comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
aspitatemqz uincebat seue¬
rissineꝰ imꝑator S in nullũ
seuerior ꝙ in semet ip̃m nulli
laboris uigilieqz largior nulle
sõpm cibiq parcior ꝙ sibi
Demqz nichil preter curas
imperñ q nomẽ precipinũꝰ ex
ex̾citu suo habens Dũ in cã
ubi he gessit proĩciã profi¬
cisteret᷑ dux ex̾citus consul
ppli romani ediuis pellibus
pro stragulis unio tiboq nõ
alio ꝙͣ quo renuges usus triũ
suorũ nusterio contentus
fuit Irofecto autẽ uir hic
fuit uintꝰ atqz omi ex parte
nurabilis Cũ en ceteri ad
unũ aliquud alii ad elꝯquẽ¬
tiã alii ad stiẽtiã iuris q ue
tuc̃ honoratissima res erat
Alii ad ꝑitiã rei militaris et
bellicam gloriã hic ex equo
ad omĩa promptus erat si lũs¬
oꝑam daret ad lras si armis arma
non aluid natũ credens Postremo
quicq̃d agere accepiss id unũ suũ
artificiũ censuiss nec facile erat
cui rei essz apcior indicare ĩ uiuẽ¬
tute multis ĩ signib honestatus

Expanded text:
asperitatemque vincebat: seveasperitatemque vincebat: severissimus imperator, sed in nullum severior quam in semetipsum, nulli laboris vigilieque largior, nulli somni cibique parcior quam sibi, denique nichil preter curas imperiique nomen precipuum in exercitu suo habens. 39 Dum in eam ubi hec gessit provinciam proficisceretur, dux exercitus, consul populi romani, edinis pellibus pro stragulis vino ciboque non alio quam quo remiges usus, trium servorum ministerio contentus fuit. 40 Profecto autem vir hic fuit unicus atque omni ex parte mirabilis; cum enim ceteri ad unum aliquid, alii ad eloquentiam, alii ad scientiam iuris, que tunc honoratissima res erat, alii ad peritiam rei militaris et bellicam gloriam, hic ex equo ad omnia promptus erat; si liteoperam daret ad literas, si armis ad arma non ad aliud natum crederes. 41 Postremo quicquid agere obcepisset, id unum suum artificium censuisses, nec facile erat cui rei esset aptior iudicare: in iuventute multis insignibus honestatus
Abbreviated transcription (Latin):
sidus erant muri om̃s euerte¬
rent᷑. Quo facto ipe illico ad
eos qui ad huc rebellabãt cũ
ex̾ctu profectus oms ferme
metut̾ritos in dedicõne̾ accipͭ
Regestiã solam urle magnã
ac potẽtem ncc̃e huit ui atq
oꝑib ex pugnare hec niter
cum iã tuta omĩa uiderẽtu
noua huic atq hunc bella
renata sũt Indignãtib hisya¬
ns ut dixi se uelud ĩ nouã
redigi suitutẽ asperrimũ ro¬
mans inter multa bellũ ad¬
uersus turdetanos ac celcibe¬
ros fuit onnia tñ ꝯsulis iur¬
tute atq oxera perfecta atq
ypressa sũt Multa per hoc tepus
opida lacetanos ad ultiniũ ac
regiũ castrũ cepit muris artib
multoq consilio Que quidez
omiã cuicũq alteri duc perdif¬
ficilia fuissent ita undiq pulu¬
labant noui et ĩ opin rerum
motus S exnma Ducis uĩr¬
tus ad fingula nõ sõlũ magna
s niima nõ cogitãdũ tm̃ modo
aut iubendo s agendo per se
ipam pũs oem̃ difficultatẽ

Expanded text:
sidiis erant, muri omnes evertesidiis erant, muri omnes everterentur. 37 Quo facto ipse illico ad eos qui adhuc rebellabant cum exercitu profectus, omnes ferme metu territos in deditionem accepit; Segestiam solam urbem magnam ac potentem recesse habuit vi atque operibus expugnare. Hec inter, cum iam tuta omnia viderentur, nova hinc atque hinc bella renata sunt, indignantibus Hispanis, ut dixi, se velut in novam redigi servitutem. Asperrimum Romanis inter multa bellum adversus Turdetanos ac Celtiberos fuit. Omnia tamen consulis virtute atque opera perfecta atque compressa sunt. Multa per hoc tempus oppida, Lacetanos ad ultimum ac Regium Castrum cepit miris artibus multoque consilio. 38 Que quidem omnia cuicunque alteri duci perdifficilia fuissent, ita undique pullulabant novi et inopini rerum motus; sed eximia ducis virtus ad singula non solum magna sed minima, non cogitando tantummodo aut iubendo sed agendo, per se ipsam presens omnem difficultatem
Abbreviated transcription (Latin):
plex de huic rei fama est buda
stribut̃ misisse eum lrãs seꝑat̃
ad singulas ciuitates cũ precepto
ut statĩ una queqz muros suos
euerte̾t Potat̾ tã ĩ mite imꝑiu
ud rebellionẽ hortari si genera¬
le preceptũ esse cognosterent
Nuc̃ dum quelz sibi uiu non
alus iussu tredit metu omnes
imperus paruere hoc historioꝵ
cõum het assercio Apud historie
aut̃ prem̃ ticũ luiu aliter seres
het cõnocasse catonẽ oĩm urbiũ
legatos atqz eis ostendisse rebel¬
liones eorũ romans quidẽ labo¬
rosus hispanis uero periculosas
et pestiferas ac funestas esse
hortatũ deinde ut rebellionibus
abstinerẽt utq quonã id inc̾do
sulerẽt ml respondentib ad
deliberandũ illis aliqͣt Dieꝵ
spaciũ dedisse. quo exacto reuo¬
tatis iterq tacentib ixm̃ cõ¬
silio id̾ as illis poposta̾t in se
assupto misisse circũquaq
mutios atq edicta ut uno die
per Romanss qui in urbĩ pre¬

Expanded text:
plex dehinc rei fama est. Quidam plex dehinc rei fama est. Quidam scribunt misisse eum literas separatim ad singulas civitates cum precepto ut statim unaqueque muros suos everteret. Poterat tam immite imperium ad rebellionem hortari, si generale preceptum esse cognoscerent; nunc, dum quelibet sibi uni non aliis iussum credit, metu omnes imperiis paruere. 36 Hoc historicorum omnium habet assertio; apud historie autem patrem Titum Livium aliter se res habet: convocasse Catonem omnium urbium legatos atque eis ostendisse rebelliones eorum Romanis quidem laboriosas, Hispanis vero periculosas et pestiferas ac funestas esse; hortatum deinde ut rebellionibus abstinerent, utque quonam id modo sulerent; nil respondentibus ad deliberandum illis aliquot dierum spatium dedisse, quo exacto revocatis iterumque tacentibus, ipsum, consilio quod ab illis poposcerat in se assumpto, misisse circumquaque nuntios atque edicta ut uno die per Romanos, qui in urbium pre
Abbreviated transcription (Latin):
esẜe et locorũ natura et hou
ingenus Erat aut catom eo
amplius negocii ꝙ ceti̾s ducib
qui sub tempus belli puinci in
hispama res gessissent ꝙ tũt ddie¬
et carthaginẽsĩ ĩperii ad roma¬
nos hispam trãffugiebat̃ et cũ
eorũ indicionẽ reciperẽtur Libe¬
rari sibi grauissimo sncio uide¬
bantur Nũc aliqt per annos utro¬
rũq dinõ desueti trahi in ssu¬
tutẽ mmsrmmã se putabat ideo¬
q cotidie nom motus erũpebãt̃
Quib consul occurrendũ cogitãs
ut rebelliones tolleret instrumẽta
rebellionũ hoc est arma et mema
tollere hispanis iustituit Et ar¬
ma quide citra hiberũ om̃ib ab
ut qrͣ nulla sine armmis eẽt hoĩ
uita pleriqz ipĩs sibi mortez ma¬
nu proyp̾a conscirẽt destitiss cep¬
tis alius uerigor aiõs asperaret
Cato aũt re audita uno actu fe¬
rociam aiõrũ in om̃ĩb meciens
ad tollend̃ mema multo eciã ꝙͣ
prius intencior est effectus du¬

Expanded text:
ee Erat autem Catoni eo amplius negotii quam ceteris ducibus, qui sub tempus belli punici in Hispania res gessissent, quod tunc odio Carthaginensium imperii ad Romanos Hispani transfugiebant et, cum eorum in ditionem reciperentur, liberari sibi gravissimo servitio videbantur; nunc, aliquot per annos utrorunque dominio desueti, traihi in servitutem miserrimam se putabant ideoque quotidie novi motus erumpebant. 34 Quibus consul occurrendum cogitans, ut rebelliones tolleret, instrumenta rebellionum, hoc est arma et menia, tollere Hispanis instituit et arma quidem citra Hiberum omnibus abut, quasi nulla sine armis esset hominum vita, plerique ipsi sibi mortem manu propria consciscerent. 35 Destitisset ceptis alius ne rigore animos asperaret; Cato autem, re audita, uno actu ferociam animorum in omnibus metiens, ad tollendum menia multo etiam quam prius intentior est effectus. Du
Abbreviated transcription (Latin):
toris nõ mĩꝰ ꝙ uictoria t̾ritis ho
stib et emporiaꝵ qua hispam
erãt et multatũ in circiuitu cuu¬
tatũ secuta dedicio est Quib
bengue susteptis Consul inde
digrediens ubiq legatos urbĩ
illas dedentes et romanos qui
in hispania uarns bellorũ euẽtib
capti erãt redeũtes huĩt obiuos
Cum uero terracionẽ uenisset et
fama ꝑcrebuiss eũ ad extrema
hispamaz pergere falsus hic
rumor ⁊ urbes septem et multa
castella ut ei dederẽtur effecit q̃
tam post modũ rebelliarũt s
non ad eo mitez consulem hũe¬
runt domiti om̃s et benditi atq
in suiciũ redacti ne ĩ punitatꝭ
exemplũ alios ad siuilia pro¬
uocaret neqz uel sic rebellionib
sinẽ fecit multa eñ undiq
rebellabant Uerũ nãq experi¬
mento dex̃hensũ ab illustrib
auctorib striptũ est hispaniã
ad rebellandũ et bella repandũ
non solum om̃ib aliis proĩ¬
cũs s ipa eciã ytalia apciorẽ

Expanded text:
toris non mitoris non mistibus, et Emporiarum, qua Hispani erant, et multarum in circuitu civitatum secuta deditio est. 31 Quibus benigne susceptis, consul inde digrediens ubique legatos urbium, illas dedentes et Romanos qui in Hispania variis bellorum eventibus capti erant reddentes, habuit obvios. Cum vero Tarraconem venisset et fama percrebuisset eum ad extrema Hispaniarum pergere, falsus hic rumor et urbes septem et multa castella ut ei dederentur effecit. 32 Que tamen postmodum rebellarunt, sed non adeo mitem consulem habuerunt: domiti omnes et venditi atque in servitium redacti, ne impunitatis exemplum alios ad similia provocaret. Neque vel sic rebellionibus finem fecit, multa enim undique rebellabant; verum namque experimento deprehensum et ab illustribus auctoribus scriptum est “Hispaniam” ad rebellandum et “bella reparandum” non solum omnibus aliis provinciis sed ipsa etiam Italia “aptiorem
Abbreviated transcription (Latin):
uersi aciem sparsam colligẽtes ĩ¬
uadunt atrox pugͣ oritur qua
turbata iterũ et iterũ rõna acies
fuit pota̾tq sũmũ in periculũ
res uenire insi cato ubiqz submissi
recẽtib auxilus affuiss ita ut
quosdam suorũ fugiẽtes ip̃e in
hostem manu correptos euertet
Sic parta uictoria est castra quoq
hostiũ oppugnata multo distri¬
niẽ ac lubore donec fessis ad¬
mota in auxiliũ integra legio¬
ne cayta tandez ac direpta sũt
magna et preda et strage hoi
Si quidez et in castris et in a cie
supͣ quadragĩta milia hostium
cecidisse quidã sũt auctores ꝙͣuis
cato ip̃e in preliũ et uictoriã hac
destribens cedem quidaz magnã
dicat fuisse si cesox numerum
non astribat hac uictoria ĩ pigerri¬
me usus dux pancis uix noctur¬
nis horis ad quietẽ ꝑmissis ex¬
citiu nocte eadem ĩ nouas illos p̾¬
Das per fines hostiũ circũducit qͦ.
impetu qua ne perseuerẽcia uic¬

Expanded text:
versi aciem sparsam colligentes inversi aciem sparsam colligentes invadunt. Atrox pugna oritur, qua turbata iterum et iterum romana acies fuit; poteratque summum in periculum res venire, nisi Cato ubique submissis recentibus auxiliis affuisset, ita ut quosdam suorum fugientes ipse in hostem manu correptos obverteret. Sic parta victoria est. 29 Castra quoque hostium oppugnata multo discrimine ac labore donec, fessis admota in auxilium integra legione, capta tandem ac direpta sunt, magna et preda et strage hominum; siquidem et in castris et in acie supra quadraginta milia hostium cecidisse quidam sunt auctores; quamvis Cato ipse, et prelium et victoriam hanc describens, cedem quidem magnam dicat fuisse, sed cesorum numerum non ascribat. 30 Hac victoria impigerrime usus dux, paucis vix nocturnis horis ad quietem permissis exercitui, nocte eadem in novas illos predas per fines hostium circumducit. Quo impetu qua ve perseverantia vic
Abbreviated transcription (Latin):
hostiũ correptis et hispanos metu
intra urbes et castella concluserat
et suos freguẽti ex̾cicio ꝓmꝑciores
fecerat Ad hũc maxime modũ
in dies hostiuz pauore ac suorũ
sye ad hortatus surs paucis quidez
s magnificis uerbis noctu ad cu¬
stra hostiũ ducit et qd utrisq mi¬
rabile inderet᷑. non a fronte sed
a teigo ꝯstitit hostiliũ castrorum
coch̾ta ze hispan stuyentes ar ma
caꝑint̾ Cato aũt suis forte inqͥt
meũ aliquis consiliũ meret᷑. Ego
uero locũ hũc stiens occupaui ut
inter nr̃a castra nram̃q acĩe castra
hostiũ ucter suit retro quidez cũcta
hostilia ita nec fuga usꝙͣ necĩ
castra reditus patet Omĩs in uir¬
tute spes relicta hec dicens simula¬
ri fugaz iubet id x̾sagiẽs id euenit
hispam et enĩ ut cedentes loco ro¬
manos ꝯspex̾e t̾ritos oꝓmati raxtĩ
nullo ordine secuturi profugos erũ¬
punt Romain aũt ut instructi erãt
pret spem consistunt et in hostes

Expanded text:
hostium correptis, et Hispanos metu hostium correptis, et Hispanos metu intra urbes et castella concluserat et suos frequenti exercitio promptiores fecerat. 26 Ad hunc maxime modum aucto in dies hostium pavore ac suorum spe, adhortatus suos paucis quidem sed magnificis verbis, noctu ad castra hostium ducit et, quod utrisque mirabile videretur, non a fronte sed a tergo constitit hostilium castrorum. 27 Cognita re, Hispani stupentes arma capiunt; Cato autem suis ‘Forte’ inquit ‘meum aliquis consilium miretur, ego vero locum hunc sciens occupavi ut inter nostra castra nostramque aciem castra hostium intersint, retro quidem cunta hostilia; ita nec fuga usquam nec in castra reditus patet, omnis in virtute spes relicta’. Hec dicens simulari fugam iubet, id presagiens quod evenit. 28 Hispani etenim, ut cedentes loco romanos conspexere, territos opinati, raptim nullo ordine secuturi profugos erumpunt; Romani autem, ut instructi erant, preter spem consistunt et in hostes
Abbreviated transcription (Latin):
litum suoꝵ parte in manib ĩ¬
posita et aibarus ad itez necessarus
iussit pro palain socus opem ferre
Clauculũ uero ducib p̾ceꝑat ut
qrͣ uentis aduerses q estu coacti
retroceden̾t atq hiis actis legatoꝵ
duos remisit qui expectacõm cuuũ
suor certam romain auxilii spe
referẽt Terciũ uero qui illi tergetũ
reguli filius erat ducib uerbis ad¬
hibitis addicisq munerib adolescẽ¬
rez deluuitũ sub sp̃ẽ honor amici¬
cieqz detiuunt Uere aut fortassis
ut si par̾ aliꝙ ĩ nouasẜ̾ filuuz ex
non dati sz promissi auxilii gene¬
re esfectũ est ut et illergetes ceu
uero aduiti aiõs accollerẽt et hostes
fama romaĩ noĩs t̾rerent᷑. Sic
interduz falsa pro ueris ualuere
ita in reb omĩb s ĩarmis ma¬
xime potentissima fama est ut
seye bellũ uel sola cõficint huic
iã cato cotidie castris puo p̾sidio
ꝯmunitis nocturius p̾sertĩ excur¬
sib t̾cum oiã turbando plurimis

Expanded text:
ilitum suorum parte in navibus imilitum suorum parte in navibus imposita et cibariis ad iter necessariis, iussit propalam sotiis opem ferre; clanculum vero ducibus preceperat ut, quasi ventis adversoque estu coacti, retrocederent. 23 Atque his actis legatorum duos remisit qui exspectationi civium suorum certam romani auxilii spem deferrent; tertium vero, qui Ilergetum reguli filius erat, dulcibus verbis adhibitis additisque muneribus adolescentem delinitum sub specie honoris amicitieque detinuit, vere autem fortassis ut, si pater aliquid innovasset, filium ex non dati sed promissi auxilii genere effectum est ut et Ilergetes ceu vere adiutii animos attollerent et hostes fama romani nominis terrerentur. Sic interdum falsa pro veris valuere; ita in rebus omnibus sed in armis maxime potentissima fama est, ut sepe bellum vel sola conficiat. 25 Hinc iam Cato quotidie, castris parvo presidio communitis, nocturnis presertim excursibus circum omnia turbando, plurimis
Abbreviated transcription (Latin):
multo hũiluis multoqz flebilius
agentes yno uere succurre ĩ quiũt
dux Romaue nris calamitatibz noy
eñ aut alia ꝙͣ in uobis syes ulla
est nrã aut aliã ob cam̃ hec patimĩ
cũ uiãs hispanie ꝓplis rebellare
romano pro noĩe odiosi nrĩs gẽ¬
tib haud meriti sumꝰ qui a Roma¬
nis ducib deseramur Si deseri.
ncc̃e est nobis qͣcũq uia sup̾mus
prouidere ꝑiculis et sagũtino mo¬
nitos exemplo omĩa face̾ pociꝰ
ꝙͣ fidei infelicis exemplo ip̃ĩ eciã
mũdo simꝰ Inter hec uerba dies
ille abiit nocte proxima cato cu¬
risz aduersantib auxinsi quid
ageret nec Daret sociis auxiliũ
sibi distrunt̃ et si penitus nega¬
ss de fectoĩ periculũ prouddebat
tandem hoc ꝯsilii cepit rẽ petenti¬
bz spem dare Mane igitur aduo¬
catis ad se legatis ait ꝙͣuis btuã¬
qz periculũ essz male se tamen
omnẽ subire fortunã ꝙͣ amicoꝵ
indigencie deess simulq t̾ria m¬

Expanded text:
multo humilius multoque flebilius multo humilius multoque flebilius agentes, ‘Imo vero succurre,’ inquiunt ‘dux romane, nostris calamitatibus; neque enim aut alia quam in vobis spes ulla est nostra, haud aliam ob causam hec patimur cum vicinis Hispanie populis rebellare; Romano pro nomine odiosi nostris gentibus, haud meriti sumus qui a romanis ducibus deseramur. Si deserimur recesse est nobis quacunque via supremis providere periculis et, saguntino monitos exemplo, omnia facere potius quam fidei infelicis exemplum ipsi etiam mundo simus’. Inter hec verba dies ille abiit. 21 Nocte proxima Cato, curis adversantibus, anxius quid ageret, nec dare sotiis auxilium sibi discrimen, et si penitus negasset defectionis periculum providebat. Tandem hoc consilii cepit: rem petentibus spem dare. 22 Mane igitur, advocatis ad se legatis, ait, quamvis utrinque periculum esset, malle se tamen omnem subire fortunam quam amicorum indigentie deesse. Simulque, tertia m
Abbreviated transcription (Latin):
re belles Messis forte tempus erat
et frumẽti emptores romain missi
niter cõsulis prosecuti Quibz ille
ite ait bellũ ipm se se nutriet Sic
affatus in patriã remisit ip̃e cũ
excercitu progressu late fines hosti¬
um incendit ac dirupit merore ac
pauore cũcta complentur Illic uero
uero ꝓpe senuamice urbis mena et
castra habentẽ sociorũ pplĩ romani
illergetũ legati adeunt orantes o¬
pem reb afflictis Castella suũ
suorũ ab hostib obsideri nõ magno
nlitũ subsidio obsidionẽ posse
dissolui Ad hec cato rem ab onni ꝑte
difficilez ac ꝑplexã uidens Ego ĩ¬
quit si status urĩ nõ miserear fi¬
delis auncicie sun oblitus At siau¬
uiliũ nobis ferre uelim et rei publice
et mearũ in memor racionũ uix
enĩ tantũ mͥ est uiriũ ut circũ fusis
hostibz qui sũt et qui in dies expec¬
tãtur obsistere per me possim nedũ
ip̃e alus auxiliã submimistrẽ hoc
responso actoniti et affusi legati

Expanded text:
rebelles. 18 Messis forte tempus erat rebelles. 18 Messis forte tempus erat et frumenti emptores romani missi, iter consulis prosecuti, quibus ille ‘Ite’ ait ‘bellum ipsum se se nutriet’. Sic affatus in patriam remisit. Ipse cum exercitu progressus, late fines hostium incendit ac diripit: merore ac pavore cunta complentur. Illic vero prope semiamice urbis menia castra habentem sotiorum populi romani Ilergetum legati adeunt, orantes opem rebus afflictis: castella finium quorum ab hostibus obsideri; non magno militum subsidio obsidionem posse dissolvi. 19 Ad hec Cato, rem ab omni parte difficilem ac perplexam videns, ‘Ego’ inquit ‘si status vestri non miserear fidelis amicitie sim oblitus, at si auxilium vobis ferre velim et reipublice et mearum immemor rationum; vix enim tantum michi est virium ut circumfusis hostibus qui sunt et qui in dies expectantur obsistere per me possim, nedum ipse aliis auxilia subministrem’. 20 Hoc responso attoniti et effusi legati,
Abbreviated transcription (Latin):
iiis ab accione cessãtib con¬
seusuqz oĩm lex oppia tolle̾¬
tur hoc seu pudore seu dolore
motus Cato confestĩ quasi
mores ciuiũ per osus illico
in proiĩciã profectus est
cũq uigĩti quĩq longis na¬
iub ad lune portũ peruenis
qui ubi nã sit hodie dubitar¬
potest nͥ forte dũ uibs illa stetit ma¬
nu fc̃s fuit ut pleriq alii per omĩa
circũ litoria diffusis edictis ut se
om̃s ad hsyanias sequeret᷑. Ipẽ cũ
quanta potuit classe pregressus pi¬
renei portũ tenint secute undiq
sociorũ naues statuta die cõsulem
cõsecute sũt rhoban id castello
nomẽ ꝙ hispano p̾sidio tenebat᷑.
p̾mo statiz cepit aduentu inde em¬
porĩas senu qregã semiq hispamã
urbem uenit que ita et situ et aĩs
diuisa ut muro et custodus direpti
g rec romanis amitissum aiasili¬
ensiũ exemplo eent nõ quidez pa¬
ri potencia sz pari fide Nempe una
utrisqz origo una fides hispam aũt

Expanded text:
nis ab actione cessantibus, connis ab actione cessantibus, consensuque omnium, lex Oppia tolleretur. 16 Hoc seu pudore seu dolore motus Cato confestim, quasi mores civium perosus, illico in provinciam profectus est. Cumque viginti quinque longis navibus ad Lune portum pervenisset qui ubinam sit hodie dubitarpotest, nisi forte dum urbs illa stetit manu factus fuit ut plerique alii, per omnia circum litora diffusis edictis ut se omnes ad Hispanias sequerentur, ipse cum quanta potuit classe pregressus Pyrenei portum tenuit. 17 Secute undique sotiorum naves statuta die consulem consecute sunt. Rhodan, id castello nomen, quod hispano presidio tenebatur, primo statim cepit adventu, inde Emporias semigrecam semique hispanam urbem venit; que ita et situ et animis divisa erat ut, muro et custodiis dirempti, Greci Romanis amicissimi Massiliensium exemplo essent – non quidem pari potentia sed pari fide, nempe una utrisque origo una fides – Hispani autem
Abbreviated transcription (Latin):
b in curia ferme iul aliud a¬
geret᷑. ¶ Quib motus cato et
die quodã foro medio detentus fe¬
mineoq agnume circũuentus et
actractus et fatigatus in rostra
conscendit Ibiq orõnẽ huit gra¬
iussimã pro lege multa cõtra
natiutatẽ ac peculenciã femĩar
net panciora contra leuitatez
ac molitiẽ uiroꝵ earũ illece¬
bris Deditorũ ĩuectus sicut ĩ¬
sita sibi dictabat ĩtegritas nͨ
minor austeritas quib non
sapiẽ tantu s sci̾tatis sibino¬
mẽ famã ut quesierat unde
apud egregios auctores Cato
uir scũs et ĩ nocens dictus est
processit ab aduerso lucius
ualeruis plebis uniꝰ ex hũs
iim rogationẽ tollende legis
ud plebem tulerãt uir leui¬
oris ingenii Hic seu natura
facilior seu feminee et uulga¬
ris gr̃ẽ appetẽcior contra legẽ
longa utiq nec nĩꝰ artificio¬
sa orõne disseruit Itaqz huic
tribuncia facũdia hunic fem¬
nea uicit in probitas ut tubu¬

Expanded text:
bus in curia ferme nil aliud abus in curia ferme nil aliud ageretur. 14 Quibus motus Cato et die quodam foro medio detentus femineoque agmine circumventus et attrectatus et fatigatus, in rostra conscendit ibique orationem habuit gravissimam pro lege, multa contra vanitatem ac petulantiam feminarum nec pauciora contra levitatem ac mollitiem virorum earum illecebris deditorum invectus, sicut insita sibi dictabat integritas nec minor austeritas, quibus non sapientie tantum sed sanctitatis sibi nomen famam ve quesierat, unde apud egregios auctores Cato vir «sanctus et innocens» dictus est. 15 Processit ab adverso Lucius Valerius tribunus plebis, unus ex his qui rogationem tollende legis ad plebem tulerant, vir lenioris ingenii. Hic seu natura facilior seu feminee et vulgaris gratie appetentior, contra legem longa utique nec minus artificiosa oratione disseruit. Itaque hinc tribunitia facundia hinc feminea vicit improbitas ut, tribu
Abbreviated transcription (Latin):
uibem insi sacrorũ cã ne hiculo
nehectaret᷑. hanc legẽ obroguri
non singule mulieres sz acies mu¬
concursus in publico nec magrã¬
tuũ nec unorũ imꝑio coherceri
pota̾t quo nũꝰ tõtidie forũ obsi¬
dentes et consules et traibunos
int̾pellarẽt uniu̾sum Demq se¬
natum querelis ac precib fatiga¬
rent quatiuꝰ cum bello punico
nõ prosper mõ s glo̾sus ĩpositꝰ
funs essz et romane res nõ soluz
in ytalia s in hispania et gre¬
na et ubiq trarũ ad uota suc¬
cede̾nt nõ salua tm̃ s florente
re publica matronis quoq flo¬
rens hĩtus redderetur ne felicita¬
tis oñn sole haberentur exor¬
tos cessante Denũ legis cã
et lex ipã cessaret hac dere
uarie ut fit opiniones hom̃
plebis sũma oꝑe legẽ tribu¬
niciã Defendebant alii oppu¬
gnabat̃ multi passũ ad sua¬
dend̃ ad dissuadendũ a lii pro¬
cedebat̃ et exãt contẽtiones
inter p̾ncipes ita ut aliqt die¬

Expanded text:
urbem nisi sacrorum causa vehiculo urbem nisi sacrorum causa vehiculo vectaretur. Hanc legem abrogari non singule mulieres sed acies muconcursus in publico nec magistratuum nec virorum imperio coerceri poterat, quominus quotidie forum obsidentes et consules et tribunos interpellarent, universum denique senatum querelis ac precibus fatigarent, quatenus, cum bello punico non prosper modo sed gloriosus impositus finis esset, et romane res non solum in Italia sed in Hispania et Grecia et ubique terrarum ad vota succederent, non salva tantum sed florente republica, matronis quoque florens habitus redderetur ne felicitatis omnium sole haberentur exortes; cessante demum legis causa et lex ipsa cessaret. 13 Hac de re varie ut fit opiniones hominplebis summa ope legem tribunitiam defendebant, alii oppugnabant; multi passim ad suadendum, ad dissuadendum alii procedebant et erant contentiones inter principes ita ut aliquot die
Abbreviated transcription (Latin):
p̾mi pretor factus Sardinam
promĩciam obtinebat asper a deo
et aduer sus feueratores, ut eos om̃s
proĩtie fiub expellerz et adu¬
sus delicias pretorũ cum ess ip̃ẽ
tuc̃ pretor ut ĩ pensam oem̃ in
illos fieri solitain aut linitaret
ant tollerz utnz laudabile sic em̃
et auaritie ocurrit et luxierie Inq
hoc stdõ sociorũ sb̾ uenit Inopie
ne per aliena libidiẽ suꝑuacuis
sup̃tib grauarẽt᷑. Sub̾ idem tẽ¬
pus consul cũ l. ualerio creatus
et proĩcia sortitus hispaniaz
et in acie Decertandi armis occa¬
sio uerbis in curia Decertauit
Si qua unꝙͣ etate plures uitas
amicos ꝙͣ uoluptas huĩsset uic¬
turꝰ forsitã qui uictus est fua̾t
añ annos uucõti dũ maxiẽ
seuret belli puinci tempestas
a Marco opio lata lex opia de
nom̃ẽ auctoris aypellata ea cauli
eat ue Romana mulier auri plus
semẽncia in auribz ne neste aurea
ne serica neue oĩno solitis ornamẽ¬
tis mulierib utẽtur, ne ue per

Expanded text:
primi, pretor factus Sardiniam primi, pretor factus Sardiniam provinciam obtinebat, asper adeo et adversus feneratores ut eos omnes provincie finibus expelleret et adversus delitias pretorum, cum esset ipse tunc pretor, ut impensam omnem in illos fieri solitam aut limitaret aut tolleret. Utrunque laudabile; sic enim et avaritie occurrit et luxurie, inque hoc secundo sotiorum subvenit inopie ne pro aliena libidine supervacuis sumptibus gravarentur. 10 Sub idem tempus consul cum L. Valerio creatus et provinciam sortitus Hispaniam, et in acie decertandi armis occasio, verbis in curia decertavit, siqua unquam etate plures virtus amicos quam voluptas habuisset, victurus forsitan qui victus est. 11 Fuerat ante annos viginti, dum maxime seviret belli punici tempestas, a Marco Oppio lata lex Oppia de nomine auctoris appellata; ea cautum erat ne romana mulier auri plus semiuncia in auribus, ne veste aurea aut serica, ne ve omnino solitis ornamentis muliebribus uteretur, ne ve per
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ seueritatis simul et ignocẽ¬
cie sigĩe fuit nec latinis mõ s
grecis eciã lrs operã dedit Qua
etate huic collige qd̾ latinus iã
semor dedissz et tñ inter lictera¬
tos ab infancia studiosos ma¬
nnũ teniut locũ tanta uis in¬
genii fuit Ocupsit et libros ori¬
ginũ famosũ opus et librum
rerum rusticaru ffuit eñ prẽt̾
illa tria que dixinus insignis
agricola Quod autez ad tercu
actenet inta eus iudicio est
quã totã incõ sulendo rei pu ͭ ͤ
sic expedit atq ea in re tãte
fuit auctoritatis ut nõ uinetis
nõ si defũti ecia consilio staret᷑
quod patuit in euertanda cartha¬
guie que post eus interituz Ideo
est deleta quia ita uiuens ille cen¬
suerat Qd̾ aut̃ ad scdm̃ in dubio
est an prudencia an doctrina an
bellica clarior fit uirtute, de qua
in pũs nobis agendũ uenit hic̃
igitur questor sub scipione scdõ
bello puinco militait, nec multo
post sub tempus belli macedoici

Expanded text:
michi severitatis simul et innocenmichi severitatis simul et innocentie signum fuerit. 7 Nec latinis modo sed grecis etiam literis operam dedit; qua etate hinc collige, quod latinas iam senior didicisset; et tamen inter literatos ab infantia studiosos magnum tenuit locum: tanta vis ingenii fuit! Scripsit et libros Originum, famosum opus, et librum Rerum rusticarum; fuit enim preter tria illa que diximus insignis agricola. 8 Quod autem ad tertium attinet, vita eius indicio est, quam totam in consulendo reipublice sic expendit, atque ea in re tante fuit autoritatis ut non viventis modo sed defuncti etiam consilio staretur; quod patuit in evertenda Carthagine, que post eius interitum ideo est deleta quia ita vivens ille censuerat. Quod autem ad secundum, in dubio est, an prudentia an doctrina an bellica clarior sit virtute; de qua in presens nobis agendum venit. 9 Hic igitur questor sub Scipione secundo bello punico militavit nec multo post, sub tempus belli macedonici
Abbreviated transcription (Latin):
ascenderat qd̾ sub cicerone. fac¬
tum esse uult seneca Certe sua
etate dissertissimũ romam gene¬
ris catonẽ dici solituz cõstat Iure
igitur lelius in eo sermone ꝙ
predixi Catonẽ ipm̃/ nec socrati
quẽ appolinis oraculũ ut scimꝰ
sapientissimũ iudicauit post¬
ponendũ dicit nõ solum ꝓpter
illã racionez quia huiꝰ iqt facta
illius dicta landant. Sed eciã illis
dicta tñ huiꝰ aũt nĩ et facta et
dicta nõ fortassis panciora ꝙͣ so¬
cratis cõmendant᷑ ffuit enĩ inter
multa dissertissimꝰ ut dixi sicut
em̃ naturalis historie libro sepliõ
scriptũ est Cato p̾mus poecie
nẽtis tres sũmas in nomĩe res
p̾stitisse extimatus est optimꝰ ora
nullo alio ꝙͣ se ipso edite satis
multe eeñt Si quidez pro se
quater et q̃dragesies causaz dixͭ
neqz unꝙͣ semo coactus et per
aliũ defendi uellet Demqz nec
aluis sepuis accusatus et st per
sentencus absolutus qd̾ sũme

Expanded text:
ascenderat, quod sub Cicerone facascenderat, quod sub Cicerone factum esse vult Seneca; certe sua etate disertissimum romani generis Catonem dici solitum constat. 4 Iure igitur Lelius, in eo sermone quem predixi, Catonem ipsum nec Socrati, quem Apollinis oraculum, ut scimus, sapientissimum iudicavit, postponendum dicit, non solum propter illam rationem quia «huius» inquit «facta, illius dicta laudantur», sed etiam quia illius dicta tantum, huius autem et facta et dicta non fortassis pauciora quam Socratis commendantur. 5 Fuit enim inter multa disertissimus ut dixi; sicut enim Naturalis Historie libro septimo scriptum est, «Cato primus Portie gentis tres summas in homine res prestitisse extimatus est, optimus oratnullo alio quam se ipso edite satis multe essent, siquidem pro se quater et quadragies causam dixit, neque unquam senio coactus ut per alium defendi vellet, denique nec alius sepius accusatus et semper sententiis absolutus: quod summe
Abbreviated transcription (Latin):
Arci porcii cathoms cẽ¬
sorn laudibz plena sui̾
omiã qui precipuũ sapiẽ cogno¬
mẽ obtiuuit in qua nuilli credit¬
cesisse Notuz est illud le lii sayiẽtis
apud tuliũ qui de hoc catone loquẽs¬
aut̃ enĩ nemo inqͥt qd quidez ma¬
gis credo aut si quisꝙͣ ille sapiẽs
etiaz ap̃ gentes uulgata hec
sapiẽ te fama est Quis enĩ ma¬
gis Mͣ ex acie uulgari qui ca¬
toms audito noiẽ intelligat sa¬
pĩetem de illa loquor sapiã
que naturalit̾ hoĩb accidit ue¬
ra enĩ ac supp̾ma et ce lestis sa¬
piã magins illis uiris et illusta¬
bz abstondita et negata non
affuit in quo quidem miserari
illos pocius decet ꝙͣ nos qrͣ de
prop̾us meritis suꝑbire quib
illa tã ꝑuis deo res urãs mise¬
rante reuelata est neqz uero
p̾terea naturalis illa tñ sapiã
huic uiro ꝯtigit s magna eciã
stiẽtia kãrũ ad hec eloqñtia
quãta illius temporis esse po¬
terat. Nũduz eñ latina lingua
ad sũmũ culmẽ sue claritatis

Expanded text:
arci Portii Catonis Censorii laudibus plena sunt omnia; precipuum sapientie cognomen obtinuit, in qua nulli creditcessisse. Notum est illud Lelii sapientis apud Tullium, qui de hoc Catone «aut enim nemo,» inquit «quod quidem magis credo, aut si quisquam ille sapiens etiam apud gentes vulgata hec sapientie fama est; quis est enim, quamvis ex acie vulgari, qui Catonis audito nomine non intelligat sapientem? 2 De illa loquor sapientia que naturaliter hominibus accidit; vera enim ac superna et celestis sapientia, magnis illis viris et illustribus abscondita et negata, non affuit. In quo quidem miserari illos potius decet quam nos quasi de propriis meritis superbire, quibus illa tam parvis, Deo res nostras miserante, revelata est. 3 Neque vero preterea naturalis illa tantum sapientia huic viro contigit, sed magna etiam scientia literarum; ad hec eloquentia quanta illius temporis esse poterat. Nondum enim latina lingua ad summum culmen sue claritatis
Abbreviated transcription (Latin):
cuetũ puerũ cauete Et si euĩ
cesar circa ornatũ corporis multus
eẽt fluxe tamẽ cingebatur
Aos illa etate ⁊ eprehensibilis
uiĩ est illud ciceronis a quo dũ post
bellũ ciuile quereret᷑. ut qui ita ĩ
eleccionẽ de pompeuẽ cesari pre¬
ferendo Precinctura inquit me
decepit his ille sil uexatus ĩ¬
cõmodis pene cotidie la tibula ꝑ¬
nuitabat seq non nũꝙͣ ab inqui¬
sitorib pecuiã re dimebat futurꝰ
regũ dũs ac regnorũ Et tam
Du hoc in statu fuit Donec ma¬
mertus enulus et aurelius cocta
uni nobilissui et affines euis
Sille uero amitissuni simulqz ue¬
stales uirgines quarit sũma
tunc erat auctoritas multis ac
ualidis precib sibi ueniã que¬
sierũt ubi illud memorabile ꝙ
cũ silla diucius obstitisset / neq
ullus p̾candi modus esset uic¬
tus ad ultimũ exclamauit uel
diuino ĩstinctu uel luãna tan¬
tũ modo cõrectura et uiicite au

Expanded text:
ecinctum puerum cavete. Etsi enim ecinctum puerum cavete. Etsi enim Cesar circa ornatum corporis multus esset, fluxe tamen cingebatur, mos illa etate reprehensibilis; unde est illud Ciceronis, a quo dum post bellum civile quereretur, ut quid ita in electione deerrasset Pompeium Cesari preferendo: Precinctura, inquit, me decepit. His simul ille vexatus incommodis pene quotidie latibula permutabat, seque nonnumquam ab inquisitoribus pecunia redimebat, futurus regum dominus ac regnorum; et tam diu hoc in statu fuit, donec Marcus Emilius et Aurelius Cotta, viri nobilissimi et affines eius, Sulle vero amicissimi, simulque Vestales virgines, quarum summa tunc erat auctoritas, multis ac validis precibus sibi veniam quesierunt. Ubi illud memorabile, quod, quum Sulla diutius obstitisset, neque ullus precandi modus esset, victus ad ultimum exclamavit, vel divino instinctu vel humana tantummodo coniectura: Et vincite, ait,
Abbreviated transcription (Latin):
an iuln cesaris
dictatoris exordia
ut ꝑlera qz mor¬
ta liĩ fragilia
processus magui¬
fici fuis p̾ceps
Adolestens haud sane fuit diues
ꝙͣuis nobilifsima de stupe stilz qͥdez
ab ip̃o romane uibis mitio et ãte
urbem conditã p̾clarũ nomẽ Iu¬
lie gentis ĩ uenio Accessit ad do¬
mesticã difficultatẽ in tempesti¬
na mors patris qui illo ãnũ e¬
tatis sextũ Decinũ agente obũt
Cueꝰ alequãdo de nouiẽ a me
ip̃o et ab aliis dubitatu memiĩ
Ciedit᷑.qz ꝙ ut sol stellas sit pa¬
ternũ nomẽ filii claritas obstura¬
ss legendo tandẽ comperi ꝙ ne¬
scientib prodo patrẽ huiꝰ luciũ
Iuliũ cesarem fuisse Sed ut Re¬
uertar ad filiũ accessit et quar¬
taua febris inhers tediũ longe¬
qz molestie et oñn periculosuis
febre Sile odiuz dictatoris Qui
ciuili uello uictor tã cuidelis uir
tam potens iã cum cesarẽ int̃
aduersarios miabat et de illo
loques sepe his u̾bis et põperũ
et nobiles admonebat male p̾¬

Expanded text:
 Iulii Cesaris dictatoris exordia, ut pleraque mortalium, fragilia, progressus magnifici, finis preceps. Adolescens haud sane dives fuit, quamvis nobilissima de stirpe; siquidem ab ipso romane urbis initio et ante urbem conditam preclarum nomen Iulie gentis invenio. Accessit ad domesticam difficultatem intempestiva mors patris, qui, illo annum etatis sextumdecimum agente, obiit. Cuius aliquando de nomine a me ipso et ab aliis dubitatum memini, creditumque quod, ut sol stellas, sic paternum nomen filii claritas obscurasset. Legendo tamen comperi, quod nescientibus prodo, patrem huius Lucium Iulium Cesarem fuisse. Sed ut revertar ad filium, accessit et quartana febris, iners tedium longeque molestie, et omni febre periculosius Sulle odium dictatoris; qui civili bello victor, tam crudelis vir, tam potens, iam tum Cesarem inter adversarios numerabat, et de illo loquens sepe his verbis et Pompeium et nobiles admonebat: Male pr
Abbreviated transcription (Latin):
qͦ. tirero ip̃e romane pͥnceps elo¬
quẽtie didicisse credit᷑. Sed dũ
eo naigat a piratis captus fa¬
niliaribz omĩb preter tres remi¬
ssis ad redempcõmis sue pecumã
procurandã Mausit cum predo¬
nib dies circa quadragĩta nõ
sine tristicia et indignacõne gra¬
iuissima Cũq illi eũ ex cõiictu
familiaritate orta ꝑ cũc̃tarentur
auid̾ eis si in sua ptãte essent
farẽt respondebat iocanti simł
se illos caicib affixurũ Id q ita
fore nire nirando tacito confirma¬
bat Cum uero comitib, ac ser¬
uis roma redemitib et quĩqua¬
gĩta talentis pro enis precio
persolutis libertati ⁊edditus fuss
classe illico cõquisita illos actigit
apprehenditq in quib iã tam
secure lenitatis et clemẽtie gustũ
dedit Nam cũ et sontes plectẽ
et Iuramẽtũ seruare fixũ eẽt̾
modũ excogitauit quo utiũ q
leuiore supplicio cõpleret᷑. Itaqz
ingulari illos p̾mũ post exanu¬

Expanded text:
quo Cicero ipse, romane princeps eloquo Cicero ipse, romane princeps eloquentie, didicisse creditur. Sed dum eo navigat, a piratis captus, familiaribus omnibus preter tres remissis ad redemptionis sue pecuniam procurandam, mansit cum predonibus dies circiter quadraginta, non sine tristitia et indignatione gravissima. Quumque illi eum ex convictu familiaritate orta percunctarentur quid eis, si in potestate sua essent, faceret, respondebat iocanti similis se illos crucibus affixurum; idque ita fore iureiurando tacito confirmabat. Quum vero, comitibus ac servis Roma redeuntibus et quinquaginta talentis pro eius pretio persolutis, libertati redditus fuisset, classe illico conquisita, illos attigit apprehenditque. In quibus iam tum secuture lenitatis et clementie gustum dedit. Nam quum et sontes plectere et iuramentum servare fixum esset, modum excogitavit, quo utrumque leviore supplicio compleretur. Itaque iugulari illos primum, post exani
Abbreviated transcription (Latin):
a deo saluũ uultus optimaciũ
partib quas uos mecid de fendist
qũdoq erit excidio. Cesari
enĩ młti sus̾ mariĩ hec sane
ninuciora uii hauꝰ his fortasse
profuerĩt qui laboriosam ado¬
lestenciã Degunt ne desperã¬
ꝯ uigilando ac intendo ad al¬
tiora consrendere dũ unũ pͥu¬
cipem tantis obcessũ difficul¬
tatib pͥma audĩ etate Mi¬
litauit adolesceus in asia Greciaq
et Cicilia fama nũc clara nnt
obstura Audita ãt sille morte re¬
iũ nouandarũ spe trahente ⁊omã
iedut Sz auili motu preter spem
compresso ne nichil ageret Cor¬
neliũ dolobellã consularẽ ac trũ¬
phalem unũ repetũdarũ accusa¬
ut Quo indicio magnã sibi fa¬
mã eloguẽtie s et multu quesi¬
uit ĩ uidie ꝙͣ ut leniret abseu¬
tia. absoluto res rebusqz undiqz
citra uota fluentib in insulã
Rhodum se conferre disposuit
suuł ut ocio oꝑam Daret ac lrĩs
apud apolomiũ mulonẽ clarissi¬
nũ tũc facũdie p̾ceptorez sub

Expanded text:
adeo salvum vultis, optimatium partibus, quas vos mecum defendistis, quandoque erit excidio; Cesari enim multi insunt Marii. Hec sane inimiciora viri huius his fortasse profuerint, qui laboriosam adolescentiam degunt, ne desperent vigilando ac nitendo ad altiora conscendere, dum virum principem tantis obsessum difficultatibus prima audiunt etate. Militavit adolescens in Asia Greciaque et Cilicia fama nunc clara, nunc obscura; audita autem Sulle morte, rerum novandarum spe trahente, Romam rediit; sed civili motu preter spem compresso, ne nichil ageret, Cornelium Dolabellam, consularem virum ac triumphalem, repetundarum accusavit. Quo iudicio magnam sibi famam eloquentie, sed et multum quesivit invidie. Quam ut leniret absentia, absoluto reo rebusqe undique citra vota fluentibus, in insulam Rhodum se conferre disposuit, simul ut otio operam daret ac literis apud Apollonium Milonem, clarissimum tunc facundie preceptorem, sub
Abbreviated transcription (Latin):
excitus atq Impulsus equo calcari¬
b adacto ruit ĩ consulem qd ille ad¬
uertens nõ muniori aiõ in hostem
fertur tantoq ĩpetu et tã nulla sui
ip̃ius protegendi f sola hostis fe¬
riendi cogitacõne concursũ est ut
alceriꝰ confiri hostis ambo pariter
consteruerentur suyqz occisũ sua
manu arũcem rutus ip̃e mrtuo
uulnere ꝯspiraret ut flori utar uer¬
bo qiͣ consul adulterũ ut ille uit
seu uerius adulten fratiẽ ⁊ quo
pulsũ et uita pelleret et ad inferos
sequeretur ffunus ꝯsuli p̾clarũ reb
om̃ĩb factũ Sed nulla re magis ꝙͣ
per eũ matrone om̃s ut parentem ã

Expanded text:
excitus atque impulsus, equo calcariexcitus atque impulsus, equo calcaribus adacto, ruit in consulem. 6 Quod ille advertens, non minori animo in hostem fertur; tantoque impetu et tam nulla sui ipsius protegendi sed sola hostis feriendi cogitatione concursum est, ut alternis confixi hastis ambo pariter sternerentur, supraque occisum sua manu Aruntem Brutus ipse “mutuo vulnere expiraret”, ut Flori utar verbo, quasi consul “adulterum” ut ille ait, seu verius adulteri fratrem regno pulsum vita pelleret et “ad inferos sequeretur”. 7 Funus consuli preclarum rebus omnibus factum, sed nulla re magis, quam quod eum matrone omnes ut parente
Abbreviated transcription (Latin):
At ne ille forsitã regio nomine
supbuet pontifics eum mabi¬
Iubieat Imperio Tantus demq
nomĩe liberta tis amor incessat
Ut et collegã suũ lucinũ tarqui¬
nũ collatinũ Cuiꝰ in regib ex¬
pellendis insiguis oꝑa fuerat, et
preclara in rei puͬͭ ͣ fides ꝓpter
soliꝰ noĩs odiũ non abire tautũ
coegerit magistratu s ecĩa ex urbe
discede̾t et nobilissimos adolestẽ¬
tes filios suosqz ꝯsilii reducendo¬
rum in urbem regnũ participes
fuissent suiliter uirgis cesos securi
ꝑcuti occidiqz uissit ubi maiore prĩe
yͣ sui sangiuĩs pietate tristi specta¬
culo seuerus pater interfuit Quib
reb cũ ip̃e exul obstructu s̾ frau¬
dis iter intelligẽs ad aperta unn at¬
qz etrustor ꝯfugiss aurilia et his
fretus magno cũ ex̾citu in romanos
fines ubi intrass. perfectũq obuiã
brutũ armis filius regis cõsularib
fulgẽtem in signib ꝯspexiss acer¬
rimo dolore p̾repti qz regii memoria

Expanded text:
ac, ne ille forsitan regio nomine ac, ne ille forsitan regio nomine superbiret, pontificis eum maxisubiecit imperio. 4 Tantus denique nove libertatis amor incesserat ut et collegam suum Lucium Tarquinium Collatinum, cuius in regibus expellendis insignis opera fuerat et preclara in rempublicam fides, propter solius nominis odium non abire tantum coegerit magistratu sed etiam ex urbe discedere, et nobilissimos adolescentes filios suos, quod consilii reducendorum in urbem regum participes fuissent, serviliter virgis cesos securi percuti occidique iusserit; ubi maiore patrie quam sui sanguinis pietate tristi spectaculo severus pater interfuit. 5 Quibus rebus cum rex exul, obstructum sibi fraudis iter intelligens, ad apertam vim atque Etruscorum confugisset auxilia, et his fretus magno cum exercitu in romanos fines intrasset, profectumque obviam Brutum Aruns filius regis consularibus fulgentem insignibus conspexisset, acerrimo dolore prereptique regni memoria
Abbreviated transcription (Latin):
bertatis uindeu pudicitie
ob illa tũ lucrecie in signi fennẽ
ꝑ u im stuprũ a sexto tarquino
romani regis filio cum ip̃a quidẽ
in pacĩa ac dolore facinoris corã suis
ris ĩ lacamas et querelas uersis ĩ¬
dignitate rei regũq odio accẽsus
ꝙͣmy regia sorore progenitus ĩge¬
moqz et aĩo quẽ metu tiranndis
ꝓpter ĩ terfectũ a rege frem̃ suũ du
celouerat pate facto principẽ se pu ͤ
ulcionis exhibuit magni opus s
fauente iusticia uc pplõ aggressꝰ
Tarquinũ superbũ suosq oñs Ro¬
ma expulit Quo mrto primus
cõsul ne quod umiꝙͣ tractu tprĩs
ut fit desideriũ regie potestatis
aiõs ĩuadere ppłm iuraniento a¬
striuxit nemiriẽ se passuros ro¬
me regnare de hinc senatorum
uuͣm auxit ut trecenti essent ad¬
ditis qui deerãt ex equeslri ordine
uiniculũ ciuilis ordinũ ꝑmiucione
concordie fecit et saciorũ regem
que qm̃ ingeri a Regibz quedam
sacra ꝯsueuerãt uel hoc p̾textu
poss aliqñ pñcia regis optari

Expanded text:
bertatis, vindex pudicitie, ob illatum Lucretie insigni femine per vim stuprum a Sexto Tarquinio romani regis filio, cum ipsa quidem, impatientia ac dolore facinoris coram suis ris in lacrimas et querelas versis, indignitate rei regumque odio accensus, quanquam regia sorore progenitus, ingenioque et animo quetu metu tyrannidis propter interfectum a rege fratrem suum diu celaverat patefacto, principem se publice ultionis exibuit, magnumque opus sed favente iustitia ac populo aggressus, Tarquinium Superbum suosque omnes Roma expulit. 2 Quo merito primus consul, nequod unquam tractu temporis, ut fit, desiderium regie potestatis animos invaderet, populum iuramento astrinxit neminem se passuros Rome regnare. 3 Dehinc senatorum numerum auxit ut trecenti essent, additis qui deerant ex equestri ordine, vinculum civilis ordinum permixtione concordie; fecit et sacrorum regem ne, quoniam geri a regibus quedam sacra consueverant, vel hoc pretextu posset aliquando presentia regis optari
Abbreviated transcription (Latin):
nuĩstraret uiniculis ĩuect̾et et
libtus sibi acceptissimũ ꝙ roma¬
in equitis uxore uiolass nullo
licet accusante morte multane¬
rit nõ cũ pudicitiã quã in alio
exigebat in se prestitit ĩ fama¬
tus et Rome illustriũ adult̾u̾s
feminaꝵ in quib collegaꝵ eiꝰ
Trassii et pompen cõniguz añ
stilicet qm hic gener eius ess
Insuꝑ et ꝓm̃cialiũ matronarꝭ
et presitun in galus quodqz est
alcius regnnarũ in quib nomẽ
habet Euries mauritaine et
aute om̃s egipti regnia cleopatra
cuiꝰ supra mencionẽ fecinus
cũ qua nõ contentus ĩ medio
belli ciuilis ardore uoluptati nul¬
tũ temporis ĩpendisse post belli
fue in urbem romã euocatã nec
nisi multis houorib ac dois
ornatã redire tribuit in egiptũ
filiuzqz ex ea susceptũ ag nouit
sũq ille nomẽ imiponi non eru¬
buit quẽ quidã cesari et aspec¬
tu et in cessu per sumuilẽ prodide̾
Inter hec tamẽ et tibi prorsus

Expanded text:
ministraret, vinculis innecteret, et ministraret, vinculis innecteret, et libertum sibi acceptissimum, quod romani equitis uxorem violasset, nullo licet accusante, morte multaverit. Non tamen pudicitiam, quam in alio exigebat, in se prestitit; infamatus et Rome illustrium adulteriis feminarum, in quibus collegarum eius Crassi et Pompeii coniugum, ante scilicet quam hic eiinsuper et provincialium matronarum, et presertim in Galliis, quodque est altius, reginarum, in quibus nomen habet Euries Mauritanie, et ante omnes Egypti regina Cleopatra, cuius supra mentionem fecimus, cum qua tentus in medio belli civilis ardore voluptati multum temporis impendisset; post belli finem in urbem Romam evocatam, nec nisi multis honoribus ac donis ornatam redire tribuit in Egyptum, filiumque ex ea susceptum agnovit, suumque illi nomen imponi non erubuit, quem quidam Cesari et aspectu et incessu persimilem prodidere. Inter hec tamen et cibi prorsus
Abbreviated transcription (Latin):
uisis ꝯcuti in corporis cultu curri¬
osior parũper ꝙͣ requie uideret᷑
tanti aĩ magnitudo Culiutiũ
egre tulit reuocare capillum a uer¬
tice in froutẽ consuetus et ⁊
cũctis honorib a senatu et iplõ¬
sibi oblatis nullũ recepit auidius
ꝙͣ ꝑhemnis usum lauree. qua
caluciuz tegeretur Reliquo eciaz
cultu corporis insigne extisse et
in pace ꝯstat et in uello mũduz
preteiea Delicatũ intidũq ultra
ꝙͣ satis ess uno forti et Rox taliũ
stud iosum fuisse nota res est usqz
a deo ut uillam a fundamẽtis sup¬
tuosissume exstructã ꝙ nõ plene
oclos Ronderet funditus euerteret
id q tũc etiã mopez fecisse atq ere
pressuz a lieuo Margaritar et gẽ¬
marũ et toreminatũ et signoꝵ
et pictarũ et tabulaꝵ aiidissimꝰ
distipline uero domestice tenax
ualde nõ magnis in reb mõ
s in mĩnus ita ut pistores ꝙ cõ¬
mins nõ euudez quẽ sibi panez

Expanded text:
visis concuti. In corporis cultu curivisis concuti. In corporis cultu curiosior parumper, quam requirere videretur tanti animi magnitudo. Calvitium egre tulit, revocare capillum a vertice in frontem consuetus, et e cunctis honoribus a senatu et popusibi oblatis nullum recepit avidius, quam perennis usum lauree, qua calvitium tegeretur. Reliquo etiam cultu corporis insignem extitisse et in pace constat et in bello, mundum preterea, delicatum nitidumque ultra, quam satis esset viro forti. Et rerum talium studiosum fuisse nota res est usque adeo, ut villam a fundamentis sumptuosissime extructam, quod non plene oculis responderet, funditus everteret; idque tunc etiam inopem fecisse atque ere pressum alieno. Margaritarum et gemmarum et toreumatum et signorum et pictarum tabularum avidissimus; discipline vero domestice tenax valde, non magnis in rebus modo, sed in minimis ita, ut pistorem, quod convivis non eumdem, quem sibi, panem