comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ħ uicium em̃dauimꝰ ut
liceat añ h̾edis ĩstitut̃o¬
nẽ ÷ int̾ medias here¬
dis ĩstitutõnes legat᷑
relinq̃re.  młto mag¬
is lib̾tatẽ. cuius usus
fauorabiliee ẽ. ¶Post
mortem quoq hedis auͥ
legatarii simili mͦ ĩ uti¬
liter legabatur. uelĩ si
qͥs ita dicat. cũ heres me¬
us mortuus erit dolego.
It̃ pͥdie qͣm heres aut le¬
gatariꝰ moriet᷑ dolego.
S simili modo ⁊ ħ corr¬
eximꝰ. firmitatẽ hiꝰ lega¬
tis ad fid̃i ꝯmissoꝵ simi¬
litudiñe p̃stantes ne uł
ĩ ħ casu det̾ior cã legatoꝵ

Expanded text:
c vitium emendavimus, ut liceat et ante heredis institutionem et inter medias heredum institutiones legatum relinquere et multo magis libertatem, cuius usus favorabilior est. Post mortem quoque heredis aut legatarii simili modo inutiliter legabatur: veluti si quis ita dicat: ‘ cum heres meus mortuus erit, do lego ’: item ‘ pridie quam heres aut legatarius morietur ’. Sed simili modo et hoc correximus, firmitatem huiusmodi legatis ad fideicommissorum similitudinem praestantes, ne vel in hoc casu deterior causa legatorum
Abbreviated transcription (Latin):
siqͥs ita scripserit. heres
m̃s si filiã suã in m̾m̃ ti¬
so si ñ collocauit. dato de¬
cem aureos seio. Aut si i¬
ta scͥpserit. heres meus
si serũu sticũ alienau̾it
rit. ticio decem aureos
dato. ¶Et in tm̃ h regła
obseruat᷑. ut per qm plu¬

Expanded text:
s ita scripserit: ‘ heres meus si filiam suam in matrimonium Tirso ‘ si non collocaverit ’, ‘ dato decem aureos Seio ’, aut si ita scripserit: ‘ heres meus si servum Stichum alienaverit rit ’, ‘ Titio decem aureos dato ’. et in tantum haec regula observabatur, ut perquam plu
Abbreviated transcription (Latin):
ri placebat. eo amplius
nec hered̾ nõie pene adi¬
pisci posse. Sabinus exis¬
timabat. ueli̾ siquis ita
dicat. ticius heres esto.
si ticius filiã suam seio
ĩ matͥmonio collocau̾it
Nichil .n. int̾erat quarõe

Expanded text:
 placebat. eo amplius nec heredem poenae nomine adici posse Sabinus existimabat, veluti si quis ita dicat: ‘ Titius heres esto: si Titius filiam suam Seio in matrimonium collocaverit, nihil enim intererat, qua
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ alio loco ꝙͣ qui ex¬
ercitãdis militib de¬
stinatus÷ id admisit
tem si putato ex ar¬
bore deiecto ramo ser¬
uũ tuum tnͣseuntem
occidit. si prope uiam
publicam aut uicina¬
lem id fc̃m ẽ. n p̃cla¬
mauit ut casum eui¬
tare pꝰset culpe reus

Expanded text:
in alio loco quam qui exercitandis militibus destinatus est, id admisit. Item si putator ex arbore deiecto ramo servum tuum transeuntem occiderit, si prope viam publicam aut vicinalem id factum est neque praeclamavit, ut casus evitari possit, culpae reus
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Si uero intestati decessint
tistib ad parentes eoꝵ in¬
re coĩ pertinebit ¶ Ee hĩ
acꝗsierit miles ꝙ ĩ potestate
patris est n ip̃m patremad
iure cuuli omniã qui in
potestate parentũ sunt pe¬
ricula pͥumm in bonis parẽ¬
tum ꝯputant᷑ ac si ẜuorũ
pectulia in bonis dñorũ mi¬
m̃antur exceptis indul.
hiis q̃ ex sacris cõstonib e¬
p̃cipue nr̃is propt̃ diũsas
¶p̃ter hos igttur qui cas¬
trense pectuluĩ ł quasi cast¬
rense h̾nt siquis alius aliꝰ¬
famlias testamentũ fen̾t
inutile est i sue potestatis
si̾s decessent. ¶p̃terea testa¬
m̃tũ fac̾e ñ possint mpiser¬
qr nullũ eoꝵ aĩ indiciũ est
It̃ furiosi q mẽte carent.¬
¶ Net ad rẽ ꝑtinz si impu¬
bes postea pubes factꝰ. ant
furiosus postea ꝯpos m̃tis
fr̃s sai̾t et decessĩt furiosiã
si ꝑ id tempus fet̾int testm̃
quo furor eorũ int̃miissus ẽ
uir testi e̾e indent᷑ certe co
ꝙ añ furorem fefint testo

Expanded text:
: si vero intestati decesserint, titibus, ad parentes eorum iure communi pertinebit. ex hoc adquisierit miles qui in potestate patris est, neque ipsum patrem adiure civili omnium qui in potestate parentum sunt peculia perinde in bonis parentum computantur acsi servorum peculia in bonis dominorum numerantur: exceptis videlicet his quae ex sacris consticipue nostris, propter diversas praeter hos igitur qui castrense peculium vel quasi castrense habent, si quis alius filiusfamilias testamentum fecerit, inutile est, licet suae potestatis factus decesserit. Praeterea testamentum facere non possunt impuberia nullum eorum animi iudicium est; item furiosi, quia mente carent. nec ad rem pertinet, si impubes postea pubes factus aut furiosus postea compos mentis factus fuerit et decesserit. furiosi autem si per id tempus fecerint testamentum quo furor eorum intermissus est iure testati esse videntur, certe eo quod ante furorem fecerint testamento
Abbreviated transcription (Latin):
ntħꝰ potest ñ qui tarde lo¬
ꝓquitur. depe ã ⁊̃ litteratir
Seruditi homines uarus ca¬
sib et audiendi et leqñdi
facultatem araittunt
unde nr̃a conaituso ⁊̃ in hiis
sb̃uenit ut c̾cis casib et
modis e normameiꝰ pꝰ sunit
testar. alia q face q̃ eis per¬
missa sunt. si si quis post
testamentũ st̃m ualitudie
tusaut surdꝰ ẽe ceꝑit tatũ
inchominꝰ eiꝰ remanet te¬

Expanded text:
nihil potest, non qui tarde loquitur. saepe autem etiam litterati et eruditi homines variis casibus et audiendi et loquendi facultatem amittunt: unde nostra constitutio etiam his subvenit, ut certis casibus et modis secundum normam eius possint testari, aliaque facere quae eis permissa sunt. sed si quis post testamentum factum valetudine tus aut surdus esse coeperit, ratum nihilo minus eius remanet te
Abbreviated transcription (Latin):
mini testam̃to nõ ꝯse¬
quit᷑. ¶ QR si alienat᷑
fu̾it iussu noui dñi ad¬
ire h̾editatem debs ea
rõne per eum dominꝰ
fit h̾es. ¶Nam ip̃e
alienatꝰ neq lib̾ n he
res ẽẽ potest. ⁊̃ si cum
enauit. ¶Alienus qͦ
seruus hes ĩstitutꝰ siĩ
eadem cã durauerit.
iussu eiꝰ dñi adire h̾e¬
ditatem debet. ¶Siuͦ
alienatus ab eo fii̾t.
aut uiuo testatore:
aut post mortem eius
añꝙͣ adeat. debet uis¬
sii noui dñi adire. Au
si manumissus ÷ uiuo
testatore uel mortuo.

Expanded text:
mini testamento non consequitur. quodsi alienatus fuerit, iussu novi domini adire hereditatem debet et ea ratione per eum dominus fit heres: nam ipse alienatus neque liber neque heres esse potest, etiamsi cum enavit. alienus quoque servus heres institutus si in eadem causa duraverit, iussu domini adire hereditatem debet. si vero alienatus fuerit aut vivo testatore aut post mortem eius, antequam adeat, debet iussu novi domini adire. at si manumissus est, vivo testatore vel mortuo
Abbreviated transcription (Latin):
luci titi ut cũ primũ¬
possis h̾editatem ad ire.
eam. gaio. seio reddas.¬
÷ restituas. ¶Potest
autẽ quisq et de par¬
te restituenda hered̾
rogare. i lib̾m est. uł
pure. ł sub ꝯdicione re¬
linquere. fidei ꝯmissũ
uel ex die certo ¶Re¬
stituta autem heredi¬
tate. is quidem quire¬
stituit. nich̾ominus
heres ꝑmanet. ¶Isuͦ
qui recepit heredita¬
tem. aliqñ heredis ali¬
qñ legatarii loco habe¬
bitur. ¶Et in neronis
quid̃ temporib. tribel¬
lio maximo ⁊ãneo se¬
neca cõsulib legatis
senatus ꝯsultũ factũ
est. quo tñ est ut si he
reditas ex fidei ꝯmissi
cã restituta sit om̃s ac¬
tiones. q̃ iure ciuili he¬
redi ÷ in hered̾ cõpete¬
rent ei ÷ in eum darẽ¬
tur. cũ ex fidei ꝯmisso
restituta est h̾editas.

Expanded text:
Luci Titi, ut, cum primupossis hereditatem meam adire, eam Gaio Seio reddas restituas ’. potest autem quisque et de parte restituenda heredem rogare: et liberum est vel pure vel sub condicione relinquere fideicommissum vel ex die certo. Restituta autem hereditate is quidem qui restituit nihilo minus heres permanet: is vero qui recipit hereditatem aliquando heredis aliquando legatarii loco habebatur. Et in Neronis quidem temporibus Trebellio Maximo et Annaeo Seneca consulibus senatus consultum factum est. quo cautum est ut, si cui hereditas ex fideicommissi causa restituta sit, omnes actiones quae iure civili heredi et in heredem competerent, ei et in eum darentur cui ex fideicommisso restituta esset hereditas.
Abbreviated transcription (Latin):
troducta ẽ. Iur̃ nõ honorario
nulla emancipat̃o desidã bat᷑
s .uii. testiũ signa sufficiebãt
cũ ieͤ tiuili signa testiũ ñ erãt
nc̃tia s tũ paulat̾i tã ex
usu hominũ ꝙͣ ex cõstoñ em̾e¬
datioib cepit ĩ unã ꝯsonãci¬
am uis cuule et p̃toriũ uĩgi
cõstitutũ ẽ ut uno eod̾ tẽpore

Expanded text:
troducta est: iure enim honorario nulla emancipatio desiderabatur, sed septem testium signa sufficiebant, cum iure civili signa testium non erant necessaria. Sed cum paulatim tam ex usu hominum quam ex constitutionum emendationibus coepit in unam consonantiam ius civile et praetorium iungi, constitutum e
Abbreviated transcription (Latin):
ã ap̃ eũ remaneat n ei suis
laborib uł ꝓsꝑa fortua ac¬
cessit ħ s̃ aliũ ꝑueĩens luctu¬
ossĩ ei procedat. ħ quo a
nob̾ oispoĩtũ est et ĩ ea sp̾e
uͥ parens emancipando lib̾
rib cõstitittõib ħedat. qiͣ¬
ꝓ p̃cio quod̾a modo emãcipa¬
tionis et ĩ humanũ ꝗdem
accede bat ut filiꝰ rr̾ stiar
ex hc emancipatr̃e dñio¬
honoris ei ex hͣc emãcipatõe
additũ est ꝙ sui uit̾ effc̃ns
dec̾sdat. Id̾o statumꝰ ut pa¬

Expanded text:
 apud eum remaneat, ne, quod ei suis laboribus vel prospera fortuna accessit, hoc in alium perveniens luctuosum ei procedat. Hocque a nobis dispositum est et in ea specie ubi parens, emancipando liberuribus constitutionibus habebat, q pretio quodammodo emancipationis, et inhumanum quiddam accidebat, ut filius rerum suarum ex hac emancipatione dominhonoris ei ex emancipatione additum est, quod sui iuris effectus decrescat. ideoque statu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯsultus ad mitti. si ex płib
int h̾rditatem uł morte ꝑ
alia ex cã impediti fuerint
quo minus adeant: reliꝗs
qui adierint act̃ssit illorum
portio et licet aũt decessint.
ꝗ adier int ad h̾rdes tñ eor

Expanded text:
sulto admitti. Si ex pluriberint hereditatem vel morte vel alia causa impediti fuerint quominus adeant, reliquis qui adierint adcrescit illorum portio et, licet ante decesserint qui adierint, ad heredes tamen eor
Abbreviated transcription (Latin):
Q̾ si exp̃sse fu̾int ꝑtes hee
dubiũ fuit ꝗn ualeat que̾¬
tõ si duo int̾. se pacti sunt
ut ad unũ ꝗd due partes
et dampui et luc̾ ꝑtincãt
ad aliũ t̾cia de illa sane ꝯ¬
uẽtõe aĩtũ est si ticiꝰ et se¬
uis int̾ se pacti funt utad
ticiũ luc̾ due ꝑtes pertine¬
ant dampni t̾cia ad seuĩ¬

Expanded text:
expressae fuerint partes, hae dubium fuit, quin valeat conventio, si duo inter se pacti sunt ut ad unum quidem duae partes et damni et lucri pertineant, ad aliam tertia. De illa sane conventione quaesitum est, si Titius et Seius inter se pacti sunt, ut ad Titium lucri duae partes pertineant
Abbreviated transcription (Latin):
latũ sit ꝙpe̾satc̾e ft̾a solũ
Iuud expeditũ est sũ una c̾a
prs fuit exp̃ssa ueluti in
eo usq don ͨ ĩ ecd̾ cõsensu
ꝑseu̾au̾int. at tũ aliquis
renũciauit societati soluif᷑
lide in ħ renũqiau̾it socie¬
tati ut obueĩens alitꝑ lucc
solꝰ h̾eat ułuti si totoꝵ bc̃oꝵ¬
scciꝰ cũ ab aliquo h̾es ee̾t re¬
lictus in ħ renũciau̾it scci¬
etati ut h̾editat̾e sosꝰ lucri
ꝙ ñ captau̾it id ad ip̃m so¬
pꝰ renunciatam sccietate
acꝗnit᷑ soli concedit᷑. ¶ Sol¬
⁊̃ morte socii ꝙr ꝗ sccietat̾e
contrahit e̾tã ꝑsonam s̃e
contracta sit morte unius
cõuen̾int. ¶ It̃ si alicꝰ rei ꝯ¬
tracta sccietas sit et fĩnis
negocio impõĩtus est fantur
societas. ¶Publicatione qͦ
detrahi societate̾ manifestũ
blicentur. nã cũ i eiꝰ locũ
aliꝰ succedit pro mortuo ha¬
betur. It̃ siꝗs ex stcus mole
debiti p̃grauat boms siuns
cessi̾t et id̾o pp̃ . p ͤ. aũt pri¬

Expanded text:
latum sit, compensatione facta, solum lud expeditum est, si in una causa pars fuerit expressa, veluti in eo usque, donec in eodem sensu perseuerant; at cum aliquis renuntiauerit societati, societas uis in hoc renuntiauerit societati, ut obueniens aliquod lucrum solus habeat, ueluti si mihi tos, cum ab aliquo heres esset relictus, in hoc renuntiauerit societati, ut hereditatem solus lucri d ipsum sopost renuntiatam societatem adquiritur, soli conceditur. Solam morte socii, quia qui societatem contrahit, certam personam sibi coita sit, morte unius convenerit. Item si alicuius rei contracta societas sit et finis negotio impositus est, finitur societas. Publicatione quoque distrahi societatem manifestum cii publicentur: nam cum in eius locum alius succedit, pro mortuo habetur. Item si quis ex sociis mole debiti praegravatus bonis suis cesserit et ideo propter publica aut pr
Abbreviated transcription (Latin):
Culpa au̾t ñ ad exactũsĩa
diligentiam dirigenda est
sufficit añt tałe diligenti¬
am ni oĩb reb ad hibere
sociũ qualem in sus reb
Adhib̾e̾ solet. Namꝗ parũ di¬
ligentem sociũ s̾ assimuit.

Expanded text:
culpa autem non ad exactissimam diligentiam dirigenda est: sufficit enim talem diligentiam in communibus rebus adhibere socium, qualem suis rebus adhibere solet. nam qui parum diligentem socium sibi adsumit,
Abbreviated transcription (Latin):
sensit qr sepe quoꝵd̾a ita p̃¬
ciosa est oꝑa ĩ societate ut
eos iustũ sit mellori ꝯdc̾ce
iñ societat̾e adiuitti. nam
et ita coire societat̾e ñ du¬
bitat᷑ ut alt̾ pettũam cõ¬

Expanded text:
sentit, quia saepe quorundam ita pretiosa est opera in societate, ut eos iustum sit meliore condicione in societatem admitti: nam et ita coiri posse societatem non dubitatur, ut alter pecuniam co
Abbreviated transcription (Latin):
tem prohibebat. ĩo nos
mediam quod̾a mͦ uiam e¬
ligentes. ñõ alit̾ minori.
.xx. annis libertatem in
testamẽto dare seruo suo
N. antiquitas huius modi
etatis hõib pro aliis post¬
ulare ꝯcessit ¶Cur nõ ⁊
sui iudicii stabilitas ita
cos adiuuare credatͦ. ut
ad libertates dandas s̾

Expanded text:
dari prohibebat: ideo nos, dari prohibebat: ideo nos, mediam quodammodo viam eligentes, non aliter minori viginti annis libertatem in testamento dare servo suo enim antiquitas huiusmodi aetati et pro aliis postulare concessit, cur non etiam sui iudicii stabilitas ita eos adiuvare credatur, ut et ad libertates dandas s
Abbreviated transcription (Latin):
nis hec st̃. ueluti si quis
pr̃em. aut mr̃em. aut.
filium. aut filiã. Au fra¬
trem. sororem ue nͥlem.
aut pedagogum. nutri¬
cem. educatorem. aut.
lac̾tancum manumitat
aut seruum procuratoris
mat̾monii c̃a. dum tam̃
uit᷑ .ui. menses uxor du¬
cat᷑ͦ nͥ iusta causa ĩpediat.
ittatur¶ Semel aut̃e cauo¬
sa approbata. siue uera. siꝰ¬
ue falsa sit. nõ retracte¬
tur ¶Cum gͦ certꝰ mo¬
dus manumittendi mi
nos etatis expleua̾t. licet
testam̃tum facere possit
et ĩ eo heredem ĩstituere.
legata q relĩquere possit
tñ si ad huc minor sit an¬
nis .xx. libetatem seruo
dare nõ pot̾at. ꝙ nõ erat
ferendum Foi is cui toto¬
rum bonoꝵ ĩ testamento
dispositio data erat uni
seruo lib̾tatem dare non
permutebatur ¶ Quare ñ
similiter ei quẽad̾m alias
res. ita ⁊ seruuos suos ĩ
ultuna uoluntate dispo¬
ittimus. ut et lib̾tatem
eis possint prestare. ¶Sz
cum lib̾tas ĩ estimabuilis¬
res est et propt̾ hoc autem
ante .xx. etatis anñu anti¬

Expanded text:
t, veluti si quis patrem aut matrem aut filium filiamve aut fratrem sororemve naturales aut paedagogum, nutricem, educatorem aut lactaneum manumittat, aut servum procuratoris matrimonii causa, dum tamen intra sex menses uxor ductatur, nisi iusta causa impediat, ittatur. Semel autem causa adprobata, sive vera sive falsa sit, non retractatur. Cum ergo certdus manumittendi minnos aetatis expleuerit, licet testamentum facere possit et in eo heredem sibi instituere legataque relinquere possit, tamen si adhuc minor sit annorum XX, libertatem seruo dare non possit. Et ferendum, si is, cui totorum bonorum in testamento dispositio data erat, uni servo libertatem dare non permittebatur. quare nos similiter ei quemadmodum alias res ita et servos suos in ultima voluntate dispoittimus, ut et libertatem eis possit praestare. sed cum libertas inaestimabilis est et propter hoc ante vicesimum aetatis annum anti
Abbreviated transcription (Latin):
St etiam aliud ge¬
nus ad quisicionis
donat̃o. Donatio¬
Mortis cã ⁊ ñ motis
causa. ¶Mortis cã
donatõ est. que propt
mortis fit suspicionẽ
cũ qͥs ita donat ut si
set: h̾cret is qui acce¬
pit. Si autẽ sr̃iuxisset
qui donauit reciperet.

Expanded text:
st etiam aliud genus adquisitionis, donatio. Donatiomortis causa et non mortis causa. Mortis causa donatio est quae propter mortis fit suspicionem, cum quis ita donat, ut, si set, haberet is qui accepit: sin autem supervixisset qui donavit, reciperet
Abbreviated transcription (Latin):
Bitur in pupilla¬
ri substitufone . ẜ.
prefatum modũ
ordinata duo qͦdaminͦ
sũt testamenta. alteũ
pr̃is. alteũ filii. tancpͣ
se ip̃e filius sͥ heredem
ĩstituisset. aut certe
uñ est testam̃tum du
hereditatum. ¶Sinã qͥs
ita formidolosus sit. ut
timeret ne filius eius
pupillus adħuc ex eo ꝙ
palam substitutũ acce¬
perit post obitũ eiꝰ peri¬
culo insidiarũ subic̾et᷑.
uulgarem quid̃ substi¬
tufonẽ palam face̾. et
in primis testam̃ti par¬
Ntiti̾t pupillus. ⁊ intͣpu¬
bertatem decesserit sub¬
ĩ inferiorib ꝑtib scrib̾e̾¬
nare. et in priori par¬
te testam̃ti cauere. ne
ĩferiores tabule uiuo
filio ⁊ adhuc in pub̾e
aperiantur.¶Illud pa¬
lam est. ñ iõ minꝰ uale
substitutionem ĩpub̾is
filii qui in heisdem tã¬
busis scͥpta sit. quib sͥ
quisq hedem ĩstituiss.
qłmus hoc puꝑillo peri¬
culosum sit. ¶ Nõ solũ
aut̃ h̾edib institutis li¬
ere parentes possunt:
ut si h̾edes eis extiterĩt

Expanded text:
itur in pupillari substitutione secundum praefatum modum ordinata duo quodammodo sunt testamenta, alterum patris, alterum filii, tamquam si ipse filius sibi heredem instituisset: aut certe unum est testamentum duahereditatum. Sin autem quis ita formidolosus sit, ut timeret, ne filius eius pupillus adhuc ex eo quod palam substitutum accepit, post obitum eius periculo insidiarum subiceretur: vulgarem quidem substitutionem palam facere et in primis testamenti partiterit pupillus et intra pubertatem decesserit, subin inferioribus tabulis scribimnare, et in priore parte testamenti cavere ne inferiores tabulae vivo filio et adhuc impubere aperiantur. illud palam est, non ideo minus valere substitutionem impuberis filii, quod in iisdem tabulis scripta sit quibus sibi quisque heredem instituisset, quamvis hoc pupillo periculosum sit. Non solum autem heredibus institutis imere parentes possunt, ut et si heredes eis extiterint
Abbreviated transcription (Latin):
s ralit̾ debetur. ¶ fideuis¬
sor n̾õ tm̃ ip̃e obligatur
s ⁊̃ h̾rdem obligatũ relĩ¬
quit. ¶ fideũssor et p̃ce¬
dere obligat̾om et sequi¬
y potest. ¶ Si plures s̾t¬
N aideiussoree quotquot eĩt
tur. Itaq lib̾m ẽ creditori
a quo uelit solid̾ pet̾e. s
Nex epła diui adriam ꝯpelli¬
tur creditor a singuł̾ qui

Expanded text:
debetur. Fideiussor non tantum ipse obligatur, sed etiam heredem obligatum relinquit. Fideiussor et praecedere obligationem et sequi potest. Si plures sint fideiussores, quotquot erunt tur. itaque liberum est creditori, a quo velit solidum petere. sed ex epistula divi Hadriani compellitur creditor a singulis qui
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓmittit solẽt E¬
alii obligari ꝗ fide¬
issores appellãtur quo
homĩes acciꝑe solent dñ
curant ut osligentiꝰ tan
tum sit. ¶ In om̃ib au̾t

Expanded text:
mittit solent alii obligari, qui fideiussores appellantur, quos homines accipere solent dum curant ut diligentius sibi cautum sit. In omnibus aut
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ hoc iure int̾esse existi¬
m̃as qr utͣq persona.
ĩ hõmũ ꝓcreatone si¬
mili .nͨ. officio fungit᷑.
et lege antiqua .xii. ta¬
bularũ om̃s sinł ad
successiones ab intesta¬

Expanded text:
 hoc iure nihil interesse existimans, quia utraque persona in hominum procreatione similiter naturae officio fungitur et lege antiqua duodecim tabularum omnes similiter ad successiones ab intesta
Abbreviated transcription (Latin):
ptes lib̾os siue ĩ pocesta¬
te s̃ siue emantipati. Si
N. tres lib̾os suꝑstites ro¬
quatuor. uł in prouinci¬
is. qnc. a tutela uł cur¬
ra possũt excusari exem¬
plo ceteroꝵ munerum.
Nam et tutelam uł cu¬
ram placuit pupplicum
munꝰ ẽe ¶ Sed adoptiui
lib̾i̾ nõ prosũt ¶In adop¬
tõnẽ autẽ dati naturali
pr̃i ꝓsunt ¶ Item nepo¬
tes ex filio pros̃ ut ĩ lo¬
cum pr̃is succedant. ex
filia nõ post filii.ã tm̃

Expanded text:
pter liberos, sive in potestate sint sive emancipati. si enim tres liberos quis superstites Roquattuor vel in provinciis quinque, a tutela vel cura possunt excusari exemplo ceterorum munerum: nam et tutelam et curam placuit publicum munus esse. sed adoptivi liberi non prosunt, in adoptionem autem dati naturali patri prosunt. item nepotes ex filio prosunt, ut in locum patris succedant: ex filia non prosunt. filii autem
Abbreviated transcription (Latin):
ut de exceptionib¬
amus ¶Conparare s̃
aũt exceptiones defendẽ¬
doꝵ eoꝵ gr̃a cũ quib agi¬
tur ¶ Sepe .N. accidit. ut
licet ip̃a ꝑsecutõ qͥ actos
experitꝰ iusta sit : tñ iniqͭ
sit adu̾sus eũ in quo agi¬
tur ¶Uerbi gr̃a. si metu
coactus. Aut dolo ĩductꝰ.
uł errore lapsus. scipulã¬
ti ticio ꝓmisisti ꝙ ñ debu¬
eras ꝓmitt̾e: palam ẽ iu¬
re ciuili te obligat̃ ẽẽ
actõ qua ĩtendit᷑ dare
pecuniã stipulatꝰ fui̾t
neq num̾au̾it. ¶Nam
eam pecuniã a te petere
pꝰse eũ cert̃ ẽ. dare .N. te
oportet: cũ ex stipulatiõe
tenearis. ¶Sed quia ĩ¬
nari: placet exceptõne

Expanded text:
ut de exceptionibamus. comparatae sunt autem exceptiones defendendorum eorum gratia cum quibus agitur: saepe enim accidit, ut, licet ipsa actio qua actor experitur iusta sit, tamen iniqua sit adversus eum cum quo agitur. Verbi gratia si metu coactus aut dolo inductus aut errore lapsus stipulanti Titio promisisti, quod non debueras promittere, palam est, iure civili te obligatum esse, et actio qua intenditur dare pecuniam stipulatus fuerit neque numeravit. nam eam pecuniam a te petere posse eum certum est: dare enim te oportet, cum ex stipulatu tenearis: sed quia innari, placet, exceptione
Abbreviated transcription (Latin):
s ⁊̃ ant̾iores quib et hũ
qui postea nati sunt occ̾om
legittimi nominis prestit̾¬
unt ꝙ optine censuimus
⁊̃ si n̾o progeniti fueri̾t post
dotalem instrumentũ con¬
fectum fĩ liberi uel etiam

Expanded text:
 anteriores, qui et his qui postea nati sunt occasionem legitimi nominis praestiterunt: quod optinere censuimus, etiamsi non progeniti fuerint post dotale instrumentum confectum liberi, vel etiam
Abbreviated transcription (Latin):
um hñtur¶ Quedam
N. naturali iure cõia s̃
om̃ium. ¶Quedam pu¬
blica ¶Qdam uniuersi¬
tatis ¶ Qam nullius
plerac singuloꝵ. que
uariis ex causis cuiq.
acquirunt᷑. sicut ex su¬
biectis apparebit ¶Et

Expanded text:
um habentur. quaedam enim naturali iure communia sunt omnium, quaedam publica, quaedam universitatis, quaedam nullius, pleraque singulorum, quae variis ex causis cuique adquiruntur, sicut ex subiectis apparebit. Et
Abbreviated transcription (Latin):
scripser̃t Id̾ rescripse¬
runt. maritũ uxori.
sue curatorem dat̃ excu¬
sare posse se. licet se mn¬
misseat ¶Siquis aut̃
falsis allegatonib ercu¬
satõne tutele meruit ñ
ẽ lib̾atus ab one tutele.

Expanded text:
scripserunt. Idem rescripserunt maritum uxori suae curatorem datum excusare se posse, licet se immisceat. Si quis autem falsis allegationibus excusationem tutelae meruit, non est liberatus onere tutelae.
Abbreviated transcription (Latin):
arii et duab capitis
diminutionib maxĩa
et media ⁊ nõ utendo
per modũ et tempus
stitutõ. ¶Item finitͦ
usus fructus si dño
propͥetatis. ab usu fr¬
uctuario cedatur Nã
extraneo cedendo nichil
agitur. uel ectͣrio si fr¬
uc̃tuarius propͥetate
acquisierit rei queres
consolidato appellat᷑.
Eo amplius ꝯstat si
edes incendio ꝯsũpte

Expanded text:
arii et duabus capitis arii et duabus capitis deminutionibus, maxima et media, et non utendo per modum et tempus. onstitutio. item finitur usus fructus, si domino proprietatis ab usufructuario cedatur nam extraneo cedendo nibil agitur: vel ex contrario si fructuarius proprietatem rei adquisierit, quae res consolidatio appellatur. eo amplius constat, si aedes incendio
Abbreviated transcription (Latin):
ium̃tis cet̾isq rebus
⁊exceptis his que ip̃o u¬
Rsu ꝯsumuntur. ¶Hã
hee neq naturali rone
neq ciuuli accipiunt
usum fructũ Quoĩ
numẽo sũt uinũ ole¬
ũ frum̃tũ. uestim̃eta
quib ꝓrima est pecu¬
nia numerata.Nã¬
ꝙ in ip̃o usu assidua ꝑ¬
mutat̃one quodãm ex¬
tinguit᷑. ¶ Sed utilita¬
tis cã. senatus censuit
posse se ⁊̃ eaꝵ rerũ u¬
sum fructũ ꝯstitui ut
tñ eo nõie hẽdi utuit.
caueatur. ¶Itaq si pe¬
cume usus fructꝰ lega¬
tus sit. ita datur lega¬
tario ut eiꝰ fiat. ⁊ leg¬
atariꝰ satis det h̾edi de
tanta pecunia restitu¬
enda si morietur. aut
capite minueturs Le¬
tere qͦs res ita tradẽt᷑
legatario ut eiꝰ fiant.
Sed estimatis satis his¬
dat ͦ ut si morietꝰ. aut¬
si capite minuat᷑. tan¬
ta pecunia restituatͦ.
qͣnte hec fui̾nt estima¬
teErgo senatꝰ ñ fecit
ꝓ eaꝵ rerũ usum fruc¬
tũ. nec .N. poterat. sed
per cautionem qͣi usũ
fructum consticuat.
fructus morte fructu¬

Expanded text:
iumentis ceterisque rebus, exceptis his quae ipso usu consumuntur: nam eae neque naturali ratione neque civili recipiunt usum fructum. quo numero sunt vinum, oleum, frumentum, vestimenta. quibus proxima est pecunia numerata: namque in ipso usu adsidua permutatione quodammodo extinguitur. sed utilitatis causa senatus censuit, posse etiam earum rerum usum fructum constitui, ut tamen eo nomine heredi utiliter caveatur. itaque si pecuniae usus fructus legatus sit, ita datur legatario ut eius fiat, et legatarius satisdat heredi de tanta pecunia restituenda, si morietur aut capite minuetur. ceterae quoque res ita traduntur legatario ut eius fiant: sed aestimatis his satisdatur, ut, si morietur aut capite minuetur, tanta pecunia restituatur quanti eae fuerint aestimatae. ergo senatus non fecit quidem earum rerum usum fructum nec enim poterat, sed per cautionem quasi usum fructum constituit. fructus morte fructu
Abbreviated transcription (Latin):
numo uieluti canem
aut feram bestiam
itur. ¶In ceteris qͦ¬
õĩb animalib item in
tũ ac parte uindicat᷑.
¶Si qͥd autem ustũal
ruptũ. aut frac̾tum
fu̾it actio ex hoc capi¬
tĩt sola rupti ag̃tio¬
appellatõ ĩ op̃s istas
cãs suffice̾.¶ Rupt̃
N. intelligitꝰ quod qͦqͦ

Expanded text:
 uelut canem, aut feram bestiam,itur. in ceteris quoque animalibus, item in tum hac parte uindicatur. si quid enim ustum aut ruptum aut fractum fuerit, actio hoc capituerit sola rupti appellatio in omnes istas causas sufficere; ruptum enim intellegitur, quod q
Abbreviated transcription (Latin):
forte unus ł duo ex una ꝑ¬
te ex altera tres aut quatu¬
or existant umnꝰ aut duo dimi¬
diam. alt̾i tres aut quatuor
aliam dimidiam partem

Expanded text:
forte unus vel duo ex una parte, ex altera tres aut quattuor extent, unus aut duo dimidiam, alteri tres aut quattuor alteram dimidiam here
Abbreviated transcription (Latin):
¶Si res aliena legata fui̾t
N eius uiuo testatore le¬
gatarius dñs factus fu¬
erit: siquid̃ ex causa em¬
tionis: ex testam̃to acti¬
one p̃ciũ ꝯsequi potest.
Si uͦex cã lucratiua uelu¬
ti ex donatõne uł ex alia
siłi cã: agere nõ potest.
Nam traditũ e duas lu¬
ctiuuas cãs in eundem
hõinẽ ⁊ ĩ eandem srem
ꝯcurrere nõ posse. ¶Hac
Nr̃one si ex duob testam̃¬
tis eadem bes eidẽ deb̾at᷑:
ĩterẽ utrũ rem an estun¬
atonẽ ex testam̃to ꝯsecu¬
tus sit. ¶Nam si rem¬
ht̃: ag̾e nõ potest. qꝑ ht̃
eam ex cã lucͣtiua ¶Sies¬
timat̃õnem: ag̾e̾ potest.
Ea quoq res que in re¬
Erũ natura nõ est. si mͦ
fut᷑a est: recte legatur.
ueluti fructus qui in
illo fundo nascẽtur. au
ꝙ ex illa antilla nasce

Expanded text:
Si res aliena legata fuerit et eius, vivo testatore, legatarius dominus factus fuerit, si quidem ex causa emptionis, ex testamento actione pretium consequi potest: si vero ex causa lucrativa, veluti ex donatione vel ex alia simili causa, agere non potest. nam traditum est, duas lucrativas causas in eundem hominem et in eandem rem concurrere non posse. hac ratione si ex duobus testamentis eadem res eidem debeatur, interest utrum rem an aestimationem ex testamento consecutus est: nam si rem, agere non potest, quia habet eam ex causa lucrativa, si aestimationem, agere potest. Ea quoque res, quae in rerum natura non est, si modo futura est, recte legatur, veluti fructus, qui in illo fundo nati erunt, aut quod ex illa ancilla na
Abbreviated transcription (Latin):
nãdus: ¶Si fimũ reg¬
undoꝵ actũ fui̾t. dispi¬
c̾e debet uidex. an necca¬
ria sit iudicatõ. ¶ Que
sane uno casu necessaria
olim fuissent distincti
Nam tũc necesse ẽ ex alai
agris partem aliqͣ alte¬
rius agri dño adiudica¬
ri¶Quo casu ꝯueniẽs
ẽ. ut is alteri c̾ta pecuni¬
a debeat ꝯdẽpnari. ¶Lo
quoq nõie ꝯdẽpnẽdus
ẽ qͥsq hoc uidicio ꝙ for¬
te cͥca fines maliciose a¬
liqͥd cũmisit ¶u̾bi gratia
Qi lapides finales furatꝰ
ẽ. aut arbores finales ce
uibente iudice metroi
agros passus ñ fui̾t.
¶Q autẽ istis inditiis a¬
licui ulditat̃ fu̾i̾t. id sta¬
tim eiꝰ ÷ tui adiudicatũ ÷.

Expanded text:
nandus. Si finium regundorum actum fuerit, dispicere debet iudex, an necessaria sit adiudicatio. quae sane uno casu necessaria us sit quam olim fuissent distincti; nam tunc necesse est ex alterius agro partem aliquam alterius agri domino adiudicari: quo casu conveniens est ut is alteri certa pecunia debeat condemnari. eo quoque nomine damnandus est quisque hoc iudicio, quod forte circa fines malitiose aliquid commisit, verbi gratia quia lapides finales furatus est aut arbores finales cecs iubente iudice metiri agros passus non fuerit. Quod autem istis iudiciis alicui adiudicatum sit, id statim eius fit cui adiudicatum
Abbreviated transcription (Latin):
q si noxali iudicio aditꝰ:
nandꝰ uidebit᷑ dñs. ita de¬
beat ꝯdẽpnare. publium
meniũ. lucio. Titio .x. au¬
reis ꝯdẽpno. aut noxam
dedere. ¶Et si in rem
actũ sit. siue ꝯtra petito¬
rem iudicauit. absoluere
debeat pꝰsessorem Sĩ ꝯ¬
tra pꝰsessorem. iubere eũ
debet. ut rem ip̃am re¬
stituat c̃ fructib ¶ S si
ĩ p̃senti neget se pꝰsessor
restitu̾e posse. ⁊ sine frus¬
tatioe uidebit᷑. tempꝰ resti¬
tuendi cã pet̾e. indulgẽ¬
dũ÷ er ut tñ de litis esti¬
matõne caueat. c̃ fideius¬
sore si intͣ tp̃c ꝙ eidat̃ ẽ nõ
restituisset. ¶S si h̾edi¬
tas petita sit: eadem cͥca
fructꝰ int̾ueniũt. q̃ dixi
mus ĩteruenire in sĩgla¬
riũ retũ petitione. ¶Illo¬
rũ autẽ fructuũ quos
culpa sua possessor nõ ꝑ¬
ceꝑit ĩ utraq actõne ea¬
dem rõ pene habet᷑. si p̃¬
do fui̾t ¶Sn uͦ bona fide
pꝰsessor fui̾t ñ habetur

Expanded text:
 si noxali iudicio addictus nandus videbitur dominus, ita debeat condemnare: ‘ Publium Maevium Lucio Titio decem aureis condemno aut noxam dedere. ’ Et si in rem actum sit, sive contra petitorem iudicavit, absolvere debet possessorem, sive contra possessorem, iubere eum debet ut rem ipsam restituat cum fructibus. sed si in praesenti neget se possessor restituere posse et sine frustratione videbitur tempus restituendi causa petere, indulgendum est ei, ut tamen de litis aestimatione caveat cum fideiussore, si intra tempus quod ei datum est non restituisset. et si hereditas petita sit, eadem circa fructus interveniunt quae mus intervenire in singularum rerum petitione. illorum autem fructuum quos culpa sua possessor non perceperit, in utraque actione eadem ratio paene habetur, si praedo fuerit. si vero bona fide possesso
Abbreviated transcription (Latin):
grauare uideatur adiudi¬
catõ. debet hc̃ ĩuicem co¬
hedi certa pecunia sicut
heditarii fundi. ꝑcepit au
rẽ h̾editariã corrupit. aũ
ꝯ sũpsit ¶ Que quidẽ int̾¬

Expanded text:
gravare videatur adiudicatio, debet hunc invicem coheredi certa pecunia, sicuthereditarii fundi percepit aut rem hereditariam corrupit aut consumpsit. quae quidem
Abbreviated transcription (Latin):
betur. Nui culpa posses¬
hibend̾ actũ fui̾t: nõ suf¬
ficit si exhibeat rem ĩ
quo act̃ ÷. s opus ẽ. ut ĩ
cãm rei debeat exhibere.
.i. ut eam cãm hãt acto
qmͣ habiturus eẽt. sicut
pͥmũ adexhibendũ egiss¬
si exhibita res fuisset.
õq si ĩter moras usuca¬
pta sit res a possessore: ni
ĩ p̾senti erhibere se pꝰse.
et tempꝰ exhibendi cã pe¬
tat. idq sine frustratõe
p̾tulare iudeatur. daridele
dicis rem exhibeat. neq
ptea exhibit᷑um se caue¬
actoris int̾erat. si ab ini¬
tio res ex hibita esset.¬

Expanded text:
betur qui culpa posseshibendum actum fuerit, non sufficit, si exhibeat rem is cum quo actum est, sed opus est, ut etiam causam rei debeat exhibere, id est ut eam causam habeat actor, quam habiturus esset, si, cum primum ad exhibendum egisset, exhibita res fuisset: ideoque si inter moras usucapta sit res a possessore, nihin praesenti exhibere se posse et tempus exhibendi causa petat idque sine frustratione postulare videatur, dari et debet, iussu iudicis rem exhibeat neque postea exhibiturum se caveactoris intererat ab initio rem exhibita
Abbreviated transcription (Latin):
hedes subsecũtur. ¶Cadẽ
ĩterueniũt  si cõi diui¬
dñdo de plurils uebus fu
erit actũ. ꝙ si de una re
ueluti fundo. si quid̾ iste
fundus c̃mode regionis
diuisionẽ recipiat. par¬
tes eiuis siglis ad iudica¬
re deb. ꝓ si uniꝰ pars p̃ gra¬
uare uidebit᷑ : is ĩuicẽ cir¬
ca pecuuia alt̾i ꝯdẽpñadꝰ÷

Expanded text:
tur. Eadem interveniunt et si communi dividundo de pluribus rebus actum fuerit. quod si de una re, veluti de fundo, si quidem iste fundus commode regionibus divisionem recipiat, partes eius singulis adiudicare debet et, si unius pars praegravare videbitur, is invicem certa pecunia al
Abbreviated transcription (Latin):
plenũ pio remedio per
nr̃am cͥostitutionem me¬
d̾i necc̃ium duximus et ĩ¬
uenimus uiam ꝑ ꝙͣ et ma¬
numissor et sociꝰ eius etꝗ
lib̾catem accepit nr̃o fru¬
antur b̾nfitio. libeitate
cum effcũ ꝓcedente ciuiis
fauore antiquos legis la¬
tores multa ⁊̃ contra cões
regulas statuusse mani¬
festum est et eo qui cã
imposuit sue stabilitate
lib̾ulitatis gaudente et
socio indempni ꝯsu̾ato p̃¬

Expanded text:
plenum pio remedio per nostram constitutionem mederi necessarium duximus et invenimus viam, per quam et manumissor et socius eius et qui libertatem accepit nostro fruantur beneficio, libertate cum effectu procedente cuius favore et antiquos legislatores multa et contra communes regulas statuisse manifestissimum est et eo qui eam imposuit suae liberalitatis stabilitate gaudente et socio indemni conservato p
Abbreviated transcription (Latin):
tu agnoscendo. ex
quib fere illa una
legͥtimã cam̃ ha¬
bet per qͣm q̃rit᷑
an aliquis liber
sit. cetere ex ip̃ius
p̃toris iurisdc̃onẽ
substantiã capiũt
Eic itaꝙ discre¬
tis actõnib cert̃
est nõ posse acto¬
ab aliquo petẽ.
si apparet eñ da¬
re oportere. ¶N
enĩ qͥ actõris est
id ei dare oportet.
qr. si licet id dari
tur quod ita dat᷑.
ut eius fiat. ne¬
ꝙ res que iamac¬
toris ẽ magis eiꝰ
fieri pot̾. plane
odio furt̃ quo ma¬
teneantͦ effectũ :
ut exͣ penam dup¬
li aut quadrupli
rei recipiende nõie:
fures ⁊̃ hac actõẽ
teneant᷑ sed apparet
eos dare oportere
eos ñ hoc in rẽ actõ
per qm rem suam
quisq ẽẽ petit.
¶Appellamꝰ autem
be dare face̾ oporte
ĩtenditur cõditio¬
nes. ¶Condicere¬
actor intendit da¬
ui sibi oportere.
Nuua enĩ in hoc

Expanded text:
tu agnoscendo. ex quibus fere una illa legitimam causam habet, per quam quaeritur, an aliquis liber sit: ceterae ex ipsius praetoris iurisdictione substantiam capiunt. Sic itaque discretis actionibus certum est non posse actoab aliquo petere ‘ si paret eum dare oportere ’: nec enim quod actoris est, id ei dari oportet, quia scilicet dari tur quod ita datur ut eius fiat, nec res quae iam actoris est, magis eius fieri potest. plane odio furum, quo mateneantur, effectum est, ut extra poenam dupli aut quadrupli, rei recipiendae nomine fures etiam hac actione teneantur ‘ si paret eos dare oportere eos etiam haec in rem actio, per quam rem suam quis esse petit. Appellamus autem bus dare facere oportere intenditur, condictiones. actor intendit dari sibi oportere. Nulla enim hoc
Abbreviated transcription (Latin):
eati relinquutur licet
pene fuerĩt relicta uł ad¬
empta uł in alios tͣnsla¬
ta nichil distare a ceteris
legatis ꝯstitiumꝰ. ł indã¬
ferendo. exceptis is uide¬
licet q̃ in possibilia s̃ uł
legib int̾dicta au alras
dispositõnes uale̾ secta¬

Expanded text:
e relinquuntur, licet poenae nomine fuerint relicta vel adempta vel in alios translata, nihil distare a ceteris legatis constituimus vel in danferendo: exceptis his videlicet quae impossibilia sunt vel legibus interdicta aut alias di
Abbreviated transcription (Latin):
et humilis ꝑsone ĩiuria
cus uulm̾s atrocem iniu¬
riã facit. ueluti si ĩ ocło
quis pertussus sit. par¬
ũi aũ refert utrũ pr̃i¬
familias. an filio fami¬
lias talis ĩurria fca sit.
existimabit᷑.¶ In sũ¬
ma sciendũ ÷ de om̃i ĩ¬
iuria eũ qui passus:

Expanded text:
et humilis personae iniuria et humilis personae iniuria cus vulneris atrocem iniuriam facit, veluti si in oculo quis percussus sit. parvi autem refert, utrum patrifamilias an filiofamilias talis iniuria facta sit: estimabitur. In summa sciendum est de omni inuria eum qui
Abbreviated transcription (Latin):
que ex lege .xii. tabulaꝵ
introducta. ĩ desuetudi¬
nem abiit. ꝙͣͣ autẽ p̃to¬
res ĩtroduxerũt. q̃ ⁊̃ ho¬
noraria appellatur: in
iuditiis frequentatur.
Nam scd̾m gradus dig¬
nitatus uiteq honesta¬
rito seruat᷑. ut aliũ in
seruo actore. alũ in me¬
dii actus hõie. aliu inui¬
lissimo uł ꝯpedito ius es¬
et lex cornelia de inuiri¬
is loquitur. ⁊ ĩiuriaꝵ
actionẽ introdux̃. q̃ ꝯpe¬
tit ob eam rem qͥ se pul¬
dom̃u suam in ĩtroitũ
ẽẽ dicat. ¶ Dom̃u aut̃
accipimus. siue ĩ propͥa
domo quis habitet. siũ
ĩꝯducta. ł gratis. siue
hospitio receptus sit.
¶Atrox ĩiuria estimat᷑.
uł ex fc̃o ueluti siqͥs ab
luti si cui intheatro. ł in
ĩiuria fc̃a sit: uł ex per¬
sona ueluti si magistra¬
tus ĩiuriam passus fu¬
erit. ł si senatori ab hum¬
uli iniuria fca sit. aũ pa¬
renti patͦnoq fiat a li¬
enĩ senatoris ⁊ parẽtis
patroniq ¶Alit̾ extͣnei

Expanded text:
ex lege duodecim tabularum ex lege duodecim tabularum introducta est in desuetudinem abiit: quam autem praetores introduxerunt, quae etiam honoraria appellatur, in iudiciis frequentatur. nam secundum gradum dignitatis vitaeque honestarito servatur, ut aliud in servo actore, aliud in medii actus homine, aliud in vilissimo vel compedito et lex Cornelia de iniuriis loquitur et iniuriarum actionem introduxit. quae competit ob eam rem, quod se puldomumve suam vi introitum esse dicat. domum autem accipimus, sive in propria domo quis habitat sive in conducta vel gratis sive hospitio receptus sit. Atrox iniuria aestimatur vel ex facto, veluti si luti si cui in theatro aut in iuria facta sit; uel ex persona, ueluti si magistratus iniuriam passus fuerit, vel si senatori ab humili iniuria facta sit, aut parenti patronoque fiat a lienim senatoris et parentis patronique, aliter extranei
Abbreviated transcription (Latin):
uo fc̃a sit: equũ ÷ ñ pro
ea parte qua dñs qͥsq
est estimationẽ ĩiurie fi̾.
sips fit iniuria. ¶Qd¬
si usus fructꝰ ĩ seruo ti¬
magis meuio ĩiuria fi̾
ĩtelugitur. ¶Sed si lib̾o
qui tibi bona fide seruit
ĩiuria fcã sit: nulla tͥ
actõ dabitur. sed suono¬
mine is experiri potit.
nͥ inꝯtumeliam tuam
pulsatus sit. tũc enim
ꝯpetit ⁊ tibi ĩiuriarũ
actio. ¶Idem ergo est
et ĩ seruo alieno bona
fide tͥ seruiente. ut to¬
ciens admittat᷑ ĩiuria¬
rũ actio. quotiens in tu¬
am ꝯtumeliam ĩuria
ei fc̃a sit. ¶ Bona au¬
tem ĩiuriarũ ex lege
.xii. tabularũ propter
menbrum quid̃ ruptũ
talio erat. propt̾ os uͦ
fractũ nũmarie ꝑene e¬
rant ꝯstitute. qͣiͣ in ma¬
gna ueter̃ paupertate.
Sed p̾tea p̃tores perm¬
ittebant ip̃is qͥ in iuriã
passi st̾: eam estimare.
ut idex uł tanti ꝯdẽp¬
net. qͣnͣti ĩiuriã passus
existimauerit. ł mino¬
ris ꝓut ei uisum fui̾t.
Sed̾ pena quid̃ iniurie¬

Expanded text:
ia facta sit, aequum est, non pro ea parte qua dominus quisque est aestimationem iniuriae fieri, ipsis fit iniuria. Quodsi usus fructus in servo Timagis Maevio iniuria fieri intellegitur. Sed si libero, qui tibi bona fide servit, iniuria facta sit, nulla tibi actio dabitur, sed suo nomine is expereri poterit: nisi in contumeliam tuam pulsatus sit, tunc enim competit et tibi iniuriarum actio. idem ergo est et in servo alieno bona fide tibi serviente, ut totiens admittatur iniuriarum actio, quotiens in tuam contumeliam iniuria ei facta sit. Poena autem iniuriarum ex lege duodecim tabularum propter membrum quidem ruptum talio erat: propter os vero fractum nummariae poenae erant constitutae quasi in magna veterum paupertate. sed postea praetores permittebant ipsis qui iniuriam passi sunt eam aestimare, ut iudex vel tanti condemnet, quanti iniuriam passus aestimaverit, vel minoris, prout ei visum fuerit. sed
Abbreviated transcription (Latin):
fugeret. o.
De inuiriiz¬
Eneralit̾ iniuria
dicitur om̃e qui¬
dem non iure fit
sicut in lege aquilia da¬
mpñu iinĩa accipitur.
Auas iniquitas ⁊ ĩ uis¬
uocant. ¶Cum .N. p̃to
uł uidex. ñ iure contra
ꝙ̃ pronũtiat ii̾ã ac¬
cepisse dicitur. ¶Inui¬
ria aut̃ ꝯmittitur nõ
solũ cũquis pugnopu¬
si cui ꝯuiciũ fc̃m fue¬
rit. siue cuiꝰ bona qͣi de¬
batur possessa fuerĩt
ab eo qui ĩtelligebat.
nichil eũ sibi debere. L
siquis ad ĩ famiã alicꝰ
libeliũ. aut caruemscpͥ¬
serit. ꝯposuerit. edidĩt.
dolo uel malo feci̾t. qͦ
qͥd eoꝵr fieret. siue qͥs
matrem familias. aut
p̃cextatũ p̃textatam ue
assectatus fuerit. siue
cuius pudicitia adten¬
liis płib modis admit¬
ti iniuxiam manifest̃
est. ¶Patitur autem
quis ĩuiriam nõ solũ
per semetip̃m. sed ⁊̃ ꝑ
lb̾os suos qͦs i potesta¬
te ht̃ ¶Item ꝑ uxorẽ

Expanded text:
fugeret. TIT. fugeret. TIT. 4 DE INIURIISeneraliter iniuria dicitur omne quod non iure fit sicut in lege Aquilia damnum iniuria accipitur; alias iniquitas et iniustvocant. cum enim praetor vel iudex non iure contra quem pronuntiat, iniuriam accepisse dicitur. Iniuria autem committitur non solum, cum quis pugno pusi cui convicium factum fuerit, sive cuius bona, quasi depossessa fuerint ab eo qui intellegebat nihil eum sibi debere, vel si quis ad infamiam alicuius libellum aut carmen scripserit, composuerit, ediderit, dolove malo fecerit quo quid eorum fieret; sive quis matremfamilias aut praetextatum praetextatamve adsectatus fuerit, sive cuius pudicitia attenliis pluribus modis admitti iniuriam manifestum est. Patitur autem quis iniuriam non solum per semet ipsum, sed etiam per liberos suos, quos in potestate habet: item per uxor
Abbreviated transcription (Latin):
adiectum fuisset. ã
plebem romauã q̃ aq¬
lio toibuno interrogã¬
te hanc legem tulit.
ꝯtentam fuisse cꝓ pri¬
ma parte ħ uerbo usa
Ceterum placuit ita
demũ ex hac lege direc¬
precipue corꝑe suo dãp¬
alio mͦ dãpñu dederit
utiles actõnes daui so¬
lent. ¶Ueluri siquis
hõiem alienũ. aut petꝰ.
ita ĩcluserit ut fame
necaret᷑. aut iument̃
tam uehement̾ eg̾itut
rũpetirr. Aut petus in
tantum ex agitauerit.
ut p̃cipitaretur. aut
siquis alieno seruo ꝑ
suaserit ut in arborẽ
ascend̾it uł ĩ puteum
descendẽt. ⁊ is assendñ¬
do. u descenͣdo mortuus
fui̾t. aut aliqua parte
corporis lesus fuerit.
utilis ĩ eo actõ datir
Sed si quis alienũ ser¬
uũ de ponte. aut de ri
num dedisse ñ difficul¬
der intelligi pot̾i̾t: ĩõꝙ
ip̃a lege aquilia tenet᷑.
E si non corpore dãpñ
cuit eum qui obnoxiꝰ
fuerit ĩfactum actio¬
ne teneri. ¶ueluti si
quis misericordia duc¬
tus alieñ seruum con¬
peditum: soluerit ut

Expanded text:
adiectum fuisset: nam plebem Romanam, quae Aquilio tribuno rogante hanc legem tulit, contentam fuisse, quod prima parte eo verbo usa est. Ceterum placuit, ita demum ex hac legepraecipue corpore suo damalio modo damnum dederit, utiles actiones dari solent: veluti si quis hominem alienum aut pecus ita incluserit ut fame necaretur, aut iumentum tam vehementer egerit ut rumperetur, aut pecus in tantum exagitaverit ut praecipitaretur, aut si quiersuaserit ut in arborem ascenderet, vel in puteum descenderet, et is ascendendo vel descendendo mortuus fuerit, vel aliqua parte corporis laesus erit, utilis in eum actio datur. Sed si quis alienum servum de ponte, aut de ripnum dedisse non difficiliter intellegi poterit ideoque ipsa lege Aquilia tenetur. sed si non corpore damnum cuit eum qui obnoxius fuerit in factum actione teneri: veluti si quis, misericordia ductus, alienum servum compeditum solverit, ut
Abbreviated transcription (Latin):
modo corrupt est. uñ
ñõ solũ usta. aut frac¬
ta s etiam scissa ⁊ col¬
lisa ⁊ effusa ÷ qͦ qͣmo¬
do perep̃ta ãtqꝑ deteri¬
¶Deniq responsum est
siqͥs in alienũ uiñ aũ
oleum. id inmiscuerit.
ꝙ natͦralis bonitas ui¬
ni ł olei cozrũp̾et᷑. ex
hac parte legis eum
teneri. Illuo pałam
est sicut ex pͥmo capite
ita demũ quisq tenet᷑.
si dolo aut cusꝑa eius.
homo. aut qͣdrupes ot¬
cisus occisa ue fui̾t ita
ex ħ capite ex dolo aũ
culpa de cet̾o dap̃no ꝙ̃¬
ꝙ teneri ¶ Hoc tñ ca¬
pite nõ qnti ĩ eo anno

Expanded text:
modo corruptum. unde non solum usta aut fracta, sed etiam scissa et collisa et effusa et quoquo modo perempta atque deteridenique responsum est, si quis in alienum vinum aut oleum id immiserit quo naturalis bonitas vini vel olei corrumperetur, ex hac parte legis eum teneri. Illud palam est, sicut ex primo capite ita demum quisque tenetur, si dolo aut culpa eius homo aut quadrupes ocisus occisave fuerit, ita ex hoc capite ex dolo aut culpa de cetero damno quemque teneri. hoc tamen capite non quanti in eo anno,
Abbreviated transcription (Latin):
nulla ĩiuria fi̾ intelli¬
git᷑. sed dño per eos fie¬
dis quils ⁊̃ per liberos
et uxores. sed ita cũ qͥd¬
atrotius ꝯmissum fui̾t
⁊ qͦd a parte adꝯtume¬
liam dñi respicit. uelu¬
ti siquis alienũ seruũ

Expanded text:
nulla injuria fieri intelligitur, sed domino per eos fiedis quibus etiam per liberos et uxores. Sed ita cum qatrocinii commissum fuerit, et quod aperte ad contumeliam domini respicit, veluti si quis
Abbreviated transcription (Latin):
mamunittendis superimꝰ
tur ¶ Sed hoc distintio¬
nẽ recipit. ¶ Nam mort¬
uo patre sane õimodo fi¬
leue filia sui iuris efficiũ¬
tur ¶Mortuo uero auo
nͨ õimodo nepotes neptes¬
q sui iuris fũt ¶ Sedita
si post mortem aui ĩ potes¬
tatem pr̃is sui recasuri ñ
sunt ¶ Itace si moriente
auo pater coꝵ uiuit et
ĩ potestate patris sin est.
tũc post obitũ aui ĩ po¬
testate patris sui fiunt.
Si uͦ is quo tempore au¬
us morit᷑. aut iam mor¬
tuus est. aut exiuit de
potestate patris euis. tt̃¬
hii qui in potestatẽ pr̃is¬
sui cade̾ nõ possũt: sui iu¬
ris fiunt. ¶Cum ã is
qui ob aliquod malefitiũ
ĩ insulam deporotat᷑ ciui¬
tatem amutit: sequitꝰ
ut qui eo mͦ ex nũo ciuiũ
romanorũ tollit᷑. per iñ
ac si mortuo eodem desiñt
lib̾i in potestate eius ẽc̃.
Pari rõne et si is qui ĩ
potestate parentis sit ĩ in¬
sulam deẜcetatꝰ fuerit.

Expanded text:
is superius t. sed hoc distinctionem recipit. nam mortuo patre sane omnimodo filii filiaeve sui iuris efficiuntur. mortuo vero avo non omnimodo nepotes neptesque sui iuris fiunt, sed ita si post mortem avi in potestatem patris sui recasuri non sunt: itaque si moriente avo pater eorum et vivit et in potestate patris sui est, tunc post obitum avi in potestate patris sui fiunt: si vero is quo tempore avus moritur aut iam mortuus est aut exiit de potestate patris, tunc hi, quia in potestatem eius cadere non possunt, sui iuris fiunt. Cum autem is, qui ob aliquod maleficium in insulam deportatur, civitatem amittit, sequitur ut, quia eo modo ex numero civium Romanorum tollitur, perinde acsi mortuo eo desinant liberi in potestate eius esse. pari ratione et si is qui in potestate parentis sit in insulam deportatus fuerit
Abbreviated transcription (Latin):
face̾ nõ possũt: paren¬
tes eis nõ fatiant.¬
ꝯstitutone ĩ nr̃o posu¬
imus codite. qͣ ꝓspec¬
mente captos habeãt
filios uł nepotes ułnep¬
tes cuiꝰtumq sexus. uł
gradꝰ liceat eis ⁊si pu¬
b̾es sint ad exemplum
pupillaris substitutõ¬
nis cẽtas personas sõ¬
stituere. Sinam respue¬
rĩt. eandem sb̃stitutio¬
nem infirmari debemꝰ.
et hoc ad exempłum pu¬
pislaris susticutionis q̃
pꝰqmͣ pupillus adoleiũt:
infirmatur.ooo

Expanded text:
facere non possunt, parentes eis faciant.onstitutionem in nostro posuimus codice, qua prospecmente captos habeant filios vel nepotes vel pronepotes cuiuscumque sexus vel gradus, liceat eis, etsi puberes sint, ad exemplum pupillaris substitutionis certas personas substituere: sin autem resipuerint, eandem substitutionem infirmari, et hoc ad exemplum pupillaris substitutionis, quae, postquam pupillus adoleverit, infirmatur.
Abbreviated transcription (Latin):
¶Comune stipłones uluti
rẽ saluam fore pupilli.
fore et pupillo cami et in¬
terdꝰ index si alit̃ expediri
ħ res ñ po̾t ur de rato sti¬
pulafo exigitur De ĩutilib

Expanded text:
ones veluti rem salvam fore pupilli: fore pupillo caveri et interdum iudex, si aliter expediri haec res non potest: vel de rato stipulatio. TIT. 19 DE INUTILIB
Abbreviated transcription (Latin):
te s̃. putanerũt sibici¬
uasdam compet̾e acci¬
ones. ¶Nr̃a aut̃e diui¬
na ꝯscitutio ꝙͣ nuper
promulgauimus ⁊ de

Expanded text:
e sunt putaverint sibi quasdam competere actiones. nostra autem divina constitutio, quam nuper promulgavimus, etiam de