comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
rabile et indiguã dicã delicatis
aũs ipã bñficia hraiuis erat et unũ
omiã posse multis utile s mole¬
stũ oĩb huic ĩ uidie incremẽta
qͥd face̾t imꝑatori ĩpio qui pati
clementẽ principẽ et mũficu ne¬
quiuerũt unde ercle amorez dr̃m
merebat᷑. Inde oĩm ferme odia et
pancorũ insidias et ad ultimũ ca
eo ꝯd extremus hũanoꝵ actuũ sit
mori Ante tamẽ de quibusdam
que ad corporis hĩtum formãq et
Ingeniũ eloquẽtiã et mores do¬
mesticã uiri uitã actine̾t actiu¬
gendũ puto s̾m qd a preclaris
unẽ studio collig̾e dabitur non
quidem onna nec oportet sz que
ues utilia cogntu uel de lectabilia
uidebuntur. ¶ Gorpore quidez altꝰ
fuit candidus teres maximarũ
uiriu ꝑicia rei militarĩs exiia
incredibili paciencia laborũ uultu
modice sõpleno ocłis intris atq
uiuatib ualitudine usii sub. ex̃¬
nũꝙͣ luiqui solitus et per quietez

Expanded text:
rabilem et indignam dicam delicatis rabilem et indignam dicam delicatis animis: ipsa beneficentia gravis erat, et unum omnia posse multis utile, sed molestum omnibus. Hinc invidie incrementa. Quid facerent raptori impio, qui pati clementem principem et munificum nequiverunt? Unde hercle amorem omnium merebatur, inde omnium ferme odia et paucorum insidias et ad ultimum causeo, quod extremus humanorurm actuum sit mori. Ante tamen de quibusdam, que ad corporis habitum formamque et ingenium et eloquentiam et mores domesticamque viri vitam attinent, attingendum puto, secundum quod a preclaris t in unum studio colligere dabitur; non quidem omnia, nec oportet, sed que vel utilia cognitu vel delectabilia videbuntur. Corpore quidem altus fuit, candidus, teres, maximarum virium; peritia rei militaris eximia, incredibili patientia laborum; vultu modice subpleno, oculis nigris atque vivacibus, valetudine usque sub exnumquam linqui solitus, et per quietem
Abbreviated transcription (Latin):
i uidentes certabat eñ honõib one¬
rare Posite in templis miagi¬
nes suggestus in cieria fastigiũ
in domo mẽsis in celo ip̃e pater
prĩe ꝑpetuꝰ dictator Ita eñ hec
omia stripta sunt ip̃e sua om¬
nẽ clemẽtiã in uictos om̃e suã
potẽtiã in ciues effundere nichil
de tanto imperio suũ erat p̾ter
hloriã Imperii nudum nomẽ
peciuas omĩ etate contẽps erãt
uoluptates ut sperneret iam si¬
bi etas deuera prestabat, nega¬
re non possũ qͥn in re pu iue
ius paulo ĩpetuosior et p̾ncipa¬
tus semper appetencior fuerit
ꝙͣ suc est ne si hoc negre ip̃e
meis scriptis argnar et his auc¬
torib unde illa decerpsum Si
quis uirtutes alias uiri huiꝰ em¬
met qui illam unicã habunde
laudauerit qua ꝯm̃s uicit p̾nci¬
pes clemẽcia Sed quid agat
quo ue se uertant homines ubiqz
die uesur buficut obstiterar tociꝰ
illud apparuit rem ui̾ssimã s mi¬

Expanded text:
invidentes certabant eum honoribus oneinvidentes certabant eum honoribus onerare. Posite templis imagines, suggestus in curia, fastigium in domo, mensis in celo, ipse pater patrie perpetuusque dictator. Ita enim hec omnia scripta sunt. Ipse suam omnem clementiam in victos, omnem suam potentiam in cives effundere. Nichil de tanto imperio suum erat preter gloriam et imperii nudum nomen. Pecunias omni etate contempserat: voluptates ut sperneret, iam sibi etas devexa prestabat. Negare non possum, quin in republica iuvenis paulo imperiosior, et principatus semper appetentior fuerit, quam sat est, ne, si hoc negarem, ipse meis scriptis arguar et his auctoribus, unde illa decerpserim. Sed quis virtutes alias viri huius enumeret? Quis illam unicam abunde laudaverit, qua omnes vicit principes, clementiam? Sed quid agant, quove se vertant homines? Ubiquidie, Cesar beneficiis obstiterat: tutius illud apparuit. Rem verissimam, sed mi
Abbreviated transcription (Latin):
et affrica Quĩtus de hispana
Ego uero adderẽ his sextum de
Massilia insi quia forsitã Is
triũphus sub gallico continetur
Nam de massilia illũ trĩphasse
non est dubiũ cuꝙͣ qui acerxi¬
mã illaz citeronis de cesare loquẽ¬
tis querimoniã in libris officio¬
iũ legerit uexatis inq̃t ac ꝑdi¬
tis extis nacionib ad ex ͫ ams¬
si imperii portari in tanͣt ho
massiliã uidimꝰ et ex ea urbe
triũxhari sine qua nũiyͣ ur̃a Im¬
ꝑatores ex trͣ salpinis bellis tri¬
ũpharũt de thesalia et capsõ
et mũda uictorie ingẽtes s trũ¬
phus nullus ueteri enĩ more
Romano nũꝙͣ triũthus ciuli
sanguine querebat᷑. hic igitur
triũphorũ et bellorũ et fundendi
sangiis fus fuit Ita tandem
longis bellis pax alta successat
Ea quodẽ maghuitudo ca¬
et claritas uictori iloriã ext̾is gẽ¬
tibz stuporez suis cuibz lmorez oduiz
ꝙ peꝑit Neminẽ certe clemẽtius
neminẽ liberalus uictoria usũ

Expanded text:
et Africa, quintus de Hispania. et Africa, quintus de Hispania. Ego vero adderem his sextum de Massilia, nisi quia forsitan is triumphus sub Gallico continetur. Nam de Massilia illum triumphasse non est dubium cuiquam, qui acerrimam illam Ciceronis de Cesare loquentis querimoniam in libris Officiorum legerit: Vexatis, inquit, ac perditis externis nationibus, ad exemplum amissi imperii portari in triumpho Massiliam vidimus et ex ea urbe triumphari, sine qua numquam nostri imperatores ex transalpinis bellis triumpharunt. De Thessalia et Tapso et Munda victorie ingentes, sed triumphus nullus. Veteri enim more romano numquam triumphus civili sanguine querebatur. Hic igitur triumphorum et bellorum et fundendi sanguinis finis fuit: ita tandem longis bellis pax alta successerat. Ea quidem rerum magnitudo et claritas victori gloriam, externis gentibus stuporem, suis civibus livorem odiumque pepererat. Neminem certe clementius, neminem liberalius victoria usum
Abbreviated transcription (Latin):
Is tot bellis ex actis tot
laborib exauelitis quos
neduz pati sed stribe̾ s legere s
audire difficile est uictor cesar ro¬
mã reduit ffelix in eo indicio quide
uir felicitate bellica et scdm̃ sclm̃
loquor si prĩe hostes tñi non et
patriã uiciss ea certe sui uerecũ¬
dia eaq romam moris ob huãcia
nõ tm̃i de hostib tri̾ haret et
interfectorũ se duce tnñ hostium
numer stribi memorien mãda¬
ri pateret᷑. nm nõ ciuiũ occisoꝵ
stribi netuit ne domesticas cla¬
des atq miserias prĩe exproba¬
et si romains ac huãno gener
exprolacio nigeue fierci Si qui¬
Dez ens ductu ut al illustab
traditũ est auctorib undeties
centena et nonagĩta duo nlia
luit ad uotari triũphauit qͣter
ut fere om̃s sunt auctores ut
terciores tradunt qͥnques p̾mꝰ
triũphus fuit de galia atq bri¬
tama is qz om̃iũ clarissimꝰ Se¬
cũdus de egipto Tercius de phar¬
uate et ponto Quartus de Iuba

Expanded text:
is tot bellis exactis, tot is tot bellis exactis, tot laboribus exantlatis, quos nedum pati, sed scribere, sed legare, sed audire difficile est, victor Cesar Romam rediit, felix meo iudicio quidem vir felicitate bellica, et secundum seculum loquor, si patrie hostes tantum, non et patriam vicisset. Ea certe fuit verecundia eaque romani moris observantia, ut tantum de hostibus triumpharet, et interfectorum, se duce, tantum hostium numerum scribi memorieque mandari pateretur. Numerum civium occisorum scribi vetuit, ne domesticas clades atque miserias patrie exprobraetsi non Romanis, humano generi exprobratio ingens fieret. Siquidem eius ductu, ut ab illustribus traditum est auctoribus, undecies centena et nonaginta duo millia luit adnotari. Triumphavit quater, ut fere omnes sunt auctores, ut certiores tradunt, quinquies. Primus triumphus fuit de Gallia atque Britannia, isque omnium clarissimus, secundus de Egypto, tertius de Pharnace et Ponto, quartus de Iuba
Abbreviated transcription (Latin):
reuersus amplius nõ exat Ibi
uero concione aduocata biẽficia
sua in eam urbem ꝯmemorauit
et antiqua et noua in fine eos
arguit tanꝙͣ mala pro bonis
dim̃ tpre reddidisset in pace se¬
Diciosi in bello aut̃ ignaui ꝙ
Gueus pompeiis adolescens
eorũ fretus auxilio cesis cuib
agros et uicina uastasset et cesis¬
clubz illic contra se fastes et
Imperiũ suscepisset ymo uero
contra populũ romanũ cuiꝰ
ip̃e ⁊ egite tenet quid em̃ cre¬
Ueret ne forsitan hispalenses
Romanos uincere ꝙ eorũ prouĩam
pplãti eeñt an extinncto cesare qui
mortalis esset non sentiret roma¬
nũ pplmñ in mortalem et in pns
u. habere legiones que nõ tñ̃ his¬
palaneñ resistere sed celũ ip̃m di¬
ru̾e suit potentes quo in uerbo non
nullius p̾cii et ne memoria quida
dignas censeat multa hee hsto¬
rie in loco striptorũ uicio confusa
pretereo ad finẽ ꝓperans hic g. bel¬
lorũ cuuliuz in hspama fiis esto¬

Expanded text:
reversurus amplius, non erat. Ibi reversurus amplius, non erat. Ibi vero concione advocata, beneficia sua in eam urbem commemoravit, et antiqua et nova. In finem eos arguit, tamquam mala pro bonis omni tempore reddidissent, in pace seditiosi, in bello autem ignavi; quod Gneus Pompeius adolescens eorum fretus auxilio, cesis civibus, agros et vicinia vastasset, et illic contra se fasces et imperium suscepisset, immo vero contra populum romanum, cuius ipse regimen teneret. Quid enim? crederentne forsitan Hispalenses Romanos vincere, quod eorum provinciam populati essent? An extincto Cesare, qui mortalis esset, non sentirent populum romanum immortalem, et in presens X habere legiones, que non tantum Hispalensibus resistere, sed celum ipsum diruere sint potentes? Quo in verbo non nullius pretii, et ne memoria quidem dignas censeat. Multa hoc historie in loco scriptorum vitio confusa pretereo ad finem properans. Hic ergo bellorum civilium in Hispania finis esto
Abbreviated transcription (Latin):
tantem Ce somꝰ cesaris le gatꝰ
resistentẽ ad huc et misere
spei religuias refouẽtem asse¬
cutus ad lauronẽ id est loco
nome obtrũtat caput ad cesa¬
rem refertir talib assuetu
muneaib non gandentez huiꝰ
gerinano sextuz pompeũ
in celubria abscondisse fortunã tra¬
dunt ne qñ scilicet de eeñt bellis
ciuilib alimenta mũda post p̾lut̾
expugnata quidẽ est a cesare s
Ingẽti prius sangĩo perfusa di¬
luio ¶ Per esdem dies expu¬
guata rursum corduba q̃ qualit̾
de fecissi non in ueno magm
ibi motus igẽs in ciuitate dis¬
sensio ꝑte una ad cesarẽ altera
A contrariũ incleuãte Cũq esst
ad arma discursũ uicit pars q̃
que cesarẽ colebut sibiqz opidu
cessit de parte aduersa .ii. et .xx.
nilia cecidere ꝙͣuis magne urbi
cuils insignis strages cesar his¬
pali digressus Idib aprilis ha¬
des pecut Inde rursũ hisꝑalim
redut ut hispamas res uelut
ultima uolũtate dispon̾et quo

Expanded text:
tantem Cesonius, Cesaris legatus, tantem Cesonius, Cesaris legatus, resistentem adhuc et misere spei reliquias refoventem assecutus ad Lauronem id est loco nomen obtruncat. Caput ad Cesarem refertur, talibus assuetum muneribus non gaudentem. Huius germanum, Sextum Pompeium in Celtiberia abscondisse fortunam tradunt, ne quando scilicet deessent bellis civilibus alimenta. Munda post prelium expugnata quidem est a Cesare, sed ingenti prius sanguinis perfusa diluvio. Per eosdem dies oppugnata rursum Corduba, que qualiter defecisset, non invenio. Magni ibi motus, ingens in civitate dissensio, parte una ad Cesarem, altera in contrarium inclinante; quumque esset ad arma discursum, vicit pars, que Cesarem colebat, sibique oppidum cessit. De parte adversa II et XX millia cecidere, quamvis magne urbi cuilibet insignis strages. Cesar Hispali digressus idibus Aprilis Gades petiit; inde rursum Hispalim rediit, ut hispanas res velut ultima voluntate disponeret, quo
Abbreviated transcription (Latin):
que telis ac muciouibz uelut
calce compacta ⁊̃ uicem coherebat
muriq cuiꝰ pĩa officiũ ministra¬
bant Ite nũc misea et ciuilib bel¬
lis ĩ combite dũq alus ĩ undetis
uos ipõs ĩprimite Ecce de ueftris
cadauerib suꝑstices oppugnãtur
an alud petitis an quicꝙͣ furo¬
ribus Nuc̃ eciã uris deest an
uult aliuid labienus tam feruidꝰ
insultator et aluis cecidere tuis
instigatibus labiene et tu missis
cũ aliis cadauer unicũ iaces
ꝙuis et tibi e uaro sepultea
facta reperiã et im̃ tuis in eo
statu nacasse non arbitror ex¬
timo illa cesaree tibi quidez pror¬
sus in debite fuisse clemẽtie sa¬
tisqz anguror si sic est te, ut¬
obst mato eras ammo ĩ hũatũ
abici malusse Gueus quidẽ
pompenis et humore et leuo
curre santio inter medias ce¬
des prelio pulsus excessit
hunc ĩ leticia ꝙ nec eqno nec
uehiculo uti posset nemorosa
aura penetrãtem fuga huimi¬
li et oculta atq in spelũcis lati¬

Expanded text:
que telis ac mucronibus velut que telis ac mucronibus velut calce compacta invicem coherebant, murique cuiuspiam officium ministrabant. Ite nunc, miseri, et civilibus bellis incumbite, dumque aliis invidetis, vos ipsos opprimite. Ecce de vestris cadaveribus superstites oppugnantur. An aliud petitis? An quicquam furoribus nunc etiam vestris deest? An vult aliud Labienus tam fervidus insultator? Et alii cecidere tuis instigatibus, Labiene, et tu, miser cum aliis cadaver unicum, iaces, quamvis et tibi et Varo sepulcra facta reperiam; et quoniam tuis in eo statu vacasse non arbitror, estimo illa cesaree tibi quidem prorsus indebite fuisse clementie, satisque auguror, si sic est, te, obstinato ut eras animo, inhumatum abiici maluisse. Gneus quidem Pompeius et humero et levo crure saucio inter medias cedes prelio pulsus excessit. Hunc in lectica, quod nec equo nec vehiculo uti posset, nemorosa avia penetrantem fuga humili et occulta atque in speluncis lati
Abbreviated transcription (Latin):
ces hostiũ a labieno castris la¬
borantib auxilio Directe mediã¬
qz peraciem ꝓperantes fuge spẽz
pretenderũt O fortuna in onñi
re ut credit᷑. potens s in bello po¬
tentissima Si quidem cesar sine
illas uere fugere arbitratus sine
ciudelitatem simulans duc̃
fugatissimꝰ uelut in profugas
impetum fecit & minosq et
suis addidit ut fuge̾ hostes ra¬
ti sequerent̾ et hostibz depresit
ut dum fuge̾ sios suspicãtur
fugent Ita labienus cesaris de¬
sertor ac tranffuga suiq p̾stim¬
ducis ducis hostis in ex orabi¬
lis cu pare ꝑniciez querebut
uictoriã insꝑatã sibi uero morte
peꝑit eo em̃ p̾lio et ip̃e condidit
unaq secũ Actius uariis et tum
eis xxuͭͣ milui hom̃ cendere, ce¬
cidisfent plures inisi tã proxi¬
mũ urbis profugiũ fuiss de uic
muris obsidionẽ admonissi age
flebilis et horrendus et cada¬
nerib factus est per quẽ ad
oppugnacõnẽ urbis astende̾tur

Expanded text:
tes hostium, a Labieno castris lates hostium, a Labieno castris laborantibus auxilio directe mediamque per aciem properantes, fuge speciem. pretenderunt. O fortuna in omni re, ut creditur, potens, sed in bello potentissima! Siquidem Cesar, sive illas vere fugere arbitratus, sive credulitatem simulans, ducum sagacissimus, velut in profugas impetum fecit, animosque et suis addidit, ut, fugere hostes rati, sequerentur, et hostibus dempsit, ut, dum suos fugere suspicantur, fugerent. Ita Labienus, Cesaris desertor ac transfuga suique pristini ducis hostis inexorabilis, cui parare perniciem querebat, victoriam insperatam, sibi vero mortem peperit. Eo enim prelio et ipse concidit unaque secum Actius Varus, et cum eis XXX millia hominum cecidere. Cecidissent plures, nisi tam proximum urbis profugium fuisset. De vimuris obsidionem admovisset, agger flebilis et horrendus e cadaveribus factus est, per quem ad oppugnationem urbis ascenderetur,
Abbreviated transcription (Latin):
sistens et fug̾e incipiẽtes ĩ preli¬
um ui retorques tantaq demii
trepidacio lucis illuis fuit tainqz
Dui ambignus pugne fuiis ut
cogitasse cesarẽ de extrenus scrip¬
torũ plurum tradideruit et eꝯ uul¬
tu fuisse quasi iam mortẽ sibi
ꝯsiscere cogitaret ꝙͣ ꝙͣ apud eos
qui p̾lio interfuerũt nulla pem¬
tus rei huiꝰ est mẽcio et est sane
difficile nõ tantũ absentib s
cũ cogitet Ego aut̃ haud diffici¬
le ad credendũ ducar ꝙ si de uicto¬
ria cesar timuit simul et de morte
cogitauit qñ em quo ue aĩo ui
adolestenti terga uectisset his qui¬
in patrẽ eius talem uirũ qmi tot
Reges qui tot populos nõ urbuim
mõ s regnorũ tociens terga s̾ uer¬
tere coegisset utiqz igitir si uiici
timuit mori optaint uiurere sõ¬
lus non uinci sed an uinici trnmu¬
erit quis nouit dicũt tamen
et quidã etiã pro comꝑto asse¬
runt tam diu hec rerũ ambigu¬
tas duraint donec quĩqz cohor¬

Expanded text:
sistens, et fugere incipientes in prelisistens, et fugere incipientes in prelium vi retorquens. Tanta denique trepidatio lucis illius fuit, tamque diu ambiguus pugne finis, ut cogitasse Cesarem de extremis scriptorum plurimi tradiderint, et eo vultu fuisse, quasi iam iam mortem sibi consciscere cogitaret. Quamquam apud eos, qui prelio interfurunt, nulla penitus rei huius est mentio, et est sane difficile non tantum absentibus, scum cogitet. Ego autem haud difficile ad credendum ducar, quod, si de victoria Cesar dubitavit, simul et de morte cogitavit. Quomodo enim quove animo uni adolescenti terga vertisset is, qui patrem eius, talem virum, qui tot reges, qui tot duces, qui tot populos non urbium modo, sed regnorum totiens terga sibi vertere coegisset? Utique igitur, si vinci timuit, mori optavit, vincere solitus, non vinci. Sed an vinci timuerit, quis novit? Dicunt tamen et quidam, et etiam pro comperto asserunt: tam diu hec rerum ambiguitas duravit, donec V cohor
Abbreviated transcription (Latin):
tũ ciuibz aut tam auceys euentus
aut ꝓpiꝰ extremo ꝑiculo res fuit
usix a deo ut sicut elegantissime
ait florus plane uideretur nes tio
quid de liberare fortuna et quid
aliud rear insi an amicũ suum
usis in fuẽ rara et sibi prorsus
in solita fide cõmi taretur an cũ
extremo iam stelle desereret ad
aliũ trãsitura tantaq fuit hec
fortune de liberacio tam diuturna
ut inter moras prelii nentram
ĩꝑtẽ incliuãte uictoria cũ iam
litũ manus tot probata uictoris
cesareis oculis ĩ suctum dedecus sen¬
su retrocedẽt nec quo minꝰ palã
fuge̾t tain uirtute ꝙͣ pudore tene
rat dubitare cesar cepit atqz diffi¬
dere et solito mestior añ aciem sta¬
re Ita tamẽ ut nchil idem de so¬
lita imꝑatoria uirtute remicteret
uo equo de siliens et furẽti sum¬
liuiꝰ primã peditu in aciẽ euola¬
ret Clamãs increpans obstcrans
atqz exhortans nec tñ̃ uoce s o¬
clis sed manu et pectore fugã

Expanded text:
cum civibus aut tam anceps eventus, cum civibus aut tam anceps eventus, aut propius extremo periculo res fuit, usque adeo, ut sicut elegantissime ait Florus, plane videretur nescio quid deliberare fortuna. Et quid aliud rear, nisi, an amicum suum usque in finem rara et sibi prorsus insolita fide comitaretur, an eum extremo iam calle desereret ad alium transitura? Tantaque fuit hec fortune deliberatio, tam diuturna, ut inter moras prelii, neutram in partem inclinante victoria, quum iam litum manus tot probata victoriis, cesareis oculis insuetum dedecus, sensim retrocederet, nec, quominus palam fugeret, tam virtute, quam pudore tenerrant, dubitare Cesar ceperit atque diffidere et solito mestior ante aciem stare; ita tamen, ut nichil idem de solita imperatoria virtute remitteret, immo equo desiliens et furenti simillimus primam peditum in aciem evolaret clamans, increpans, obsecrans atque exhortans, nec tantum voce vel oculis, sed manu et pectore fugam
Abbreviated transcription (Latin):
sup̾mis cladil aleam fortuã de¬
legerat Co et cesar uenit cõtraisz
rompeinz castra metatus est
Pompeuis fausto stripserat qui
iintum intelligi Datur intra opi¬
dum erat Cesarem media in
ualle nolle descende ꝙ ex̾citus
sui magna ꝑs tyronez esset q̃
actollebat Cuꝑide enĩ spes arripi¬
unt om̃s mortales et ea sibi fingũt
aĩs que nec esst nec fieri posse co¬
guostũt tam dulce est non dicam
spare. sz cogitare que de lectant quõ
em̃ inpossibilia spentur nõ intelli¬
io Cogitari aũt possũt omnĩa duz
agitatus magna ꝑte noctis instric¬
tis staret a ciebus cesur nestio quo¬
nam iter acturus castris egrediebat᷑.
cui cũ status hostiũ nũciatus esset
ꝯstitit constituitq acit Concursũ
est magius huic inde clamorib s
maiorib aĩs in effabilib odiis atq
in mensis pugna cũq acriter ac
plinaciter et ꝙ pent pudendũ di¬
Deris huãne fragilitatis indiciũ
misiyͣ cesari neqz cũ hostib neq

Expanded text:
supremis cladibus aliorum fortuna delegerat. Eo et Cesar venit, contraque Pompeium castrametatus est. Pompeius Fausto scripserat, qui, quantum intelligi datur, intra oppidum erat, Cesarem mediam in vallem nolle descendere, quod exercitus sui magna pars tironum esset, que attollebant. Cupide enim spes arripiunt omnes mortales, et ea sibi figunt animis, que nec esse nec fieri posse cognoscunt: tam dulce est non dicam sperare, sed cogitare, que delectant; quomodo enim impossibilia sperentur, non intelligo: cogitari autem possunt omnia. Dum agitatus magna parte noctis instructis staret aciebus, Cesar, nescio quonam iter acturus, castris egrediebatur. Cui quum status hostium nuntiatus esset, constitit constituitque aciem. Concursum est magnis hinc inde clamoribus, sed maioribus animis et ineffabilibus odiis atque immensis, pugnatumque acriter ac pertinaciter; et, quod pene pudendum dixeris humane fragilitatis indicium, nusquam Cesari neque cum hostibus neque
Abbreviated transcription (Latin):
tiret᷑. Id cũ pompeio notũ ess
deposita spe curaq cordube deffe¬
dende Castrisq motis abcessit
atq utũbim opidu peciit ibiq
cõuocatis quos sibi fidos arbitra¬
tus est ĩperauit ut sũmo stu¬
dio ꝑquirerẽt qui ad eũ qii¬
ne ad cesarẽ proun essent quõd
lris qui cesaree fauentes uicldra
dicebantuz quasi cesatẽ amare
cumẽ ingens eẽt secirr ictos occidit
reliquos nitra opidum inclusit
e quibzc. xx. clusis custodiis ad
cesarem tuffugerũt Multa pret̾a
ab ipĩs pompeiains per eosdem
dies crudeliter gesta sũt seu pre¬
sagiẽtib fati diẽ sibi ĩstare et
qui mos ferus ẽ quorũ dam ni¬
ferias sibi p̾micte alieua cede ñ¬
rentibz Pompeuis hoc tempore
cũ amicis magnanimitatẽ suã
et mecũ cesaris simulabat ĩ ue̾te
sũt lictere eiꝰ cõtinentes cesarẽ
non audere in campũ copias e¬
duce̾ suis tyrqͥnib diffidentez
qui si pugne copiã equis in

Expanded text:
tiretur. Id quum Pompeio notum esset, tiretur. Id quum Pompeio notum esset, deposita spe et cura Cordube defendende, castrisque motis, abscessit atque Ucubim oppidum petiit, ibique convocatis, quos sibi fidos arbitrabatur, imperavit, ut summo studio perquirerent, qui ad eum quive ad Cesarem proni essent. Quod his, qui Cesaris faventes victorie dicebantur, quasi Cesarem amare crimen ingens esset, securi ictos occidit, reliquos intra oppidum inclusit, e quibus CXX, elusis custodiis, ad Cesarem transfugerunt. Multa preterea ab ipsis Pompeianis per eosdem dies crudeliter gesta sunt, ceu presagientibus fati diem sibi instare, et, qui mos ferus est quorumdam, inferias sibi premittere aliena cede querentibus. Pompeius hoc tempore cum amicis magnanimitatem suam, et metum Cesaris simulabat. Invente sunt littere eius continentes Cesarem non audere in campum copias educere suis tironibus diffidentem; qui si pugne copiam equis in
Abbreviated transcription (Latin):
brarũ e conspectu hostiũ euade¬
ret quod cũ dixiss unũ ex astã¬
tib Wudisse ut pugne potius
yͣ fuge signũ daret eñqs qui
id dixiss quasi duci ignaniã
ex probass neci datũ hec quon
res exprofugis agnita intus
quoq in opido angustie ita ncce
est crestebant matrona e muro
desiliens dix secũ aucilla sua
statuisse tũffuge̾ Illam forte co¬
gnito ꝓposito ingulatã se fuga
pcipiti euasisse tabelle qͦ eniuris
piecte sut imuẽte in quib sic
ad licterã striptũ erat .l. nuituis
cesari si michi uitã tribuis qm̃
a Gueo pompeio sũ desertus
qualem me illi p̾stiti tali uir¬
tute et ꝯstancia futuꝵ me in
te p̾stabo suul et legati qui
rũt eorũ orõ simplex fuit et a¬
uerta et breuis Si eis uitamn
largiretur se die proxiõ opidũ
dedituros Quib cesar hoc unũ
breue Respondit Ce sar sun fide
prestabo Sic effectũ ut aute
diem xiͣ kalł marcii opido po¬

Expanded text:
brarum e conspectu hostium evadebrarum e conspectu hostium evaderent, quod quum dixisset, unum ex astantibus respondisse, ut pugne potius, quam fuge, signum daret; quumque id dixisset, quasi ducis ignaviam exprobrasset, neci datum. Hec quoque res ex profugis agnila. Intus quoque in oppido angustie ita necesse est crescebant. Matrona e muro desiliens dixit se cum ancilla sua statuisse transfugere; illam forte, proposito cognito, iugulatam, se fuga precipiti evasisse. Tabelle quoque e muris proiecte sunt invente, in quibus sic ad litteram scriptum erat: L. Mutius Cesari. Si michi vitam tribuis, quoniam a Gneo Pompeio sum desertus, qualem me illi prestiti, tali virtute et constantia, futurum me in te prestabo. Simul et legati, qui runt. Eorum oratio simplex fuit et aperta et brevis: Si eis vitam largiretur, se die proximo oppidum dedituros. Quibus Cesar hoc unum breve respondit: Cesar sum: fidem prestabo. Sic effectum, ut ante diem XI Kal. Martii oppido po
Abbreviated transcription (Latin):
uius bom uiri multos inter malos
ualuit or̃o et inter hostes eciã suũ
houorez uirtus ĩ uenit Ea Res re¬
latu tuͣffuge in exc̾rtu p̃mũ ce¬
saris ĩ notuit die ꝓximo tulliꝰ
quidã cũ catone quodã lufitano
legatus ex opido ad cesarem uemii
lmꝰ prima pars orõns fuit opta¬
re ut suus pocuis fuiss ꝙ pomper
felicitate ꝙͣ in illiuis miseria pre¬
scitiss Ifinis aut̃ fuit se a põpeio
desitos uictos a cesare seqz et opi¬
Dum dedere atqz brare ut clemẽ¬
ciã quã uictis gentib prebuiss
suis ciuibz non ne garet Multa pter
hoc locutus est que striptor uicio
confusa uix intelligi possũt unũ
illud intelligit᷑ ꝙ multis ultro ci¬
troq dictis tunc dedicio non pro¬
cessit Crescebat ut fit in dies
obsidio nec pompeiꝰ expectatã o¬
pem aut ferebat aut mictebat
obcessis quin eciã pro concione¬
concione dixisse ferebatur ut
qm̃ eis auxilio ad esse non po¬
iset Ixĩ noctu et bene ficio tene¬

Expanded text:
unius boni viri multos inter malos unius boni viri multos inter malos valuit oratio, et inter hostes etiam suum honorem virtus invenit. Ea res relatu transfuge in exercitu Cesaris innotuit. Die proximo Tullius quidam cum Catone quodam Lusitano legatus ex oppido ad Cesarem venit. Huius prima pars orationis fuit: ut suus potius fuisset, quam Pompeii felicitate, quam in illius miseria prestitisset; finis autem fuit, se a Pompeio desertos, victos a Cesare, seque et oppidum dedere, atque orare, ut clementiam, quam victis gentibus prebuisset, suis civibus non negaret. Multa preter hec locutus est, que scriptorum vitio confusa vix intelligi possint. Unum illud intelligitur, quod, multis ultro citroque dictis, tunc deditio non processit. Crescebat, ut fit, in dies obsidio, nec Pompeius expectatam opem aut ferebat aut mittebat obsessis, quin etiam pro concione dixisse ferebatur, ut, quoniam eis auxilio adesse non posset, ipsi noctu et beneficio tene
Abbreviated transcription (Latin):
insultib decertatũ est Cũqͣ die
quodã ferro et flãnis solito eciã
grauius pugnaret᷑. opidaĩ ira in
furore uersa hospitos qui securi
secũ iuire ueteris hospicii morabã¬
tur inspectãte cesaris exc̾citu in¬
gulatos e muris xcipitare qua¬
si crdelitate non uirtute uicto¬
ria q̃reret᷑. mnaperut spectatulũ
miseruz atq horrendũ Quare
ex hemitu morienciu audita
unius qui ad tutelam nura sub
tertã in cunculo erat exclama¬
uit tetrũ stelus et in mane frã¬
ticiuz nullaqz non barbarie do¬
testandũ cõmisistis absq ulla
cã nichil eñ mali merebant᷑
qr nichil mali fererant qmi
ad uos ueflrasii se aras et focos
in fausta fiducia cõtulissent
Ius hospicii sanctũ gentib soli
uos spremustis atq utinã spre¬
uisse sufficeret in humano illud
celere uiolastis multa quoq in
hunc suiam dixit quorũ uerecũ¬
dia repressi ciues ad hospiciz
tedib se continuerũt Sic interdũ

Expanded text:
insultibus decertatum est; quumque die insultibus decertatum est; quumque die quodam ferro et flammis solito etiam gravius pugnaretur, oppidani, ira in furorem versa, hospites, qui securi secum iure veteris hospitii morabantur, inspectante Cesaris exercitu, iugulatos e muris precipitare, quasi crudelitate, non virtute, victoria quereretur, inceperant: spectaculum miserum atque horrendum. Qua re ex gemitu morientium audita, unus, qui ad tutelam muri sub terra in cuniculo erat, exclamavit: Tetrum scelus et immane flagitium, nullaque non barbarie detestandum commisistis, absque ulla causa. Nichil enim mali merebantur, quia nichil mali fecerant, qui ad vos vestrasque se aras et focos infausta fiducia contulissent. Ius hospitii, sanctum gentibus, soli vos sprevistis, atque utinam sprevisse sufficeret: inhumano illud celere violastis. Multa quoque in hanc sententiam dixit, quorum verecundia repressi cives ab hospitum cede se continuerunt. Sic interdum
Abbreviated transcription (Latin):
a uentis et a fluctib ꝙͣ ab hosti¬
b ꝑiculi atq horroris dũ et ħic
hostes senerent et illine seniciã
rabiem q honĩ maria cohorte¬
rent utraqz classe bello siml et
naufragio laborante due ꝑtes
duo maria dupplex fauor due
elemẽtoꝵ atq hom̃ĩ procelle per
hos dies a cesariains duo pedites
caxti sunt qui se suos dicerent
nõ licuit in hñs cesari suã con¬
suetudint̃ seruare antoꝙͣ ad eũ
ducent̾ ꝙ a cesariano ex̾citu
tranffugissent recoginti et a
nilitib interfecti sunt et ta¬
belliones capti qui ad põyem̃ cor¬
duba mictebant᷑. et p̾cisis illico
manib sũt remissi similr̃ specula¬
tor pompeianis captus atqz occisus
est Credo ego iratos bello milites
et imꝑatoris sui moꝵ coustios
atq clemẽtie hoc remedii genus
excogitasse ne quis facit eus
uidet̾ ut sic nullus euaderet¬
¶ Cordubam põpei tenebant
cesar obsidebat Illis tamẽ ab¬
sentib multisq ibi et magnis

Expanded text:
a ventis ac fluctibus, quam ab hostia ventis ac fluctibus, quam ab hostibus, periculi atque horroris, dum et hinc hostes sevirent, et illinc sevitiam rabiemque hominum maria coercerent, utraque classe bello simul et naufragio laborante: due partes, duo maria, duplex furor, due elementorum atque hominum procelle. Per hos dies a Cesarianis duo pedites capti sunt, qui se servos dicerent. Non licuit in his Cesari suam consuetudinem servare: antequam ad eum ducerentur, quod a cesariano exercitu transfugissent, recogniti et a militibus interfecti sunt; et tabelliones capti, qui ad Pompeium Cordubam mittebantur, et precisis illico manibus sunt remissi. Similiter speculator pompeianus captus atque occisus est. Credo ego iratos bello milites, et imperatoris sui morum conscios atque clementie, hoc remedii genus excogitasse, ne quis faciem eius videret, ut sic nullus evaderet. Cordubam Pompeii tenebant, Cesar obsidebat, illis tamen absentibus, multisque ibi et magnis
Abbreviated transcription (Latin):
hispaniã ulteriorez ĩ mensum
terre spaciuz eintusus .iiiiͦ. et .xx.
die peruenit uiatori ne dicã
extercitui celeritas optanda ma¬
gnũ hoc quod sequit᷑ manis
hoꝵ si quidez cam paucorum
sic pierides armis inserere et nũꝙͣ
ociosus esse didicerat Primo cesaris
hispania aduẽtu cunitatũ motꝰ
ingens fuit undiqz legati adeuz
undiqs tuͣffuge iã eñ et põpeiã
uiuenes suie in odiũ sine intediu
uert̾e ceꝑant et ut nulla esset
in eis culxa mos est tñ antiquꝰ
pplorũ semꝑ nouos dnõs nouas
res optare et fama cesaris hand
ĩ merito suꝑ om̃s excreu̾at ut uin¬
uersi hoiẽs eis splendore caꝑent.
cupentqz cerain tenere qũẽ usqz ad¬
eo mirablez audiebant In hoc p̾n¬
cipio ip̃o maris in hostio ubi octe¬
amis t̾ris illabr̃ et meditaneñ
hoc pellagus uestrũ parit Inter
legatos ĩuicẽ ꝑtiũ huic didiũ
illuic uaruz et ãbob cũ ixa tẽ¬
pefrate certatũ est nec nineꝰ

Expanded text:
Hispaniam ulteriorem immensum Hispaniam ulteriorem immensum terre spatium emensus III et XX diebus pervenit, viatori, ne dicam exercitui, celeritas optanda. Magnum hoc; quod sequitur, maius. Horum siquidem tam paucorum Sic Pierides armis inserere, et numquam otiosus esse didicerat. Primo Cesaris in Hispaniam adventu civitatum motus ingens fuit: undique legati ad eum, undique transfuge. Iam enim et pompeiani iuvenes sive in odium sive in tedium vertere ceperant, et, ut nulla esset in eis culpa, mos est tamen antiquus populorum semper novos dominos, novas res optare, et fama Cesaris haud immerito super omnes excreverat, ut universi homines eius splendore caperentur, cuperentque coram cernere, quem usque adeo mirabilem audiebant. In hoc principio ipso maris in ostio, ubi oceanus terris illabitur, et mediterraneum hoc pelagus nostrum parit, inter legatos invicem partium, hinc Didium, illinc Varum, et ambobus cum ipsa tempestate certatum est; nec minus
Abbreviated transcription (Latin):
consumptis urbem Romã actigit
Am diurturnitas belli
pacem labor reqmem
antea dixinus Quomiͦ. aut̃ trũ¬
pharet aut qua Racione quiesteret
de quo striptũ sit mł actũ credes
cũ quid suꝑesset agendũ Cum ad¬
huc et bellorũ et laboꝵ ña suꝑess
cuparãt sequebat᷑. aut̾ illos non
quidez patris uirtus s hom fa¬
uor ingẽs et pr̾nũ nomẽ Gues
ac sextus Sic pro uno duos sub¬
stitu̾ãt fortuna pompeios egerat¬
qz guens maior natu cui plus ĩ¬
dustrie ĩerat atqz consilii confu¬
giendo in fidem ac clientelain dt̃m
hispame cuutatũ precandoq et
fortunã suã misando patris isz
memoriã renonãdo ut ia sibi licẽ
tm̃i sed ui eciam congregato ex̾citu
incipet ꝓũciaz uastare Ita ut p̃e¬
detentim qui fauorabiles ab mitie
fuerãt esse inciperẽt odiosi hunc
sibi nomssimũ belli actid nnim¬
mnt negligendũ ratus cesar eo
raptim proficiscit᷑. Duo in hoc
iter uix auditu credibilia intide¬
rũt Ilam et ab urbe romaua ĩ

Expanded text:
consumptis, urbem Romam attigit. Iam diuturnitas belli pacem, labor requiemantea diximus. Quamodo autem triumpharet aut qua ratione quiesceret, de quo scriptum sit: Nil actum credens, quum quid superesset agendum, quum adhuc et bellorum et laborum materia scupabant; sequebatur autem illos non quidem patris virtus, sed hominum favor ingens et paternum nomen; Gneus ac Sextus. Sic pro uno duos substituerat fortuna Pompeios. Egeratque Gneus, maior natu, cui plus industrie inerat atque consilii, confugiendo in fidem ac clientelam omnium Hispanie civitatum precandoque et fortunam suam miserando patrisque memoriam renovando, ut iam sibi multum tantum, sed vi etiam congregato exercitu, inceperunt provinciam vastare, ita ut pedetentim, qui favorabiles ab initio fuerant, esse inciperent odiosi. Hunc sibi novissimum belli actum minime negligendum ratus Cesar eo raptim proficiscitur. Duo in hoc iter vix auditu credibilia inciderunt. Nam et ab urbe Roma in
Abbreviated transcription (Latin):
quid inq̃t huic prede la boriose
atq ĩ opi tanto studio ĩ hiatis
cũ ꝓuemendi ad sũmas opes
tanto facilior brenorqs fit uia
tuũ spaciu horaꝵ ad uatucũ
uos perducet Ibi Romanꝰ ex̾ci¬
tus opes suas fortunasq repo¬
suit per exignũ presidiu loco
est Cesar longe abest hic dies
ip̃ẽ insꝑuitis opulentos nullo
faciet negocio p̾ceps hoĩm ge¬
ns et ꝯsilu in ops et sui̾ pla¬
ne prou om̃s acꝯuiestere cõ¬
silus que delectãt mutato
repente proposito predaqz oĩ
quã reꝑant recondita eodem ip̃o
ꝯsultore et duce ad uatutam
ureu talle peruemũt Cicero
cui legionis lociq custodia cõmis¬
sa erat totis septẽ dieb resa¬
rei menior imperii suos om̃s
intͬ uallũ sic tenuerat ut nec mi¬
luũ nec tallonũ quidã quisꝙͣ
castas eẽt egressus cogitans de¬
mũ neq cesarez promisso uẽ¬
turũ tpr̃e quẽ processisse ulte¬
rius fama erat insuper et suo¬

Expanded text:
quid, inquit, huic prede laboriose quid, inquit, huic prede laboriose atque inopi tanto studio inhiatis, quum perveniendi ad summas opes tanto facilior breviorque sit via? Trium spatium horarum Aduaticam vos perducet. Ibi romanus exercitus opes suas fortunasque reposuit. Perexiguum presidium loco est. Cesar longe abest. Hic dies ipse, ni respuitis, opulentos nullo faciet negotio. Preceps hominum genus et consilii inops. Ut sunt plane proni omnes acquiescere consiliis, que delectant! Mutato repente proposito predaque omni, quam ceperant, recondita, eodem ipso consultore et duce Aduaticam brevi calle perveniunt. Cicero, cui legionis locique custodia commissa erat, totis septem diebus, cesarei memor imperii, suos omnes intra vallum sic tenuerat, ut nec militum nec calonum quidem quisquam castris esset egressus. Cogitans demum neque Cesarem promisso venturum tempore, quem processisse fama erat, insuper et suo
Abbreviated transcription (Latin):
res cupiditas actraxit Sic uti¬
luis fieri dux prudentissimꝰ
extunabat ut gallorũ oꝑa galli
pressertĩ cũ lotoru noticiã que
romains de foret galli hreũt
Siniul eburonũ urbẽ ita me¬
ritam cũ funditus optaret eũti
his edictis hoc ꝯsequi sine suoꝵ
distrimiẽ uidebat᷑ Iam dies
septimꝰ aderat redditui cesareo
prefixus nec ipe redierat nͨ
legati Accidit interea ĩ opinus
casus quo sua fortuna potenciã
in bellis precipuã demonstrar
iã prede in partẽ om̃s actiri
tuͣsihenũ quoq fama uulga¬
u̾at mox Si cambri gens ger¬
mana prede auida collectis
duob nilib equitu ⁊henũ
nango tͣnsent Eburonũ fines
ĩ uadut̃ predam nõ tñ cũ impu¬
nitate s eciã cũ Romanorũ cũ
grã relaturi Iam hom̃ pecudũ¬
qz magnã uim collegerant et
urgente luca dulcedine procede¬
bat nec enndi nͨ. predundi
fuiẽ sibi cupiditas Ia tiebant uic
eũtes captiorũ unius aũtit Et

Expanded text:
res cupiditas attraxit. Sic utires cupiditas attraxit. Sic utilius fieri dux providentissimus estimabat, ut Gallorum opera Galli presertim quum locorum notitiam, que Romanis deforet, Galli haberent. Simul Eburonum urbem, ita meritam, quum funditus optaret everti, his edictis hoc consequi sine suorum discrimine videbatur. Iam dies septimus aderat, reditui cesareo prefixus, nec ipse redierat nec legati. Accidit interea inopinus casus, quo suam fortuna potentiam, in bellis precipuam, demonstraret. Iam prede in partem omnes acciri trans Rhenum quoque fama vulgaverat. Mox Sicambri, gens germana prede avida, collectis duobus millibus equitum, Rhenum navigio transeunt, eburonicos fines invadunt, predam non tantum cum impunitate, sed etiam Romanorum cum gratia relaturi. Iam hominum pecudumque magnam vim collegerant, et, urgente lucri dulcedine, procedebant, nec eundi nec predandi finem sibi cupiditas faciebat. Sic euntes captivorum unus avertit: Et
Abbreviated transcription (Latin):
se illabit᷑. ꝑgit ꝙ eo ambio¬
rigem qui nõdũ ⁊honũ tñsie¬
rat cõfugisse audiebat digre¬
diens se ad diẽ septimũ redi¬
turũ spondet Inde legati duo
quos mictebat ut faciãt si li¬
ceat mouet Citeromn p̾cepit
ut castrorũ custodie intẽtus
nullũ portis egredi suat et
tuc̃ quidẽ acies hostiũ que
timeri poss ĩcireuitu nulla
erat sparsun se siluis ac palie¬
dibz ꝯtinebat̾ quos ꝑsequi et la¬
tebris eru̾e oꝑosuz erat atqz dif¬
ficile Nã si suul ex̾citus ducere¬
tur loca erant le gionbz ac signis
inꝑuia Sin aut̃ spargẽtur erat
pantis ab om̃ parte periculũ
ꝙ hostes nulle locis incoguitis
de litebat Huit magna duci or¬
ta euat ambiguitas qͥd ꝯsilu
capet tandem illut elegerat ut po¬
ciuis aliquid de iustissima atqz exo
ptatissima hostiũ ultionẽ remt
per proximas cuntates ut qui
lucrari cuꝑent quemrẽt mul¬
cos uetus odiuz inter uicinos
maxrẽ uigẽ solitũ neq paucio¬

Expanded text:
se illabitur, pergit, quod eo Ambiose illabitur, pergit, quod eo Ambiorigem, qui nondum Rhenum transierat, confugisse audiebat. Digrediens se ad diem septimum rediturum spondet; idem legati duo, quos mittebat, ut faciant, si licet, monet; Ciceroni precipit, ut castrorum custodie intentus nullum portis egredi sinat. Et tunc quidem acies hostium, que timeri posset, in circuitu nulla erat: sparsim se silvis ac paludibus continebant; quos persequi et latebris eruere operosum erat ac difficile. Nam, si simul exercitus duceretur, loca erant legionibus ac signis impervia, sin autem spargeretur, erat paucis ab omni parte periculum, quod hostes mille locis incognitis delitescebant. Hinc magna duci orta erat ambiguitas, quid consilii caperet. Tandem illud elegerat, ut potius aliquid de iustissima hotissima hostium ultione remittper proximas civitates, ut, qui lucrari cuperent, convenirent. Multos vetus odium, inter vicinos maxime vigere solitum, neque paucio
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣ eis hac lege ꝯressit ut si qͦs
eburonĩ et fuga in illorũ fies
deuenisset̃ ad Ie captiuos ad¬
ducerẽt se si hoc facerẽt rẽꝑatu¬
rũ ab offensis ait ¶ Hĩs ac¬
tis om̃s copias tuffariã diui¬
dit ne ut eũ cure alie distra¬
herent ĩ pedimẽta omiã unũ
contulit in locũ Auatuta opi¬
do nomẽ locus ubi titurius sa¬
binus et Arũculeuis cocta hiber¬
nauerãt uñ ut memoraimꝰ
mprudenter infeliater ꝙ discesssãt
hic locus eligitur et quod aptus
ad cet̾a et ꝙ municõnes aũi alte¬
rius ad huc integras hẽbat ut
labori militũ proceret᷑. legionẽ
quartãdecimã p̾sidio dimictit
legiom prefecit Quĩtũ tuliũ
ciceronẽ tam pplãtũ in mena¬
pios trib cũ legionib labie¬
nũ et Gaiũ Treboniũ cu to¬
tidem ĩ aduaticis ad iacẽtem
regionẽ dragit Ipẽ cũ totidẽ
ad arduẽnam et fluuiũ stal¬
dez qui eburonũ in fuib mo¬

Expanded text:
quam eis hac lege concessit, ut, si qui quam eis hac lege concessit, ut, si qui Eburonum ex fuga in illorum fines devenissent, ad se captivos adducerent; se, si hoc facerent, temperaturum ab offensis ait. His actis, omnes copias trifariam divisit, neve eum cure alie distraherent, impedimenta omnia unum contulit in locum Aduatica oppido nomen, ubi Titurius Sabinus et Arunculeius Cotta hibernaverant, unde, ut memoravimus, imprudenter infeliciterque discesserant. Hic locus eligitur, et quod aptus ad cetera, et quod munitiones anni alterius adhuc integras habebat, ut labori militum parceretur. Legionem quartamdecimam presidio dimittit, legioni preficit Quintum Tullium Ciceronem. Tum populatum in Menapios tribus cum legionibus Labienum et Gaium Trebonium cum totidem in Aduaticis adiacentem regionem dirigit. Ipse cum totidem ad Arduennam et fluvium Scalden, qui Eburonum in finibus Mo
Abbreviated transcription (Latin):
illud plane odio sũ qd̵ de rege
nepharir mlla unꝙz aut cesari
aut pplõ romano uindicte occa¬
sio data ẽ et ip̃e latitas atq
ĩuisus et in ultũ stelus infinẽ
fuit Seterũ quo dio emanib
romanoiũ uix euasit ut di¬
uimiꝰ uita retenta ꝯbentus se¬
ye proiecta suis quos a tergo
liquerot ꝑ nũcios fugiẽs mã¬
dauit ut qua poss sibi quisq
consuleret que per diuersa
effusi multũq nexatus pars
sps paludib ꝯdiderũt pars ĩ
alienas manus nõ sine suis
miserus ĩciderũt Catauoltus
uero qui secũ suꝑ eburones
pari regnauerat imꝑio eiꝰ
consiliũ secutus Romains se¬
se bellis ĩmistuerat quo nã
res uenissent intelligens iã
grandenꝰ et laboris impaciẽs
nec fuge̾ ualens nec pugna¬
re ausus suaruẽ auctoris erũp¬
narũ Ambiorigis caput mul¬
tis inop̃tacõnib execatus
mortẽ sibi ꝯstit uicine gẽtes
hoc euẽtu regũ t̾rite per le¬
gatos patemia Cesare pecier̃t

Expanded text:
Illud plane odiosum, quod de rege Illud plane odiosum, quod de rege nefario nulla unquam aut Cesari aut populo romano vindicte occasio data est: et ipse latitans atque invisus, et inultum scelus in finem fuit. Ceterum quo die e manibus Romanorum vix evasit, ut diximus, vita retenta contentus, spe proiecta, suis, quos a tergo liquerat, per nuntios fugiens mandavit, ut, qua posset, sibi quisque consuleret. Qui per diversa effusi multumque vexati pars se paludibus condiderunt, pars in alienas manus non sine suis miseriis inciderunt. Cathovoltus vero, qui secum super Eburones pari regnarat imperio, eiusque consilium secutus romanis sese bellis immiscuerat, quonam res venisset intelligens, iam grandevus et laboris impatiens, nec fugere valens nec pugnare ausus, suarum auctoris erumnarum Ambiorigis caput multis imprecationibus execratus, mortem sibi conscivit. Vicine gentes hoc eventu regum territe per legatos pacem a Cesare petierunt,
Abbreviated transcription (Latin):
se tenere ĩ prouisus ac subito suꝑ¬
neĩt ita ut cirrns equosq et
arma eius et om̃e uellicũ instru¬
mẽtu romam equites aũꝙͣ ab
eo uiderẽtur arriꝑent De q ip̃o
actũ erat insi quidã esuis pari
et ip̃e interiz uniꝰ manu in ermis
equo ĩpositus et postico nemo¬
rose domus enussus per siluaꝵ
deua et talles abditos erupisser
Sic utramq in partẽ erga unũ
hommẽ una hora uimi suã ex¬
creuit fortuua ut ĩtantus oppme¬
retur oppressus euaderet nec sa¬
tis stio quis notẽtiũ unꝙͣ tã indi¬
gnus euaserit insi ꝙ supplicii
genus fuit tam uicine mortis
ior est morte et quid stumꝰ an
sibi fuiss utilius ad manꝰ irati
licet cesaris peruemre Iaz ut
erat in exhauste clemẽtie cõ¬
fitent camẽ et ꝯrãti forsitam
ueniã nõ negass iuit per sil¬
uas trãstheuanas uagus sẽꝑ
ac profugus ꝑpetius uirã egit
in latebris constiã illũ si qua
erat et ingi pauore plectẽtib

Expanded text:
se tenere, improvisus ac subito supse tenere, improvisus ac subito supervenit ita, ut currus equosque et arma eius et omne bellicum instrumentum romani equites, antequam ab eo viderentur, arriperent; deque ipso actum erat, nisi quidam e suis loci et ipse interim unius manu inermis equo impositus, et postico nemorose domus emissus, per silvarum devia et calles abditos erupisset. Sic utramque in partem erga unum hominem una hora vim suam exercuit fortuna, ut incautus opprimeretur, oppressus evaderet. Nec satis scio, quis nocentium unquam tam indignus evaserit; nisi quod supplicii genus fuit tam vicine mortis ior est morte. Et quid scimus, an sibi fuisset utilius ad manus, irati licet, Cesaris pervenire? Nam, ut erat inexhauste clementie, confitenti crimen et oranti forsitan veniam non negasset. Nunc per silvas transrhenanas vagus semper ac profugus perpetuis vitam egit in latebris, conscientia illum, si qua erat, et iugi pavore plectentibus.
Abbreviated transcription (Latin):
nã comigebat Illa quidem parte
extrema in dexterã ihem ripũ
desiuẽte ducentorũ pedũ spacio
rescissa et turri lignea suꝑ ĩpo¬
sita et multis modis crocũualla¬
ta municõnib duodecĩ cohortes
ad tutelã pontis ĩposiut et uul¬
tatũ tulluz his p̾posuit Ciu et
pontis et cohorciũ curã dedit¬
¶ Ipẽ uero adũsus ambiorigẽ
proficiscens per arduẽnã siluã
maximã oñm galliarũ que int̾
treueros nermosqz et remos q̃n¬
gentis et eo amplus passuũ
nlib in longũ ita enĩ prodi¬
tũ a scriptorib rerũ est in latũ
uero uniꝰ aute crciter estine lucis
itin̾e ꝙ ego ip̃e sum ĩmensus
extendit᷑. luciũ basiliũ cũ toto
p̾ire iubet equitatu et cauere
ne ignes in castris fieri siat
ne qd indiciũ sui detur ad uẽ¬
tus neu strepitꝰ aut trmultꝰ
icendiũ audiatur si forte ue¬
locitate uel silencio proficeret
ad iniquissimũ hoiem̃ opp̾mend̃
quod pene successit ¶Nam ba

Expanded text:
niam contingebat. Illa quidem parte niam contingebat. Illa quidem parte extrema in dextram Rheni ripam desinente ducentorum pedum spatio rescissa et turri lignea superimposita et multimodis circumvallata munitionibus, duodecim cohortes ad tutelam pontis imposuit et Vulcatium Tullum eis preposuit, cui et pontis et cohortium curam dedit. Ipse vero adversus Ambiorigem proficiscens per Arduennam silvam, maximam omnium Galliarum, que inter Treveros Nerviosque et Remos quingentis et eo amplius passuum millibus in longum, ita enim proditum a scriptoribus rerum est, in latum vero unius aut circiter estive lucis itinere, quod ego ipse sum emensus, extenditur, Lucium Basilium cum toto preire iubet equitatu; et cavere, ne ignes in castris fieri sinat, ne quod indicium sui adventus detur, neu strepitus aut tumultus incedentium audiatur, si forte velocitate vel silentio proficeret ad iniquissimum hominem opprimendum: quod pene successit. Nam Bas
Abbreviated transcription (Latin):
ponte qrͣ iugo captũ uiderẽt fuga
rursus in siluas et paludes Sz
qđ aterbissimũ cesieri fuit nõ fuere
qui uincerẽt hec ut legis ad lram̃
flori sũt quib ĩiuit᷑. primũ ihem
trãsitũ non ponte factũ esse s
affirmat Sic em̃ aute hec strixtũ
ĩueniens iã cesar non ultro mosse¬
lam qͥ amnis ẽ treuerorũ nauali
ponte trausgredit᷑. ip̃m̃q iheñ se¬
dis qui pũs erat dũ hec fierẽt
utrũq trãsitũ stabili ponte destri¬
bit ꝙͣ in hac narracione setutus
sũ procedo aũt uidens g. cesarẽ
tempus indigã longeq difficilez
pcipue p̾ frumẽti mopia ꝙ eo
tpre germanus agricultiere stu¬
diũ nõ erat magna pars uena¬
tu et latrocimo ulebant᷑ quorũ
altero sic modo facultas libent̃
nt̃ eciã mtid̃tur lacte carne ca¬
ses uictitabant oiusso ĩtepto uesꝰ
metu sui reditus barbaroiũ ĩpe¬
tũ freuaret ñ pontez fregit it
p̾us nisi ab ea parte que gerna¬

Expanded text:
ponte quasi iugo captum viderent, fuga ponte quasi iugo captum viderent, fuga rursus in silvas et paludes; sed quod acerbissimum Cesari fuit, non fuere, qui vincerentur. Hec, ut legis, ad literam Flori sunt; quibus innuit primum Rheni transitum non ponte factum esse, sed affirmat. Sic enim ante hec scriptum invenies: Iam Cesar ultro Mosellam, qui amnis est Treverorum, navali ponte transgreditur, ipsumque Rhenum. Sed is, qui presens erat, dum hec fierent, utrumque transitum stabili ponte describit; quem in hac narratione secutus sum. Procedo autem. Videns ergo Cesar rem temporis indigam longeque difficilem, precipue pre frumenti inopia, quod eo tempore Germanis agriculture studium non erat magna pars venatu et latrocinio utebantur, quorum altero, sit modo facultas, libenter nunc etiam utuntur; lacte, carne, caseo victitabant, omisso incepto, rursus metu sui reditus barbarorum impetum frenaret, non pontem fregit, ut prius, nisi ab ea parte, qua Germa