comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑunt. Legio .xiii. oppidũ clefencdere cepit ceꝑunt nõ cũ iau
repugnarentur res ex parte et murũ occuparunt denuo
legatos ad cesarẽ unctunt ut sibi legiones subsidio intromictera
hoc cũ iam ammaduerterent noĩe fugitiuũ oppidũ moẽdere
ceperunt qui superati a nr̃is sunt interfecti hominũ unł. erii.
preter quã extra murũ qui ꝑierunt. Ita cesar oppido pontus
dĩ hic eletinetur exp̃lio quos circũ muntos suꝑuis elemõstra¬
uimmus eruptionẽ fecerunt et bene multi interfecti in oppi¬
im sunt reclacti. Cesar hisꝑali cũ contendisset legata de-¬
precatum uenerunt. Ita cũ ad oppidum sese tuendunr
caminũ legatum cũ p̃sidio introuictit ip̃e castra acł op
receptumi indignaretur clam quendam philonẽ illũ qui
pompeianoꝵ partiũ fuisset defensor acerrimꝰ his tota sco¬
ama notissimis erat. hic clam presidia lusitamã proficis¬

Expanded text:
erunt. Legio XIII. oppidum defendere coepit, nonani cum iam erunt. Legio XIII. oppidum defendere coepit, nonani cum iam depugnarent,106 turres ex parte et murum occuparunt. Denuo legatos ad Caesarem mittunt, ut sibi legiones subsidio intromitteret. Hoc cum animadverterent homines fugitivi, oppidum incendere coeperunt. Qui superati a nostris sunt interfecti hominum milia XXII, praeter quam extra murum qui perierunt. Ita Caesar oppido potitur. Dum hic detinetur, ex proelio quos circummunitos superius demonstravimus, eruptionem fecerunt et bene multis interfectis in oppidum sunt redacti. § 35 Caesar Hispalim cum contendisset, legati deprecatum veneruio legatum intromittit: ipse castra ad oppidum esidium receptum indignaretur clam quendam Philonem, illum qui Pompeianarum partium fuisset defensor acerrimus — is tota Lusitania notissimus erat —: hic clam praesidia Lusitaniam proficis
Abbreviated transcription (Latin):
litteris missis pompeuis carte iam clefertur qui illaxũ partiũ
fautores eẽnt Cõueniunt in clomũ quo erat dilatus qui ar¬
p̃lio imunntione cireũdata cordubam uenit. Qui ex cede eoꝵ
efugerunt pontem occuparũt cũ eo circũuentũ
uiciare ceperunt nos ex p̃lio paucos suꝑẽẽ quo fuggeremus ita
pugnare ceperunt de ponte. Cesar flumen traiecit et castra
ex p̃lio cordubam cũ uenisset familiam et libertos cõuocauit
piram sibi extrux̃. cenam afferri quã optimã imꝑauit. Itẽ
ptimis imp insternẽclũ uestimentis pecumã et arge
tielem sibi infunclit ita nouissimo tp̃r seruũ iussit et libertum
ui fuisset eus concubimis alterũ se iugulare alterũ i
cliscorcdare ceꝑunt usq eo ut clamor in castra nr̃a ꝑuem
exꝑfugis conscripte partim oppidanoꝵ serui qui erãt a pom
peio sexto manu missi qui in cesaris acluentũ descendere ce-¬

Expanded text:
osset. Lecticariis missis Pompeius Carteiam defertur. Qui illarum partium osset. Lecticariis missis Pompeius Carteiam defertur. Qui illarum partium fautores essent conveniunt in domum quo erat delatus — qui arproelio Munda munitione circumdata Cordubam venit. Qui ex caede eo refugerunt, pontem occuparunt. Cum eo ventum esset, conviciari coeperunt: nos ex proelio paucos superesse; quo fugeremus? Ita pugnare coeperunt de ponte. Caesar flumen traiecit et castra inorum caput, ex proelio Cordubam cum venisset, familiam et libertos convocavit, pyram sibi exstruxit, cenam adferri quam optimam imperavit, item optimis insternendum vestimentis; pecuniam et argentidem sibi infundit. Ita novissimo tempore servum iussit et libertum, qui fuisset eius concubinus, alterum se iugulare, alterum pdiscordare coeperunt usque eo ut clamor in castra nostra pers duae ex perfugis conscriptae, partim oppidanorum servi, qui erant a Sex. Pompeio manu missi; qui in Caesaris adventum discedere coep
Abbreviated transcription (Latin):
ex urbe partim ex prouĩcia ad mił .i. nr̃i desiderati ael ho¬
nĩ M. partim equitũ partim peelitum saucii ads.
sarioꝵ aquile siuit ablata .xiii. et signa et faces p̃terea hos
galli tragulis iaculisq oppidiun ex hostiũ cadaueribus sũt¬
circũplexi oppugnare. Ceꝑunt ex hoc p̾lio falerius ad ulescens cor¬
duban cũ paucis equitibus fugit sex pompeio qui cordube
fuisset rem gestam refert. Cognito hoc negotio quos eqͥtes
secum habuit quod pecume secũ habuit eis listribuit et
oppidans dixit se de pace ael cesarem proficisci et sccłã ui¬
gilia ab oppido discessit.Cii. pompeus cũ equitibus paucis
quod oppidum ab est ab corduba mił. pass .d xx. Quo cũ ad
octauũ militariũ uenisset .p. caueili qui castris antea põpei
positus esset eius uerb̾ nuntiũ mictit. Cuminus belle habe¬
etur ut micterent lecticam quã i oppidũ cleferre

Expanded text:
ex urbe partim ex provincia ad milia III. Nostri desiderati ad hoex urbe partim ex provincia ad milia III. Nostri desiderati ad hominum mille partim equitum partim peditum; saucii ad D. Adversariorum aquilae sunt ablatae XIII et signa et fasces praeterea hos Galli tragulis iaculisque oppidum ex hostium cadaveribus circumplexi oppugnare coeperunt. Ex hoc proelio Valerius adulescens Cordubam cum paucis equitibus fugit; Sex. Pompeio, qui Cordubae fuisset, rem gestam refert. Cognito hoc negotio, quos equites secum habuit, quod pecuniae secum habuit eis distribuit et oppidanis dixit se de pace ad Caesarem proficisci et secunda vigilia ab oppido discessit. Cn. Pompeius cum equitibus paucis quod oppidum abest ab Corduba milia passuum CLXX. Quo cum ad octavum miliarium venisset, P. Caucilius,98 qui castris antea Pompei praepositus esset, eius verbis nuntium mittit eum minus belle habere: ut mitterent lecticam qua in oppidum deferri p
Abbreviated transcription (Latin):
uirtutem magno aduersarioꝵ timore eoꝵ oꝑa afficiebant
quod asuo loco hostes uebementer p̃mere ceꝑunt ut ad subsidi¬
i ne ablatẽ nr̃i occuparent legio acluersarioꝵ trac
ta sit ad dextrum. Que sinnil estmota equitatus cesarissi¬
instrum cormi p̃mere cepit ita ut exia uirtute p̃lium
e possent ut locis in aciem ad subsichũ uemundi ñ
reture. Ita cũ clamor esset intermixtus gemitus gladioꝵ¬
q crepitus auribus ablatus imꝑitoꝵ mentes timore p̃pedie¬
bat. hic ut ait enuius pes pede p̃mititur arims terũtur ar-¬
ma acluersariosq uehementissime pugnantes irõi agere
ceꝑunt quibus oppidum fuit subsidio ita ip̃is liberalibus
si fugatiq nõ suꝑfuissent insi in eũ locũ cõfugiss
et si quid amplus preterea labienus actius uariis quibus occisis
utriusq fumis est factum. Itemq equites Romani R. partim

Expanded text:
propter virtutem magno adversarios timore eorum opera adficiebant, propter virtutem magno adversarios timore eorum opera adficiebant, quod a suo loco hostes vehementer premere coeperunt, ut ad subsidium, ne ab latere nostri occuparent, legio adversariorum traduci coepta sit a dextro.94 Quae simul est mota, equitatus Caesaris sinistrum cornum premere coepit ita uti eximia virtute proelium facere possent,95 locus in aciem ad subsidium veniendi non daretur. Ita cum clamor esset intermixtus gemitu gladiorumque crepitus auribus oblatus, inperitorum mentes timore praepediebat. Hic, ut ait Ennius, pes pede premitur, armis teruntur arma, adversariosque vehementissime pugnantes nostri agere coeperunt; quibus oppidum fuit subsidio. Ita ipsis Liberalibus fusi fugatique non superfuissent, nisi in eum locum confugissent ex et si quid amplius, praeterea Labienus, Attius Varus, quibus occisis utrisque funus est factum, itemque equites Romani partim
Abbreviated transcription (Latin):
se impecliri quo inmus p̃lũ̃ conficere possent. ħ mora aduersari¬
os alacriores efficiebat cesaris copias timore impediri ad cõmictẽ¬
dum p̃liũ. Ita sẽ efferentes imquo loco sui potestatem efficiebãt
ut magno tamen ꝑiculo acessus eoꝵ haberetur. hic clecumani
suũ loc̃ cormi tlextrum tenebant sumstrũ tertia et quĩta itẽ¬
q et cetera auxilia equitatus p̃liũ clamore facto cõmictitur
hic et si uirtute nr̃i antecedebãt aduersarii loco suꝑiore clefẽclebãt
acerrime et uehemens ficdebat ab utroq clamor teloꝵq inissa
concursus sic ut prope nr̃i differrent uictorie. Congressus eĩ
et clamor quibus rebus maxime hostis conterretur in cõ¬
ad bellandum contulissent piloꝵ missũs fixa cumulatur et
concidit aclursarioꝵ multitudo clextrũ ut de monstrauimꝰ
cumanos cormi tenuisse qui et si erant pauci tamen

Expanded text:
se impediri quo minus proelium conficere possent. Haec mora adversarise impediri quo minus proelium conficere possent. Haec mora adversarios alacriores efficiebat: Caesaris copias timore impediri ad committendum proelium. Ita se efferentes iniquo loco sui potestatem faciebant, ut magno tamen periculo accessus eorum haberetur. Hic decumani suum locum, cornum dextrum, tenebant, sinistrum III. et V., itemque cetera auxilia et equitatus.91 Proelium clamore facto committitur. § 31 Hic etsi virtute nostri antecedebant, adversarii loco superiore se defendebant acerrime, et vehemens fiebat ab utrisque clamor telorumque missu concursus, sic ut prope nostri diffiderent victoriae. Congressus enim et clamor, quibus rebus maxime hostis conterretur, in colvirtutem ad bellandum contulissent, pilorum missu fixa cumulatur et concidit adversariorum multitudo. Dextrum ut demonstravimus decumanos cornum tenuisse; qui etsi erant pauci, tamen
Abbreviated transcription (Latin):
muntione oppidi longius non audebant proceclere in quo sͥ
prope murũ acluersaruis constituebant.Itaq nr̃i procedunt.
iterclum equitas loci acduersarios efflagitabat ut tal
discedebant utaut ab excelso loco aut oppiclo clescenderent
ĩ pede p̃ssõ propius riuũ cũ appropinquassent aduers
patrocinarii loco iniquo non deserunt. Etat acies xiii. aquilis
constituta que lateribus equitatu tegebatur cũ leui armatura
nlitibus sex p̃terea auxiliares acceclebant prope alterũ
nostra presidia lxxx. cohortibus octo mił. equitũ. Ita cũ in
extrema planicie miquũ in locũ nr̃i appropniquassent para
hostis erat suꝑior ut transeundũ suꝑuis iter ueheme
eẽt ꝑiculosum. Quod cũ a cesare eẽt ammarsum ne quid ti¬
mere culpa seciis adimtteretur eũ locũ defimre cepit. Qͦd
cũ homimũ auribus eet abiectũ moleste et acerbe accipiebãt

Expanded text:
munitione oppidi longius non audebant procedere, immo se ibi munitione oppidi longius non audebant procedere, immo se ibi prope murum adversarii constituebant. Itaque nostri procedunt. Interdum aequitas loci adversarios efflagitabat ut talidiscedebant, ut aut ab excelso loco aut ab oppido discederent. Nostri pede presso propius rivum cum appropinquassent, adversarii patrocinari loco iniquo non desinunt. § 30 Erat acies XIII aquilis constituta, quae lateribus equitatu tegebatur cum levi armatura milibus sex, praeterea auxiliares accedebant prope alterum tantum; nostra praesidia LXXX cohortibus, octo milibus equitum. Ita cum in extrema planitie iniquum in locum nostri appropinquassent, paratus hostis erat superior, ut transeundum superius iter vehementer esset periculosum. Quod cum a Caesare esset animadversum, ne quid temere culpa secus admitteretur, eum locum definire coepit. Quod cum hominum auribus esset obiectum, moleste et acerbe accipiebant
Abbreviated transcription (Latin):
hat circiter uuł. pass.u. Ut auxilia pompei duabis defen¬
derentur rebus Oppicliexcelsi et loci natura hinc dirigens ꝓ xĩa
plamcies equabatur Cuius decursum antecedebat ruus qͥ acd eoꝵ
accessum summã loci effi̾ciebat iiquitatem .łIam palustri
et uragi noso solo currens erat ad clextum id cesar quod cũ acĩẽ
cdirectam uidisset non habuit dubiũ quĩ media planicie in
equu ad dimcandum aduersarii procederent hõc erat ĩ õium
conspectu hoc accielebat ut locus illa planicit equitatũ ornaret et
cdei solisq serentatem ut miricum ut optancdũ tempus prope
ab dus immortalibus illud tributũ esset ad p̃lĩ cõmictandũ.
Nr̃i letari nomuilli etiam timere quod in eũ locũ res fortune¬
q om̃um deducerentur ut quicquiel post horã car tribuissẽt
inclubio poneretur. Itaq nr̃i ad dnmcandum proceclunt id
quod aduersarios existimabamus ẽẽ facturos. Qui tamẽ a

Expanded text:
bat circiter milia passuum V, ut auxilia Pompei duabus defenbat circiter milia passuum V, ut auxilia Pompei duabus defenderentur rebus, oppido et excelsi loci natura. Hinc derigens proxima planities aequabatur. Cuius decursum antecedebat rivus, qui ad eorum accessum summam efficiebat loci iniquitatem: nam palustri et voraginoso solo currens erat ad dextram. Itaque Caesar cum aciem derectam vidisset, non habuit dubium quin media planitie in aequum ad dimicandum adversarii procederent. Hoc erat in omnium conspectu. Huc accedebat ut locus illa planitie equitatum evocaret et diei solisque serenitate,89 ut mirificum et optandum tempus prope ab dis immortalibus illud tributum esset ad proelium committendum. Nostri laetari, non nulli etiam timere, quod in eum locum res fortunaeque omnium deducerentur ut, quidquid post horam casus tribuisset, in dubio poneretur. Itaque nostri ad dimicandum procedunt, id quod adversarios existimabamus esse facturos; qui tamen a
Abbreviated transcription (Latin):
anr̃is et fusti percussus. hinc itmere facto in campo un¬
denclem cũ ẽẽt uentum canstra constra pompeiũ cõstituit
quentiq die ite cũ facere cefar cũ copus uelle
ciatum est abspe culatoribus pompeui de tertia iugilia
in acie constitisse. hoc mĩcio allato uexillũ posuit iccir¬
co eñ copias ecluxerat quod uersaonensiũ cuutati fiussẽt
uitores Antea litteras miserat cesaren nolle in conualle
dere quod maiorẽ partem exercitus tyronũ hr̃ẽt. He lictere ue¬
hementer confirmahant mentes oppiclanoꝵ Ita hac oppimo¬
ne fretus tantos facere possẽ eristimabat et enĩ et natura
loci defenclebantur et ip̃ius oppidi munitione ubi castra
habuit constituta. ¶Iamq ut suꝑius clemonstrauimꝰ loca ex¬
cellentia tumulis cõtineri. Interim nullam planie diuidit
id quo eo Incidit tp̃r. Plamcies inter utraq castra intercede¬

Expanded text:
a nostris et fustibus percussus. Hinc itinere facto in campum Muna nostris et fustibus percussus. Hinc itinere facto in campum Mundensem cum esset ventum, castra contra Pompeium constituit. § 28 Sequenti die cum iter facere Caesar cum copiis vellet, renuntiatum est a speculatoribus Pompeium de tertia vigilia in acie stetisse. Hoc nuntio allato vexillum proposuit. Idcirco enim copias eduxerat, quod Ursaonensium civitati, qui sui fuissent fautores, antea litteras miserat Caesarem nolle in convallem descendere, quod maiorem partem exercitus tironem haberet. Hae litterae vehementer confirmabant mentis oppidanorum. Ita hac opinione fretus totum se facere posse existimabat: etenim et natura loci defendebantur et ipsius oppidi munitione, ubi castra habuit constituta. Namque ut superius demonstravimus, loca excellentia tumulis contineri intervallo planitiei dividi;85 id quod eo incidit tempore. § 29 Planities inter utraque castra intercede
Abbreviated transcription (Latin):
duos mietere profecto nr̃o cõmeatu priuati necess
climicandũ descenlent. Insequenti tp̃r cũ nr̃i in oꝑe clistẽ¬
ti eeñt equites in oliueto dum lignantur interfecti sunt
aliquot. Serin transfugerant qui nĩciauerũt acd in. nõ
mar̾ c. p̃liũ ad soriciam quod factũ est exeo tp̃r metum es¬
se magnũ et attium uarũ circiter capella castella preeẽ.¬
elem̾ clie pompuis castra mouit et ꝯͥ spalim in ol
constituit Cesarpriusquã eocdem est profectus limahora
circiter sexta nisa. Ita castris motis abucubim põpius
presidiũ quod reliquit uissit ut ex incenderent eele utu¬
usto oppido in castra maiora se reciperent. Insequẽti
tp̃r uenti ponte oppidũ eũ oppugnare cepiffet declitõe
fetã iter fecit in carrucã contra pompeiũ castra Pompeiꝰ
oppidum quod contrasua p̃siclia portas clausissẽt ĩcẽdit
miles qui frẽm suũ in castris iugulasset interceptus est

Expanded text:
ad vos mittere. Profectu nostro commeatu privati necessario ad vos mittere. Profectu nostro commeatu privati necessario ad dimicandum descendent.' § 27 Insequenti tempore cum nostri in opere distenti essent, equites in oliveto, dum lignantur, interfecti sunt aliquot. Servi transfugerunt, qui nuntiaverunt, a. d. III. Non. Mart. proelium ad Soricariam quod factum est, ex eo tempore metum esse magnum, et Attium Varum circum castella praeesse. Eo die Pompeius castra movit et contra Spalim in oliveto constituit. Caesar prius quam eodem est profectus, luna hora circiter sexta visa est. Ita castris motis Ucubim Pompeius praesidium quod reliquit iussit incendere, ut deusto oppido in castra maiora se reciperent. Insequenti tempore Ventiponem oppidum cum oppugnare coepisset, deditione facta iter fecit in Carrucam, contra Pompeium castra posuit. Pompeius oppidum, quod contra sua praesidia portas clausisset, incendit; milesque, qui fratrem suum in castris iugulasset, interceptus est
Abbreviated transcription (Latin):
sunt in sequuti umuersi clamore facto mipetũ dederãt ita
ꝑterriti cũ in fuga essent multis amissis in castrase
cipiunt. Cesar ob urtute turme cassiane donauit mił pass.¬
xiii. et p̃fecto torques aureos .u. et leui armatiure mił. ꝯc c.i. ħoc
elec. ubebibus et c. stauiuis et atrebelius equites R. hastenses
argento prope tecti equites ad cesarem transfugerũt qui
mĩciauerunt equites R. cõuirasse omĩs qui in castris põpet
essent ut transitionem facerent serui uiditio om̃s in custocliã
cõiectos equitibus occasione capta se transfugissẽ
ħ clie littere sunt depresse que mictebantur sagnẽ cii. pompeiꝰ
non auclent in campũ declucere nr̃isq ad huc freti p̃sidus
lum clucunt Nam siglas ciutates circũcetleri
sibi cõmeatus capiunt qua re et cuitates nr̃aꝵ partiũ cõserua¬
bo et bellum pͥmo quoq tp̃r conficiam cohortes ammo habco

Expanded text:
sunt insecuti, universi clamore facto impetum dederunt. Ita sunt insecuti, universi clamore facto impetum dederunt. Ita metu perterriti, cum in fuga essent multis amissis in castra se recipiunt. § 26 Caesar ob virtutem turmae Cassianae donavit milia ·X·III74 et praefecto torques aureos V et levi armaturae milia ·X·II.75 Hoc die A. Baebius et C. Flavius et A. Trebellius, equites Romani Astenses, argento prope tectis equis ad Caesarem transfugerunt; qui nuntiaverunt equites Romanos coniurasse omnis qui in castris Pompei essent ut transitionem facerent; servi indicio omnis in custodiam esse coniectos, e quibus occasione capta se transfugisse. Item hoc die litterae sunt deprensae, quas mittebat Ursaonem Cn. Pompeius: ronem non audent in campum deducere nostrisque adhuc fixi praesidiis bellum ducunt. Nam singulas civitates circumsederunt: inde sibi commeatus capiant. Quare et civitates nostrarum partium conservabo et bellum primo quoque tempore conficiam. Cohortes . . . animo habeo
Abbreviated transcription (Latin):
se separatissimos ẽẽ ad climicanclũ nr̃i exhumili ꝯualle bene
longe sunt egressi et planicie miquiori loco constiterũt. Illi tñ
sine dubio ad congrediendum mequũ locũ non sũt ausi de¬
scencdere preter unũ antistiũ turpionẽ qui fidens iuribus
ex aduersarus sibi parem ẽẽ neminẽ agitare cepit. hic ut fert᷑
italiensis ex acie nr̃a ad cõgrediendũ progressis. Qm̃ feroci¬
tas autisti oĩũ mentes conuerterat ab oꝑe expectandũ acies
sunt disposite. Nam inter bellatores pͥncipesq dubia erãt po¬
sita uictoria ut prope uide retur finem bellaneli duoꝵ dirime¬
re pugna Ita auidi cupidiq suaꝵ quisq partiũ uiroꝵ fautoꝵ¬
q uoluntas habebatur quoꝵ uirtutẽ alacri cũ ad dmucandum
in plamciẽ se contulissent scutoꝵq laudis insigma p̃fulgens
i receptum dũ ad castra recdeunt aduersarii cupidius.

Expanded text:
ses paratissimos esse ad dimicandum — nostri ex humili convalle bene ses paratissimos esse ad dimicandum — nostri ex humili convalle bene longe sunt egressi et planitie in aequiore loco constiterunt. Illi tamen procul dubio ad congrediendum in aequum locum non sunt ausi descendere praeter unum Antistium Turpionem, qui fidens viribus ex adversariis sibi parem esse neminem agitare coepit. Hic, ut fertur omanus Italicensis, ex acie nostra ad congrediendum progressus est. Quoniam ferocitas Antisti omnium mentes converterat ab opere ad spectandum, acies sunt dispositae: nam inter bellatores principesque dubia erat posita victoria, ut prope videretur finem bellandi duorum dirimere pugna.  Ita avidi cupidique suarum quisque ex partium virorum fautorumque voluntate habebatur. Quorum virtute alacri, cum ad dimicandum in planitiem se contulissent, scutorumque laudis insignia praefulgens in receptu dum ad castra redeunt, adversarii cupidius
Abbreviated transcription (Latin):
ħ res necessario cleuocabat ad diicandũ cũ descenderet neq
tamẽ equo loco sui potestatem faciebat sed ex grumo excelsum
imulum capiebant utq eo ut necessarie cogeturi
locum subire. Quo de facto cũ utroꝵ q copie tumulũ excel¬
lentem petissent prohibiti anr̃is sunt deiecti planicie que
res scclm nr̃is efficiebat p̃liũ undiqcedentibus
nsinõ parũ magna nicede uersabantur quib mons nõ
uirtus saluti fuit. Qud subsidio nisi acluesperasset apaucioribꝰ
ris omi auxilio priuati eẽnt. Nam cecilerunt ex leui
tura.ccc.xx. iiii. ex legionariis .c.xxxuiii. preter quã quor
arma et spolia sunt allata. Ita prid̾ duoꝵ centurionũ in¬
tio. hac aluersarioꝵ pena est litterata. In sequẽnti
consuetudine eũ ad eundem locũ eius presidiũ uenissẽt
pͥstino illo suo utebantur instituto Nam preter equites nullo
rus cũ locũ efflagitarent ut consucti insequi existiniare pos¬

Expanded text:
 res necessario devocabat ut ad dimicandum descenderet; neque tamen aequo loco sui potestatem faciebat, sed ex grumo . . .67 excelsum tumulum capiebant, usque eo ut necessario cogeretur iniquum locum subire. Quo de facto cum utrorumque copiae tumulum excellentem petissent, prohibiti a nostris sunt deiecti in planitiem.68 Quae res secundum nostris efficiebat proelium. Undique cedentibuss non parum magna in caede versabantur. Quibus mons, non virtus, saluti fuit. Quo subsidio subnisi,69 nisi advesperasset, a paucioribus nostris omni auxilio privati essent. Nam ceciderunt ex levi armatura CCCXXIIII, ex legionariis CXXXVIII, praeterquam quorum arma et spolia sunt ablata. Ita pridie duorum centurionum interitio hac adversariorum poena est litata. § 25 Insequenticonsuetudine cum ad eundem locum eius praesidium venisset, pristino illo suo utebantur instituto: nam praeter equites nullo riis, cum locum efflagitarent, ut consueti insequi — existimare pos
Abbreviated transcription (Latin):
huuis concidentis temporis aquari fortis insignia cũ cõplẽs
aduersarioꝵ concursum facerent equites nr̃ĩ transgressi
interiori loco aduersarios concursum ad uallũ agere ceꝑũt
ita cupidius dũ interra p̃siclia illoꝵ stuedent cedeni facere
urmis et leui armatura sunt interclusi quoꝵ nisi
uirtus fusset uiii capti eeñt Nam et mumtione p̃sidiiti
congustabantur ut eques spacio intercluso iuxse defẽde¬
re posset. Ernutroq gñe puggne complures sũt uulnerib
affecti inquis etiam loduis atquitius interquos ita cõminiusꝰ
est puggnatum ut exnr̃is preter duos centuriones sit nemo
cdesideratus. Oliã se offerentes postero die absoriciua ut¬

Expanded text:
In huius concidentis centurionis ac viri fortis insignia cum compluris In huius concidentis centurionis ac viri fortis insignia cum compluris adversariorum concursum facerent, equites nostri transgressi inferiore loco adversarios ad vallum agere coeperunt. Ita cupidius dum intra praesidia illorum student caedem facere, a turmis et levi armatura sunt interclusi. Quorum nisi summa virtus fuisset, vivi capti essent: nam et munitione praesidi ita coangustabantur ut eques spatio intercluso vix se defendere posset. Ex utroque genere pugnae complures sunt vulneribus adfecti, in quis etiam Clodius Arquitius; inter quos ita comminus est pugnatum ut ex nostris praeter duos centuriones sit nemo desideratus gloria se efferentis. § 24 Postero die ad Soricariam ut
Abbreviated transcription (Latin):
fuge mintiauerunt oppiclanor bona uendere ne ciu extra
ual̾bẽi liceret erire insi clistinctũ. Iccirco quod ex quo die op¬
pidum a tegua eẽt captũ metu conterritos complures ꝓfuge̾
ibeturiã neq si ullam spem iuctorie propositam h
ut si qui exnr̃is transfugerunt in leuẽ armaturã conici eũ¬
q nõ ampluis .xuii. accipere. Insequenti tp̃r casar castra ca¬
stris contulit et brachiũ ad fluinẽ salsun clucere cepit. hic
dum in oꝑe nr̃i distenti essent complures ex suꝑiore loco
aduersarioꝵ decurrerunt nec detmnentibus nr̃os multis
nr̃is cessere parũꝑ. Iteltaq preter consuetudinẽ cũ anrĩs
animaduersum eẽt cedere centuriones ex legione .u. flum̃
transgressi duo restituerunt acĩẽ acrit̾q exmmia uirtute
plures exagerent exsuꝑiore loco multitudine teloꝵ alter
eoꝵ concidit. Ita cũ his compar p̃liũ facere cepisset cũ undiq
se circũuemri aminũ aluertisset ingressus peclem offendit

Expanded text:
fugae nuntiaverunt oppidanorum bona venire neque extra vallum licere exire nisi discinctum, idcirco quod ex quo die oppidum Ategua esset captum metu conterritos compluris profugere Baeturiam; neque sibi ullam spem victoriae propositam habere et, si qui ex nostris transfugerent, in levem armaturam coici eumque non amplius XVII accipere. § 23 Insequenti tempore Caesar castris castra contulit et bracchium ad flumen Salsum ducere coepit. Hic dum in opere nostri distenti essent, complures ex superiore loco adversariorum decucurrerunt nec desinentibus nostris multis nius, 'nostri cessere parumper'. Itaque praeter consuetudinem cum a nostris animadversum esset cedere, centuriones ex legione V. flumen transgressi duo restituerunt aciem, acriterque eximia virtute pluris cum agerent, ex superiore loco multitudine telorum alter eorum concidit. Ita cum eius comes impar proelium facere coepisset, cum undique se circumveniri animum advertisset, regressus pedem offendit.
Abbreviated transcription (Latin):
mr̃is hibernor causa edificate erant cdiriuendas ⁊ ĩcidẽlas
preterea argentũ nestimenta ut dũ nr̃i in p̃sidia detinẽt᷑
Iili cede ficta ad p̃sidia pompei se reciꝑent. Nam quod
existnabat eos posse conatu efficere nocte tota ultra
ibat fiumĩ salsu macie quod factũ et nec opmantibus nr̃is
eẽt gestum tamen uirtute freti repulsos imultisq uulne̾¬
ribiꝰ affectos oppido represserunt p̃da armisq eoꝵ sũt
potiti iiuosq aliquos ceꝑunt qui postero clie st̾ interfẽcti
Eodemq tp̃r trinsfucga mĩciauit ex oppido iumuqua
ni cumino fuisset ugulatione oppidanaꝵ facta clamiasse
facimis se nefancdũ et scelus fecisse. I lani eos mhil me¬
riusse quare tali pena afficerentur qui eos ad aras et fo¬
cos suos recepissent eosq hospiciũ scelere cõtaminasse.Mi¬
ta preterea cdixisse qua oratione cleterritus amplius iu¬

Expanded text:
nostris hibernorum causa aedificatae erant, diruendas et incendendas, nostris hibernorum causa aedificatae erant, diruendas et incendendas, praeterea argentum, vestimenta, ut dum nostri in praeda detinentur, illi caede facta ad praesidia Pompei se reciperent: nam quod existimabat eos posse conatum efficere, nocte tota ultra ibat flumen Salsum in acie. Quod factum licet nec opinantibus nostris esset gestum, tamen virtute freti repulsos multisque vulneribus adfectos oppido represserunt, praedam armaque eorum sunt potiti vivosque aliquos ceperunt, qui postero die sunt interfecti. Eodemque tempore transfuga nuntiavit ex oppido Iunium, qui in cuniculo fuisset, iugulatione oppidanorum facta clamasse facinus se nefandum et scelus fecisse; nam eos nihil meruisse quare tali poena adficerentur qui eos ad aras et focos suos recepissent, eosque hospitium scelere contaminasse; multa praeterea dixisse: qua oratione deterritos amplius iu
Abbreviated transcription (Latin):
a uallo fecerunt. In quo prelio aduersarioꝵ ceciderunt.e.¬
xxul. Compluresq armis exuti multis uulneribus affecti ĩ
castra sunt redacti. Nr̃i ceciderunt .m. sauci .xii. pedites
et equites.u. eius diei insequenti tp̃r p̾stma consuetudme
pro nniro pugnari ceptũ est. Cñ bene magnã multitudmẽ
teloꝵ ignẽ q nr̃is defendentibus miccissent nefandũ cru¬
delissinĩq faciiis sunt ad oressi in conspectuq nr̃o
hospites qui in oppido erant ugulare et ele muro p̃cipi¬
tes mictere ceꝑunt sicuti apud barbaros quod post hõimĩ
emoriã m̃ĩquã est factum. Huiꝰ die extremo tp̃r a
peianis clam ad nros tabellaruis est missus ut ea nocte
turres aggeremq incenderent et tertia uigilia erupcõe
conspectu pompei castroꝵ fuerat aꝑuerunt᷑ copieq tote
eruptionẽ fecerunt secumq extulerunt culcatas ad fos¬
sas complendas et arpagones ad casas que stramentice a

Expanded text:
a vallo fecerint. In quo proelio adversariorum ceciderunt CXa vallo fecerint. In quo proelio adversariorum ceciderunt CXXIII, compluresque armis exuti, multi vulneribus adfecti in castra sunt redacti. Nostri ceciderunt III, saucii XII pedites et equites V. Eius diei insequenti tempore pristina consuetudine pro muro pugnari coeptum est. Cum bene magnam multitudinem telorum ignemque nostris defendentibus iniecissent, nefandum crudelissimumque facinus sunt aggressi in conspectuque nostro hospites qui in oppido erant iugulare et de muro praecipites mittere coeperunt, sicuti apud barbaros; quod post hominum memoriam numquam est factum. § 16 Huius diei extremo tempore a Pompeianis clam nostros tabellarius est missus, ut ea nocte turres aggeremque incenderent et tertia vigilia eruptionem conspectu Pompei castrorum fuerat aperuerunt copiaeque totae eruptionem fecerunt secumque extulerunt virgulta, cratis ad fossas complendas et harpagones ad casas, quae stramenticiae ab
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃istationẽ habuerant aliquot turme cũ leui trarmatu¬
ra umpetu facto loco sunt deiecti et ꝓpter paucitatem nr̃oꝵ
equitum similq cũ leui armatura mterturmas aduersa¬
riorum protriti hoc in conspectu utroꝵq castroꝵ gerebat᷑
et maiore pompeiam exultabant gliã longusq nr̃is ceclẽ¬
tibus prosequi cepissent. qui cũ aliquo loco anr̃is rẽcepti
eẽnt ut consuessent ex simili uirtute clamore facto auersati sũt
p̃liũ facere. Fere apud ex̃citus hec est equestris p̃lii consuetudo
cũ eques ad dnnatuidũ dimisso equo cũ pedite cõgreditur.
pequaquã par habetur id quod m hoc accidit p̃lio cũ p̃dites
leui armatura letiad pugnã equitibus nr̃is nec oppmãtib
uenissent id q in p̃lio amina duersum esset complures ex ẽ¬
equis descenderunt. Ita exiguo tp̃r eques peipedestre pedes¬
equestre preliũ facere cepit usq eo ut ceclem pros prorime

Expanded text:
nostri stationem habuerant, aliquot turmae cum levi armatunostri stationem habuerant, aliquot turmae cum levi armatura impetu facto loco sunt deiecti et propter paucitatem nostrorum equitum simul cum levi armatura inter turmas adversariorum protriti. Hoc in conspectu utrorumque castrorum gerebatur, et maiore Pompeiani exsultabant gloria longius quod nostris cedentibus prosequi coepissent. Qui cum aequo loco a nostris recepti essent, ut consuessent, eximia virtute clamore facto aversati sunt proelium facere. § 15 Fere apud exercitus haec est equestris proelii consuetudo: cum eques ad dimicandum dimisso equo cum pedite congreditur, nequaquam par habetur; id quod contra in hoc accidit proelio. Cum pedites levi armatura lecti ad pugnam equitibus nostris nec opinantibus venissent, idque in proelio animadversum esset, complures ex equis descenderunt. Ita exiguo tempore eques pedestre proelium facere coepit, usque eo ut caedem proxime
Abbreviated transcription (Latin):
ta. Quo facto ab oppidanis ac sisuarũ eẽnt partũ cõseruati
missos facere loricatos qui p̃sidu cansa prepositi oppido a
pompeio eẽut orabant. Quibus respondit eesarse cõditiões
dare non acciperrconsueuisse Il lic m oppidum reuertissẽt
relato responso clamore sublato oi oñe teloꝵ emisso pugnare
pro toto imiro ceꝑunt Propter quod fere magna pars hominũ
qui incastris nr̃is essent non dubitar quin eruptionẽ eo die
ceñt facturi.Ita corona ciecũdata pugnatũ est aliquã cliuu
uehementissime simulq balista missa a nr̃is turrẽ deiecit
qua aduersarioꝵ qui mea turre fuerant quinq leiecti sunt
et puer qui balistam solitus erat obseruare. Eius p̃trititempo
nr̃is probibitus fallaq illa oppimone glãtus est quod prope
mnr̃is partibus locũ temusset. Item in sequenti die eaclem
consuetudine dum longuis prosequitur quo loco eqͥtes

Expanded text:
. . . Quo facto ab oppidanis, ac si suarum partium essent, conservati . . . Quo facto ab oppidanis, ac si suarum partium essent, conservati . . . missos facere loricatos, qui praesidi causa praepositi oppido a Pompeio essent, orabant. Quibus respondit Caesar se condiciones dare, non accipere consuevisse. Qui cum in oppidum revertissent, relato responso clamore sublato omni genere telorum misso pugnare pro muro toto coeperunt; propter quod fere magna pars hominum qui in castris nostris essent non dubitarunt quia eruptionem eo die essent facturi. Ita corona circumdata pugnatum est aliquamdiu vehementissime, simulque ballista missa a nostris turrem deiecit, qua adversariorum qui in ea turre fuerant quinque deiecti sunt et puer, qui ballistam solitus erat observare. § 14 Eius diei pranostris prohibitus falsaque illa opinione gloriatus est quod prope in nostris partibus locum tenuisset. Item insequenti die eadem consuetudine dum longius prosequitur, quo loco equites
Abbreviated transcription (Latin):
sa anr̃is et s oppiclam suꝑiore loco defenelebant᷑. l. cũ erup¬
tionẽ facere cepissent tamen uirtute militũ nr̃oꝵ qui et¬
si inferiori loco p̃mebantur tamen repulsi aduersarii bene
multis uulneribus acceptis in oppidũ se cõtulerunt. Poste¬
t quũ nr̃i equites pauei instatione fuissent apluri
perti clestatione sunt deiecti et occisi tres. Eo clie aulus
ualgnis senatoris filius cuis sciꝑ mcastris pompei fusset
ñibus suis rebus relictis equũ conscendit et fugi
culator de legione scclã pomperana captus amilitibus et
interfectus. Iclemq temporis glans missa est inscripta.
Quo die ad oppicluni capiendum accederent se scutũ ẽẽ
positut᷑m. Qua spe non milli dũ sine ꝑiculo murũ ascẽ¬
dere et oppicdo se potiri posse sperant. Postero cdiead mur̃
opus facere ceperitut et bene magna prioris muri parte deiec

Expanded text:
sa a nostris, etsi oppidani superiore loco defendebantur. Hi cum erupsa a nostris, etsi oppidani superiore loco defendebantur. Hi cum eruptionem facere coepissent, tamen virtute militum nostrorum, etsi inferiore loco premebantur, repulsi adversarii bene multis vulneribus adfecti in oppidum se contulerunt.31 § 13 Posteum ducere;32 et cum nostri equites pauci in statione fuissent a pluribus reperti, de statione sunt deiecti et occisi tres. Eo die A. Valgius senatoris filius, cuius frater in castris Pompei fuisset, omnibus suis rebus relictis equum conscendit et fugit. Speculator de legione II. Pompeiana captus a militibus et interfectus est; idemque temporis glans missa est inscripta: quo die ad oppidum capiundum accederent, se scutum esse positurum. Qua spe non nulli, dum sine periculo murum ascendere et oppido potiri posse se sperant, postero die ad murum opus facere coeperunt, et bene magna prioris muri parte deiecta.33
Abbreviated transcription (Latin):
eos qui cõmeatus ad castra pompei ex oppido portabant Er
nis captia. cũ uimẽtis ael ur̃a adducti sunt castra.
q martius.tr. militum qui fuisset pompei ael nos trans¬
fugit et noctis tertia uigilia in oppido acerrime pugna¬
eques romanus ex castris aduersarioꝵ ad nos transfugᵗ.
stero die exlegione uenacula nlites sunt capti
ti sunt amilitib qui antea cũ baio et pedio fuerant etͣ
rebonio transfugerant Eis ad aignoscendũ milla fa
est clata et amilitis nris interfecti sunt. Ielem tpr̃is capti
tabellarii quia corduba ad pompeiũ missi erant ꝑperãq
el ur̃a castra ꝑuenerunt p̃cisis manibus missi sun
pari consuetudine iugilia scdã ex opꝑido ignẽ multũ teloꝵ¬
q multitudinẽ iactauedo bene magnũ tempus cõsumserũt
compluresq uulneribus affecerunt. Pret̾ito noctis tꝑ̃r
cruptionem ael legionẽ sextam fecerũt cũ mopere nr̃i
clistenti essent acriterq pugnare ceperũt. Quoꝵ ius rep̃s¬

Expanded text:
eos qui commeatus ad castra Pompei ex oppido portabant. Ex his capti L cum iumentis ad nostra adducti sunt castra.Q. Marcius, tribunus militum qui fuit Pompei, ad nos transfugit; et noctis tertia vigilia in oppido acerrime pugnaeques Romanus, ex castris adversariorum ad nos transfugit. § 12 Postero die ex legione vernacula milites sunt capti ti sunt a militibus qui antea cum Fabio et Pedio fuerant . . . et a Trebonio transfugerant. Eis ad ignoscendum nulla facultas est data et a militibus nostris interfecti sunt. Idem temporis capti tabellarii, qui a Corduba ad Pompeium missi erant perperamque ad nostra castra pervenerant, praecisis manibus missi sunt facti. Pari consuetudine vigilia secunda ex oppido ignem multum telorumque multitudinem iactando bene magnum tempus consumpserunt complurisque vulneribus adfecerunt. Praeterito noctis tempore eruptionem ad legionem VI. fecerunt, cum in opere nostri distenti essent, acriterque pugnare coeperunt; quorum vis repres
Abbreviated transcription (Latin):
mĩ affrica frumentum aduersarios in pauca oppido
bene mmunita comportasse Omnẽ q regionẽ affrice ex inanisse̾
frumẽto oppida p̃terea pauca q ip̃i siũ p̃sĩdiis tueri poterant
reliqua dilui ac deleri et eoꝵ in colas intra sua p̾sidia coegisse
cõmigrare agros desertos ac uastatos eẽ. Hac necessitate cesar
coactus priuatos ambiendo et blancle appellando aliquãtum
num frumenti in sua presidia congesserant et eo parce ute¬
batur oꝑa int̾m ip̃e quodie circũire et alteras cohortes i
deportari naues int̾mi cesaris onerarie errabunde male
uagabantur inc̾te locoꝵ atq castroꝵ suoꝵ quas singulas scaphe
aduersarior complures adorte incedebant atq expugnabosiut
Hac re nunciata cesari classes circũ insulas portusꝙ disposuit
quo tutius cõmeatus supportari posset .M. cato interii qui utice
preerat . en. pompeiũ filiũ multis uerbis assidueq obiurgare nõ

Expanded text:
omni Africa frumentum adversarios in pauca oppida et omni Africa frumentum adversarios in pauca oppida et bene munita comportasse omnemque regionem Africae exinanisse frumento, oppida praeter ea pauca quae ipsi suis praesidiis tueri poterant reliqua dirui ac deseri, et eorum incolas intra sua praesidia coegisse commigrare, agros desertos ac vastatos esse. § 21 Hac necessitate Caesar coactus privatos ambiendo et blande appellando aliquantum numerum frumenti in sua praesidia congesserat et eo parce utebatur. Opera interim ipse cotidie circuire et alteras cohortis indeportari. Naves interim Caesaris onerariae errabundae male vagabantur incertae locorum atque castrorum suorum; quas singulas scaphae adversariorum complures adortae incendebant atque expugnabant. Hac re nuntiata Caesar classis circum insulas portusque disposuit, quo tutius commeatus supportari posset. § 22 M. Cato interim, qui Uticae praeerat, Cn. Pompeium filium multis verbis assidueque obiurgare non
Abbreviated transcription (Latin):
posset eadem rõne qua aduersarii leuis armatura interiecta
inter equites suos interponeretur sagittariiq ex om̃ib naui¬
bus ityreis syris et cuiꝰ q generis ductis in castra compluri¬
bus frequentabat suas copias audiebat enĩ scipionẽ post diẽ
tertiũ eius diei quo prelioiũ factum erat appropinquare co¬
pias suas cũ labieno et petreio cõuĩgere ciu& copie legionũ
uni. et equitatũ .in. mił. eẽ minciabantur officinas ferrarias
instruere sagutas tela q uti fierent complura curare glãdes
ndere sudes comꝑare litteras insiciliam nuntiosq i
ut sibi crates materiamq congeri ad arietes ciuus in opia in
affrica eẽt p̃terea ferrũ plumbũ mitteretur et animũ aduerte
frumento sẽ maffrica isi in portaticio uti nõ posse pͥ
anno enĩ propter acduersariorũ dilectus quod stipendiarii
aratores milites eeñt facti messem non esse factam. Preterea

Expanded text:
posset, eadem ratione qua adversarii levis armatura interiecta posset, eadem ratione qua adversarii levis armatura interiecta inter equites suos interponeretur, sagittariisque ex omnibus navibus Ityreis, Syris et cuiusque generis ductis in castra compluribus frequentabat suas copias — audiebat enim Scipionem post diem tertium eius diei quo proelium factum erat appropinquare, copias suas cum Labieno et Petreio coniungere; cuius copiae legionum VIII et equitum III milium esse nuntiabantur — officinas ferrarias instruere, sagittas telaque ut fierent complura curare, glandis fundere, sudis comparare, litteras in Siciliam nuntiosque mittere, ut sibi cratis materiemque congererent ad arietes, cuius inopia in Africa esset, praeterea ferrum, plumbum mitteretur. Etiam animum advertebat frumento se in Africa nisi importaticio uti non posse: priore anno enim propter adversariorum dilectus, quod stipendiarii aratores milites essent facti, messem non esse factam; praeterea ex
Abbreviated transcription (Latin):
amplius xni. milia hac spe atq ea aucdatia inflãmatus la¬
biemis cũ equib galł germanisq. Nd̃c. minudaꝵ sme
ic frems .uiii.militib Preterea petreiano auxilio adhibi
tibus. doi .c. peditum ac leuis armature quat̾ tanto sagitarus
ac funditoribus hip̾potoxotisq compluribus his copus prid̾ niõ.
Post cliem tertiũ quã affricã contigit in campis plai
purissimisq ab hora diei quinta usq ad solem solis occasũ est
clecertatum in eo p̃lio petreuis grauiter ictus ex acie recessit.
sar int̾imi castra mumre diligentius presidia firmare.
maioribus uallũq ab oppido ruspna usq ad mare ducere et
a castris alterum eodem quo tutius ultro eitroq cõmeatue
auxilia sme ꝑiculo sibi succurrere possent tela tormentaq
ex nauibus in castra comportare remigũ partem ex classe̾ gallo¬
rum rbodior epibatarum q armare in castra euocare utisi

Expanded text:
amplius XII milibus. Hac spe atque ea audacia inflammatus Laamplius XII milibus. Hac spe atque ea audacia inflammatus Labienus cum equitibus Gallis Germanisque MDC, Numidarum sine frenis VIII milibus, praeterea Petreiano auxilio adhibito equitibus MDC, peditum ac levis armaturae quater tanto, sagittariis ac funditoribus hippotoxotisque compluribus: his copiis pridie Non. Ian., post diem VI. quam Africam Caesar attigit, in campis planissimis purissimisque ab hora diei quinta usque ad solis occasum est decertatum. In eo proelio Petreius graviter ictus ex acie recessit. § 20 Caesar interim castra munire diligentius, praesidia firmare copiis maioribus vallumque ab oppido Ruspina usque ad mare ducere et a castris alterum eodem, quo tutius ultro citroque commeare auxiliaque sine periculo sibi succurrere possent, tela tormentaque ex navibus in castra comportare, remigum partem ex classe, Gallorum, Rhodiorum epibatarumque armare et in castra evocare uti, si
Abbreviated transcription (Latin):
gñe p̃li trrones legionarii pauciq ꝑturbati curionis exẽplo
ab equitatu circũuentu oppͥmerentur et ita uibam dixisse
pro cõtentione tantã se se multitudinẽ auxilioꝵ aduersarus ce¬
saris sum ministraturũ ut etiã cedendo in ip̃a uictoria defa¬
tigati uincerentur atq asuis superarentur quippe quis m il¬
lor sibi confideret pͥmũ quol audierat rome legiones uetera¬
nas dissentire neq in affricam uelle transire. denide qͦd¬
les sibi iam effecisset maxima aut auxilia haberet minudaꝵ
equitũ leiusq armature. Preterea ex fuga prelioq pompcia¬
no labiemis quos secũ abrundisio transportauerat equites
anos gallosq ibiq postea ex hibridis libertins seri¬
q conscripserat armauerat uti frenato condidicerat pre¬
terea regia auxilia elephantis .cxx. equitatusq mimerine¬
bilis. Demide legiones conscripte excuiꝰq mocli gi

Expanded text:
genere proeli tirones legionarii paucique perturbati Curionis exemplo genere proeli tirones legionarii paucique perturbati Curionis exemplo ab equitatu circumventi opprimerentur, et ita Labienum dixisse pro contione, tantam se multitudinem auxiliorum adversariis Caesaris sumministraturum ut etiam caedendo in ipsa victoria defatigati vincerentur atque a suis superarentur, quippe qui sine illorum ope sibi confideret,7 primum quod audierat Romae legiones veteranas dissentire neque in Africam velle transire; deinde qulis sibi iam effecisset, maxima autem auxilia haberet Numidarum equitum levisque armaturae, praeterea ex fuga proelioque Pompeiano Labienus quos secum a Buthroto transportaverat equites Germanos Gallosque ibique postea ex hibridis, libertinis servisque conscripserat, armaverat equoque uti frenato condocuerat, praeterea regia auxilia, elephantis CXX equitatuque innumerabili,9 deinde legiones conscriptas ex cuiusquemodi generis
Abbreviated transcription (Latin):
eodem modo pugnaretur nec comut ad mamiis rediretur
cesarisq equites uimẽta ex nausia recenti siti languore pau¬
citate uulneribus de fatigata ad isequendũ hoste̾m ꝑseuerã¬
dũ qr cursum tardiora haberent dieiq pars exigua iam re¬
atq eor essent potiti. Itaq signo dato cũ iam hostes lãguide
tela neglegenterq micterent subito mumctit cohortes turma¬
q suor atq puncto tp̃is hostibus nullo negocio campo pulsis
post collemq deiectis nacti locũ atq ibi paulisper cõmorati¬
ta uti erant instructi leniter se ad suas recipiunt im
Itemq acluersarii male recepti tũ clemũ se ad sua p̃sidia con¬
tulerunt Intermmi ea re gesta et p̃lio direpto exaduersariis ꝑ¬
fsuge plures et oĩ gn̾e hominũ et p̃terea interçepti h
complures equites peditesq ex quib cognitũ  consiliũ hosti¬
um eos hac mente et conatu uenisse ut nouo atq musitato

Expanded text:
eodem modo pugnaretur nec comminus ad manus rediretur eodem modo pugnaretur nec comminus ad manus rediretur Caesarisque equites iumenta ex nausea recenti, siti, languore, paucitate, vulneribus defatigata ad insequendum hostem perseverandumque cursum tardiora haberent dieique pars exigua iam reatque eorum essent potiti. Itaque signo dato cum iam hostes languide tela neglegenterque mitterent, subito immittit cohortis turmasque suorum; atque puncto temporis hostibus nullo negotio campo pulsis post collemque deiectis nacti locum atque ibi paulisper commorati, ita uti erant instructi leniter se ad suas recipiunt munitiones. Itemque adversarii male accepti tum demum se ad sua praesidia contulerunt. § 19 Interim ea re gesta et proelio dirempto ex adversariis perfugere plures ex omni genere hominum, et praeterea intercepti hostium complures equites peditesque. Ex quibus cognitum est consilium hostium, eos hac mente et conatu venisse ut novo atque inusitato
Abbreviated transcription (Latin):
cohortibus ut una post alteram aute siggna tenderet Ita coronã
hostium dextro simtroq cornu mecdiam diuidit et unã ꝑtem
ab altera exclusam equites intrinsecus adortus cũ peditatu telis
coniectis in fugam uertit Neq longius progressus ueritus
nsidias se ad suos recepit idem altera pars equitũ pec
cesaris fecit his rebus gestis ac procul hostibus repulsis cõ¬
uulneratisq ad sua p̾sicdia sese sicut erat instructus recipere
epit. Interim M. petreuis et cti.piso cũ equitibus mu
m.c. electis pecditatuq eusdẽ generis satis gͥandi ex itmere
recta subsidio sus occurrt̃ atq hostes sius ext̾rore firmatis
rursusq renouatis aminis legionauios comiersisq equitibus re¬
cipientes nouissimos adoriri et impedire ceperunt Quo minꝰ
m castra se reciꝑent. Hac re aminaduersa cesar iubet signa
conuerti et medio campo redintegrari preliũ cũ ab hostibuᷤ

Expanded text:
cohortibus, ut una post, altera ante signa tenderet, ita coronam cohortibus, ut una post, altera ante signa tenderet, ita coronam hostium dextro sinistroque cornu mediam dividit et unam partem lusam equitibus intrinsecus adortus cum peditatu telis coniectis in fugam vertit neque longius progressus veritus insidias se ad suos recipit; idem altera pars equitum peditumque Caesaris fecit. His rebus gestis ac procul hostibus repulsis convulneratisque ad sua praesidia sese, sicut erat instructus, recipere coepit. § 18 Interim M. Petreius et Cn. Piso cum equitibus Numidis MDC6 electis peditatuque eiusdem generis satis grandi ex itinere recta subsidio suis occurrunt. Atque hostes suis ex terrore firmatis rursusque renovatis animis legionarios conversis equitibus recipientes novissimos adoriri et impedire coeperunt quo minus se in castra reciperent. Hac re animadversa Caesar iubet signa converti et medio campo redintegrari proelium. Cum ab hostibus