comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
atre nascaur patre uero se¬
ruo ingauus mebilominꝰ
nasciti quẽadmodũ qui ex
matir libera ⁊ incerto patre
natis est. quoniam uulgo
iberam fuisse matrem eo
tpr̃e quo nascitur licet au¬
cilla conceperit. Et eꝯtrari¬
o si lidena ꝯceperit deinde a¬
ncilla facta pariat placuit
eum qui nascitur liberũ nas¬
ci. quia non debr calamitas in¬
ãtris ei noscere qui mutero
est ¶ Ex huĩ ⁊ illud quesitũ
missa sit. de inte ancilla post¬
ea facta pepererit. liberuin
an ẜum̃ pariat: et marcellus
ꝓbat liberũ nasci. Suficit ẽr
ei qui inuentre ẽ liberã ma¬
irem uł medie tp̃re hũisse ꝙ

Expanded text:
a nascitur, patre vero servo ingenuus nihilominus nascitur, quemadmodum qui ex matre libera et incerto patre natus est, quia vulgo liberam habuisse matrem eo tempore quo nascitur, licet ancilla conceperit; et e contrario si libera conceperit, deinde ancilla facta pariat, placuit eum qui nascitur liberum nasci, quia non debet calamitas matris ei nocere qui in utero est. Ex his et illud quaesitum umissa sit, deinde ancilla facta postea pepererit, liberum an servum pariat. Et Marcellus probat liberum nasci. Sufficit enim ei qui in utero est, liberam matrem vel medio tempore habuisse,
Abbreviated transcription (Latin):
re ut fiat liber. heresq ei solo
necessarĩus. Si modo ei nemo
alus ex eo testam̃to heres ex¬
titerit. aur qr ne mo heres sc¬
riptus est. aut qr is qͥ scͥ̾ptus
ẽ qualibet excͣausa heres non
extiteru ¶Idqi eadem legẽ heli¬
asentia ꝓuisum ẽ ⁊ recte. Ualt̾
em̃ ꝓspiciendũ erat. ut egen¬
tes homines quibus alius hes
necessarium ħ̾edem hẽant. qͥ
satisfacturus ẽẽt creditoribꝰ¬
suis. autͣ hoc ẽo nõ faciente c¬
reditores res ħeditarias ẜui
nomine uendant ne miurz¬
a defunctus afficiatur Qdẽq
iuris est ⁊ si sine lib̾tãtẽ ẜuus
beres institutus est. quod no

Expanded text:
re, ut fiat liber heresque ei solus et necessarius, si modo nemo alius ex eo testamento heres extiterit, aut quia nemo heres scriptus sit, aut quia is qui scriptus est qualibet ex causa heres non extiterit. idque eadem lege Aelia Sentia provisum est, et recte: valde enim prospiciendum erat, ut egentes homines, quibus alius heres necessarium heredem habeant, qui satisfacturus esset creditoribus, aut, hoc eo non faciente, creditores res hereditarias servi nomine vendant, nec iniuria defunctus afficiatur. Idemque iuris est et si sine libertate servus heres institutus est. quod no
Abbreviated transcription (Latin):
rrateni ꝯsequebant᷑ i fiebant
ciues romani. modo m̃inorẽ.
⁊ latini ex lege iuilia norbon
fiebant. Moͣdo inferiorẽ ⁊ fie¬
bant exlege eliasentia de di¬
titioꝵ numero¶S dedititio¬
rũ quidẽ pessima ꝯdicioliam
exmultis ip̃rib in desue rudi¬
nõ freq̃ntabat᷑.⁊ deoq nr̃a p¬
ietas omna augere ⁊ inme¬
liorem statum reducere des¬
iderans duabus ꝯstitutiõibr
hoc eͣmendauit ⁊ impristin¬
um statum ꝑduxit. quia et
scilic ꝑ omĩa lib̾tmus sit qui
manurtit᷑. lic manumis¬
sor ĩgenuus siiid̾diticios qͥ¬
dem ꝑ ꝯstitutõnẽ nũm expͥ¬
ulimus qͣmi ꝓmulgauimus
int̾ nũis decisiones perquas
suggerente nobis tribunia¬
no iiro exelso questore anti¬
qui iuris alt̾cationes placaui¬
mus. Natinos aũt iuslianos
⁊ omnnẽ que cura eos fuerat
obẜuanciam alia ꝯstirutõe
ꝑ eiusdem questoris sugges¬
tionem correximus que int̾¬

Expanded text:
rtatem consequebantur et fiebant cives Romani, modo minorem et Latini ex lege Iunia Norbana fiebant, modo inferiorem et fiebant ex lege Aelia Sentia dediticiorum numero. sed dediticiorum quidem pessima condicio iam ex multis temporibus in desuetudinon frequentabatur: ideoque nostra pietas, omnia augere et in meliorem statum reducere desiderans, in duabus constitutionibus hoc emendavit et in pristinum statum reduxit, quia et scilicet libertinus sit qui manumittitur, licet manumissor ingenuus sit. et dediticios quidem per constitutionem expulimus, quam promulgavimus inter nostras decisiones, per quas, suggerente nobis Triboniano, viro excelso, quaestore, antiqui iuris altercationes placavimus: Latinos autem Iunianos et omnem quae circa eos fuerat observantiam alia constitutione per eiusdem quaestoris suggestionem correximus, quae int
Abbreviated transcription (Latin):
tatis mamĩmiss noc domini
ssionis discrimane habito si¬
ultis additis modis per qͦs
ypossit libertas ẜuit m ci¬
uitare roniana que sola imp¬

Expanded text:
tatis manumissi nec dominii ssionis modo discrimine habito, simultis additis modis, per quos possit libertas servis cum civitate Romana, quae sola in p
Abbreviated transcription (Latin):
posins est ⁊ manumunis li¬
beuitur potestate quores a
iure gentium originẽ sump¬
sit ut pote cum iure nat᷑nli
o dnĩes liberi nascerentur. nec
eẽt nota manumullo cum ẜ¬
uitus eẽt incognita. Si post¬
qͣm iure gentium ẜuitus iñ¬
uasit. sequtũ est beneficnim
manumissionis. ⁊ cum uno
ines apͣpellarent᷑. iure gen¬
tium tria genera hõinumi¬
ẽẽ ceperunt. liberi. et hiisꝯ
trarium ẜui. et terciumi ge¬
nus libertĩ qui desierant eẽ
ẜui multis aũt modis man¬
umissio ꝓxedit. aur em̃ exsͤ¬
acris ꝯstitutõib insacro s.¬
metis eccłiũ. aut uindicta.¬
micos. aut per epistołã. aur
per testamẽtũ aut aliam ꝙͣ¬
libet ultimã uoluntatẽ. S
alus multis modis libertas
yuo ꝯpetere potestͥ qui tam
exueterĩbus ꝙͣ ex nr̃is ꝯstit¬
utionibus introdueti sunt.
Serui uero a dm̃s semꝑ ma¬
numiti solent ut uł intrã¬
sitũ manumitũtur. ułuti ẽ
pretor. aut proconsus. aut p̾s¬
es inbalneum. uł intheãtrũ.

Expanded text:
positus est, manumissus liberatur potestate. quae res a iure gentium originem sumpsit, utpote cum iure naturali omnes liberi nascerentur nec esset nota manumissio, cum seruitus esset incognita: sed posteaquam iure gentium seruitus inuasit, secutum est beneficium manumissionis. et cum uno ines appellaremur, iure gentium tria genera esse coeperunt, liberi et his contrarium servi et tertium genus libertini, qui desierant esse servi. Multis autem modis manumissio procedit: aut enim ex sacris constitutionibus in sacrosanctis ecclesiis aut vindictmicos aut per epistulam aut per testamentum aut aliam quamlibet ultimam voluntatem. sed et aliis multis modis libertas servo competere potest, qui tam ex veteribus quam nostris constitutionibus introducti sunt. Servi vero a dominis semper manumitti solent, adeo ut vel in transitu manumittantur, veluti cum praetor aut proconsul aut praeses in balneum vel in theatrum eat.
Abbreviated transcription (Latin):
qui iuris consult. appella¬
bantur quoꝵ omriuna se¬
ntentie ⁊ opiniones eanz ar¬
croritarem tenobant ꝗ
iudici recede. ⁊ areseoni
oꝵ non liceret ut : t lonsti¬
titum ¶ Ex nonseripio i¬
ĩ uenit quõs usui comrobi¬
uit.am diuturni morese
oncossu utentium ꝯ probat lu
legem innutant᷑ Et nõ
meleganter induas spẽs ius
cm̃ile distributum uitetiu᷑.
ilam orig̾õ eius ab institutis
duaꝵ eiuitatum athenarũ
seilicet et lacedemonioꝵ pro¬
fluxisse uidetur Inhus eñi ei¬
uitatibus ita agi solitũ erat
ut lacedemonii quidem ma¬
gis ea que prolegibus obẜua¬
rent memorie mandarent.
a cheuienses uero ea que iile¬
gibus scripta compre endis¬
sent custedirent.¶ Set nãt᷑a¬
lia quidem iura que apud o¬
mnes grntes ꝑeq ẜuantur
diumna quadam prouidentia
cĩ ricta semꝑ firma atq ini¬
mutabilia permanent. Ea u¬
ero que ip̃a ciuitas queq sibi
constit᷑ut sepe mutari solẽt
uł tacito ꝯsensu populi uł ałli¬

Expanded text:
qui iurisconsulti appellabantur. quorum omnium sententiae et opiniones eam auctoritatem tenebant ut iudici recedere a responso eorum non liceret, ut est constitutum. Ex non scripto ius venit, quod usus comprobavit. nam diuturni mores consensu utentium comprobati legem imitantur. Et non ineleganter in duas species ius civile distributum videtur. nam origo eius ab institutis duarum civitatium, Athenarum scilicet et Lacedaemonis, fluxisse videtur: in his enim civitatibus ita agi solitum erat, ut Lacedaemonii quidem magis ea quae pro legibus observarent memoriae mandarent, Athenienses vero ea quae in legibus scripta reprehendissent custodirent. Sed naturalia quidem iura, quae apud omnes gentes peraeque servantur, divina quadam providentia constituta, semper firma atque immutabilia permanent: ea vero quae ipsa sibi quaeque civitas constituit, saepe mutari solent vel tacito consensu populi vel ali
Abbreviated transcription (Latin):
staruas principum confugi
Exp dit em̃ reipublice. ne
quĩ re sua male utat᷑. e̾nus
n scripti adbelium marcian.¬
um enusi uerba hec sũtsẽo
mĩnoꝵ quidem potestate in
insuos ħ uos illibatã esse op¬
ortet. nec cuqͣm horamum
ius suum de trab. ¶ Et dorni¬
oꝵ inter est ne auxiliũ cõtͣ
abilem iquriam de negef
his qui iuste deprecantur
deoq cognosce de querelis ex¬
oꝵ qui exfamlia uilii sabiiii.
adstaruam ꝯfugerunt. Et si
intarni iniuria affectos cogno¬
ueris uenundari iuke. ita ut
inpotestatẽ domini nõ reuer¬
tanitu ¶u saburus si mes eõ¬
stitutõi frauoein fecoru uimi¬

Expanded text:
statuas principum confugiuexpedit enim rei publicae, ne quis re sua male utatur. cuius rescripti ad Aelium Marcianum emissi verba haec sunt : ‘ Dominorum quidem potestatem in suos servos illibatam esse oportet nec cuiquam hominum ius suum detrahi. sed dominorum interest, ne auxilium contra abilem iniuriam denegetur his qui iuste deprecantur. ideoque cognosce de querellis eorum qui ex familia Iulii Sabini ad statuam confugerunt, et si infami iniuria affectos cognoveris, veniri iube, ita ut in potestatem domini non revertantur. qui Sabinus, si meae constitutioni fraudem feceri
Abbreviated transcription (Latin):
lib̾os hẽant potestatẽ qͣlemi
nos hẽmus. Qui gͥ exte et
iłrore tua nascitur. iłitua ẽ¬
potestate fltem qui ex filiot¬
uo ⁊ uxoro eius nascitur .i.
nepos tuus ⁊ neptis eque in
tua sunt porestate ⁊ pnep¬
os ⁊ pueptis ⁊ deinceps cer̾i
Qui taniẽ exfilia tua nasci¬
turantua potestate noñ est

Expanded text:
liberos habeant potestatem qualem nos habemus. Qui igitur ex te et uxore tua nascitur, in tua potestate est: item qui ex filio tuo et uxore eius nascitur, id est nepos tuus et neptis, aeque in tua sunt potestate, et pronepos et proneptis et deinceps ceteri. qui tamen ex filia tua nascitur, in tua potestate non est,
Abbreviated transcription (Latin):
ut. mascli puberes femine
aũt ułrĩ potentes siue pat¬
hoc fieri debere ⁊ qͣnulis et
natinalis ratio suadet intã¬
tum ut iuissus parengis pre¬
tum est. an furiotĩ filia nũb¬
ere an furiasi filius uxorem
uoere p̾ossit. Cumqi super
fdio uariabatur. nr̃a ꝓcessit
decisio qua pernissum ẽ ad
exemplum filiẽ furiõsi. fili¬
um quoq posse ⁊ sine patri¬
siateruentu matͥmonium
sibi copulare. sed̾ui datũ cõ¬

Expanded text:
uidem puberes, feminae autem viripotentes, sive pathoc fieri debere et civilis et naturalis ratio suadet in tantum ut iussum parentis praetum est, an furiosi filia nubere aut furiosi filius uxorem ducere possit? cumque super filio variabatur, nostra processit decisio, qua permissum est ad exemplum filiae furiosi filium quoque posse et sine patris interventu matrimonium sibi copulare secundum datum
Abbreviated transcription (Latin):
sͣ ur post ioros ꝯuinq̃gm̃ta dig¬
nine iis ⁊ inqũ collatum est
tridmanũ noc non ceteros in¬
fecimus In hos qͣtuor libros eas¬
dem institutiones partiri aussi¬
mus. ut sint totius legitime
seientie penna elementa. quib¬
tea obtmnebur ⁊ꝙ postea deꝯsu¬
etudine mumibratũ abimper¬
iali remedio illuminatum est
Quas exomnbus antiquoꝵ ĩ¬
stitutionibus ⁊ precipue exco¬
mentariis gan nr̃i tam ĩstit¬
utionum ꝙͣ rerũ cotidiãn᷑aꝵ.
aliisq multis comentariis com¬
positas cum tres predicti uiri
pruentes nobis obtulerunt: ⁊
logimius ⁊ cognouiius ae plan¬
issimũ nĩaꝵ ꝯstitutionum ro¬
bur eis acomodammus ¶ Sũ¬
ma naq eꝵ ⁊ alacriͣ studio has
oliges nĩns accipite. ⁊ uos met
⁊p̃os sic eruditos ostendite. ut
dam impartibus euis uobispr¬

Expanded text:
digmne ius antiquum collatum est Tribonianum nec non ceteros fecimus, in hos quattuor libros easdem institutiones partiri iussimus, ut sint totius legitimae scientiae prima elementa. Quibtea optinebat et quod postea desuetudine inumbratum ab imperiali remedio illuminatum est. Quas ex omnibus antiquotitutionibus et praecipue ex commentariis Gaii nostri tam institutionum quam rerum cottidianarum aliisque multis commentariis compositas cum tres praedicti viri prudentes nobis optulerunt, et legimus et cognovimus et plenissimum nostrarum constitutionum robur eis accommodavimus. Summa itaque ope et alacri studio has leges nostras accipite et vosmet ipsos sic eruditos ostendite, ut cam in partibus eius vobis
Abbreviated transcription (Latin):
petua uoluntas uis ssar
cuiq tribuens ¶Iurñ pi¬
rudentia est cliumaꝵ at¬
qr humanaꝵ rerinn not̾icio
nisti atq iniusti scientia ¶
hiis generałr cog̾nitis et in¬
cipientibus nobis expone re
nira populi romani ita ma¬
xime uidentur posse tradi
comodisse. Si primo leui acͦ
simplici uia post deinde dili¬
gentisina alqr exacriuna
ilter preratione singula tral¬
duntur ¶ alioquin si stãtĩ
abintio rudem adhuc ⁊ infi¬
rmnum animu studiosi in¬
ulticudine ac narietate rer¬
um honerauerimus. duoꝵ al¬
terum. aut deẜtorem studio¬
rum eficiemus. aut cum ma¬
gno labore eus sepe etiam c̃
difidentia que plerum uiue¬
nes auertit serius adio per¬
oucemus at q lemore ia duc¬
tus sine magno labore et sirie
ulla difidentia maturius per
alterum non legere. siiuiii c¬
liuq tribuere ¶huns st̾ud¬
ii due sunt positones. publi¬
cum ius ⁊ priuatum. publi

Expanded text:
petua voluntas ius suum cuique tribuens. Iurisprudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia. His generaliter cognitis et incipientibus nobis exponere iura populi Romani ita maxime videntur posse tradi commodissime, si primo levi ac simplici, post deinde diligentissima atque exactissima interpretatione singula tradantur. alioquin si statim ab initio rudem adhuc et infirmum animum studiosi multitudine ac varietate rerum oneraverimus, duorum alterum aut desertorem studiorum efficiemus aut cum magno labore eius, saepe etiam cum diffidentia, quae plerumque iuvenes avertit, serius ad id perducemus ad quod leniore via ductus sine magno labore et sine ulla diffidentia maturius perdalterum non laedere, suum cuique tribuere. Huius studii duae sunt positiones, publicum et privatum. publi
Abbreviated transcription (Latin):
stitucio iuris gentiũ qua qͥt
domĩno alieno ꝯtra naturan
subieitur. ẜui aũt exeo appel¬
lati sunt. ꝙ imperatores capti¬
uos uendere uibent. ac ꝑhoc
ẜuare nec oecidere solent qui
etiam mancipia dieti sunt ꝙ
ab hostibus manuca piuntur
¶Serui aũt aut nascuntur
aut fiunt. siascuntur ex añ¬
cillis nr̃is. fiunt aut iure gẽ¬
tium. id est ex captĩuitate. aut
iure cuussi cum homo liber o¬
p̃cium participandũ sese ue¬
nundari passus est. anoditiõs
nt. aũt enĩ ingenu aut libe¬
rtini sunt. De ingenuis il¬
ngenuus est. qui statim ur nã¬
siue ex duobus libertinis. sine

Expanded text:
stitutio iuris gentium, qua quis domino alieno contra naturam subiicitur. Servi autem ex eo appellati sunt, quod imperatores captivos vendere iubent ac per hoc servare nec occidere solent: qui etiam mancipia dicti sunt, quod ab hostibus manu capiuntur. Servi autem aut nascuntur aut fiunt. nascuntur ex ancillis nostris: fiunt aut iure gentium, id est ex captivitate, aut iure civili, veluti cum homo liber mpretium participandum sese venumdari passus est. In servorumnt: aut enim ingenui sunt aut libertini. TIT. 4 DE INGENUIS Ingenuus est is qui statim, ut nasive ex duobus libertinis sive
Abbreviated transcription (Latin):
eumq ĩgirur imperitor ꝑ¬
⁊ pistolam costituit. uł cõg¬
noscens decreuat. uł edict̃o p̃¬
cepit. legem̃ esse coustat ħ
sunt᷑ que costitutiones app¬
ellantꝰ  lane exhus quedã
sunt ꝑ rsonoles que nec ad
exemplum trahuntur quo¬
mani non hoc princeps uu¬
lta slani quod aliciũ obmẽri¬
Trum indulsit. uł si cui penã
irroetaĩt uł si cui sine ex̾¬
⁊ em̃plo subuenit. personam
non transgrẽdierur. alie a¬
utem cum geuerales sut
omnes proculdũoio tenẽnt᷑
¶preroꝵ quoq edic̃ta nõ
modicaniꝰ iuris obtinẽt au¬
etoritarem. hoc enant hono¬
rarium ius solemus appei¬
lare ꝗ  qͣm honores gerunt
id est magistratus auctori¬
tatem huic iuri dederũnr.
proponebant er ediles curu¬
ies edictun de quibusdam c¬
aĩiũis quod edictum ⁊uris
honorarii portio est ¶Res¬
ponsa prudentum: sunt s¬
entẽntie ⁊ opiĩones eoꝵ q
uibus ꝑmissim erat uira
condere. siam antiquitus
anstitutum erat ut essent
qui iura publice inrerpre¬

Expanded text:
umque igitur imperator per epistulam constituit vel cognoscens decrevit vel edicto praecepit, legem esse constat: hae sunt quae constitutiones appellantur. plane ex his quaedam sunt personales, quae nec ad exemplum trahuntur, quoniam non hoc princeps vult: nam quod alicui ob merita indulsit, vel si cui poenam irrogavit, vel si cui sine exemplo subvenit, personam non egreditur. aliae autem, cum generales sunt, omnes procul dubio tenent. Praetorum quoque edicta non modicam iuris optinent auctoritatem. haec etiam ius honorarium solemus appellare, quod qui honorem gerunt, id est magistratus, auctoritatem huic iuri dederunt. proponebant et aediles curules edictum de quibusdam casibus, quod edictum iuris honorarii portio est. Responsa prudentium sunt sententiae et opiniones eorum, quibus permissum erat iura condere. nam antiquitus institutum erat ut essent qui iura publice interpre
Abbreviated transcription (Latin):
plus quisquã rogetur alicui
restituere ꝙͣ ex testam̃to cepit
Namꝙ amplius est iurilit
relinquitur ¶Cum aũt aliena
res ꝑficei comissum relĩquit᷑
necce est ei qui rogata est aut
ip̃am redim̾e et p̃stare aut er¬
timnatõne eiꝰ soluere ¶ibertas

Expanded text:
plus quisquam rogetur alicui plus quisquam rogetur alicui restituere quam ipse ex testamento ceperit; nam quod amplius est inutiliter relinquitur. cum autem aliena res per fideicommissum relinquitur, necesse est ei qui rogatus est aut ipsam redimere et praestare aut aestimationem eius solvere. Libertas
Abbreviated transcription (Latin):
cusante uł fidei comissi ul u¬
mu̾sitatis uł spetiał solurio¬
nẽ coartari ne deꝑeat ultiã
uoluntas restaroris fidei he¬
dis comissa eadem obẜuari cẽ¬
sunmus. et si a legatario ul
fidei comissario aliquid sum¬
liter relictum sit. & si is a qͦ
relictum dicitur confiteatur
quidẽ aliquid ase relictũ esse
zet ad legis sb̾tilitatẽ decur¬
rat omnimodo cogendus ẽ
comissum relinq̃de uluti.
fundũ hominẽ uestẽ argẽtũ
pecuniã numeratã et uł ip̃m
heredẽ rogare ut alicui resti¬
tuat uł legatariũ ꝙͣ uis ale¬
gatario legarinõ possit sp̃o¬
test aũt nõ solũ ꝓpͥas res
testator ꝑfideicomissum relĩ¬
quere. set et heredis aut legti¬
rarn aut fideicomissaru aut
cuius libet alterius: Itaq lego¬
tarius et fitri comissari. ¶sõ
solrm de ca re rogari potest
ut eam rem alicui restituar
que ei relicta sit. ser etiã de
alia siue ip̃ius siue aliena sit
hor solum obẜuandũ est. ne

Expanded text:
cusantem ad fideicommissi vel ucusantem ad fideicommissi vel universitatis vel specialis solutionem coartari, ne depereat ultima voluntas testatoris fidei heredis commissa. eadem observari censuimus et si a legatario vel fideicommissario aliquid similiter relictum sit. quodsi is a quo relictum dicitur confiteatur quidem aliquid a se relictum esse, sed ad legis subtilitatem decurrat, omnimodo cogendus est OMMISSUfundum, hominem, vestem, argentum, pecuniam numeratam, et vel ipsum heredem rogare ut alicui restituat, vel legatarium quamvis a legatario legari non possit. Potest autem non solum proprias testator res per fideicommissum relinquere, sed et heredis aut legatarii aut fideicommissarii aut cuiuslibet alterius. itaque et legatarius et fideicommissarius non solum de ea re rogari potest, ut eam alicui restituat, quae ei relicta sit, sed etiam de alia, sive ipsius sive aliena sit. hoc solum observandum est, ne
Abbreviated transcription (Latin):
ħedum pendent. et tã nom̃
q̃ sustantiam acceꝑunt. et
ideo diuus agustꝰ er ad ne¬
cessitatẽ uiris eadẽ traxit.
Nuꝑ. et nos euncẽ pͥncipem
suꝑare cõtendẽtes ex facto ꝙ
mus questor sacri palacii sug¬
gessit. constiturionẽ fecimꝰ
ꝑ qua̾ disposumus si testator
fidei heredis sui cõmissit ut
uł ẜeditarẽ uł spetiale fidei¬
cõmissum restituat. et ñq
ex scripta neq ex qͥnq testi¬
um numero qui infidei co¬
missis legimus ẽẽ noscitur
res possit manifestari. set ul
pautiores ꝙͣ qͥnq uł nemo
penitus testis ĩuenit᷑ tunc
siue pat̾ ħedis siue alius qͥ¬
cũq sir qui fide̾ elegit ħe¬
dns er ab eo aliquid restitui
uolu̾it. si ħes ꝑfidia tentus
ad implere fide̾ recusat ne¬
gando rem ita eẽ sb̾secuta:
ũ fid̾icomissarius iusiurãdũ
ei derulit cũ pͥus ip̃e de calũ¬
pnia uirau̾it. nec̾ce eũ here
uł iusiurandũ sb̾ire ꝙ nichil
tale a testarore audiuit. ulre¬

Expanded text:
heredum pendent et tam nomen heredum pendent et tam nomen quam substantiam acceperunt, et ideo divus Augustus ad necessitatem iuris ea detraxit: nuper et nos, eundem principem superare contendentes, ex facto quod us quaestor sacri palatii suggessit, constitutionem fecimus, per quam disposuimus: si testator fidei heredis sui commisit, ut vel hereditatem vel speciale fideicommissum restituat et neque ex scriptura neque ex quinque testium numero, qui in fideicommissis legitimus esse noscitur, res possit manifestari, sed vel pauciores quam quinque vel nemo penitus testis intervenerit, tunc sive pater heredis sive alius quicumque sit, qui fidem elegit heredis et ab eo aliquid restitui voluerit, si heres perfidia tentus adimplere fidem recusat, negando rem ita esse subsecutam, si fideicommissarius iusiurandum ei detulerit, cum prius ipse de calumnia iuraverit, necesse eum habere vel iusiurandum subire, quod nihil tale a testatore audivit, vel re
Abbreviated transcription (Latin):
cũ debet lib̾are is cui restitu¬
itur ħ̾editas an erpediat sibi
restirui ¶ Eadem scilicet in¬
terueniunt. et si duab: plĩ¬
busue reb d̾luctis p̃ceptis¬
ue restituere heditatem ro¬
gatus sit. Set et si certa sũ¬
taue que quartã uł eriam
miarĩam partẽ hereditatis
cõtinet rogatus sit aliquis
hereditatẽ restituere. idem
iuris eque diximus de eo
qui ex asse ħes institutꝰ est
eadem transferemus.⁊ ad eũ
qui exparte ħes scriptus
est ¶Preterea intestato qͦr
moriturus potest rogare eũ
ad quẽ bona sua ul legitio
iure. ul honorario ꝑtinere
intelligit. ul hereditarem
suã totã partẽue eius. aut
rem aliquã. uluti fundũ
hominẽ: pecuniã alicui res¬
tiruat. cum alioquin lega¬
ta misi ex testam̃to nõ ua¬
leaut ¶ Eum qͦ cui aliquid
restiruit᷑ potest rogare ut
id rursus alii totũ aut pro¬
parte. ul eriã aliud aliquid
restiruat¶ Et qr prima fid̾i¬
cõmissor cunabula a fide

Expanded text:
cum deliberare debet is cui restitucum deliberare debet is cui restituitur hereditas an expediat sibi restitui. eadem scilicet interveniunt et si duabus pluribusve rebus deductis praeceptisve restituere hereditatem rogatus sit. sed et si certa sutave, quae quartam vel etiam maximam partem hereditatis continet, rogatus sit aliquis hereditatem restituere, idem iuris est. quae diximus de eo qui ex asse heres institutus est, eadem transferimus et ad eum qui ex parte heres scriptus est. Praeterea intestatus quoque moriturus potest rogare eum ad quem bona sua vel legitimo iure vel honorario pertinere intellegit, ut hereditatem suam totam partemve eius aut rem aliquam, veluti fundum, hominem, pecuniam, alicui restituat: cum alioquin legata nisi ex testamento non valeant. Eum quoque, cui aliquid restituitur, potest rogare, ut id rursus alii totum aut partem vel etiam aliud aliquid restituat. Et quia prima fideicommissorum cunabula a fide
Abbreviated transcription (Latin):
ex purte ħes iustitũtus. aut
totam eam partẽ aut partẽ
partis restituere rogatus.
Nam et in hoc casu eadem
obẜ̃uari precepimus que ĩ
tocius ħeditatis restitutione
dixĩmui ¶ Siquis una ali¬
qua re declucta siue p̃cepta
que quartam continet uluti
modo ex trabelliano senata
consulto restitutio fiat. ꝓm̃
ac si quarta parte retenta.
rogatus eẽt reliquã hedita¬
tem restituere. Ser illud ĩ t̾¬
est ꝙ altero casu .i. cum de¬
ducta siue p̃cepta aliqͣ re¬
ditas insolidum ex eo senato
consulto actiones transferũ¬
tur. Et res que remanet aps̾
heredem. sine ullo ħeditario¬
houere apud eum manet qͣi
ex legato ei adquesita ¶Alto
uero casu id ẽ cum quarta
parte retenta rogatꝯ ẽ ħes
restituere ħeditatẽ et resti¬
tuit sindantur actĩones.⁊
pro drodante quidẽ transfer¬
antur ad fidei comissarium
pro quadrante aũt remaũ¬
at apud heredeni quin ⁊¬
tis contineat eque ĩ solidũ
tiansferunt᷑ actiones. et se¬

Expanded text:
ex parte heres institutus aut totam partem aut partis partem restituere rogatur: nam et hoc casu eadem observari praecepimus, quae in totius hereditatis restitutione diximus. Si quis una aliqua re deducta sive praecepta quae quartam continet, velutmodo ex Trebelliano senatus consulto restitutio fiat, perinde ac si quarta parte retenta rogatus esset reliquam hereditatem restituere. sed illud interest, quod altero casu, id est cum deducta sive praecepta aliqditas, in solidum ex eo senatus consulto actiones transferuntur, et res quae remanet apud heredem sine ullo onere hereditario apud eum manet, quasi ex legato ei adquisita, altero vero casu, id est cum, quarta parte retenta, rogatus est heres restituere hereditatem et restituit, scindantur actiones et pro dodrante quidem transferantur ad fideicommissarium, pro quadrante remaneant apud heredem. quin etis contineatur, aeque in solidum transferuntur actiones et se
Abbreviated transcription (Latin):
dari ix cest ut eum roget᷑¬
tiruis ut fitei comisorius
Nec int̾est utrũ a suo ꝓprio
ẜuo testarror roget/ an de eo
qui ip̃nis hereois aut legata¬
rii ul enã ertranei sit. Ita¬
et aenus ẜuus redimi et ma.¬
nunumti d̾ebet. ꝙ si dñs euri
uo̾ uendat. si moco ñchilex
iudicio eius qui reliquit lib̾¬
tatem ꝑcepit᷑ non statim erͥ¬
tinguntur fidei comissaria lb̃¬
tas. Set oifert qr possit tre
ꝓcedente ubicumq orcasio re¬
dimendi ẜui fuerit. prestari.
lib̾tas. QQui aũt ex fidei comis¬
si causa manumitt᷑ non tes¬
tatoris fir libertus. etiam si
testatoris ẜuus sit. ser asꝰ eue
manumint. At is qͥ testa mẽ¬
to directo liber eẽ iubetur ip̃s
cestatoris fit lib̾tus qui etiam
orcĩms applłatur. Nec alius
ullus directo extẽstam̃to lib¬
tateni here potest. quã qui
toris fuerit. et quo facit tes¬
tam̃tum. et quo morit᷑ di¬
rocta aũt lib̾tas tunc dari
iudetur/ cum nõ ab alioẜuũ
manumut rogat. Ser uł ex

Expanded text:
dari potest, ut heres eum rogettarius vel fideicommissarius. nec interest, utrum de suo proprio servo testator roget, an de eo qui ipsius heredis aut legatarii vel etiam extranei sit. itaque alienus servus redimi et manumitti debet: quodsi dominus eum non vendat, si modo nihil ex iudicio eius qui reliquit libertatem percepit, non statim extinguitur fideicommissaria libertas, sed differtur, quia possit tempore procedente, ubicumque occasio redimendi servi fuerit, praestari libertas. qui autem ex causa fideicommissi manumittitur, non testatoris fit libertus, etiamsi testatoris servus sit, sed eius qui manumittit: at is qui directo testamento liber esse iubetur, ipsius testatoris fit libertus, qui etiam orcinus appellatur. nec alius ullus directo ex testamento libertatem habere potest quam qui toris fuerit, et quo faceret testamentum et quo moreretur. directo autem libertas tunc dari videtur, cum non ab alio servum manumitti rogat, sed velut ex
Abbreviated transcription (Latin):
cius ucius heres esto. pot̾it
adicere rogo re iuci riti ut
cum primũ possis heditare
meam adire. eam gaio sero
reddas restituasq hx test at̃
quisq et de ꝑte restituẽda
heredem rogare. et lib̾um
est ul pure ul sub condĩtõ
relinquere ficeicomissum
uł ex die certo ¶Restiruta
aũt beditate is quidem qͥ
restirint uichilominus hes
ꝑmañet. is uͦ qui recipit he¬
reditatem aliquando here¬
dis aliquando legataru lo¬
co habebatur. et in nerõĩs
quidem tp̃ribus trabelliaõ
mayrno et amico seneca
consusibus senatus conful¬
tum facrum est. quo cautũ
est ut si ħeditas ex fidei co¬
missi causa restituta sit õs
actiones que iure cr̃uili he¬
di et inhetem competerẽt
ei et ineum darentur cui
ex ficei co misto restituta est¬

Expanded text:
cius Titius heres esto ’, poterit cius Titius heres esto ’, poterit adicere: ‘ rogo te, Luci Titi, ut, cum primum possis hereditatem meam adire, eam Gaio Seio reddas restituas ’. potest autem quisque et de parte restituenda heredem rogare: et liberum est vel pure vel sub condicione relinquere fideicommissum vel ex die certo. Restituta autem hereditate is quidem qui restituit nihilo minus heres permanet: is vero qui recipit hereditatem aliquando heredis aliquando legatarii loco habebatur. Et in Neronis quidem temporibus Trebellio Maximo et Annaeo Seneca consulibus senatus consultum factum est. quo cautum est ut, si cui hereditas ex fideicommissi causa restituta sit, omnes actiones quae iure civili heredi et in heredem competerent, ei et in eum darentur cui ex fideicommisso restituta es
Abbreviated transcription (Latin):
ħeditatibus fideico missariis
uide amus. Sciendum itãq
est ꝯmĩa fideicomissa pͥmis
tp̾ribus ĩfirma eẽ. quia ne¬
nio inuirus cogobatur pres¬
tare id de quo rogatus erat
quibus em̃ nõ poterat ħe¬
diratem ul legara relĩq̃re
Si relinq̃bant fizeicomire¬
bant eoꝵ qui cãꝑe ex resta¬
m̃to porerant. Et ideo fid̾i¬
comissa appellata sir. qr
nullo uincło uiris set rñ¬
pͥostea primus diuus agus
salutem rogatus quis dicit᷑.
aut ob insigne̾ quoꝵ dam
ꝑfidiam uissit cõsulibus
auctoritarẽ suã int̾ponere
.ꝙ qr iustum uidebatur et
populare erat paulatĩ pau¬
latim conuersum est in
assiduam iuris ditionem.
tantusq fauor eoꝵ factus
est ut paulatim etiam p̃
pellabant ¶Iupͥmĩs igitur
sciendum est opus ẽẽ ut a¬
liquis recto iure testam̃it
ħes instituãtur eiusq fidi
comitatur ut eam ħedita¬
tem aliis restituat. alioqͥn
mutile ẽst testaip̃tũ inque
uenio ħes institutu. ¶Cũ
igitur aliquis lcripẜit lu¬

Expanded text:
editatibus fideicommissariis videamus. Sciendum itaque est, omnia fideicommissa primis temporibus infirma esse quia nemo invitus cogebatur praestare id de quo rogatus erat: quibus enim non poterant hereditates vel legata relinquere, si relinquebant, fidei committebant eorum qui capere ex testamento poterant: et ideo fideicommissa appellata sunt, quia nullo vinculo iuris, sed postea primus divus Auguster ipsius salutem rogatus quis diceretur, aut ob insignem quorundam perfidiam iussit consulibus auctoritatem suam interponere. quod, quia iustum videbatur et populare erat, paulatim conversum est in adsiduam iurisdictionem: tantusque favor eorum factus est, ut paulatim etiam prapellabant. In primis igitur sciendum est, opus esse ut aliquis recto iure testamento heres instituatur, eiusque fidei committatur ut eam hereditatem alii restituat: alioquin inutile est testamentum in quo nemo heres instituitur. cum igitur aliquis scripserit: ‘ Lu
Abbreviated transcription (Latin):
¶Set si recuset scriptus hes
Stire feditatẽ ob id ꝙ di¬
at eam sibi suspectam oẽ
quasi aunpnosam Caue¬
tur pegasiano senatus con¬
sulto ut desid̾inte eo cui re¬
stiruere rogatus est iusu
p̾toris adeat et restituat
heditatẽs prrinde ei ⁊ ĩeur
qui reciit itatẽ accio¬
nes dentur ac si iuris est
er rraibelliano senatus con¬
sulto quoͣ nuillis stipulati¬
ombus opus est Quia simił
et huic qui restituir securi¬
tas datur. et acciones Reti¬
tarie ei ⁊ ĩeu trasceruntur
qui recipit ħed itats̃ utruq
senatusconsulit in hac spe¬
cie concurrouit ¶Ser qͣr
stipulationes ex sinatu con¬
sulro prgasiana descendẽ¬
tes et ip̃i antiquitati dispi¬
cuerunt exquibus casibus
capriosas eas homo ox celsi
ingemi pap. applłat. et no¬
bis in legibus mag̃ simpli¬
citas ꝙ̃ dificultis placet.
⁊ deo omnibus nob sugges
consulti placuit exploss.
ĩenatꝯ cõsulto pegasiano ꝙ
postea suꝑuenir omnem
aucroritatẽ trabelliano se¬
uarusconsulto p̃stante uc¬

Expanded text:
sed si recuset scriptus heres adire hereditatem ob id quod dicat eam sibi suspectam esse quasi damnosam, cavetur Pegasiano senatus consulto ut, desiderante eo cui restituere rogatus est, iussu praetoris adeat et restituat hereditatem, perindeque ei et in eum qui recipit hereditatem actiones dentur, acsi iuris est ex Trebelliano senatus consulto: quo casu nullis stipulationibus opus est, quia simul et huic qui restituit securitas datur, et actiones hereditariae ei et in eum transferuntur qui recipit hereditatem, utroque senatus consulto in hac specie concurrente. Sed quia stipulationes ex senatus consulto Pegasiano descendentes et ipsi antiquitati displicuerunt et quibusdam casibus captiosas eas homo excelsi ingenii Papinianus appellat et nobis in legibus magis simplicitas quam difficultas placet, ideo omnibus nobis suggesque senatus consulti, placuit exploso senatus consulto Pegasiano, quod postea supervenit, omnem auctoritatem Trebelliano senatus consulto p
Abbreviated transcription (Latin):
gatarium int̾poni. Eeoẽ
int̾pone bantur int̾ euai
qui ex fideicomisso recepit
ħeditatẽ et heredem id ẽ
ut lucrum et dãpnũ ħe¬
ditarium pro raca parte
uit̾ eos comune sit ¶Ergo si
quidem non plus ꝙͣ drodã¬
tem heditatis scriptus hes
rogatus sit restituere. Tũc
er trabelliano senatus con¬
sulid restituebatur ħeditas
et inutrumq actiones he¬
reditarie ꝓ rata ꝑte dabãt᷑
Iub̾edem quidẽ iure cuuli
ineum uero qui recipiebat¬
ħeditatẽ ex senatus ꝯsulto
trabelliano tanqͣ inb̾edem¬
aat si plus ꝙͣ drodantẽ ułeciẽ
totam ħeditatẽ restituere
rogatus sit. Locus erat pe¬
gasino senatꝯcõsulto. ut
heres qui semel adierit. ħx¬
ditatem si mͦ sua uolunta¬
te adierit siue retinuerit
qͣrtam partẽ. siue noluerit
pro ꝑte stipulationes int̾¬
ponebantur tamꝙͣ inter
partiariũ legatariũ et ħe¬
dem. Si uero toram ħedi
tiones interponẽ bantur.¬

Expanded text:
gatarium interponi, eaedem interponantur inter eum, qui ex fideicommissi causa recipit hereditatem, et heredem, id est, ut et lucrum et damnum hereditarium pro rata parte inter eos commune sit. Ergo si quidem non plus quam dodrantem hereditatis scriptus heres rogatus sit restituere, tum ex Trebelliano senatus consulto restituitur hereditas, et in utrumque actiones hereditariae pro rata parte dantur, in heredem quidem iure ciuili, in eum uero, qui recipit hereditatem, ex senatus consulto Trat si plus quam dodrantem vel etiam totam hereditatem restituere rogatus sit, locus erat Pegasiano senatus consulto, et heres qui semel adierit hereditatem si modo sua voluntate adierit, sive retinuerit rtam partem siue noluerit pro parte stipulationes interponi debent tamquam inter partiarium legatarium et heredem; si uero totam heredtiones interponen
Abbreviated transcription (Latin):
heditas post ꝙ senatus cõ¬
sultum pretor utiles ac¬
tiõnes ei et meuni qui re¬
cepit ħeditatẽ qͣi heredi et
ihecem dare cepit. ¶ Set
quia ħ̾edes scͥpti cũ aut to¬
tam heditatẽ aut penie to¬
tam plerumq restituere
rogaluntur adire ħeditarẽ
i nullum uł minimum
lucrum recusabãnt atq
ob id extinguebantur fi¬
deicomissa. postea uespasi¬
ani agusti tp̃ribus pegaso
et pusione consulibus se¬
natus eẽ cẽsuit ut ei qui
rogatus ee̾t ħeditatẽ resti¬
tuere ꝑinde liceret parte:
qͣrram retinere. atq lege¬
falcidia ex legatis retinere
conceditur Ex singulis qͦ
rebus que ꝑfidei comissur
relinquntur eadẽ retẽtio
ꝑmissa est ¶Post ꝙ senata
consultum ip̃e heres hon̾i
heditaria sustine bat. Ille
aũt qui ex fidei comisso re¬
cipit ꝑtem ħeditatis lega¬
tarii particiarii loco erat
icl ẽ ens legatarn cui ꝑs
bonoꝵ legabatur q̃ sp̃es
legati ꝑticio uocabaturqr
cum ħerede legatarius ꝑ¬
tiebatur ħeditatẽ. unde q̃

Expanded text:
editas. post quod senatus consultum praetor utilos actiones ei et in eum qui recepit hereditatem, quasi heredi et in heredem dare coepit. Sed quia heredes scripti, cum aut totam hereditatem aut paene totam plerumque restituere rogabantur, adire hereditatem ob nullum vel minimum lucrum recusaban, atque ob id extinguebantur fideicommissa; postea Vespasiani Augusti temporibus Pegaso et Pusione consulibus senatus censuit, ut ei, qui rogatus esset hereditatem restituere, proinde liceret quartam partem retinere, atqueFalcidia ex legatis retinere conceditur. ex singulis quoque rebus quae per fideicommissum relinquuntur eadem retentio permissa est. post quod senatus consultum ipse heres onera hereditaria sustinebat: ille autem qui ex fideicommisso recepit partem hereditatis legatarii partiarii loco erat, id est, eius legatarii cui pars bonorum legabatur. quae species legati partitio vocabatur, quia cum herede legatarius partiebatur hereditatem. unde quae
Abbreviated transcription (Latin):
ex ce fidei comissarie hedi¬
tates restituanti .x. siue he¬
at heres ex uolũtate testa¬
toris quartam siue plui si¬
ue ninus siue penitus in¬
imnus quarta apud eumi
remaneat. Lic̾eat ei uł qͣrtã
uł ꝙ. deest ex nr̃a auctoritate
retinere ui repet̾e solu̾tu:
quasi ex trabelliano senato
consulto ꝓ rata portõe acci¬
Eiteicomissarium arxtẽribꝰ
SI uio torum heredirat:
sponte restit᷑uerit omnes
siecitaria actiones fidei co¬
missario et aduersus euna
fuerar ut qñ recusabat he¬
res scriptus is daram ħedita¬
tem adire necc̃itas ei impo¬
neretur totam ħeditatẽ uo¬
lenti fidei comissario rest.¬
tuere / et omnes adxumi. ⁊ ccͣ
eum transire actiones: ⁊ hoc
transponimus ad senatũ
sultum trabellianum et ex
hoc sole necc̃itas heregi ut¬
ponatur si ip̃o nolent adi¬
re. fid̾i comissarius des dat
lo nec dãpno nec comodo
apud þeredem manente:¬
¶ Iiebil aũt interest. utrũ

Expanded text:
ex eo fideicommissariae hereditates restituantur, sive habeat heres ex voluntate testatoris quartam sive plus sive minus sive penitus nnihil vel minus quarta apud eum remaneat, liceat ei vel quartam vel quod deest, ex nostra auctoritate retinere vel repetere solutum, quasi ex Trebelliano seno rata portione actifideicommissarium competentibus, si vero totam hereditatem sponte restituerit, omnes hereditariae actiones fideicommissario et adversus eum cfuerat, ut, quando recusabat heres scriptus sibi datam hereditatem adire, necessitas ei imponeretur totam hereditatem volenti fideicommissario restituere, et omnes ad eum et contra eum transirent actiones, et hoc transposuimus ad senatus consultum Trebellianum, ut ex hoc solo et necessitas heredi imponatur, si ipso nolente adire fideicommissarius desiderat lo nec damno nec commodo apud heredem manente. Nihil autem int
Abbreviated transcription (Latin):
romine p̾stiteris. nõ tñ
sequitur mandatum nõ
debet excedere fines mã¬
dati. Ut ecce. si quis usq
ad centũ aureos manda

Expanded text:
omine praestiteris, non tamesequitur mandatum non debet excedere fines mandati. ut ecce si quis usque ad centum aureos mandav
Abbreviated transcription (Latin):
um qd̃ ꝯͣ bonos mores est
uluri si ticius de furit aut¬
de dampno faciendo aut
de ĩ iuria facienda tͥ man

Expanded text:
 contra bonos mores est, veluti si Titius de furto aut damno faciendo aut de iniuria facienda tibi man
Abbreviated transcription (Latin):
core emerit habebit acti¬
onẽ ex empid qͣd no hẽre
ei liceat ut cõsequat᷑ qd̾
sua interest. deceptũ eur
nõ eẽ¶Idem uiris est. Si

Expanded text:
ore emerit, habebit actionem ex empto, quod non habere ei liceat, ut consequatur, quod sua interest deceptum eum non esse. idem iuris est, si
Abbreviated transcription (Latin):
me copstitutum est sic fit
ut ho die dum queri non
potest scriptura obliget᷑.
et er ea nascitur conditd̾ ces¬
sante scilicet u̾boꝵ. obliga¬
rione ¶ Multũ aũr tp̃s in
hac exceptõe autea quidẽ ex
principalib ꝯstitutõib usq
adquĩquennũ ꝓcedebat.
¶Set ne creditores diutius
possint suis pecumis forsi¬
tan defraudari ꝑ ꝯstitutõ¬
nem nram tp̃s cohartatũ
est ut ultra bienim metas
huũ excepto minime ex
obligatõ corrahi. q ueꝙ.
seriptura neq p̃sentia oĩ¬
do opus est. ac nẽ dari
capiat obligatõ. set suffic̾
eos qui negona gerunt.
consentire. unde int̾ absẽ¬
tes quoqr talia negotia cõ¬
trahuntur uluri ꝑ epłam¬

Expanded text:
me constitutum est. sic fit ut et hodie, dum queri non potest. scriptura obligetur: et ex ea nascitur condictio, cessante scilicet verborum obligatione. multum autem tempus in hac exceptione antea quidem ex principalibus constitutionibus usque ad quinquennium procedebat : sed ne creditores diutius possint suis pecuniis forsitan defraudari, per constitutionem nostram tempus coartatum est, ut ultra biennii metas huiusmodi exceptio minime extobligatio contrahi, quia neque scriptura neque praesentia omnimodo opus est, ac ne dari qcapiat obligatio, sed sufficit eos qui negotium gerunt consentire. Unde inter absentes quoque talia negotia contrahuntur, veluti p
Abbreviated transcription (Latin):
dolo et culpa uenditoris.x¬
cidit in eo uenditor secur¬
us est ¶ Set et si post emp¬
tõnem fundo aliquid per
alluuionez accessit ad ep̃¬
toris comodum ꝑtinet snã
et comodũ eins ẽẽ debet cꝰ¬
qui uenit aut ib̾repto fu¬
erit ita ut neq dolus ñq
culꝑa uenditoris int̾ue̾i̾at
animadutendũ erit an cus¬
codiam eius usq ad tradi¬
tõne̾ uenditor susceꝑit. Sa¬
ne eĩ si susceꝑit ad ip̃ius ꝑi¬
cłm is cisuũ ꝑtinet. Si nõ
susceꝑit securus erir. Ildem
et in ceteris anmalibus ce¬
terisq rebus intelligimus
utiq tñ uendicatõne̾ rei
⁊ conditõnẽ exhibere de be¬
bir emptori qr sane qui rẽ
tiondũ emptori tradidit.
adhuc ip̃e dominus est .i.
etiã de furti et de damꝑni
inurie actione ¶ Emptio
tam sb̾condicõe ꝙͣ pure cõ¬
trlui potest. Sub cõditõs
uluti si sticus intͣ certum
diem placuerit tibi. erit
tͥ emprus aureis tor ¶ No¬
ca sacra uł religiosa. irem
publica ułuti forũ basili¬

Expanded text:
dolo et culpa venditoris accidit, in eo venditor securus est. sed et si post emptionem fundo aliquid per alluvionem accessit, ad emptoris commodum pertinet: nam et commodum eius esse debet cqui veniit aut subreptus fuerit, ita ut neque dolus neque culpa venditoris interveniat, animadvertendum erit, an custodiam eius usque ad traditionem venditor susceperit. sane enim, si susceperit, ad ipsius periculum is casus pertinet: si non susceperit, securus erit. idem et in ceteris animalibus ceterisque rebus intellegimus. utique tamen vindicationem rei et condictionem exhibere debebit emptori, quia sane, qui rem nondum emptori tradidit adhuc ipse dominus est. idem est etiam de furti et de damni iniuriae actione. Emptio tam sub condicione quam pure contrahi potest. sub condicione veluti ‘ si Stichus intra certum diem tibi placuerit, erit tibi emptus aureis tot ’. Loca sacra vel religiosa, item publica, veluti forum basili
Abbreviated transcription (Latin):
rerum propriam ee̾ spetier
contrictus a uendid̃e seꝑa¬
tã. merito preualuit cũ et
ip̃a aliis homericis u̾sibus
quod et anteriores dun pͥr¬
cipes admiyunt et ĩ nr̃is
Digestis lat̾ius significatur
¶Cum aũt emptio et uen¬
dirio contracta sit qd̾ effici
dixinus simul atqr d̾ pre¬
cio conuenerit cum si ne
scripturi res agitur ꝑicłmn
rei uendite statim ademp¬
torẽ ꝑtinet. tanet si adhuc
ea res emptori tradita nõ
sit Citaqr si homo mortuꝰ
sit. ul aliqua ꝑte corporis

Expanded text:
em propriam esse speciem contractus a venditione separatam, merito praevaluit, cum et ipse aliis Homericis versibusquod et anteriores divi principes admiserunt et in nostris digestis latius significatur. Cum autem emptio et venditio contracta sit quod effici diximus, simulatque de pretio convenerit, cum sine scriptura res agitur, periculum rei venditae statim ad emptorem pertinet, tametsi adhuc ea res emptori tradita non sit. itaque si homo mortuus sit vel aliqua parte corporis
Abbreviated transcription (Latin):
tũrd Quod ius cũ ĩuendi¬
tõnib nobis placuit. nõ
est ab surdũ et ĩ locatoĩbus
et conduxiombus trabere¬
¶ Item p̃cium ninumiata pe¬
cuma consistere debet. na
inceteris rebus an precutz
ẽẽ possit. ułuti an homo. ul
fimdus aut toga alteruis.
rei precium ẽẽ possit ualde
querebatur Sabinus et
cassinus ⁊ inalia re putãt
tur ꝑmutatõnẽ rerũ ẽp̃¬
rõnem et uenditõnẽ ꝯtrahi
Eamq spetiem emptõnis
uenditionisq uetutissimã
eẽ Argum̾ito utebantur
greco poeta homero qui
aliquã partẽ ercercitus
ac hiuoꝵ uinum sibi comͤ¬
parasse ait ꝑmutatis qui¬
busdam rebus hũs uerbis

Expanded text:
tuto. quod ius cum in venditionibus nobis placuit, non est absurdum et in locationibus et conductionibus trahere. Item pretium in numerata pecunia consistere debet. nam in ceteris rebus an pretium esse possit, veluti homo aut fundus aut toga alterius rei pretium esse possit, valde quaerebatur. Sabinus et Cassius etiam in alia re putant per permutationem rerum emptionem et venditionem contrahi, eamque speciem emptionis venditionisque vetustissimam esse: argumentoque utebantur Graeco poeta Homero, qui aliqua parte exercitum Achivorum vinum sibi comparasse ait permutatis quibusdam rebus, his verbis
Abbreviated transcription (Latin):
¶Diuerse scole auctores ꝯtͣ
sentiebant. aliuoq eẽ exis¬
timahant ꝑmutatõnem
ierum. aliud emptõnem
et uenditõnẽ. Alioquin nõ
posse rem expediri ꝑmu¬
taris robus que uideantur

Expanded text:
Diversae scholae auctores contra sentiebant, aliudque esse existimabant permutationem rerum, aliud emptionem et venditionem. alioquin non posse rem expediri, permutatis rebus, quae videatur
Abbreviated transcription (Latin):
atum sit. ac nẽ arra quidẽ
data fuerit. Nam ꝙ arre
nomine datur argum̃tũ
est emptõnis et uenditõ¬
nis contracte. Set ħ qͥde

Expanded text:
atum sit ac ne arra quidem data fuerit. nam quod arrae nomine datur, argumentum est emptionis et uenditionis contractae. 140 Pre
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfectam ẽẽ emuptõne et
instrim̃ita emptõnis fu¬
erut conscripta ul ma¬
nu ꝓpria contrabentium
uł ab alio quidẽ scripta.
a contraħentib aũt sub¬
scripta. Et si ꝑ tabellones
fuerit. nisi et conipletões
acceꝑĩt. et fuering ꝑtib
absoluta.donec em̃i aliqͥd
exhus deest. et penitẽtie¬
est locus et potest et̃no
⁊ uenditor sine pena c.¬
cedere ab emprõne ¶Ita
cũ inpune recedere cõce¬
dimus. msi iam arraꝵ
nomine aliquid fuer it

Expanded text:
ctam esse emptionem et instrumenta emptionis fuerint conscripta vel manu propria contrahentium, vel ab alio quidem scripta, a contrahente autem subscripta et, si per tabellionem fiunt, nisi et completiones acceperint et fuerint partibus absoluta. donec enim aliquid ex his deest, et poenitentiae locus est et potest emptor vel venditor sine poena recedere ab emptione. ita tamen impune recedere eis concedimus nisi iam arrarum nomine aliquid fuerit
Abbreviated transcription (Latin):
tio stipularõis ¶Ita at̾ cõ¬
cepta stipulatõ uluti si ti¬
tius dicat. cum moriarda¬
re spondes uł cũ morieris.
et apud ueteres utił erat. et
nunc ualet. Itẽ post mortẽ
alrerius recte stip̾ulamur.
m̃to ꝓmisisse aliquẽ ꝑinde
hẽtur atq si int̾rogatoẽ p̃¬
cedente responsum sit Quo¬
tiens plures res una stipu¬
latione comp̃henduntur.
si quidẽ ꝓmissor simpłr res¬
pondeat. dare spondeo. ꝓpter
om̃s tenetur ¶Si uͦ unam
ex huis ul quasda daturũ se
spoponderit obligatõ inhuis
ꝓ quibus spoponderit ꝯtͣhi¬
tur ¶ Ex plurib eñi stipu¬
lationibus una u quadam
uidẽtur eẽ ꝑfecte ¶Singłas
em̃ res stipulari et᷑ ad sigu¬
lais respondere debenr ¶al¬
ad hoc ut unusquisq sibi
ad quirat qd̾ sua interest.
Ceterum si aln detur nicħ
iuterest stipulatoris ¶ Pla¬
ne si quis uelit hoc facere pe¬
nã stipulari cõueniet. ut
nisi ita factum sit. ut com¬
p̾hensum eẽt comitet᷑ pene
stipulatõ ⁊̃ ei euius nichil

Expanded text:
tio stipulationis. Ita autem concepta stipulatio, veluti si Titius dicat ‘ cum moriar, dare spondes? ’ vel ‘ cum morieris ’, et apud veteres utilis erat et nunc valet. Item post mortem alterius recte stipulamur.omisisse aliquem, perinde habetur, atque si interrogatione praecedente responsum sit. Quotiens plures res una stipulatione comprehenduntur, si quidem promissor simpliciter respondeat ‘ dare spondeo ’, propter omnes tenetur: si vero unam ex his vel quasdam daturum se spoponderit, obligatio in his pro quibus spoponderit contrahitur. ex pluribus enim stipulationibus una vel quaedam videntur esse perfectae: singulas enim res stipulari et ad singulas respondere debemus. Alad hoc, ut unusquisque sibi adquirat quod sua interest: ceterum si alii detur, nihil interest stipulatoris. plane si quis velit hoc facere, poenam stipulari conveniet, ut, nisi ita factum sit, ut comprehensum esset, committetur poenae stipulatio etiam ei cuius nihil
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓ eo erit atq si dixerit.¬
¶ Atqr instipulatoĩb fide¬
iussoꝵ sciendũ est gu̾ałi
hoc accipi ut ꝙcurq scrip¬
tum sit quasi actum inde¬
atur ⁊ actum. ideoq ꝯstat
si quis se scripẜit fideuisi¬
sse uideri omnia fidelit᷑

Expanded text:
 eo erit, ac si dixerit λἐγω In stipulationibus fideiussorum sciendum est generaliter hoc accipi, ut, quodcumque scriptum sit quasi actum, videatur etiam actum: ideoque constat, si quis se scripserit fideiussisse, videri omnia sollemniter