comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tatẽ deb& ¶ Siuõ alie natꝰ ab eo fuerit: aut uiuo testatore aut
pꝰmortẽ eiꝰ antequã adeat. deb& iussu nouidm̃ adire sat simanu¬
missus ẽ uiuo testatore ł mortuo. ante quã adeat: suo arbitrio
a dire ħditatẽ potest. eruus alienꝰ pꝰdñi mortẽ. recte ħ res
adita ħditas ꝑsonȩ uicẽ sustin& nħdis futuri s de functi. cũ & eiꝰ
qui utero ẽ seruuꝰ recte ħ res instituit᷑. eruus pluriũ cũ ꝗbꝰ
testam̃ti factio ẽ. ab extraneo institutꝰ ħres: unicuiq dñoꝵ
cuiꝰ iussu adierit ꝓportione dm̃i ad ꝗrit ħditatẽ .ẜ⁊ unũ hominẽ
⁊ plures in infinitd̃ quorꝗs uelit ħdes facere lic& sHereditas
plerũq diaidit᷑ in xxii. uncias. quȩ assis appellatione c̃tinent᷑.
habent aut̃ hee partes: ꝓpͥa nomina ab uncia usq: ad assẽ. ut
puta hec. Sex cunx. Sextans. Quadrans. Triens. Encunx

Expanded text:
dire debet; si uero alienatus ab eo fuerit aut uiuo testatore aut dire debet; si uero alienatus ab eo fuerit aut uiuo testatore aut post mortem eius, antequam adeat, debet iussu novi domini adire. at si manumissus est, vivo testatore vel mortuo, antequam adeat, suo arbitrio adire hereditatem potest. Servus alienus post domini mortem recte heres  cum et eius qui in utero est servus recte heres instituitur. Servus plurium, cum quibus testamenti factio est, ab extraneo institutus heres, unicuique dominorum cuius iussu adierit pro portione dominii adquirit hereditatem. Et unum hominem et plures in infinitum, quot quis velit, heredes facere licet. Hereditas plerumque dividitur in duodecim uncias, quae assis appellatione continentur. habent autem et hae partes propria nomina ab uncia usque ad assem, ut puta haec; uncia, sextans, quadrans, triens, quincunx,
Abbreviated transcription (Latin):
cuiꝰ uerba s̃ hec. Seruũ ad ulterio maculatũ. ñ iure testam̃to
manu missũ ante sententiã ab eamuliere Sideri quȩ rea
fucrat eiꝰdẽ criminis postulata :rationis ẽ. Quare sett᷑
ut in cundẽ ad ña collocata ħditatis instituti omullius
mom̃ti habeat᷑ Alienꝰ seruus etiã is intelligit᷑: in quo usu¬
fruictũ testator ht ¶Seruus aut̃ adño suo hres institutus siꝗdẽ
ineadẽ causa manserit: fit ex testam̃to lib̵ hresq neces sariũ
Siuo auino testatore manu missus fueriesuo arbitrio adire
ħditatẽ potest. ꝗa ñ sit necessarius cũ utrũq ex dñi testam̃to
ñ c̃ sẽꝗt᷑. .Qdsi alienatꝰ fuerit: iussu noui dñi adire ħditatẽ deb&.
& ea ratione ꝑeũ dñs fit ħres. Nã ipse alienatꝰ. neq li. neq ħres
ẽẽ potest. etiã sicũ lib̾tate institutꝰ hres sufrit: destitisse &¬
hres institut᷑ꝰ siin eadẽ causa durauerit. iussu eiꝰ dñi adire ħ di

Expanded text:
c sunt : ‘ Servum adulterio maculatum non iure testamento manumissum ante sententiam ab ea muliere videri quae rea fuerat eiusdem criminis postulata, rationis est : quare sequitur, ut in eundem a domina collata institutio nullius momenti habeatur. ’Alienfructum testator habet. Servus autem a domino suo heres institutus, si quidem in eadem causa manserit, fit ex testamento liber heresque necessarius. si vero a vivo testatore manumissus fuerit, suo arbitrio adire hereditatem potest, quia non fit necessarius, cum utrumque ex domini testamento non consequitur. quodsi alienatus fuerit, iussu novi domini adire hereditatem debet et ea ratione per eum dominus fit heres: nam ipse alienatus neque liber neque heres esse potest, etiamsi cum libertate heres institutus fuerit: destitisse eheres institutus, si in eadem causa durauerit, iussu domini hereditatem a
Abbreviated transcription (Latin):
iuris fiunt. s hoc distinctionẽ recipit. Nã mor tuo patre
sane om̃i m̃ filii filiȩ ue sin iuris efficiunt᷑. mor tuo uõ auo
ñ om̃i modo nepotes neptesq sui iuris fiunt. syita si post
morit᷑ aut iã mortuus ẽ. aut ex iit depotestate patris
t hii ꝗ ir potestate eiꝰ cadere ñ poss̃ siiuris fiunt. NCũ aut̃
is ꝗob aliqd malefioiũ in insulã deportat᷑ ciuitatẽ amitrit.
seꝗ t᷑ ut ꝗͥ eo mͦ ex numero ciuiũ romanoꝵ tollit᷑ pinde
acsi mortuo eo desinant libi in potestate eiꝰ eẽ sPari ratione
isi is ꝗ in potestate parentis ẽ in insulã deportatꝰ fuerita.
de siit in potestate parontis eẽ Idi si ex indulgentia pͥnci¬
pali restitutꝰ fuerit: pomia pͥstinũ statũ recipit. Relegati
auut̃ patres in insulã in potestate sua libos retinent. ⁊ecp̃rio

Expanded text:
iuris fiunt. sed hoc distinctionem recipit; nam mortuo patre iuris fiunt. sed hoc distinctionem recipit; nam mortuo patre sane omni modo filii filiaeue sui iuris efficiuntur; mortuo uero auo non omni modo nepotes neptesue sui iuris fiunt, sed ita si post moritur, aut iam mortuus est aut exiit de potestate patris, tunc hi, quia in potestatem eius cadere non possunt, sui iuris fiunt. Cum autem is, qui ob aliquod maleficium in insulam deportatur, civitatem amittit, sequitur ut, quia eo modo ex numero civium Romanorum tollitur, perinde acsi mortuo eo desinant liberi in potestate eius esse. pari ratione et si is qui in potestate parentis sit in insulam deportatus fuerit, desinit in potestate parentis esse. sed si ex indulgentia principali restituti fuerint, per omnia pristinum statum recipiunt. Relegati autem patres in insulam in potestate sua liberos retinent: et e co
Abbreviated transcription (Latin):
ad optionẽ dare :sed illud utriusq ad optionis cõmuneẽ.
Castrati aut̃ ñ posit̃. Feminȩ qͦq ad optare ñ posst̃ ꝗa nec
naturales lib̾os in potestate sua hñt. Sed ex indulgentia
pͥncipis ad solatiũ lib̾oꝵ ãmissoꝵ ud optare posst̃ Illud ꝓ¬
arrogatoris subicit᷑ s ctiã libi eiꝰ ineiꝰdẽ fiunt potestate
cipiat germanicꝰ augusti nepos ẽẽ .Iapud catonẽ bone
scriptũ refert antiꝗtas. derui si adño ad optatis: ex hoc
ipso posiẽ lib̾ari. und nos eruditi in nra estitutione etã
eũ seruũ quẽ dñs actis int̾̃uenientibꝰ filiũ suũ nominauerit.
lib̵m ẽe ẽstituimꝰ. lic& ħ adius filii accipiendũ ei ñ suffic̃.
lib̾ ant Etꝗdẽ serui quẽ ã modũ potestate lib̾ant᷑ ex his
intelligere possumꝰ quȩ deseruis manu mittendis suꝑiuꝰ
exposuimꝰ. Nu uõ ꝗ in potestate parentis. mor tuo eo sui

Expanded text:
adoptionem dare. Sed et illud utriusque adoptionis commune estadoptionem dare. Sed et illud utriusque adoptionis commune estcastrati autem non possunt. Feminae quoque adoptare non possunt, quia nec naturales liberos in potestate sua habent: sed ex indulgentia principis ad solatium liberorum amissorum adoptare possunt. Illud padrogatoris subicitur, sed etiam liberi eius in eiusdem fiunt potestate cipiat Germanicus Augusti nepos esse. Apud Catonem bene scriptum refert antiquitas, servi si a domino adoptati sint, ex hoc ipso posse liberari. unde et nos eruditi in nostra constitutione etiam eum servum quem dominus actis intervenientibus filium suum nominaverit liberum esse nt. Et quidem serui quem ad modum potestate liberentur, ex his intellegere possumus, quae de seruis manumittendis superius exposuimus. . Hi uero, qui in potestate parentis sunt, mortuo eo sui
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ ad patrẽ ad optiuũ transtulit. ⁊ quoꝵ quomodũ ei ad¬
ꝗ ñuit posteaMinorẽ natu ñ posse maiorẽ ad optare
plac&. ad optio enĩ naturã inmittatꝰ᷑. ⁊ ꝓ monstro ẽ ut
maiorsit filius : quã pat᷑ s ðeb& itaq: isꝗsibi ꝑ arrogationẽ
uł ad optionẽ filiũ fac̃: plenã pub̾tatẽ .i. decẽ iocto annos
p̃cedere. ¶Lice aut̃ ⁊ in locũ nepotis uł neptis ł in locũ ꝓ¬
nepotis łpneptis ł de inceps ad optare. quã uis filium
ꝗs ñ habeat.itã filiũ alienũ ꝗs in locũ nepotis potest
ad optare : quã nepotẽ in locũ silii Ned siqs nepotis loco
ad opt& uł quasi ex eosilio quẽ ht̃ iã ad optatũ. uł quasi
exillo quẽ naturalẽ in sua potestate ht̃: in eo casu ⁊ filiuꝰ
c̃sentire deb& ne ei inuito ͤ suus ħres agnoscat᷑. Sed e
c̃trario. si auus exfilio nepotẽdat in ad optionẽ ñẽ ne¬

Expanded text:
quae ad patrem adoptivum transtulit et quorum commodum ei adquae ad patrem adoptivum transtulit et quorum commodum ei adquisivit postea. Minorem natu non posse maiorem adoptare placet: adoptio enim naturam imitatur et pro monstro est ut maior sit filius quam pater. debet itaque is qui sibi per adrogationem vel adoptionem filium facit, plena pubertate, ipraecedere. Licet autem et in locum nepotis vel neptis vel in locum pronepotis vel proneptis vel deinceps adoptare, quamvis filium quis non habeat. Et tam filium alienum quis in locum nepotis potest adoptare, quam nepotem in locum filii. Sed si quis nepotis loco adoptet vel quasi ex eo filio, quem habet iam adoptatum, vel quasi ex illo quem naturalem in sua potestate habet: in eo casu et filius consentire debet, ne ei invito suus heres adgnascatur. sed ex contrario si avus ex filio nepotem dat in adoptionem, non est ne
Abbreviated transcription (Latin):
naturalia ⁊ ad optionis iura: man& stabile ius patris ad¬
optiui ⁊ naturali uinculo coppulatũ. ⁊ legitimo ad opti¬
onis mi ẽstrictũ. ut in familia ⁊ potestate huiꝰ modi
patris ad optiuisit ¶ Cũ aut̃ inpubes ꝑ pͥncipale rescriptũ
arrogat᷑ causa cognita arrogatio ꝑmittit᷑. ⁊ exꝗrit᷑ causa
arrogationis. an honestasit: expediatq pupillo. ⁊ cũ ꝗbꝰdã
c̃ditionib arrogatio sit. iđ utcaueat arrogator ꝑsone pub¬
licȩ idẽ tabulario. si int᷑ pub̾tatẽ pupillus decesserit.
restiturũ se bona illis ꝗsi ad optio facta ñ fuiss& : ad suc¬
cessionẽ eiꝰ uenturi eẽnt. Itẽ ñ alias emancipare eospotest
arrogator: nisi causa cognita digni emancipati one fuert̃t
ut̃ bona sua eis reddat  Ded ⁊si decedens pat̾ eũ ex here¬
dauerit. ł uiuus sine iusta causa eũ emancipauerit: iubetꝰ
quartã partẽ ei suoꝵ bonoꝵ relinquere. udelic& p̃t̃ bona

Expanded text:
naturalia et adoptionis iura, manet stabile ius patris adnaturalia et adoptionis iura, manet stabile ius patris adoptivi, et naturali vinculo copulatum et legitimo adoptionis modo constrictum, ut et in familia et in potestate huiusmodi patris adoptivi sit. Cum autem impubes per principale rescriptum adrogatur, causa cognita adrogatio permittitur et exquiritur causa adrogationis, an honesta sit expediatque pupillo, et cum quibusdam condicionibus adrogatio fit, id est ut caveat adrogator personae publicae, hoc est tabulario, si intra pubertatem pupillus decesserit, restituturum se bona illis qui, si adoptio facta non esset, ad successionem eius venturi essent. item non alias emancipare eos potest adrogator, nisi causa cognita digni emancipatione fuerint et tunc sua bona eis reddat. sed et si decedens pater eum exheredaverit vel vivus sine insta causa eum emancipaverit, iubetur quartam partem ei suorum bo
Abbreviated transcription (Latin):
magistratꝰ Imp̃ris auc toritate ad optare ꝗs potest¬
eos cas uel suiiuris st̃. quȩ speties ad optionis dicit᷑ arro¬
gatio. Imperio magistratꝰ ad optamꝰ eos. eas ue.ꝗ quȩ ue
inpotestate parentũ s. siue pͥmũ gradũ liboꝵ obtineant.
qualis ẽ filius filia. siue inferiorẽ: qualis ẽ nepos neptis.
ꝓͥ nepos ꝑ neptis. Sed hodie ex nr̃a c̃stitutione cũ filius¬
familias apatre naturali extraneȩ ꝑsone in adoptionẽ
datur aura potestatis naturalis patris minime dissol¬
uunt᷑. nec quiequã ad patrẽ ad optiuũ. transit. nec in
potestare enꝰ ẽ. lica ab intestato iura sue cessionis ei a nob
tributas. Siuõ pat᷑ naturalis ñ extraneo sed auo filu sui
mat᷑no iđł supsẽ pat̃ naturalis fuer̃ emancipatꝰ: etiã auo¬
pat᷑nos uł ꝓauo simili mͦ pat̾no uł mat̾̃no filiũ suũ dederit
inadoptionẽ in hoc casũ ꝗa inunã ꝑsonã concurrunt &

Expanded text:
magistratus. imperatoris auctoritate adoptamus eos easvmagistratus. imperatoris auctoritate adoptamus eos easve, qui quaeve sui iuris sunt. quae species adoptionis dicitur adrogatio. imperio magistratus adoptamus eos easve qui quaeve in potestate parentium sunt, sive primum gradum liberorum optineant, qualis est filius filia, sive inferiorem, qualis est nepos neptis, pronepos proneptis. Sed hodie ex nostra constitutione, cum filiusfamilias a patre naturali extraneae personae in adoptionem datur, iura potestatis naturalis patris minime dissolvuntur nec quidquam ad patrem adoptivum transit nec in potestate eius est, licet ab intestato iura successionis ei a nobis tributa sunt. si vero pater naturalis non extraneo, sed avo filii sui materno, vel, si ipse pater naturalis fuerit emancipatus, etiam paterno, vel proavo simili modo paterno vel materno, filium suum dederit in adoptionem: in hoc casu quia in unam personam concurrunt et
Abbreviated transcription (Latin):
Setꝗt̃ gͦ ut ⁊ dis soluto tali coitu. net dotis acrion
locꝰ sit ꝗ aut̃ ꝓhibitas nuptias coheunt : ⁊ alias penas paci¬
unt᷑ quȩ sãcris ẽstitutionibꝰ c̃tinent᷑ saliquando aut̃ euenit.
ut libi ꝗstatĩ ut natis inpotestate parentũ ñ fiant.
postea aut̃ redigant᷑ inpotestatẽ. qualis ẽ is ꝗdũ natu¬
ralis fuerat postea curię datꝰ potestati subicitꝰ patris.
nec ñ is ꝗ amuliere liba ꝓcreatꝰ. ouiꝰ matrimoniũ mi¬
nime legibꝰ int̃ dictũ fuerat: sed ad quã pat̾ c̃suetudinẽ
habuent pea ex nr̃a c̃stitutione dotalib instrum̃tis cõ¬
positis. in potestate patris efficit᷑ ꝙ ⁊ aliis filuis ex eodẽ
matrimonio si fuerint ꝓcreati: similit̃ nr̃a c̃stitutio p̃buit
onsolũ aut̃ naturales libi scđm ea quȩ diximꝰ inpotes¬
ltate nr̃a st̃. uerũ etiã hii: quos ad optamꝰ Ad optio aut̃
duobꝰ modis ft. aut pͥncipali rescripto. aut imperio

Expanded text:
sequitur ergo, ut et dissoluto tali coitu nec dotis exactioni sequitur ergo, ut et dissoluto tali coitu nec dotis exactioni locus sit. qui autem prohibitas nuptias coeunt et alias poenas patiuntur, quae sacris constitutionibus continentur. Aliquando autem evenit, uidem statim ut nati sunt in potestate parentum non fiant, postea autem redigantur in potestatem. qualis est is qui dum naturalis fuerat postea curiae datus potestati patris subicitur. nec non is qui a muliere libera procreatus, cuius matrimonium minime legibus interdictum fuerat sed ad quam pater consuetudinem habuerat. postea ex nostra constitutione, dotalibus instrumentis compositis, in potestate patris efficitur: quod et alii si ex eodem matrimonio non fuerint procreati, similiter nostra constitutio praebuitNon solum tamen naturales liberi, secundum ea quae diximus, in potestate nostra sunt, verum etiam ii quos adoptamus. Adoptio autem duobus modis fit, aut principali rescripto aut imperio
Abbreviated transcription (Latin):
net patris sponsã nouercã eẽ. rectius tam̃ ci iure facturos eẽ¬
eos ꝗ huiꝰ modi nuptiis se abstinuerint. Illud certũ ẽ. ser¬
uiles qͥq cognationes inpedi m̃to ec̃ nuptiis. si forte pat̃
⁊ filia aut sr̃ ⁊ soror. i nanu missi fuerint Sunt ⁊ alię ꝑsanae
quȩ ꝓpt̃ diuersas rationes. nuptias c̃trahere ꝓhibentur.
quas in libris digestoꝵ seu pandectaꝵ exueteri iure
collectaꝵ: enumorari ꝑmissũ c̃ Si ad uersus ea quȩ diximꝰ
aliꝗ cõieruit : nec uir. nec uixor nec nuptiȩ noc matri¬
moniũ. nec dos intelligit᷑. Itaq hii ꝗ exeo coitu nascunt᷑
in potestate patris ñ sunt. sed tales s̃ quantũ ad patriam
potestatẽ ꝑtin& ⁊ quales s̃ hii quos mat̾ uulgo ẽcepit.
Nã nec hii ÷ patrẽ habere intellegunt᷑. cũbis etiã incertꝰẽ
it utiđ solent filii spurii appellari uł agc̃a uoce
quasi  ona raanu concepti. ł quasi sine patre filii.

Expanded text:
nec patris sponsam novercam esse, rectius tamen et iure facturos eosnec patris sponsam novercam esse, rectius tamen et iure facturos eos, qui huiusmodi nuptiis se abstinuerint. Illud certum est serviles quoque cognationes impedimento esse nuptiis, si forte pater et filia aut frater et soror manumissi fuerint. Sunt et aliae personae, quae propter diversas rationes nuptias contrahere prohibentur, quas in libris digestorum seu pandectarum ex veteri iure collectarum enumerari permisimus. Si adversus ea quae diximus aliqui coierint, nec vir nec uxor nec nuptiae nec matrimonium nec dos intellegitur. itaque ii qui ex eo coitu nascuntur in potestate patris non sunt, sed tales sunt, quantum ad patriam potestatem pertinet, quales sunt ii quos mater vulgo concepit. nam nec hi patrem habere intelleguntur, cum his etiam incertus est: unde solent filii spurii appellari, vel a Graeca voce quasi σπορἀδην concepti vel quasi sine patre filii.
Abbreviated transcription (Latin):
abstinere: necesseẽ ut ecce. priuignã aut
uxorẽ ducere ñlic&. ꝗa utreq filie loco st̃ ꝙ scilico& ita
accipi deb&. si fuit nurꝰ aut pͥuignatua. Nã si ad huc nurꝰẽ
.i. si ad huc nuptaẽ filio tuo: alia ratione uxorẽ eã ducere
⁊ nouertã ꝓhibitũ ẽ uxorẽ ducere. ꝗa matris loco sunt
ꝙ: upsa dis soluta demũ assinitate ꝓcedit. Alioꝗn si ad huc
nouerca ẽ .i. si ad huc patrituo nuptaẽ cõmuni iure in po¬
ditͥ tͥ nubere. ꝗa eadẽ duobꝰ nupta eẽ ñ potest. Itẽ si ad huc
socrus ẽ .i. si adhuc filia eiꝰ tͥ nuptaẽ: idõ inpediunt᷑ nuptie
ꝗaduas uxores habere ñ possis smariti tam̃ filius ex alia
uxore tĩ uxoris filia exalio marito uł ct᷑. matrimoniũ
recit c̃t̃hunt. lic& habeant frẽm sororẽ ue ex matrimonio
pꝰea c̃tracto : natos Niuxor tua pꝰ diuortiũ ex alio filiã ꝓ
nuptus abstinere debere. ait sNã nec sponsam filii nurũ ẽẽ:

Expanded text:
inere necesse est. ut ecce privignam aut nurum uxorem ducere non licet, quia utraeque filiae loco sunt. quod scilicet ita accipi debet, si fuit nurus aut privigna: nam si adhuc nurus est, id est si adhuc nupta est filio tuo, alia ratione uxorem eam ducere et novercam prohibitum est uxorem ducere, quia matris loco sunt. quod et ipsum dissoluta demum adfinitate procedit: alioquin si adhuc noverca est, id est si adhuc patri tuo nupta est, communi iure impeditur tibi nubere, quia eadem duobus nupta esse non potest: item si adhuc socrus est id est si adhuc filia eius tibi nupta est, ideo impediuntur nuptiae, quia duas uxores habere non possis. Mariti tamen filius ex alia uxore et uxoris filia ex alio marito vel contra matrimonium recte contrahunt, licet habeant fratrem sororemve ex matrimonio postea contracto natos. Si uxor tua post divortium ex alio filiam prnuptiis abstinere debere ait: nam nec sponsam filii nurum esse
Abbreviated transcription (Latin):
cauere Ił ost humꝰ aut̃ alienꝰ hres institui & antea poterat
&e nc̃ porest. nisi inutero eiꝰ sit quȩ iure nr̃o uoxcor eẽ ñ potest.
Siꝗd in nomine. cognomine. p̃ nomine: legatariu er rauerit
testator: si de ꝑsona c̃stat. nihilominꝰ ual& legatũ. Idẽq
in ħdib seruat᷑: ⁊ recte. nõa enĩ signisi candoꝵ hominum

Expanded text:
cavere. Postumus autem alienus heres institui et antea poterat cavere. Postumus autem alienus heres institui et antea poterat et nunc potest, nisi in utero eius sit quae iure nostra uxor esse non potest. Si quid in nomine cognomine praenomine legatarii erraverit testator, si de persona constat, nihilo minus valet legatum. idem in heredibus servatur: et recte; nomina enim significando
Abbreviated transcription (Latin):
certauõ demonstratione .i. excertis ꝑsonis incertȩ ꝑsõne:
recte legabat᷑. ueluti. ex cognitis meis ꝗ nc̃ st̃. siꝗs filiã meã
uxorẽ duxerit. eił res m̃s illã rẽdato. Incertisaut̃ ꝑsonis
legata uł sidĩ cõ missa relicta: ꝑerrorẽ foluta: reppeti ñ possẽ
sacris c̃stitutionib cautũ ẽ ¶fost humoqq̃ alieno. inutiliter
legabat᷑. Est aut̃ alienꝰ posthumꝰ ꝗ natꝰ int̾suos ł res testator
futurꝰ ñẽ. Idõq exemancipato filio c̃ceptꝰ nepos extraneus
erat post humꝰ auo. Sed nec huiꝰ modi speties penitꝰ ẽ sine
iusta em̃datione relicta cũ in nr̃o codice c̃stitutio positaẽ:
ꝑ quã ⁊ huic parti medebim᷑. ñ solũ inħditatibꝰ sed etiã in le¬
gatis ł fidĩ cõmissis ꝙ euident̃ ex ipsuꝰ c̃stitutionis lecnone.
clarescit. lutor aut̃ nec ꝑ nrãm c̃stitutionẽ incertꝰdari
debeat: ꝗa certo iuditio deb& ꝗsptutela suę posteriatis

Expanded text:
vero demonstratione, id est ex certis personis incertae personae recte legabatur, veluti ‘ ex cognatis meis qui nunc sunt si quis filiam meam uxorem duxerit, ei heres meus illam rem dato. ’ incertis autem personis legata vel fideicommissa relicta et per errorem soluta repeti non posse, sacris constitutionibus cautum erat. Postumo quoque alieno inutiliter legabatur: est autem alienus postumus qui natus inter suos heredes testatoris futurus non est: ideoque ex emancipato filio conceptus nepos extraneus erat postumus avo. Sed nec huiusmodi species penitus est sine iusta emendatione derelicta, cum in nostro codice constitutio posita est, per quam et huic parti medevimus non solum in hereditatibus, sed etiam in legatis et fideicommissis: quod evidenter ex ipsius constitutionis lectione clarescit. tutor autem nec per nostram constitutionem incertus dari debet, quia certo iudicio debet quis pro tutela suae posteritati
Abbreviated transcription (Latin):
sine disiunctĩ. si ãbo ꝑueniant ad legatũ scindit᷑ int̾eos legatũ.
i alt̃ deficiat ꝗa aut .i spreuerit legatũ aut uiuo testatore de¬
cesserit. aut alio qͦ lib& mͦ defe serit. totũ ad colle gatariũ.
ꝑtin&. Conuinctĩ aut̃ legat᷑. ueluti siꝗs dicat. ticio ⁊ soro
hõẽ mstichũ .do. lego. Disiunctĩ ita: ticio hõem stichũ. do
lego seio stichũ do lego. Sesi exꝑ̃sserit eundẽ hoẽmstichũ :
eq disiunctũ legatũ intelligit᷑ dicui fundũ alienꝰ legat᷑ fuorit
⁊emerit ꝓpͥetatẽ detracto usu fructu. & usu fructꝰ ad eũ
ꝑuenerit:. & p̾tea ex testam̃to agat. recie eũ agere ⁊sundũ
petere iulianꝰ ait. ꝗa usufructꝰ inpetitione seruitutis locũ
optin&. s officio udicis c̃tineri ut deducto usu fructu
iubeat extimationẽ p̃stari ¶ de sirẽ legatarii ꝗs ei legauerit

Expanded text:
sive disiunctim, si ambo perveniant ad legatum, scinditur inter eos legatum: sive disiunctim, si ambo perveniant ad legatum, scinditur inter eos legatum: si alter deficiat, quia aut spreverit legatum aut vivo testatore decesserit aut alio quolibet modo defecerit, totum ad collegatarium pertinet. coniunctim autem legatur, veluti si quis dicat ‘ Titio et Seio hominem Stichum do lego ’: disiunctim ita ‘ Titio hominem Stichum do lego, Seio Stichum do lego ’, sed et si expresserit ‘ eundem hominem Stichum ’, aeque disiunctim legatum intellegitur. Si cui fundus alienus legatus fuerit et emerit proprietatem detracto usu fructu et usus fructus ad eum pervenerit et postea ex testamento agat, recte eum agere et fundum petere Iulianus ait, quia usus fructus in petitione servitutis locum optinet; sed officio iudicis contineri, ut deducto usu fructu iubeat aestimationem praestari. Sed si rem legatarii quis ei legaverit,
Abbreviated transcription (Latin):
sunc tꝰ rẽ obligatã eẽ. & itadiuus seuerꝰ ⁊ antoninꝰ rescripser̃.
itam̃ defunctꝰ uoluit legatariũ luere. ⁊ hoc exp̃ssit: ñ deb&
hres eã luere Sires aliena legata suerit & eiꝰ uiuo testatore
legatarius dñs factꝰ suerit. si ꝗdẽ excausa ẽptionis ex testam̃ti
actione p̃ciũ c̃seꝗ potests diuõ ex causa lucratiua. ueluti. ex
donatione ułex alia similicausa agere̾ potest. Nã traditũ ẽ
duas lucratiuas causas in eundẽ hõem ⁊in eandẽ rẽ c̃cur¬
rere ñ posse hac ratione. si ex duob testam̃tis eadẽ res eidẽ
debeatur. int̃ ẽ utrũ rẽ anextimationẽ ex testam̃to c̃sequutꝰ ẽ.
ã sirẽ: agere ñ potest. ꝗ ahĩ eã ex causa luctatiua. siextimationẽ.
agere potest ¶ Eaqq̃ res quȩ inreꝵ natura ñ :÷ simͦ futuł est
recte legat᷑. ueluti fructꝰ ꝗ in illo sundo natier̃. aut qđ exilla
ancilla natũ erit s di eadẽ res duob legatasit. siue c̃iunctĩ:

Expanded text:
 Antoninus rescripserunt. si tamen defunctus voluit legatarium luere et hoc expressit, non debet heres eam luere. Si res aliena legata fuerit et eius, vivo testatore, legatarius dominus factus fuerit, si quidem ex causa emptionis, ex testamento actione pretium consequi potest: si vero ex causa lucrativa, veluti ex donatione vel ex alia simili causa, agere non potest. nam traditum est, duas lucrativas causas in eundem hominem et in eandem rem concurrere non posse. hac ratione si ex duobus testamentis eadem res eidem debeatur, interest utrum rem an aestimationem ex testamento consecutus est: nam si rem, agere non potest, quia habet eam ex causa lucrativa, si aestimationem, agere potest. Ea quoque res, quae in rerum natura non est, si modo futura est, recte legatur, veluti fructus, qui in illo fundo nati erunt, aut quod ex illa ancilla natum erit. Si eadem res duobus legata sit sive coniunctim
Abbreviated transcription (Latin):
siue ita. filiusm̃s exħres esto ñ ad iecto ꝓpͥo noĩe. scilic& si alius
silius ñ ext&. Post humi qͦq libi uł ħdes institui debent ł ex
& inquo lib& excetis lib̾is. siue feminini sexus sue masculini
p̃terito ual& ꝗdẽ testam̃tũ. sed pꝰea agnatione post humi
siue post humȩ rũpit᷑ ca ratione totũ infirmat᷑. Idõq si
mulier exqua post humꝰ aut post huma sperabat᷑ ab ortũ
fecer̃: nichil in pedim̃to ẽ scriptis ħdibꝰ. ħditatẽ ad eun¬

Expanded text:
sive ita ‘ filius meus exheres esto ’, non adiecto proprio nomine, scilicet si alius sive ita ‘ filius meus exheres esto ’, non adiecto proprio nomine, scilicet si alius filius non extet. Postumi quoque liberi veet in quolibet ex ceteris liberis siue feminini sexus siue masculini praeterito ualet quidem testamentum, sed postea adgnatione postumi siue postumae rumpitur, et ea ratione totum infirmatur. ideoque si mulier, ex qua postumus aut postuma sperabatur, abortum fecerit, nihil impedimento est scriptis heredi
Abbreviated transcription (Latin):
diui iustini patris mei introdux̃. ¶iꝰ ꝗapud hostes ẽ aesta¬
m̃tũ ꝙ ibi fec̃ ñ ual&. quãuis redierit. S ꝙdũ inciuitate
fuerat fec̃: siue redierit ual& iure pꝰliminii. siue illic deces
quã supͣ exposuimꝰ sdꝯꝗ filiũ inpotestate ht̃. curare deb& ut
uiuo patre filius mortuus sit. nemo ħres ex eo testam̃to
S ñ ita ⁊ de filiabꝰ uł aliis ꝑuirilẽ sexũ descendentibus
lib̵is utriusq secxus: suerat antiꝗtati obseruatũ. Sesi
ñ suerant ħdes scripti scripte ue ex ħredati ex ħre¬
dateue: testam̃tũ ꝗdẽ ñ insir mabat᷑. iuis aut̃ ac cres¬
cendi eis ad certã portionẽ p̃stabat᷑. Si nec nõ atĩ
eas ꝑ sonas exħredart parentibꝰ necesse erat. s licebat
⁊ int̃ ceteros hoc facere. Mõatĩ aut̃ exbredari quis
uidet᷑ siue ita exħredat᷑. ticius filiuꝰ m̃s exheres esto.

Expanded text:
divi Iustini patris mei introduxit. Eius, qui apud hostes est, testadivi Iustini patris mei introduxit. Eius, qui apud hostes est, testamentum quod ibi fecit non valet, quamvis redierit: sed quod dum in civitate fuerat fecit, sive redierit, valet iure postliminii, sive illic decessquam supra exposuimus. sed qui filium in potestate habet, debet uiuo patre filius defunctus sit, neminem heredem ex eo testamento lem sexum descendentibus liberis utriusque sexus fuerat antiquitati observatum: sed si non fuerant heredes scripti scriptaeve vel exheredati exheredataeve, testamentum quidem non infirmabatur, ius autem adcrescendi eis ad certam portionem praestabatur. sed nec nominatim eas personas exheredare parentibus necesse erat, sed licebat et inter ceteros hoc facere. Nominatim autem exheredari quis videtur sive ita exheredetur ‘ Titius filius meus exheres esto ‘,
Abbreviated transcription (Latin):
aut̾ siꝑ id tẽ pꝰ fecerint testam̃tũ quo furor eoꝵ int̾ mis sꝰe. iure
testati eẽ uident᷑. Certe eo ꝙ ante surorẽ fecerint testam̃to
ualente. Nã neq testam̃ta recte facta neq alind ullũ nego¬
tiũ rec tegestũ. postea furor int̾ ueniens ꝑimit.¶Itẽ ꝓdigus
cui bonoꝵ suoꝵ ãministratio int̃ dictaẽ. testam̃tũ facere
ñ potest. s id ꝙ antea fecerit quã int̾ dicio ei bonoꝵ suoꝵ fiat :¬
ratũ ẽ. Itẽ mutꝰ ⁊ surdus ñ semꝑ facere testam̃tũ potest. utiq
⁊lo quendi facultatẽ amit tunt. Uñ nr̃a c̃stitutio etiã his
subuenit: ut certis casibꝰ ⁊ modis: scđm nor mã eiꝰ possint
factũ. ad uersa ualitudine aut quo lib& alio casu mutꝰ aut
surdus ẽẽ ceperit : ratũ nihilominꝰ eiꝰ ꝑ man& testam̃tũ.
ecꝰ aut̃ ñ potest facere testam̃tũ. nisi ꝑ obseruationẽ quã lex

Expanded text:
autem si per id tempus fecerint testamentum quo furor eorum intermissus est iure autem si per id tempus fecerint testamentum quo furor eorum intermissus est iure testati esse videntur, certe eo quod ante furorem fecerint testamento valente: nam neque testamenta recte facta neque aliud ullum negotium recte gestum postea furor interveniens peremit. Item prodigus, cui bonorum suorum administratio interdicta est, testamentum facere non potest, sed id quod ante fecerit quam interdictio ei bonorum fiat ratum est. Item mutus et surdus non semper facere testamentum possunt. utique et loquendi facultatem amittunt: unde nostra constitutio etiam his subvenit, ut certis casibus et modis secundum normam eius possint factum valetudine aut quolibet alio casu mutus aut surdus esse coeperit, ratum nihilo minus eius remanet testamentum. Caecus autem non potest facere testamentum nisi per observationem quam lex
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗ in potestate patris ẽ neq ipsũ patrẽ adimere posse : neq
patris creditores iduendere ł alit̾ ii ꝗtare. neq patre
adꝗ sierit squã quã iure ciuili. om̃iũ ꝗ inpotestate parentũ s̃
peculias ꝑ inde inbonis parentũ cõputantur. acsi seruoꝵ pe¬
culia inbonis dñoꝵ numerant᷑. exceptis uidelic& his quȩ¬
ex sacris c̃stitutionibꝰ ⁊ p̃cipue ur̃is ꝓpt̃ diuersas causas ñ¬
adꝗ runt᷑ sp̃t̃ hosgͥ ꝗcastrense peculiũ ł quasi castrenie hñt.
iꝗs alius filius familias testa m̃ tũ focerit. inutile ẽ. lic&
sue potestatis factꝰ decesserit ssro t̃ea testa m̃tũ facere non
pos st̃ in pub̾es. ꝗa nullũ eoꝵ animi iudiciũ ẽ NItẽ furtosi
qa m̃te carent. nec adrẽ ꝑtin&. simpubes pꝰea pubes factꝰ
aut furiosus pꝰ ea cõposm̃tis factꝰ fuerit. ⁊ decesserit. ssuriosi

Expanded text:
qui in potestate patris est, neque ipsum patrem adimere posse neque qui in potestate patris est, neque ipsum patrem adimere posse neque patris creditores id vendere vel aliter inquietare neque, patre adquisierit, quamquam iure civili omnium qui in potestate parentum sunt peculia perinde in bonis parentum computantur acsi servorum peculia in bonis dominorum numerantur: exceptis videlicet his quaex sacris constitutionibus, et praecipue nostrisaeter hos igitur qui castrense peculium vel quasi castrense habent, si quis alius filiusfamilias testamentum fecerit, inutile est, licet suae potestatis factus decesserit. Praeterea testamentum facere non possunt impuberes, quia nullum eorum animi iudicium est; item furiosi, quia mente carent. nec ad rem pertinet, si impubes postea pubes factus aut furiosus postea compos mentis factus fuerit et decesserit. furiosi
Abbreviated transcription (Latin):
ontam̃ om̃ibꝰ. lic& facere testam̃tũ statĩ enĩ hi ꝗ alieno
Liuri subiectis. testam̃ti faciendi ius ñ hãt. adeo ꝗdẽ: ut
quã uis parentes eis ꝑmiserint: nihilo magis iure testari
possunt sexceptis his quos antea enumerauimꝰ. ⁊ p̃cipue
militibꝰ: ꝗ inpotestate parentũ st̃. ꝗbꝰ de eo ꝙ in castris ad ꝗsierũ
ꝑmissũe exc̃stitutionibꝰ pͥncipũ testam̃tũ facere. ꝙ ꝗdẽ¬
ius t antu militantibꝰ datũẽ.tã ex auc toritate diui augusti
quã nerue. nec ñ optimi imp̃ris traiani. pꝰea uõ subscription
diui adriani et̾iã dimissis milicia iđ ue teranis: c̃cessum est.
Itaq si ꝗdẽ fecerint decastrensi peculio testam̃tũ. ꝑtine bit
hoc ad eũ. quẽ ħdem reliquerint. Siuero intestati decesserã
nullis lib̵is uł fr̃ibꝰ suꝑstitibꝰ: ad parentẽ eoꝵ iure cõmuni ꝑti¬
nebit. Ex hoc intelligere possumꝰ ꝙ in castris ad ꝗsierit miles

Expanded text:
on tamen omnibus licet facere testamentum. statim enim hi qui alieno iuri subiecti sunt testamenti faciendi ius non habent, adeo quidem ut, quamvis parentes eis permiserint, nihilo magis iure testari possint: exceptis his quos antea enumeravimus, et praecipue militibus qui in potestate parentum sunt, quibus de eo quod in castris adquisierint permissum est ex constitutionibus principuio tantum militantibus datum est tam ex auctoritate divi Augusti quam Nervae nec non optimi imperatoris Traiani; postea vero subscriptione divi Hadriani etiam dimissis militia, id est veteranis, concessum est. itaque si quidem fecerint de castrensi peculio testamentum, pertinebit hoc ad eum quem heredem reliquerint: si vero intestati decesserint, nullis liberis vel fratribus superstitibus, ad parentes eorum iure communi pertinebit. ex hoc intellegere possumus, quod in castris adquisierit miles
Abbreviated transcription (Latin):
quasi militis ex noua uoluntate ual&. nec idet᷑ capitis
diminutione irritũ fieri sdciendũ tam̃ ẽ ꝙ ad exem¬
plũ castrensis perulii tã anteriores leges quã pͥncipales
tutio latins extendens: ꝑ misit om̃ibꝰ inhis tantũ mͦ pe¬

Expanded text:
quasi militis ex nova voluntate valet nec videtur capitis quasi militis ex nova voluntate valet nec videtur capitis deminutione irritum fieri. Sciendum tamen est, quod ad exemplum castrensis peculii tam anteriores leges quam principalestutio latius extendens, permisit omnibus in his tantummodo pe
Abbreviated transcription (Latin):
relinquere se bona cui uisũsit. ⁊ ꝑ hoc iudicia uera sub uer¬
tant᷑.¶ En immo ⁊ mutꝰ ⁊ surdus miles testam̃tũ facere
potest. sed actenꝰ hoc illis apͥncipalibꝰ c̃stitutionibꝰ c̃cedit᷑
quatenꝰ militant. ⁊ in castris degt̃. pꝰ missionẽ uõ ueterani.
uł extra castra si faciant ad huc militantes testam̃tũ: cõ¬
muni om̃iũ ciuiũ romanoꝵ iure facere debent. ⁊ qin
castris fecerint testam̃tũ: ñ cõmuni iure s qͦmͦ uoluerit.
pꝰmissionẽ: intͣ annũ tantũ: ualebit. Adgͥ sunt᷑ annũ de
cesserit ꝗdẽ c̃ditio aut̃ hđi asscripta pꝰ annũ ex titerit.
an quasi militis testam̃tũ ualeat: ⁊ plac& ualere quasi
militis. Sꝯesiꝗs ante miliciã ñ iure fec̃ testam̃tũ: &
miles factꝰ ⁊ in expedicione degens resignauit illud.
⁊ que dã adie c̃ siue de trax̃ uł alias manifesta ẽ. militis

Expanded text:
relinquere se bona cui visum sit, et per hoc iudicia vera subverrelinquere se bona cui visum sit, et per hoc iudicia vera subvertentur. ’ Quin immo et mutus et surdus miles testamentum facere potest. Sed hactenus hoc illis a principalibus constitutionibus conceditur, quatenus militant et in castris degunt: post missionem vero veterani vel extra castra si faciant adhuc militantes testamentum, communi omnium civium Romanorum iure facere debent. et quod in castris fecerint testamentum non communi iure, sed quomodo voluerint, post missionem intra annucesserit, condicio autem heredi adscripta post annum extiterit? an quasi militis testamentum valeat? et placet, valere quasi militis. Sed et si quis ante militiam non iure fecit testamentum et miles factus et in expeditione degens resignavit illud et quaedam adiecit sive detraxit vel alias manifesta est militis
Abbreviated transcription (Latin):
lanc de militũ testam̃tis. diuus traianꝰ statilio sẽuero ita
Ueseripst. Id pͥuilegiũ ꝙ militantibꝰ datũ ẽ. ut quo q̃m̃ facta
abhis testam̃ta rata sint sic intelligi deb&. ut utiq pͥũ ẽstare
debeat testam̃tũ factũ eẽ. ꝙ & sine scriptura añ militan¬
tibꝰ qq fieri potest. Is gͦ miles decuiꝰ bonis apud te querit᷑.¬
sic uocatis ad hoc hominibꝰ ut uoluntatẽ suã testaret᷑ ita.
locutꝰ ẽ ut declara quẽ uelle sibiẽẽ hdem: ⁊ cui lib̾tatẽ
tribuere: potest uideri sine scripto hoc mͦ eẽ testatꝰ. ⁊ uo¬
luntas eiꝰ rata habenda ẽ ¶Ceteꝵ sietplerũq sermonib
fieri sol& dix̃ alicui: Egote hdem fatio. aut tͥbona mea
relinquo ñ oport& hoc ꝓtestam̃to obseruari. neculloꝵ
magis int̃ ẽ quã ipsoꝵ ꝗbꝰ id pͥuilegiũ datũ ẽ eiꝰ modi exem¬
plũ ñ admitti. Alioꝗn ñ difficult̾ pꝰmor tẽ alicuiꝰ militis
testes existent: ꝗ affir marent se audisse dicentẽ aliquẽ.

Expanded text:
nstitutionum.Diuus Traianus Statilio Seuero ita rescripsit: 'Id priuilegium, quod militantibus datum est, ut quoquo modo facta ab his testamenta rata sint, sic intellegi debet, ut utique prius constare debeat testamentum factum esse, quod et sine scriptura et a non militantibus fieri potest. si ergo miles, de cuius bonis apud te quaeritur, conuocatis ad hoc hominibus, ut uoluntatem suam testaretur, ita locutus est ut declararet quem vellet sibi esse heredem et cui libertatem tribuere, potest videri sine scripto hoc modo esse testatus, et voluntas eius rata habenda est. ceterum si, ut plerumque sermonibus fieri solet, dixit alicui : ‘ ego te heredem facio ’ aut ‘ tibi bona mea relinquo ’, non oportet hoc pro testamento observari. nec ullorum magis interest quam ipsorum quibus id privilegium datum est, eiusmodi exemplum non admitti: alioquin non difficulter post mortem alicuius militis testes existent, qui adfirment se audisse dicentem aliquem,
Abbreviated transcription (Latin):
sessio. Lo ꝗm̃ aut̃ in utriusq ꝑsona scđm diffinicionẽ:
quã ꝑxime ex posuimꝰ idẽ si quã possessionẽ ex re
ur̃a ł ex oꝑibꝰ suis ad epti fuerint s Ex his itaq appar&
ꝑ libos homines: quos neq uriuro subiectos habetis
neq bona side possidetis. Itẽ ꝑ alienos seruos in ꝗbꝰ
ineq usu fructũ habetis. neq iustĩ possessiouẽ. nulla
ex causã uoł adꝗriposse. ⁊ hoc ẽ ꝙ dicit᷑ p extraneam
ꝑ sonã nichil ad ꝗri posse. excepto eo ꝙ ꝑ liłuam ꝑsonã¬

Expanded text:
sona secundum definitionem quam proxime exposuimus, id est si quam possessionem ex re vestra vel ex operibus suis adepti fuerint. Ex his itaque apparet, per liberos homines, quos neque vestro iuri subiectos habetis neque bona fide possidetis, item per alienos servos, in quibus neque usum fructum habetis neque iustam possessionem, nulla ex causa vobis adquiri posse. et hoc est quod dicitur, per extraneam personam nihil adquiri posse: excepto eo quo
Abbreviated transcription (Latin):
necessitatẽ trans ferentes: adiminitationẽ prisfini
familie ẽptoris. merito nec ħđi ꝗ immaginẽ uetꝰ¬
tissimi familię ẽptoris optin&e. nec aliuis ꝑsonis que ei
utdictũ ẽ: c̃iuncte s̃ licentiã c̃cedimꝰ sibi quodã mͦ
testi monia p̃stare. idõq nec eiꝰ modi uetes c̃stitutior
nr̃o codici inseri ꝑmisimꝰ. legatariis aut̃ ⁊ fidi cõmus
testimoniũ ñ denegamꝰ. Immo inquadã nr̃a c̃stitu¬
tione ⁊ hoc spetialit᷑ c̃ cessimꝰ. ⁊ multo magis his ꝗ uieo
potestate st̃ uł ꝗ cos hñt inpotestate huiꝰ modi licentiã

Expanded text:
necessitatem transferentes, ad imitationem pristini necessitatem transferentes, ad imitationem pristini familiae emptoris merito nec heredi, qui imaginem vetustissimi familiae emptoris optinet, nec aliis personis quae ei, ut dictum est, coniunctae sunt, licentiam concedimus sibi quodammodo testimonia praestare: ideoque nec eiusmodi veterem constitutionem nostro codici inseri permisimus. Legatariis autem et fideicommitestimonium non denegamus, immo in quadam nostra constitutione et hoc specialiter concessimus, et multo magis his qui in eorum potestate sunt, vel
Abbreviated transcription (Latin):
fieri posst̃. ꝗa nichil noc& ex una domo plures testes
alieno negotio adhiberi ¶Intestibꝰ aut̃ ñ deb& eẽ. ꝗ in
potestate testatoris ẽ. S si filius familias de castrensi
peculio post missionẽ faciat testam̃tũ. nec pat̾ eiꝰ recte
testis adhibeat᷑. nec is ꝗ in potestate eiꝰdẽ patris est:
ẽ ꝓbatũ ẽ enĩ inea re domesticũ testimoniũ sSs neq
hres scriptꝰ neq is ꝗ in potestate eiꝰ ẽ. neq pat̾ eiꝰ ꝗ ht̃
testes ad hiberi posst̃. ꝗa totũ hoc negotiũ ꝙ agit᷑ testa¬
m̃ti ordinandigrã. cretlit᷑ bͥdie int̾ hdem ⁊ testa torẽ
testam̃tariis testimo niis repellebant. hđi & is ꝗ con¬
iunctiei ꝑpotestatẽ fuerant c̃cedebant testimonia
intestam̃tis p̃stare. lic& hii ꝗ id ꝑmittebant hoc uire
minime abuti debere eos sua debant. at tam̃ nos eandẽ
obseruationẽ corrigentes. ⁊ ꝙ ab ilis suasũ ẽ inlegis

Expanded text:
fieri possunt: quia nihil nocet ex una domo plures testes fieri possunt: quia nihil nocet ex una domo plures testes alieno negotio adhiberi. In testibus autem non debet esse qui in potestate testatoris est. sed si filiusfamilias de castrensi peculio post missionem faciat testamentum, nec pater eius recte testis adhibetur nec is qui in potestate eiusdem patris est: reprobatum est enim in ea re domesticum testimonium. Sed neque heres scriptus neque is qui in potestate eius est, neque pater eius, testes adhiberi possunt, quia totum hoc negotium quod agitur testamenti ordinandi gratia, creditur hodie inter heredem et testatorem testamentariis testimoniis repellebant, heredi et his qui coniuncti ei per potestatem fuerant concedebant testimonia in testamentis praestare, licet hi qui id permittebant hoc iure minime abuti debere eos suadebant: tamen nos, eandem observationem corrigentes et quod ab illis suasum est in legis
Abbreviated transcription (Latin):
toris ł testiũ nom̃ ħđis expͥmat᷑. ⁊ om̃ia scđm illius con¬
stitutionis tenorẽ ꝓcedant Posit̃ aut̃ testes om̃s ⁊ uno
annulo: signare testam̃tũ. &d enĩ siseptẽ an nuli una
anulo lic& signare ¶Leste saut̃ ad hiberi posst̃ huicũ quib¬
testam̃ti faccio ẽ. Syneq mulier neq inpubes. neq
seruus. neq mutꝰ. neq surdus neq furiosus. nec cui bonis
int̃dictũ ẽ: nec hii quos leges iubent in ꝓbos intestabilesq
ẽẽ: posst̃ in nũo testiũ ad hiberisdcũ aliꝗs ex testibus
testam̃ti ꝗdẽ faciendi tp̃re lib existi mabat᷑. pꝰ ea uõ
seruus apparuit: tã diuus adrianꝰ catonĩo uõ. quã diuus
seuerꝰoi antoninꝰ rescripser̃ sub uenirese ex sua
libͤtate testam̃to: ut sic habeat᷑ atq si ut oport& factũ eẽt
cũ eotp̃r quo testam̃tũ signaret᷑. om̃iũ c̃sensu hic testis
liberoꝵ loco fuerit. nec ꝗs quã fier& ꝗ ei statꝰ questionẽ

Expanded text:
is exprimatur et omnia secundum illius constitutionis tenorem procedant. Possunt autem testes omnes et uno anulo signare testamentum quid enim, si septem anuli una anulo licet signare. Testes autem adhiberi possutestamenti factio est. sed neque mulier neque impubes neque servus neque mutus neque surdus neque furiosus nec cui bonis interdictum est, nec is quem leges iubent improbum intestabilemque esse, possunt in numero testium adhiberi. Sed cum aliquis ex testibus testamenti quidem faciendi tempore liber existimabatur, postea vero servus apparuit, tam divus Hadrienus Catons et Antoninus rescripserunt, subvenire se ex sua liberalitate testamento, ut sic habeatur atque si ut oportet factum esset, cum eo tempore quo testamentum signaretur omnium consensu hic testis liberorum loco fuerit, nec quisquam esset qui ei status quaestionem
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinent. ⁊ pͥus ẽ ut dehis dis piciamꝰ quȩ uob̾ ex testam̃to
obueniunt. qua in re necessariũ c̃ initiũ de ordinandis
testam̃tis ex ponere
antiꝗtatis penitꝰ ignoret᷑: sciendũ ẽ oli ꝗdẽ duognr̃a
testam̃toꝵ inusu fuissẽ. quoꝵ altero in pace ⁊ inocio utebam
ꝙ calatis comitis appellabant Altero: cũ inp̃lio exituri
eẽnt. ꝙ ꝓ cinctũ uocabat᷑. : Accessit de inde t̃ciũ genꝰ
testibꝰ ⁊ libri pende. ciuibꝰ romanis puberibꝰ p̃sentib
& eo ꝗ familie emptor dicebat᷑. Si illa ꝗdẽ pͥora duo
gñra testam̃toꝵ. ex ueteribꝰ tẽporibꝰ inde suetudinẽ
attam̃ partĩ ex hoc inusu ẽẽ desiit. Syp̃dicta ꝗdẽ nõa
testa m̃toꝵ ad ius ciuile referebant᷑ : pꝰea aut̃ exedicto
p̃toris alia forma faciendoꝵ testam̃toꝵ: intro ducta ẽ
iure enĩ honorario. nulla e mancipatio de siderabat᷑.
s .uii. testiũ signa sufficiebant. cũ iure ciuili: signa testiũ

Expanded text:
rtinent. et prius est ut de his dispiciamus quae vobis ex testamento obveniunt. qua in re necessarium est, initio de ordinandis testamentis exponere. antiquitatis penitus ignoretur sciendum est, olim quidem duo genera testamentorum in usu fuisse, quorum altero in pace et in otio utebantur, quod calatis comitiis appellabatur, altero, cum in proelium exituri essent, quod procinctum dicebatur. accessit deinde tertium genus et libripende, civibus Romanis puberibus, praesentibus et eo qui familiae emptor dicebatur. sed illa quidem priora duo genera testamentorum ex veteribus temporibus in desuetudinem attamen partim et hoc in usu esse desiit. Sed praedicta quidem nomina testamentorum ad ius civile referebantur. postea vero ex edicto praetoris alia forma faciendorum testamentorum introducta est: iure enim honorario nulla emancipatio desiderabatur, sed septem testium signa sufficiebant, cum iure civili signa testium
Abbreviated transcription (Latin):
tp̃r ꝙ ius ciuile quodã mͦ exigebat septẽ testibꝰ ad hi¬
bitis. ⁊ sub scriptionẽ testiũ ꝙ ex ẽstitutionibꝰ in¬
uentũ ẽ. ꝓi ex edicto p̃toris sigͥnacula testam̃tis in po¬
nerent᷑. ut hoc ius triꝑtitũ eẽ uideat᷑ : ut testes ꝗdẽ
& eoꝵ p̃sentia uno c̃testu testam̃ti cęlebrandi grã.
iure ciuili desendat ¶ub scriptiones aut̃ testatoris
⁊ testiũ. exsacraꝵ c̃stitutionũ obseruatione: adhi¬
beant᷑ Signacula aut̃ ⁊ numerꝰ testiũ. ex edicto p̃to
ed his om̃ibꝰ ex nr̃a c̃stitutione ꝓpt̾ testam̃toꝵ sinceritatẽ¬

Expanded text:
stibus adhibitis et subscriptione testium, quod ex constitutionibus inventum est, et ex edicto praetoris signacula testamentis imponerentur: ut hoc ius tripertitum esse videatur, ut testes quidem et eorum praesentia uno contextu testamenti celebrandi gratia a iure civili descendant, subscriptiones autem testatoris et testium ex sacrarum constitutionum observatione adhibeantur, signacula autem et numerus testium ex edicto praetoris. Sed his omnibus ex nostra constitutione propter testamentorum sinceritate
Abbreviated transcription (Latin):
uoluit. ut ⁊si ñ tradant᷑ habeant plenis simũ rꝑfectam
robur. ⁊ traditionis necessitas incũbat donatori. Et cũ
retro pͥncipũ dispositiones. insinuari eas actis int̾ueni¬
entibꝰ uolebant. si maiores ducentoꝵ fuerant solidoꝵ:
nr̃a c̃stitutio ⁊ quantitatẽ usq ad ꝗngentos soł ãpliauit.
quã stare ⁊ sine insinuatione statuit. ⁊ quas dã donationes
inuenit quȩ penitꝰ insinuationẽ fieri minime desiderant
sed inse plenissimã hñt firmitatẽ. Alia insuꝑ multa ad
uberiorẽ exitũ donationũ inuenimꝰ. quȩ om̃ia ex nr̃is
c̃stitutionibꝰ quas suꝑhis posuimꝰ: colligenda st̃. Sciendũ
tam̃ ẽ ꝙ ⁊ siplenissimȩ sint donationes. tam̃ sungrati
existant homines in quos beneficiũ collatũ ẽ: donatorib
ꝑ nr̃ãm c̃stitutionẽ licentiã p̃stauimꝰ certis excausis ens
renuocare. neꝗ suas res in alios c̃tulerĩt ab his quandan

Expanded text:
voluit, ut, et si non tradantur, habeant plenissimum et perfectum voluit, ut, et si non tradantur, habeant plenissimum et perfectum robur et traditionis necessitas incumbat donatori. et cum retro principum dispositiones insinuari eas actis intervenientibus volebant, si maiores ducentorum fuerant solidorum, nostra constitutio et quantitatem usque ad quingentos solidos ampliavit, quam stare et sine insinuatione statuit, et quasdam donationes invenit quae penitus insinuationem fieri minime desiderant, sed in se plenissimam habent firmitatem. alia insuper multa ad uberiorem exitum donationum invenimus, quae omnia ex nostris constitutionibus, quas super his posuimus, colligen etsi plenissimae sint donationes, tamen si ingrati existant homines in quos beneficium collatum est, donatoribus per nostram constitutionem licentiam praestavimus certis ex causis eas revocare, ne, qui suas res in alios contulerunt, ab his quandam
Abbreviated transcription (Latin):
causa donationes. ad ecxemplũ legatoꝵ: redactȩ s̃ ꝑ om̃i
ã cũ prudentibꝰ ambiguũ suerat. utrũ donationis an
legati instar eã obtinere oportdes.⁊ utriusq causȩ que
habebat in signia. ⁊ alii ad aliud genꝰ eã retra hebant. a
nob̵ c̃stitutũ ẽ ut ꝑ om̃ia fere legatis c̃ numeret᷑. ⁊ sic
ꝓcedat quẽ ad modũ eã nr̃a formauit c̃stitutio ⁊ in
sũ ma: mortis cauia donatio ẽ cũ magis se ꝗs uelit hab̾e
quã eũ cuidonat᷑. magisq eũ cui donat: quã hdem suũ.
sic ⁊ apud homerũ. tele magus donat pireo. Aliȩ aut̃
donationes s̃. quȩ sitie ulla mortis cogitatione fiunt.
quas ⁊ int̾uiuos appellamꝰ. quȩ om̃ino ñ cõparantur
legatis. quę̧ si fuerint ꝑfectȩ: temere reuocari ñ poss.
ꝑ ficiuntur aut̃ cũ donator suã uoluntatẽ scriptis aut
sine scriptis manifestauerit. ⁊ ad exemplũ uendicionis
nrã c̃stitutio eas etiã in sehab̾e necessitatẽ traditionis

Expanded text:
sa donationes ad exemplum legatorum redactae sunt per omnia. nam cum prudentibus ambiguum fuerat, utrum donationis an legati instar eam obtinere oporteret, et utriusque causae quaedam habebat insignia et alii ad aliud genus eam retrahebant, a nobis constitutum est, ut per omnia fere legatis connumeretur: et sic procedat quemadmodum eam nostra formavit constitutio. et in summa mortis causa donatio est, cum magis se quis velit habere quam eum cui donatur, magisque eum cui donat quam heredem suum. sic et apud Homerum Telemachus donat Piraeo. Aliae autem donationes sunt quae sine ulla mortis cogitatione fiunt, quas inter vivos appellamus, quae omnino non comparantur legatis: quae si fuerint perfectae, temere revocari non possunt. perficiuntur autem cum donator suam voluntatem scriptis aut sine scriptis manifestaverit: et ad exemplum venditionis nostra constitutio eas etiam in se habere necessitatem traditionis