comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
incolonia eoꝵ usq ad uiã aureliã. Iuesitũ ẽ an
ħ legatũ ualeat. Uiuentiꝰ celsus redit. ꝓpemodũ
quid̃ imꝑfecta ẽ hec scͥptura intutelã aurelie uie
qr sũma ascͥpta non ẽ. potest tñ uidi tanta sum¬
ma legat᷑. qͣnta eirei sufficẽt. si mͦ ñ appareat aliã
fuisse defuncti uoluntatẽ. aut ex magnitudine eiꝰ
pecunie. aut ex mediocritate facultatũ ꝗͣ testatͥx
reliquit. Tunc ti officio uidicis scđdm estimationẽ
patͥmonu ⁊ legati qͣntitas definiri potest.
mittere legau̾it ut manumitt̾ent᷑. nec legatum.
conditione adscribunt᷑. ex die adite hr̃ditatis
pr̃ant᷑. Fundũ ante conditionẽ cõpletam ab hr̃de
ñ traditũ sed alegatario detentũ hr̃s uendicãe
cũ fructib potit. ¶um ita legat᷑ illi hoc
amplius fundũ illum cũ om̃ib reb que ieod̾
fundo erunt. mancipia quoq continent᷑. cum
ita legat᷑. quicqͥ in oireo meo erit. ⁊is cui legatũ
ẽ ex reb ñ legatis. ignorante eo ampliandi legati

Expanded text:
Aureliam': quaesitum est, an hoc legatum ualeat. Iuuentius Celsus respondit: propemodum quidem inperfecta est haec scriptura in tutelam Aureliae uiae, quia summa adscripta non est: potest tamen uideri tanta summa legata, quanta ei rei sufficeret: si modo non apparet aliam fuisse defuncti uoluntatem aut ex magnitudine eius pecuniae aut ex mediocritate facultatium, quam testatrix reliquit: tunc enim officio iudicis secundum aestimationem patrimonii et legati quantitas definiri potest. mittere legauit, ut manumitterentur, nec legatum ncondicione adscribuntur, ex die aditae hereditatis praestentur. Fundum ante condicionem conpletam ab hnon traditum, sed a legatario detentum heres vindicare cum fructibus poterit. Cum ita legatur: "illi hoc amplius fundum illum cum omnibus rebus, quae in eodem fundo erunt", mancipia quoque continentur. Cum ita legatur: 'quidquid in horreo meo erit' et is cui legatum est ex rebus non legatis ignorante eo ampliandi legati
Abbreviated transcription (Latin):
Celsus .ł .xx. Pat̃ m̃s referebat. cũ eẽt incon¬
silio duceni uiri consulis itũ in sentñtiã suã. ut cũ
octaciliꝰ catulis filiꝰ exasse hr̃de instituta. lib̾to du¬
centa legasset. petissetq ab eo. ut ea concubine
ipsiꝰ daret. i libtus uiuo testatore decessisset.⁊ qͥ
ei relictũ erat apd̃ filiã remansisset. coget᷑ filia
id fidĩ cõmissũ concubine reddes
Quod alicu¬
uis hr̃dis noĩatim fidĩ cõmittit᷑. potest uidĩ ita

Expanded text:
estorum. Pater meus referebat, cum esset in consilio Duceni Ueri consulis, itum in sententiam suam, ut, cum Otacilius Catulus filia ex asse herede instituta liberto ducenta legasset petissetque ab eo, ut ea concubinae ipsius daret, et libertus uiuo testatore decessisset et quod ei relictum erat apud filiam remansisset, cogeretur filia id fideicommissum concubinae reddere. Quod alicuius heredis nominatim fidei committitur, potest uideri ita
Abbreviated transcription (Latin):
ilius.f. ut ꝓximꝰ cognatĩ
patre ꝯsentiente possessionẽ agnoũ. ꝗͣuis
te manseĩt ab hr̃ditate sit exclusus tm̃ utilit̃

Expanded text:
ilias ut proximus cognatus patre consentiente possessionem adgnovit: quamte manserit, ab hereditate sit exclusus, tamen utili
Abbreviated transcription (Latin):
Scͥpto hr̃de deli¬
bante filiꝰ hr̃datus mortẽ obut. atq ita scͥptꝰ
hr̃s omisei̾t hr̃ditatem. nepos ex illo filio
suceptus auo suus hr̃s erit neq pat̾ uidebi¬
tur extitisse cuiꝰ post mortẽ legitimã defertur
hr̃ditas. nec dici pot̃ hr̃dẽ ñ suũ nepotẽ forte¬

Expanded text:
Scripto herede deliberante filius exheredatus mortem obit atque ita scriptus heres omis‹i›t hereditatem nepos ex illo filio susceptus auo suus heres erit neque pater uidebitur obstitisse, cuius post mortem legitima defertur hereditas. nec dici potest heredem, sed non
Abbreviated transcription (Latin):
estimatur. Eadẽ causa ẽ eius serui qui
noxã nocuit. nec enĩ delin q̃ndo quisq
p̃ciosior fit sed nec hr̃dem post mortem
testatoris institutũ seruũ. tanto pluris
eẽ. quo pluris uenire potest. pedius scb.
Est enĩ absurdũ ipsũ hr̃dem institutum
non eẽ locupletiorẽ anteꝗͣ adeam. Si
aũt seruus hr̃s institutus sit. statĩ me
locupletiorẽ effectũ cum multis causis
accid̾e possit. ne uissu nr̃o ad eat. adqͥ¬
rit nob certe cũ adierit. eẽ aut̃ p̃poste¬
roꝵ annos locupletes dici ꝗͣ adqͥsiermꝰ¬
Cuiꝰ debitor soluere doñ ẽ. tantũ habet
in b̾nis. qͣntum exigere potest. Non nullã
tm̃ p̃cio uarietatẽ. loca tpr̃a que affer̃.
nec enĩ tantidẽ rome.⁊ in hispania ole¬
um estimabitur. nec continuis sterilita¬
tib tantidẽ quanti scdis fructib dum
hic quoq non ex mom̃tis tempoꝵ. nec
ex ea que raro accidat caritate. precia
constituantur.

Expanded text:
aestimatur. eadem causa est eius serui, qui aestimatur. eadem causa est eius serui, qui noxam nocuit: nec enim delinquendo quisque pretiosior fit. sed nec heredem post mortem testatoris institutum seruum tanto pluris esse, quo pluris uenire potest, Pedius scribit: est enim absurdum ipsum me heredem institutum non esse locupletiorem, antequam adeam, si autem servus heres institutus sit, statim me locupletiorem effectum, cum multis causis accidere possit, ne iussu nostro adeat: adquirit nobis certe cum adierit, esse autem praeposterum ante nos locupletes dici, quam adquisierius debitor solvendo non est, tantum habet in bonis, quantum exigere potest. Nonnullam tamen pretio varietatem loca temporaque adferunt: nec enim tantidem Romae et in Hispania oleum aestimabitur nec continuis sterilitatibus tantidem, quanti secundis fructibus, dum hic quoque non ex momentis temporum nec ex ea quae raro accidat caritate pretia constituantur.
Abbreviated transcription (Latin):
te cum his confitendo uerã estimationem
tulianiis ait. ut si duo rei ꝓmittendi fuem̃t.
uł auorei stipulandi. si quid̾ socii sunt ĩ
eare. diuidi int̾ eos debe obligationẽ atq
si singłi partẽ pecunie stipulati eẽnt uel
ꝓmisissent. qđ si societas int̾ eos nulla
fuisset. impendemti ẽẽ mut̾us bonis cõ¬
putari oportet id qđ debetur. uł ex cuiꝰ
bonis detrahi. scõꝑa si qua sunt in bonĩ
defuncti scdm rei ueritatem estimanda
erunt. hoc ẽ scđm p̃sens p̃cium. nec
quicꝗͣ eoꝵ formali p̃cio estimandũ eẽ
sciendum est.
Precia rerũ non ex affe¬
atu nec utilitate singłoꝵ sed cõmuniter
funguntur. nec enĩ qui filiũ naturalem
possidet. tanto locupletior est. ꝙ eũ si aliꝰ
possidet. plurimo redẽpturiis suisset s
nec ille qui filiũ alienũ possidet. tantũ
ht̃ quanti eũ patri uende potest. Nec
expectandũ est dũ uendat. sed inp̃sen¬
tia. non qua filius alicuiꝰ sed qua homo

Expanded text:
te cum in confitendo ueram aestimationemte cum in confitendo ueram aestimationemIulianus ait, ut, si duo rei promittendi fuerint uel duo rei stipulandi, si quidem socii sint in ea re, diuidi inter eos debere obligationem, atque si singuli partem pecuniae stipulati essent vel promisissent: quod si societas inter eos nulla fuisset, in pendenti esse, in utrius bonis computari oporteat id quod debetur vel ex cuius bonis detrahi. Corpora si qua sunt in bonis defuncti, secundum rei veritatem aestimanda erunt, hoc est secundum praesens pretium: nec quicquam eorum formali pretio aestimandum esse sciendum est.Pretia rerum non ex affetu nec utilitate singulorum, sed communiter funguntur. nec enim qui filium naturalem possidet tanto locupletior est, quod eum, si alius possideret, plurimo redempturus fuisset. sed nec ille, qui filium alienum possidet, tantum habet, quanti eum patri uendere potest, nec exspectandum est, dum uendat, sed in praesentia, non qua filius alicuius, sed qua homo
Abbreviated transcription (Latin):
tam retinere. Sed ea qrta quã ñ retinu¬
obuenit. cũ hr̃ditas ad substitutos ꝑtinet.
incõputationem legis falcidie non uenit.¬
Legato petito. cũ in litẽ uiratũ est ratio
legis faleidie non eius sũme inquam lega¬
tarnis uiauit hab̃i debet. sed eiꝰ quanti
re uera iafuit qđ petitũ est. Nam id quod
pene causa non adceuit in legẽ falcidiã
non incidit.
lienus fundus tibi legotus ẽ. hũc
hẽs cum emĩe nisi infinito p̃cio ñ posset.
emit multo pluris quã quanti erat. Iuã
emptionẽ effectum est ut legatarii ad le¬
gem falcidiam reuocarentur. Quero cũ
fundus tanti qͣnti re uera emptus eẽt lega¬
ta non fuerant excessura uis leges falci¬
die an hoc ipso hr̃es institutus partẽ re¬
uocandi a legatariis uis habeat. Quodex
uoluntate defuncti pluris emerit. fundũ
p̃cium fundi legatario soluit. id lege fal¬
cidia imputari non potest. quia negligen¬
tia eiꝰ nocere legatariis non debet ut po¬

Expanded text:
tam retinere: sed ea quarta, quam non retinutam retinere: sed ea quarta, quam non retinuobuenit, cum hereditas ad substitutos pertinet, in computationem legis Falcidiae non uenit.Legato petito cum in litem iuratum est, ratio legis Falcidiae non eius summae, in quam legatarius iurauit, haberi debet, sed eius, quanti re uera id fuit quod petitum est: nam id quod poenae causa adcreuit in legem Falcidiam non incidit. lienus fundus tibi legatus est: hunc heres cum emere nisi infinito pretio non posset, emit multo pluris, quam quanti erat, qua emptione effectum est, ut legatarii ad legem Falcidiam revocarentur. quaero, cum, si fundus tanti, quanti re vera, emptus esset, legata non fuerant excessura ius legis Falcidiae, an hoc ipso heres institutus partem revocandi a legatariis ius habuoluntate defuncti pluris emerit fundum,  heres quam pretium fundi legatario soluit, id lege Falcidia imputari non potest, quia neglegentia eius nocere legatariis non debet, utpo
Abbreviated transcription (Latin):
si directo post trienitũ seruo lib̾tatemde¬
disset. eiusq usum fructũ ei legasset aut
ei ꝓpͥetatem ꝑfidĩ cõmissũ reliquit. Stie¬
seruo tuo stichũ. lib̾tatẽ que stichi fidĩ eiꝰ
cõmisit. lex falcidia minuit legata. redi¬
mere ab hr̃de partem debes quẽadmodũ
si tibi utrũq legasset. Sepuis euenit. ne
emolum̃tum eius legis hẽs consequatur.
disset. ⁊ eũ instituerit hr̃dem.⁊ dodrantem
legau̾it nicħ aliud sub occasione legis falci¬
die int̃uenire pot̃: quia uiuus uidetur hr̃¬
di futuro ꝓuidere.
Um dotẽ maritus alicui legau̾it ut uxo¬
i restituatur non hab̾e legẽ falcidiam locũ
dicendũ est. ⁊ sane inplerisq ita obserua¬
tur ut omissa int̾positi capientis ꝑsona sp¬
ectetur.
um hẽs uidetur q̃ id egerit ut fidicõmis¬
sum int̾cidat. p̃terea qui non capienti ro¬
gatus est restituere hr̃ditatem. senatus
confulto plautiano non conceditur qͣr¬

Expanded text:
si directo post triennium seruo libertatem desi directo post triennium seruo libertatem dedisset eiusque usum fructum ei legasset, aut ei proprietatem per fideicommissum relinquit.Stici decem, seruo tuo Stichum, libertatemque Stichi fidei eius commisit. lex Falcidia minuit legata: redimere ab herede partem debes, quemadmodum si tibi utrumque legasset.Saepius euenit, ne emolumentum eius legis heres consequatur: disset et eum instituerit heredem et dodrantem legauerit, nihil aliud sub occasione legis Falcidiae interuenire potest, quia uiuus uidetur heredi futuro prouidere. um dotem maritus alicui legaverit, ut uxori restituatur, non habere legem Falcidiam locum dicendum est. et sane in plerisque ita observatur, ut omissa interpositi capientis persona spectetur. esse uidetur, qui id egerit, ut fideicommissum intercidat.Praeterea qui non capienti rogatus est restituere hereditatem, senatus consulto Planciano non conceditur quar
Abbreviated transcription (Latin):
fuĩt cũ adiretur hr̃ditas. inspiciendum
ego dubito qm̃ mortis tp̃s mrationẽ leg̃
falcidie meunda placuit obseruari. ꝗd
enĩ int̾ est peculiũ serui post mortẽ credi
toris deminutũ sit: andebitor pauꝑior
faictus sit: aliquis dicet: quid ex contra¬
rio si ante aditã hr̃ditatẽ ad quisierit ser¬
uus: iego querã. si debitoris qui tune non
erat soluendo ampliate facultates fuĩnt.
icũ in isto placiũt. ex post facto ubiorẽ
uidi fuisse hr̃ditatẽ. sicuti cũ conditio
crediti extitit post mortẽ. ita ⁊̃ peculu in¬
crem̃tum pleniorẽ faciet hr̃ditatẽ. Sce¬
uola notat. Quid gͦ si id seruus defunc¬
co. ⁊ alii dena debuit. ⁊ una .x. habuit. au¬
getur. scilicet ⁊ his hr̃ditas .x. que defuncto
naturalit̃ debebantur in hr̃ditate manen¬
tibus. his qui inbonis unũ dũ taxat.s uũ¬
habebat legauit eũ titio ⁊ fidĩ eiꝰ cõmisit.
ut post tͥennuũ manumitteret. debet q.

Expanded text:
fuerit, cum adiretur hereditas, inspiciendum. fuerit, cum adiretur hereditas, inspiciendum. ego dubito, quoniam mortis tempus in ratione legis Falcidiae ineunda placuit observari: quid enim interest, peculium toris deminutum sit an debitor pauperior factus sit? Aliquis dicet: quid ex contrario, si ante aditam hereditatem adquisierit servus? et ego quaeram, si debitoris, qui tunc non erat solvendo, ampliatae facultates fuerunt? et cum in isto placuerit ex post facto uberiorem videri fuisse hereditatem, sicuti cum condicio crediti exstitit post mortem, ita etiam peculii incrementum pleniorem faciet hereditatem. Scaevola notat: quid ergo, si idem servus defuncto et alii dena debuit et una decem habuit? augetur scilicet et his hereditas, decem, quae defuncto naturaliter debebantur, in hereditate manentibus. habebat, legauit eum Titio et fidei eius commisit, ut post triennium manumitteret: debet ex
Abbreviated transcription (Latin):
cõmisit. ne fundũ alienaret. ⁊ ut in fami¬
lia eũ relinqueret. filius decedens tres fi.¬
lios scrib̃ hr̃des querendũ est a nom̃ino
qͣsi creditores unusquisq in ratione legis fa-¬
lcidie aliquid possit deduc̃e. quia in pote¬
state sua habuit pat̃. cui ex his potius re¬
linqueret. sed hac ratione nemo infalei¬
die ratione quicꝗͣ deducet. Iđ uidendũ.
ne dure constituatur. utiq enĩ in alieno
aere habuit func̾ũ. necessitate quippe
obstrictus fuisset filiis eũ relinquendi.
ta sunt. ⁊ uidex legis falcidie rationẽ int̾
hr̃dem: ialios legatarios habeat. uno ꝗđ
titio tanti militẽ estimare debeat. quanti
uenire id legatũ potest. in incerto posito
quã du uicturus sit tituis. mortuo autem
titio non aliud spectari debeat: quã quid
hes ex ea causa debuerit.
hẽs creditori extitit. Queris cuius tp̃ris
peculiũ computari oporteat in falcidia
lege. pleriq putant qđ tunc inpeculio

Expanded text:
commisit, ne fundum alienaret et ut in famicommisit, ne fundum alienaret et ut in familia eum relinqueret: filius decedens tres filios scribsit heredes. quaerendum est, an omnino quasi creditores unusquisque in ratione legis Falcidiae aliquid possit deducere, quia in potestate sua habuit pater, cui ex his potius relinqueret. sed hac ratione nemo in Falcidiae ratione quicquam deducet. quod videndum, ne dure constituatur: utique enim in alieno aere habuit fundum, necessitate quippe obstrictus fuisset filiis eum relinquendi. ta sunt et iudex legis Falcidiae rationem inter heredem et alios legatarios habeat, vivo quidem Titio tanti litem aestimare debeat, quanti venire id legatum potest, in incerto posito, quamdTitio non aliud spectari debet, quam quid heres ex ea causa debuerit. heres creditori exstitit: quaeris, cuius temporis peculium computari oporteat in Falcidia lege. plerique putant, quod tunc in peculio
Abbreviated transcription (Latin):
dum euenit. ꝓpt̾ rationẽ legis falcidiae
sequens legatũ extingatur. ułuti si fun¬
dus. ⁊ ad eũ uia legata sit ꝑ aliũ fundũ.
Nam si pars fundi remanserit in hr̃di¬
tate non potest ꝓcede iue legatũ quia ꝑ
partẽ seruittis adquiri non potest.
elsus .ł. Non ẽ dubiũ quinea lega¬
ta a quib hr̃s sũmouere exceptione pe¬
titorẽ potest in quartã ei imputentur:
nec ceteroꝵ legata minuant.
inutile fũit an ex incidenti postea ineum
casum ꝑuenisset legatũ ut actio eius dene
x asse patronum hr̃¬
dem instituit lib̾tus cũ ducentos aureos
in bonis habet. i legauit filiocentũ xx.
extͣneo reliqua deminutio legati qđ extͣneo
pr̃at legatũ ꝓficit filio ad consequenda so¬
lida que ei legata sunt. Quacũq ex cau¬
sa legata non prãntur. imputant᷑ hr̃di
in quartã partem que ꝓpt̾ legẽ falcidiã re¬
manere apud eum debent.
Ibat nepotes hr̃dem instituit. fidĩq eius

Expanded text:
rdum evenit, ut propter rationem legis Falcidiae rdum evenit, ut propter rationem legis Falcidiae sequens legatum exstinguatur, veluti si fundus et ad eum via legata sit per alium fundum: nam si pars fundi remanserit in hereditate, non potest procedere viae legatum, quia per partem servitus adquiri non potest. Celsus ta, a quibus heres summouere exceptione petitorem potest, in quartam ei imputentur nec ceterorum legata minuant. inutile fuerit an ex accidenti postea in eum casum peruenisset legatum, ut actio eius denegx asse patronum heredem instituit libertus, cum ducentos aureos in bonis haberet, et legauit filio centum uiginti, extraneo reliqua: deminutio legati, quod extraneo praestat legatum, proficit filio ad consequenda solida, quae ei legata sunt. . Quacumque ex causa legata non praestantur, imputantur heredi in quartam partem quae propter legem Falcidiam remanere apud eum debet. Cbat nepotes, heredem instituit fideique eius
Abbreviated transcription (Latin):
itur ei hr̃ditas. utit᷑ legis falcidie bnficio.
hrs extitit. ẽuicto homine utrũ duplum
in aes alienũ deducere uł computare de¬
beat. an simplũ. duplum enĩ ẽẽt. si alius
extitisset. ⁊ benignus ẽ eod hr̃de existente.
dũ legaui. atilitinꝰ. nerua. sabinus. pͥmũ
in seruo ratione legis falcidie habendam.
⁊ quota pars ex eo decedet. eã partẽ in
fundo legato mutilẽ futuram. deinde ex
reliquis partib fundi legis falcidie porcio¬
nem decessurã. sicut ex om̃ib legatis. cassiꝰ
qđ seruo pars lege falcidia decedat inci¬
ꝑe seruũ fieri cõmunẽ hr̃dis. ⁊ legatã.
cõmum aut̃ seruo cũ legatum sit. totũ
ꝑtinere ad socium quia in eã ꝑsonamle¬
gatum consistere potest. Qua ratione se¬
mel ex fundo partẽ legis falcidie decessu¬
ram. Paulus cassi sententia utim᷑. Nam ⁊
diis pius rescͥpsit. seruo cõmuni fidĩcõ¬
missũ datũ totum ad sociũ ꝑtinere. Int̾¬

Expanded text:
itur ei hereditas, utitur legis Falcidiae beneficio. itur ei hereditas, utitur legis Falcidiae beneficio. heres exstitit, euicto homine utrum duplum in aes alienum deducere uel computare debeat an simplum? duplum enim esset, si alius heres exstitisset. et benignius est eodem herede existente sdum legaui.Atilicinus Nerua Sabinus primum in seruo rationem legis Falcidiae habendam et quota pars ex eo decederet, eam partem in fundo legato inutilem futuram, deinde ex reliquis partibus fundi legis Falcidiae portionem decessuram, sicut ex omnibus legatis.Cassius, quod seruo pars lege Falcidia decedat, incie servum fieri communem heredis et legatarii, communi autem servo cum legatum sit, totum pertinere ad socium, quia in eam personam legatum consistere possit: qua ratione semel ex fundo partem legis Falcidiae decessuram. paulus. Cassii sententia utimur: nam et divus Pius rescribsit servo communi fideicommissum datum totum ad socium pertinere. Inte
Abbreviated transcription (Latin):
Daulus .ł. In lege falcidia non impletur
Habetur. ꝓuro qđ indiem relictum est. me¬
dii enĩ tp̃ris cõmodum computatur iN
lns legatis: que sub conditione relicta siuis
ꝓculuis putabat: cum querit᷑ de lege falci¬
dia tantũ eẽ in legato. qͣnti uenire possunt.
qđ si ẽ ⁊ deductio sic potest fieri. ut tantum
uideatur uideb̃is qnͣti nom̃ uenire potest.
Sed hec sentñtia non ꝓbatur: cautionibuᷤ
lp̃.ł. ¶Ui qđ ꝑfalcidiam retiñe pot̾at.
uoluntatẽ testatoris secutus spopondit seda¬
turum cogendus est soluere.
pensionib locum habet. Sed hoc ex pꝰ facto
apparebit ut puta in annos singłos legatũ
relictũ est qͣmdui falcidia ñdum locũ hab
in tegre pensiones annue dabuntur. s enĩ
si anmis ueñit. fit ut contra legẽ falcidiã
ultra dodrantẽ aliquid debeatur eueniet.
ut retro om̃ĩa legata singłoꝵ annoꝵ minu¬
antur .I. Numꝗͣ legatarius uł fidĩ cõmissaĩ-¬
us licet ex trebelliano senatus consultorestitu¬

Expanded text:
dictum In lege Falcidia non habetur pro puro, quod in diem relictum est: medii enim temporis commodum computatur. In his legatis, quae sub condicione relicta sunt, Proculus putabat, cum quaeritur de lege Falcidia, tantum esse in legato, quanti venire possunt: quod si est, et deductio sic potest fieri, ut tantum videatur vi deberi, quanti nomen venire potest. sed haec sententia non probatur: cautionibQui quod per Falcidiam retinere poterat, uoluntatem testatoris secutus spopondit se daturum, cogendus est soluere. pensionibus locum habet: sed hoc ex post facto apparebit. ut puta in annos singulos legatum relictum est: quamdiu Falcidia nondum locum habet, integrae pensiones annuae dabuntur: sed enim si annus venerit, quo fit, ut contra legem Falcidiam ultra dodrantem aliquid debeatur, eveniet, ut retro omnia legata singulorum annorum imminuantur. Numquam legatarius vel fideicommissarius, licet ex Trebelliano senatus consulto restitu
Abbreviated transcription (Latin):
te sua quã infiliũ conferebat compensari
uoluit. qđ filio debetur. si ratio falcidie po¬
niceꝑit: fini quadrantis qͣm ex bonis patͥs
cũ effectui ꝑcepit compens abit᷑. atq ita
suꝑfluũ aris alieni dodranti tantum de¬
trahet. ¶ Ex donationib muxorẽ collatis
qͣm h̃es eius redde uiro cogitur in bonis
mulieris ñ erit. Nam ita sit locupletior ut
tanto pauꝑior ẽẽ uideatur. qđ aũt hr̃es
iñminuit. uiro nonpetit. EFructus p̃di¬
orum sub conditione uerb fidĩ cõmissi re¬
lictos incausã fidĩcommissi non deductos.
hes inratione falcidie sic accepto facere
sibi cogitur. ut quartã ⁊ quarte fructus

Expanded text:
te sua, quam in filium conferebat, compensari te sua, quam in filium conferebat, compensari uoluit: quod filio debetur, si ratio Falcidiae poni coeperit, fini quadrantis, quem ex bonis patris cum effectu percepit, compensabitur atque ita superfluum aeris alieni dodranti tantum detrahetur.Ex donationibus in uxorem collatis quod heres eius reddere uiro cogitur, in bonis mulieris non erit. nam ita fit locupletior, ut tanto pauperior esse uideatur: quod autem heres inde minuit, uiro non perit.Fructus praediorum sub condicione verbis fideicommissi relictorum in causam fideicommissi non deductos heres in ratione Falcidiae sic accepto facere sibi cogitur, ut quartam, et quartae fructus
Abbreviated transcription (Latin):
tis admitti uisũ est. qđ pͥmo ac scdo anno si¬
ne ulla detractione fuissent legatario solu¬
ta. qđ auus ex causa tutele nepoti debuit.
cũ auo nepos solus hẽs extitisset ratio falci¬
die si poneretur mere alieno bonis dedu¬
cendũ. R. nec adrem ꝑtinere. qđ ħrdẽ
auus iđq tutor rogau̾at. ut si sine libis añ
certã etatẽ decedet. tã hr̃ditaria bona ꝗͣ
ꝓpͥa restitueret. non enĩ ex hoc hr̃ditatẽ de¬
bito compensatã uidĩ. cũ uł ideo maxime
declaretur non eẽ compensationẽ factã
q̃m hr̃dem suũ hab̃e ꝓpͥa bona defunctus
ostendit. plane si conditio fidĩcomimissi
fiũt impleta. fructus hr̃ditatis. pꝰ mortem
aui ꝑcepti. pari pecunia debito tutele com.¬
pensabuntur. Sed quartã hẽs nepotis de
bonis dũtaxat que moriens auus reliquit
retineb̾. E Cum fidĩcõmissũ ex uoluntate
matͥs a patre moriente debitũ filio pat̾ hr̃dita¬

Expanded text:
tis admitti uisum est, quod primo ac secundo anno sitis admitti uisum est, quod primo ac secundo anno sine ulla detractione fuissent legatario soluta.Quod auus ex causa tutelae nepoti debuit, cum auo nepos solus heres exstitisset, ratio Falcidiae si poneretur, in aere alieno bonis deducendum respondi. nec ad rem pertinere, quod heredem auus idemque tutor rogauerat, ut, si sine liberis ante certam aetatem decederet, tam hereditaria quam propria bona restitueret: non enim ex hoc hereditatem debito compensatam uideri, cum uel ideo maxime declaretur non esse compensationem factam, quoniam heredem suum habere propria bona defunctus ostendit. plane si condicio fideicommissi fuerit impleta, fructus hereditatis post mortem aui percepti pari pecunia debito tutelae compensabuntur, sed quartam heres nepotis de bonis dumtaxat, quae moriens auus reliquit, retinebit.Cum fideicommissum, ex uoluntate matris a patre moriente debitum, filio pater heredita
Abbreviated transcription (Latin):
S ħꝰ qq̃ onus in contributionẽ uenire.¬
Eduob inpubib substitutũ utͥq hr̃dem
existẽrẽ. in alt̾̃ius hr̃ditate falcidia nonuti
conuenit si de bonis alt̾ius in pub̃is qͣr¬
tam partẽ hrditatis pat̾s que ad filios ꝑ¬
uenit retineat. qđ si fr̃ fr̃i legitimꝰ heres¬
exatit. in pub̾i sup̃mo subsatutus. porcio
quidẽ pat̾noꝵ bonoꝵ quã intestatꝰ puer
accepit. rationi falcidie non confundet᷑.
sed qͣrtam eiꝰ tantũ porcionem subsitut᷑
retinebit quã inpubes accepit qui substitu
endũ est debitore cui mortis causa pacto de¬
bitũ remissũ est infactũ concepta replicatio¬
ne retinebit᷑.  fr̃ cũ hr̃dem sororẽ scribet.
rauit. ne falcidia uteret᷑. ⁊ ut certã pecumã
si cc̃fecisset. p̃staret. Priuatoꝵ cautione legi¬
bus non ẽẽ refragrandũ constitit. ⁊ idõ soro¬
rem uire .p. retentione habiturã. ⁊ actionẽ
exstipulatu denegandam. S Non id circo
minus falcidie rationẽ incet̾is annuis lega¬

Expanded text:
s quoque onus in contributionem uenire.Duobus impube ribus substitutum utrique heredem existentem in alterius hereditate Falcidia non uti conuenit, si de bonis alterius impuberis quartam partem hereditatis patris, quae ad filios peruenerit, retineat.Quod si frater exstitit et impuberi supremo substitutus, portio quidem paternorum bonorum, quam intestatus puer accepit, rationi Falcidiae non confundetur, sed quartam eius tantum portionem substitutus retinebit, quam inpubes accepit qui substitutendum est a debitore, cui mortis causa pacto debitum remissum est, in factum concepta replicatione retinebitur. Frater cum heredem sororem scriberet, rauit, ne Falcidia uteretur et ut certam pecuniam, si contra fecisset, praestaret. priuatorum cautione legibus non esse refragandum constitit et ideo sororem iure publico retentionem habituram et actionem ex stipulatu denegandam.Non idcirco minus Falcidiae rationem in ceteris annuis lega
Abbreviated transcription (Latin):
qͣrta seruanda ẽ. sic fiet utcentũ que prã¬
ri posst̃ in qͣtuor partes diuidant᷑. tres
¶.debitor qui soluendo ñ ÷ secũ centum
idq quasi solũ in bonis fuĩt rep̃sentat᷑.

Expanded text:
quarta seruanda est: sic fiet, ut centum, quae praequarta seruanda est: sic fiet, ut centum, quae praestari possunt, in quattuor partes diuidantur, tres debitor, qui soluendo non est, secum centum idque, quasi solum in bonis fuerit, repraesentatur.
Abbreviated transcription (Latin):
durabunt mobligationẽ. ⁊ siꝗͥ fac̃ẽ posse
ceꝑit. exigent᷑ ab eodũ taxat usq ad centũ.
idẽq erit dicendũ. ⁊ si mortis cã accepto ei¬
qͣdringenta ferant᷑. unde elegant̃ dr̃ ac¬
cepti lationẽ impendentifore. ut siꝗd mor¬
tis tp̃r qͣdringenta tota inueniant᷑. intre¬
centa ualeat accepti latio. Si uͦ p̃t̃ea aliqͥ
inueniat᷑ qͥ qͣdrantẽ suppleat hr̃di in qua¬
dringenta accepti latio ꝓficiet. Qđ si debi-¬
tor iste qͣdringentoꝵ dũ taxat centũ facẽ
pot̾. quia sibi soluendo ẽ necẽe habebit .c.
reftindẽ. Cũ gͥ debitor sibi soluendo sit:
euemet ut si hr̃de aliquo instituto ipside¬
bitori libatio. ⁊ alii qͣdringenta legata sint.
si qͥ soluendo sit debitor centũ qͥnqͣginta
ex trecentis retineat alia centũ qͥnqͣginta
legataĩo p̃stentur. hr̃s centũ habeat. si nu
mero centũ tm̃ fac̾e possit hr̃di ex refecto

Expanded text:
durabunt, in obligationem et si quidem facere posse durabunt, in obligationem et si quidem facere posse coeperit, exigentur ab eo dumtaxat usque ad centum. idemqquadringenta ferantur. unde eleganter dicitur acceptilationem in pendenti fore, ut, si quidem mortis tempore quadringenta tota inueniantur, in trecenta ualeat acceptilatio: si uero praeterea aliquid inueniatur, quod quadrantem suppleat heredi, in quadringenta acceptilatio proficiet. quod si debitor iste quadringentorum dumtaxat centum facere potest, quia sibi soluendo est, necesse habebit centum refundere. cum igitur debitor sibi soluendo sit, eueniet, ut, si herede aliquo instituto ipsi debitori liberatio et alii quadringenta legata sint, si quidem soluendo sit debitor, centum quinquaginta ex trecentis retineat, alia centum quinquaginta legatario praestentur, heres centum habeat: sin uero centum tantum facere possit, heredi ex refecto
Abbreviated transcription (Latin):
debitori lib̾ationẽ. Seio aut̃ qͣdringenta le¬
gauĩt. si debitor uł soluendo ñsit ułcentũ
fac̃ẽ possit. qͣntũ quisq habeat int̾uentu
legis falcidie. dicebã legẽ falcidiã ex eo q
refici ex hr̃ditate pot̾. qͣrtã hr̃di tribue¬
re. residuũ dodrantẽ int̾legataĩos distrib¬
uere. Qr̃ cũ nom̃ minꝰ solũdo ẽ inhr̃dita¬
de eiꝰ qđ exigi pot̾: ꝓrata sit distributio. re
sidiu uenditio facienda ẽ. ut id demũ in
hr̃ditate cõputet᷑. quãti nom̃ distrahi pot̃.
S cũ debitori lib̾atio relinquit᷑. ip̃e sibiso¬
luendo uidet᷑ ⁊ qđ ad se atimet diues est.
quippe si ei mortis cã accepto ferat᷑. id q̃ deb
qͣ dringenta accepisse uidebit᷑. licet nichil
fac̃ẽ possit. Sensisse ⁊i lib̾ationẽ plenã uid¬
tur. qͣuis nicħ fac̃ẽ possit. si soli ei libatioẽ
relicta ẽ. ⁊ idõ falcidia int̾ueniente. trecen¬
ta accepto ille ferri debet᷑. residua centũ

Expanded text:
dringenta legaverit, si debitor vel solvendo non sit vel centum facere possit, quantum quisque habeat interventu legis Falcidiae. dicebam legem Falcidiam ex eo quod refici ex hereditate potest quartam heredi tribuere, residuum dodrantem inter legatarios distribuere. quare cum nomen minus solvendo est in hereditate, eius quod exigi sidui uenditio facienda est, ut id demum in hereditate computetur, quanti nomen distrahi potest. sed cum debitori liberatio relinquitur, ipse sibi soluendo uidetur et quod ad se attinet, diues est: quippe si ei mortis causa accepto feratur id quod debet, quadringenta cepisse uidebitur, licet nihil facere possit: sensisse enim liberationem plenam uidetur, quamuis nihil facere possit. si soli ei liberatio relicta est, et ideo Falcidia interueniente trecenta accepto illi ferri debent, residua centum
Abbreviated transcription (Latin):
d.i. Qđ si alt̾utro eoꝵ deficiente ⁊ alter
hẽs solus extitit. utrũ ꝑm̃n ratio legis falcidie
hñda sit. ac si statĩ abmicio is solus hẽs insti¬
tutus eẽt. an singłaꝵ porcionũ separatim
cinise spectande s̃. ⁊ placet si eiꝰ pars legati
exausta sit qui hes extit̃it adiuuari legata¬
rios ꝑdeficientẽ partẽ. quia ea ñ ẽ legatis
onerata. quia ⁊ legata q̃ apd hr̃dẽ remañ¬
et efficiunt ut cet̾is legatarizs. aut nichil
aut minꝰ detruhat᷑. Si uͦ defecta pars fũit
patͥmonio queramꝰ ea sola substantia specta¬
tur. ꝗͣ pat̃ cũ moreret᷑ habuẽit. nec adrẽꝑti¬
net si post mortẽ patͥs filiꝰ uł adqͥsierit aliquid
uł deminuerit. siũ de legatis q̃ramꝰ. tã ea q̃
in pͥmis ꝗͣ ea que in scd̾is tabulis relicta suĩ.
iminũ contͣbuunt᷑. tanꝗͣ si uea que afilis hr̃

Expanded text:
d si alterutro eorum deficiente alter heres solus exstiterit, utrum perinde ratio legis Falcidiae habenda sit, ac si statim ab initio is solus heres institutus esset, an singularum portionum separatim causae spectandae sunt? et placet, si eius pars legexhausta sit, qui heres exstiterit, adiuuari legatarios per deficientem partem, quia ea non est legatis onerata, quia et legata quae apud heredem remanent efficiunt, ut ceteris legatariis aut nihil aut minus detrahatur: si uero defecta pars fueritpatrimonio quaeramus, ea sola substantia spectatur, quam pater cum moreretur habuerit, nec ad rem pertinet, si post mortem patris filius uel adquisierit aliquid uel deminuerit: siue de legatis quaeramus, tam ea quae in primis quam ea quae in secundis tabulis relicta sunt in unum contribuu
Abbreviated transcription (Latin):
gaũit. eiq titiũ ⁊ seiũ hr̃des substitũit: ⁊a
ttio centũ legaũit uideamꝰ ꝗͥ uiris sit si ñ¬
dũ solutis legatis pupillus decesseĩt. ⁊ ob
id ealegata utͥq deb̾et solus hẽs titius ute¬
tur lege falcidia. Cũ nducenta ex hr̃ditate
pupilli ad eũ ꝑtineant. ducenta legatoꝵ noĩe
debet.centũ exducentis que pupillꝰ debebat.
centũq ip̃e dare iussus ẽ. Itaq ex utͣq qͣnti¬
tate qͣrta deducta habit qͥnqͣginta. in ꝑsona¬
uͦ siei lex faleidia ñ int̾uenit. cũ ad eũ ex hr̃¬
ditate pupilli ducenta ꝑtineant. idebeat
legatoꝵ noĩe centũ exducentis que apupil¬
lo relicta s̃ qđ si pupillus soluat legata. deb¬
ent curare tutores pupilli ut caueat legataĩi.¬
Quedã legata diuisionẽ ñ recipiunt. ut ecce
legatũ uieitin̾is actusue ad nullũ n eares

Expanded text:
ique Titium et Seium heredes substituerit et a Titio centum legaverit, videamus, quid iuris sit. si nondum solutis legatis pupillus decesserit et ob id ea legata utrique debent, solus heres Titius utetur lege Falcidia: cum enim ducenta ex hereditate pupilli ad eum pertineant, ducenta legatorum nomine debet, centum ex ducentis quae pupillus debebat, centum quae ipse dare iussus est: itaque ex utraque quantitate quero Seii lex Falcidia non interuenit, cum ad eum ex hereditate pupilli ducenta pertineant et debeat legatorum nomine centum ex ducentis, quae a pupillo relicta sunt. quod si pupillus soluat legata, debent curare tutores pupilli, ut caueant legatarii.Quaedam legata diuisionem non recipiunt, ut ecce legatum uiae itineris actusue: ad nullum enim ea res
Abbreviated transcription (Latin):
quesitũ est. an fidĩ cõmissarius qq̃ inuitus co-¬
gat᷑ dare eã sũmam: i reciꝑe hr̃ditatẽ. q̃ri
ipsius fidĩcõmissũ ẽẽt. Sed id ueri simile
non ẽ: cũ talis oratio magis ipsius causa
ꝗͣ cc̃ ipsũ posita uideatur. SCũ lex falcidia
int̾uenit. non ueniunt incontͥbutionẽ que
ipsi hr̃di a semet ipso uł seruo eiꝰ legata fi¬
dei ue cõmissa sunt. Alia causa ẽ eoꝵ qui
indie certa dantur. nã si lib̾tatis dies cepit
cede. ei debebunt᷑. ⁊ in contͥbutionem ue¬
niunt. ac ne ea quid que quis seruis sius
inutilit̾ sine lib̾tate legauit. fidĩue cõmi¬
sit. incõputationẽ euis legis cedunt. Sreᷤᷤ

Expanded text:
quaesitum est, an fideicommissarius quoque inuitus coquaesitum est, an fideicommissarius quoque inuitus cogatur dare eam summam et recipere hereditatem, quasi et ipsius fidei commissum esset: sed id uerisimile non est, cum talis oratio magis ipsius causa, quam contra ipsum posita uideatur.Cum lex Falcidia interuenit, non ueniunt in contributionem, quae ipsi heredi a semetipso uel seruo eius legata fideiue commissa sunt. alia causa est eorum, quae in die certa dantur: nam si libertatis dies coepit cedere, ei debebuntur et in contributionem ueniunt. ac ne ea quidem, quae quis seruis suis inutiliter sine libertate legauit fideiue commisit, in computationem eius legis cedunt.Res,
Abbreviated transcription (Latin):
qđ eleg̾it. i om̃e argentũ testatoris int̾iss si ñ
culpa hr̃dis nichil deb̾etur. Sin uͦ argenti
pondus pure relictũ ẽẽt. qͣmus om̃e arg̃n¬
tum testatoris deꝑisset amissa lege falcidia
porcio eiꝰ qͣntitatis sumetur. que fuit in bo¬
nis eo tp̃r quo testator decessit. nec ad dum¬
nuendã eam quicꝗͣ dãpna postea incidñ¬
tia ꝓficient. res tm̃que int̾ierint ꝓnulla
parte acne estimatio quid debeatur non
magis. qͣm si om̃s res ꝑ sp̃em enumerate relic-¬
te eẽnt tanri si aũt legis falcidie ratione q̃
conditionis implende causa h̃rdis sunt da¬
ta in quartam ñ computant᷑. tm̃ id qđ ñ
figura conditionis acciꝑe ussus ẽ ab eo cui
hr̃ditatẽ restituere rogatus ẽ celso ⁊ iuilia-
no nr̃o placuit cõputari. quẽ admodũ si
ea sũma hr̃s uende eas res uissus ẽẽt. quia
non conditionis implende causa. sed quo
dãmͦ p̃tio inferre s̃ iuissi. quoloco amplius

Expanded text:
quod elegerit", et omne argentum testatoris interisset sine quod elegerit", et omne argentum testatoris interisset sine culpa heredis, nihil deberetur: sin vero argenti pondus pure relictum esset, quamvis omne argentum testatoris deperisset, admissa lege Falcidia portio eius quantitatis sumetur, quae fuit in bonis eo tempore quo testator decessit, nec ad imminuendam eam quicquam damna postea incidentia proficient. Res tamen, quae interierint, pro nulla parte ac ne aestimatio quidem debeatur, non magis quam si omnes res per speciem enumeratae relictae essent. Tametsi autem legis Falcidiae ratione, quae condicionis implendae causa heredi sunt data, in quartam non computantur, tamen id, quod non figura condicionis accipere iussus est ab eo, cui hereditatem restituere rogatus est, Celso et Iuliano nostro placuit computari, quemadmodum si ea summa heres vendere eas res iussus esset, quia non condicionis implenddammodo pro pretio inferre sunt iussi. quo loco amplius
Abbreviated transcription (Latin):
intotũ uĩis foret. hoc iđ fore. In ea parte
que lege falcidie constitueretur. hoc enĩ at¬
tinet dãna postea facta non deduci. ne a¬
mota porcio legatis fidĩue cõmissis detra¬
hatur. Uerũ ÷ aũt his solis que ponde. nu¬
mero. m̃suraa constant. nec dãno postea
incidente exporcione que fieriad estimati¬
onẽ eoꝵ bonoꝵ que mortis tp̃r fuer. quicꝗͣ
detrahi. Certis uͦ corporib ihis ipsis ita re-¬
lictis pecuniã quã in illa archa uinũ quod
illis doliis pondus argenti qđ in illis hor¬
reis habeo. sine culpa hr̃dis deꝑiet᷑. uł de¬
teriora s̃ facta ꝓculdubio aut nichil de¬
bebit᷑. aut eoꝵ que exstabunt qualia erũt
ea porcio debebitur: que ꝑ legẽ falcidiã effi
ciatur extimatione bonoꝵ que mortis tes¬
tatoris q̃e fuĩnt. Incerte aũt res relicte di¬
stinctionẽ recipiunt. Nam si ex suis reb in¬
certã rem testator reliquisset. ułuti argentũ

Expanded text:
in totum iuris foret, hoc idem fore in ea parte, in totum iuris foret, hoc idem fore in ea parte, quae lege Falcidia constitueretur: hoc enim attinet damna postea facta non deduci, ne amota portio legatis fideiue commissis detrahatur.Uerum est autem his solis, quae pondere numero mensura constant, nec damno postea incidente ex portione, quae fieri ad aestimationem eorum bonorum, quae mortis tempore fuerunt, quicquam detrahi. Certis vero corporibus et his ipsis ita relictis: "pecuniam, quam in illa arca", "vinum, quod in illis doleis", "pondus argenti, quod in illis horreis habeo", si sine culpa heredis deperierunt vel deteriora sunt facta, procul dubio aut nihil debebitur aut eorum quae exstabunt qualia erunt ea portio debebitur, quae per legem Falcidiam effitur ex aestimatione bonorum, quae mortis testatoris tempore fuerint. Incertae autem res relictae distinctionem recipiunt: nam si ex suis rebus incertam rem testator reliquisset, veluti "argentum
Abbreviated transcription (Latin):
latronũ. debitoꝵ. facta peiora noĩa. insũma
qđcũq dãnum. si mͦculpa legatari cireais.
hr̃di ꝑeunt. que admodũ adhrdis lucrum
ꝑtinent. fructus. partus ancillarũ. ⁊ que ꝑ
seruos adquisita sunt. ut stipulationes. perũ
traditiones. legata hr̃ditate sue is date. cetere
donationes. itẽ seruitutes quib lib̃ta p̃dia p̃cio¬
siora fierent actiones que adquisite ut furti
dãni muñe. similesq quoꝵ nicħ inrationẽleg̃
falcidie cadit. uende aũt uł emere. iussus
certo p̃cio fundũ aliãue quep̃iam rem in le¬
gis falcidie ratione cũ qnͣtũ sit legatum re-¬
quiratur. tam̃ eo noĩe inducetur. quanto
pluris minorisue sit res ea qͣnͣtitate quam
rit. ampliꝰ deducetur. quippe non nr̃i causa
capi id p̃cium. sed eo deducto p̾cium reli¬
quũ legatũ ẽẽ intellectũ est. ꝓrsus diligen
mortẽ testatoris illata ad solũ hr̃dem respi¬
cere usquequaq ⁊ sine ulla distinctione
recipiatur. Quod enĩ remota lege falcidia

Expanded text:
a quodcumque damnum, si modo culpa legatarii careant, heredi pereunt: quemadmodum ad heredis lucrum pertinent fructus, partus ancillarum et quae per servos adquisita sunt, ut stipulationes, rerum traditiones, legata hereditatesve his datae, ceterae donationes, item sersiora fierent, actionesque adquisitae, ut furti damni iniuriae similesque, quorum nihil in rationem legis Falcidiae cadit.Uendere autem uel emere iussus certo pretio fundum aliamue quampiam rem in legis Falcidiae ratione, cum quantum sit legatum requiratur, tantum eo nomine inducetur, quanto pluris minorisue sit res ea quantitate, quam rit, amplius deducetur: quippe non nostri causa capi id pretium, sed eo deducto pretium reliquam legatum esse intellectum est.Prorsus diligenta post mortem testatoris illata ad solum heredem respicere usque quaque et sine ulla distinctione recipiatur. quod enim remota lege Falcidia
Abbreviated transcription (Latin):
rit. hñs qͣdringenta ĩ inicio qͥnta. dem̃ qͥrͣta
pars detͣhi debet. ante ndet̾hendũ ẽ qd extͣ
bonoꝵ qͣntitatẽ ẽ deiñ qͥ ex bonis apud hr̃
habeat hẽs solida p̃standa eẽ legata ita ac¬
ciꝑe debemꝰ. si hr̃ditario iure habeat. itaq
qđ qͥs legatoꝵ noĩe acohr̃de accep̃. in qͣdran¬
tẽ ei ñ imputat᷑. Sed si idõ legatũ ei datũẽ
ut integͣ legata uł fidĩ cõmissa p̃stet. dene¬
ganda erit actio legati si lege falcidia uti
auis .ł. Id aũt qd ꝯditioĩs ĩplende cã
ut a cohr̃de ut̃ alegataĩo. uł astatulibo dat᷑.
infalcidia ñ imputat᷑. qr mortis cã capitur.
Sane si astatu lib̾o peculiares nũmos accipiat.
ꝓsua parte quadrãneos imputari debet. q
ꝓ ea parte ñ mnortis cã caꝑe. s hr̃ditaĩo uĩe
eos hab̾e intelligit᷑. Qua ratione placuit.
legataq legatari ñ capunit. cũ apd hẽs

Expanded text:
rit habens quadringenta, initio quinta, deinde quarta rit habens quadringenta, initio quinta, deinde quarta pars detrahi debet: ante enim detrahendum est, quod extra bonorum quantitatem est, deinde quod ex bonis apud herehabeat heres, solida praestanda esse legata, ita accipere debemus, si hereditario iure habeat: itaque quod quis legatorum nomine a coherede accepit, in quadrantem eut integra legata vel fideicommissa praestet, deneganda erit actio legati, si lege Falcidia utis implendae causa vel a coherede vel a legatario vel a statulibero datur, in Falcidia non imputatur, quia mortis causa capitur. sane si a statulibero peculiares nummos accipiat, pro sua parte quadranti eos imputare debet, quia pro ea parte non mortis causa capere, sed hereditario iure eos habere intellegitur. Qua ratione placuit legata, quae legatarii non capiunt, cum apud heredes
Abbreviated transcription (Latin):
qͣnto minꝰ soluitur. aut legatarii resti¬
tuatur qͣnto plus consecuti sint. Sed si
legata quedã pure. quedã sub conditio¬
ne relicta efficiat᷑. ut existente condĩoe
lex falcidia locũ habeat. pure legata cũ
cautione reddunt᷑. quocasu magis iN
usu ẽ solui ꝗͥ pure legata ꝑm̃ ac si nulla
alia sub ꝯditioẽ legata fuissent: caũe aut
legata nos deb̾e.ex euentu ꝯditionis qđ
p̃cia ꝯditioẽ existente bonis det̾hunt᷑. In
die relicta legata alc̃ ẽ uris palamest
cũ ea oĩmͦ tã ip̃i legataĩo ꝗͣ hr̃dib eiꝰ debi
certũ ẽ. S tantominꝰ erogaĩ ex bonis in¬
telligendũ ẽ qͣntũ int̾ea donec dies obtin¬
git hẽs lucͥturꝰ ẽ. ex fructib ł usuris. gͦ opamũ
ꝗͣ ẽ statĩ ab micio ita testatorẽ distribuere le
inbonis habuit. tota ea qͣdringenta eroga¬
u̾it. qͣrta pars legatariis detͣhit᷑. si trecentũ
qͥnta legau̾it. octaua:ꝗ. si qͥnqͣginta legaue¬

Expanded text:
t legatarii restituant, quanto plus consecuti sint. Sed et si legata quaedam pure, quaedam sub condicione relicta efficiant, ut exsistente condicione lex Falcidia locum habeat, pure legata cum cautione redduntur. quo casu magis in usu est solvi quidem pure legata perinde ac si nulla alia sub condicione legata fuissent, cavere autem legatarios debpretia condicione exsistente bonis detrahuntur. In diem relicta legata alterius esse iuris palam est, cum ea omnimodo tam ipsi legatario quam heredibus eius deberi certum est: sed tanto minus erogari ex bonis intellegendum est, quantum interea donec dies optingit, heres lucraturus est ex fructibus vel usuris. Ergo optimum quidem est statim ab initio ita testatorem distribuere legin bonis habuit, tota ea quadringenta erogaverit, quarta pars legatariis detrahitur: si trecenta nta legaverit, octava. quod si quingenta legave
Abbreviated transcription (Latin):
stimat ꝓculus cc̃ in qua specie. ⁊ uilianꝰ ꝓculo
adsensit. qͣm sent̾ntiã ꝓbabiliorẽ ẽẽ puto. s.i
diuus antonmꝰ uidicasse dr̃ comiscendas eẽ.
utrasq partes in cõprtatione legis falcidia¬
si coh̃rdem meũ post aditã hr̃ditatẽ adroga¬
uero ñ dubitabit᷑ qn seꝑande sint porciones
piñ atq si cohr̃de m̃o hr̃s extitissem simn annõ
singlos legatũ sit titio quia multa legata. ⁊ coi¬
ditionalia s̃ cautioni locus ẽ. que inedicto ꝑo

Expanded text:
stimat, Proculus contra: in qua specie et Iulianus Proculo stimat, Proculus contra: in qua specie et Iulianus Proculo adsensit, quam sententiam probabiliorem esse puto. sed et diuus Antoninus iudicasse dicitur commiscendas esse utrasque partes in computatione legis Falcidiae.Si coheredem meum post aditam hereditatem adrogauero, non dubitabitur, quin separandae sint portiones, perinde atque si coheredi meo heres exstitissem.Si in annos singulos legatum sit Titio, quia multa legata et condicionalia sunt, cautioni locus est quae in
Abbreviated transcription (Latin):
nactus ẽ. ⁊ ñ pat̃ aduocari eires quia uoluntate
hedis errantis nactus ẽ possessionẽ dabit᷑ actio
hrdi ut id qđ sup̃ dodnantẽ ẽ offerat᷑. intdum
om̃imꝰ necessaĩũ ẽ solidũ solui legataĩo int̃po¬
sita stipulatione. qͣnto ampliꝰ qm̃ plegẽ falcidiã
cepit reddi uluti siq apupillo legata sintex
cedat᷑ modis legis falcidie ueremꝰ aũt siue in¬
pube ⁊ mortuo alia legata iueniant᷑ quecos¬
tributionẽ facta excedat᷑ dodrantẽ. id̃ dicitur
⁊ si pͥnciꝑali testam̃to q̃dam sub conditione
legata s̃ que andebeant᷑ incertũ ẽ. ⁊ ideo si
hes siñ uidice solũe ꝑatus sit ꝓficiet sibi ꝑ
hanc stpulationẽ. ⁊d qd ex substitutione cohrdis
tate non augebunt᷑. scilicet si ab eo legata sui¬
noiat data sunt ñ quisquis mͥ hẽs erit. sico¬
hir̃dis m̃i portio exausta sit mã integra ⁊ illã
undicaũo cassiꝰ confudendas eẽ partẽ se exi

Expanded text:
nanctus est et non potest auocari ei res, quia uoluntate nanctus est et non potest auocari ei res, quia uoluntate heredis errantis nactus est possessionem, dabitur actio heredi, ut id quod supra dodrantem est offeratur.Interdum omnimodo necessarium esita stipulatione "quanto amplius, quam per legem Falcidiam ceperit, reddi": veluti si quae a pupillo legata sint non excedant modum legis Falcidiae, veremur autem, ne impubere eo mortuo alia legata inveniantur, quae contributione facta excedant dodrantem. idem dicitur et si principali testamento quaedam sub condicione legata sunt, quae an debeantur incertum est. et ideo, si heres sine iudice solvere paratus sit, prospiciet sibi per hanc stipulationem. Id, quod ex substitutione coheredis hereditatem, non augebuntur, scilicet si ab eo nominatim data sunt, non " quisquis mihi heres erit". Si coheredis mei portio exhausta sit, mea integra et illam vindicavero, Cassius confundendas esse partes exi
Abbreviated transcription (Latin):
uidue subueteres quid estimandũ totũ usũ
fructũ putabant. uta constituendũ qͣntũ
sit in legatũ. sed aristo aueteꝵ opinione re¬
cessit. ait enĩ posse quartã partẽ exeo fic̃ ex
corꝑib retiñi id qđ uilianus recte ꝓbat. sed
oꝑis serui legatis cũ neq usus fructus in eo le¬
gato eẽ uidet᷑ necessaria ueteꝵ sentñtia ut
si amꝰ qͣntũ ẽ in legata quia necessario ex
om̃ib que s̃ facti pars deced̾e debet nec pars
ope intelligi potest immo ⁊ inusus fructus si
querat᷑ qͣntũ hic capiat ciuꝰ fiructꝰ datꝰ ẽ qͣntũ
adceteroꝵ legatoꝵ estimationẽ aut ⁊̃ huius
ipsiꝰ ne dodrantẽ excedat legatũ necessario
adueteꝵ sent̾ntiã reũtendũ ẽ. Siꝗs creditoĩ
suo ꝙdabit legaũit aut mutile legatsi erit si
nullũ cõmodũ in eoũsabit᷑. aut si ꝓpt̃ rep̃sentati¬
onis puta cõmodũ utile erit. hex qq̃ falcidiam
eo cõmodo locũhabebit si legataĩus possessionẽ

Expanded text:
 ueteres quidem aestimandum totum usum fructum putabant et ita constituendum, quantum sit in legato. sed Aristo a ueterum opinione recessit: ait enim posse quartam partem ex eo sic ut ex corporibus retineri idque Iulianus recte probat. sed operis serui legatis cum neque usus neque usus fructus in eo legato esse uidetur, necessaria est ueterum sententia, ut sciamus quantum est in legato, quia necessario ex omnibus, quae sint facti, pars decedere debet, nec pars operae intellegi potest. immo et in usu fructu si quaeratur, quantum hic capiat, cui usus fructus datus est, quantum ad ceterorum legatorum aestimationem aut etiam huius ipsius, ne dodrantem excedat legatum, necessario ad ueterum sententiam reuertendum est.Si quis creditori suo quod debet legauerit, aut inutile legatum erit, si nullum commodum in eo uersabitur, aut si propter repraesentationis puta commodum utile erit, lex quoque Falcidia in eo commodo locum habebit.Si legatarius possessionem