comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ad pontem presidio relicto. ne quis ab hiis subito
motus oriretur. reliquas copias equitatumq tra¬
clucit. Ubi ante qui obsides declerant. atq inde¬
ditionem uenerant. purgandi sui causa. ad cum
legatos mittunt. qui clõceant neq auxilia ex su¬
a tiuitate in treuiros missa. neq ab se fidẽ lesã
Fetunt atq orant ꝙ. ut sibi parcat. & ne cõmum¬
odio germanorum. inocentes pro inocentibus
penas pendant. Si amplius obsidum uellet dare
pollicentur. Cognita cesar causa reꝑpit ab sueuis
auxilia missa esse. ubi horum satisfactionem acce¬
pit: aditus uiasq in sueuos ꝑquirit. Interim pau¬
cis post cliebus fit ab ubiis cercior. sucuos omnes
in unum locum copias cogere. atq hus nationi¬
bus que sub eorum sunt impio denunciare. ut
auxilia peclit.atus equitatusq mittant. Hns cog¬
intis rebus. rem frumentariam prouidet. castris y¬
doneum locum deligit. Ubiis imꝑat ut peccora

Expanded text:
ad pontem praesidio relicto, ne quis ab his subito ad pontem praesidio relicto, ne quis ab his subito motus oreretur, reliquas copias equitatumque traducit. Vbii, qui ante obsides dederant atque in deditionem venerant, purgandi sui causa ad eum legatos mittunt, qui doceant neque auxilia ex sua civitate in Treveros missa neque ab se fidem laesam: petunt atque orant ut sibi parcat, ne commuodio Germanorum innocentes pro nocentibus poenas pendant; si amplius obsidum vellet, dare pollicentur. Cognita Caesar causa reperit ab Suebis auxilia missa esse; Vbiorum satisfactionem accipit, aditus viasque in Suebos perquirit. Interim paucis post diebus fit ab Vbiis certior Suebos omnes in unum locum copias cogere atque eis nationibus quae sub eorum sint imperio denuntiare, ut auxilia peditatus equitatusque mittant. His cognitis rebus rem frumentariam providet, castris idoneum locum deligit; Vbiis imperat ut pecora
Abbreviated transcription (Latin):
mittunt. Illi ubi p̾ter spem quos fugere crede¬
bant. infestis signis. ad se ire uiderunt. impetũ
modo ferre non potuerunt. ac p̾mo concursu in
fugam comecti. proxmias siluas petiuerunt.
Quos labiemis equitatu consectatus. magno mio
interfecto compluribus captis paucis post diebꝰ
ciuitatem recepit. Nam germani qui auxilio ue¬
mebant. ꝑcepta treuirorum fuga: se se clomũ
ciuitate excesserant. cingetorigi. quem ab mitio
ꝑmansisse in officio demonstrauimus. principatꝰ
atq imꝑium est traclitum.
Cesar postꝗͣ ex menapiis in treuiros uenit. eduabus
de causis rhenum transire constituit. quarũ una
erat. qđ auxilia contra se treueris miserant. Alt̾a
ne ad eos ambiorix receptum hẽret. Hns constitu¬
tis rebus. paulum supra eum locũ quo ante exer¬
citum traduxerat. facere pontem instituit. Nam
atq instituta ratione. magno militum studio
paucis cdiebus opus efficitur. firmo in treueris

Expanded text:
immittunt. Illi, ubi praeter spem quos fugere credeimmittunt. Illi, ubi praeter spem quos fugere credebant infestimodo ferre non potuerunt, ac primo concursu in fugam conjecti, proximas silvas petierunt. Quos Labienus equitatu consectatus, magno numero interfecto, compluribus captis, paucis post diebus civitatem recepit. Nam Germani qui auxilio venerant, percepta Trebirorum fuga, sese domum civitate excesserunt. Cingetorigi, quem ab initio permansisse in officio demonstravimus, principatus atque imperium est traditum. Caesar, postquam ex Menapiis in Treveros venit, duabus de causis Rhenum transire constituit; quarum una erat, quod auxilia contra se Treveris miserant, altera, ne ad eos Ambiorix receptum haberet. His constitutis rebus paulum supra eum locum quo ante exercitum traduxerat facere pontem instituit. Nota atque instituta ratione magno militum studio paucis diebus opus efficitur. Firmo in Treveris
Abbreviated transcription (Latin):
cesserat. cum galli cohortati inter se. ne sꝑatam p̾dã
ex manibus dimitterent locum non ee̾ ꝑterritis ro¬
manis germanorum auxilium expectare. neq
suam pati dignitatem ut tantis copiis. tam exigu¬
am manum p̾sertim fugientem atq impelitam
adoriri non audeant. fumen transire ꝙ iniqͦ
loco cõmittere prelium non dubitabant. Que
fore suspicatus labiems ut om̃s citra flumen eli¬
ceret. cadem usus simulatione itineris placide
tes quam petistis facultatem. hostem iniquo lo¬
pechinentis atq in tumulo quodam collocatis
rursus niquit. Frestate eandem nobis clucibus uͥ¬
tutem. quam seꝑe numero imꝑatori pstitistis.
atq illum adesse ⁊ hec coram cernere existima¬
re. Simul signa ad hostem conuerti. aciemq
dirigi iubet. & paucis turmis p̾sidio ad impedi¬
nienta climissis reliquos equites ad latera dispo¬
nit. Celeriter mĩ clamore sublato. pila in hostes

Expanded text:
cesserat, cum Galli cohortati inter se, ne speratam praedam cesserat, cum Galli cohortati inter se, ne speratam praedam ex manibus dimitterent—longum esse perterritis Romanis Germanorum auxilium exspectare, neque suam pati dignitatem ut tantis copiis tam exiguam manum praesertim fugientem atque impeditam adoriri non audeant—flumen transire et iniquo loco committere proelium non dubitant. Quae fore suspicatus Labienus, ut omnes citra flumen eliceret, eadem usus simulatione itineris placide tes, quam petistis facultatem: hostem impedipedimentis atque in tumulo quodam collocatistenetis: praestate eandem nobis ducibus virtutem, quam saepe numero imperatori praestitistis, atque illum adesse et haec coram cernere existimate." Simul signa ad hostem converti aciemque dirigi iubet, et paucis turmis praesidio ad impedimenta dimissis reliquos equites ad latera disponit. Celeriter nostri clamore sublato pila in hostes
Abbreviated transcription (Latin):
.xu. auxilia germanorum expectare constitiuunt.
Labienis hostium cognnito consilio sperans temen¬
tate corum fore aliquam dimicandi facultatem.
proficiscitur. ⁊ mille passuum intermisso spacio
castra cõmunit. Erat inter labienum ꝙ hosten
difficili transitu fumen. ripisq preruptis. Hoc
n apropiquare dicantur. se se suas exercitusq for¬
tunas. in lubium non deuocaturum. Et postero
die prima luce castra moturum. Celeriter hec
ad castra hostium deferuntur. ut ex magno gal¬
lorum equitum nuumnero. nonmillos gallicis rebꝰ
fauere natura cogebat. Labiemis noctu tribums
militum primisq ordinbus comiocatis. quid sui
sit consiln proponit. ꝙ quo facilius hostibus ti¬
moris clet suspitionem. maiore strepitu & tumł
bet. hiis rebus fuge similem ꝓfectionem effecit.
Hec quoq per exploratores ante lucem in tanta
propinquitate castrorum ad hostes deferuntur.
Ure aginen nouissimum extra mumtiones pro¬

Expanded text:
15, auxilia Germanorum expectare constituunt. 15, auxilia Germanorum expectare constituunt. Labienus, cognito hostium consilio, sperans temeritate eorum aliquam fore dimicandi facultatem, proficiscitur, et mille passuum relicto spatio castra communit. Erat inter eos et Labienum difficili transitu flumen ripisque praeruptis. Hoc ni appropinquare dicantur, sese suas exercitusque fortunas in dubium non devocaturum, et posdie prima luce castra moturum. Celeriter haec ad hostes deferuntur, ut ex magno Gallorum equitum numero nonnullos Gallicis rebus favere natura cogebat. Labienus noctu tribunis militum primisque ordinibus convocatis, quid sui sit consili proponit et, quo facilius hostibus timoris det suspicionem, maiore strepitu et tumubet. His rebus fugae similem profectionem effecit. Haec quoque per exploratores ante lucem in tanta propinquitate castrorum ad hostes deferuntur. Vix agmen novissimum extra munitiones pro
Abbreviated transcription (Latin):
proficiscitur. Illi nulla coacta manu loci presidio
freti in siluas paludesq ꝯfugiunt. suaq codem cõ¬
ferunt. Cesar partitis copns cum gaio fabio legato
et marco crasso questore. celeriterq effectis pontibꝰ
acdiit tripartito edificia uicosq incendit. magno
peccoris atq hominum inimero potitur. Quibus re¬
bus roacti. menapii legatos ad eum pacis petende
causa mittunt. Ille obsiclibus acceptis hostium se hĩ¬
turum numero confirmat. si aut ambiorigem aut
enis legatos finbus recepissent. Hns confirmatis
rebus. cõmium attrebatem cum equit atu custodis
loco in menapns relniquit. ip̃c in treuires proficisci¬
tur. Dum hec a cesare gerutur. treueris magnis
coacti peditatus equitatusq copns. labienum cũ
una legione que in eorum finbus hiemauerat.
adoriri parabant. Iamq ab eo non longius bidui¬
uia aberant. cum duas uenisse legiones missu ce¬
saris cognoscunt. Fositis castris a millibus passuũ

Expanded text:
proficiscitur. Illi nulla coacta manu loci praesidio proficiscitur. Illi nulla coacta manu loci praesidio freti in silvas paludesque confugiunt suaque eodem conferunt. Caesar partitis copiis cum Gaio Fabio legato et Marco Crasso quaestore celeriterque effectis pontibus adit tripertito, aedificia vicosque incendit, magno pecoris atque hominum numero potitur. Quibus rebus coacti Menapii legatos ad eum pacis petendae causa mittunt. Ille obsidibus acceptis hostium se habiturum numero confirmat, si aut Ambiorigem aut eius legatos finibus suis recepissent. His confirmatis rebus Commium Atrebatem cum equitatu custodis loco in Menapiis relinquit; ipse in Treveros proficiscitur. Dum haec a Caesare geruntur, Treveri magnis coactis peditatus equitatusque copiis Labienum cum uadoriri parabant; jamque ab eo non longius via bidui aberant, cum duas venisse legiones missu Caesaris cognoscunt. Positis castris a milibus passuum
Abbreviated transcription (Latin):
lum treuirorum & ambiongis insistit. Cauarimĩ
cum equitatu senomini secum proficisi nibet. ne
quis aut ex hunis nacundia. aut ex eo qđ meri¬
erat odio ciuitatis motus existat. Hns rebus con¬
stitutis. qđ pro explorato hẽbat. ambiorigem p̃lio
non eẽ contertaturum. reliqua enis consilia aĩo
artum spiciebat. Erant menapn propmqui ebu¬
ronum fimbus ꝑꝑetuis paludibus siluisq nnunti.
qui um ex gallia de pate ad cesarem. legatos nũqͣ
miseraut cum hus eẽ hospicium ambiongi sciebat
Iten per treuiros uenisse germanos in amiciciam
cognouerat. Hec prius illi cletrahenda auxilia
peistimabat. ꝗ ipsum bello lascesseret. ne despata
salute aut se in menapios ab deret. aut cum transrhe¬
nanis congredi cogeretur. Hoc mito consilio tociꝰ
exercitus impedimenta ad labienum in treuiros
mittit. Duasq legiones ad eum proficisci iubet. Ip̃e
cum legionibus expeditis quinq. in menapios

Expanded text:
lum Treverorum et Ambiorigis insistit. Cavarinum lum Treverorum et Ambiorigis insistit. Cavarinum cum equitatu Senonum secum proficisci iubet, ne quis aut ex huius iracundia aut ex eo, quod meruerat, odio civitatis motus exsistat. His rebus constitutis, quod pro explorato habebat Ambiorigem proelio non esse concertaturum, reliqua eius consilia animo circumspiciebat. Erant Menapii propinqui Eburonum finibus, perpetuis paludibus silvisque muniti, qui uni ex Gallia de pace ad Caesarem legatos numquam miserant. Cum his esse hospitium Ambiorigi sciebat; item per Treveros venisse Germanis in amicitiam cognoverat. Haec prius illi detrahenda auxilia existimabat quam ipsum bello lacesseret, ne desperata salute aut se in Menapios abderet aut cum Transrhenanis congredi cogeretur. Hoc inito consilio totius exercitus impedimenta ad Labienum in Treveros mittit duasque legiones ad eum proficisci iubet; ipse cum legionibus expeditis quinque in Menapios
Abbreviated transcription (Latin):
patrum memoria comunxerant. Sed ab hoc con¬
silio abfusse existimabantur. Hac re pro suggestu
pronunciata. codem dic cum legionibus in seno¬
nes proficiscitur magnisq itmeribus eo ꝑuenit.
Cognito enis aduentu athico. qui princeps enus
consilii fuerat. nibet in oppida multitudinem cõ¬
posset adesse romanos minciatur. Necessaro sen¬
tentia desistunt. Legatosq dep̾candi causa ad ce¬
sarem mittunt. ad eunt per heduos quorum anti¬
quitus erat in fide cutatis. Libenter cesar pñtibꝰ
hedus dat ueniam. excusationemq accipit. qđ e
stiuo tempore mstante belli non questionis esse
arbitrabatur. obsidibus imꝑatis .c. hos heduis cus¬
todiendos tradit. Codem carnutes. legatos obsides¬
q iutunt.usi dep̾catoribus rhemis. quorum erãt
nclientela cadem ferunt responsa. Feragit con¬
silium cesar. equitesq imꝑat auitatibus. Hac par¬
te gallie paccata totus ⁊ mente ꝙ animo in bel¬

Expanded text:
patrum memoria coniunxerant, sed ab hoc conpatrum memoria coniunxerant, sed ab hoc consilio afuisse existimabantur. Hac re pro suggestu pronuntiata eodem die cum legionibus in Senones proficiscitur magnisque itineribus eo pervenit. Cognito eius adventu Acco, qui princeps eius consili fuerat, iubet in oppida multitudinem conposset, adesse Romanos nuntiatur. Necessario sententia desistunt legatosque deprecandi causa ad Caesarem mittunt: adeunt per Aeduos, quorum antiquitus erat in fide civitas. Libenter Caesar petentibus Aeduis dat veniam excusationemque accipit, quod aestivum tempus instantis belli, non quaestionis esse arbitrabatur. Obsidibus imperatis centum hos Aeduis custodiendos tradit. Eodem Carnutes legatos obsidesque mittunt usi deprecatoribus Remis, quorum erant in clientela: eadem ferunt responsa. Peragit concilium Caesar equitesque imperat civitatibus. Hac parte Galliae pacata totus et mente et animo in bel
Abbreviated transcription (Latin):
ticos ac ineuapios adnuictis cisrhenanis om̃ibus
germains ẽ imn arius. Senones ad imꝑatum nõ
ueniẽ ꝙ carnutibus finitimsq ciuitatibus consilia
cõmunicare. Atreueris germanos crebris legationi¬
bus sollicitari maturnis sibi de bello cogitandũ
putauit. Itaq nonlum hicme confecta. proximis¬
q quatuor coactis legionibus. de improuiso in fines
neruiorum contendit. Et priusꝙͣ illi aut comieni¬
re aut profugere possent. magno pecoris atq hoñn
mimero capto. atq ea p̾da militibus concessa. ua¬
statisq agris in declitionem uenire atq obsides
clare coegit. Eo celeriter confecto negocio rursus
in hiberna legiones reduxit. Consilio gallie pͥmo
uere ut instituerat indicto. cum reliqui preter se-¬
nones carmites treuirosq uenissent: mucium belli
e defectionis hoc cẽ arbitratus ut omnia postpo¬
nere uideretur: consilium luteciam parisiorũ trãs¬
fert. Confmes erant hii senombus. ciuitatemq

Expanded text:
tucos ac Menapios adiunctis Cisrhenanis omnibus tucos ac Menapios adiunctis Cisrhenanis omnibus Germanis esse in armis, Senones ad imperatum non venire et cum Carnutibus finitimisque civitatibus consilia communicare, a Treveris Germanos crebris legationibus sollicitari, maturius sibi de bello cogitandum putavit. Itaque nondum hieme confecta proximis quattuor coactis legionibus de improviso in fines Nerviorum contendit et, priusquam illi aut convenire aut profugere possent, magno pecoris atque hominum numero capto atque ea praeda militibus concessa vastatisque agris in deditionem venire atque obsides sibi dare coegit. Eo celeriter confecto negotio rursus in hiberna legiones reduxit. Concilio Galliae primo vere, ut instituerat, indicto, cum reliqui praeter Senones, Carnutes Treverosque venissent, initium belli ac defectionis hoc esse arbitratus, ut omnia postponere videretur, concilium Lutetiam Parisiorum transfert. Confines erant hi Senonibus civitatemque
Abbreviated transcription (Latin):
maiorem gallie motum expe¬
ctans. per marcum sillamim
Gaium antistium. reginum.
titum. sexium legatos dilec¬
tum habere instituit. Simł¬
cubeni tum ipio po .io. causa remaneret. quos ex
casal pma consulis sacramento irgauuisset. ad signa
eorieiie & ud se proficisci uberet. Magni iter¬
esse ctiam in reliquum tempiis ad opmonemm gar¬
lie estimans tantas iuden it alie facultates. ut si qͥd
eẽt i bello detrmienti acceptum non modo id bie¬
ui tempore ie sarni sed etiam maioribus augeri co¬
pns posset. Quod cum pompenis ⁊ .i. p  amicicie
nibus. dupplicatoq earum cohortium mimero qs
pinquos germanos sollicitare ꝙ pecumam pollicer
non de sistunt. Cum ab proxinns ipetrare non
possent. ulteriores temptant. inientis nomullis cu¬
tatibiis iiur iurando inter se confirmant. obsidibus¬
q de pecuma cauent ambiorigem sibi societate ꝓ
federe adiungunt. Quibis rebiis cognitis cesar
cum undiq bellum parari iuderet. neruios adia¬

Expanded text:
maiorem Galliae motum exspectans per Marcum Silanum, Gaium Antistium Reginum, Titum Sextium legatos delectum habere instituit. Simperio rei publicae causa remaneret, quos ex Cisalpina Gallia consulis sacramento rogavisset, ad signa convenire et ad se proficisci iuberet, magni interesse etiam in reliquum tempus ad opinionem Galliae existimans tantas videri Italiae facultates ut, si quid esset in bello detrimenti acceptum, non modo id brevi tempore sarciri, sed etiam maioribus augeri copiis posset. Quod cum Pompeius et rei publicae etnibus duplicatoque earum cohortium numero, quas s Germanos sollicitare et pecuniam polliceri non desistunt. Cum ab proximis impetrare non possent, ulteriores temptant. Inventis nonnullis civitatibus iureiurando inter se confirmant obsidibusque de pecunia cavent: Ambiorigem sibi societate et foedere adiungunt. Quibus rebus cognitis Caesar, cum undique bellum parari videret, Nervios, Adua
Abbreviated transcription (Latin):
deniq intelligentus seruatinos crediderant
fartim cum hns que retimierant e celauerant
armis. partim scutis ex cortice factis. aut uimi¬
mbus intextis. que subito ut temꝑoris exiguitas
postulabat pellibus induxerant. Cercia uigilia
qua minime arduus ad nr̃as munitiones ascẽ¬
sus uidebatur ominbus copis repentmo ex op¬
pido eruptionem fecerunt. Celenter ut ante
cesar imꝑarat ignibus significatione facta ex
proximis castellis eo concursum est pugnatũ
ab hostibus ita acriter est. ut aniris fortibus. in
extrema spe salutis. miquo loco. contra eos qui
ex ualso turribusq tela iacerent. pugnari debũ.
Cum in una uirtute spes salutis consisteret. occi¬
sis ad hominumi imlibus quatuor. reliqui m op¬
pidum reiecti sunt. Fostridie enis diei refractis
portis cum iani defenderet nemo. atq intromis¬
sis militibus mĩs. sectioneni euis opidi unnuer¬
sam cesar uendidit. AAb hns qui emerant. capi¬

Expanded text:
denique indiligentius servaturos crediderant, denique indiligentius servaturos crediderant, partim cum iis quae retinuerant et celaverant armis, partim scutis ex cortice factis aut viminibus intextis, quae subito, ut temporis exiguitas postulabat, pellibus induxerant, tertia vigilia, qua minime arduus ad nostras munitiones ascensus videbatur, omnibus copiis repente ex oppido eruptionem fecerunt. Celeriter, ut ante Caesar imperaverat, ignibus significatione facta, ex proximis castellis eo concursum est, pugnatumque ab hostibus ita acriter est ut a viris fortibus in extrema spe salutis iniquo loco contra eos qui ex vallo turribusque tela iacerent pugnari debuit, cum in una virtute omnis spes consisteret. Occisis ad hominum milibus IIII reliqui in oppidum reiecti sunt. Postridie eius diei refractis portis, cum iam defenderet nemo, atque intromissis militibus nostris, sectionem eius oppidi universa Caesar vendidit. Ab iis qui emerant capi
Abbreviated transcription (Latin):
dere traditis armis non possent sibi prestare. si
in eum casum deducerentur. ꝙͣuis fortuna apo.
dommari consuessent. Ad hec cesar respondit
se magis consuetudine sua ꝗͣ merito corum ciui¬
tatem conseruaturum. si priusꝙͣ aries attigiss
se cdedissent. Sed cleditionis millam esse con¬
ditionem insi arims traditis. S id quod in ner¬
uiis fecisset facturum. finitimisq imꝑaturum.
xcrunt. Armorum magna multitudine de mu¬
ro m fossam. que erat aute oppidum iacta. sic
ut prope summam muri aggersq altitudinẽ
acerui armorum adequarent. Et tamen circit᷑
parte tercia ut postea prospectum est celata.
atq in oppido retenta portis patefactis eo diẽ
pate sunt usi. Sub uesperum cesar portas
claudi. milieresq ex oppido exire nissit. ne quã
noctu oppidum ab mmlitibus innuriam acciꝑent
Ini autem mito ut intellectum est consilio. qđ
cdeditione facta nr̃os presidia deducturos aut

Expanded text:
dere traditis armis non possent. Sibi praestare, si dere traditis armis non possent. Sibi praestare, si in eum casum deducerentur, quamvis fortunam a dominari consuessent. Ad haec Caesar respondit: se magis consuetudine sua quam merito eorum civitatem conservaturum, si prius quam murum aries attigisset se dedidissent; sed deditionis nullam esse condicionem nisi armis traditis. Se id quod in Nerviis fecisset facturum finitimisque imperaturum xerunt. Armorum magna multitudine de muro in fossam, quae erat ante oppidum, iacta, sic ut prope summam muri aggerisque altitudinem acervi armorum adaequarent, et tamen circiter parte tertia, ut postea perspectum est, celata atque in oppido retenta, portis patefactis eo die pace sunt usi. Sub vesperum Caesar portas claudi militesque ex oppido exire iussit, ne quam noctu oppidani a militibus iniuriam acciperent. Illi ante inito, ut intellectum est, consilio, quod deditione facta nostros praesidia deducturos aut
Abbreviated transcription (Latin):
prmim nidere ex muro atq increpitare uoci¬
bus. qł tanta machinatio ab tanto spacio nistra¬
eretiir: quibus etiam mamibus aut quibus niribꝰ
pͣsertim homiines tantule stature. Nam plerũq
onimibus gallis pͥ magitudine corꝑorun suo¬
Arum. breuitas nr̃a contemptui est. Tanti oneris
turrim i muros se se collocare confiderent. Ubi
ulero moueri & apropinquare menibus iuderũt
noua atq musitata specie cominioti: legatos ad
desarem de pace miserunt. Qui ad hunc modũ
locuti non existimare romanos sine ope duma
bellum geiere qui tante altitucdins machina¬
tiones. tanta celertate promouere possent. se suaq
omnia corum potestati ꝑmittere dixerunt. Unũ
petere ac deprecari si forte pro sua dementia ac
mansuctudine quam ipi ab aliis audirent sta¬
tuisset. aduaticos ẽẽ conseruandos ne se armis
despoliaret sibi omnes fere finitimos cͣe mimi¬
cos. ac sue uirtuti iuidere. a quibus se cle fen¬

Expanded text:
primum inridere ex muro atque increpitare vociprimum inridere ex muro atque increpitare vocibus, quod tanta machinatio a tanto spatio institueretur: quibusnam manibus aut quibus viribus praesertim homines tantulae staturae nam plerumque omnibus Gallis prae magnitudine corporum quorum brevitas nostra contemptui est tanti oneris turrim in muro sese posse conlocare confiderent? Ubi vero moveri et adpropinquare muris viderunt, nova atque inusitata specie commoti legatos ad Caesarem de pace miserunt, qui ad hunc modum locuti, non se existimare Romanos sine ope divina bellum gerere, qui tantae altitudinis machinationes tanta celeritate promovere possent, se suaque omnia eorum potestati permittere dixerunt. Unum petere ac deprecari: si forte pro sua clementia ac mansuetudine, quam ipsi ab aliis audirent, statuisset Atuatucos esse conservandos, ne se armis despoliaret. Sibi omnes fere finitimos esse inimicos ac suae virtuti invidere; a quibus se defen
Abbreviated transcription (Latin):
bus altissimas rupes despectusq haberet. Una ex
parte leuiter accliuis aditus in altitudinem nõ
amplius ducentorum pedum relinquebatur. quẽ
locum clupplici altissimo muro munerãt. Tunc
ombris teuthonisq prognati. Qui cum iter in
ꝓiunciam nr̃am atq ytaliam facerent. hnis i¬
pedinientis que secum agere ⁊ portare non
poterant: citra flumen rhenum depositis custo¬
diam ex sius ac presidium sex milia hominum.
una reliquerunt. Hii post eorum obitum mul¬
tos amios afinitimis cxagitati. cun alias bellum
inferrent. alias illatum deffenderent. consensu
eorum dnmnim patefacta. hunc sibi douncilio
locum delegerunt.
Ae prmio aduentu exertitus nri crebras ex oppido
excursiones faciebant. Fariuilisq piels cum miis
contendekant. Pstca uallum peduum in circuitu
quuidecim millium crebris q castellis ortimiu¬
inti oppido sese continebant. Ubi uieis actes ae¬
gere eetructo: turrim procul constitui uideruit

Expanded text:
bus altissimas rupes deiectusque haberet, una ex bus altissimas rupes deiectusque haberet, una ex parte leniter acclivis aditus in latitudinem non amplius pedum CC relinquebatur; quem locum duplici altissimo muro munierant; tum Cimbris Teutonisque prognati, qui, cum iter in provinciam nostram atque Italiam; facerent, iis impedimentis quae secum agere ac portare non poterant citra flumen Rhenum depositis custodiae ex suis ac praesidio VI milia hominum una reliquerant. Hi post eorum obitum multos annos a finitimis exagitati, cum alias bellum inferrent, alias inlatum defenderent, consensu eorum omnium pace facta hunc sibi domicilio locum delegerant. Ac primo adventu exercitus nostri crebras ex oppido excursiones faciebant parvulisque proeliis cum nostris contendebant; postea vallo pedum XII in circuitu XV milium crebrisque castellis circummuniti oppido sese continebant. Ubi vineis actis aggere extructo turrim procul constitui viderunt,
Abbreviated transcription (Latin):
tu quos una cum pueris mulieribusq in estu¬
aria. ac paludes collectos dixerannis. Hac pu¬
na ninciata cum iuctoribus ihil impeclitũ.
uictis ihil tutum arbitrarentur. ominum qͥ
suꝑerant consensu. legatos ad cesarem mittunt
seq ei cdecdiderunt. Et in commemoranda ciui¬
tatis calamitate. ex sexcentis ad tres senatores &
homimm milibus .lx. ad quingentos qui arma
ferre possent se se redactos ceͣ dixerunt. Quos ce¬
sar ut in miseros ac supplices usus misericordia ui¬
deretur cdiligentissime conseruaretur suisq fini¬
bus atq oppidis uti iussit. E finitimis imꝑauit
ut ab innria & maleficio se suosq prohiberent
Aduatuci de quibus supra scripsimus cum om¬
nibus copiis auxilio neruns uennent. Hac pu¬
gna nunciata ex itmere domum reuerterunt.
cunctis oppidis castellisq desertis. sua omma in
umm oppidum egregie natura munitum cõ¬
tulerunt. Qd̃ cum ex omnibus in crcuitu parti¬

Expanded text:
tu, quos una cum pueris mulieribusque in aestutu, quos una cum pueris mulieribusque in aestuaria ac paludes coniectos dixeramus, hac pugna nuntiata, cum victoribus nihil impeditum, victis nihil tutum arbitrarentur, omnium qui supererant consensu legatos ad Caesarem miserunt seque ei dediderunt; et in commemoranda civitatis calamitate ex DC ad tres senatores, ex hominum milibus LX vix ad D, qui arma ferre possent, sese redactos esse dixerunt. Quos Caesar, ut in miseros ac supplices usus misericordia videretur, diligentissime conservavit suisque finibus atque oppidis uti iussit et finitimis imperavit ut ab iniuria et maleficio se suosque prohiberent. Atuatuci, de quibus supra diximus, cum omnibus copiis auxilio Nerviis venirent, hac pugna nuntiata ex itinere domum reverterunt; cunctis oppidis castellisque desertis sua omnia in unum oppidum egregie natura munitum contulerunt. Quod cum ex omnibus in circuitu parti
Abbreviated transcription (Latin):
mutatio est facta ut nrĩ etiam qui uulneribꝰ
confecti procubiussent: scutis innixi prelium
redintegrarent. Tum calones ꝑterritos hostes
conspicati etiam mermes armatis occurrerunt.
Equites uero ẜ turpitudinem fuge uirtute de¬
lerent: ommibus in locis pugnant. quo se legio¬
naris militibus preferrent At hostes etiam ĩ
extrema spe salutis tantam uirtutem prestite¬
runt: ut cum primi eorum cecidissent. proxi¬
mi iacentibus institerent. atq ex eorum corpo¬
ribus pugnarent. Hns deiectis & coaceruatũ
cadaueribus qui superessent ut ex tunulo in
nr̃os tela concerent. ꝙ pila intercepta remitte¬
rent. Ut non nec quicꝗͣ tante uirtutis hommnes
iulicari deberent. ausos cͥe transire latissimũ
flumen. ascendere altusimas ripas. subire neqͥs¬
simum locum. que facilia ex clifficillimis. ani¬
mi magnitudo redegerat.
H oc prelio facto & prope ad intentionem gen¬
te ac nomme neruiorum redacto. maiores na¬

Expanded text:
mutatio est facta ut nostri, etiam qui vulneribus mutatio est facta ut nostri, etiam qui vulneribus confecti procubuissent, scutis innixi proelium redintegrarent, calones perterritos hostes conspicati etiam inermes armatis occurrerent, equites vero, ut turpitudinem fugae virtute delerent, omnibus in locis pugnae se legionariis militibus praeferrent. At hostes, etiam in extrema spe salutis, tantam virtutem praestiterunt ut, cum primi eorum cecidissent, proximi iacentibus insisterent atque ex eorum corporibus pugnarent, his deiectis et coacervatis cadaveribus qui superessent ut ex tumulo tela in nostros coicerent et pila intercepta remitterent: ut non nequiquam tantae virtutis homines iudicari deberet ausos esse transire latissimum flumen, ascendere altissimas ripas, subire iniquissimum locum; quae facilia ex difficillimis animi magnitudo redegerat. Hoc proelio facto et prope ad internecionem gente ac nomine Nerviorum redacto, maiores na
Abbreviated transcription (Latin):
impetus tarclatus est. Cesar cum septimam legi¬
onem que nixta constiterat. item urgeri ab ho¬
ste iudisset. tribunos militum monuit ut pau¬
latim se se legiones comungerent. E conuersa
signa in hostes inferrent. Quo facto cum a¬
lius aliis subsidium ferret. neq timerent. ne au̾-¬
si ab hoste orcumuenirentur. audatius resistere
ac forcius pugnare ceperunt. Interim milites le¬
gionum duarum que in nouissimo agmine p̃¬
sidio impedimentis fuerant. prelio nunciato.
cursu incitato. in summo colle ab hostibus conspi-¬
ciebantur. Et titus labiemis castris hostium po¬
titus. & ex eo loco supenore. que res in nr̃is cas¬
tris gererentur conspicatus: decimam legionẽ
subsidio nr̃is misit. Qui cum ex equitum ꝙ ca¬
lonim fuga quo in loco res eͬẽt. quantoq in pe¬
riculo. q cãstra & legiones & imꝑator uersaret᷑
cognoiussent: inhil ad celeritatem sibi reliqui
fecerunt. Horum aduentu. tanta rerum com¬

Expanded text:
impetus tardatus est. Caesar, cum VII. legiimpetus tardatus est. Caesar, cum VII. legionem, quae iuxta constiterat, item urgeri ab hoste vidisset, tribunos militum monuit ut paulatim sese legiones coniungerent et conversa signa in hostes inferrent. Quo facto cum aliis alii subsidium ferrent neque timerent ne aversi ab hoste circumvenirentur, audacius resistere ac fortius pugnare coeperunt. Interim milites legionum duarum quae in novissimo agmine praesidio impedimentis fuerant, proelio nuntiato, cursu incitato in summo colle ab hostibus conspiciebantur, et T. Labienus castris hostium potitus et ex loco superiore quae res in nostris castris gererentur conspicatus X. legionem subsidio nostris misit. Qui cum ex equitum et calonum fuga quo in loco res esset quantoque in periculo et castra et legiones et imperator versaretur cognovissent, nihil ad celeritatem sibi reliqui fecerunt. Horum adventu tanta rerum com
Abbreviated transcription (Latin):
cohorcium. omnibus fere centuriombus. aut uul¬
ueratis. aut occisis ihiis prum pilo. Fublio sex¬
cio baculo fortissimo uiro multis grauibusq̃
uulneribusq confecto. ut iam se sustiere non
posset. reliquos cẽ tardiores. Et nonnllos ab
noiussimis desertos prelio excedere. ac tela uifa¬
re. hostes neq a fronte ex nferiore loco subeun¬
tes intermittere. & ab utroq latere instare &. rẽ
ẽẽ in angusto iudit: neq ullum ẽeꝰ subsidiũ.
qđ sumitti posset. Scuto ab nouissimis uno mi¬
liti detrac to qł ip̃e eo sine scuto uenerat: in pͥ¬
mam aciem ꝓcessit. Centuriombusq nomnia¬
tim appellatis reliquos cohortatus milites signa
inferre & manipulos laxare iussit: quo facilius¬
uti gladins possent. Cuiuis aduentu spe illata
militibus ac redintegrato animo cum pro se qͥs¬
q in conspectu imꝑatoris etiam extremis suis
rebus. operam nauare cuꝑet. paulum hostium

Expanded text:
cohortium omnibus fere centurionibus aut vulcohortium omnibus fere centurionibus aut vulneratis aut occisis, in his primipilo P. Sextio Baculo, fortissimo viro, multis gravibusque vulneribus confecto, ut iam se sustinere non posset, reliquos esse tardiores et non nullos ab novissimis deserto loco proelio excedere ac tela vitare, hostes neque a fronte ex inferiore loco subeuntes intermittere et ab utroque latere instare et rem esse in angusto vidit, neque ullum esse subsidium quod submitti posset, scuto ab novissimis uni militi detracto, quod ipse eo sine scuto venerat, in primam aciem processit centurionibusque nominatim appellatis reliquos cohortatus milites signa inferre et manipulos laxare iussit, quo facilius gladiis uti possent. Cuius adventu spe inlata militibus ac redintegrato animo, cum pro se quisque in conspectu imperatoris etiam in extremis suis rebus operam navare cuperet, paulum hostium
Abbreviated transcription (Latin):
dimentis ueniebant. damor fremitusq oriebat᷑
aliiq in aliam partem ꝑterriti ferebantur. Qui¬
bus omnibus rebus ꝑmoti equites treueri. qͦrũ
nter gallos iurtutis opmio est singularis. qui
auxilii causa ab cuutate ad cesarem missi ue¬
nerant. cum multitudine hostumi castra com¬
pleri. nr̃as legiones premi. ꝙ pene circũuentas¬
teneri. calones equites. funditores. numidas diuer¬
sos dissipatosq i onmes partes fugere uidissent.
Desperatũ nr̃is rebus domum contenderunt. roma¬
nos pulios suꝑatosq castris impechinentisq eor
hostes potitos. ciuitati renunciauerunt. Sesar ab
decime legiomis cohortatione ad dextrum cormi
profectus. ubi suos urgeri. signisq in unum locũ
collatis duodecme leg̾ionis confertos milites. si¬
bi ip̃os ad pugnam eẽ impedimiento uidit. qͣite
cohortis ommibus centuriombus occisis. signife¬
ioq interfecto signo aminisso. reliquarum q¬

Expanded text:
dimentis veniebant clamor fremitusque oriebatur, dimentis veniebant clamor fremitusque oriebatur, aliique aliam in partem perterriti ferebantur. Quibus omnibus rebus permoti equites Treveri, quorum inter Gallos virtutis opinio est singularis, qui auxilii causa a civitate missi ad Caesarem venerant, cum multitudine hostium castra nostra compleri, legiones premi et paene circumventasteneri, calones, equites, funditores, Numidas diversos dissipatosque in omnes partes fugere vidissent, desperatis nostris rebus domum contenderunt: Romanos pulsos superatosque, castris impedimentisque eorum hostes potitos civitati renuntiaverunt. Caesar ab X. legionis cohortatione ad dextrum cornu profectus, ubi suos urgeri signisque in unum locum conlatis XII. legionis confertos milites sibi ipsos ad pugnam esse impedimento vidit, quartae cohortis omnibus centurionibus occisis signiferoque interfecto, signo amisso, reliquarum
Abbreviated transcription (Latin):
ueromandius. quibus cum erant congressi. ex
loco suꝑiore i ip̃is fuminis ripis pliãbantur.
Attonitis fere a fronte ꝙ a sinistra parte nuclatis ca¬
stris quo in dextro cormi legio duodeciia et
non magno ab ea interuallo septima constitiss.
ommes nerui confertissimo agmine duce bodu¬
egnato qui summani impn tenebat: ad eum
contendebant. Quorum pars apto latere. legio¬
nes circumuenire. Fars summum castrorũ locum
petere cepit. Codem tempore equites nri. leuisq
armature peclites qui cum hiis una fuerant. qͦs
primo hostium impetu pulsos dixeram cum se
in castra reciꝑent. aduersis hostibus occurrebant.
Ac rursus aliam in partem fugam petebant. ꝙ
calones qui de cumana porta ac sumno iugo
collis nr̃os uictores flumen transisse conspexerãt
predandi causa egressi cum respexissent. ꝙ ho¬
stes in nr̃is castris uersari uidissent. precipites fu¬
ge se se mandabant. Snmil eorum qui cũ impe¬

Expanded text:
Viromanduis, quibuscum erant congressae, ex Viromanduis, quibuscum erant congressae, ex loco superiore in ipsis fluminis ripis proeliabantur. At totis fere castris a fronte et a sinistra parte nudatis, cum in dextro cornu legio XII. et non magno ab ea intervallo VII. constitisset, omnes Nervii confertissimo agmine duce Boduognato, qui summam imperii tenebat, ad eum locum contenderunt; quorum pars ab aperto latere legiones circumvenire, pars summum castrorum locum petere coepit. Eodem tempore equites nostri levisque armaturae pedites, qui cum iis una fuerant, quos primo hostium impetu pulsos dixeram, cum se in castra reciperent, adversis hostibus occurrebant ac rursus aliam in partem fugam petebant; et calones, qui ab decumana porta ac summo iugo collis nostros victores flumen transire conspexerant, praedandi causa egressi, cum respexissent et hostes in nostris castris versari vidissent, praecipites fugae sese mandabant. Simul eorum qui cum impe
Abbreviated transcription (Latin):
collis & necessit as temporis. quam ut rei militaris
ratio atq ordo postulabat. Cum diuersis legio¬
mbus alic alia in parte hostibus resisterent. sepi¬
busq dempsissimis ut ante demonstrauimus
interiectis prospectis impediretur: neq certa
subsidia collocari. neq quid in quaq parte o¬
pus cẽt prouideri. neq ab uno omnia imꝑia
administrari poterant. Itaq in tanta rerum ini¬
quitate. fortune qͦq euentus uarii sequebantur
Legionis nonc ⁊ decime milites. ut in simstra ꝑte
aciei constiterant. pilis missis cursu. ac lacifudme
examinatos uulneribusq confectos attrebates.
Iam hñs ea pars obuenerat celerter ex loco su¬
superiore. in flumen compulerunt. & transire co¬
nantes nisecuti gladiis. magnam partem corum
imppelitam interfecerunt. Tpi transire flumen
non clubitauerunt. q in locum mniqum ꝓgres¬
si rursus resistentes hostes redintegrato prelio
ni fugam comecerunt. Ita alia in parte diuerse

Expanded text:
collis et necessitas temporis quam ut rei militaris collis et necessitas temporis quam ut rei militaris ratio atque ordo postulabat, cum diversae legiones aliae alia in parte hostibus resisterent saepibusque densissimis, ut ante demonstravimus, interiectis prospectus impediretur, neque certa subsidia conlocari neque quid in quaque parte opus esset provideri neque ab uno omnia imperia administrari poterant. Itaque in tanta rerum iniquitate fortunae quoque eventus varii sequebantur. Legionis VIIII. et X. milites, ut in sinistra parte aciei constiterant, pilis emissis cursu ac lassitudine exanimatos vulneribusque confectos Atrebates nam his ea pars obvenerat celeriter ex loco superiore in flumen compulerunt et transire conantes insecuti gladiis magnam partem eorum impeditam interfecerunt. Ipsi transire flumen non dubitaverunt et in locum iniquum progressi rursus resistentes hostes redintegrato proelio in fugam coniecerunt. Item alia in parte diversae
Abbreviated transcription (Latin):
trabant. Cesar necessariis rebus impatis. ad cohor¬
tandos milites quam in partem sors optulit. de¬
cucurrit. & ad legionem deciniam deuenit. Mi¬
lites non longiore oratione cohortatus. ꝙͣ. uti sue
pristine uirtutis memoriam retinerent. neu ꝑtu¬
barentur animo hostiumq impetum fortiter susti¬
nerent. qđ non longiuis hostes aberant. ꝗͣ quo te¬
lum adici posset. prelii cõmittendi signum dedit
atq in alteram ꝑtem item hortandi causa pro¬
fectus pugnantibus occurrit. Temporis fuit tan¬
ta exiguitas. hostiumq tam paratus ad climican¬
dum amnnus: ut non modo ad insignia ad cõ¬
modanda. sed etiam ad galeas mnduendas. scutis¬
q tegimenta detrudenda. tempus defuerit.
Quam quisq ab oꝑe in partem casu deuenit. q̃q
prina signa conspexit. ad hec constitit. ne in qͥ¬
rendis suis. pugnandi tempus cdimutteret Ins¬
tructo excrcitu magis ut loci natura delectuq

Expanded text:
trabant. Caesar, necessariis rebus imperatis, ad cohortrabant. Caesar, necessariis rebus imperatis, ad cohortandos milites, quam in partem fors obtulit, decucurrit et ad legionem decimam devenit. Milites non longiore oratione cohortatus quam uti suae pristinae virtutis memoriam retinerent neu perturbarentur animo hostiumque impetum fortiter sustinerent, quod non longius hostes aberant quam quo telum adigi posset, proelii committendi signum dedit. Atque in alteram item cohortandi causa profectus pugnantibus occurrit. Temporis tanta fuit exiguitas hostiumque tam paratus ad dimicandum animus ut non modo ad insignia accommodanda sed etiam ad galeas induendas scutisque tegimenta detrahenda tempus defuerit. Quam quisque ab opere in partem casu devenit quaeque prima signa conspexit, ad haec constitit, ne in quaerendis suis pugnandi tempus dimitteret. Instructo exercitu magis ut loci natura delectusque
Abbreviated transcription (Latin):
adem autem celentate aduerso colle ad nr̃a castͣ
atq eos qui in oꝑe occupati erant contenderunt.
Cesari ommia uno tempore erant agenda. Uexil¬
lum p̃ponendũ qđ erat in signe cũm ad arma cõ¬
curri oporteret. signum tuba dandum ab oꝑe re¬
uocandi milites qui paulo longius. aggeris petẽ¬
di causa processerant. arcescendi acies istruenda.
milites cohortandi. signum dandum. Quarum
ierimi magnam ꝑtem̃ temporis breuitas ꝙ succes¬
sus hostiuim impediebat. Hns difficultatibus:
duc res erant subsidio. Scientia atq usus militũ
qd supcrioribus preliis excrcitati quid fieri opor¬
teret non minus cõmocle. ip̃i sibi prescribere ꝙͣ ab
aliis doceri poterant.  qcd ab oꝑe singulis legio¬
mbus. snigulos legatos cesar discedere isi mum¬
tis castris uetuerat. Hii propter propniquitatem
S celcritatem hostium mhil iam cesaris impium
expectabant. sed ꝑ se que uidebantur adminis¬

Expanded text:
adem autem celeritate adverso colle ad nostra castra adem autem celeritate adverso colle ad nostra castra atque eos qui in opere occupati erant contenderunt. Caesari omnia uno tempore erant agenda: vexillum proponendum, quod erat insigne, cum ad arma concurri oporteret; signum tuba dandum; ab opere revocandi milites; qui paulo longius aggeris petendi causa processerant arcessendi; acies instruenda; milites cohortandi; signum dandum. Quarum rerum magnam partem temporis brevitas et incursus hostium impediebat. His difficultatibus duae res erant subsidio, scientia atque usus militum, quod superioribus proeliis exercitati quid fieri oporteret non minus commode ipsi sibi praescribere quam ab aliis doceri poterant, et quod ab opere singulisque legionibus singulos legatos Caesar discedere nisi munitis castris vetuerat. Hi propter propinquitatem et celeritatem hostium nihil iam Caesaris imperium expectabant, sed per se quae videbantur adminis
Abbreviated transcription (Latin):
scripte erant: totum agmen claudebant. presi¬
dioq impeclientis erant. Equites mĩ cum fũ¬
ditoribus sagittarnisq flumen transgressi cum
hostumi equitatu prelium commiserunt. Cũ
se illi identidem in siluas ad suos reciperent.
ac rursus ex silua in nr̃os impetum facerent. neq
nrĩ longius ꝗͣ quem ad finem proiecta ac loca
aperta ꝑtinebant. cedentes insequi auderent. Inte¬
rim legiones sex que primo uenerant. oꝑc diiẽ¬
so castra munit cepcrunt. Ubi prina impediniẽ¬
ta nrĩ exeicitus ab hnis qui i silus abditi late¬
bant uisa sunt qđ tempus inter eos conittendi
prelii comienerat. ita ut intra siluas aciem ordi¬
nesq constituerant atq ipĩ se se confirmauerãt
subito ommibus copiis ꝑuolauerunt. impetũ q
m m̃os equites fecerunt. Hns facile pulsis ac per
runt. ut penc uno tempore & ad siluas ꝙ in flu¬
nime. ꝙ iã in manibus nr̃is hostes uiderentur. Ca¬

Expanded text:
scriptae erant totum agmen claudebant praesiscriptae erant totum agmen claudebant praesidioque impedimentis erant. Equites nostri cum funditoribus sagittariisque flumen transgressi cum hostium equitatu proelium commiserunt. Cum se illi identidem in silvis ad suos reciperent ac rursus ex silva in nostros impetum facerent, neque nostri longius quam quem ad finem porrecta ac loca aperta pertinebant cedentes insequi auderent, interim legiones VI quae primae venerant, opere dimenso, castra munire coeperunt. Ubi prima impedimenta nostri exercitus ab iis qui in silvis abditi latebant visa sunt, quod tempus inter eos committendi proelii convenerat, ut intra silvas aciem ordinesque constituerant atque ipsi sese confirmaverant, subito omnibus copiis provolaverunt impetumque in nostros equites fecerunt. runt, ut paene uno tempore et ad silvas et in flumine et iam in manibus nostris hostes viderentur. E
Abbreviated transcription (Latin):
trari sed ire ꝑspici quidem possit.
Ins rebus cum iter agimins nr̃i impehietur nõ
onittendum consilium nerui existimauerunt
Loci natura erat hec queni locum nri castris de¬
legerant. Collis ab summo equaliter decliuis ad
flumen sabini qđ supra nominauimus uerge¬
bat. Ab eo flumine pari accliuitate collis nas¬
cebatur aduersus hinc. E contrarus passus cir¬
citer clucentos infimus apertus. Ab suꝑiore par¬
te siluestris ut non facile introrsus ꝑspici poss
Intra cas siluas hostes in occulto se se continebat
in aꝑto loco secundum flumen. pauce stationes
equitum udebantur equitum. Numinis erat
altitudo arciter trium. Cesar equitatu p̾misso
subsequebatur omnibus copns. Sed ratio ordo¬
q agimins aliter se habebat. ac belge ad ner-¬
iuos detulerant. Nam qcł hostis appropinqͣbat
consuetuchine sua. cesar sex legiones expeclitas
ducebat. Fost eas tocius exercitus impechinenta
collocarat. Inde lue legiones que proxime cõ¬

Expanded text:
trari sed ne perspici quidem posset. trari sed ne perspici quidem posset. His rebus cum iter agminis nostri impediretur, non omittendum sibi consilium Nervii existimaverunt. Loci natura erat haec, quem locum nostri castris delegerant. Collis ab summo aequaliter declivis ad flumen Sabim, quod supra nominavimus, vergebat. Ab eo flumine pari acclivitate collis nascebatur adversus huic et contrarius, passus circiter CC infimus apertus, ab superiore parte silvestris, ut non facile introrsus perspici posset. Intra eas silvas hostes in occulto sese continebant; in aperto loco secundum flumen paucae stationes equitum videbantur. Fluminis erat altitudo pedum circiter trium. Caesar equitatu praemisso subsequebatur omnibus copiis; sed ratio ordoque agminis aliter se habebat ac Belgae ad Nervios detulerant. Nam quod hostibus adpropinquabat, consuetudine sua Caesar VI legiones expeditas ducebat; post eas totius exercitus impedimenta conlocarat; inde duae legiones quae proxime con
Abbreviated transcription (Latin):
Cum ex dediticns belgis reliquisq gallis. cõplures
cesarem sccuti una iter facerent. quidam ex hiis
ut post ca ex captuus cognitum est. corum die¬
rum consuctudine itmeris mrĩ exercitus ꝓspecta
nocte ad neruios ꝑuenerunt. atq hiis demon¬
ftrauerunt inter singulas legionim impedimẽ̾¬
torum magnum mimerum intercedere. Neq
eẽ quicꝗͣ negocii. cum pria legio in castris ue¬
nsset reliqueq legiones magnum spacium ab¬
essent. hanc sub sarcmis adoriri. Qua pulsa. iin¬
pedimentisq direptis. futurum ut reliqua con¬
tra sistere non auderent. Aduirabant etiam co¬
rum consilium qui rem deferebant. qđ nerui
antiquitus equitatu mhil possent. Neq emm
acl hoc tempus ei rei stuclent. sed quicquid pos¬
sunt pedestribus ualent copns. Quo facilius fi¬
intimorum equitatum si predandi causa ad cos
tibusq interiectis effecerant. ut instar muri. hee
sepes inuminenta preberent. quo non modo in¬

Expanded text:
Cum ex dediticiis Belgis reliquisque Gallis complures Cum ex dediticiis Belgis reliquisque Gallis complures Caesarem secuti una iter facerent, quidam ex his, ut postea ex captivis cognitum est, eorum dierum consuetudine itineris nostri exercitus perspecta, nocte ad Nervios pervenerunt atque his demonstrarunt inter singulas legiones impedimentorum magnum numerum intercedere, neque esse quicquam negotii, cum prima legio in castra venisset reliquaeque legiones magnum spatium abessent, hanc sub sarcinis adoriri; qua pulsa impedimentisque direptis, futurum ut reliquae contra consistere non auderent. Adiuvabat etiam eorum consilium qui rem deferebant quod Nervii antiquitus, cum equitatu nihil possent neque enim ad hoc tempus ei rei student, sed quicquid possunt, pedestribus valent copiis, quo facilius finitimorum equitatum, si praedandi causa ad eos tibusque interiectis effecerant ut instar muri hae saepes munimentum praeberent, quo non modo non in
Abbreviated transcription (Latin):
guescere ammoscorum & remitti uirtutem existi¬
marent. Esse honnnes feros magneq uirtutis in¬
crpitare atq incusare reliquos belgas qui se po.ro.
declissent patriamq uirtutem proiecissent. Cõ¬
firmare sc se neq legatos imissuros. neq ullam
conclitionem pacis accepturos. Cum ꝑ corum fi¬
nes triduũ iter fecisset: mueniebat ex captiuis. sa¬
bim flumen ab castris suis non amplius millia
passuum .x. abesse. Trans id flumen omnes ner¬
uios consedisse. aduentumq ibi romauorum ex¬
pectare una cum attrebatis ꝙ ueromandius fimi¬
timis suis. Nam hns utrisq ꝑsuaserant. ut eãdem
belli fortunam exꝑirentur. Expectari etiam ab
hns aduatucorum copias atq ẽẽ in itmere. Mu¬
licres quiq per etatem ad pugnam mutiles uide¬
rentur in eum locum comecisse. quo ꝓpter paludes
exercitui aditus uon eẽt. Hus rebus cognitis ex¬
ploratores centurionesq premittit qui locum ydo¬
neum deligant.

Expanded text:
guescere animos eorum et remitti virtutem existiguescere animos eorum et remitti virtutem existimarent; esse homines feros magnaeque virtutis; increpitare atque incusare reliquos Belgas, qui se populo Romano dedidissent patriamque virtutem proiecissent; confirmare sese neque legatos missuros neque ullam condicionem pacis accepturos. Cum per eorum fines triduum iter fecisset, inveniebat ex captivis Sabim flumen a castris suis non amplius milibus passuum X abesse; trans id flumen omnes Nervios consedisse adventumque ibi Romanorum expectare una cum Atrebatibus et Viromanduis, finitimis suis nam his utrisque persuaserant uti eandem belli fortunam experirentur; expectari etiam ab iis Atuatucorum copias atque esse in itinere; mulieres quique per aetatem ad pugnam inutiles viderentur in eum locum coniecisse quo propter paludes exercitui aditus non esset. His rebus cognitis, exploratores centurionesque praemittit qui locum castris idom deligant.