comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ger uilleq passim incendis fumabant per
uiga massacimontis fabio ducente tumꝓpe
de integro seditio ac deseditione accensi qui¬
dam fuerant eñ ꝑ paucos dies. quia cũ cele¬
rius solito ductũ agmenẽẽt festinari ad ꝓ¬
hibendam ppłationib campaniã credide-¬
rant. Ut uõ in extrema iuga massicimontis
uentum ẽ. hosteᷤ sub odis erant. falerniagri
colonoꝵq sinii ẽẽ tecꝰta urentes nec ulla erat
mentio pugne. Spectatum ẽ hoc inquit mi¬
nutius ad rem fruendam ocłis. socioꝵ cedes.
⁊ incendia uenimus. nec sinullius alterius
nos nec cunũ quidẽ hoꝵ pudet. quos sinues¬
sã colonospatres nr̃i miserunt. ut absanm¬
tehoste tuta hec ora ẽẽt qͣm nc̃ ñ uicinus san¬
nitis urit. s penus aduena ab extremis orbis
t̃rarum t̃minis nr̃a cunctatione ⁊ socordia.
iam hd̾c progressus. Tantum ꝓͥ degeneramꝰ
nicas uagari classes dedetus eẽ imꝑii su du¬

Expanded text:
ager uillaeque passim incendiis fumabant, per ager uillaeque passim incendiis fumabant, per iuga Massici montis Fabio ducente, tum prope de integro seditio ac de seditione accensa; †quidam fuerant† enim per paucos dies, quia, cum celerius solito ductum agmen esset, festinari ad prohibendam populationibus Campaniam crediderant. ut uero in extrema iuga Massici montis uentum est <et> hostes sub oculis erant Falerni agri colonorumque Sinuessae tecta urentes, nec ulla erat mentio pugnae, 'spectatum huc' inquit Minucius, 'ad rem fruendam oculis, sociorum caedes et incendia uenimus? nec, si nullius alterius nos ne ciuium quidem horum pudet, quos Sinuessam colonos patres nostri miserunt, ut ab Samnite hoste tuta haec ora esset, quam nunc non uicinus Samnis urit sed Poenus aduena, ab extremis orbis terrarum terminis nostra cunctatione et socordia iam huc progressus? tantum pro. degeneramnicas uagari classes dedecus esse imperii sui du
Abbreviated transcription (Latin):
regionum. sieum saltum occupasset exitum
romano ad opem ferendam sociis interclusu¬
rum. S punicum abhorrens ab latinoꝵ no
agrum. in campum stellatem descendit. Ubi
cum montib fluminibꝰ clausam regionẽ
cirtumspexisset uocatum ducem ꝑcunctat᷑
ubi terrarum eẽt. Cum his casulini eodem
mansurum eum dixisset: tum demũ cog¬
nitus ẽ error. i casinũ longe in de alia regio¬
ne eẽ. Uirgisq ceso duce. ⁊ ad reliquoꝵ t̾rorẽ
incrucẽ sublato castris cõmunitis mahar¬
balem cum equitib in agrum falernum
p̃datum dimisit. Usq ad aquas sinue̾sanaᷤ
ppłatio ea ꝑuenit. Ingentem cladem. fugã
tam̃ terroremq latius numide fecerunt.
Nec tam̃ is terror cum omnia bello flagͣrẽt
fide sotios dimouit. Uidelicet quia iusto ⁊
mod̾ato regebant᷑ imꝑio. Nec ad nuebant
quod unum uincłm fidei ẽ meliorib pa¬
rere. Ut uͦ quam ad uulturnũ flum̃ castra
sunt posita exũbatur amenissimꝰ italiea

Expanded text:
regionum, si eum saltum occupasset, exitum regionum, si eum saltum occupasset, exitum Romano ad opem ferendam sociis interclusurum; sed Punicum abhorrens ab Latinorum nque et Calenum agrum in campum Stellatem descendit. ubi cum montibus fluminibusque clausam regionem circumspexisset, uocatum ducem percontatur ubi terrarum esset. cum is Casilini eo die mansurum eum dixisset, tum demum cognitus est error et Casinum longe inde alia regione esse; uirgisque caeso duce et ad reliquorum terrorem in crucem sublato, castris communitis Maharbalem cum equitibus in agrum Falernum praedatum dimisit. usque ad aquas Sinuessanas populatio ea peruenit. ingentem cladem, fugam tamen terroremque latius Numidae fecerunt; nec tamen is terror, cum omnia bello flagrarent, fide socios dimouit, uidelicet quia iusto et moderato regebantur imperio nec abnuebant, quod unum uinculum fidei est, melioribus parere. ut uero, <post>quam ad Uolturnum flumen castra sunt posita, exurebatur amoenissimus Italiae
Abbreviated transcription (Latin):
uulgus ꝓcunctatore. segnem. ⁊ cauto timidũ
affi̾gens. uicina uirtutib. uitia compellebat.
multoꝵ successib creuit sese extollebat. Han¬
nibal ex hirpinis in samniũ transit. Beneuẽ¬
tanum deppłat᷑ agrum. Telesiam urbem ca-¬
pit. Irritat etiam de industria ducẽ: si forte
italicigñis qui ad thrasim̃nũ capti ab hanni¬
bale dimissiq fuerant. tres campani equites
erant. multis iam tum in lectis donis ꝓmis¬
sisꝗhannibał ad conciliandos ppłoꝵ animos.
hinunciantes si in campaniam exercitum
ad mouisset capue pociende copiam fore cũ
res maior quam auctores ẽẽt. dubium han¬
nibalem alternisq sidentẽ ac diffidentem.
tam̃ ut campanos ex sanmo peteret. mouer̃t.
Monitoᷤut etiam atq etiam ꝓmissareb affir-¬
marent. uissosq cum płib ⁊ aliquib pͥnci¬
pum redire ad se dimisit. Ipse imꝑat duci ut
se in agrum caᷤsinatem ducat. Eloctus aꝑitis

Expanded text:
uolgus, pro cunctatore segnem, pro cauto timidum, uolgus, pro cunctatore segnem, pro cauto timidum, adfingens uicina uirtutibus uitia, compellabat,multorum successibus creuit, sese extollebat. Hannibal ex Hirpinis in Samnium transit, Beneuentanum depopulatur agrum, Telesiam urbem capit, inritat etiam de industria Romanum ducem, si forte Italici generis, qui ad Trasumennum capti ab Hannibale dimissique fuerant, tres Campani equites erant, multis iam tum inlecti donis promissisque Hannibalis ad conciliandos popularium animos. hi nuntiantes si in Campaniam exercitum admouisset Capuae potiendae copiam fore, cum res maior quam auctores esset, dubium Hannibalem alternisque fidentem ac diffidentem tamen ut Campaniam ex Samnio peteret mouerunt. monitos etiam atque etiam promissa rebus adfirmarent iussosque cum pluribus et aliquibus principum redire ad se dimisit. ipse imperat duci ut se in agrum Casinatem ducat, edoctus a peritis
Abbreviated transcription (Latin):
pente in aliquo flexu uie. si excipere digressum
in equum poss occultus obsistebat. fabiuis per
loca alta agmen ducebat. modico ab hoste in¬
teruallo ut neq omitteret eum neq congrede-¬
ret᷑ castris nͥ quantum usus necessario cogeret.
tenebatur miles. Pabulum ⁊ ligna nec pauci pe-¬
tebant. nec passim. Equitum leuisq armatura
statio composita instructaq insubitos ẽ tumul¬
tus. ⁊ suo militi tuta omnia ⁊ infesta effusis ho¬
stium ppłatorib p̃bebat. Neq uni̾so ꝑicło
sũma rerum cõmittebat᷑ ⁊ parua mom̃ta leui¬
um certaminũ extuto ceptoꝵ fimtimoꝵ recep¬
tuq ad sue faciebant territum pͥstinis in his
cladib militem. minus iam tandẽ aut uir-¬
tutis aut fortune penitẽ sue. S ñ hannibalẽ
magis infestum tam sanis consiliis habebat:
habebat. Ferox: rapidusq in consiliis aclingua
ĩmodicus. pͥmo inter paucos. dem ꝓpalam in

Expanded text:
pente in aliquo flexu uiae, si excipere degressum pente in aliquo flexu uiae, si excipere degressum in aequum posset, occultus subsistebat. Fabius per loca alta agmen ducebat, modico ab hoste interuallo ut neque omitteret eum neque congrederetur. castris, nisi quantum usus necessarii cogerent, tenebatur miles; pabulum et ligna nec pauci petebant nec passim; equitum leuisque armaturae statio, composita instructaque in subitos tumultus, et suo militi tuta omnia et infesta effusis hostium populatoribus praebebat; neque uniuerso periculo summa rerum committebatur et parua momenta leuium certaminum ex tuto coeptorum, finitimo receptu, adsuefaciebant territum pristinis cladibus militem minus iam tandem aut uirtutis aut fortunae paenitere suae. sed non Hannibalem magis infestum tam sanis consiliis habebat aecipitandam habebat. ferox rapidusque consiliis ac lingua immodicus, primo inter paucos, dein propalam in
Abbreviated transcription (Latin):
cura exploratis ad hostem ducit nullo loco nͥ
quantum necͣcitas cogeret fortune se comissurꝰ.
quo pͥmum die hautłprocul arpis in conspec-¬
tu hostium posuit castra. nulla mora facta
quin penus educẽt in aciem copiamq pug-¬
nandi facẽt. S ubi quieta omnia apud hostes
nec castra ullo tumultu mota uidet. icrepãs
quidem uictos tandem quos martios animos
romani s debellatum q ⁊ concessum᷑. q̃ ꝓpa-¬
lande uirtute ac gła eẽnt in castra redist. Cece¬
rum tacita cura aninũ incensũ. Quod cum
duce haud qͣmquam flaminio sempronioꝙ
simili futura sibiͣeẽt: ac tum demũ edocti mal̃
romani parem hannibali ducem quesissent.
⁊ prudentiam quidẽ ñ iũ dictatoris: extim¬
plo timuit constantiã. Aut dum exꝑtus agi-¬
tare ac temptare animũ. mouendo crebro.ca¬
stra ppłando q in ocłis euis agros socioꝵ cepit
⁊ mͦ citato agnuine ex conspectu abibat. mͦ re¬

Expanded text:
cura exploratis ad hostem ducit, nullo loco, nisi cura exploratis ad hostem ducit, nullo loco, nisi quantum necessitas cogeret, fortunae se commissurus. quo primum die haud procul Arpis in conspectu hostium posuit castra, nulla mora facta quin Poenus educeret in aciem copiamque pugnandi faceret. sed ubi quieta omnia apud hostes nec castra ullo tumultu mota uidet, increpans quidem uictos tandem illos Martios animos Romanis, debellatumque et concessum propalam de uirtute ac gloria esse, in castra rediit; ceterum tacita cura animum incessit quod cum duce haudquaquam Flamini Sempronique simili futura sibi res esset ac tum demum edocti malis Romani parem Hannibali ducem quaesissent. et prudentiam quidem non uim dictatoris extemplo timuit; constantiam hauddum expertus, agitare ac temptare animum mouendo crebro castra populandoque in oculis eius agros sociorum coepit, et modo citato agmine ex conspectu abibat, modo re
Abbreviated transcription (Latin):
paruisset congressus congressusq eoꝵ ingentẽ
spẽm dictature apud cuies suosq sociosq uetusta¬
te iam ꝓpe oblitos euis imꝑii fecisset. littere ab ur¬
be allates sunt. naues onerarias cõmeatum ab
hostia in hispaniam ad exercitum portantes. a
classe punica circa portum consannũ captas eẽ.
Itaq extimplo. eõshostiam ꝓficisci iussus nauibꝰ
qͥ ad urbem romanam aut ostie ẽent comple-¬
tis milites ac naualib sociis ꝑsequi hostium
classem aclitora italie tutari. Magnauis hõiũ
conscͥpta romane erat. Lib̃tini etiam quib lib̃i
ẽẽnt ita etas militaris in u̾ba iurauerant ex b̃
erant in nauis impositi. alii ut urbi p̾sid̾ent
relicti. Dictator exercitu. cõs. accepto afuluio
flacco legato ꝑagrum sabinum. tibur qͦ die
ad conueniendum edix̾at nouis militib ue¬
nit. Inde pẽneste ac transũsis itineribꝰinuiam
latinam ẽ egressus. Unde itinĩb sũma cum

Expanded text:
paruisset congressusque eorum ingentem paruisset congressusque eorum ingentem speciem dictaturae apud ciues sociosque uetustate iam prope oblitos eius imperii fecisset, litterae ab urbe allatae sunt naues onerarias commeatum ab Ostia in Hispaniam ad exercitum portantes a classe Punica circa portum Cosanum captas esse. itaque extemplo consul Ostiam proficisci iussus nauibusque quae ad urbem Romanam aut Ostiae essent completis milite ac naualibus sociis persequi hostium classem ac litora Italiae tutari. magna uis hominum conscripta Romae erat; libertini etiam, quibus liberi essent et aetas militaris, in uerba iurauerant. ex hoc erant, in naues impositi, alii ut urbi praesiderent relicti. dictator exercitu consulis accepto a Fuluio Flacco legato per agrum Sabinum Tibur, quo diem ad conueniendum edixerat nouis militibus, uenit. inde Praeneste ac transuersis limitibus in uiam Latinam est egressus, unde itineribus summa cum
Abbreviated transcription (Latin):
q de publica dictator retulit quib qͦt ue le¬
gionib uictori hosti obuiam eundumeẽt pa¬
tres censerent. Decretum ut ab. cñ. seruilio
cõs. exercitum accipet. Scriberet p̾terea ex ci¬
uib sociis q quantũ equitũ acpeditum uide¬
ret᷑. Cetera omnia ageret faceretq ut. exe. p̃.
ducereti fabius duas legiones se adiecturum
ad seruilianum exercitum dixit. His ꝑ magistõ
equitum scriptif᷑ tiburdiem ad conuendum
edixit. Edictoq pposito ut quib oppida castella¬
q ĩmunita eẽnt it cõmigrarent in loca tita
ex agris quoꝙ demigͣ̃rent oms regionis eius qͣ
iturus hannibal eẽt. tectis pͥus incensis acfru¬
gib corruptis. ne cuiꝰ rei copia eẽt. ip̃e uia flami¬
nia ꝓfectus obuiam consuli exercituiq cum
ad tibim circa ocriculum prospexisset agmen
uator emisso qui consuli nunciaret. ut sine
litorib. ad dictatorem ueniret. qui cum dicto

Expanded text:
que de publica dictator rettulit quibus quotue leque de publica dictator rettulit quibus quotue legionibus uictori hosti obuiam eundum esse patres censerent. decretum ut ab Cn. Seruilio consule exercitum acciperet; scriberet praeterea ex ciuibus sociisque quantum equitum ac peditum uideretur; cetera omnia ageret faceretque ut e re publica duceret. Fabius duas legiones se adiecturum ad Seruilianum exercitum dixit. iis per magistrum equitum scriptis Tibur diem ad conueniendum edixit. edictoque proposito ut, quibus oppida castellaque immunita essent, ut ii commigrarent in loca tuta, ex agris quoque demigrarent omnes regionis eius qua iturus Hannibal esset tectis prius incensis ac frugibus corruptis ne cuius rei copia esset, ipse uia Flaminia profectus obuiam consuli exercituque, cum ad Tiberim circa Ocriculum prospexisset agmen dientem, <substitit> uiatore misso qui consuli nuntiaret ut sine lictoribus ad dictatorem ueniret. qui cum dicto
Abbreviated transcription (Latin):
ppłs ꝙ iusserit fieri acfaxit᷑. eo ppłs solutus li¬
ber esto. Eiusdem rei causa ludi magni uoti
ccc. multis aliis diuiis bub albis atq ceteris
hostiis. Uotis rite nũcupatis. suplicatio edicta.
supplicatũ qui regnũ coniugib aclib̃is: non
urbana multitudo tm̃ s agrestium etiã quos
in aliqua sua fortuna publica qͦ contingebat
curatum lecti stermum ꝑtriduũ habitum ꝑ¬
derem uiris sacrorum curantib i puluinaria.
in conspec̾tu fuerunt ioui. ac iunoni unum
alterum neptuno ac minerue: terciũ marti
ac uenĩ. quartum appollini acdiane: quintũ
uulcano ac ueste: sextum mercurio ⁊ cetͤeri.
Tum edes uote uenĩ erucine. Edem q̃. fabiꝰ man¬
mus dictator uouit. quia ita exfatalib libris
edictum erat. ut is uoueret cuiꝰ maximũ im¬
ꝑium inciuitate ẽẽt. m̃ti edem acilius p̾tor
uouit. Ita reb duinis ꝑactis tum de bello re¬

Expanded text:
populusque iusserit fieri ac faxitur, eo populus solutus lipopulusque iusserit fieri ac faxitur, eo populus solutus liber esto.' eiusdem rei causa ludi magni uoti  multis aliis diuis bubus albis atque ceteris hostiis. uotis rite nuncupatis supplicatio edicta; supplicatumque iere cum coniugibus ac liberis non urbana multitudo tantum sed agrestium etiam, quos in aliqua sua fortuna publica quoque contingebat cura. tum lectisternium per triduum habitum decemuiris sacrorum curantibus: sex puluinaria in conspectu fuerunt, Ioui ac Iunoni unum, alterum Neptuno ac Mineruae, tertium Marti ac Ueneri, quartum Apollini ac Dianae, quintum Uolcano ac Uestae, sextum Mercurio et Cereri. tum aedes uotae. Ueneri Erycinae aedem Q. Fabius Maximus dictator uouit, quia ita ex fatalibus libris editum erat ut is uoueret cuius maximum imperium in ciuitate esset; Menti aedem T. Otacilius praetor uouit. ita rebus diuinis peractis, tum de bello re
Abbreviated transcription (Latin):
publita in eodem quo añbellũ fuiss statu
ꝑmansisset. Senatus. qm̃. fabium bellicu-¬
ra occupatura eẽt .in. emuilium. p̃ r̃. ex colle¬
gio pontificum sententia omni ea ut matu
lius. lentuł pontifex maximus consulente
collegio p̃torum omniũ pͥmũ ppłm consu¬
lendum de uerẽ sacro censet. inuissu ppłi
uoiũ ñ posse. Rogatus in hec u̾ba Popłs ue¬
litis iubeatis ne hec sic fieri. si res .p. p .r. qui¬
exsit illo oiullo caprinonoullo grege q̃q
ꝓfana erunt ioui fieri exqua die senatus po¬
pulusq iussorit qͥ faciet q̃n uolet quaq le¬
ge uolet facito quomͦ faxi ꝓbe factum estote si
id morit᷑ qd̾ fĩoportebit ꝓfanũ esto neq scelus
esto siqͥsrumpet occidet ue insciens ne frax esto
siquis dep᷑i ne ppͦscelus esto neue cui ceptũ
erit si atro die faxit insciens probe factum e¬
sto si nocte siue luce. siue seruus. siue liber.
faxit. probe factum esto. si ante idea senatus

Expanded text:
publica in eodem quo ante bellum fuisset statu publica in eodem quo ante bellum fuisset statu permansisset. senatus, quoniam Fabium belli cura occupatura esset, M. Aemilium praetorem, ex collegii pontificum sententia omnia ea ut maturlius Lentulus pontifex maximus consulente collegium praetore omnium primum populum consulendum de uere sacro censet: iniussu populi uoueri non posse. rogatus in haec uerba populus: 'uelitis iubeatisne haec sic fieri? si res publica populi Romani Quiex suillo ouillo caprino bouillo grege quaeque profana erunt Ioui fieri, ex qua die senatus populusque iusserit. qui faciet, quando uolet quaque lege uolet facito; quo modo faxit probe factum esto. si id moritur quod fieri oportebit, profanum esto, neque scelus esto. si quis rumpet occidetue insciens, ne fraus esto. si quis clepsit, ne populo scelus esto neue cui cleptum erit. si atro die faxit insciens, probe factum esto. si nocte siue luce, si seruus siue liber faxit, probe factum esto. si antidea senatus
Abbreviated transcription (Latin):
nobili expugnato postqm de collega exercit᷑q
cede audiuit. iam menib patrie: metuens
ne abẽẽt in discͥmine extremo. ad urbem̃ iter
intendit.&. fabius. maximus dictator it̃m qͦ
die magistratum iniit. uocato senatu ab diis
orsus cum edocuisset patres plus negligentia
cerimoniarum auspitioꝵ tem̾itate atq insciẽ¬
tia peccatum a .g. flamĩo. cõns. eẽ: queq piacła
ire deum eẽnt. ipos deos consulendos ẽẽ ꝑuicit.
ut qd̃ ñ ferme decernit᷑ nͥcum tetra ꝓdigia nũ-¬
ciata sunt. decem uiri libros sibillinos adire
iub̾ent᷑. Qui in spectis fatalib libris retuleĩt
patͥb qd̃ eius belli causa uotum marti foret.
Id ñ ritefactum de integro atq amplius fa-¬
ciendum eẽ. Et ioui ludos magnos: ⁊ edes ue¬
neri ericine ac m̃ti uouendas ẽe ⁊ supplicatio¬
nẽ. lecꝰti sterniumq habendum ⁊ ueri sacrũ
uouendum si bellatum prospere ẽẽt. resq

Expanded text:
nobili expugnato, postquam de collegae exercitusque nobili expugnato, postquam de collegae exercitusque caede audiuit, iam moenibus patriae metuens ne abesset in discrimine extremo, ad urbem iter intendit. Q. Fabius Maximus dictator iterum quo die magistratum iniit uocato senatu, ab dis orsus, cum edocuisset patres plus neglegentia caerimoniarum quam temeritate atque inscitia peccatum a C. Flaminio consule esse quaeque piacula irae deum essent ipsos deos consulendos esse, peruicit ut, quod non ferme decernitur nisi cum taetra prodigia nuntiata sunt, decemuiri libros Sibyllinos adire iuberentur. qui inspectis fatalibus libris rettulerunt patribus, quod eius belli causa uotum Marti foret, id non rite factum de integro atque amplius faciundum esse, et Ioui ludos magnos et aedes Ueneri Erycinae ac Menti uouendas esse, et supplicationem lectisterniumque habendum, et uer sacrum uouendum si bellatum prospere esset resque
Abbreviated transcription (Latin):
resq urbis firmarẽt.⁊ p̃sidia disponerent.¬
quib locis uideret᷑. pontesq rescinderent.
ẽẽ qñ italiam tueri nequissent. Hannbal
recto ttinere ꝑ umbriam usq ad spoletiũ.¬
uenit. iñ cum ꝑ ppłato agro urbem oppug¬
nare adortus ẽẽt cum magna cede suorũ re¬
pulsus. comectans exunius colonie haud
minue ꝓspere temptate uirib qͣnta moleᷤᷤ
romane urbis ẽẽt in agrum picenũ au̾tit
iter. ñ copia solum omnis genĩs frugum
habundantẽ s refertum p̃da qͣm effuse
auidi atq egentes rapiebant. Ibi ꝑ dies a¬
liquot statiua refectusq miles hib̃nis iti¬
nĩb ac palustri uia p̃lioq magis adeuentũ
scdo qͣm leui aut facili adfectus. Ubisatis
quieti datum preda acppłationib magis
qͣm otio aut requie gaudentib ꝑfectus p̃¬
pos ⁊ luceriam ꝓrimã apulie regionẽ. Cñ. seuiliꝰ
cõs. leuib preliiscum galł actis i uno oppido ig¬

Expanded text:
resqresqquibus locis videretur, pontesque rescinderent fm esse, quando Italiam tueri nequissent. Hannibal recto itinere per Umbriam usquenit. inde, cum perpopulato agro urbem oppugnare adortus esset, cum magna caede suorum repulsus, coniectans ex unius coloniae minus prospere temptatae uiribus quanta moles Romanae urbis esset, in agrum Picenum auertit iter, non copia solum omnis generis frugum abundantem sed refertum praeda, quam effuse auidi atque egentes rapiebant. ibi per dies aliquot statiua habita refectusque miles hibernis itineribus ac palustri uia proelioque magis ad euentum secundo quam leui aut facili adfectus. ubi satis quietis datum praeda ac populationibus magis quam otio aut requie gaudentibus, profectus Prpos et Luceriam proximam Apuliae regionem. Cn. Seruilius consul leuibus proeliis cum Gallis factis et uno oppido ig
Abbreviated transcription (Latin):
bria. Quo post pugnam ad thrasym̃nium
auditam aũterant uer: ab hannibale tͥcum¬
uenti euis rei fama uarie hommes affecit.
Pars occupatis maiore egritudine animis lenẽ
ex comꝑatione pͥorum ducere recentem equi¬
tum iacturam. pars ñ id qd̃ acciderat ꝑse esti¬
mare. s ut in affecto corpore quamuis leuis
causa. magis quam ualitudo grauior senti¬
retur. Itatum egre ⁊ affecte ciutati qd̃ cumq
adu̾suncidit. ñ rerum magnitudine estiman¬
dum eẽ. Itaq ad remediũ iam du neq desi-¬
oeratum nec adhibitũ: dictatorem dicendũ.
cuitas consugit. Et quia ⁊ consul aberat aqͦ
uno diciposse uidebat᷑. nec ꝑoccupatã armis
punicis italiam facile erat. aut nuntium aut
litãs muti nec dictatorẽ ppłs creare poterat.
qd̾ nunqͣm añ eam diem factum erat: dicta¬
torem ppłs creauit. a fabium. maximum. et
mag̃. equitum .m. minuciũ. rufum. hisq
negotium absenatu datum. ut murostur¬

Expanded text:
bria, quo post pugnam ad Trasumennum bria, quo post pugnam ad Trasumennum auditam auerterant iter, ab Hannibale circumeius rei fama uarie homines adfecit. pars occupatis maiore aegritudine animis leuem ex comparatione priorum ducere recentem equitum iacturam; pars non id quod acciderat per se aestimare sed, ut in adfecto corpore quamuis leuis causa magis quam <in> ualido grauior sentiretur, ita tum aegrae et adfectae ciuitati quodcumque aduersi inciderit, non rerum magnitudine sdum esse. itaque ad remedium iam diu neque desideratum nec adhibitum, dictatorem dicendum, ciuitas confugit; et quia et consul aberat, a quo uno dici posse uidebatur, nec per occupatam armis Punicis Italiam facile erat aut nuntium aut litteras mitti nec dictatorem populus creare poterat, quod nunquam ante eam diem factum erat, dictatorem populus creauit Q. Fabium Maximum et magistrum equitum M. Minucium Rufum ; iisque negotium ab senatu datum, ut muros tur
Abbreviated transcription (Latin):
oppiens circumfundebãt᷑ ꝙ obuiis sciscitan¬
tes. neq uelli utiq ab notis pͥusquam ordine
omia inquisissent poterant. Inde uarios uul¬
tus digredientium ab nuntiis cerneref. ut cui¬
q letu aut tristitia nuntiabant᷑ gratulan¬
tisq aut consolantes redeuntib domoᷤ cͥc̃fusc̾.
femmarum p̃cipue ⁊ gaudia ⁊ insignia erãt.¬
⁊ luctus. Unam in ip̃a porta sospite filio repen¬
te oblatam in conspectu eus exspirasse ferũt.
Alteram cui mars filii falso nunciata erat me¬
stam sedentem domi: ad pͥmũ conspectum
redeuntis filiͥ gaudio nimio ex animatam.
Senatum p̃tores ꝑ dies aliquot ab ortu usq
ad occidentem solem incuriam retinent. cõ-¬
sultantes quonam duce aut copiis quibus
resisti inctorib penis posset. Hsꝗͣ satis certa
consilia ẽẽnt repens alia nuntiat᷑ dades.
Quatuor milia equitum. cum .c. centonio ꝓ¬
pr̃missa ad collegam ab seruilio. cõns. inũ¬

Expanded text:
opperiens; circumfundebanturque obuiis sciscitanopperiens; circumfundebanturque obuiis sciscitantes neque auelli, utique ab notis, priusquam ordine omnia inquisissent, poterant. inde uarios uoltus digredientium ab nuntiis cerneres, ut cuique laeta aut tristia nuntiabantur, gratulantesque aut consolantes redeuntibus domos circumfusos. feminarum praecipue et gaudia insignia erant et luctus. unam in ipsa porta sospiti filio repente oblatam in complexu eius exspirasse ferunt; alteram, cui mors filii falso nuntiata erat, maestam sedentem domi, ad primum conspectum redeuntis filii gaudio nimio exanimatam. senatum praetores per dies aliquot ab orto usque ad occidentem solem in curia retinent, consultantes quonam duce aut quibus copiis resisti uictoribus Poenis posset. priusquam satis certa consilia essent, repens alia nuntiatur clades, quattuor milia equitum cum C. Centenio propraetore missa ad collegam ab Seruilio consule in Um
Abbreviated transcription (Latin):
causa magna cum cura inquisitũ ñ inue¬
nit. Rome ad pͥmũ nuntiũ cladis eiꝰ cũ ingẽ¬
tit̾rore ac tumultu concursus in forum ppłi
est factus. Matrone uage. ꝑ uias que repens
clades ad lata que uefortuna exercitus ẽt
obuos ꝑcunctant᷑. Et cum frequentis comu¬
omis mͦ turba incomitum ⁊ curiam u̾la magi¬
stratus uocaret: tandem haud multo añ sõł
occasum. in pomponius p̃torpugna inquit
magna uicti sumus. Et quamqͣm nich certiuᷤᷤ
ex eo auditum ẽ: tam̃ aluis ab alio impleti
rumorib domosreferunt consulem cũ mag¬
naparte copiarum cesum suꝑ ẽẽ pancos aut
fuga passim ꝑ etruriam sparsos. aut captos
ab hoste. Quot casus exercitus uicti fuerant.
tot incuras dispti ammieorũ erant. quorum
ꝓpinqui sub .c. flamminio. cõns. meruerant.
at. Postero ac deinceps aliquot dieb adportaᷤ
maior ꝓpe mulierum qͣm uroꝵ multitudo
stetit. aut suoꝵ aliquem aut nuntios de his

Expanded text:
causa magna cum cura inquisitum non inuecausa magna cum cura inquisitum non inuenit. Romae ad primum nuntium cladis eius cum ingenti terrore ac tumultu concursus in forum populi est factus. matronae uagae per uias, quae repens clades allata quaeue fortuna exercitus esset, obuios percontantur; et cum frequentis contionis modo turba in comitium et curiam uersa magistratus uocaret, tandem haud multo ante solis occasum M. Pomponius praetor 'pugna' inquit 'magna uicti sumus'. et quamquam nihil certius ex eo auditum est, tamen alius ab alio impleti rumoribus domos referunt: consulem cum magna parte copiarum caesum; superesse paucos aut fuga passim per Etruriam sparsos aut captos ab hoste. quot casus exercitus uicti fuerant, tot in curas distracti animi eorum erant quorum propinqui sub C. Flaminio consule meruerant, at. postero ac deinceps aliquot diebus ad portas maior prope mulierum quam uirorum multitudo stetit, aut suorum aliquem aut nuntios de iis
Abbreviated transcription (Latin):
partim signis quam citatissimo poterant
agmine a sese abripuerunt. Postero die cũ
suꝑ cetã extrema fames etiam instaret: fid̾e
dante maharbale qui cum omnib equestͥ¬
b copiis nocte conserutus erat. si arma tra¬
didissẽt abire cum singłis uestim̃tis passu¬
rum sese dederunt. Que punica religione
seruata fides ab hannibale ẽ. atq in uincła
om̃s comecit. Hec est nobił ad transymẽnũ
pugna atq inter paucas memorata ppłi .r
clades. Quindecim milia romanoꝵ in acie
cesa sunt :x. milia sparsa ꝓ  omnem etruriã
Multiplex cedes utrimq facta tradit᷑ ab aliiᷤ
ego p̃iter quam qd̃ nicħ haustum exuano
uelim quo nimis inclinant ferme scribẽ¬
tium animi. fabiũ equalem temporib hꝰ¬
ce belli potissimũ auctorẽ habui. Hanni-¬
bal captiuoꝵ qui latini nominis eẽnt sñ
p̃tio dimissis romanis in uincła datis. segre¬
gata ex hostium coaceruoꝵ cumuł corꝑa

Expanded text:
raptim signis quam citatissimo poterant raptim signis quam citatissimo poterant agmine sese abripuerunt. postero die cum super cetera extrema fames etiam instaret, fidem dante Maharbale, qui cum omnibus equestribus copiis nocte consecutus erat, si arma tradidissent, abire cum singulis uestimentis passurum, sese dediderunt; quae Punica religione seruata fides ab Hannibale est atque in uincula omnes coniecti. haec est nobilis ad Trasumennum pugna atque inter paucas memorata populi Romani clades. quindecim milia Romanorum in acie caesa sunt; decem milia sparsa fuga per omnem Etruriam multiplex caedes utrimque facta traditur ab aliis; ego praeterquam quod nihil auctum ex uano uelim, quo nimis inclinant ferme scribentium animi, Fabium, aequalem temporibus huiusce belli, potissimum auctorem habui. Hannibal captiuorum qui Latini nominis essent sine pretio dimissis, Romanis in uincula datis, segregata ex hostium coaceruatorum cumulis
Abbreviated transcription (Latin):
Pars magna ubi locus suge deẽ ꝑ pͥma uada
paludis in aquam progressi. quo acapitibꝰ
humeris extare possunt sese inmergunt.
fuere quos inconsultus pauor namdo etiã
capessere fugam impulerit. Que ubi ĩm̃sa
ac sine spe erat. aut deficientib animis
hauriebant᷑ gurgitib. hautͣ nequiqͣm
festinauerant. retro egerrime repetebãt.
atq ibi ab ingressis aquam hostiũ equi¬
tib passim trucidabant᷑ .iii. m̃. ferme pͥmi
agniis ꝑ adu̾sos hostis eruptione impi¬
gre facta ignari omniũ que post se age¬
rentur ex saltu euasere. Et cum in tumu¬
lo quodam constitissent cla morem m̾acso¬
num armoꝵ audientes que fortuna pugne
ẽẽt neq scire nec ꝑspicẽ p̃caligine poterant
inclinata ad iniquere coͣncalescente sole dis¬
pulsa nebula aꝑuiss diem tum liquida iã
luce montes campiq ꝑditas resstratamq
ostendere fede romanã aciem: Itaq nec in
conspectos procul ĩmitteret᷑ eques. sublatĩ

Expanded text:
pars magna, ubi locus fugae deest, per prima uada pars magna, ubi locus fugae deest, per prima uada paludis in aquam progressi, quoad capitibus umeris exstare possunt, sese immergunt; fuere quos inconsultus pauor nando etiam capessere fugam impulerit; quae ubi immensa ac sine spe erat, aut deficientibus animis hauriebantur gurgitibus aut nequiquam fessi uada retro aegerrime repetebant atque ibi ab ingressis aquam hostium equitibus passim trucidabantur. sex milia ferme primi agminis per aduersos hostes eruptione impigre facta, ignari omnium quae post se agerentur, ex saltu euasere et, cum in tumulo quodam constitissent, clamorem modo ac sonum armorum audientes, quae fortuna pugnae esset neque scire nec perspicere prae caligine poterant. inclinata denique re, cum incalescente sole dispulsa nebula aperuisset diem, tum liquida iam luce montes campique perditas res stratamque ostendere foede Romanam aciem. itaque ne in conspectos procul immitteretur eques, sublatis
Abbreviated transcription (Latin):
ũ italie magnas partes prostrauit aũtit q cur¬
su rapido amnes mare fluminib inuexit
montes lapsu ingenti proruit. nemo pug¬
nantium senserit. Tres ferme oras pugna
ip̃e quatumq in parte p̾mi ac laborare sẽ se¬
rat suos impigre ferebat opem. insignem¬
q armis ⁊ hostesn sũma uipetebant. ⁊ tuebã¬
tur cuies: donec insuꝑ eques ducario nom̃
erat. facie quoq noscitans consul inquit ħ
q i urbem ẽ deppłatus. Iã ego hanc uicdimã
manib pemptoꝵ fede ciuium dabo. Subdi¬
tisq calcarib equo ꝑ confertissimã hostiũ
turbam impetum facit. Obtruncatoq pͥus
armigero qui se infesto uenientiobiuam
obiecerat consulem lancea transfixit. Spoli¬
arecupientẽ triarii obiectis scutis arcuere.
Magne partisfuga inde pͥmum cepit. Et
lam nec lacus. nec montes pauori obstabãt.
ꝑ omnia arta p̃rupta q uelut cecieuadũt
armaq ut uiri suꝑ alium alii p̃cipitant᷑.

Expanded text:
um Italiae magnas partes prostrauit auertitque curum Italiae magnas partes prostrauit auertitque cursu rapidos amnes, mare fluminibus inuexit, montes lapsu ingenti proruit, nemo pugnantium senserit. tres ferme horas pugnatipse, quacumque in parte premi ac laborare senserat suos, impigre ferebat opem, insignemque armis et hostes summa ui petebant et tuebantur ciues, donec Insuber eques—Ducario nomen erat—facie quoque noscitans consulem, '<en>'que et urbem est depopulatus; iam ego hanc uictimam manibus peremptorum foede ciuium dabo'. subditisque calcaribus equo per confertissimam hostium turbam impetum facit obtruncatoque prius armigero, qui se infesto uenienti obuiam obiecerat, consulem lancea transfixit; spoliare cupientem triarii obiectis scutis arcuere. magnae partis fuga inde primum coepit; et iam nec lacus nec montes pauori obstabant; per omnia arta praeruptaque uelut caeci euadunt, armaque et uiri super alium alii praecipitantur.
Abbreviated transcription (Latin):
mitus uulnerum ictusq corpoꝵ aut armoꝵ
⁊ mixto strepentiũ. pauentiumq clamore.
circumferebant ora oculosq. Alii fugienteᷤ.
pugnantiũ globo inlatiherebant. alios re¬
deuntes in pugnam aũtebat fugientium
agmen. Demñ ubi in omneᷤᷤ parteᷤ nequicqͣm
impetus facti. ⁊ ablatib montes aclacus afrõ¬
te ⁊ abtergo hostiũ acies claudebat᷑ apparu-¬
itq nullam nͥ in dextã ferroq salutis spem
ẽẽ: tum sibi quisq dux adortat᷑q factus ad
rem gerendanri noua de ingro exorta pugna
ẽ. Non illa ordinata ꝑ pͥncipes. hastatosq.
ac triarios. nec ut ꝓ signis ante signani pꝰ
signa alia pugnaret acies. nec ut in sua le¬
gione miles aut cohorte aut manipulos eẽt.
sors conglobat ⁊ amimus suus cuiq ante
aut post pugnandi ordinẽ dabat. Tantꝰꝙ
fuit ardor ammoꝵ adeo intentus pugne am¬
mus ut eum motum terre qui multarũ urbi¬

Expanded text:
mitus uolnerum ictusque corporum aut armorum mitus uolnerum ictusque corporum aut armorum et mixtos strepentium pauentiumque clamores circumferebant ora oculosque. alii fugientes pugnantium globo inlati haerebant; alios redeuntes in pugnam auertebat fugientium agmen. deinde, ubi in omnes partes nequiquam impetus capti et ab lateribus montes ac lacus, a fronte et ab tergo hostium acies claudebat apparuitque nullam nisi in dextera ferroque salutis spem esse, tum sibi quisque dux adhortatorque factus ad rem gerendam, et noua de integro exorta pugna est, non illa ordinata per principes hastatosque ac triarios nec ut pro signis antesignani, post signa alia pugnaret acies nec ut in sua legione miles aut cohorte aut manipulo esset; fors conglobat et animus suus cuique ante aut post pugnandi ordinem dabat tantusque fuit ardor animorum, adeo intentus pugnae animus, ut eum motum terrae qui multarum urbi
Abbreviated transcription (Latin):
clamore pͥus undiq orto qͣm satis cerneret
se cucumuentũ ẽẽ sensit. Et añ in frontem
lateraq pugnari ceptum ẽ. qͣm satis m¬
strueret᷑ acies. aut expediri arma stringiq
gladii possent. Consul ꝑcussis omnib ip̃e
satisuĩre trepida impauidus turbatos ordi¬
nes u̾tentes se qͦ ad dissonos clamores instru¬
it. ut tempꝰ locusq patitur i quacũq adrri
audiriꝰ pot̃ adhortat᷑. acstare acpugnare
iubet. Nec enim in deũ uotisaut ĩploratio¬
ne dm̃. s ui. ac uirtute euadendũ eẽ. ꝑ me¬
dias acies ferro uam sieri.⁊ quo timoris maiꝰ
sit eominus ferme ꝑicłi eẽ. Ceterum p̃stre¬
pitu ac tumultu. nec consiliũ nec imꝑium.
accipi poterat. Tantumq aberat. ut sua sig¬
na atq ordinẽ s locum nosceret. ut uix ad
arma capienda aptandaq pugne compete¬
ret animus. opprimerenturq quidam one-¬
rati magis. his quam tecti. Et erat in tanta ca¬
ligine maior usus aurium qͣm ocłoꝵ ad ge¬

Expanded text:
clamore prius undique orto quam satis cerneret se circumuentum esse sensit, et ante in frontem lateraque pugnari coeptum est quam satis instrueretur acies aut expediri arma stringique gladii possent. consul perculsis omnibus ipse satis ut in re trepida impauidus, turbatos ordines, uertente se quoque ad dissonos clamores, instruit ut tempus locusque patitur, et quacumque adire audirique potest, adhortatur ac stare ac pugnare iubet: nec enim inde uotis aut imploratione deum sed ui ac uirtute euadendum esse; per medias acies ferro uiam fieri et quo timoris minus sit, eo minus ferme periculi esse. ceterum prae strepitu ac tumultu nec consilium nec imperium accipi poterat, tantumque aberat ut sua signa atque ordines et locum noscerent, ut uix ad arma capienda aptandaque pugnae competeret animus, opprimerenturque quidam onerati magis iis quam tecti. et erat in tanta caligine maior usus aurium quam oculorum. ad ge
Abbreviated transcription (Latin):
agmini: c̃. T fere equitib uenusiam ꝑfugit .xl.¬
ciuium socioꝵq pars cesi dñr. In his ambo cõ¬
sulum questores .l. atilius . i. bfuruis bibaculꝰ.
rii q ⁊ edilicii inter eos. cñi. seruiliũs geminũ
⁊ cñ. minutiũ numerant qui mag̃. equitũ
priore anno aliquot annis añfuerat.Lxxx.

Expanded text:
agmini, cum quinquaginta fere equitibus Uenusiam perfugit. qagmini, cum quinquaginta fere equitibus Uenusiam perfugit. qciuium sociorumque pars, caesi dicuntur; in his ambo consulum quaestores, L. Atilius et L. Furius Bibaculus riique et aedilicii—inter eos Cn. Seruilium Geminum et M. Minucium numerant, qui magister equitum priore anno, aliquot annis ante consul fuer
Abbreviated transcription (Latin):
tu quidẽ. cñ. cornelimacte uirtute esto. s cauene
frustra miserando exiguum tempus emanibꝰ
hostium euadendi absumas. Abi. nuntia
publice patrib. urbem romanam muniant.
Ac pͥusqͣm uictor hostis adueniat. presidusfir¬
ment. Priuatim q fabio emiliũ p̃ceptoꝵ eius
memorem:⁊ uixisse ⁊ adhuc morime ⁊ in hac
strage militum meoꝵ patere expirare ne tu¬
ut reus iterum ẽ consulatꝰ sim accusatorꝰ coͣs¬
lege existam aut alieno crimine innocenti¬
am meam ꝓtegam. Hec ex agentẽ pͥus turba
fugientium cuuũ. deiñ hostes opp̃ssere con¬
sulem ignorantes quis ẽẽt: obruerunt tel. len¬
tulum intumulum abripuit equus. tum iñ
effuse fugiunt. Quatuor milia hominũ in
minora castra .x. in maiora duo ferme in ui¬
cum ip̃m cantas ꝑfugerunt. Qui extimplo
a carthalone atq equitib nullo munim̃to
tegentes uicum cirtũuenti sunt. Consul alt̃
seu forte seu consilio. nulli fugientiũ infestus

Expanded text:
'tu quidem, Cn. Corneli , macte uirtute esto; sed caue, 'tu quidem, Cn. Corneli , macte uirtute esto; sed caue, frustra miserando exiguum tempus e manibus hostium euadendi absumas. abi, nuntia publice patribus urbem Romanam muniant ac priusquam uictor hostis adueniat praesidiis firment; priuatim Q. Fabio L. Aemilium praeceptorum eius memorem et uixisse et adhuc et mori. me in hac strage militum meorum patere exspirare, ne aut reus iterum e consulatu sim <aut> accusator collegae exsistam ut alieno crimine innocentiam meam protegam.' haec eos agentes prius turba fugientium ciuium, deinde hostes oppressere; consulem ignorantes quis esset obruere telis, Lentulum in tumultu abripuit equus. tum undique effuse fugiunt. septem milia hominum in minora castra, decem in maiora, duo ferme in uicum ipsum Cannas perfugerunt, qui extemplo a Carthalone atque equitibus nullo munimento tegente uicum circumuenti sunt. consul alter, seu forte seu consilio nulli fugientium insertus
Abbreviated transcription (Latin):
tib eum equitib romanis omissis postre¬
mo equis. quia consulẽ ⁊ ad regendum equũ
inres deficiebant. Tum denuncianti cuidã
uississe consulem ad pedes descende equiteᷤ
dixisse hannibalem ferunt qͣm mallẽ ume¬
tos mͥ traderent equites tum pedestre p̾liũ
quale iam haud dubia hostium uictoria
fuit cum icti morim uestigio mallentqͦ
fugere. uictores morantib inctoriam irati
trucidarint quospellere ñ poterant. pepu¬
lera̾nt tñ iam paucos suꝑantis is ⁊ labore as
uuln̾̃b fessos. Iñdissipati om̃s sunt equosq
ad sugam qui poterant repetebant. Ct̃ len
in saxo cruore oppletum consulem uidisset.
.l. emili inquit. quem unũ in sontẽ culpe. cla¬
dishodierne dei respicere debent: cape hunc
equum dumr⁊ tͥuirium aliquid suꝑẽ. Co meᷤ
ego te tollere possum acꝓtegere. ne fumestam¬
in hãc pugnam morte consul feceris. Etiam si
hoc lacrimarum satis luctusq ẽ adea consul

Expanded text:
tibus eum equitibus Romanis, omissis postretibus eum equitibus Romanis, omissis postremo equis, quia consulem et ad regendum equum uires deficiebant. tum denuntianti cuidam iussisse consulem ad pedes descendere equites dixisse Hannibalem ferunt: 'quam mallem, uinctos mihi traderet.' equitum pedestre proelium, quale iam haud dubia hostium uictoria, fuit, cum uicti mori in uestigio mallent quam fugere, uictores morantibus uictoriam irati trucidarent quos pellere non poterant. pepulerunt tamen iam paucos superantes et labore ac uolneribus fessos. inde dissipati omnes sunt, equosque ad fugam qui poterant repetebant. Cn. Lentin saxo cruore oppletum consulem uidisset, ' L. Aemili ' inquit, 'quem unum insontem culpae cladis hodiernae dei respicere debent, cape hunc equum, dum et tibi uirium aliquid superest <et> comes ego te tollere possum ac protegere. ne funestam hanc pugnam morte consulis feceris; etiam sine hoc lacrimarum satis luctusque est.' ad ea consul:
Abbreviated transcription (Latin):
iectis in mediam aciem accepti. ductiq adul¬
timos considẽ abtergo iubent᷑. Ac dum p̾liũ
ab omni parte conserit᷑ quieti manserunt.
Postqͣm omniũ animos ocłosq occupauerat
certam̃: tum abreptis scutis que passim inter
aceruos cesorum corpoꝵ strata erant: u̾sam ad¬
oriunt᷑ romanam aciem. tergaq ferientes ac
poplites cedentes. stragem ingentem: ac maio¬
rem aliqͣnto pauorem ac tumultum feceit̃.
Cum alibi terror a fuga alibi ꝑtinax in mala
iam spe p̃lium ẽẽt. hasdrubal qui ea parte p̃¬
erat. sub ductos exmedia acie numidas. quia
segnis eoꝵ cum adu̾sis pugna erat̃ ad ꝑsequẽ¬
oos passim fugientes mittit. Hispanos ⁊ gallos
pedites. asris iam ꝓpe fessis cede magis qͣm pug¬
na: adiungit. Parte altera pugne. paulusqͣm¬
qͣm pͥmo statim p̃lio funda grauit̃ ictus fue¬
rant: tam̃ ⁊ occurrit sepe cum confertis han-¬
nibali ⁊ aliquot locis p̃lium restituit. ꝓtegẽ¬

Expanded text:
iectis in mediam aciem accepti ductique ad uliectis in mediam aciem accepti ductique ad ultimos considere ab tergo iubentur. ac dum proelium ab omni parte conseritur, quieti manserunt; postquam omnium animos oculosque occupauerat certamen, tum arreptis scutis, quae passim inter aceruos caesorum corporum strata erant, auersam adoriuntur Romanam aciem, tergaque ferientes ac poplites caedentes stragem ingentem ac maiorem aliquanto pauorem ac tumultum fecerunt. cum alibi terror ac fuga, alibi pertinax in mala iam spe proelium esset, †Hasdrubal† qui ea parte praeerat, subductos ex media acie Numidas, quia segnis eorum cum aduersis pugna erat, ad persequendos passim fugientes mittit, Hispanos et Gallos pedites Afris prope iam fessis caede magis quam pugna adiungit. parte altera pugnae Paulus, quamquam primo statim proelio funda grauiter ictus fuerat, tamen et occurrit saepe cum confertis Hannibali et aliquot locis proelium restituit, protegen
Abbreviated transcription (Latin):
prominente acie qui cuneus ut pulsus eqͣ¬
uit frontẽ pͥmum deiñ initendo etiam in si¬
num in medio dedit. africirca iam cornua
fecerant. irruentibq incautem medium
romanis circumdedere alasmox cornua
extendendo. claudere ⁊ abtergo hosteᷤ. Hinc
romani defuncꝰti nec quicqͣm de p̃lio uno.
omissis galł hispanisq quoꝵ terga cicide¬
rant ⁊ adu̾sus afros in tegram pugnam ine¬
unt. Non tantum in eo iniqͣm ꝙ inclusi ad¬
uersus cirẽsessos. s etiam qd̃ fessi cum recen¬
tib ac uegetis pugnabant. Iamr ⁊ sinistro
cornu romani uͥ socioꝵ equites adu̾sus
numidas steterant consertum p̾lium erat
segne pͥmo ⁊ apunica ceptum fraude. Eͥn¬
genti ferme numide p̃terta arma tela ꝙ gla¬
dios occultos subloricis habentes. sp̃em trans¬
fugarum cum ab suis parmas post terga habẽ¬
tes adequitassent. repente ex equis desilunt.
parmisq etiã iacdis ante pedes hostium pro¬

Expanded text:
prominente acie†. qui cuneus ut pulsus aequprominente acie†. qui cuneus ut pulsus aequauit frontem primum, dein cedendo etiam in sinum in medio dedit, Afri circa iam cornua fecerant inruentibusque incaute in medium Romanis circumdedere alas; mox cornua extendendo clausere et ab tergo hostes. hinc Romani, defuncti nequiquam de proelio uno, omissis Gallis Hispanisque, quorum terga ceciderant, et aduersus Afros integram pugnam ineunt, non tantum in eo iniquam quod inclusi aduersus circumfusos sed etiam quod fessi cum recentibus ac uegetis pugnabant. iam et sinistro cornu Romanis, ubi sociorum equites aduersus Numidas steterant, consertum proelium erat, segne primo et a Punica coeptum fraude. qgenti ferme Numidae, praeter solita arma telaque gladios occultos sub loricis habentes, specie transfugarum cum ab suis parmas post terga habentes adequitassent, repente ex equis desiliunt parmisque et iaculis ante pedes hostium pro
Abbreviated transcription (Latin):
nullo circa ad euagandum relicto spatio.
hinc amnis hinc peditum acies claudebant.
indi rectum utrimq nitentes stantibus ac
confertis postremo turba equis uir uirum am¬
plexus detrahebat equo. pedestres magna iã
ex parte certam̃ factum erat. acrius tam̃ qͣm
diutius pugnatum ẽ. pulsiq romani equiteᷤᷤ
terga u̾tunt. Sub equestris sinem certaminiᷤ
coorta ẽ peditum pugna. Primo ⁊ uirib i a¬
nimis parum constabant ordines galł hispa¬
nisq. Tandem romani dui ac sepe consilio
qua fronte acieq densa impulere hostiũ
nimis cuneũ tenuem eoq parum ualidũ a
cetera ꝓminentẽ acie. impulsis dem̃ ac trepi¬
de referentib pedem insistere: ac tenore uno
ꝑ preceps pauore fugientium agmine in me¬
diam pͥmum aciem inlati. postremo nul¬
lo rexistente ad subsidia afroꝵ ꝑuenerunt
qui utrimq reductis aliis consisterant me¬
diaq galli hispaniq steterant aliqͣntum

Expanded text:
nullo circa ad euagandum relicto spatio nullo circa ad euagandum relicto spatio hinc amnis, hinc peditum acies claudebant. in derectum utrimque nitentes, stantibus ac confertis postremo turba equis uir uirum amplexus detrahebat equo. pedestre magna iam ex parte certamen factum erat; acrius tamen quam diutius pugnatum est pulsique Romani equites terga uertunt. sub equestris finem certaminis coorta est peditum pugna, primo et uiribus et animis par dum constabant ordines Gallis Hispanisque; tandem Romani, diu ac saepe conisi, aequa fronte acieque densa impulere hostium cuneum nimis tenuem eoque parum ualidum, a cetera prominentem acie. impulsis deinde ac trepide referentibus pedem institere ac tenore uno per praeceps pauore fugientium agmen in mediam primum aciem inlati, postremo nullo resistente ad subsidia Afrorum peruenerunt, qui utrimque reductis alis constiterant †media, qua Galli Hispanique steterant, aliquantum
Abbreviated transcription (Latin):
habiles. ⁊ cum mucronib anteti ueus ar-¬
matꝰ gentium harum tum magnitudine
corpoꝵ tum specie terribił erat. galł suꝑ ũbi¬
licum erant nudisshispanis linteis p̃textis
purpura tunicis candore miro fulgentib.
constiterant. numerũ omniũ peditum e¬
equitum duces cornib p̾erãt. sinistro has¬
drubaldextro remaharbal mediam aciem¬
hannibal ip̃e cum fr̃e magone tenuit. soluᷤ
seu de industria ita locatus. seu quod forte
ita stare poportune utrumq parti. obliquuᷤᷤ
erat romanis in meridie. penis in septẽtonẽ.
u̾sis. Uentus uolturnũ regionis incole uocãt.¬
adu̾sus romanis cohortꝰ. multo puluere in
ipsa ora uoluendo ꝓspectũ ademit. clamore
sublato ꝓcursũ auxiliis ⁊ pugna lenib pri¬
mũ armis cõmissa. Dem̃ equitum galloꝵ ⁊
hispanoꝵ leuum cornu. cũ dextro romano
concurit᷑ minime equestris more pugnefron¬
tib enim adũsis concurrendum erat. quia

Expanded text:
habiles et cum mucronibus. ante alios habhabiles et cum mucronibus. ante alios habitus gentium harum cum magnitudine corporum, tum specie terribilis erat: Galli super umbilicum erant nudi: Hispani linteis praetextis purpura tunicis, candore miro fulgentibus, constiterant. numerus omnium peditum ta, decem equitum. duces cornibus praeerant, sinistro Hasdrubal, dextro Hannibal ipse cum fratre Magone tenuit. sol seu de industria ita locatis seu quod forte ita stetere peropportune utrique parti obliquus erat Romanis in meridiem, Poenis in septentrionem uersis; uentus—Uolturnum regionis incolae uocant—aduersus Romanis coortus multo puluere in ipsa ora uoluendo prospectum ademit. clamore sublato procursum ab auxiliis et pugna leuibus primum armis commissa; deinde equitum Gallorum Hispanorumque laeuum cornu cum dextro Romano concurrit, minime equestris more pugnae; frontibus enim aduersis concurrendum erat, quia
Abbreviated transcription (Latin):
intra pedites ad medium iuncti legionib
romanis tenuerint iaclatores. ex ceteris leui¬
uium armoꝵ auxiliis pͥma acies facta. Consu¬
les cornua tenerent terentiꝰ leuũ: emiliꝰ dextrũ.
gemino seruilio media pugna tuenda data.
hanniballuce pͥma balearib leuiq alia arma¬
tura p̃missa. transgressus flum̃ ut quosq tra¬
ouxerat. ita in acie locabat. Gallos hispanos¬
q equites ꝓpe ripam leuo in cornu adu̾sus
romanũ eqͥtatũ. dextrũ cornũ numidiᷤeqͥtibꝰ datũ.
media acie peditib firmata. ita ut afroꝵ utra¬
q cornua eẽnt. int̃ponerent᷑ his medii galli
atq hispani afri. romanam magna ex parte
crederes aciem. ita armati erant armis ⁊ atre-¬
bia. ceterum magna ex parte ad trasymenũ
captis galł hispanisq scuta eiꝰdem rome fe-¬
re erant dispares ac dissimiles gladii galł p̃lõ¬
gi ac sine mucronib hispano punct̃ magis
quam cesĩ ad sueto petere hostem: breuitate

Expanded text:
intra pedites, ad medium iuncti legionibus intra pedites, ad medium iuncti legionibus Romanis, tenuerunt: iaculatores ex ceteris leuium armorum auxiliis prima acies facta. consules cornua tenuerunt, Terentius laeuum, Aemilius dextrum: Gemino Seruilio media pugna tuenda data. Hannibal luce prima Baliaribus leuique alia armatura praemissa transgressus flumen, ut quosque traduxerat, ita in acie locabat, Gallos Hispanosque equites prope ripam laeuo in cornu aduersus Romanum equitatum; dextrum cornu Numidis equitibus datum media acie peditibus firmata ita ut Afrorum utraque cornua essent, interponerentur his medii Galli atque Hispani. Afros Romanam magna ex parte crederes aciem; ita armati erant armis et ad Trebiam ceterum magna ex parte ad Trasumennum captis. Gallis Hispanisque scuta eiusdem formae fere erant, dispares ac dissimiles gladii, Gallis praelongi ac sine mucronibus, Hispano, punctim magis quam caesim adsueto petere hostem, breuitate