut meridie conquieverat, superiore corporis parte nudata vulnerato equo vix se ex manibus praedantium militum eriperet. Consecutus id quod animo proposuerat, Caesar receptui cani iussit legionique decimae, quacum erat, continuo signa constituit. Ac reliquarum leglites non exaudito sono tubae, quod satis magna valles inter
Abbreviated transcription (Latin):
loco constituit: siluisq occultat. Augetur gallis suspitio atq
omnes illo munitionum copiȩ traducuntur. Uacua castrat
hostium cesar conspicatus tectis insignibus suorum: occulta¬
tisq signis militaribus raros milites qui ex oppido animaduer¬
terentur ex maioribus castris in minora traducit. legatisq qͦs
singulis legionibus prefecerat: quid fieri uellet ostendit. In pͥ¬
mis mon& ut contineant milites ne studio pugnãdi aut
spe predȩ longius progrediantur. Quid iniquitas loci heãt
in commodi proponit. Hȩc una teleritate posse uitari. occa-¬
sionis esse rem non prelii. His rebus expositis signum dat: &¬
ab dextra parte alio ascensu eodem tempore ad heduos mit¬
tit. Oppidi murus ab planitie atq initio ascensus recta re¬
gione si nullus anfractus intercederet milł. ccͫ. passus aberat.
Quicquid huic circuitus ad molliendum cliuum accesserat: id

Expanded text:
 constituit loco silvisque occultat. Augetur Gallis suspicio, atque  constituit loco silvisque occultat. Augetur Gallis suspicio, atque omnes illo ad munitionem copiae traducuntur. Vacua castra hostium Caesar conspicatus tectis insignibus suorum occultatisque signis militaribus raros milites, ne ex oppido animadverterentur, ex maioribus castris in minora traducit legatisque, quos singulis legionibus praefecerat, quid fieri velit ostendit: in primis monet ut contineant milites, ne studio pugnandi aut spe praedae longius progrediantur; quid iniquitas loci habeat incommodi proponit: hoc una celeritate posse mutari; occasionis esse rem, non proeli. His rebus expositis signum dat et ab dextra parte alio ascensu eodem tempore Aeduos mittit. Oppidi murus ab planitie atque initio ascensus recta regione, si nullus anfractus intercederet, MCC passus aberat: quidquid huc circuitus ad molliendum clivum accesserat, id
Abbreviated transcription (Latin):
confluebat. Constabat inter ᷑ qđ iam ipse Cȩsar per explora.¬
tores cognouerat dorsum esse eius iugi prope aquum sed
hunc siluestrem & angustum: qua esset aditus ad alteram par
sentire. uno colle ab romanis occupato: si alterum amisissẽt.
quĩ pene circunuallati. atq omni exitu & pabulatione in¬
terclusi uiderentur. ad hunc muniendum᷑. a Uergentorige euo¬
catos. Hac re cognita Cesar mittit complures equitum turma.
usdem media nocte imꝑat ut paulo tumultuosius omnibus
locis uagarentur. Prima luce magnum numerum impedimẽ¬
cie ac similitudine collibus circunuehei iub&. his paucos
addit ȩquites: qui latius ostentationis causa vagarentur. lon¬
go circuitu easdem omnes iubet petere regiones. Hȩc procul ex
oppido uidebantur: ut erat a gergonia despectus in castra
neq tanto spacio certi quid esset explorari poterat. legionem
unam eodem iugo mittit. & paulum progressam inferiore¬

Expanded text:
confluebat. Constabat inter omnes, quod iam ipse Caesar per exploraconfluebat. Constabat inter omnes, quod iam ipse Caesar per exploratores cognoverat, dorsum esse eius iugi prope aequum, sed hunc silvestrem et angustum, qua esset aditus ad alteram partsentire, uno colle ab Romanis occupato, si alterum amisissent, quin paene circumvallati atque omni exitu et pabulatione interclusi viderentur: ad hunc muniendum omnes a Vercingetorige evocatos. Hac re cognita Caesar mittit complures equitum turmas; eis de media nocte imperat, ut paulo tumultuosius omnibus locis vagarentur. Prima luce magnum numerum impedimencie ac simulatione collibus circumvehi iubet. His paucos addit equites qui latius ostentationis causa vagarentur. Longo circuitu easdem omnes iubet petere regiones. Haec procul ex oppido videbantur, ut erat a Gergovia despectus in castra, neque tanto spatio certi quid esset explorari poterat. Legionem unam eodem iugo mittit et paulum progressam inferiore
Abbreviated transcription (Latin):
qđ ea res ad multos pertinebat. timore pene exterriti: con¬
silia clam de bello inire incipiunt. ciuitatesq reliquas lega-¬
tionibus solicitant. Quȩ tam & si cȩsar intelligebat: tamen
ꝗͣ mitissime potest. legatos appellat: nihil se propter inscitiã
leuitatemq uulgi grauius de ciuitate iudicare. neq de sua
in heduos beniuolentia diminuere: Ipse maiorem galliȩ mo¬
tum expectans: ne ab omnibus ciuitatibus tircunsisteretur
consilia inibat quẽ admodum a gergouia disceder&: ac rursus
omnem exercitum contraher&: ne profectio nata a timore de¬
fectionis similis fugȩ uideretur. Haec cogitanti accidere uisa
est facultas rei bene gerendȩ. Nam cum minora in castra ꝙis
perspiciendi causa uenisset: animaduertit collem qui ab ho¬
stibus tenebatur nudatum hominibus: qui superioribus diebꝰ
uix pre multitudine cerni poterat. Admiratus querit. ex
profugis causam. quorum magnus ad eum quotidie numerꝰ

Expanded text:
quod ea res ad multos pertinebat, timore poenae exterriti conquod ea res ad multos pertinebat, timore poenae exterriti consilia clam de bello inire incipiunt civitatesque reliquas legationibus sollicitant. Quae tametsi Caesar intellegebat, tamen quam mitissime potest legatos appellat: nihil se propter inscientiam levitatemque vulgi gravius de civitate iudicare neque de sua in Aeduos benevolentia deminuere. Ipse maiorem Galliae motum exspectans, ne ab omnibus civitatibus circumsisteretur, consilia inibat quemadmodum ab Gergovia discederet ac rursus omnem exercitum contraheret, ne profectio nata ab timore defectionis similis fugae videretur. Haec cogitanti accidere visa est facultas bene rei gerendae. Nam cum in minora castra operis perspiciendi causa venisset, animadvertit collem, qui ab hostibus tenebatur, nudatum hominibus, qui superioribus diebus vix prae multitudine cerni poterat. Admiratus quaerit ex perfugis causam, quorum magnus ad eum cotidie numerus
Abbreviated transcription (Latin):
Pro re comperta. bona ciuium romanorum diripiunt. cedes fa-¬
ciunt in seruitutem abstrahunt. Adiuuat rem proclinatam Cõ¬
uictolitauis plebemq ad furorem impellit. ut facinore admisso
ad sanitatem reuerti pudeat. Mar. aristium tribunum militum
iter ad legionem facientem fide data ex oppido cauillono educũt.
Idem fatere cogunt eos qui negociandi causa ibi constiterant.
hos continuo in itinere adorti omnibus impedimentis exuũt.
repugnãtes diem atq noctem obsident. Multis utrinq interfe.¬
ctis maiorem multitudinem armatorum concitant. Interim
nuntio allato omnes eorum milites in potestate cȩsaris teneri
concurrunt ad Aristium nihil publico factum consilio demõ¬
strant: questione de bonis direptis decernunt. Litauici fra¬
trumq bona publicant. legatos ad cesarem sui purgandi gra¬
tia mittunt. hȩc faciunt recuperandorum suorum causa: sed
contaminati facinore & capti compendio ex direptis bonis

Expanded text:
pro re comperta. Bona civium Romanorum diripiunt, caedes fapro re comperta. Bona civium Romanorum diripiunt, caedes faciunt, in servitutem abstrahunt. Adiuvat rem proclinatam Convictolitavis plebemque ad furorem impellit, ut facinore admisso ad sanitatem reverti pudeat. Marcum Aristium, tribunum militum, iter ad legionem facientem fide data ex oppido Cabillono educunt: idem facere cogunt eos, qui negotiandi causa ibi constiterant. Hos continuo in itinere adorti omnibus impedimentis exuunt; repugnantes diem noctemque obsident; multis utrimque interfectis maiorem multitudinem armatorum concitant. Interim nuntio allato omnes eorum milites in potestate Caesaris teneri, concurrunt ad Aristium, nihil publico factum consilio demonstrant; quaestionem de bonis direptis decernunt, Litavicci fatrumque bona publicant, legatos ad Caesarem sui purgandi gratia mittunt. Haec faciunt reciperandorum suorum causa; sed contaminati facinore et capti compendio ex direptis bonis,
Abbreviated transcription (Latin):
mouit. Medio fere itinere equites a fabio missi: quanto res in
periculo fuerit exponunt. Summis copiis castra oppugnata
demonstrant. cum crebro integri defessis succederent. nostrosq assi¬
duo labore defatigarent. quibus propter magnitudinem castrorum
perpetuo esset usdem in uallo permanendum: multitudine saguta¬
rum atq omnis generis telorum multos uulneratos: adhec sustinen¬
da magno usui fuisse tormenta. Fabium discessu eorum duabus
relictis portis. obstruere ceteras: pluteosq uallo addere & se in po-¬
sterum diem similemq casum expectare. His rebus cognitis ⁊¬
Cesar summo studio militum ante ortum solis in castra peruenit.
Dum hec ad gergouiam geruntur hedui primis nuntiis a litauico
acceptis: nullum sibi ad cognostendum spacium relinquunt Im¬
pellit alios auaricia: alios iracundia & temeritas quȩ maxime
illi hominum generi est innata ut leuem auditionem habeant.

Expanded text:
movit. Medio fere itinere equites a Fabio missi, quanto res in movit. Medio fere itinere equites a Fabio missi, quanto res in periculo fuerit, exponunt. Summis copiis castra oppugnata demonstrant, cum crebro integri defessis succederent nostrosque assiduo labore defatigarent, quibus propter magnitudinem castrorum perpetuo esset isdem in vallo permanendum; multitudine sagittarum atque omnis generis telorum multos vulneratos; ad haec sustinenda magno usui fuisse tormenta. Fabium discessu eorum duabus relictis portis obstruere ceteras pluteosque vallo addere et se in posterum diem similemque casum apparare. His rebus cognitis Caesar summo studio militum ante ortum solis in castra pervenit. Dum haec ad Gergoviam geruntur, Aedui primis nuntiis ab Litavicco acceptis nullum sibi ad cognoscendum spatium relinquunt. Impellit alios avaritia, alios iracundia et temeritas, quae maxime illi hominum generi est innata, ut levem auditionem habeant
Abbreviated transcription (Latin):
prehendi iussisset paulo ante reperit ad hostes fugisse. adhorta¬
tus milites ne necessario tempore itineris labore permoueantur.
cupidissimis omnibus progressus milia passuum .XXU. agmen
heduorum conspicatus: immisso equitatu iter eorum morat᷑
atq impedit. interdicitq omnibus ne quenꝗͣ interficiant. Epo-¬
ridorigem & Uiridomarum: quos illi interfectos existimabant
inter equites uersari. suosq appellare iubet. His cognitis & li¬
tauici fraude perspecta hedui manum tendere deditionem si¬
gnificare. & proiectis armis mortem deprecari incipiunt. Li¬
tauicus cum suis clientibus: quibus more gallorum nefas est
etiam in extrema fortuna deserere patronos. gergouiam profu¬
git. Cesar nuntiis ad ciuitatem heduorum missis: qui suo bene¬
ficio conseruatos docerent quos iure belli interficere potuisset: tri¬
busq horis noctis exercitui ad quietem datis. castra ad gergouiã

Expanded text:
prehendi iussisset, paulo ante reperit ad hostes fugisse. Adhortaprehendi iussisset, paulo ante reperit ad hostes fugisse. Adhortatus milites, ne necessario tempore itineris labore permoveantur, cupidissimis omnibus progressus milia passuum XXV agmen Aeduorum conspicatus immisso equitatu iter eorum moratur atque impedit interdicitque omnibus ne quemquam interficiant. Eporedorigem et Viridomarum, quos illi interfectos existimabant, inter equites versari suosque appellare iubet. His cognitis et Litavicci fraude perspecta Aedui manus tendere, deditionem significare et proiectis armis mortem deprecari incipiunt. Litaviccus cum suis clientibus, quibus more Gallorum nefas est etiam in extrema fortuna deserere patronos, Gergoviam profugit. Caesar nuntiis ad civitatem Aeduorum missis, qui suo beneficio conservatos docerent quos iure belli interficere potuisset, tribusque horis noctis exercitui ad quietem datis castra ad Gergoviam