comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ta sagittaꝵ milia numarũt. Int̾ cũta
cesii sceue centurioĩs ad mirabilis uirtꝰ¬
fuir. cuiꝰ scutũ relatũ cesari ꝓfossũ cẽtũ¬
uigĩti foraminibꝰ est inuentũ. de qͦ ꝗdẽ
uaria est fama. quidã tradũt cesarem
uiri et de se et dere publica ut aiũt
ita miti eximia uͣtute ꝑmotũ qua ca¬
stellũ ꝓpe sola seruatũ eẽt petumariis
eũ donis ingentibꝰ et magnis honorib
cumulasse: et int̾ cet̾a ab octauis ordi¬
nibꝰ ad pͥmipilũ ꝓuexisse. cohortẽ u
totã duplici stipendio et donis miulitari¬
bus prosetutũ. apud alios sceua idẽ du¬
ce absente cedentibꝰq comitibꝰ cõtͣ õe
pompei ex̾citũ solus sterit et clipeo cen¬
incredibilibus rebus gestis occubuit. ia¬
cens quoq uictoribus terribilis ac stu¬¬
pendus. qui tor eximias pugnas ĩgallia
britaniaq fecerat contra oẽs hostes sẽꝑ
ĩuicrus. a sius tandẽ ciuibꝰ int̾efectus est.

Expanded text:
nta sagittarum millia numerarent. Inter cuncta nta sagittarum millia numerarent. Inter cuncta Cesii Sceve centurionis admirabilis virfuit, cuius scutum relatum Cesari perfossum CXX foraminibus est inventum. De quo quidem varia est fama. Quidam tradunt Cesarem viri et de se et de republica, ut aiunt, ita meriti eximia virtute permotum, qua castellum prope sola servatum esset, pecuniariis eum donis ingentibus et magnis honoribus cumulasse, et inter cetera ab octavis ordinibus ad primipilum provexisse, cohortem vero totam duplici stipendio et donis militaribus prosecutum. Apud alios Sceva idem, duce absente, cedentibusque comitibus, contra omnem Pompeii exercitum solus stetit, et clypeo Cincredibilibus rebus gestis occubuit, iacens quoque victoribus terribilis ac stupendus, qui tot eximias pugnas in Gallia Britanniaque fecerat; contra omnes hostes semper invictus a suis tandem civibus interfectus est;
Abbreviated transcription (Latin):
di spes sic ꝑdendi ꝑiculũ inerat. ne omis¬
so suo officiũ sibi ducis arrogaret. ¶Mul¬
te p̃terea eruptioes alie et ad durachiũ
er ad custra usq adeo ut uno die sex in
locis pugnaretur. quibꝰ in p̃liis de cesari¬
anis uigĩti dũtaxat põpeianoꝵ uͦ duomi-¬
lia ꝑiere. int̾ quos multi centuriones et
insignes uiri. his congressibus ĩsignis iͣ¬
tus apparuit uolcatii tulli qui cũ tͥbꝰ co-¬
hortibus põpeianã legionẽ ꝑtulit repu-¬
utq. net nõ et quorũdã g̾manoꝵ ꝗ mu-
nitior̃bꝰ erũpentes. multis hostiũcesis so¬
spites rediere.In castello aũt quodã quod
põpeiꝰ inuaserat. tantꝰ fuit imber sagit¬
taꝵ/ ut sine uuln̾e defensoꝵ nullus eua¬
deret. qn et centuriõẽs quatuor oculis ca¬
pti eent. et cũ sero diurmi laboris ac ꝑi¬
culi sũmã ĩꝑatoris nõ tã auribꝰ ꝙͣ oculis
subicere ac rep̃sentare de creuissẽr tͥgui¬

Expanded text:
di spes, sic perdendi periculum inerat, ne, omisdi spes, sic perdendi periculum inerat, ne, omisso suo, officium sibi ducis arrogaret. Multe preterea eruptiones alie et ad Durachium et ad castra usque adeo, ut uno die sex in locis pugnaretur, quibus in preliis de Cesarianis XX dumtaxat, Pompeianorum vero duo millia periere, inter quos multi centuriones et insignes viri. His congressibus insignis virtus apparuit Volcatii Tullii, qui cum tribus cohortibus pompeianam legionem pertulit repulitque, nec non et quorumdam Germanorum, qui munitionibus erumpentes, multis hostium cesis, sospites rediere. In castello autem quodam, quod Pompeius invaserat, tantus fuit imber sagittarum, ut sine vulnere defensorum nullus evaderet, quin et centuriones quatuor oculis capti essent, et quum sero diurni laboris ac periculi summam imperatoris non tam auribus, quam oculis subiicere ac representare decrevissent, trigi
Abbreviated transcription (Latin):
bre obsessoꝵ eruptiões et sepe erũpẽtibuᷤ
funeste : ut cũ cesar ꝓfecturꝰ .p. sillã ca-¬
stris p̾feciss et ille audiss cohortẽ unã
ab hostibus urgeri duaꝵ legionũ auxi¬
liũ tulit laborantibus. quaꝵ accuͣsu uͬe¬¬
si ĩ fugã põpeiani. et si ĩseꝗ profugos uic¬
toribus licuiss creditũ fuit die illo con-¬
fici bellũ potuisse. sic nescio an uetodia
an fortuna penitꝰ inclinata res erat. s
siua suoꝵ ĩperũ cõtinuit cetinitq recep-¬
tui. cuiꝰ consiliũ a scͥptoribꝰ excusatũ lego.
aliud est eĩ legati aluid ĩꝑatoris officiũ.
Imꝑator rei totiꝰ ex̾citũ spectar et cõsilio
metitur. at legatꝰ solũ ĩꝑatoris sui ius-¬
sũ aspicit et mãdati finibꝰ se cõtinet. sil¬
le castroꝵ custidia cõmissa erat a cesare.
custodisse contentꝰ et suos ꝑiculo liberasse
ulterius ꝓgredi noluit. in quo ut uĩcẽ¬

Expanded text:
bre obsessorum eruptiones, et sepe erumpentibus bre obsessorum eruptiones, et sepe erumpentibus funeste; ut, quum Cesar profecturus P. Syllam castris prefecisset, et ille audisset cohortem unam ab hostibus urgeri, duarum legionum auxilium tulit laborantibus, quarum accursu versi in fugam Pompeiani; et, si insequi profugos victoribus licuisset, creditum fuit die illo confici bellum potuisse: sic, nescio an vecordia an fortuna, penitus inclinata res erat; sed Sylla suorurm impetum continuit cecinitque receptui. Cuius consilium a scriptoribus excusatum lego. Aliud est enim legati, aliud imperatoris officium. Imperator totius rei exitum spectat et consilio metitur, at legatus solum imperatoris sui iussum aspicit, et mandati finibus se continet. Sylle castrorum custodia commissa erat a Cesare: custodisse contentus, et suos periculo liberasse, ulterius progredi noluit; in quo, ut vincen
Abbreviated transcription (Latin):
cõsilio niteretur. sperans dilatiõe uic¬
toriã ꝑꝑ ĩopiã rei frumẽtarie q̃ uald̾
cesareũ p̃mebat ex̾citũ. neq diurius
tolerari posse uidebatur. ĩsuꝑ et quod
similimũ ueri erat ut uirtus aĩosissi¬
mi ducis tedio atq expectatione sene¬
sceret. ĩpetꝰq lentesceret ardorq tepe¬
sceret. hac spe pugnã retusabat. neq
ratioĩc partes fortune credere uolebat.
sic cũ illi cũtatio huic celeritas grata
erat. que qm̃ sibi ꝑtinacit̾ negabatuͣ
statuit quos nõ poterat p̃lio iuĩcere ob¬
sidione cingere. mirũ dcũ sedetĩmilia
passuũ fossã cͣicũduxit. ac uallũ ĩposi¬
tisq castellis ac tuͣribꝰ. cũ paucioribꝰ
obsedit plures si obsideri rite dicipos¬
sunt quibꝰ maria patent. classes pa-¬
rent reꝵq oĩu copia suppetit. ꝗbus¬
ue intra ip̃m obsidioĩs ambitũ er mu-¬
tare castra licitũ er uagari. Ibi uͦ cre¬

Expanded text:
consilio niteretur, sperans dilatione vicconsilio niteretur, sperans dilatione victoriam per inopiam rei frumentarie, que valde cesareum premebat exercitum neque diutius tolerari posse videbatur; insuper et, quod simillimum veri erat, ut virtus animosissimi ducis tedio atque expectatione senesceret, impetusque lentesceret ardorque tepesceret: hac spe pugnam recusabat, neque rationis partes fortune credere volebat. Sic, quum illi cunctatio, tum huic celeritas grata erat; que quoniam sibi pertinaciter negabatur, statuit, quos non poterat prelio vincere, obsidione cingere. Mirum dictu: XVI millia passuum fossam circumduxit ac vallum, impositisque castellis ac turribus, cum paucioribus obsedit plures, si obsideri rite dici possunt, quibus maria patent, classes parent, rerumque omnium copia suppetit, quibusve intra ipsum obsidionis ambitum et mutare castra licitum et vagari. Ibi vero cre
Abbreviated transcription (Latin):
tis nauibus. ille enz arrepta oportuni¬
tate traiceret. qd̾ cũ cupienti nõ satis
expediret᷑. tanta erat ĩpatientia expectã
di ad euocandos uiuauoce qͦs sepe ne¬
quicꝙͣ literis euocass mare tumidũ uẽ¬
tis ingredi piscatoria cĩba solus intẽpe¬
sta nocte nõ timuit. s reiettꝰ ad teͬram
fluctu ualido iter temerariũ nõ metu
s necessitate destituit. nota est uox eiꝰ
ad exteͣritũ noctũno equoreoq ꝑiculo
gubernatorẽ.Quid tu metius: Cesarẽ
uehis. Conseruto cũ oĩbꝰ copiis paucis po¬
st diebꝰ antonio et admotis ad hostem
castris in dies magis ac magis ĩstabat.
nũc aciem explicando nũc hostes ad p̃¬
liũ irritando nũc durachiũ opprignãdo
et ꝑosus moras et celeritatis auidissimꝰ.
cupiensq uehement̾ ut quicũq futu¬
rus eẽt belli exitꝰ statĩ eẽt. oĩa aũt fru¬
stra: nã et durachiũ ĩ expugnabile. et
pompeiꝰ inmutabilis/ ut qui contrario

Expanded text:
tis navibus, ille eam, arrepta opportunitis navibus, ille eam, arrepta opportunitate, traiceret. Quod quum cupienti non satis expediretur, tanta erat impatientia expectandi ut ad evocandos viva voce, quos sepe nequicquam litteris evocasset, tumidum ventis mare ingredi piscatina cimba solus intempesta nocte non timuit; sed reiectus ad terram fluctu valido iter temerarium, non metu, sed necessitate, destituit. Nota est vox eius ad exterritum nocturno equoreoque periculo gubernatorem: Quid tu metuis? Cesarem vehis. Consecuto cum omnibus copiis paucis post diebus Antonio, et admotis ad hostem castris, in dies magis ac magis instabat nunc aciem explicando, nunc hostes ad prelium irritando, nunc Durachium oppugnando, et perosus moras, et celeritatis avidissimus, cupiensque vehementer, ut, quicumque futurus esset belli exitus, statim esset. Omnia autem frustra. Nam et Durachium inexpugnabile, et Pompeius immutabilis, ut qui contrario
Abbreviated transcription (Latin):
uatinio qͦ dies endẽ ad redirũ p̃fixa. q̃
debatur ad pacẽ animis. dũ rec ad bo¬
nũ exitũ ꝓna eẽt labienꝰ ꝓdiit. et cu
uatinio colloqui cepit atq contẽdere.
ut qui ĩgenti odio cesarẽ odiss. tela it¬
utriq missa sermonẽ diremere. uati¬
niũ armis milites ꝓterere. multi aũt
uulnerati sunt nomĩatĩ coͣneliꝰ balbus
et centurioes militesq alii. hũc effec¬
tũ int̾ põpeianos hũit ꝓ cesarẽ tñ huili¬
ter pax delata. labienꝰ uͦ qi facinoris cõ¬
pos egregii desinite ĩ quit iam de pace
agere. pax eĩ nisi trũco et oblato nobis
capite cesaris nũꝙͣ erit. dictũ pessimũ
et nescio iniqui magis hoĩs an amẽtis.
uenerat in epyrũ cesar rebus ĩ italiap
tẽpore dispositis ꝓpt̾ festinatiõe quidẽ
fine nõ expectato. s relicto ad brũdusi¬
ũ autonio cũ parte ex̾citꝰ quã traiecisse
nequiuerat. ut cõquisitis scil ac refet¬

Expanded text:
Vatinio quoque dies eadem ad reditum prefixa. Que Vatinio quoque dies eadem ad reditum prefixa. Que tis, ut videbatur, ad pacem animis. Dum res ad bonum exitum prona esset, Labienus prodiit, et cum Vatinio loqui cepit atque contendere, ut qui ingenti odio Cesarem odisset. Tela utrinque missa sermonem diremere. Vatinium armis milites protexerunt, multi autem vulnerati sunt, nominatim Cornelius Balbus, et centuriones militesque alii. Hunc effectum inter Pompeianos habuit per Cesarem tam humiliter pax delata. Labienus vero quasi facinoris compos egregii: Desinite, inquit, iam de pace agere; pax enim, nisi trunco et oblato nobis capite Cesaris, numquam erit. Dictum pessimum, et nescio iniqui magis hominis, an amentis. Venerat in Epirum Cesar, rebus in Italia pro tempore dispositis, propter festinationem quidem fine non expectato, sed relicto ad Brundusium Antonio cum parte exercitus, quam traicere nequiverat, ut, conquisitis scilicet ac refec
Abbreviated transcription (Latin):
inter castra ducũ amnis unꝰ exiguus
tapsus noĩe. Ibi milites e ripis int̾ se
quotidiana colloquia serere soliti erãt/
couenissẽt colloq̃ndi credo desiderio tã¬
tisꝑ iras cohibente. illuc cesar .p. uatini¬
u unũ ex legatis sius ire iubet: et que¬
cũq magis extimaret ad pacẽ motura
aĩos cũ cuubus eisdẽq hostibus agere.
et sepe altauoce quere liceret ne ciuib
ad ciues qd̾ fugitiuis int̾dũ ac p̃donibꝰ
li cuiss legatos depace mĩtere ne ciuesᷤ
int̾ se funesto maͣte concurrerent/ et
suoꝵ maĩbus romanũ eu̾teretur ĩꝑiu.
multa qͦ humilia u̾ba et que ut dixi ti.¬
mentis uideri possent nͥ a cesare dice¬
rent᷑. paret ille et ad ripã amnis ꝓfectꝰ
mandata sui ducis exequit᷑. et ab utra¬
q partiũ ingenti silentio auditꝰ ẽ. Res¬
ponsũq ab adu̾so ꝙ aulus uaro die ꝓ¬
xima ad colloꝗu ueĩret. legati autez
tuto et ueĩre possent et q̃ uellent loꝗ.

Expanded text:
inter castra ducum amnis unus exiguus, inter castra ducum amnis unus exiguus, Tapsus nomine; ibi milites e ripis inter se quotidiana colloquia serere soliti erant er partes convenisset, colloquendi, credo, desiderio tantisper iras cohibente. Illuc Cesar P. Vatinium, unum ex legatis suis, ire iubet, et qucumque magis estimaret ad pacem motura animos cum civibus eisdemque hostibus agere, et sepe alta voce querere, liceret ne civibus ad cives, quod fugitivis interdum ac predonibus licuisset, legatos de pace mittere, ne cives inter se funesto marte concurrerent, et suorum manibus romanum everteretur imperium; multa quoque humilia verba et que, ut dixi, timentis videri possent, nisi a Cesare dicerentur. Paret ille et ad ripam amnis profectus mandata sui ducis exequitur, et ab utraque partium ingenti silentio auditus est, responsumque ab adverso, quod Aulus Varro die proxima ad colloquium veniret, legati autem tuto et venire possent, et, que vellent, loqui.
Abbreviated transcription (Latin):
peiũ iuit . et cesar tractatore pacis pre¬
misso paratꝰ ad bellũ euestigio subsecu¬
tus positis ad oricũ castͥs cõtra hostẽ con¬
stitit. ¶ Magnus in excitu põpei ĩ opi¬
no cesaris aduẽtu tumultꝰ exarserat. qͦ
cõp̃sso ubi pͥmũ aĩ cõquieuere uibullus
adhibitis aliquot ex his quos põpeio ca¬
ros fidosq cognouerat de mandatis ce¬
saris loqui cepit. uixq dũ incipientem
põpeiꝰ int̾rupit exclamans et ꝗd ĩquit
michi uł uita uł ciuitas ꝓfutum ẽ quã
bñficio cesaris assetutꝰ uidear/ cuiꝰ cõtra¬
riũ uiderinequit nͥ bello ꝑacto ĩ italiã
unde discesserĩ sim reu̾sus. Respõsũ hoc
cesari ꝑ eos ip̃os qui illd̾ audierant no¬
tũ fuit. potuiss medioeris etiã uir for-¬
tune sb̾irasci ĩdignari oẽ pacis omit¬
tere mentiõe. Ipse uͦ nõ destitit s aliud
pacis iter ĩgressus retẽtare uoluit. an
qd̾ secreto nõ potuerat palam poss. erat

Expanded text:
peium ivit, et Cesar, tractatore pacis prepeium ivit, et Cesar, tractatore pacis premisso, paratus ad bellum e vestigio subsecutus, positis ad Oricum castris, contra hostem constitit. Magnus in exercitu Pompeii inopino Cesaris adventu tumultus exarserat, quo compresso, ubi primum animi conquievere, Vibulus, adhibitis aliquot ex iis, quos Pompeio caros fidosque cognoverat, de mandatis Cesaris loqui cepit, vixque dum incipientem Pompeius interrupit exclamans: Et quid, inquit, michi vel vita vel civitas profutura est, quam beneficio Cesaris assecutus videar? Cuius contrarium videri nequit, nisi, bello peracto, in Italiam, unde discesserim, sim reversus. Responsum hoc Cesari per eos ipsos, qui illud audierant, notum fuit. Potuisset mediocris etiam vir fortune subirasci, indignari, omnem pacis omittere mentionem: ipse vero non destitit, sed aliud pacis iter ingressus retentare voluit, an, quod secreto non poterat, palam posset. Erat
Abbreviated transcription (Latin):
armis abscedere neq fortunã sepiꝰ exꝑi¬
ri si rẽ publicã si se ip̃os ament unũ illd̾
tractatibus pacis idoneũ tẽpꝰ arripiant.
dũ scil partiũ statꝰ anceps equis ꝓpe lã¬
cibus pendet. ubi p̃ponderare ceꝑit paͣs
altera eũ qui suꝑior euaserit equis cõdi¬
tioĩbus nõ statuꝵ. nã quis ĩꝓspitate uti
soleat equitate: et qm̃ de cõditiõib̾pacis
ambigeret᷑/ enc a senatu et populo romꝰ¬
no peti opotere. sic eĩ et ipsis ciuilẽ aĩu
et rei publice maiestatẽ pͥstinã restitutã
ẽẽ uisũ iri. interĩ pͥncipiũ pacis ẽẽ si ut̾¬
ip̃o tͥduo ex̾citũ dimissuꝵ. et hec ut bo¬
na fide agi põpeiꝰ nou̾it se pͥorẽ oẽs copi¬
as dimittere paratũ. qd̾ cũ fetei̾t utq
necessario senatꝰ ac populi iudicio stãdũ
fore. hec cũ uibullo ad corcirã ubi eu
forte cõperat cũ egiss. et uibullus ad põ¬

Expanded text:
armis abscedere neque fortunam sepius experiarmis abscedere neque fortunam sepius experiri, si rempublicam, si seipsos ament. Unum illud tractatibus pacis idoneum tempus arripiant, dum scilicet partium status anceps equis prope lancibus pendet: ubi preponderare cepit pars altera, eum, qui superior evaserit, equis conditionibus non staturum. Nam quis in prosperitate uti soleat equitate? Et quoniam de conditionibus pacis ambigeretur, eas a senatu et populo romano peti oportere; sic enim et ipsis civilem animum et reipublice maiestatem pristinam restitutam esse visum iri. Interim principium pacis esse, si utipso triduo exercitum dimissurum. Et hec ut bona fide agi Pompeius noverit, se priorem omnes copias dimittere paratum; quod quum fecerit uterque, necessario senatus ac populi iudicio standum fore. Hec cum Vibulo ad Corcyram, ubi eum forte compererat, quum egisset, et Vibulus ad Pom
Abbreviated transcription (Latin):
pompeiꝰ epirũ occupauerat idoneã bel
adu̾sa hieme tantꝰ erat ardor aĩ tanta
cupiditas bellandi ꝑ medias pelagi ꝓcel¬
las ad ꝓcellas belli tumultuaria classe
pacis aĩu diu̾teret. quin bellado pacem
cogitaret eãq oĩ qͦ poss studio ꝓcumret.
qd̾ curiosiꝰ ꝓꝑ illos dico qui ignari reru
opiniõe quadã nescio ne ip̃i ꝗdẽ sciũt
unde orta cesarẽ belli pompeiũ pacis
amicũ sibi ꝑtinacit̾ finxerunt. Frat ĩteͣ
p̃fecros põpeii.l. uibullus ruffuc bis cap¬
tus a cesare bis dimissus semel ad cor¬
finiũ inter illos nobiles de quibꝰ diximꝰ
et ruͣsus ĩ hispania. hũc ꝙ et sibi benefi¬
tio astͥctꝰ et põpeio carꝰ eẽt pacis idone¬
u sequestrũ ratꝰ cũ his mandatis ad põ¬
peiũ misit. Satis iam maloꝵ rei publice
ĩuecrũ idq suffic̾e posse ad ꝓuidentia
futuri tẽporis ne plura nũc etiã ĩue¬
hant᷑ decere utrũq ꝑtinatia omissa ab

Expanded text:
oneam bellamvis adversa hieme tantus erat ardor animi, tanta cupiditas bellandi per medias pelagi procellas ad bellum tumultuaria classe pacis animum diverteret, quin bellando pacem cogitaret, eamque omni, quo posset, studio procuraret. Quod curiosius propter illos dico, qui ignari rerum, opinione quadam nescio, ne ipsi quidem sciunt, unde orta, Cesarem belli, Pompeium pacis amicum sibi pertinaciter finxerunt. Erat inter prefectos Pompeii L. Vibulus Rufus, bis captus a Cesare, bis dimissus, semel ad Corfinium inter illos nobiles, de quibus diximus, et rursus in Hispania. Hunc, quod et sibi beneficio obstrictus et Pompeio carus esset, pacis idoneum sequestrum ratus, cum his mandatis ad Pompeium misit: Satis iam malorum reipublice bello invectum, idque sufficere posse ad providentiam futuri, ne plura nunc etiam invehantur, docere utrumque; pertinacia omissa, ab
Abbreviated transcription (Latin):
scipionẽ ĩt̾pellass ut publice etiã tapsi
amnis ad ripã de eodẽ mittendis ultro citͦ¬
q legatis agere uoluiss. atq hec oĩa non
metu aliquo s pietate ut ciuili sanguine
parceretur/ neq res publica paucoꝵ fu¬
roribꝰ ĩmagnas calamit᷑es ĩcideret. ex ad
titiones sue uł teloꝵ etiã ĩmssione repul¬
se magnã nobillissimis aĩs ĩdignãdi ma¬
teriã p̾buissent. ¶hic explicitis obsetrã¬
tibusq militibꝰ pugne signũ dedit. erat
forte ĩ ex̾citu crastinꝰ ꝗ pͥori tẽpore honesto gradu
sub cesare militass tũc uͦ nõ militie sacra¬
mento quo solitꝰ erat s iure quodã ami¬
titie euocatꝰ a derat. uir bellica uiͣtute me¬
morabilis. hic cesaris cõtione ĩtelletra er
signo p̃lii audito alacri uultu ac uoce se¬
quimini me ĩꝗt maĩpulares olĩmet et
uitimũ hoc p̃liũ est quo pacto ille sua
dignitatẽ nos nr̃a reꝑabimꝰ libertate.

Expanded text:
Scipionem interpellasset, ut publice etiam Tapsi Scipionem interpellasset, ut publice etiam Tapsi amnis ad ripam de eodem mittendis ultro citroque legatis agere voluisset, atque hec omnia non metu aliquo, sed pietate, ut civili sanguini parceretur, neque respublica paucorum furoribus in magnas calamitates incideret; ex advecte petitiones sue vel telorum etiam immissione repulse magnam nobilibus animis indignandi materiam prebuissent. His explicitis obsecrantibusque militibus pugne signum dedit. Erat forte in exercitu Crastinus, qui priori tempore honesto gradu sub Cesare militasset, tunc vero non militie sacramento, quo solutus erat, sed iure quodam amicitie evocatus aderat, vir bellica virtute memorabilis. Hic, Cesaris concione intellecta, et signo prelii audito, alacri vultu ac voce: Sequimini me, inquit, manipulares olim mei, et Ultimum hoc prelium est, quo peracto, ille suam dignitatem, nos nostram recuperabimus libertatem.
Abbreviated transcription (Latin):
post ut diximꝰ in aciem sunt progressi qͦs
ubi cesar tũ ip̃e etiã castra mouens ad¬
uertit ĩ eũ locũ descendisse̾ ubi eqͦ marte
certari poss substitit. et cõu̾sus ad suos ⁊
nõ est ĩ ꝗt modo ampliꝰ de itin̾e s de p̃lio la¬
borandũ. adest ecce nobis occasio quã sẽ¬
per optauimꝰ pugnãdi et finẽ laboribꝰ ĩpo¬
nendi. hec dicens instruere a ciẽ cepit oĩ
cuiꝰ erat ꝑitissimꝰ in ilitari arte. suosq in¬
terĩ admon̾e ne se a multitudiẽ hostiui
circũueĩri sinerent. siue id qd̾ põpeiꝰ ĩ cõ¬
silio dixat erupiss. siue id futuꝵ aĩ p̃sa¬
gio cõcepiss. oĩbus iubens ne ĩiussu eius
ĩciꝑent se ĩ tẽpore quid agendũ eẽt signͦ
indicatuꝵ. circũre ind̾ aciec et aĩos u̾biᷤᷤ
accẽdere. uirtutẽ q ĩsitã excitare. cõmemo¬
ratioẽ sue erga illos sẽꝑ optime ac benifi¬
ceuolutatis. inter alia nõ omisit se oĩbꝰ

Expanded text:
post, ut diximus, in aciem sunt progressi. Quos post, ut diximus, in aciem sunt progressi. Quos ubi Cesar, tum ipse etiam castra movens, advertit in eum locum descendisse, ubi equo marte certari posset, substitit et conversus ad suos: Non est, inquit, modo amplius de itinere, sed de prelio laborandum. Adest ecce nobis occasio, quam semper optavimus, pugnandi et finem laboribus imponendi. Hec dicens instruere acies cepit omni, cuius erat peritissimus, militari arte suosque interim admonere, ne se a multitudine hostium circumveniri sinerent, sive id, quod Pompeius in consilio dixerat, erupisset, sive id futurum animi presagio concepisset, omnibus iubens, ne iniussu eius inciperent: se in tempore, quid agendum esset, signo indicaturum. Circumire inde acies, et animos verbis accendere, virtutemque insitam excitare commemoratione sue erga illos semper optime ac benefice voluntatis. Inter alia non omisit se omnibu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗd ioquar scio: nõ est ille mͥ crede magnꝰ
pars bello ꝑrit diut̾n̾o moruĩt᷑ ĩ p̃liis nõ
nascũt᷑ homines. multi domũ rediere/ ⁊¬
multi ĩ italia sunt relicti multi ꝓxima
autũnali pestilentia ꝑiere/ reliꝗe his ad
durachiũ p̃liis sunt cõsũpte deniq ille
ueteranꝰ ex̾citꝰ mille modis euanuit no.¬
men durat milites nõ suꝑsunt. hic autẽ
quẽ uid̾tis ex dilectu nouo cisalpine gul¬
lie. et pars maior ex trãspadanis cõstat.
hic dictis ne quid deeẽt ĩ sanie iurauit se
nisi uictorẽ nũꝙͣ e p̃lio reu̾suꝵ. ceteros¬
q ad idẽ iusiurãdũ u̾bis ĩcitauit.: nec mi¬
nus exẽplo pompeiꝰ dictũ laudãs iurãsq
similit̾. sic oẽs igitur iumuerũt ut netes¬
se fuerit multos ẽẽ ꝑiuros. Ingẽti gaudio
tãꝙͣ rebꝰ felicit̾ gestis nec minori spe e cõ¬
silio discesserũt. iuramẽtũ tauti ducis de
tã magna re uelut arrã uictorie tenen¬
tes. digressi aũt e consilio nõ ita multo

Expanded text:
oquar, scio. Non est ille, michi crede. Magna pars bello periit diuturno. Moriuntur in preliis, non nascuntur, homines. Multi domum rediere, multi in Italia sunt relicti, multi proxima autumnali pestilentia periere, reliquie his ad Durachium preliis sunt consumpte. Denique ille veteranus exercitus mille modis evanuit: nomen durat, milites non supersunt. Hic autem, quem videtis, ex dilectu novo cisalpine Gallie, et pars maior ex transpadanis constat. His dictis, ne quid deesset insanie, iuravit se, nisi victorem, numquam e prelio reversurum, ceterosque ad idem iusiurandum verbis incitavit, nec minus exemplo Pompeius, dictum laudans iuransque similiter. Sic omnes igitur iuraverunt, ut necesse fuerit multos esse periuros. Ingenti gaudio, tamquam feliciter rebus gestis, nec minori spe e concilio discesserunt, iuramentum tanti ducis de tam magna re velut arrham victorie tenentes. Digressi autem e consilio non ita multo
Abbreviated transcription (Latin):
sine magna p̃mioꝵ spe et ꝓmissis ĩgẽ¬
tibus me ꝓpĩquos et parriã dimisisse.
habeo ego sedes ĩ gallia. habeo et obsi¬
des et tributa. nichil hoꝵ ui s galloꝵ
oĩa uolũtate p̃t̾ tͥbuta que iure belli
uictis ĩposui. qd nõ ego quidẽ bellum
illis. s ipsi pͥmũ intulerũt. oẽs eĩ simł
gallie populi contra me arma moue¬
runt. quos ego oẽs uno p̃liouici. si
deceptos se uł insidiis circũuẽtos dicãt
nõ recuso pugnare iteꝵ. certãq uicto¬
riã ĩ ambigua fortune lance repon̾e.
Sin pacẽ bello p̃ferũt cuͣ nõ tͥbuta ꝑ¬
soluant que ꝓ pace cõuenerũt. et
hactenꝰ sine contraditiõe ꝑsoluerũt:
quod de multitudine germanoꝵ dicis
hãc ĩ gallias nõ cuiꝰꝙͣ iniurie s mee de¬
fensioĩs grã traduco. ℥dq uł hinc patet
ꝙ rogatus ueni. bellũq nõ intuli s re¬
piui. amicitiã sane populi romaĩ ut

Expanded text:
sine magna premiorum spe et promissis ingensine magna premiorum spe et promissis ingentibus me propinquos et patriam dimisisse. Habeo ego sedes in Gallia, habeo et obsides et tributa. Nichil horum vi, sed Gallorum omnia voluntate, preter tributa, que iure belli victis imposui, quod non ego quidem illis, sed ipsi primum intulerunt. Omnes enim simul Gallie populi in me arma movere, quos ego omnes uno prelio vici. Si deceptos se vel insidiis circumventos dicant, non recuso pugnare iterum certamque victoriam in ambigua fortune lance reponere: sin pacem bello preferunt, cur non tributa persolvant, que pro pace convenerint, et hactenus sine contradictione persolverint? Quod de multitudine Germanorum dicis, hanc in Gallias non cuiusquam iniurie, sed mee defensionis gratia traduco; idque vel hinc patet, quod rogatus veni bellumque non intuli, sed repuli. Amicitiam sane populi romani, ut
Abbreviated transcription (Latin):
nullo modo possent salua honestate desti¬
tui. p̃sertĩ cũ añ romanã quoq amici¬
tiã totĩ gallie pͥncipatũ sine lite posse¬
derint. solere aũt romanos amicorũ
fortunas nõ tm̃ defendere s augere. e.¬
duos ergo florentissimo ĩ statu suo ro.¬
manã amicitiã consetutos. sub endem
postea pͥncipatũ seruitio ꝓsꝑitatẽ cala¬
mitatibꝰ ꝑmutasse. qua fronte quo ue
aĩo tolerariposse: finis fuit ut petere̾
endẽ ip̃a que legatoꝵ ore petierar. bel.¬
lo ĩ eduos atq iniuriis abstinerer. ob¬
si des redderet. germanos siemutere
forsã nõ poss at saltẽ ne alios ĩ galliaᷤ
trãsportaret. barbarꝰ ad ingeniũ re¬
uersus plenũ suꝑbie iactantieq res¬
ponsũ reddidit. et pͥmo quidẽ ui̾tutes
ip̃e et res suas multis laudibꝰ exrulit.
qd̾ ad transitũ ĩ gallias attineret trã.¬
sisse quidẽ se nõ sponte s coactũ p̃cibꝰ
galloꝵ. et noli ĩquit o cesar opinari

Expanded text:
nullo modo possent salva honestate destinullo modo possent salva honestate destitui, presertim quum et ante romanam quoque amicitiam totius Gallie principatum sine lite possederint; solere autem Romanos amicorum fortunas non tantum defendere, sed augere; Eduos ergo, florentissimo in statu suo romanam amicitiam consecutos, sub eadem postea principatum servitio, prosperitatem calamitatibus permutasse, qua fronte quove animo tolerari posse? Finis fuit, ut peteret eadem ipsa, que legatorum ore petierat: bello in Eduos atque iniuriis abstineret, obsides redderet; Germanos, si emittere forsitan non posset, at saltem ne alios in Gallias transportaret. Barbarus ad ingenium reversus plenum superbie iactantieque responsum reddidit, et primo quidem virtutes ipse et res suas multis laudibus extulit. Quod ad transitum in Gallias attineret, transisse quidem se non sponte, sed coactum precibus Gallorum. Et noli, inquit, o Cesar, opinari
Abbreviated transcription (Latin):
qua ĩ re iocatũ unũ ex peditibꝰ nõ ĩ ele¬
gant̾ accepimꝰ. plus ĩquit cesar pre¬
stat ꝙͣ ꝓmisit. dixir eĩ se decimã legio¬
nẽ loco cohortis p̃torie habituꝵ. ecce
equites nos facit. erat exiguus tumu¬
lus planitiei ingentis in medio. locꝰ
aꝑtus. ab utrisq castris equo spatio
semotꝰ. legio cesaris equis ĩposita du¬
centis passibꝰ pariitidẽ int̾uallo arioui¬
sti equitat̾ abstiterat. ¶ oratioĩs Cesa¬
ree pͥma pars fuit cõmemoratio bene¬
ficioꝵ senatꝰ eiga illũ ꝙ regẽ eũ ꝙ ami¬
cũ dixiss. ꝙ amplissimis muneribus
honorass. que eo gratiora eẽ debue¬
rint quo et ĩ alios rariora et ĩ ip̃ ꝗra¬
tis absq ip̃iꝰ collata eẽnt meritis et ab ͤ¬
q notitia idq sibi tũ senatꝰ eximia
liberalitate. tũ ip̃iꝰ cesaris efficaci opa
contigisse. Secũda pars de eduoꝵ cuz
romanis antiqua netessitudĩe. ꝓpt̾quã

Expanded text:
Qua in re iocatum unum ex peditibus non ineleQua in re iocatum unum ex peditibus non ineleganter accepimus: Plus, inquit, Cesar prestat, quam promisit. Dixit enim se decimam legionem loco cohortis pretorie habiturum: ecce equites nos facit. Erat exiguus tumulus planitiei ingentis in medio, locus apertus, ab utrisque castris equo spatio semotus. Legio Cesaris equis imposita ducentis passibus, pari itidem intervallo Ariovisti equitatus abstiterat. Orationis cesaree prima pars fuit commemoratio beneficiorum senatus erga illum, quod regem eum, quod amicum dixisset, quod amplissimis muneribus honorasset, que eo gratiora esse debuerint, quo et in alios rariora, et in ipsum gratis absque ipsius collata essent meritis et absque notitia; idque sibi cum senatus eximia liberalitate, tum ipsius Cesaris efficaci opera contigisse; secunda pars de Eduorum cum Romanis antiqua necessitudine, propter quam
Abbreviated transcription (Latin):
timẽs nõ minꝰ ab altera tumeat᷑. cereꝵ
quacũq motꝰ ex cã legatos misit ad ce¬
sarẽ/ colloquio se paratũ offerens qd̾
uicinitas sibi faciliꝰ fetiss ac tutiꝰ nõ re¬
cusauit cesar neqz despexit oblatiõez.
neq aliter ꝙͣ in optimã partẽ ĩt̾p̾tatꝰ
ẽ. ad mẽtẽ scil sanorẽ rediisse suisq
et rei publice bñficiis obstrictũ. coac¬
tũq petitioĩs equitate cũta deliberãtẽ
cepta duricie desituꝵ. Colloquio dres
quĩtꝰ constituit᷑. orauit tñ ariouistus
ne quos secũ pedites cesar adduceret.
alioquin nõ se ad diẽ colloquii uẽtuꝵ.
tunere eĩ se ab illis insidias. noluit
cesar hac de cã rem quã putabat uti¬
lez ĩpediri. s decimã legionẽ dũ ad col¬
loquiũ iret galloꝵ ꝗ in castris erãt e¬
quis ĩposuit ut equitũ specie falleret
pedires metuentẽ. et ip̃e si res posce¬
rer. fidissimo oĩu p̾sidio uti posset.

Expanded text:
imens non minus ab altera timeatur, ceterum imens non minus ab altera timeatur, ceterum quacumque motus ex causa, legatos misit ad Cesarem, colloquio se paratum offerens, quod vicinitas sibi facilius fecisset ac tutius. Non recusavit Cesar neque despexit oblationem, neque aliter, quam in optimam partem, interpretatus est, ad mentem scilicet saniorem rediisse, suisque et rei publice beneficiis obstrictum coactumque petitionis equitate cuncta deliberantem cepta duritie destiturum. Colloquio dies quintus constituitur. Oravit tamen Ariovistus, ne quos secum pedites Cesar adduceret, alioquin non se ad diem colloquii venturum; timere se enim ab illis insidias. Noluit Cesar hac de causa rem, quam putabat utilem, impediri, sed decimam legionem, dum ad colloquium iret, Gallorum, qui in castris erant, equis imposuit, ut equitum specie falleret pedites metuentem, et ipse, si res posceret, fidissimo omnium presidio uti posset.
Abbreviated transcription (Latin):
uiri uirtus ac facũdia quãtũ sepe
possit ĩ plurimos. ꝙͣta his hoꝵq simi.¬
libꝰ. et ꝙͣ repentina mutatio aĩoꝵ. ꝙͣ¬
tus ex algenti metu fauor audacie
ꝙͣta totis castris alacritas. nominatĩ
detima legio ꝑ tribunos sibi grãs egit.
tali sui ducis honestata iuditio. reli¬
que oẽs ĩꝑatori offenso u̾bis ac rebus
satisfacere studuerũt ad bellũ et in-¬
ꝑia cũta ꝓmptissĩe. ¶ Cesar ꝑ diuiti-¬
acũ cui plurimũ fidebat itinere p̃pa-¬
rato nocte castin mouit ut qd̾ iratꝰ
edixerat placatꝰ ĩpleret. et ambitis
quĩquaginta passuũ milibꝰ qua pla-¬
niꝰ ꝑgeretur cõtinuo itinere dieꝵ sep¬
tẽ hosti tã ꝓximꝰ factus ut inter ãboꝵ
castra nõ nisi quatuor et uiginti milia
passuũ int̾ẽent constitit. qd̾ ubi ari¬
ouistꝰ agnouit seu aĩ mutatiõe aliqͦ
seu metũ forsitã. accidit eĩ nõ nũquã
ĩ bello ut pars una uehemiẽt̾ alteraz

Expanded text:
viri virtus ac facundia quantum sepe viri virtus ac facundia quantum sepe possit in plurimos, quanta his horumque similibus et quam repentina mutatio animorum, quantus ex algenti metu fervor audacie, quanta totis castris alacritas. Nominatim decima legio per tribunos sibi gratias egit, tali sui ducis honestata iudicio. Relique omnes imperatori offenso verbis ac rebus satisfacere studuerunt, ad bellum et imperia cuncta promptissime. Cesar per Divitiacum, cui plurimum fidebat, itinere preparato nocte castra movit, ut, quod iratus edixerat, placatus impleret; et ambitis quinquaginta passuum millibus, qua planius pergeretur, continuo itinere dierum septem hosti tam proximus factus, ut inter amborum castra nonnisi quatuor et viginti millia passuum interessent, constitit. Quod ubi Ariovistus agnovit, seu animi mutatione aliqua, seu metu forsitan accidit enim nonnumquam in bello, ut pars una vehementer alteram
Abbreviated transcription (Latin):
lis abũde frumenta suppeditent᷑. et
p̃terea iam ĩ cãpis frumenta matu¬
rescere. deniq nec famẽ nec errorẽ
uie quẽ p̃tendant quidã nec oĩno
aliquid obstare tñi nõ obstet ignauia
minime romanũ malũ. ꝙ uͦ signa illoᷤᷤ
nõ secuturos audierit nõ credere. non
id eĩ nͥ uł adu̾sa fortuna q̃ longe ad eũ
diem abeẽt ab eoꝵ signis uł auaritia
seu scelere aliquo solere cõtĩgere/ que
de illis suspicari nullo modo possit. exꝑ
fuerit an romanis metꝰ in mẽtibꝰ no¬
ua pestis. an ui̾tꝰ solita pudorq plus
possint. Edicere ig̃ iã hinc se ut nocte
ꝓxima uasa colligant / castraq moue¬
ant. idq illos se sꝑare facturos alacͥt̾
atq enixe. Si spes eũ falleret nec eũ.¬
tẽ in bellũ quisꝙͣ aliꝰ sequeret᷑ iturũ
se tñ sola cũ detima legione/ de cuiꝰ
fide nulla sibi eẽt hesitatio. et hanc
sibi p̃toriã cohortẽ fore. Miri unius

Expanded text:
lis abunde frumenta suppeditentur; et lis abunde frumenta suppeditentur; et preterea iam in campis frumenta maturescere. Denique nec famem nec errorem vie, quam pretendant quidam, nec omnino aliquid obstare, tantum non obstet ignavia, minime romanum malum. Quod vero signa illos non secuturos audierit, non credere; non id enim, nisi vel adversa fortuna, que longe ad eum diem abesset ab eorum signis, vel avaritia seu scelere aliquo solere contingere, que de illis suspicari nullo modo possit. Expefuerit, an romanis metus in mentibus, nova pestis, an virtus solita pudorque plus possint. Edicere igitur iam nunc se nocte proxima vasa colligant, castraque moveant, idque illos se sperare facturos alacriter atque enixe. Si spes eum falleret nec euntem in bellum quisquam alius sequeretur, iturum se tamen sola cum decima legione, de cuius fide nulla sibi esset hesitatio, et hanc sibi pretoriam cohortem fore. Mirum unius
Abbreviated transcription (Latin):
nꝰ de se desꝑarent tali uiro et ceͣte no¬
bili saltẽ et romano ꝙͣ de Gaio mario
rustico arpinate sꝑassent patres eoꝵ/
qui theutonicos ac cimbros duobꝰ cru-¬
entissimis et post hominũ memoia
maximis p̃liis delesset. neq uͦ desꝑan¬
dũ uinci posse g̾manos . qui ut roma¬
ne de eis uictorie tacerẽtur sepe ab
ip̃is heluetiis nũc romano sb̾ditis ĩpe¬
rio iuictieẽnt. et si quãdo contra eue
nisset nõ id militũ uirtute s arioui¬
sti consilio gestũ ẽẽ. qui cũ se suuq
ex̾citũ multos menses locis palustri.¬
bus tenuisset iam de p̃lio deꝑantes
ac disꝑsos aggressus inopino fudiss
ĩcuͣsu. ꝓinde nil sibi ac sius ad uicto¬
riã decẽ. romana mͦ constãtia nõ de¬
sit. nã ꝗ degeneris cãs metꝰ ĩ frumẽti
penuria uertant ruͣsus aͣrogãter
facere qui securis sui ducis ĩmisceãt.
sibi utiq iam prouisũ quibꝰ apopu¬

Expanded text:
nus de se sperarent tali viro, et certe nonus de se sperarent tali viro, et certe nobili saltem ac romano, quam de Gaio Mario rustico Arpinate sperassent patres eorum, qui Teutonicos ac Cimbros duobus cruentissimis et post hominum memoriam maximis preliis delesset. Neque vero desperandum vinci posse Germanos, qui, ut romane de eis victorie tacerentur, sepe ab ipsis Helvetiis, nunc romano subditis imperio, victi essent; et, si quando contrarium evenisset, non id militum virtute, sed Ariovisti consilio gestum esse, qui quum se suumque exercitum multos menses locis palustribus tenuisset, iam de prelio desperantes ac dispersos aggressus inopino fudisset incursu. Proinde nil sibi ac suis ad victoriam deesse, romana modo constantia non desit. Nam qui degeneris causas metus in frumenti penuriam vertant, rursus arroganter facere, qui se curis sui ducis immisceant. Sibi utique iam provisum, quibus a popu
Abbreviated transcription (Latin):
scant. p̃cipue qr illud int̾ cetera fere¬
batur obtorpisse adeo oẽs metu ut
si forte in aciem uellet educere neq
signifer neq miles ĩꝑia excepturꝰ sit.¬
¶ Conuocatis ergo ad contionẽ castris
orationẽ habuit plenã aĩosis exhor¬
tatiõibꝰ a cerrimisq rep̃hensioibꝰ ꝙ
temerarie ac suꝑbe consiluis se suis in¬
gererent. nõ eĩ militũ ẽẽ sed ducis me¬
ditari et ꝓuidere quibꝰ uiis excitũ du.¬
car quibus artibꝰ regat. que qm̃sibi
ꝓuisa sint oĩa frustra eos uanis ac ri¬
diculis terroribꝰ quati. nõ milites du¬
ce ducere s sequi opoͣtere qua iussi
sint. fidere quidẽ se nõ cõmissuꝵ ari¬
ouistũ ut ex amico hostis fiat popu.¬
li romani. esto aũt male sanamens
p̃cipitẽ oblitũq sui ageret nõ se tñ in¬
telligͥe. cur hoc tantos sibi fingerent
pauores. aut de sui ducis ꝓuidentia
aut de ꝓpͥa uitute diffiderent. aut mi¬

Expanded text:
scant; precipue quia illud inter cetera ferescant; precipue quia illud inter cetera ferebatur, obtorpuisse adeo omnes metu, ut, si forte in aciem vellet educere, neque signifer neque miles imperia excepturus sit. Convocatis ergo ad concionem castris, orationem habuit plenam animosis exhortationibus acerrimisque reprehensionibus, quod temerarie ac superbe consiliis se suis ingererent. Non enim militum esse, sed ducis, meditari et providere, quibus viis exercitum ducat, quibus artibus regat; que quoniam sibi provisa sint omnia, frustra eos vanis ac ridiculis terroribus quati. Non milites ducem ducere, sed sequi oportere, qua iussi sint. Fidere quidem se non commissurum Ariovistum, ut ex amico hostis fiat populi romani: esto autem, male sana mens precipitem oblitumque sui ageret, non se tamen intelligere, cur hos tantos sibi fingerent pavores aut de sui ducis providentia aut de propria virtute diffiderent aut mi
Abbreviated transcription (Latin):
galloꝵ ex̾citus concurissẽt. cõspectũ
eoꝵ tolerare nequiuisse ĩgentẽ for¬
midinẽ mẽte conceꝑant. territiq a¬
lios terrebant. zãq uelut cõtagiõe
quadã totis castris effuso metu alii
simulatis causis necessarie ꝑfectioĩs
missionẽ flagitabant. alios pudor
solus continebat. s tristitia oris et
interdũ lacͥmis metũ setoͣdiãq testã¬
tibus. et iam uulgi trepidatio ab in-¬
ertibꝰ ad egregios uiros serpẽs. centu¬
rionũ quoq et militũ fortissimos aĩoᷤᷤ
attigerat. et quos fateri metũ uere.¬
cundia nõ sinebat nõ hostẽ formi¬
dare s angustias siluestriũ locoꝵ ꝑ.¬
plexũq dumis iter et difficultatem
cõmeatuũ dicebant. hec ad cesare¬
cũ relata eẽnt nõ ignarꝰ quãtũ ĩ aĩs
hominũ falsa etiã possit opinio ꝙͣ¬
pͥmũ hos terrores excutere ĩstituit
priꝰ ꝙͣ incosternatiõe pestifem̃ coale¬

Expanded text:
Gallorum exercitus concurrissent, conspectum Gallorum exercitus concurrissent, conspectum eorum tolerare nequivisse, ingentem formidinem mente conceperant, territique alios terrebant. Iamque velut contagione quadam totis castris effuso metu, alii simulatis causis necessarie profectionis missionem flagitabant, alios pudor solus continebat, sed tristitia oris et interdum lacrimis metum socordiamque testantibus. Et iam vulgi trepidatio ab inertibus ad egregios viros serpens centurionum quoque et militum fortissimos animos attigerat, et quos fateri metum verecundia non sinebat, non se hostem formidare, sed angustias silvestrium locorum perplexumque dumis iter et difficultates commeatuum dicebant. Hec quum ad Cesarem relata essent, non ignarus quantum in animis hominum falsa etiam possit opinio, quamprimum hos terrores excutere instituit priusquam in consternationem pestiferam coale
Abbreviated transcription (Latin):
moribꝰ cesar exꝑrectꝰ ne cõiũgẽdi
copias daret hostibꝰ spatiũ expeditiᷤ¬
sime dispositis que ĩ rem erant festi¬
nanti agmine in ariouistũ ꝓficisci¬¬
tur. Iam tridui iter exegerat dũ
egressu illũ finibꝰ ad nobile sequa-¬
noꝵ oppidũ uesũtionẽ occupãdũ
ingenti cũ exercitu ꝓperare cõpeit.
quod sũmo sibi studio ꝓhrbendũ ra-¬
tus erat eĩ locꝰ et flumĩs ãbitu et
eb̾ int̾serens maximis itineribus
uesũtiõe añ regis aduẽtũ ꝑuei̾t op¬
pidũq introgressus p̾sidiis oportu¬
nis firmat. ¶ hic uͦ exercitũ roma¬
nũ incredibilis rumor tremorq p¬
uaserat. initiũ trahens a quibusdã
qui ut fit cesarẽ nõ nisi amicitie iure
prosecuti belloꝵq ĩexꝑti atq ideo ad
oĩa trepidantes gallos p̾cipue m̾cato.¬
res de statu hostiũ assidue inqui rebãt.
audita mole coͣpoꝵ ac uͬtute ⁊ expi¬
entia germanoꝵ quotiensq cũ his

Expanded text:
moribus Cesar experrectus, ne coniungendi moribus Cesar experrectus, ne coniungendi copias daret hostibus spatium, expeditissime dispositis, que in rem erant, festinanti agmine in Ariovistum proficiscitur. Iam tridui iter exegerat, dum egressum illum finibus ad nobile Sequanorum oppidum Vesuncionem occupandum ingenti cum exercitu properare comperit. Quod summo sibi studio prohibendum ratus erat enim locus et fluminis ambitu, et,ebus interserens maximis itineribus Vesuncionem ante regis adventum pervenit, oppidumque introgressus presidiis opportunis firmat. Hic vero exercitum romanum incredibilis rumor tremorque pervaserat, initium trahens a quibusdam, qui, ut fit, Cesarem nonnisi amicitie iure prosecuti bellorumque inexperti; atque ideo ad omnia trepidantes Gallos precipue mercatores de statu hostium assidue inquirebant; auditaque mole corporum ac virtute et experientia Germanorum, quotiescumque cum his
Abbreviated transcription (Latin):
se bellũ edius sine causa hoc ẽ si ĩꝑio
pareant illatuꝵ. obsides minime re¬
ddituꝵ. sin ĩꝑiu derrettẽt re ip̃a ꝓ¬
baturos quid de tam lõgĩquo illis ꝓ¬
sit romana frat̾nitas. postremo cõ¬
minatiõe cesaria nichil se moueri
nullã gentẽ ad eũ diem secũ sine su¬
o discrimĩe cõdirisse. factuꝵ se cesa¬
ri ac romaĩs quotiens uellent pu¬
gne copiã. ostensuꝵq quid ĩdomi¬
ti germaĩ int̾ aͣma geniti et nutͥti
humi ad imbrẽ et ad solem iacere
soliti qui iã młtis aunis sub tecto
nõ fuerint contra õez gentẽ bello
ualeant. ¶his intẽtũ cesarẽ eduo¬
rũ ac treueroꝵ uno tẽpore legatiões
exciuerũt. edui fines suos uastari
nouis populis e gemania nuꝑ ĩgal.¬
uas transuectis querebatur. Treue¬
ri ĩfinitã multitudinẽ sueuoꝵ ad rhe¬
ni ripas duoꝵ fratrũ ĩꝑio ꝑuenisse
nũtiabãt. transitũq moliri. his ru¬

Expanded text:
se bellum Eduis sine causa, hoc est, si imperio se bellum Eduis sine causa, hoc est, si imperio pareant, illaturum; obsides minime redditurum. Sin imperium detrectent, re ipsa probaturos, quid de tam longinquo illis prosit romana fraternitas. Postremo comminatione cesarea nichil se moveri. Nullam gentem ad eum diem secum sine suo discrimine concurrisse. Facturum se Cesari ac Romanis, quotiens vellent, pugne copiam ostensurumque, quid indomiti Germani, inter arma geniti et nutriti, humi ad imbrem et ad solem iacere soliti, qui iam multis annis sub tecto non fuerint, contra omnem gentem bello valeant. His intentum Cesarem Eduorum ac Treverorum uno tempore legationes excitaverunt. Edui fines suos vastari novis populis e Germania nuper in Gallias transvectis querebantur. Treveri infinitam multitudinem Suevorum ad Rheni ripas duorum fratrum imperio pervenisse nuntiabant, transitumque moliri. His ru
Abbreviated transcription (Latin):
hoc responso accerto cesar legatos ad
eũdẽ remittit qui hec referant. qñ ip¬
se et pͥuatĩ cesaris et publice senatꝰ po
mani ĩꝑatoris et amici sui colloquiũ
retusaret. se que sibi dicturꝰ fuerit hec
mandare. ne scil ullã germanoꝵ nouã
manũ trãsferet ingallias. Eduis ami¬
cis popupuli romani eoꝵq sociis ob¬
sides restitueret. bello ĩ posteꝵ atq in¬
iuriis tẽꝑaret. si hec faceret posse a¬
micitiã int̾ eũ romanosq consistere.
alioquĩ qm̃ ita senatꝰ consulto cautũ
eẽt nõ se posse sotior ĩ uirias neglige¬
re. huic legationi nil placatiꝰ respon¬
dens ariõuistꝰ nũꝙͣ se romaĩs ĩꝑitã¬
di legẽ ꝑscͥpsisse art . nõ iq̃ equũ esse
sibi leges a romaĩs statui et suoiure¬
suoq illos arbitͥo bellis parta modera¬
ri: et ip̃e curnõ suo iuire uti possit ĩ
uictos: Iura hec ẽẽ belloꝵ equa gẽti¬
bus oĩbus. qd̾ ad ĩiurias specter nõ

Expanded text:
Hoc responso accepto, Cesar legatos ad Hoc responso accepto, Cesar legatos ad eumdem remittit, qui hec referant: Quoniam ipse et privatim Cesaris et publice senatus acmani imperatoris et amici sui colloquium recusaret, se, que sibi dicturus fuerit, hec mandare: Ne scilicet ullam Germanorum novam manum transferret in Gallias, Eduis amicis populi romani eorumque sociis obsides restitueret, bello in posterum atque iniuriis temperaret; si hec faceret, posse amicitiam inter eum romanosque consistere; alioquin, quoniam ita senatus consulto cautum esset, non se posse sociorum iniurias negligere. Huic legationi nil placatius respondens Ariovistus numquam se Romanis imperitandi legem prescripsisse ait; non igitur equum esse sibi leges a Romanis statui; et suo iuresuoque illos arbitrio bellis parta moderari, et ipse cur non suo iure uti possit in victos? Iura hec esse bellorum equa gentibus omnibus. Quod ad iniurias spectet, non
Abbreviated transcription (Latin):
cũ p̃sertĩ ariouistꝰ er natura suꝑbꝰ ⁊ suc¬
cessibꝰ tumẽs. supͣq hoĩe elatus nichil
nõ ausurꝰ appareret. quibꝰ ex causis ui¬
suz est factu optimũ legatos ad eũ mit¬
tere. qui nũtiarent. habere secũ cesarem
de rei publice statu magnisq de rebꝰ col¬
loqui. loci ad id ac tẽporis opotum elec¬
tionẽ regis ẽẽ. huic tã modeste legatioĩ
insolentissimũ ille responsu reddidit.
et quis ĩquit ẽ cesar: aut quid mͥ cõe
cũ cesare. ego si cesaris egerẽ ad eũ ue¬
nirẽ ip̃e si mei eget ad me ueniat. e¬
quidẽ ĩ possessiõe cesaris neq sine ex̾ci¬
tu pedẽ positurꝰ neq ex̾citũ eo facile peͣ¬
ducturꝰ sim. pinde fateor me mirari ꝗd
ad cesarẽ nr̃a germaĩa. nũquid eĩ ego
rebꝰ me romaĩs ĩmisceo: aut q̃ cã ĩ finẽ
galliaꝵ quas mͥbelli iure quesitas sci¬
rent cesarẽ et romana signa ꝑtinxit.

Expanded text:
quum presertim Ariovistus et natura superbus et sucquum presertim Ariovistus et natura superbus et successibus tumens supraque hominem elatus nichil non ausurus appareret. Quibus ex causis visum est factu optimum legatos ad eum mittere, qui nuntiarent habere secum Cesarem de rei publice statu magnisque de rebus colloqui: loci ad id ac temporis opportuni electionem regis esse. Huic tam modeste legationi insolentissimum ille responsum reddidit: Et quis, inquit, est Cesar, aut quid michi commune cum Cesare? ego si Cesaris egerem, ad eum venirem: ipse si mei eget, ad me veniat. Equidem in possessionem Cesaris neque sine exercitu pedem positurus neque exercitum eo facile perducturus sim. Proinde fateor me mirari, quid ad Cesarem nostra Germania numquid ego enim rebus me romanis immisceo?, aut que causa in fines Galliarum, quas michi belli iure quesitas scirent, Cesarem et romana signa pertraxerit.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑq ceͣuicibꝰ ĩpendentẽ credere. ob eam¬
q nũc cã cũtis lamentãtibꝰ solos ob¬
mutiusse. misentꝰ cesar miserias gal¬
liaꝵ stratos aĩos lenit̾ erigit ꝓmittẽs
se de illoꝵ calamitatibꝰ curatuꝵ. et spe¬
rare ariouistũ hinc romaĩ noĩs maie¬
state hinc pͥuatis suis ĩ eu meritis spõ¬
te tẽꝑatuꝵ ab iniuriis. ¶ Soluto con¬
cilio et legatis reu̾sis ad ꝓpͥa cesarem
suꝑ auditis atrentiꝰ cogitantẽ multa ꝗ¬
dem ad suscipiendũ miseroꝵ patroci¬
niu ĩpellebant. s ĩ pͥmis consideratiͦ
eduoꝵ . quos nõ amicos mͦ s cõsãguine¬
os et fratres a senatu totiens appellatoᷤᷤ
sub seruitio germanoꝵ cernere/ et sibi
et populo romano ignominiosissimũ
extimabat. accedebat illa quoq cogita¬
tio ꝙ germanos passim ac temere ĩ gal¬
lias effundi nõ mͦ cũ galloꝵ ꝑnicie s
nõ sine ꝑiculo romani ĩꝑri indebatur.

Expanded text:
perque cervicibus impendentem credere, ob eamperque cervicibus impendentem credere, ob eamque nunc causam, cunctis lamentantibus, solos obmutuisse. Miseratus Cesar miserias Galliarum, stratos animos leniter erigit, promittens se de illorum calamitatibus curaturum, et sperare Ariovistum hinc romani nominis maiestate, hinc privatis suis in eum meritis sponte temperaturum ab iniuriis. Soluto concilio et legatis reversis ad propria, Cesarem super auditis attentius cogitantem multa quidem ad suscipiendum miserorum patrocinium impellebant, sed inprimis consideratio Eduorum, quos non amicos modo, sed consanguineos et fratres a senatu toties appellatos sub servitio Germanorum cernere et sibi et populo romano ignominiosissimum estimabat. Accedebat quoque illa cogitatio, quod Germanos passim ac temere in Gallias effundi non modo cum Gallorum pernicie, sed non sine periculo romani imperii videbatur,