comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
matũ ẽ. & lataẽ licentia ħdĩ legatarii optare. lic& uiuus
legatarius hoc ñ fec̃. & diligentiore tractato habito hoc
in nr̃a c̃stitutione aditũ c̃. ut siue plures legatarii exist
ꝗb optio relictaẽ. & disentiant in corpore eligendo.
siue unius legatarii plures ħdes. & int̃se circa optandũ
dissentiant. alio aliud corpꝰ eligere cupiente : nepereat
legatũ ꝙ pleriq prudentiũ c̃tͣ beni uolentiã introduce¬
bant fortuna eẽ huiꝰ optionis iudicẽ & sorte ẽẽ hoc dirimꝰ¬
dũ ut᷑ ad quẽ sors ueniat illius sententia in optione p̃cellat
Legari art̃ illis solis potest.cũ ꝗb testa m̃ti factio ẽ ¶Incertis
diuus adrianꝰ rescripsit. Incerta aut̃ ꝑsona uidebat᷑ quã
incerta opinione animo suo testator sũbiciebat. ueluti
Siꝗs ita dicat. ꝗcũq filio meo in matrimoniũ filiã suam¬
dederit. iđ collocauerit: ei ħres m̃s illũ fundũ dato sllud

Expanded text:
matum est et data est licentia et heredi legatarii optare licet vivus matum est et data est licentia et heredi legatarii optare licet vivus legatarius hoc non fecit. et diligentiore tractatu habito, et hoc in nostra constitutione additum est, ut, sive plures legatarii existant, quibus optio relicta est, et dissentiant in corpore eligendo, sive unius legatarii plures heredes, et inter se circa optandum dissentiant, alio aliud corpus eligere cupiente, ne pereat legatum quod plerique prudentium contra benevolentiam introducebant, fortunam esse huius optionis iudicem et sorte esse hoc dirimendum, ut, ad quem sors perveniat, illius sententia in optione praecellat. Legari autem illis solis potest, cum quibus testamenti factio est. Incertis divus Hadrianus rescripsit. incerta autem persona videbatur quam incerta opinione animo suo testator subiciebat, veluti si quis ita dicat: ‘ quicumque filio meo in matrimonium filiam suam collocaverit, ei heres meus illum fundum dato ’: illud
Abbreviated transcription (Latin):
idrelictũ ut petitionẽ habeat pecuniȩ. quã inrationes dñicas
inpendit. Idẽ rescr ipser̃ peculiũ uideri legatũ. cũ rationibus
pedditas: lib eẽ uissus ẽ & ex eo reliquas inferre sla aut̃ corporalẽ
res quã incorporales legari posst̃: nidõ cyde fnuio debetur
potest alicui legari ut actionessuas fres legatario p̃stor:
nisi exagtrit uiuus testator pecuniã. nã hoc casu legatũ
extinquit᷑ ¶Sed tale legatũ ual& dãpnas erie hi es domũ
illius reficere. uł ilũ ere alieno libare s dignralit̃ seruus
il aliores legot᷑ electio legatariiẽ. nisi aliud testator d aerit.
puionis legitũ id ubi testator exseruis suis uł alis rebus
optare legatariũ iusserat habebat inse c̃ditionẽ. & idõ nisi
ipse legatarius uiuus opta uerit ad hđem legatũ ñ trans mit¬
tebat  ded ex õstitutio ne nr̃a ⁊ hoc ad meliorẽ sta tũ refor¬

Expanded text:
id relictum, ut petitionem habeat pecuniae quam in rationes dominicas id relictum, ut petitionem habeat pecuniae quam in rationes dominicas impendit. iidem rescripserunt, peculium videri legatum, cum rationibus redditis liber esse iussus est et ex eo reliquas inferre. 2 Tam autem corporales res quam incorporales legari possunt. et ideo quod defuncto debetur potest alicui legari, ut actiones suas heres legatario praestet, nisi exegerit vivus testator pecuniam: nam hoc casu legatum extinguitur. sed et tale legatum valet: ‘ damnas esto heres domum illius reficere ’ vel ‘ illum aere alieno liberare ’. Si generaliter servus vel alia res legetur, electio legatarii est, nisi aliud testator dixerit. Optionis legatum, id est ubi testator ex servis suis vel aliis rebus optare legatarium iusserat, habebat in se condicionem, et ideo nisi ipse legatarius vivus optaverat, ad heredem legatum non transmittebat. sed ex constitutione nostra et hoc in meliorem statum refor
Abbreviated transcription (Latin):
etiã eas oues quȩ post testam̃tũ factũ gregi adiciunt᷑ legato
cetlere iulianꝰ ait. Est enĩ gregis unũ corpꝰ. ex distantib capitib:
sicuti ediũ unũ corpꝰ ẽ. excoherentib lapidib Edib deniq
legatis colũ nas ⁊ marmora quȩ post testam̃tũ factũ adiectas :
legato cederes Si peculiũ legatũ fuerit sine dubio ꝗc ꝗd peculio
accedit uł decedit uiuo testatore. lega tarii lucro ułdã no est.
đ si post mortẽ testatoris ante ad itã ħditatẽ seruus ad ꝗsierit.
uilianꝰ ait si qdẽ ipsi manumis isõ peculũ legatũ fuerit: om̃e ꝙ
ante adita hditatẽ adꝗsitũ ẽ: legatario cedere ꝗadies huiꝰ
legat: adita hłitate cedit Ssi extraneo peculiũ legatum
suerit ñ cede ea legato. nisi exreb peculiarib auctũ suerit¬
⁊ antoninꝰ rescripser̃ idẽ rescripser̃ peculio legato ñ uidori

Expanded text:
etiam eas oves quae post testamentum factum gregi adiciuntur legato etiam eas oves quae post testamentum factum gregi adiciuntur legato cedere, Iulianus ait: esse enim gregis unum corpus ex distantibus capitibus, sicuti aedium unulegatis, columnas et marmora quae post testamentum factum adiecta sunt legato cedere. Si peculium legatum fuerit, sine dubio quidquid peculio accedit vel decedit vivo testatore legatarii lucro vel damno est. quodsi post mortem testatoris ante aditam hereditatem servus adquisierit, Iulianus ait, si quidem ipsi manumisso peculium legatum fuerit, omne quod ante aditam hereditatem adquisitum est legatario cedere, quia dies huius legati ab adita hereditate cedit: sed si extraneo peculium legatum fuerit, non cedere ea legata, nisi ex rebus peculiaribus auctum fueritet Antoninus rescripserunt. iidem rescripserunt, peculio legato, non videri
Abbreviated transcription (Latin):
demonstratast̃. ualere legatũ Pires legata sine fac toħdis
perierit: legatario decedit fisi seruuꝰ alienꝰ legatꝰ sine facto
bdis manumis sꝰ fuerit : ñ tenet᷑ ħres. Siuo ħdis seruũ legatꝰ
fuerit: ⁊ ipse eũ manu miserit: tenerieũ iulianꝰ scripsit. nec
int̾ eẽ. siscierit an ignorauerit a se legatũ ẽẽ. sed & si alii dona
natis legauerit. etiã si ancille mortue fuerint: partꝰ legato cedt̃
sidẽ ẽ si ordi narii serui cũ uicariis legati suerint. & lic& mor¬
tui sint ordinarii tam̃ uicarii legato cedt̃ ssedsi seruus cum
peculio suerit legatꝰ: mor tuo seruo. uł manu misiõ. uł alie¬
nato cipetuli legatũ extinguit᷑ ¶dẽ ÷ si fundus instructus
ui cũ instrum̃to legatꝰ fuȩrit : nã fundo alienato ⁊instru¬
m̃ti legatũ. extinguit᷑ SSigrex legatꝰ fueritꝰ. pꝰeaq ad unã
ouẽ ꝑuenerit. qđ sũꝑ suit uindicari potest. Grege aut̃ legato.

Expanded text:
demonstrata sunt valere legatum. Si res legata sine facto heredis demonstrata sunt valere legatum. Si res legata sine facto heredis perierit, legatario decedit. et si servus alienus legatus sine facto heredis manumissus fuerit, non tenetur heres. si vero heredis servus legatus fuerit et ipse eum manumiserit, teneri eum Iulianus scripsit, nec interest, scierit an ignoraverit, a se legatum esse. sed et si alii donavnatis legaverit, etiamsi ancillae mortuae fuerint, partus legato cedunt. idem est, si ordinarii servi cum vicariis legati fuerint, ut, licet mortui sint ordinarii, tamen vicarii legato cedant. sed si servus cum peculio fuerit legatus, mortuo servo vel manumisso vel alienato, et peculii legatum extinguitur. idem est si fundus instructus vel cum instrumento legatus fuerit: nam fundo alienato et instrumenti legatum extinguitur. Si grex legatus fuerit posteaque ad unam ovem pervenerit, quod superfuerit, vindicari potest. Grege autem legato
Abbreviated transcription (Latin):
idebitor cre ditore suo ꝙ deb& legauerit: in utile ẽ legatũ :
sinichilplus ẽ. in legato: quã indebito ꝗa nichil ãplius ht̃
ꝑ legatũ ¶ Qđsi indic: iđ sub c̃ditione. debitũ ei pure legauerit.
utileẽ legatũ. ꝓpt̾ rep̃sentationẽ. Qđ siuiuo testatore dies ue¬
nerit. aut c̃ditio existerit: papinianꝰ scripsit utile ẽẽ nichuilomi
legatũ: ꝗa sẽmel c̃stitit. ꝙ & uerũ ẽ. Non enĩ placuit sententia
existimantiũ extinctũ eẽ legatũ. ꝗa in eã causa ꝑuenit ãqua
incipere ñ potest SSysiuxori maritꝰ dotẽ legauerit ii al&
legatũ. ꝗ aplenius ẽ legatũ. quã de dote actio Sed siquã non
acceperit dotẽ legauerit : diuus seuerꝰ ⁊ anto ni nꝰ rescripser
siꝗdẽ simplicit̃ legauerit: inutile eẽ legatũ. si uõ certa
pecunia uł corpꝰ certũ. aut instrum̃tũ dotis in p̃legando

Expanded text:
si debitor creditori suo quod debet, legaverit, inutile est legatum, si debitor creditori suo quod debet, legaverit, inutile est legatum, si nihil plus est in legato quam in debito, quia nihil amplius habet per legatum. quodsi in diem vel sub condicione debitum ei pure legaverit, utile est legatum propter repraesentationem. quodsi vivo testatore dies venerit aut condicio extiterit, Papinianus scripsit, utile esse nihilo minus legatum, quia semel constitit. quod et verum est: non enim placuit sententia existimantium, extinctum esse legatum, quia in eam causam pervenit, a qua incipere non potest. Sed si uxori maritus dotem legaverit, valet legatum, quia plenius est legatum quam de dote actio. sed si quam non acceperit dotem legaverit, divi Severus et Antoninus rescripserunt. si quidem simpliciter legaverit, inutile esse legatum: si vero certa pecunia vel certum corpus aut instrumentum dotis in praelegando
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ in ueritate ẽ. quã qđ inopinione s  & si legatarii ꝑutauit: ualere
c̃stat. ꝗa exitũ uoluntas defuncti potest hab̾e sSirẽ suã legauer
testator posteaq eã alienauerit: celsus existimat siñ adim̃ di
animouendidit: nichilominꝰ deberi. idq diuus se uerꝰ ⁊ anto¬
ninꝰ rescripser̃. sidẽ rescripser̃ eũ ꝗpost testam̃tũ factũ p̃dia
quȩ legata erant. pignori dedit: ademisse legatũ ñ uideri.
& idõ legatariũ cũ ħ de agere possenitp̃dia acreditore luant᷑.
Siuõ ꝗs partẽ rei legate alienauerit: pars que ñ ẽ alienata õm̃i¬
mͦ debet᷑. Pars aut̃ alienata ita debet᷑ siñ adim̃di animo alie¬
nata sit Idiꝗs debitori suo lib̾ationẽ legauerit. legatũ utilee
& neq ab ipso debitore neq abħde eiꝰ potest ħ res petere. nec
ab aliquo ꝗ ħdis loco ẽ. s a potest a lebitore c̃ ueniri. ut lib̃a
eũ sPotest aũt ꝗs uł ad tẽpꝰ iubere: neħ respetat. e contrario.

Expanded text:
in veritate est quam quod in opinione. sed et si legatarii putavit, valere constat, quia exitum voluntas defuncti potest habere. Si rem suam legaverit testator posteaque eam alienaverit, Celsus existimat, si non adimendi animo vendidit, nihilo minus deberi, idque divi Severus et Antoninus rescripserunt. iidem rescripserunt, eum qui post testamentum factum praedia quae legata erant pignori dedit ademisse legatum non videri, et ideo legatarium cum herede agere posse, ut praedia a creditore luantur. si vero quis partem rei legatae alienaverit, pars quae non est alienata omnimodo debetur, pars autem alienata ita debetur si non adimendi animo alienata sit. Si quis debitori suo liberationem legaverit, legatum utile est, et neque ab ipso debitore neque ab herede eius potest heres petere, nec ab alio qui heredis loco est: sed et potest a debitore conveniri, ut liberet eum. potest autem quis vel ad tempus iubere, ne heres petat. Ex contrario
Abbreviated transcription (Latin):
e mancipati uõ a patre adoptiuo.neq iure ciuili neq qđ ad
edictũ p̃toris attin&int᷑ libos numerant᷑. quaratione
accidit ut ediuerso. qđ ad naturalẽ parentẽ actin& quan¬
diu ꝗdẽ sint in ad optiua familia. ex trancoꝵ nũo habeant᷑.¬
emantipati fuerint ab ad optiuo patre. tc̃ incipiant in ea
causa ẽẽ inqua suturi essent: si ab ipso naturali patre eman
cipati fuissent. s⁊ hec idẽ uetustas int̾roducebat sNrã
uõ c̃stitutio nichil int̃ masculos ⁊ feminas in hooiure int̃ essẽ
ex istinans. ꝗa utraq ꝑ sona in hominũ ꝓcreatione similit̃
naturȩ officio fungitur. ⁊ legei antiqua .xii. tabulaꝵ om̃s.
similit̾ ad suc cessiones ab intestato uocabant᷑. qđ & p̃tores
pꝰea sẽcuti e̾ẽ uident᷑. Idõ simplex ac simile ius & infiliisfun
filiabꝰ & inceteris descendentiũ ꝑuirilẽ sexũ ꝑsonis. ñ solũ
natis sed etiã pꝰ humis introdua : ut om̃s siue sui siue eman¬

Expanded text:
emancipati uero a patre adoptiuo neque iure ciuili neque quod ad edictum praetoris pertinet inter liberos numerantur. Qua ratione accidit, ut ex diuerso, quod ad naturalem parentem pertinet, quamdiu quidem sint in adoptiua familia, extraneorum numero habeaemancipati fuerint ab adoptiuo patre, tunc incipiant in ea causa esse, qua futuri essent, si ab ipso naturali patre emacipati fuissent. Sed haec vetustas introducebat. nostra vero constitutio inter masculos et feminas in hoc iure nihil interesse existimans, quia utraque persona in hominum procreatione similiter naturae officio fungitur et lege antiqua duodecim tabularum omnes similiter ad successiones ab intestato vocabantur, quod et praetores postea secuti esse videntur, ideo simplex ac simile ius et in filiis et in filiabus et in ceteris descendentibus per virilem sexum personis non solum natis sed etiam postumis introduxit, ut omnes, sive sui sive eman
Abbreviated transcription (Latin):
ñ instituant᷑ ex ħdari uib&. uirilis sexus nõatĩ. feminini uero.
unt̃ ceteros. Qdsi neq ħ des instituti fuerint. neq: ita ut diximꝰ¬

Expanded text:
non instituantur, exheredari iubet, virilis sexus nominatim, feminini vero et non instituantur, exheredari iubet, virilis sexus nominatim, feminini vero et inter ceteros. quodsi neque heredes instituti fuerint neque ita, ut dixim
Abbreviated transcription (Latin):
siunt parentibꝰ suiħdes. utecce. Siꝗs filiũ i ex eo nepotẽ
neptẽ u̾e in porestate habeat. ꝗa filius gradu p̃cedit.s¬
solus uua sui ħͥdis ht̃. quãuis qq̃ nepos ⁊ neptis ex eo in
eadẽ p otestates. Sn si filius eius uiuoco moriat᷑ autqua¬
lib& ilia ratione ex eat depotestatt eiꝰ incipit nõ pos
uenatione nanciscunt᷑. Ne gͦ eomͦ rũpat᷑ eiꝰ testam̃tũ sio psũ
filiu ł hdlẽ instituere ł nõati ex ħclare deb& testator ne. non
iure faciat testam̃tũ: ita & nepotẽ neptẽ ue exfilio. necesseẽ ei
ł hdẽ instituere ł ex ħdare. neforte uiuo eo: filio mortuo suc¬
cedendo in locũ eiꝰ nepos neptis ue quasi agnatione rũ pant
testam̃tũ. idq lege iunia uelle ꝓuisũ ẽ. inqua simul ex ħdationis
modus adsimilitudinẽ pꝰ humoꝵ demonstrat᷑ Emancipatos
lib̵ os iure ciuili neq hdes institu ere. neq ex ħdare necesseẽ. ꝗa¬
ñ s̃s uiħdes. s p̃tor om̃s tã feminini sexus quã masculini si ħ đes

Expanded text:
fiunt parentibus sui heredes. ut ecce si quis filium et ex eo nepotem neptemve in potestate habeat, solus iura sui heredis habet, quamuis nepos quoque et neptis ex eo in eadem potestate sint: sed si filius meus me uiuo morietur aut qualibet ratione exeat de potestate mea, incipit nepos ne ergo eo modo rumpatur eius testamentum, sicut ipsum filium vel heredem instituere vel nominatim exheredare debet testator, ne non iure faciat testamentum, ita et nepotem neptemve ex filio necesse est ei vel heredem instituere vel exheredare, ne forte, vivo eo filio mortuo, succedendo in locum eius nepos neptisve quasi adgnatione rumpant testamentum. idque lege Iunia Velleia provisum est, in qua simul exheredationis modus ad similitudinem postumorum demonstratur. Emancipatos liberos iure civili neque heredes instituere neque exheredare necesse nt sui heredes. sed praetor omnes tam feminini sexus quam masculini, si heredes
Abbreviated transcription (Latin):
c̃tine it᷑ eque in solidũ transferunt᷑ actioness&r secũ
delib̾are deber cui restiuit᷑ hditas an expediat sibi
restitui. Eadẽ scilic& int̾ueniunt ⁊ si duab plurib ue
reb decluctis. p̃ceptis ue. restituere ħditatẽ rogatꝰ su

Expanded text:
contineatur, aeque in solidum transferuntur actiones et secum contineatur, aeque in solidum transferuntur actiones et secum deliberare debet is cui restituitur hereditas an expediat sibi restitui. eadem scilicet interveniunt et si duabus pluribusve rebus deductis praeceptisve restituere hereditatem rogat
Abbreviated transcription (Latin):
iꝗs una aliqua re decducta siue p̃cepta quȩ quartã c̃tin&.
ueluti fundo. ł aliare. rogat᷑ sit restituere ħditatẽ. simil
mͦ extͣbelliano senatꝰ c̃sulto restituio fiat. ꝑ inde acsi
quarta parte retenta rogatꝰ᷑ eaẽ reliquã ħditatẽ resti¬
tuere ¶Sed illud int̃ ẽ ꝙ altõ casu adẽ cũ deducta siue p̃¬
cepta aliqua re restituit᷑ hditas. insolidũ exxeo senatus
ẽ sulto actiones transferunt᷑ & res quereman& apud
hđem. sine ullo honere hditario apud eũ man& quasi
exlegato ei ad ꝗsitas Altero uõ casu idẽ. cũ quarta parte
retenta rogatꝰ e ħres restituere hđitatẽ  restituit:
scindunt᷑ actiones ⁊ ꝑdo drante ꝗdẽ transferantur
ad fidĩ cõmissariũ ꝓꝰquadrante. remaneant apud ħdẽ
Quinctuã lic& in unare quadeducta autp̃cepta resti¬
tuere aliꝗs hdntatẽ rogatꝰ c̃ mnaxima pars hđitatis

Expanded text:
Si quis una aliqua re deducta sive praecepta quae quartam continet, Si quis una aliqua re deducta sive praecepta quae quartam continet, veluti fundo vel alia re, rogatus sit restituere hereditatem, simili modo ex Trebelliano senatus consulto restitutio fiat, perinde ac si quarta parte retenta rogatus esset reliquam hereditatem restituere. sed illud interest, quod altero casu, id est cum deducta sive praecepta aliqua re restituitur hereditas, in solidum ex eo senatus consulto actiones transferuntur, et res quae remanet apud heredem sine ullo onere hereditario apud eum manet, quasi ex legato ei adquisita, altero vero casu, id est cum, quarta parte retenta, rogatus est heres restituere hereditatem et restituit, scindantur actiones et pro dodrante quidem transferantur ad fideicommissarium, pro quadrante remaneant apud heredem. quin etiam licet in una re, qua deducta aut praecepta restituere aliquis hereditatem rogatus est, maxima pars hereditatis
Abbreviated transcription (Latin):
senat᷑ c̃ sulto ꝓrata portione tã inhdem actionibus
sponte restituer. om̃s ħditarie actiones fidi cõmis¬
sario ⁊ aduers cũ cõpetunt sed etiã idꝙ p̃cipuũ pesa¬
siani senatꝰ c̃ sultꝰ fuerat. ut quando recusabat hysscript᷑
sibidatã hditatẽ adire: necessitas ei in poneret᷑ totã
hłitatẽ uolonti fidĩ cõmissario restituere. ⁊ om̃s ad
eũ & c̃t᷑eũ transire actiones ⁊ hoc trans posuimꝰ ad ie¬
natꝰ ẽ sultũ trabellianũ cut exhoc solo ⁊ necessitas bođi
inponat᷑ supio nolente a direꝰ. fidĩ cõmissarius de side¬
rat restitui sibi ħditatẽ ⁊ ullo nec dãpno nec comodo
⁊ pud hdem manente. IT lihilaut̃ int̾: utrũ aliꝗs enasie¬
pres institutꝰ. aut totã ħditatẽ. aut ꝓparte restituere
rogatt᷑ anex parte ħres institutꝰ aut totã ỹ rartẽ aue
partis partẽ restituere rogat᷑ nã ⁊ oc casu eadẽ obser¬
uari p̃cipimꝰ. que intotius ħditatis restitutione diximꝰ:

Expanded text:
senatus consulto pro rata portione actionibus sponte restituerit, omnes hereditariae actiones fideicommissario et adversus eum competunt; sed etiam id quod praecipuum Pegasiani senatus consulti fuerat, ut, quando recusabat heres scriptus sibi datam hereditatem adire, necessitas ei imponeretur totam hereditatem volenti fideicommissario restituere, et omnes ad eum et contra eum transirent actiones, et hoc transposuimus ad senatus consultum Trebellianum, ut ex hoc solo et necessitas heredi imponatur, si ipso nolente adire fideicommissarius desiderat restitui sibi hereditatem, nullo nec damno nec commodo apud heredem manente. Nihil autem interest, utrum aliere regatur, an ex parte heres institutus aut totam partem aut partis partem restituere rogatur: nam et hoc casu eadem observari praecepimus, quae in totius hereditatis restitutione diximus.
Abbreviated transcription (Latin):
solũ aut̃ testitoris uł ħdis res s alienares legari potest. ita ut
ħres cogat᷑ redimere eã ⁊ip̃stare. uł si ñ potest redimere exti¬
publico sui destinata st̃ legauerit: nãnullius mom̃ti legatũ ẽ.
d aut̃ diximꝰ alionã rẽ pꝰse legari. ita intellegendũ ẽ si de funci
sciebat alienã rẽ et̃. ñ si ignorabat. forsitan enĩ sisciss& alienã
ñ legass&. & ita diuus pius rescripsit. & ueriusẽ ipsũ ꝗagit
idest legatariũ ꝓbare oportert scisse alienã rẽ legare defunct
ꝓbandiincũbit illi ꝗagit Eed isi rẽ obligatã creditori.: aliꝗs lega¬
uerit: ne cesse h̃ ħres luere & hoc qq̃ casu idẽ plac& qđ inre

Expanded text:
t: ita ut heres cogatur redimere eam et praestare vel, si non potest redimere, aespublico usui destinata sunt, legaverit: nam nullius momenti legatum est. quod autem diximus, alienam rem posse legari, ita intellegendum est, si defunctus sciebat alienam rem esse, non et si ignorabat; forsitan enim si scisset alienam non legasset: et ita divus Pius rescripsit. et verius est ipsum qui agit, id est legatarium, probare oportere, scisse alienam rem legare defunctuprobandi incumbit illi qui agit. Sed et si rem obligatam creditori aliquis legaveri
Abbreviated transcription (Latin):
ost haec uideamꝰ delegatis. quȩ pars iuris extra ꝓpositã
ꝗdẽ materiã uidet᷑. Nã loꝗm de his iuris siguris ꝗb ꝑ uni¬
uersitatẽ res nob ad ꝗrunt᷑. S. ⁊ cũ om̃ino de testam̃tis deq
ħͥdib ꝗ testam̃to instituunt᷑ locuti sumꝰ ñ sine causa sequent
loco potest hec iuris materia tͣetari ¶ Legatũ itaq : donatio
quȩ dã adefuntto relicta sscd olĩ ꝗdẽ erant legatoꝵ gñra imͦͬ ꝑ¬

Expanded text:
ost haec videamus de legatis. quae pars iuris extra propositam quidem materiam videtur: nam loquimur de his iuris figuris quibus per universitatem res nobis adquiruntur. sed cum omnino de testamentis deque heredibus qui testamento instituuntur locuti sumus, non sine causa sequenti loco potest haec iuris materia tractari. Legatum itaque est donatio quaedam a defuncto relicta. Sed olim quidem erant legatorum
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ quãuus ñ sufficiunt bona desuncti creditoribꝰiteꝵ exea causa. res
eiꝰ quas sibi adqsuit ñ uencunt. SSu aut̃ ⁊ necessa riħdes s̃ ueluti.
filiuꝰ. filia. nepos. neptis qͥ ex filio. ⁊ de inceps ceteri libi ꝗmͦ in potes¬
tate morientis fuerint. Sed ut nepos neptis ue sui ħdes sint ñ sufficit
eũ eã ue in potestate aui mortis tp̃re fuis se. sed opꝰẽ ut pat̃ eiꝰ uiuo
patre sua desierit suus ħres eẽ aut morte int̾ceptꝰ. aut qua lib& alia
ratione libatꝰ potestate. t̃c̃ enĩ nepos neptis ue in locũ patris sui
succedat: S sui ꝗdẽ ħdes idõ appellant᷑ ꝗa domestici hdes s̃. i uiuo
q̃q patre quodã mͦ dñi eiistimant᷑. uñ etiã siꝗs intestatꝰ mortuus sit
pͥma causa ẽ in successione liboꝵ. Necessariiuõ idõ dicunt᷑ ꝗa om̃i mͦ

Expanded text:
et quamvis non sufficiant bona defuncti creditoribus, iterum ex ea causa res et quamvis non sufficiant bona defuncti creditoribus, iterum ex ea causa res eius, quas sibi adquisierit, non veneunt. Sui autem et necessarii heredes sunt veluti filius, filia, nepos neptisque ex filio et deinceps ceteri liberi, qui modo in potestate morientis fuerint. sed ut nepos neptisve sui heredes sint, non sufficit eum eamve in potestate avi mortis tempore fuisse, sed opus est ut pater eius vivo patre suo desierit suus heres esse, aut morte interceptus aut qualibet alia ratione liberatus potestate: tunc enim nepos neptisve in locum patris sui succedit. sed sui quidem heredes ideo appellantur quia domestici heredes sunt et vivo quoque patre quodammodo domini existimantur. unde etiam, si quis intestatus mortuus sit, prima causa est in successione liberorum. nece
Abbreviated transcription (Latin):
ustam̃to legatũ relictũ ẽ ñ amittit sigͥ quartã ꝗs deb& hab̾e
ut de in officioso testam̃to agere ñpossit. siuc iure ħditario. siue
iure legati ł sidĩ cõmissi. uł si mortis causa eidonata suerit quarta:
uł int̾ uiuos in his tantũ mͦ casibꝰ quoꝵ nr̃a c̃stitutio m̃cionẽ facit.
uł aliis modis ꝗ c̃stitutionibꝰ c̃tinent᷑ Qđ aut̃ de quarta diximꝰ
ita intelle gendũ ẽ. ut siue unꝰ fuerit siuc plures ꝗb agere de
in officioiõ testam̃to ꝑmittit᷑ una quarta eis dare possit ut p
aut ex tranei ¶eces ĩarius heres ẽ seruus. ħres institutꝰ. idõ
sic appellat᷑. ꝗa siue uelit siue nolit om̃imꝰ postmortẽ testatoris:¬
ipsiuꝰ testatoris a creditoribꝰ possideant᷑ & uł distrahant᷑ ułint̃
eos diurdant᷑s p̃hoc tam̃ in cõmodo illud ei cõmodũ p̃stat᷑. ut ea
quȩ post mortẽ patronisui sibi ad ꝗsierit. ipsi reseruentur.

Expanded text:
ttit. Igitur quartam quis debet habere, ttit. Igitur quartam quis debet habere, ut de inofficioso testamento agere non possit: sive iure hereditario sive iure legati vel fideicommissi, vel si mortis causa ei quarta donata fuerit, vel inter vivos in his tantummodo casibus, quorum nostra constitutio mentionem facit, vel aliis modis qui constitutionibus continentur. Quod autem de quarta diximus, ita intellegendum est, ut, sive unus fuerit sive plures quibus agere de inofficioso testamento permittitur, una quarta eis dari possit, ut paut extranei. Necessarius heres est servus heres institutus: ideo sic appellatipsius testatoris a creditoribus possideantur vel distrahantur vel inter eos dividantur. pro hoc tamen incommodo illud ei commodum praestatur, ut ea quae post mortem patroni sui sibi adquisierit ipsi reserventur:
Abbreviated transcription (Latin):
ita demũ de in officioso testam̃to agere posst̃. sinullo alio uire
ad bona de functi uenire posit̃. Nã ꝗalio iure ueniunt ad totã
ita accipienda s̃ sinihil eis penitꝰ a testatoribꝰ testam̃to: relictũ :¬
ꝙ nr̃a constitutio ad uerecundiã naturȩ introdux̃. Sinuõ
quantacũq pars ħditatis. uł res eis relicta fuer̃: in officiosi que¬
rela ꝗescente id qđ eis de ẽ.usq ad quartã legitimȩ partis re¬
pleat᷑. lic& ñ fuerit ad iectũ boni uiri arbitratu debereea com¬
pleris Situtor nõe pupilli cuiꝰ tutelã gerebat ex testam̃to
patris sui legatũ acceꝑit: cũ nibilerat ipsitutori relictũ apatre
suo. nihilominꝰ possit nõe suo de inofficioio patris testam̃to
agere ded ⁊si ccontrario pupilli nomine oui nihil relictum
suerit de in ossicioso egerit. & superatꝰ ẽ ĩpse rutor ꝙ sibi in eodẽ

Expanded text:
ita demum de inofficioso testamento agere possunt si nullo alio iure ita demum de inofficioso testamento agere possunt si nullo alio iure ad bona defuncti venire possunt. nam qui alio iure veniunt ad totam ita accipienda sunt si nihil eis penitus a testatoribus testamento relictum turae introduxit. sin vero quantacumque pars hereditatis vel res eis fuerit relicta, de inofficioso querela quiescente, id quod eis deest, usque ad quartam legitimae partis repletur, licet non fuerit adiectum, boni viri arbitratu debere eam repleri. Si tutor nomine pupilli, cuius tutelam gerebat, ex testamento patris sui legatum acceperit, cum nihil erat ipsi tutori relictum a patre suo, nihilo minus possit nomine suo de inofficioso patris testamento agere. Sed et si e contrario pupilli nomine, cui nihil relictum fuerit, de inofficioso egerit et superatus est, ipse quod sibi in eod
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ rei penituit ñ ꝑfeciss& Idiui ꝑtinacis oratione cautũẽ.
ne alias tabulę pͥores iure facte irrite siant nisi sequentes
iure ordinate & ꝑfec te sucrint. Nã in ꝑfectũ testam̃ tum̃
si ne dubio nullũ ẽ. Eadẽ oratione exp̾ssit ñ ad missurum
se ħ ditatẽ eiꝰ ꝗlitis causa pͥncipẽ hdem reliquertt.neq
tabulas ñ legitime factas in ꝗbꝰ ipse obeã causam hres usti¬
tutꝰ erat ꝓbaturũ. neq ex nuda uoce bdis nom̃ admissurũ
neq ex ulla scriptura cuiiuris auctoritas desit aliꝗd ad
uia plerũq parentes
sine causa lib̾os suos uł ex ħredant uł omittunt. inductũ ẽ.
fuer̃. cũ testam̃tũ ordinarent. S⁊i hoc dr̃ ñ quasi uere furi¬
osus sit s⁊ recte ꝗdẽ fec̃ testam̃tũ. ñ aut̃ ex ofsitio pietatis.
Nãsiuere furio sussit. nullũẽ testam̃tũ Ntantũ aut̃ libis ꝑmis
sĩẽ parentũ testam̃tũ in officiosũ accusare: uerũ etiã parentil

Expanded text:
id non perfecisset, divi Pertinacis oratione cautum est, ne alias tabulae priores iure factae irritae fiant, nisi sequentes iure ordinatae et perfectae fuerint. nam imperfectum testamentum sine dubio nullum est. 8 7. Eadem oratione expressit, non admissurum se hereditatem eius qui litis causa principem heredem reliquerit, neque tabulas non legitime factas in quibus ipse ob eam causam heres institutus erat probaturum, neque ex nuda voce heredis nomen admissurum, neque ex ulla scriptura cui iuris auctoritas desit aliquid auia plerumque parentes sine causa liberos suos vel exheredant vel omittunt, inductum est fuerunt, cum testamentum ordinarent. sed hoc dicitur non quasi vere furiosus sit, sed recte quidem fecit testamentum, non autem ex officio pietatis: nam si vere furiosus est, nullum est testaparentum testamentum inofficiosum accusare, verum etiam parentibus
Abbreviated transcription (Latin):
m̃to. ꝗbꝰ ut ualer& pͥus testam̃tũ exp̃ssũ ẽ. dubitari ñ oportet.
E truptũ ꝗdẽ testam̃tũ hoc m̃ esficit᷑.¶ Alio aut̃ mͦ testam̃ta iure facta.
infirmant᷑ ueluti cũ is ꝗ fecerit testam̃tũ. capite diminutus sit.
ꝙ qbꝰ modis accidit: pͥmo libro retulimꝰ. hoc aut̃ easu irrita fieri
testam̃ta dicunt᷑. cũ alioꝗn & quȩ rũpant᷑ irrita fiant. ⁊ quȩ
statĩ ab inicio ñ iure fiunt. irrita fiunt. ⁊ ea quȩ iure facta sunt
postea ꝓpt̃ capitis diminutionẽ irrita funt. pos sumꝰ nichilontinꝰ
rupta dicere. Sed qa sane cõ modius erat singulas causas singulis
appellationibꝰ distingui. ideo quedĩ ñ iure facta dicunt᷑: quedã ure

Expanded text:
mento, quibus ut valeret prius testamentum expressum est, dubitari non oportet. mento, quibus ut valeret prius testamentum expressum est, dubitari non oportet. ’ et ruptum quidem testamentum hoc modo efficitur. Alio quoque modo testamenta iure facta infirmantur, veluti cum is qui fecerit testamentum capite deminutus sit. quod quibus modis accidit, primo libro rettulimus. Hoc autem casu irrita fieri testamenta dicuntur, cum alioquin et quae rumpantur, irrita fiunt, et quae statim ab initio non iure fiunt, irrita sunt: et ea quae iure facta sunt, postea propter capitis deminutionem irrita fiunt, possumus nihilo minus rupta dicere. sed quia sane commodius erat singulas causas singulis appellationibus distingui, ideo quaedam non iure facta dicuntur, quaedam iure
Abbreviated transcription (Latin):
decesserit. aut c̃dicione sub quaħres instinutꝰ ẽ. defectꝰ sit. in his
casibꝰ pat̃ familias intestat᷑ morit᷑. Nã & pͥus testam̃tũ : ñ ual&: ruptũ
aposteriore. & posterius eq: nullas uires ht̃ : cũ exeo ne mobres
extiterit. F⁊ siꝗs pͥ ore testam̃to iure ꝑfecto: posterius eque
iure fccerit ctiã si ex certis rebꝰ in eoħđem instituerit. suꝑius
testam̃tũ sublatũ eẽ diuus seuerꝰ ⁊ antoninꝰ rescripser̃. Cuius
c̃stitutionis uerba inserimꝰ. cũ aliud qͦq p̃t̃ea in ea c̃stitutione
exp̃ssũ ẽ. Imperatores seuerꝰ ⁊ antoninꝰ cocei o cãpano. Testam̃tũ
scdo loco factũ. lic& in eo certaꝵreꝵ hres scriptꝰ sitiure ualere.
reb̾ sibi datis aut suppleta quarta ex lege falcidia ħditatẽ restituat
hist̃m pͥori testam̃to scripti suerant. ꝓpt̾ in serta uerba sedo testa¬

Expanded text:
decesserit, aut condicione, sub qua heres institutus est, defectus sit, in his decesserit, aut condicione, sub qua heres institutus est, defectus sit, in his casibus paterfamilias intestatus moritur: nam et prius testamentum non valet, ruptum a posteriore, et posterius aeque nullas vires habet, cum ex eo nemo heres extiterit. Sed si quis priore testamento iure perfecto, posterius aeque iure fecerit, etiamsi ex certis rebus in eo heredem instituerit, superius testamentum sublatum esse divi Severus et Antoninus rescripserunt. cuius constitutionis inseriexpressum est. ‘ Imperatores Severus et Antoninus Cocceio Campano. Testamentum secundo loco factum, licet in eo certarum rerum heres scriptus sit, iure valere, ut, contentus rebus sibi datis, aut suppleta quarta ex lege Falcidia, hereditatem restituat his qui in priore testamento scripti fuerant, propter inserta verba secundo testa
Abbreviated transcription (Latin):
facris PMasculgs gͥ usq ad quattuor decĩ annos: substitiui potest
Femine: usq ad xii. annos. ⁊ si hoc tẽpꝰ excesserit: substitutio
nemo potest ut si ħres extiterit ⁊ intra aliꝙ tẽpꝰ decesserit :
alius ei sit ħres. ¶⁊ hoc solũ ꝑmissũ ẽ. ut eũ ꝑfidei cõmissũ testator
suo loco trademiis.
estam̃tũ iure factũ usq adõ ual& donecrũ pat᷑. irritũ ue
siat Rũ pit᷑ aut̃ testam̃tũ : cũ in eodẽ statu manente testatore. ipsiuꝰ tes¬
Ltam̃ti iussuiciat᷑. Siꝗs enĩ post factũ testam̃tũ ad optauerit sibi
eũ ꝗ in potestate parentis fuerit: testam̃tũ eiꝰ rũ pit᷑. quasi agnatione:
sui hdis. Posteriore qͦq testam̃to ꝙ iurt ꝑfectũ ẽ: suꝑiuꝰ rũpit᷑. nec
int̾ ẽ. an extiterit aliꝗs heres exeo. an ñ extterit. hoc enĩ solum
spectat᷑: an aliquo casu existere potuerit. Idõq siꝗs aut nolucrit
heres et̃. aut uiuo testatore autpꝰ mortẽ eiꝰ antequã ħditatẽ adierit

Expanded text:
 Masculo igitur usque ad quattuordecim annos substitui potest, feminae usque ad duodecim annos: et si hoc tempus excesserit, substitutio nemo potest ut, si heres extiterit et intra aliquod tempus decesserit, alius ei sit heres: sed hoc solum permissum est, ut eum per fideicommissum testator suo loco trademus.ure factum usque eo valet donec rumpatur irritumve fiat. Rumpitur autem testamentum, cum in eodem statu manente testatore ipsius testamenti ius vitiatur. si quis enim post factum testamentum adoptaverit sibi uasi adgnatione sui heredis. Posteriore quoque testamento, quod iure perfectum est, superius rumpitur. nec interest, an extiterit aliquis heres ex eo, an non extiterit: hoc enim solum spectatur, an aliquo casu existere potuerit. ideoque si quis aut noluerit heres esse, aut vivo testatore aut post mortem eius, antequam hereditatem adiret,
Abbreviated transcription (Latin):
debant desunctoꝵ. pinguiorẽ naturã indulgentẽ : necessariũ
eẽ duximꝰ om̃ialegata sidĩ cõmissis exequare. ut nulla sit int̃
ea differentia. sed qđ de ÷ legatis. hoc repleat᷑ ex natura sidi
nat᷑a. Sed ne in pͥmis legũ cunabulis ꝑ mixte dehis exponendo
stũdiosũ ad ulescentib quandã introducamꝰ difficultatẽ: oꝑe
p̃ciũ et duximꝰ interĩ separat̃ pͥus delegatis & postea desidĩ

Expanded text:
nt defunctorum, pinguiorem naturam indulgentem, necessarium esse duximus omnia legata fideicommissis exaequare, ut nulla sit inter ea differentia, sed quod deest legatis, hoc repleatur ex natura fidenatura. sed ne in primis legum cunabulis permixte de his exponendo studiosis adulescentibus quandam introducamus difficultatem, operae pretium esse duximus, interim separa
Abbreviated transcription (Latin):
gula gñra legatoꝵ significabant᷑. d ex c̃stitutionib diuoꝵ pͥn¬
cipũ sollẽpnitas huiꝰ modi uerboꝵ penitꝰ sublatae Nr̃a aut̃
c̃stitutio quã cũ magna fecimꝰ lugubratione defunctoꝵ uolun¬
tates ualidiores eẽ cupienit̃. & ñ uerb̾ s uoluntatib eoꝵ
cuiꝰ c̃stitutionis ꝑpensũ modũ ex ipsiuꝰ tenore ꝑfectissime
accipere possibileẽ sed ñ usq ad eã c̃stitutionẽ standũ eẽ

Expanded text:
tionibus divorum principum sollemnitas huiusmodi verborum penitus sublata est. nostra autem constitutio, quam cum magna fecimus lucubratione, defunctorum voluntates validiores esse cupientes, et non verbis sed voluntatibus eorum cuius constitutionis perpensum modum ex ipsius tenore pe fectissime accip
Abbreviated transcription (Latin):
tit benesitiũ. ⁊ c̃stitutionẽ tã eꝗs simã quã nobilẽ scripsit.
cuiꝰ tenorẽ si obseruauerint hões. lic& eis & adire ħditatẽ & in
tantũ teneri inquantũ ualere bona ħditatis c̃tingit. ut ex hac
causa neq delib̾ationis auxiliũ eis fiat necessariũ. nisi omissa
obseruatione nr̃e c̃stitutionis ⁊ deliberandũ existimauerĩt.
esese ueteri grauamini aditionis supponere maluerint itẽ
ex traneus pr̃s testam̃to institutꝰ. aut ab intestato ad legitimã
Editatẽ uocatꝰ: potest & ꝓ bele gerendo uł etiã nuda uoluntate
suscipiende ħditatis ħ resfieri. Ero ħde aut̃ gerere ꝗs uidet᷑
si reb ħ ditariis tãquã ħres utat᷑. uł uenden do ħ ditarias res. aut
p̃dia colendo locando ue. ⁊ qͥ quomͦ siuo lunta tẽ suã declar&
uł re ł uerb: de adeunda ħ ditate. dũ mͦ sciat eũ incuiꝰ bonis¬

Expanded text:
 quam nobilem scripsit, cuius tenorem si observaverint homines, licet eis adire hereditatem et in tantum teneri in quantum valere bona hereditatis contingit, ut ex hac causa neque deliberationis auxilium eis fiat necessarium, nisi omissa observatione nostrae constitutionis et deliberandum existimaverint et sese veteri gravamini aditionis supponere maluerint. Item extraneus heres testamento institutus aut ab intestato ad legitimam hereditatem vocatus potest aut pro herede gerendo vel etiam nuda voluntate suscipiendae hereditatis heres fieri. pro herede autem gerere quis videtur, si rebus hereditariis tamquam heres utatur vel vendendo res hereditarias aut praedia colendo locandove et quoquo modo, si voluntatem suam declaret vel re vel verbis de adeunda hereditate, dummodo sciat, eum in
Abbreviated transcription (Latin):
pose sEa trancis uo ħdib de liberandi potestas ẽ de adeundas bedi¬
tate uł ñ adiounda s siue is cui abstimnendi porestas ẽ in miscuer
se bonis ħ ditatis. siue ex traneus cuide adeunda ħditate deliberare
lc& adierit postea relinquendȩ ħditatis facultate ñ ht̃ nisiminorsit
ita:isi temer sdãpnosam ħditatẽ susceperint p̃tor succurrit.
dedisse: cũ post aditã ħditatẽ grande es alienũ ꝙ adite ħditatis

Expanded text:
s autem heredibus deliberandi potestas est de adeunda hereditate vel non adeunda. sed sive is cui abstinendi potestas est immiscuerit se bonis hereditariis, sive extraneus, cui de adeunda hereditate deliberare licet, adierit, postea relinquendae hereditatis facultatem non habet, nisi minor siita et si temere damnosam hereditatem susceperint, praetor succurrit. dedisse, cum post aditam hereditatem grande aes alienum, quod aditae hereditatis
Abbreviated transcription (Latin):
definc tꝰ & cius romanꝰ ⁊ sue potestatis mortis apr̃ fuertꝰ
N asiidõ irritũ factũ sit testam̃tũ ꝙ cuutatẽ uł etiã libratẽ
testator ammisit: aut ꝗa in ad optionẽ sededit & mortis
tp̃r inad optiui patris potestatesit. ñ potest scriptꝰ heres
scđm tabulas: bonoꝵ possessionẽ petere. Exeo aut̃ solõ ñ
potest insirmari testam̃tũ ꝙꝓpostea testator id uoluit

Expanded text:
potestatis mortis tempore fuerit: nam si ideo irritum factum sit testamentum, quod civitatem vel etiam libertatem testator amisit, aut quia in adoptionem se dedit et mortis tempore in adoptivi patris potestate sit, non potest scriptus heres secundum tabulas bonorum possessionem petere. 7 6. Ex eo autem solo non potest infirmar
Abbreviated transcription (Latin):
periculo su sit Non solũ aut̃ hđib institutis in pubibꝰ liboris.
ita substituere parentes poss̃. ut ⁊ si hdes eis extiterint ⁊ ante
pub̾tatẽ mor tui fueruit. sit eis ħres is quẽ uoluerint ipsi. sed
etiã ex ħdatis. itaq eo casu si qͥͦ pupillo ex ħditatibꝰ legatis ue.
aut do nationibꝰ ꝓpinquoꝵ. atq amicoꝵ ad ꝗsitũ fuerit. id om̃e
ad substitutũ ꝑtineat. quȩ cũq diximꝰ desubstitutione inpu¬
intelligimꝰ. Nib̾is aut̃ suis testam̃tũ facere nemopotest: nisi ⁊ sibi
faciat. Na pupillare testam̃tũ pars ⁊ sequella e. pat᷑ ni testam̃ti.
adeo ut si patris testam̃tũ ñ ualeat: nec filii ꝗdẽ ualebit. ł singulis
aut̃ lib is: ł ei ꝗeoꝵ nouis simꝰ inpubes moriet᷑: substitui potest
singulis ꝗdẽ: si neminẽ eoꝵ intestatũ decedere uoluit. Nouessimo
siius legitimaꝵ ħđitatũ integrũ int̾ eos custo diri uoluit.

Expanded text:
periculosum sit. Non solum autem heredibus institutis impuberibus liberis periculosum sit. Non solum autem heredibus institutis impuberibus liberis ita substituere parentes possunt, ut et si heredes eis extiterint et ante pubertatem mortui fuerint, sit eis heres is quem ipsi voluerint, sed etiam exheredatis. iaut donationibus propinquorum adquisitum fuerit, id omne ad substitutum pertinet. Quaecumque diximus de substitutione inpuintellegimus. Liberis autem suis testamentum facere nemo potest, nisi et sibi faciat: nam pupillare testamentum pars et sequela est paterni testamenti, adeo ut, si patris testamentum non valeat, ne filii quidem valebit. Vel singulis autem liberis vel qui eorum novissimus impubes morietur, substitui potest. singulis quidem, si neminem eorum intestato decedere voluit: novissimo, si ius legitimarum hereditatium integrum inter eos custodiri velit.
Abbreviated transcription (Latin):
ł ꝓnepotes cuiꝰ cũq serxꝰ ł graduꝰ. liceat eis ⁊isi puberes sint ad
ecem plũ pupillaris sub stitutionis: certas ꝑsonas sub stituere.
in aut̃ rosipueru eandõ institutionẽ insir mari. ⁊ hocad
exemplũ pupillaris substitutionis. quȩ pꝰquã pupilluꝰ ad ho¬
leuerit infirmat᷑ ¶sgtt᷑ inpupillari substitutione fecłm p̃satũ
modũ ordinata. dũo quodã mͦ s̃ testam̃ta alterũ patins. alteꝵ
filii. tãquã suipse filiũ sibi łidem instituis s&s. aut certe unũ ẽ
for midolo sus sit. ut timera ne filius eiꝰ pupillus ad hucexeo ꝗ đ
palã substitiitũ accepit. post obitũ eiꝰ periculo insidiaꝵ subi¬
ceres : uulgarẽ ꝗdẽ sub stinitionẽ palã facere ⁊ in pͥmis ꝗdẽ¬
testam̃ti partib deb&. illã aut̃ substitutionẽ ꝑquã ⁊si hres ec
inferiores tabule uiuo filio ad huc inpube. aperiant᷑. Ilud palĩc

Expanded text:
pronepotes cuiuscumque sexus vel gradus, liceat eis, etsi puberes sint, ad pronepotes cuiuscumque sexus vel gradus, liceat eis, etsi puberes sint, ad exemplum pupillaris substitutionis certas personas substituere: sin autem resipuerint, eandem substitutionem infirmari, et hoc ad exemplum pupillaris substitutionis, quae, postquam pupillus adoleverit, infirmatur. Igitur in pupillari substodo sunt testamenta, alterum patris, alterum filii, tamquam si ipse filius sibi heredem instituisset: aut certe unum estutem quis ita formidolosus sit, ut timeret, ne filius eius pupillus adhuc ex eo quod palam substitutum accepit, post obitum eius periculo insidiarum subiceretur: vulgarem quidem substitutionem palam facere et in primis testamenti partibus debet, ilinferiores tabulae vivo filio et adhuc impubere aperiantur. illud palam est,
Abbreviated transcription (Latin):
Hiberis suis in puberibꝰ quos in potestate qs ht̃. ñ solũ ita ut supͣ
diximꝰ substituere possit. idẽ ut si hdes ei ñ extiterint alius
ei sitħres: s eo amplius. ait & si ħdes ei extiterint. ⁊ adhuc in¬
puberos mortui fuerint: sit eisaliꝗs ħres. ueluti. siꝗs dicat hoc
mͦ. ticius siliũ m̃s ħres mͥ esto. si filiuꝰ m̃s hres mͥñerit. siuehres
erit. ⁊ pͥuꝰ moriat᷑ quã insuã tutelã uenerit .i. pubes factꝰ sit.
tõ soius ħres esto. quo casu siꝗdẽ ñ extiterit ħres filiũ. tc̃ substi¬
tutꝰ patri sitħres. Siuõ exttrit ħres filiũ. ⁊ ante pub̾tatẽ de¬
cesserit ipsi filio sitħres substitutꝰ. Nã moribꝰ institutũ ẽ. ut cũ
eiꝰ etitis sint̾ inqua ipsi sibi testam̃tũ facore ñ poss: parentes eis
faciant Qua ratione exciati erĩ c̃stitutionẽ in nr̃o posuimꝰ
codice qua ꝓspec tũẽ. ut si ꝗ m̃te captos habeant filios ł ne potes.

Expanded text:
beribus, quos in potestate quis habet, non solum ita, ut supra diximus, substituere potest, id est ut, si heredes ei non extiterint, alius ei sit heres, sed eo amplius ut et si heredes ei extiterint et adhuc impuberes mortui fuerint, sit eis aliquis heres. veluti si quis dicat hoc modo: ‘ Titius filius meus heres mihi esto: si filius meus heres mihi non erit, sive heres erit et prius moriatur quam in suam tutelam venerit id est pubes factus siiterit heres filius, tunc substitutus patri fit heres: si vero extiterit heres filius et ante pubertatem decesserit, ipsi filio fit heres substitutus. nam moribus institutum est, ut, cum eius aetatis sunt in qua ipsi sibi testamentum facere non possunt, parentes eis faciant. Qua ratione excitati, etiam constitutionem in nostro posuimus codice, qua prospectum est, ut, si mente captos habeant filios vel nepotes vel
Abbreviated transcription (Latin):
placa. ⁊ ꝑ inde eẽ acsipure ħres institut᷑ eg̃. In possibilis c̃ditio
in inftitutionibꝰ ⁊ legatis. neo ñ sidĩ cõmissis. i libtatibꝰ ꝓ ñscripto
ut puta. si illud ⁊ illud factũ fuerit: om̃ibꝰ parendũẽ. Si separatĩ.
ueluti. si illud aut illud factũ erit: c̃dicioni cuilib& obtẽperare
sifrĩs filios peregrinatos ignorans ꝗ eẽnt ħdes instituer̃ igno¬
Ndu facere: ut puta siille ħres ñ erit ille ħres esto. ⁊ deinceps
Dinquantũ uelit testator substituere potest. ⁊ nouis simo loco
insub sidiũcuł seruũ necessariũ ħdem instituere s ĩplures in
unius locũ poss̃ substituił unꝰ in pluriũ uđ singuli in singulas
uł inuicẽ ipsi ꝗħ des institutis̃ . Et si ex disparib portionibꝰ h des
partiũ habuer eas partes uidet᷑ in substitutione dedisse :¬
quas in institutione exp̃ssit.⁊ ita diuus pius rescripsits ded
si instituto ħdi ⁊ quo ħdi suo substituto dato alius substitutꝰ

Expanded text:
itutus esset. Impossibilis condicio in institutionibus et legatis nec non in fideicommissis et libertatibus pro non scripto unctim, ut puta ‘ si illud et illud factum erit ’, omnibus parendum est: si separatim, veluti ‘ si illud aut illud factum erit ’, cui libet obtemperare veluti si fratris filios peregri natos, ignorans qui essent, heredes instituerit: ignoheredum facere, ut puta ‘ si ille heres non erit, ille heres esto ’; et deinceps, in quantum velit, testator substituere potest et novissimo loco in subsidium vel servum necessarium heredem instituere. Et plures in unius locum possunt substitui, vel unus in plurium, vel singuli singulis, vel invicem ipsi qui heredes instituti sunt. Et spartium, eas videtur partes in substitutione dedisse quas in institutione expressit: et ita divus Pius rescripsit. Sed si instituto heredi et coheredi suo substituto dato alius substitutus
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ om̃s partes ad assẽ pꝰea reuo cant᷑ quãuis sint plurium
unciaꝵ¶Heres ⁊pure ⁊ sub ẽditione institui potests Excerto
tp̃r aut sadcaitũ te pꝰ ñ potesti ueluti pꝰ ꝗnquenniũ quã moriar¬

Expanded text:
quae omnes partes ad assem postea revocantur, quamvis sint plurium quae omnes partes ad assem postea revocantur, quamvis sint plurium unciarum. Heres et pure et sub condicione institui potest. ex certo tempore aut ad certum tempus non potest, veluti
Abbreviated transcription (Latin):
cõpletꝰ sit: in partẽ dimidiã uocat᷑. ⁊ille ł illi om̃s in alterã
dimidiã: nec int̾ est pͥmꝰ anmedius an nouis simꝰ sine parce
scriptꝰ sit. Eaenĩ pars data intelligit᷑ quȩ uacat. Cudeamꝰ
si pars aliqua uaca nec tam̃ ꝗs quã sine parte hres institut᷑ st
ꝗd iuris sit: ueluti sitres ex quartis partib hdes scriptisint . &
constat uaccantẽ partẽ singulis tacite ꝓħditaria parte acce¬
dere ꝑ inde habi acsi ex t̃ciis partibꝰ hdes scriptiȩẽnt sEtedi¬
uersõ. si plures in portionibꝰ sint tacite singulis decrescere.¬
ut si uerbigr̃a quattuor ex t̃ciis partibꝰ hdes scriptis. ꝑind
habent᷑ acsi unꝰ ꝗsq ex quarta parte scriptꝰ suissoe fisi plu¬
res uncie quã xͦii. distributȩ st̃. is ꝗsine parte institutꝰ est
ꝙ dipondio de est habebit. Idẽq erit si dipondius expletꝰsit.

Expanded text:
completus sit, in partem dimidiam vocantur, et ille vel illi omnes in alteram completus sit, in partem dimidiam vocantur, et ille vel illi omnes in alteram dimidiam. nec interest, primus an medius an novissimus sine parte scriptus sit: ea enim pars data intellegitur quae vacat. Videamus, si pars aliqua vacet nec tamen quisquam sine parte heres institutus sit, quid iuris sit? veluti si tres ex quartis partibus heredes scripti sunt. et constat, vacantem partem singulis tacite pro hereditaria parte accedere et perinde haberi ac si ex tertiis partibus heredes scripti essent: et ex diverso si plus asse in portionibus siut, si verbi gratia quattuor ex tertiis partibus heredes scripti sint, perinde habeantur ac si unusquisque ex quarta parte scriptus fuisset. Et si plures unciae quam duodecim distributae sunt, is qui sine parte institutus est quod dipondio deest habebit: idemque erit si dipondius expletus sit.
Abbreviated transcription (Latin):
Semis. Seprunx. Bes : dodrans. Dextans. de iunx as. Monaut̃
utiq cx ii. uncias eẽ oport&. nãtot uncie assẽ efficiunt q̃uot
iestator uoluerit ¶ Et si unũ tantũ ꝗs ex se misse. uerbi gra ħdẽ
scripseriti totꝰ afinsemisse erit. neq enĩ idẽ exparte testatꝰ.
⁊ exparte intestatꝰ. decedere potest. nisisit miles cuiꝰ sola
uoluntas intestando spectat᷑ fiẽ c̃tͣrio. potest ꝗs inquantas¬
cũq uoluerit plurimas uncias: suã ħditatẽ diuidere. siplu¬
res instituant᷑ ita demũ partiũ distributio netessariaest.
sinolit testator eos exȩꝗs partibꝰ ħdes ẽẽ. Satis enĩ c̃stat
nullis partib: nõatis: ȩꝗs ex partib: eos ħdes eẽ. Partibꝰ aut̃ in
quoꝵ dã ꝑsonis exp̃ssis: siꝗs alius sine parte nõatꝰ erit siꝗdẽ
aliqua pars assis deerit: exea parte hres fit. Et si plures sine
parte seriptisint : om̃s in eandẽ partẽ c̃curr̃. Siuõ totus as

Expanded text:
semis, septunx, bes, dodrans, dextans, deunx, as. non autem semis, septunx, bes, dodrans, dextans, deunx, as. non autem utique duodecim uncias esse oportet. nam tot unciae assem efficiunt quot testator voluerit, et si unum tantum quis ex semisse verbi gratia heredem scripserit, totus as in semisse erit: neque enim idem ex parte testatus et ex parte intestatus decedere potest, nisi sit miles, cuius sola voluntas in testando spectatur. et e contrario potest quis in quantascumque voluerit plurimas uncias suam hereditatem dividere. Si plures instituantur, ita demum partium distributio necessaria est si nolit testator eos ex aequis partibus heredes esse: satis enim constat, nullis partibus nominatis aequis ex partibus eos heredes esse. partibus autem in quorundam personis expressis, si quis alius sine parte nominatus erit, si quidem aliqua pars assi deerit, ex ea parte heres fit, et si plures sine parte scripti sunt, omnes in eadem parte concurrent. si vero totus as