comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
strati. si numidȩ ꝓpiꝰ accessissent. ibi uͦ uirtut᷑e ostendẽ. &
eos maxima ui cede. fundere atq fugare. Int̾im metellꝰ cũ
acerrime bellũ gereret clamore̾ uł tumultũ at̾go accepit.¬
hostiłe. Dein cͣu̾so ȩgͦ amꝰ du̾tebat fuga ad se u̾sũ fieri. quȩ
res ĩdicabat popłares e̾ẽ.Igit᷑ eqͥtatũ om̃em ad castra ꝓꝑe
misit. ac statĩ .G. mariũ cũ cohortib socioꝵ eu̾q lacrimans
ꝑ amiticiã perq rẽ .p. obsecrat: neq c̃tumeliã remanere in
exercitu uictoriȩ: ne ue hostes multos abire sinat. Ille bre.¬
ui mandata ꝑficit. at iugurtha munim̾ta castroꝵ. ĩpeditꝰ.
cũ alii suꝑ uallũ p̾cipitarent᷑. alii ĩ angustuᷤᷤ ipsi sibi ꝓꝑantes
officerent.multis amissis ĩ loca munita sese recepit. Alet¬
cell ĩ fecto negotio post ꝗͣ nox ad erat: in castra cũ exercitu

Expanded text:
strari; sin Numidae propius accessissent, ibi vero virtutem ostendere et strari; sin Numidae propius accessissent, ibi vero virtutem ostendere et eos maxima vi caedere, fundere atque fugare. Interim Metellus cum acerrime rem gereret, clamorem hostilem a tergo accepit, dein conuerso equo animaduertit fugam ad se versum fieri, quae res indicabat popularis esse. Igitur equitatum omnem ad castra propere misit ac statim C. Marium cum cohortibus sociorum, eumque lacrimans per amicitiam perque rem publicam obsecrat, ne quam contumeliam remanere in exercitu victore neue hostis inultos abire sinat. Ille brevi mandata efficit. At Iugurtha munimento castrorum impeditus, cum alii super vallum praecipitarentur, alii in angustiis ipsi sibi properantes officerent, multis amissis in loca munita sese recepit. Metellus infecto negotio, postquam nox aderat, in castra cum exercitu
Abbreviated transcription (Latin):
dato: undiq simul clamor ĩ gens orit᷑. neq ea res numidas ter¬
ret. Infensi ĩ tentiq sine tumultu manent. Preliũ ĩ cipit᷑. Rom¬
am ꝓ ĩgenio. qͥsq pars eminꝰ glande. aut lapidib pugnare. ali¬
i succendẽ ac murũ mͦ subfodẽ. mͦ scalis aggredi cuꝑe. p̾liu̾
ĩ manib facere. Contͣ ea oppidani ĩ ꝓximos saxa uoluere.
sudes. pila. pͣterea pice̾ sulphure.⁊ teda. mixt̾a ardenti¬
mitere. S ne illos qͥdẽ qui ꝓcul manserant timor animi sa.¬
tis muniuerat. Nã plerosq iacula tormͣtis aut manu missa u.¬
ulnerabant. pariq ꝑicło s fama ĩ pari. boni atq ignaui er̃at.
Dũ apud ⁊am̾a sic certat᷑. iugurtha ex ĩ ꝓuiso castra hostuͣ cũ
bi qͥsq ꝓ morib c̃ sulunt. alii fugere. alii arma capere. mag¬
uer᷑.s tela eminꝰ missa. remuttere. Pauci ĩplurib. mi nꝰ fru-¬

Expanded text:
dato undique simul clamor ingens oritur, neque ea res Numidas terdato undique simul clamor ingens oritur, neque ea res Numidas terret: infensi intentique sine tumultu manent, proelium incipitur. Romani, pro ingenio quisque, pars eminus glande aut lapidibus pugnare, alii succedere ac murum modo subfodere modo scalis aggredi, cupere proelium in manibus facere. Contra ea oppidani in proximos saxa voluere, sudis, pila, praeterea picem sulphure et taeda mixtam ardentittere. Sed ne illos quidem, qui procul manserant, timor animi satis muniuerat; nam plerosque iacula tormentis aut manu emissa uulnerabant, parique periculo, sed fama impari boni atque ignavi erant. Dum apud Zamam sic certatur, Iugurtha ex improuiso castra hostium cum bi quisque pro moribus consulunt; alii fugere, alii arma capere; maguerunt, sed tela eminus missa remittere, pauci in pluribus minus fru
Abbreviated transcription (Latin):
ucis cohortib siccã missũ. qđ oppidũ pͥmũ om̃iũ pͦmalã pug¬
nã ab rege defecerat. Eo cũ de lectis ȩquitib nocte ꝑgit.
⁊ ĩa egredientib romanis ĩporta̾ pugna̾ facit. Simul ma¬
gna uoce siccenses hortat᷑. uti cohortes a t̾go cirueͣmant.
fortunã illis p̾ clari facinoris casũ dare. Si id fecerit pͦ
riꝰ signa ĩ ferre atq euadere oppido ꝓꝑauiss. ꝓfecto cunc¬
ti aut magna pars siccensiũ fidẽ mutauissent. tanca mo¬
bilitate se se numidȩ agunt. S milites iugurthini paulisꝑ sustenta
unt. mariꝰ ad raniã ꝑuenit. Id oppidũ ĩ cãpo situͦ magis oꝑe ꝗͣ nat᷑a
munitu erat: nulliꝰ idoneȩ rei egens armis uirisq oppulentum.
lgit᷑ metellꝰ ꝓtepore atq loco paratis reb cuncta menia exerci¬
tu circũ uenit. Legatis imꝑat ubi qͥsq curaret. Deinde signo

Expanded text:
ucis cohortibus Siccam missum, quod oppidum primum omnium post malam pugucis cohortibus Siccam missum, quod oppidum primum omnium post malam pugnam ab rege defecerat. Eo cum delectis equitibus noctu pergit et iam egredientibus Romanis in porta pugnam facit, simul magna voce Siccensis hortatur, uti cohortis ab tergo circumveniant: fortunam illis praeclari facinoris casum dare; si id fecerint, prius signa inferre atque euadere oppido properauisset, profecto cuncti aut magna pars Siccensium fidem mutauissent: tanta mobilitate sese Numidae gerunt. Sed milites Iugurthini, paulisper ab regunt. Marius ad Zamam pervenit. Id oppidum, in campo situm, magis opere quam natura munitum erat, nullius idoneae rei egens, armis virisque opulentum. Igitur Metellus pro tempore atque loco paratis rebus cuncta moenia exercitu circumvenit, legatis imperat, ubi quisque curaret. Deinde signo
Abbreviated transcription (Latin):
rũpere. alodo se metello ĩ terdũ mario ostendere. Postremos ĩ ag¬
mine teptare. ac stati ĩ colles regredi. Rursus aliis post aluis imit¬
ari. neq pͥliũ facere neq otiu̾ pati. tantũ mͦ hoste̾ ab ĩcepto re¬
tinere. Romanus imꝑator ubi se dolis fatigari uidet. Neq ab
hoste copiã pugnandi fięri. urbẽ magnã.⁊ ĩ ea parte qua sita
erat arcẽ regni nomine tamã. statuit oppugnare. ratꝰ id quod
negotiu poscebat iugurthã laborantib suis auxilio uent᷑um.
ibiq pͥliũ fore. at ille quȩ parabant᷑ a ꝑfugis edoctꝰ. magnis iri¬
nerib metellũ ante uenit. Opida nos hortat᷑ mȩnia defend¬
ant additis auxilio ꝑfugis. qd̃ genꝰ ex copiis regis qr fallere neqͥ¬
bat firmissimũ erat. Pret᷑ea pollicet᷑ semet ĩ tepore cũ exerci¬
tu ad fore. ltaq cõpositis reb ĩloca ꝗͣ maxime occulta de sc̃ẽ¬

Expanded text:
rumpere, modo se Metello interdum Mario ostendere, postremos in agrumpere, modo se Metello interdum Mario ostendere, postremos in agmine temptare ac statim in collis regredi, rursus aliis, post aliis minitari, neque proelium facere neque otium pati, tantummodo hostem ab incepto retinere. Romanus imperator ubi se dolis fatigari videt neque ab hoste copiam pugnandi fieri, urbem magnam et in ea parte, qua sita erat, arcem regni nomine Zamam statuit oppugnare, ratus, id quod negotium poscebat, Iugurtham laborantibus suis auxilio venturum ibique proelium fore. At ille, quae parabantur a perfugis edoctus, magnis itineribus Metellum anteuenit. Oppidanos hortatur, moenia defendant, additis auxilio perfugis, quod genus ex copiis regis, quia fallere nequibat, firmissimum erat; praeterea pollicetur in tempore semet cum exercitu affore. Ita compositis rebus in loca quam maxime occulta disce
Abbreviated transcription (Latin):
hostiũ agro potiret᷑. iugurtã magnificũ exalbim socordia sp̃e salu¬
tis ĩ solitudine aut fuga coegiss habere. Itaq senatꝰ ob ea felicit ac¬
ta diis ĩ mortalib supplicia de cernere. eiuitas trepida antea &
sollicita de belli euentu: lȩtitiã agere. fama de metello pͣclara es.¬
se. Igit᷑ eo ĩtentior adiuctoriã niti om̃ib modis festinare. cauere
tñ ne ubi hosti oportunus fieret. neminis se pͦ glam ĩuidiã seqͥ.
effuso exercitu p̾dari. ubi frumto aut pabulo opus erat: cohortes
cũ om̃i ȩquitatu p̾sidiũ agitabant. exercitꝰ parũ ipse reliqͦs mariꝰ
ductabat. S igne magis ꝗͣ p̃da ager uastabat᷑. Puob locis haut ł¬
ge ĩter se castra faciebant. Ebi opus erat: cuncti aderant. Cętͣu
qͦ fuga atq formido latiꝰ cresceret: diuersi agebant: ẜo tp̃r iugu¬
rtha ꝑ colles sequi. te̾pus aut locũ pugne querere. qua uent᷑rum
boste̾ audierat: pabulũ ⁊ aquar fontes. quar̃ penuria erat. cor-¬

Expanded text:
hostium agro potiretur, Iugurtham magnificum ex Albini socordia spem salutis in solitudine aut fuga coegisset habere. itaque senatus ob ea feliciter acta dis inmortalibus supplicia decernere; civitas, trepida antea et sollicita de belli eventu, laeta agere; de Metello fama praeclara esse. igitur eo intentior ad victoriam niti, omnibus modis festinare, cavere tamen, necubi hosti opportunus fieret, meminisse post gloriam invidiam sequi. effuso exercitu praedari; ubi frumento aut pabulo opus erat, cohortes cum omni equitatu praesidium agitabant; exercitus partem ipse, relicuos Marius ducebat. Sed igni magis quam praeda ager vastabatur. Duobus locis haud longe inter se castra faciebant; ubi vi opus erat, cuncti aderant; ceterum, quo fuga atque formido latius cresceret, diuersi agebant. Eo tempore Iugurtha per collis sequi, tempus aut locum pugnae quaerere, qua venturum hostem audierat, pabulum et aquarum fontis, quorum penuria erat, cor
Abbreviated transcription (Latin):
tro lat̾e̾ qđ ꝓximũ hostes erat łͥplicib subsidiis aciẽ ĩ struxit. Int̾
manipulos. funditores. ⁊ sagitarios disꝑtit: E qͥtatũ om̃ẽ ĩ cornib

Expanded text:
tro latere, quod proxumum hostis erat, triplicibus subsidiis aciem instruxit, inter tro latere, quod proxumum hostis erat, triplicibus subsidiis aciem instruxit, inter manipulos funditores et sagittarios dispertit, equitatum omnem in cornibus
Abbreviated transcription (Latin):
signo dato romanos ĩ uade.: illũ diẽ aut om̃s labores. ⁊ uictorias ꝯ fir¬
mat᷑ũ. aut maximar̾ eru̾nar initiũ fore. Adhoc ĩterim uti qu̾ẽq ob
militare facinꝰ pecunia aut honore extulerat: cõmone facere bene.¬
ficii sui. ⁊ eũ ipsũ aliis ostentare. alios tẽptare. p̾tremo cuiꝰqĩ geniũ
pollicendo. mutando. obtestando. aliu̾ aliamͦ excitare. Cũ ĩterim
metelłꝰ ignarꝰ hostiu̾ monte dig̾diens cũ exercitu ꝯspiciꝰt᷑. pͥmo du.¬
biꝰ qͥd nã ĩ solita facies ostendẽt. Nã int̃ uirgulta ȩqͥ numidȩq. ꝯse.¬
dant. neq plane occultati erat humilitate arboꝵ. ⁊ tn ĩcerti qͥd na
e̾ẽt tũ nat᷑a loci. tũ dolo. ipsi atq signa militaria obscurati. De ĩ bre¬
ui cognitis ĩ sidiis. paulisꝑ agm ꝯstituit. lbi comutatis ordinib: ĩ dex.¬

Expanded text:
signo dato Romanos invadere: illum diem aut omnis labores et victorias confirsigno dato Romanos invadere: illum diem aut omnis labores et victorias confirmaturum aut maximarum aerumnarum initium fore. Ad hoc viritim, uti quemque ob militare facinus pecunia aut honore extulerat, commonefacere benefici sui et eum ipsum aliis ostentare, postremo pro cuiusque ingenio pollicendo minitando obtestando alium alio modo excitare, Metellus ignarus hostium monte degrediens cum exercitu conspicatur. primo dubius, quidnam insolita facies ostenderet — nam inter virgulta equi Numidaeque consederant, neque plane occultati humilitate arborum et tamen inderti, quidnam esset, quom natura loci tum dolo ipsi atque signa militaria obscurati —, dein brevi cognitis insidiis paulisper agmen constituit. ibi conmutatis ordinibus in dex
Abbreviated transcription (Latin):
fluminis ꝓpinqua loca. ea cͤsita arbustis pecore atq cultorib
frequentabant᷑. Igit᷑ ĩ eo colle que transuerso itin̾e porrectũ docu-¬
mꝰ iugurta extenuata suoꝵ acie cͣsedit. Clefantis ⁊ parti copidꝵ pe¬
destriũ Bomilcarẽ pͣfec̃. eũq edocet. qͥd ageret. Ipse ꝓpior mora cũ
õi ȩqͥtatu ⁊ peditib dilectis. suos collocat. Peĩde singłas tͣmas⁊ ma-¬
nipulos circuiens. monet atq obstestat᷑ uti memores pͥstinȩ uir¬
tutis ⁊ uictoriȩ sese regnũq suũ ab romanoꝵ auaritia defendãt.
cũ his certam᷑ fore. qͦs antea uictos subiugũ miseri̾t. duce̾ illis nͥ
animũ mutatũ. Quȩ ab ĩꝑatore docuerit. oĩa suis ꝓuisa. locũ su¬
pior̾e : ut prudentis cũ imꝑitis. ne pauciores cũ plurib aut ru.¬
des cũ belli meliorib manũ c̃sererẽt. Proinde parati ĩtentiq ẽe̾nt.

Expanded text:
flumini propinqua loca; ea consita arbustis pecore atque cultoribus flumini propinqua loca; ea consita arbustis pecore atque cultoribus frequentabantur. Igitur in eo colle, quem transuerso itinere porrectum docuimus, Iugurtha extenuata suorum acie consedit. Elephantis et parti copiarum pedestrium Bomilcarem praefecit eumque edocet quae ageret. Ipse propior montem cum omni equitatu et peditibus delectis suos collocat. Dein singulas turmas et manipulos circumiens monet atque obtestatur, uti memores pristinae virtutis et victoriae sese regnumque suum ab Romanorum auaritia defendant: cum iis certamen fore, quos antea victos sub iugum miserint; ducem illis, non animum mutatum; quae ab imperatore decuerint omnia suis prouisa, locum superiorem, ut prudentes cum imperitis, ne pauciores cum pluribus aut rudes cum belli melioribus manum consererent. Proinde parati intentique essent
Abbreviated transcription (Latin):
cũ factis posuit. ac sius artib se tẽptari ani̾aduertit. quippe cui
uerb paxnuntiabat᷑. cȩtũ re bellũ asꝑimu̾ erat urbs maxima
alienata ager hostib cognitꝰ. animi popłariũ te̾ptati. coactus
rerũ necessitate statuit armis certari. Igit᷑ explorato hostiũ i¬
tinere ĩ spe uictoriȩ adductꝰ ex oportunitate loci ꝗͣ maximaᷤᷤ
potest copias om̃iu̾i gͣnũ parat. ac ꝑtͣmites occultos exercitũ
metelli ante uenit. Erat ĩ ea parte numidiȩ. qͣ adherbal ĩ diuisi-¬
one possed̾at flum oriẽs a meridie nomĩe muthul aqͦ aberat
mons ferme ꝑmilia .xx. passuũ. tͣctu pari. uastꝰ obnaͬta ⁊ humͣ¬
no cultu s ex eo medio qͣsi collis oriebat᷑. ĩ imsũ ꝑtinge̾s. uestitꝰ
oleastro. ac mirtetis aluisq generib arboꝵ. ꝗͣ humi arido atq hͣ¬
renoso gignunt᷑. media aũ planicies deserta penuria aquȩ p̾t̾

Expanded text:
cum factis composuit ac se suis artibus temptari animaduertit, quippe cui cum factis composuit ac se suis artibus temptari animaduertit, quippe cui verbis pax nuntiabatur, ceterum re bellum asperrimum erat, urbs maxima alienata, ager hostibus cognitus, animi popularium temptati, coactus rerum necessitudine statuit armis certare. Igitur explorato hostium itinere, in spem victoriae adductus ex opportunitate loci, quam maximas potest copias omnium generum parat ac per tramites occultos exercitum Metelli anteuenit. Erat in ea parte Numidiae, quam Adherbal in divisione possederat, flumen oriens a meridie nomine Muthul, a quo aberat mons ferme milia viginti tractu pari, vastus ab natura et humano cultu. Sed ex eo medio quasi collis oriebatur, in immensum pertingens, uestitus oleastro ac murtetis aliisque generibus arborum, quae humi arido atque harenoso gignuntur. media autem planities deserta penuria aquae praeter
Abbreviated transcription (Latin):
legionũ ⁊ p̾fectis cohortũ disꝑtiu̾at. ut cũ his ꝑmixti uelites qͦcũq ac¬
ced̾ent. ȩqͥtatꝰ hostiũ ꝓpulsarẽt. Nã ĩ iugurta tantꝰ doł. tantaq ꝑitia lo¬
certũ hab̾et᷑. Frat. haut łge ab eo itin̾e qͦmetellꝰ ꝑgebat opidũ numi¬
darũ nomine uacca. foꝵ rerũ uenaliũ totiꝰ regni maxime celebratum.
ubi ⁊ ĩ colere ⁊ mercari ꝯsueuera̾t italici gn̾is multi mortales. huc
res monebat frequentiã negotiatoꝵ ⁊ comeatũ uiuatu̾ exercitum.
& ĩa paratis reb munimto fore. Int̾ hȩc negotia iugurta ĩ pensiꝰ
mͦ legatos supplices mitt᷑e. pac̾e orare. pt᷑ suã lib̾oꝵq uitã om̃a
metello dede. Quos ite uti pores ꝯsul illectos ad ꝓditione̾ domũ di¬
mutebat. regi pace ꝗͣ postulabat. neq ab nuere neq polliceri ⁊ ĩ ter

Expanded text:
legionum et praefectis cohortium dispertiuerat, ut cum iis permixti uelites, quocumque aclegionum et praefectis cohortium dispertiuerat, ut cum iis permixti uelites, quocumque accederent, equitatus hostium propulsarent. Nam in Iugurtha tantus dolus tantaque peritia loincerto haberetur. Erat haud longe ab eo itinere, quo Metellus pergebat, oppidum Numidarum nomine Vaga, forum rerum venalium totius regni maxime celebratum, ubi et incolere et mercari consueuerant Italici generis multi mortales. Huc res monebat, frequentiam negotiatorum et commeatum iuvaturum exercitum et iam paratis rebus munimento fore. Inter haec negotia Iugurtha impensius modo legatos supplices mittere, pacem orare, praeter suam liberorumque vitam omnia Metello dedere. Quos item uti priores consul illectos ad proditionem domum dimittebat, regi pacem, quam postulabat, neque abnuere neque polliceri et inter
Abbreviated transcription (Latin):
lta pollicendo ꝑsuadet. uti iugurta maxime uiuuͦ. sin id parum
ꝓcedat: necatũ sibi tͣderẽt. Cȩt̾ũ palea q̃ ex uoluntate fore̾t re¬
gi nuntiare iubet. Deĩde paucis dieb ipse ĩtento atq ĩ festo ex¬
ercitu ĩ numidiã ꝓcedit. Ubi ꝯtͣ belli facĩe tuguria plena homi¬
nũ. cultores. pecoraq ĩ agris errãt exopidis ⁊ mappalib p̾fecti
regi. obuiã ꝓcedebãt parati frui̾tũ dare. cõmeatũ portare. pͦ¬
tremo om̃a qͣ ĩꝑarant᷑ portare ł facere. Neq meteltꝰ idcirco
minꝰ agebat. S parit᷑ ac si hostes ad eẽnt munito agmine ĩ ced̾ẽ.
late explorare. om̃a illa deditionis signa ostentui credẽ. ⁊ ĩ si di¬
is loc̃ tẽptare. ltaq ipse cũ expeditis cohortib it̾e funditor &
sagittarioꝵ. delecta manu apud pͥmos erat. Inpostremo .G. ma¬
riꝰ legatꝰ cũ equitib curabat. Inutrũq latꝰ auxiliatores ȩqͥtes tribunis

Expanded text:
lta pollicendo persuadet, uti Iugurtham maxime viuum, sin id parum lta pollicendo persuadet, uti Iugurtham maxime viuum, sin id parum procedat, necatum sibi traderent. Ceterum palam quae ex voluntate forent regi nuntiari iubet. Deinde ipse paucis diebus intento atque infesto exercitu in Numidiam procedit, ubi contra belli faciem tuguria plena hominum, pecora cultoresque in agris erant. Ex oppidis et mapalibus praefecti regis obvii procedebant parati frumentum dare, commeatum portare, postremo omnia quae imperarentur facere. Neque Metellus idcirco minus, sed pariter ac si hostes adessent munito agmine incedere, late explorare omnia, illa deditionis signa ostentui credere et insidiis locum temptari. Itaque ipse cum expeditis cohortibus, item funditorum et sagittariorum delecta manu apud primos erat, in postremo C. Marius legatus cum equitibus curabat, in utrumque latus auxiliarios equites tribunis
Abbreviated transcription (Latin):
sequerent᷑. ne miles gregariꝰ ĩ cast̾s nene ĩ agmine seruu̾̃ aut ium¬
tũ haberet. cȩtͣis arte modũ statuisse. Pt̾ea tͣnsu̾sis itin̾ib cotidie cas¬
tra mou̾e. iuxta acsi hostes ad e̾ent. uallo atq fossa munire uigili¬
signis seqͣntes ĩ cederent. miles cibũ ⁊ arma portaret. lta ꝓhiben¬
do adelictis mnagis ꝙͣ uindicando exercitũ breui affirmauit. lnte¬
rea iugurta ubi ꝙ̃ metellꝰ agebat ex nuntiis accepit: simul de in¬
nocentia eiꝰ certꝰ rome factꝰ. diffidẽ suis reb ac tuͭ demu̾ uerã
deditionẽ facere conatꝰ÷ Igit᷑ legatꝰ ad c̃sulẽ cũ supplicuᷤ mittit¬
qͥ tantũ mͦ ipsi liberisq uitã petere̾t. Alia om̃a dedẽnt popłõ .R.
S meilo iã ante exꝑim̃tis cognitu̾ erat genꝰ numͥdaru̾̃ ĩ fidle in¬
genio mobili. nouarũ rerũ audiũ eẽ. Itaq legatos aliũ ab alio di¬
u̾sos aggredit᷑. ⁊ paulatĩ tẽptando post ꝗͣ oportunos iͥ cognouit. mu¬

Expanded text:
s aut gregarius in castris neue in agmine seruum aut iumentum haberet; ceteris arte modum statuisse. Praeterea transuersis itineribus cottidie castra movere, iuxta ac si hostes adessent vallo atque fossa munire, vigilisignis frequentes incederent, miles cibum et arma portaret. Ita prohibendo a delictis magis quam vindicando exercitum brevi confirmauit. Interea Iugurtha, ubi quae Metellus agebat ex nuntiis accepit, simul de innocentia eius certior Romae factus, diffidere suis rebus ac tum demum veram deditionem facere conatus est. lia omnia dederent populo Romano. Sed Metello iam antea experimentis cognitum erat genus Numidarum infidum, ingenio mobili, novarum rerum auidum esse. Itaque legatos alium ab alio diuersos aggreditur ac paulatim temptando, postquam opportunos sibi cognovit, mu
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ leuia s̃ parẽ aninũ gerãt. ꝓuictaria satis ĩa pugnatũ reliqͦs lab.¬
ores ꝓpͣda fore. tñ int̾im transfiguras & alios oportunos. iugurtha
ubiuis gentiu aut qͥd agitaret. cũ paucis ne e̾e̾t.ã exͤcͣitũ haberet
ut sese uictꝰ gereret exploratuͦ misit. at ille sese ĩ loca saltuosa¬
⁊ munita receꝑat nat᷑a. ibiq cogebat exercitũ. numero hominũ
ampliorẽ s& hebetẽ ĩfirmũq agri ac pecoris magis ꝗͣ cultorem

Expanded text:
quae levia sunt, parem animum gerant: pro victoria satis iam pugnatum, relicuos labquae levia sunt, parem animum gerant: pro victoria satis iam pugnatum, relicuos labores pro praeda fore. Tamen interim transfugas et alios opportunos, Iugurtha ubi gentium aut quid agitaret, cum paucisne esset an exercitum haberet, ut sese victus gereret, exploratum misit. At ille sese in loca saltuosa et natura munita receperat ibique cogebat exercitum numero hominum ampliorem, sed hebetem infirmumque, agri ac pecoris magis quam
Abbreviated transcription (Latin):
ĩtentiq obuiã ꝓcedunt. Nã dolꝰ numidar nicħ languidi neq remissi patie.¬
bat᷑. ac pͥmo. Obscura nocte pꝰꝙͣ haut ꝓcul ĩter se erant strepitu uelut
hostes aduentare. alt̾i apud alt̾os formidine̾ simul & tumultu facere.
⁊ pene ĩ prudentia admissũ facinꝰ miserabile. ni utrimq pt̾ missi ȩqͥtes
re̾ explorauissent. Igit᷑ repente ꝓmetu gaudiũ exortũ. milites alius
aliũ lȩti appellant. acta edocent. atq audiunt. sua qͥsq fortia facta
ad cȩlũ fert: quippe res humanȩ ita sese habent: ĩ uictoria uł igna.¬
uis głari licet aduersȩ res & ĩa bonos det̾ctant. oretellꝰ ĩ hisdẽ cast¬
ris qͣtriduo moratꝰ. saucios cũ cura reficit. meritos inp̃liis more
militiȩ donat. uniu̾sos ĩ c̃tione laudat. atq agit gr̃as. hortat᷑ ad cȩta

Expanded text:
intentique obviam procedunt; nam dolus Numidarum nihil languidi neque remissi patieintentique obviam procedunt; nam dolus Numidarum nihil languidi neque remissi patiebatur. Ac primo obscura nocte, postquam haud procul inter se erant, strepitu uelut hostes adventare, alteri apud alteros formidinem simul et tumultum facere; et paene imprudentia admissum facinus miserabile, ni utrimque praemissi equites rem explorauissent. Igitur pro metu repente gaudium mutatur: milites alius alium laeti appellant, acta edocent atque audiunt, sua quisque fortia facta ad caelum fert. Quippe res humanae ita sese habent: in victoria vel ignavis gloriari licet, aduersae res etiam bonos detrectant. Metellus in isdem castris quatriduo moratus saucios cum cura reficit, meritos in proeliis more militiae donat, uniuersos in contione laudat atque agit gratias, hortatur, ad cetera,
Abbreviated transcription (Latin):
Neq remittut qͥd ubiq hostis ageret explorare. Postꝗͣ rutiliũ c̃¬
sedisse. ⁊ animo uacuu̾ accipit. simulq exiugurthȩ pͣlio clamorẽ
augeri. ueritꝰ ne legatꝰ cognitare laborantib suis auxilio foret
acie̾ ꝗͣ diffidens uirtuti militu̾ arte statuerat qͦ hostiu̾ itinerei
officeret : latiꝰ porrigit. eoq mͦ ad rutilii castra ꝓcedit. Romani
exĩ ꝓuso pulueris uim magna̾ aĩadu̾tunt. Nã ꝓspectũ ager arb.¬
ustis c̃sitꝰ ꝓhibebat. ⁊ pͥmo rati humu̾ aridã uento agitari p ost ubi
ȩ quabilẽ manere. ⁊ sic̃ acies mouebat᷑. magis magisq apppin qua¬
re uident: cognita re ꝓꝑantes arma capunt. acꝓ castris sicut
putant. Post ꝗͣ eos impeditos ramis arboꝵ atq disiectos cirtũ ui
dent fugã faciunt. ac pleriq abiectis amiins collis. aut noctis q̃
ĩa ad erat auxilio ĩ tegri ab eunt : ẜlephanti quãtuor capti. reli¬

Expanded text:
neque remittit, quid ubique hostis ageret, explorare. Postquam Rutilium coneque remittit, quid ubique hostis ageret, explorare. Postquam Rutilium consedisse iam et animo uacuum accepit, simulque ex Iugurthae proelio clamorem augeri, veritus, ne legatus cognita re laborantibus suis auxilio foret, aciem, quam diffidens virtuti militum arte statuerat, quo hostium itineri officeret, latius porrigit eoque modo ad Rutili castra procedit. Romani ex improuiso pulueris vim magnam animaduertunt; nam prospectum ager arbustis consitus prohibebat. Et primo rati humum aridam vento agitari, post ubi aequabilem manere et, sicuti acies movebatur, magis magisque appropinquare vident, cognita re properantes arma capiunt ac pro castris, sicuti putant, postquam eos impeditos ramis arborum atque ita disiectos circumveniri vident, fugam faciunt, ac plerique abiectis armis collis aut noctis, quae iam aderat, auxilio integri abeunt. Elephanti quattuor capti, reli
Abbreviated transcription (Latin):
uare p̾liũ. ⁊ ipse cũ delectis tẽptare oĩa. subuenire suis. hostib du-¬
biis ĩstare. qͦs pͥmos cognou̾at emimꝰ pugnando retinere. Eomͦ .iͦi.
imꝑatores summi uiri pugnabant. Ipsi pares cętũ opib dispari¬
bus. Nã metello uirtꝰ militũ erat. locꝰ adu̾sus. iugurtȩ oĩa alia
p̾t̾ milites oportuna. Deniq romani ubi ĩ telligunt neq sibi ꝓfu¬
giũ ẽẽ. neq ab hoste copiã pugnandi fięri. & iã diei uesꝑ erat.
adĩuerso colle sic̃ p̃ceptũ erat euadunt. amisso loco pauei numi.¬
dȩ fusi. fugatiq pauci ĩ terite plerosq uelocitas ⁊ regio hostibus
ignara. tutata st̃. Int̾ea Bomilcar ꝗͣ elephantis ⁊ parti copiaꝵ pe¬
destriũ p̾fectũ ab iugurtha supͣ diximꝰ ubi eũ rutiliꝰ pt᷑ gressus
ẽ. paulati suos ĩ equũ locũ deducit. Ac dũ legatꝰ ad flum̃ qͦ mis

Expanded text:
vare proelium et ipse cum delectis temptare omnia; subvenire suis, hostibus duvare proelium et ipse cum delectis temptare omnia; subvenire suis, hostibus dubiis instare, quos firmos cognoverat, eminus pugnando retinere. Eo modo inter se duo imperatores, summi viri, certabant, ipsi pares, ceterum opibus disparibus. Nam Metello virtus militum erat, locus aduersus; Iugurthae alia omnia praeter milites opportuna. Denique Romani, ubi intellegunt neque sibi perfugium esse neque ab hoste copiam pugnandi fieri—et iam die uesper erat—, aduerso colle, sicuti praeceptum fuerat, euadunt. Amisso loco Numidae fusi fugatique; pauci interiere, plerosque uelocitas et regio hostibus ignara tutata sunt. Interea Bomilcar, quem elephantis et parti copiarum pedestrium praefectum ab Iugurtha supra diximus, ubi eum Rutilius praetergressus est, paulatim suos in aequum locum deducit ac, dum legatus ad flumen, quo
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃os asꝑitas atũ solentia loci retinebat. Cȩt̾ũ facies totiꝰ nego.¬
cũ uaria ñ certa : feda: atq miserabilis. dispsi asuis pars cedẽ.
alii ĩ seqͥ. neq signa. neq ordines obseruare. ubi qͣmq ꝑicłm̃ ceꝑat: ibire¬
sistere. ac ꝓpulsare. arma. tela. ȩqͥ. uiri. hostes. ciues. ꝑmixti. nichil cͥsi¬
lio neq imꝑio agi. sors om̃a regere. Ita diei multũ ꝓcesserat cũ ĩa tu
euentꝰ ĩ incerto erat. Peniq õnib labore ⁊ estu languidis. metellꝰ ubi
uidet numidas minꝰ ĩ stare. paulati milites in unũ c̃ duc̃. ordines ĩ¬
stituit. ⁊ cohortes legio narias quatuor adu̾sũ pedites hostiũ collo¬
cat. eoꝵ magna pars suꝑiorib locis fessa c̃ sed̾at. simul orare ⁊ orta¬
ri milites ne deficerẽt neu pat̾ent᷑ hostes fugientes uincere. neq

Expanded text:
nostros asperitas et insolentia loci retinebat. Ceterum facies totius negonostros asperitas et insolentia loci retinebat. Ceterum facies totius negoti varia, incerta, foeda atque miserabilis: dispersi a suis pars cedere, alii insequi; neque signa neque ordines obseruare; ubi quemque periculum ceperat, ibi resistere ac propulsare; arma tela, equi viri, hostes atque ciues permixti; nihil consilio neque imperio agi, fors omnia regere. Itaque multum diei processerat, cum etiam tum eventus in incerto erat. Denique omnibus labore et aestu languidis Metellus, ubi videt Numidas minus instare, paulatim milites in unum conducit, ordines restituit it cohortis legionarias quattuor aduersum pedites hostium collocat. Eorum magna pars superioribus locis fessa consederat. Simul orare et hortari milites, ne deficerent neu paterentur hostis fugientis vincere: neque
Abbreviated transcription (Latin):
tremũ metelli agm̃ pͥmos suos pͥt᷑ gressos uidet: p̃sidio qͣsi duu̾
miliũ peditũ mont̾e occupat qͦ metellꝰ descendãt. ne forte cedẽ¬
tib adu̾sariis receptui ac pͦ munim̾to foret. Pem repente dato
signo hostes ĩuadit. Numidȩ alii p̾tremos cedẽ pars asinistra
ac dextͣ tẽptare. Infesti ad e̾e. ĩ stare atq om̃ib locis romanoꝵ &e¬
dines c̾tbare. Qu& ⁊iã qͥfirmiorib animis obuii hostib fuerãt.
Tudificati ĩ certo p̾lio ipsimͦ eminꝰ sauciabant᷑. Neq c̃tra ferẽdi
aut c̃serendi manu̾ copia erat. ante ĩa docti ab iugurta ȩqͥ¬
tes ubi rom̾anoꝵ. turba ĩ seqͥ ceꝑant: ñ c̃serti neq ĩ unu se re.¬
cipiebãt. ssed aliꝰ alio ꝗͣ maxime diuersi. ita numero pͥores si
psequendo: hostes det̾rere niqͥuerãt: disiectos a tergo aut a¬
bat᷑ib cir cũuem ebãt. Sm op ortunor fuge collis ꝗͣ campi
fueratieã uͦ ꝯ fietii num idar ȩqͥ facile ĩ ter uirgulta euade

Expanded text:
primos suos praetergressum videt, praesidio quasi duum milium peditum montem occupat, qua Metellus descenderat, ne forte cedentibus aduersariis receptui ac post munimento foret. Dein repente signo dato hostis invadit. Numidae alii postremos caedere, pars a sinistra ac dextra temptare, infensi adesse atque instare, omnibus locis Romanorum ordines conturbare. Quorum etiam qui firmioribus animis obvii hostibus fuerant, ludificati incerto proelio ipsi modo eminus sauciabantur, neque contra feriendi aut conserendi manum copia erat. Ante iam docti ab Iugurtha equites, ubi Romanorum turma insequi coeperat, non confertim neque in unum sese recipiebant, sed alius alio quam maxime diuersi. Ita numero priores, si ab persequendo hostis deterrere nequiuerant, disiectos ab tergo aut lateribus circumveniebant; sin opportunior fugae collis quam campi fuerat, ea vero consueti Numidarum equi facile inter virgulta euadere,
Abbreviated transcription (Latin):
tũ. plerũq ĩ hisdẽ locis oꝑꝑiruubet. ⁊ ipse cũ delectis ȩqͥtibuᷤᷤ
metellũ seqͥt᷑. nocturnis ac deuiis it inerib ignoratꝰ romanos
palantes repente aggredit᷑. fox.q pleriq ĩ ermes cadunt mu-¬
lti capiunt᷑. nemo omniũ ĩ tactꝰ ꝓfugit. Et numidȩ pͥus ꝗͣ ex ca-¬
stris sub ueniret᷑ sicuti uissi erant ĩ ꝑrimos colles descendũt. sedt¬
łterĩ rome gaudiũ ĩ gens ortũ cognitis metelli reb ut seq ⁊exer.

Expanded text:
tum plerumque in isdem locis opperiri iubet, ipse cum delectis equitibus tum plerumque in isdem locis opperiri iubet, ipse cum delectis equitibus Metellum sequitur, nocturnis et aviis itineribus ignoratus Romanos palantis repente aggreditur. eorum plerique inermes cadunt, multi capiuntur, nemo omnium intactus profugit, et Numidae, prius quam ex castris subveniretur, sicuti iussi erant, in proxumos collis discedunt. Interim
Abbreviated transcription (Latin):
militiȩ ducit᷑. ita se mores habent. lgit᷑ metellꝰ ubi uidet ⁊ iã tũ
regis animũ ferocẽ e̾ẽ. bellũ renouari. qd nͥ ex illiꝰ libidine ge.¬
ri nͭ posset. Pret̾ea ĩ imicũ certam̃ sibi cũ hostib minore detͥmͣto
illos uinci. ꝗͣ suos uincere. statuit ñ pliis. neq ĩ acie. s alio more
bellũ gerendũ. ltaq ĩ loca numidiȩ opulentissima ꝑgit. agros
uastat. multa castella ⁊ oppida temere munita aut sine p̾sidio
capit. ĩ cenditq pub̃es ĩ terficit. iubet alia om̃a militũ p̾dã e̾e.
Ea formidine multi mortales romanis dediti obsides. frumtuͣ
yalia q̃ usui forent. affatĩ p̾bita s. ubicuq res postulabat p̾sidi.¬
ũ ĩpositũ ẽ. Quȩ negotia multo magis qua pͥliu̾ male pugna¬
tũ asiuis. reg̾e̾ t̾rebant. cui spes quippe om̃is ĩfuga sita erat.
seqͥ cogebat᷑. ⁊ qͥ sua loca defendere neqͥuerat: ĩ alienis bellum
gerere. tm̃ ex ĩpia qđ optimũ uidebat᷑ c̃siliũ. capit exerci¬

Expanded text:
ent. Igitur Metellus, ubi videt etiam tum regis animum ferocem esse, bellum renovari, quod nisi ex illius lubidine geri non posset, praeterea iniquom certamen sibi cum hostibus, minore detrimento illos vinci quam suos vincere, statuit non proeliis neque in acie sed alio more bellum gerundum. itaque in loca Numidiae opulentissuma pergit, agros vastat, multa castella et oppida temere munita aut sine praesidio capit incenditque, puberes interficit, iubet alia omnia militum praedam esse. ea formidine multi mortales Romanis dediti; obsides, frumentum et alia, quae usui forent, affatim praebita; ubicumque res postulabat, praesidium inpositum. quae negotia multo magis quam proelium male pugnatum ab suis regem terrebant; quippe, quoius spes omnis in fuga sita erat, sequi cogebatur et, qui sua loca defendere nequiverat, in alienis bellum gerere. tamen ex copia quod optumum videbatur consilium capit: exerci
Abbreviated transcription (Latin):
pondulia obuenit. Deinde ecereit qͥ in affricã portaret sribit s axi¬
pen diũ eliaq quȩ bello usu forent decernuint᷑. R ni gurtba eontra
spe muntio a ccepto. quippi eui romȩ omĩa uenũire in animoheserara
fum os eũe oauos familiars ud senatũ legatos mittit  asimoueses qs¬

Expanded text:
oni Italia obuenit. Deinde exercitus, qui in Africam portaretur, scribitur; stioni Italia obuenit. Deinde exercitus, qui in Africam portaretur, scribitur; stipendium aliaque, quae bello usui forent, decernuntur. At Iugurtha contra spem nuntio accepto, quippe cui Romae omnia venire in animo haeserat, filium et cum eo duos familiaris ad senatum legatos mittit iisque
Abbreviated transcription (Latin):
testas erat: ita uti censuerant italici deditionẽ facit. lugurtha in pri¬
mis. adherbalẽ excruciatũ necat. Deinde om̃s puberes numidas atq ne¬
gociatores ꝓmiscue uti quisq armatꝰ obuius fuerat int̾ficie. Q đ post¬
quã romȩ cognitũ :. & res in senatu agitari coepit: idem illi ministri
regis int̾ pellando. ac sepe grã. interdũ iurgiis trahendo tempꝰ. atroci¬
tatẽ facti leniebant. Ac ni .o. mommius tribunꝰ plebis designacꝰ uir
acer. & infestꝰ potentiȩ nobilitatis poptm .x. edo cuissa iđ agi. ut ꝑ pau¬
cos factiosos ugurthȩ scelus eindonaretur ꝓfecto omis inuidia pra¬
tandis consultationib dilapsa foret : tantauis grẽ atq pecunis re¬
giserat. Sed ubi senatꝰ delicti conscientia popłm tima: iege sempna
puntiȩ futuris consulib nunidia atq italia decretȩ consules decia¬
rati .p. scipio nasica .I. bestu calpurnius: cal purnio numidia. scipi¬

Expanded text:
testas erat, ita, uti censuerant Italici, deditionem facit. Iugurtha in pritestas erat, ita, uti censuerant Italici, deditionem facit. Iugurtha in primis Adherbalem excruciatum necat, deinde omnis puberes Numidas atque negotiatores promiscue, uti quisque armatus obvius fuerat, interficit. Quod postquam Romae cognitum est et res in senatu agitari coepta, idem illi ministri regis interpellando ac saepe gratia, interdum iurgiis trahendo tempus atrocitatem facti leniebant. Ac ni C. Memmius tribunus plebis designatus, vir acer et infestus potentiae nobilitatis, populum Romanum edocuisset id agi, ut per paucos factiosos Iugurthae scelus condonaretur, profecto omnis invidia prolatandis consultationibus dilapsa foret: tanta vis gratiae atque pecuniae regis erat. Sed ubi senatus dilicti conscientia populum timet, lege Sempronia prouinciae futuris consulibus Numidia atque Italia decretae; consules declarati P. Scipio Nasica, L. Bestia Calpurnius; Calpurnio Numidia, Scipi
Abbreviated transcription (Latin):
ducta manu hostiũ aut ui aut dolis sese casũ uictoriȩ inuenturũ. Qđ
ubi secus ꝓcedit: neq qđ intenderat efficere potest. ut prius quã lega¬
tos conuenir&. adherbalis potiret᷑: ne ampliꝰ morando scaurũ quẽ
plurimũ metuebat incender&. cũ paucis ȩquitib in ꝓuintiã uenit. Ac
tam& si senatꝰ uerbis. graues minȩ nunciabant᷑. qđ ab oppugnatione ñ
desisterae: multa tam̃ oratione consũpta. legati frustra discessere.
Ea postquã circhȩ audita sunt: itali quoꝵ uirtute moenia defensaban¬
tur. confisi deditione facta ꝓpt᷑ magnitudinẽ : p .r. in uiolatos sese fore.
adherbali suadent. utiseq & oppidũ iugurthȩ tradat. tantũ ab eo
uitã paciscat᷑. de cȩteris: senatui curȩ fore. at ille tam& si omĩa potio¬
ra fide iugurthȩ rebat᷑: tam̃ qr penes cosdẽ si aduersaret᷑ cogendi po¬

Expanded text:
diducta manu hostium aut vi aut dolis sese casum victoriae inventurum. Quod diducta manu hostium aut vi aut dolis sese casum victoriae inventurum. Quod ubi secus procedit neque quod intenderat efficere potest, ut, prius quam legatos conveniret, Adherbalis potiretur, ne amplius morando Scaurum, quem plurimum metuebat, incenderet, cum paucis equitibus in prouinciam venit. Ac tametsi senati verbis graues minae nuntiabantur, quod ab oppugnatione non desisteret, multa tamen oratione consumpta legati frustra discessere. Ea postquam Cirtae audita sunt, Italici, quorum virtute moenia defensabantur, confisi deditione facta propter magnitudinem populi Romani inviolatos sese fore, Adherbali suadent, uti seque et oppidum Iugurthae tradat, tantum ab eo vitam paciscatur; de ceteris senatui curae fore. At ille, tametsi omnis potiora fide Iugurthae rebatur, tamen, quia penes eosdem, si aduersaretur, cogendi po
Abbreviated transcription (Latin):
bali decretũ fier&: ita bonũ publicũ it in plerisq negotis sol&
pruata grã deuictũ. Legant᷑ tam̃ in africã maiores natu nobiles
amplis honorib usi. In his fuit .m. scauris de guo supra memoraui¬
am ponsudnois a tla in senatu princeps. bi qd resininaun s cerat
simusnsla aumsi dis obresratti triduo naui ascendere soer bi euir
simua ap pinsi etteras a diugurchã mittut. quã ocissime ⁊ d piun¬
tia a ceppins. seq ad eũ ab senatu mis sos. lle ubi accepit homines
claros. queꝵ auctoritatẽ romȩ pollere anliuerat. contra ineoeptũ
suĩ uenisse primo cõmotꝰ. metu atq libi ane diuersus a gitabatua.
Timebat irã senatꝰ. ni paruiss& legatis. Porro animꝰ cupidine cecꝰ: ad in¬
coeptũ sceł rapiebat᷑. Nicit tam̃ in auido ingenio. prauũ consiliũ. Igit̾
exercitu circundato. sũma ui cirthã irrũpere nitit᷑. maxime sperans

Expanded text:
tale decretum fieret. Ita bonum publicum, uti in plerisque negotiis solet, tale decretum fieret. Ita bonum publicum, uti in plerisque negotiis solet, privata gratia deuictum. legantur tamen in Africam maiores natu nobiles, amplis honoribus usi. In quis fuit M. Scaurus, de quo supra memorauimus, consularis et tum senatus princeps. Ii, quod res in invidia erat, simul et ab Numidis obsecrati, triduo nauem ascendere. Dein brevi Vticam appulsi litteras ad Iugurtham mittunt: quam ocissime ad prouinciam accedat, seque ad eum ab senatu missos. Ille ubi accepit homines claros, quorum auctoritatem Romae pollere audiuerat, contra inceptum suum venisse, primo commotus metu atque libidine diuersus agitabatur: timebat iram senatus, ni paruisset legatis; porro animus cupidine caecus ad inceptum scelus rapiebat. vicit tamen in auido ingenio prauum consilium. Igitur exercitu circumdato summa vi Cirtam irrumpere nititur, maxime sperans
Abbreviated transcription (Latin):
Uerũ nunc: urm̃ regnũ armis ten&: Me quẽ uos imꝑatorẽ numidis
posuistis. clausũ obsid&. legatoꝵ uerba quanti fecerit: pericula
mea declarant. Quid a reliquũ nsiuis urã. qua moueri possit .:
Nã ego quidẽ uellẽ & hec quȩseribo. & illa quȩ antea in senatu que¬
stus sũ uana forent potius. quã inseria mea fidẽ uerbis facer&.
Sed qm̃ eonatꝰ sũ: ut iugurthȩ scderũ ostentui eẽm: ñ iã mortẽ
neq erunnas. tantũ modo inimi ei inꝑiũ. & cruciatꝰ corporis de
impiis eripite. ꝑ maiestatẽ imperii ꝑ amicitiȩ fidẽ. si ulla apud
uos memoria reman& aui meimasinissȩ. His litteris recitatis. fu¬
ere qͥ exercitũ in affricã mittendũ ceiserent. & quã primũ adher¬
bali subueniendũ. de uigurtha interĩ iti consuleret᷑: qm̃ legatis ñ
paruissa. Sed ab hisdẽ illis regis fautrib. summa ope nifũ.&. ne

Expanded text:
verum nunc vostrum regnum armis tenet; me, quem vos imperatorem Numidis verum nunc vostrum regnum armis tenet; me, quem vos imperatorem Numidis posuistis, clausum obsidet; legatorum verba quanti fecerit, pericula mea declarant. quid est reliquom nisi vis vostra, quo moveri possit? nam ego quidem vellem, et haec, quae scribo, et illa, quae antea in senatu questus sum, vana forent potius, quam miseria mea fidem verbis faceret. Sed quoniam eo natus sum, ut Iugurthae scelerum ostentui essem, non iam mortem neque aerumnas, tantummodo impiis eripite, per maiestatem imperi, per amicitiae fidem, si ulla apud vos memoria remanet aui mei Masinissae." His litteris recitatis fuere qui exercitum in Africam mittendum censerent et quam primum Adherbali subueniendum; de Iugurtha interim uti consuleretur, quoniam legatis non paruisset. Sed ab isdem illis regis fautoribus summa ope enisum, ne
Abbreviated transcription (Latin):
munitiones noctu ad ꝓximũ mare. dein romã ꝑgerent. Numidȩ paucis
dieb ussa efficiunt. Litterȩ adherbalis in senatu recitatȩ. Quarũ sen¬
tentia hȩc fuit. Non area culpa sepe aduos oratũ mitto .p.c.¬
sed uis iugurthȩ subigit. quẽ tanta libido me extinguendi inuasit: ut
neq uos neq deos immortales in animo habeat. sanguinẽ meũ quã
sus teneor: neq mͥ micipsȩ patris mei beneficia. neq urã decreta
auxiliant᷑ Ferro anfame grauius urguear: incertꝰ sũ. Plura de
iugurtha scribere: dehortat᷑ me fortuna mea. Etiã antea exꝑtꝰ sũ
parũ fidei miseris ẽẽ: nisitam̃ intelligo. illũ supra quã egosũ pecere.
neq simul amicitiã urãm & regnũ meũ sꝑare. Utrũ grauius existim &.
nemini oceultũ.. Nã in inicio. occidit hiempsalẽ frem meũ. deinde
patrio regno me expulit. Quȩ sane fuerint nr̃ȩ in iuriȩ: nichil aduos.

Expanded text:
munitiones noctu ad proximum mare, dein Romam pergerent. Numidae paucis munitiones noctu ad proximum mare, dein Romam pergerent. Numidae paucis diebus iussa efficiunt. litterae Adherbalis in senatu recitatae, quarum sententia haec fuit: "Non mea culpa saepe ad vos oratum mitto, psed vis Iugurthae subigit, quem tanta lubido extinguendi me invasit, ut neque vos neque deos inmortalis in animo habeat, sanguinem meum quam sus teneor; neque mihi Micipsae patris mei beneficia neque vostra decreta auxiliantur; ferro an fame acrius urgear, incertus sum. Plura de Iugurtha scribere dehortatur me fortuna mea, et iam antea expertus sum parum fidei miseris esse; nisi tamen intellego illum supra quam ego sum petere neque simul amicitiam vostram et regnum meum sperare. utrum gravius existumet, nemini occultum est. nam initio occidit Hiempsalem fratrem meum, deinde patrio regno me expulit. quae sane fuerint nostrae iniuriae, nihil ad vos.
Abbreviated transcription (Latin):
ria liberoꝵ in regnũ adoptatũ eẽ. Cȩterũ quo plura bene atq stre¬
nue feciss&: eo animũ suũ iniuriã minꝰ tolerare. Adherbalẽ dolis
Postremo de om̃ib reb: legatos romã breui missurũ Ita utriq digre¬
diunt᷑ ad herbalis appellandi. copia ñ fuit. iugurcha ubi eos affri¬
re potest: uallo atq fossa moenia circundat. turres extruit. easq
p̃sidis firmat. Preterea dies noctesq aut ꝑ uĩ. aut dolis tẽptare:
defensorib moeniũ premia modo modo formidinẽ ostentare.
suos hortando ad uirtutẽ arrigere. prorsus intentꝰ euncta parare.
Adherbal ubi intelligit oms fortunas suas in extremo sitas. hostẽ
infestũ: auxisii spẽ nullã. penuria nerũ necessariarũ bellũ trahꝰ
ñ posse. ex his qͥuna circham ꝓfugerant. duos maxime impigros dele¬
git. eos multa pollicendo. ac miserando casũ suũ confirmat. uti ꝑ hostiũ

Expanded text:
ria liberorum in regnum adoptatum esse. Ceterum, quo plura bene atque streria liberorum in regnum adoptatum esse. Ceterum, quo plura bene atque strenue fecisset, eo animum suum iniuriam minus tolerare. Adherbalem dolis Postremo de omnibus rebus legatos Romam brevi missurum. Ita utrique digrediuntur. Adherbalis appellandi copia non fuit. Iugurtha ubi eos Afrire potest, vallo atque fossa moenia circumdat, turris extruit easque praesidiis firmat; praeterea dies noctisque aut per vim aut dolis temptare; defensoribus moenium praemia modo, modo formidinem ostentare; suos hortando ad virtutem arrigere; prorsus intentus cuncta parare. Adherbal ubi intellegit omnis suas fortunas in extremo sitas, hostem infestum, auxili spem nullam, penuria rerum necessariarum bellum trahi non posse, ex iis, qui una Cirtam profugerant, duos maxime impigros delegit; eos multa pollicendo ac miserando casum suum confirmat, uti per hostium
Abbreviated transcription (Latin):
lgit᷑ iugurtha oppidũ circũ sedit. uineis turribq. & machinis om̃iũ
generũ. expugnare aggredit᷑ maxime festinans tẽpus legatoꝵ ante¬
caꝑe. qͦs ante prȩliũ factũ. romã ab adherbale missos audiuerat.
Sed postquã senatꝰ de bello eoꝵ accepit: tres a dolescentes in affricã
legant᷑: qͥ ambos reges ad eant. senatꝰ popłiq romani uerbis nuntient
in affricã maturantes ueniunt: eo magis. qd̾ romȩ dũ ꝓficisci parant
de prȩlio facto & oppugnatione cirthȩ audiebat᷑. Sed his rumor¬
ñ nimius demens erat. Quoꝵ uigurcha accepta oratione: respon¬
dit. sibi neq maiꝰ quicquã neq carius e̾ẽ auctoritate senatꝰ. Ab ad ole¬
scentia ita se enisũ: ut ab optimo quoq ꝓbaret᷑. Uirtute ñ malicia.
publio scipioni sũmo uiro placuisse. Obeasdẽ artes.a micipsa ñ penu¬

Expanded text:
Igitur Iugurtha oppidum circumsedit, vineis turribusque et machinis omnium Igitur Iugurtha oppidum circumsedit, vineis turribusque et machinis omnium generum expugnare aggreditur, maxime festinans tempus legatorum antecapere, quos ante proelium factum ab Adherbale Romam missos audiuerat. Sed postquam senatus de bello eorum accepit, tres adulescentes in Africam legantur, qui ambos reges adeant, senatus populique Romani verbis nuntient in Africam maturantes veniunt, eo magis quod Romae, dum proficisci parant, de proelio facto et oppugnatione Cirtae audiebatur; sed is rumor clemens erat. Quorum Iugurtha accepta oratione respondit sibi neque maius quicquam neque carius auctoritate senatus esse. Ab adulescentia ita se enisum, ut ab optimo quoque probaretur; virtute, non malitia P. Scipioni, summo viro, placuisse; ob easdem artis a Micipsa, non penu
Abbreviated transcription (Latin):
lũ gerere coepit. & aꝑte totius numidiȩ imperiũ petere. Cȩcerũ qua ꝑge¬
bat. urbes. a gros uastare : prȩdas agere. suis animũ. hostib: terrorẽ au¬
gere. Adherbal ubi intelligit eo ꝓces sũ uti regnũ aut relinquendũ ee̾t.
aut armis retinendũ: neces sario copias parat. & iugurthȩ obuius ꝓce¬
dit. Interĩ haud longe a mari. ꝓpe cirthã oppidũ: utrius exercitꝰ conse¬
dit. Et qr diei extremũ erat: preliũ ñ inceptũ. Sed ubi plerunq
noctis ꝓcessit. obscuro etiã tũ lumine: milites iugurthini signoda¬
to. repente castra hostiũ inuadunt. semisomnos partĩ alios arma su¬
mentes. fugant funduntq. Adherbal cũ paucis equitib: cirthã pro¬
fugit. Et ni multicudo togatoꝵ fuiss&. quę numidas insequentes moe¬
nib ꝓhibuit: uno die int̾ duos reges coeptũ atq patratũ bellũ forae.

Expanded text:
lum gerere coepit et aperte totius Numidiae imperium petere. Ceterum, qua pergelum gerere coepit et aperte totius Numidiae imperium petere. Ceterum, qua pergebat, urbis agros vastare, praedas agere, suis animum hostibus terrorem augere. Adherbal ubi intellegit eo processum, uti regnum aut relinquendum esset aut armis retinendum, necessario copias parat et Iugurthae obvius procedit. Interim haud longe a mari prope Cirtam oppidum utriusque exercitus consedit et, quia diei extremum erat, proelium non inceptum. Sed ubi plerumque noctis processit, obscuro etiam tum lumine milites Iugurthini signo dato castra hostium invadunt, semisomnos partim, alios arma sumentis fugant funduntque. Adherbal cum paucis equitibus Cirtam profugit, et ni multitudo togatorum fuisset, quae Numidas insequentis moenibus prohibuit, uno die inter duos reges coeptum atque patratum bellum foret.
Abbreviated transcription (Latin):
sus at is quẽ petebat. quietꝰ. imbellis. placido ingenio. oportunꝰ. in iuriȩ
metuens magis quã metuendꝰ. Igit᷑ ex inuiso fines eiꝰ cũ magna manu
inuadit. multos mortales cũ pecore atq ilia p̾da capit. ȩdificia incen¬
dit. pleraq hostilit᷑ loca cũ equitatu accelit. deinde cũ omĩ multicu¬
iurias suas manu uindicaturũ. eãq rẽ. belli causã fore. Atille qđ
neq se parẽ armis existimabat. & amicitia .p.r. magis quã numidis
frecꝰ erat : legatos adiugurthã de in iuris questũ misit. Qui tã & si
contumeliosa dicta retulerant: prius tañ omĩa pati decreuit.
quã bellũ sumere: qr tẽptatũ antea. secus cesserat. Neq eo magis cu¬
pido iugurthȩ minuebat᷑: quippe qͥ totũ eiꝰ regnũ. animo iã inuaserat.
ltaq ñ uti antea cũ prȩdatoria manu. sed magno exercitu cõparato bel¬

Expanded text:
sus; at is quem petebat quietus, inbellis, placido ingenio, opportunus iniuriae, sus; at is quem petebat quietus, inbellis, placido ingenio, opportunus iniuriae, metuens magis quam metuendus. Igitur ex improuiso finis eius cum magna manu invadit, multos mortalis cum pecore atque alia praeda capit, aedificia incendit, pleraque loca hostiliter cum equitatu accedit, deinde, cum omni multituiurias suas manu vindicaturum eamque rem belli causam fore. At ille, quod neque se parem armis existimabat et amicitia populi Romani magis quam Numidis fretus erat, legatos ad Iugurtham de iniuriis questum misit. Qui tametsi contumeliosa dicta rettulerant, prius tamen omnia pati decrevit quam bellum sumere, quia temptatum antea secus cesserat. Neque eo magis cupido Iugurthae minuebatur, quippe qui totum eius regnum animo iam invaserat. Itaque non uti antea cum praedatoria manu, sed magno exercitu comparato bel