comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
locus erat utraq ex parte directus: ac tantum in latitudinem
b oppido autem ȩditus locus teniui fastigio uergebat in longi¬
tudinem passuum circiter .cccͤcͣ. hac nostris erat receptus. qđ eo
incitati studio in consultius processerunt. Hoc pugnabatur lo.¬
co & propter angustias iniquo & qđ sub ipsis radicibus mõtis
constiterant: ut nullum frustra telum in eos mitteretur. tamẽ
uirtute & patientia nitebantur atq omnia uulnera substinebãt.
Augebantur illic copiȩ atq ex castris cohortes per oppidum
crebro submittebantur: ut integri defessis succederent. Hoc idẽ
Cesar facere cogebatur ut submissis in eundem locum sius cohorti¬
bus defessos reciperet. Hoc loco cum esset pugnatum conti-¬
nenter horis quinq uriqꝵ grauius a multitudine premerẽt᷑
consumptis omnibus telis gladiis districtis aduersus montem
in cohortes impetum faciunt. paucisq deiectis. reliquos se se

Expanded text:
locus erat utraque ex parte derectus, ac tantum in latitudinem locus erat utraque ex parte derectus, ac tantum in latitudinem ab oppido autem declivis locus tenui fastigio vergebat in longitudinem passus circiter cccc. hac nostris erat receptus, quod eo incitati studio inconsultius processerant; hoc pugnabatur loco et propter angustias iniquo, et quod sub ipsis radicibus montis constiterant, ut nullum frustra telum in eos mitteretur. tamen virtute et patientia nitebantur atque omnia vulnera sustinebant. augebantur illis copiae, atque ex castris cohortes per oppidum crebro submittebantur, ut integri defessis succederent. hoc idem Caesar facere cogebatur, ut submissis in eundem locum cohortibus defessos reciperet. Hoc cum esset modo pugnatum continenter horis quinque nostrique gravius a multitudine premerentur, consumptis omnibus telis gladiis destrictis impetum adversus montem in cohortis faciunt, paucisque deiectis eliquos sese
Abbreviated transcription (Latin):
se se ab aperto latere procurrentibus singulis arhitraban¬
tur. Ipsi enim suos ordines seruare. neq a signis discedere
neq sine graui causa eum locum quem ceperint dimitti cõ¬
suerant oportere. Itaq perturbatis antesignanis legio quȩ
in eo loco constiterat. locum continuit atq in proximum col¬
lem se se recepit. Cȩsar pene omni acie perterrita. quod
preter opinionem consuetudinemq acciderat. cohortatus suoᷤ
legionem nonam subsidio ducit: hostem insolenter atq acri-¬
ter nostros insequentem: supprimit. rursusq terga uertere
seq ad oppidum ylerdam recipere. & sub muro consistere
cogit. Sed nonȩ legionis milites elati studio dum sarcire
acceptum detrimentum uolunt temere insecuti fugientes &¬
in locum iniquum progrediuntur: & sub monte in quo erat
oppidum positum ylerda succedunt. Hinc se recipere cum uel¬
lent. rursus illi ex loco superiore nostros premebant. Preruptꝰ

Expanded text:
sese ab aperto latere procurrentibus singulis arbitrabansese ab aperto latere procurrentibus singulis arbitrabantur; ipsi autem suos ordines servare neque ab signis discedere neque sine gravi causa eum locum, quem ceperant, dimitti censuerant oportere. itaque perturbatis antesignanis legio, quae in eo cornu constiterat, locum non tenuit atque in proximum collem sese recepit. Caesar paene omni acie perterrita, quod praeter opinionem consuetudinemque acciderat, cohortatus suos legionem nonam subsidio ducit; hostem insolenter atque acriter nostros insequentem supprimit rursusque terga vertere seque ad oppidum Ilerdam recipere et sub muro consistere cogit. sed nonae legionis milites elati studio, dum sarcire acceptum detrimentum volunt, temere insecuti longius fugientis in locum iniquum progrediuntur et sub montem, in quo erat oppidum positum Ilerda, succedunt. hinc se recipere cum vellent, rursus illi ex loco superiore nostros premebant. praeruptus
Abbreviated transcription (Latin):
in locis idoneis constructa, unius legionis ante signarios pro¬
currere atq occupare eum tumulum iubet. Qua re cognita
celeriter quȩ in statione pro castris eranti afranii cohorte
breuiori itinere ad eundem occupandum locum mittunt
Contenditur prelio: & qđ prius in tumulum afraniani ue¬
nerant nostri repelluntur: atq aliis submissis presidis terga
uertere: seq ad signa legionum recipere coguntur. Genus erat
pugnȩ militum illorum: ut magno impetu primo procurre¬
rent: audacter locum caperent: ordines suos non magnoꝑe
seruarent: rari dispersiq pugnarent. si premerentur pedem refene
& loco excedere non turpe existimarent. cum lusitanis re¬
liquisq barbaris genere quodam pugnȩ assuefactis. Quod
fere fit quibus ꝗsq in locis miles inueterauerit ut multum
earum regionum consuetudine moueatur. Hȩc tum ratio no-¬¬
stros perturbauit insuetos huius generis pugnȩ: circũiri eni

Expanded text:
in locis idoneis structa unius legionis antesignanos proin locis idoneis structa unius legionis antesignanos procurrere atque eum tumulum occupare iubet. qua re cognita celeriter, quae in statione pro castris erant Afrani cohortes, breviore itinere ad eundem occupandum locum mittuntur. contenditur proelio, et, quod prius in tumulum Afraniani venerant, nostri repelluntur atque aliis submissis subsidiis terga vertere seque ad signa legionum recipere coguntur. Genus erat pugnae militum illorum, ut magno impetu primo procurrerent, audacter locum caperent, ordines suos non magno opere servarent, rari dispersique pugnarent, si premerentur, pedem referre et loco excedere non turpe existimarent, cum Lusitanis reliquisque barbaris genere quodam pugnae assuefacti; quod fere fit, quibus quisque in locis miles inveteraverit, ut multum earum regionum consuetudine moveatur. haec tum ratio nostros perturbavit insuetos huius generis pugnae; circumiri enim
Abbreviated transcription (Latin):
dem magnitudinem perfici iubet. reliquas legiones in ar-¬
mis expeditas contra hostem cõstituit. Afranius fetreiusq
terrendi causa atq operis impediendi suas ad infimas mõ¬
tis radices producunt. & prelio lacessunt. neq idcirco cesar
opus intermittit. confisus presidio legionum triũ & munitoe¬
fossȩ. Illi non diu cõmorati nec longius ab infimo colle pro¬
gressi copias in castra reducunt. Tertio die Cęsar uallo castͦ
communit: reliquas cohortes quas in superioribus castris re¬
liquerat: impedimentaq ad se traduci iubet. Erat in oppido
ylerda & proximo colle ubi castra Petreius atq afranius ha¬
bebant. planicies circiter passuum. cccͣ. atq in hoc fere medio
spacio tumulus erat paulo xditior: quem si occupasset çęsar
& communiuiss&: ab oppido & ponte & commeatu omni
quȩ in oppidum contulerãt se interclusurum aduersarios
confidebat. hoc sperans legiones tres ex tastris educit: acieq

Expanded text:
dem magnitudinem perfici iubet; reliquas legiones in ardem magnitudinem perfici iubet; reliquas legiones in armis expeditas contra hostem constituit. Afranius Petreiusque terrendi causa atque operis impediendi copias suas ad infimas montis radices producunt et proelio lacessunt. neque idcirco Caesar opus intermittit confisus praesidio legionum trium et munitifossae. illi non diu commorati nec longius ab infimo colle progressi copias in castra reducunt. tertio die Caesar vallo castra communit, reliquas cohortes, quas in superioribus castris reliquerat, impedimentaque ad se traduci iubet. Erat inter oppidum Ilerdam et proximum collem, ubi castra Petreius atque Afranius habebant, planities circiter passuum ccc, atque in hoc fere medio spatio tumulus erat paulo editior; quem si occupavisset Caesar et communivisset, ab oppido et ponte et commeatu omni, quem in oppidum contulerant, se interclusurum adversarios confidebat. hoc sperans legiones iii ex castris educit acieque
Abbreviated transcription (Latin):
ubi cognouit: afranium stare quo minus prelio dimi caretͣ
ab infimis radicibus montis intermissis circiter passibus
ceceꝰ. castra facere constituit. Et ne in opere faciendo mi¬
lites repentino hostium incursu exte rrentur atq opere
prohiberentur: uallo muniri uetuit. qđ procul eminere &
uideri necesse erat. Sed a fronte castroꝵ contra hoste pe¬
dum .XU. fossam fieri iussit. Prima & secunda acies in ar¬
mis ut ab initio constituta erat permanebat. Post hotͤ opus
in occulto acies tertia fiebat. Sic omne prius est perfectũ
ꝗͣ intelligeretur ab afranio castra  Sub uesperum Cȩsar in-¬
tra hanc fossam legiones deducit. atq ibi sub armis pro-¬
xima nocte conquiescit. postero die omnem exercitum intra
fossam contin&. & qd longius erat agger prtendus. impre¬
sentia similem rationem operis instituit. singulaq latera castͦ¬
rum singulis attrebuit legionibus munienda: fossasq ad eã¬

Expanded text:
ubi cognovit per Afranium stare, quominus proelio dimicaretur, ubi cognovit per Afranium stare, quominus proelio dimicaretur, ab infimis radicibus montis intermissis circiter passibus cccc castra facere constituit, et, ne in opere faciundo milites repentino hostium incursu exterrerentur atque opere prohiberentur, vallo muniri vetuit, quod eminere et procul videri necesse erat, sed a fronte contra hostem pedum xv fossam fieri iussit. et prima et secunda acies in armis, ut ab initio constituta erat, permanebat; post hos opus in occulto a iii acie fiebat. sic omne prius est perfectum opus, quam intellegeretur ab Afranio castra muniri. sub vesperum Caesar intra hanc fossam legiones reducit atque ibi sub armis proxima nocte conquiescit. Postero die omnem exercitum intra fossam continet, et, quod longius erat agger petendus, in praesentia similem rationem operis instituit, singulaque latera castrorum singulis attribuit legionibus munienda, fossasque ad ean
Abbreviated transcription (Latin):
ab ȩquitibus prelio signa legionum duarum procul ah ut̾sq
conspiciuntur: quas fabius ulteriore ponte. subsidio nostriᷤ
miserat: suspicatus fore id quod accidit: ut duces aduer-¬
sariorum occasione & beneficio fortunȩ ad nostros oppri¬
mendos uterentur. Quarum aduentu prelium dirimitur
ac suas uterq legiones reducit in castra. Eo biduo Cęsar
cum ȩquitibus. dcctt᷑. quos ibi prȩsidio reliquerat: in castra
peruenit. pons qui fuerat tempestate interruptus: pene
erat refectus. hunc noctu perfici iussit. Ipse cognita loco¬
rum natura ponti castrisq presidio cohortes relinquit ⁊¬
atq omnia impedimenta. & postero die omnibus copiis tri¬¬
plici instructa acie ad ylerdam proficiscitur: & sub castris
afranii constitit. & ibi paulisper sub armis moratus facit ex¬
ȩquo loco pugnandi potestatem. Potestate facta a franius co¬
pias educit: & in medio colle sub castris constitit. Cesar

Expanded text:
ab equitibus proelio signa legionum duarum procul ab utrisque ab equitibus proelio signa legionum duarum procul ab utrisque conspiciuntur, quas C. Fabius ulteriore ponte subsidio nostris miserat, suspicatus fore, id quod accidit, ut duces adversariorum occasione et beneficio fortunae ad nostros opprimendos uterentur. quarum adventu proelium dirimitur ac suas uterque legiones reducit in castra. Eo biduo Caesar cum equitibus dcccc, quos sibi praesidio reliquerat, in castra pervenit. pons, qui fuerat tempestate interruptus, paene erat refectus; hunc noctu perfici iussit. ipse cognita locorum natura ponti castrisque praesidio sex cohortes relinquit atque omnia impedimenta et postero die omnibus copiis triplici instructa acie ad Ilerdam proficiscitur et sub castris Afrani consistit et ibi paulisper sub armis moratus facit aequo loco pugnandi potestatem. potestate facta Afranius copias educit et in medio colle sub castris constituit. Caesar
Abbreviated transcription (Latin):
citus duces faciebant. crebroq inter se xquestribus preliis
contendebant. Hue cũ quotidiana consuetudine congres¬
sȩ pabulatoribus presidio proprio legiones fabianȩ flu¬
men transirent: impedimentaq & omnis ȩquitatus seq̃¬
retur: subito iumentorum & aquȩ magnitudine pon
est interruptus. & reliqua multitudo equitũ interclusa.
Quo cognito a setreio & Afranio ex aggere & cratibus quae
flumine ferebantur: celeriter suo ponte afranius: quẽ op¬
pido castrisq coniuctum habebat: legiones quatuor. ȩqui¬
tatumq omnem traiecit. duabusq occurrit fabianis legio¬
nibus. Cuius aduentu nuntiato. L. Plantus qui legionibꝰ
preerat: necessaria re coactus locum rapit superiorẽ: di-¬
uersamq aciem in duas partes constituit: ne ab xquita-¬
tu circunueniri poss&. ita congressus impari numero ma¬¬
gnos impetus legionum equitatusq substin&. Commisso

Expanded text:
citus duces faciebant, crebroque inter se equestribus proeliis citus duces faciebant, crebroque inter se equestribus proeliis contendebant. huc cum cotidiana consuetudine egressae pabulatoribus praesidio propiore ponte legiones Fabianae duae flumen transissent, impedimentaque et omnis equitatus sequeretur, subito vi ventorum et aquae magnitudine pons est interruptus et reliqua multitudo equitum interclusa. quo cognito a Petreio et Afranio ex aggerflumine ferebantur, celeriter suo ponte Afranius, quem oppido castrisque coniunctum habebat, legiones iiii equitatumque omnem traiecit duabusque Fabianis occurrit legionibus. cuius adventu nuntiato L. Plancus, qui legionibus praeerat, necessaria re coactus locum capit superiorem diversamque aciem in duas partes constituit, ne ab equitatu circumveniri posset. ita congressus impari numero magnos impetus legionum equitatusque sustinet. commisso
Abbreviated transcription (Latin):
nulla: ȩquitum tria milia: omnibus superioribus bellis ha¬
buerat: & parem ex gallia numerum: quem ipse para¬
uerat: nominatim ex omnibus ciuitatibus nobilissimo
& fortissimo quoq euocato ad se. Hinc optimi generis
hominum ex aquitanis montanisq qui galliam prouinciã
attingunt. Postꝗͣ audierat pompeium per mauritaniam
cum legionibus iter in hispaniam facere: confestimq esse
uenturum: simul a tribunis militum centurionibusq mu¬
tuas pecunias sumpsit. has exercitui distribuit. Quo fatto
duas res consetutus est: qđ pignore animos centurionum de-¬
uinxit: & largitione redemit militum uoluntates. Fabiꝰ
finitimarum ciuitatum animos litteris nuntiisq temptabat.
In sicore flumine põtes effecerat duos inter se distantes milia
passuum quatuor. His pontibus pabulatum mittebat. qđ
ea quȩ citra flumen fuerant superioribus diebus consum¬
pserat. hoc idem fere atq eadem de causa pompeiani exer-¬

Expanded text:
nulla, equitum iii milia, quae omnibus superioribus bellis hanulla, equitum iii milia, quae omnibus superioribus bellis habuerat, et parem ex Gallia numerum, quam ipse pacaverat, nominatim ex omnibus civitatibus nobilissimo et fortissimo quoque evocato; huc optimi generis hominum ex Aquitanis montanisque, qui Galliam provinciam attingunt, adiecerat. audierat Pompeium per Mauretaniam cum legionibus iter in Hispaniam facere confestimque esse venturum. simul a tribunis militum centurionibusque mutuas pecunias sumpsit; has exercitui distribuit. quo facto duas res consecutus est, quod pignore animos centurionum devinxit, et largitione militum voluntates redemit. Fabius finitimarum civitatum animos litteris nuntiisque temptabat. in Sicori flumine pontes effecerat duos distantes inter se milia passuum iiii. his pontibus pabulatum mittebat, quod ea quae citra flumen fuerant superioribus diebus consumpserat. hoc idem fere atque eadem de causa Pompeiani exer
Abbreviated transcription (Latin):
bus legionibus: tertius ab ana bettonum agrum: Iusitani¬
amq pari numero legionum obtinebat: officia inter se par¬
tiuntur: uti fetreius ex lusitania per uentones omnibus
copiis ad afranium proficiscatur: Uarro cum iis quas ha¬
bebat legionibus. omnem ulteriorem hispaniam tueatur. His
rebus constitutis ȩquites auxiliaq totius lusitaniȩ a fetre¬
io: celtiberis, cantabris barbarisq omnibus qui ad occeamu
pertinent ab afranio imperantur. Quibus coactis celeriter
Petreius per uentones ad afranium peruenit. constituuntq
communi consilio bellum ad ylerdam propter ipsius loci
oportunitatem gerere. Frant ut supra demonstratum est¬
legiones afranii tres: Petrei duȩ. Preterea scutate citerioris
prouinciȩ: & cetratȩ ulterioris hispaniȩ cohortes circiteR
.lxxx. ȩquitum utriusq prouintiȩ circiter .u. milia. Cȩ¬
sar legiones in hispaniam prȩmiserat sex. auxilia peditũ

Expanded text:
bus legionibus, tertius ab Ana Vettonum agrum Lusitanibus legionibus, tertius ab Ana Vettonum agrum Lusitaniamque pari numero legionum obtinebat, officia inter se partiuntur, uti Petreius ex Lusitania per Vettones cum omnibus copiis ad Afranium proficiscatur, Varro cum iis quas habebat legionibus omnem ulteriorem Hispaniam tueatur. his rebus constitutis equites auxiliaque toti Lusitaniae a Petreio, Celtiberiae Cantabris barbarisque omnibus qui ad Oceanum pertinent, ab Afranio imperantur. quibus coactis celeriter Petreius per Vettones ad Afranium pervenit, constituuntque communi consilio bellum ad Ilerdam propter ipsius loci opportunitatem gerere. Erant, ut supra demonstratum estlegiones Afrani iii, Petrei duae, praeterea scutatae citerioris provinciae et caetratae ulterioris Hispaniae cohortes circiter lxxx equitumque utriusque provinciae circiter v milia. Caesar legiones in Hispaniam praemiserat VI; auxilia peditum
Abbreviated transcription (Latin):
tres massiliam adducit. turres uineasq ad oppugnationẽ
urbis agere: naues longas arelatȩ numero.xii. facere
instituit. Quibus effectis armatisq diehus .xxx. a qua die
materia çęsa est. adductisq massiliam . D. Brutum prȩfecit.
C. Trebonium legatum ad oppugnationem massiliȩ reliquit.
Dum hȩc parat atq administrat. C. Fabium legatum cum
legionibus tribus quas Narbonȩ circumq ea loca hiemadi
causa disposuerat in hispaniam premittit: celeriterq pirene
os saltus occupari iub&. qui eo tempore a. L. Afranio lega¬
to presidis tenebantur: reliquas legiones quȩ longius hiema¬
bant. subsequi iubet. Fabius ut erat imperatum adhibita
celeritate presidium ex saltu deiecit: magnisq itineribus
ad exercitum afranii contendit. Aduentu. L. Bibuli ruffi
quem a Pompeio missum in hispauiã demonstratum est: afra¬
nius & Petreius & uaro legati pompeii quorum unue¬

Expanded text:
tres Massiliam adducit; turres vineasque ad oppugnationem tres Massiliam adducit; turres vineasque ad oppugnationem urbis agere, naves longas Arelate numero xii facere instituit. quibus effectis armatisque diebus xxx, a qua die materia caesa est, adductisque Massiliam his D. Brutum praeficit, C. Trebonium legatum ad oppugnationem Massiliae relinquit. Dum haec parat atque administrat, C. Fabium legatum cum legionibus iii, quas Narbone circumque ea loca hiemandi causa disposuerat, in Hispaniam praemittit celeriterque saltus Pyrenaeos occupari iubet, qui eo tempore ab L. Afranio legato praesidiis tenebantur. reliquas legiones, quae longius hiemabant, subsequi iubet. Fabius, ut erat imperatum, adhibita celeritate praesidium ex saltu deiecit magnisque itineribus ad exercitum Afrani contendit. Adventu L. Vibulli Rufi, quem a Pompeio missum in Hispaniam demonstratum est, Afranius et Petreius et Varro legati Pompei, quorum unu
Abbreviated transcription (Latin):
CN. Pompeium: & .C. cȩsarem patronos ciuitatis: quorum alter
agros uolgarum areͤmicorum & iluorum publite iis contes¬
serit: alter bello uictas gallias attribuerit: uectigaliaq
auxerit. Quare paribus eorum beneficiis parem se quoq
uoluntatẽ tribuere debere. & neutrum eorum contra alte¬
rum iuuare, aut urbe aut portibus recipere. Hȩc dum int̾
eos aguntur Domitius nauibus massiliam peruenit. atq
ab his receptus urbi prȩficitur. Summa ei belli ad ministrã¬
di permittitur: eius imperio classem quoquo uersus dimit¬
tunt: onerarias naues quas ubiq possunt deprehendunt
atq in portum deducunt. Partͣim clau̾s aut materia atq
armamentis instructis ad reliquas armandas reficiendasq
utuntur. Frumenti quod inuentum est in publicum conferũt.
reliquas mertes commeatus: que ad obsidionem urbis accids¬
rant: reseruant. Quibus iniurus ꝑmotus çȩsar legionee

Expanded text:
Cn. Pompeium et C. Caesarem, patronos civitatis, quorum alter Cn. Pompeium et C. Caesarem, patronos civitatis, quorum alter agros Volcarum Arecomicorum et Helviorum publice iis concesserit, alter bello victos Sallyas adtribuerit vectigaliaque auxerit. quare paribus eorum beneficiis parem se quoque voluntatem tribuere debere, et neutrum eorum contra alterum iuvare aut urbe ac portibus recipere. Haec dum inter eos aguntur, Domitius navibus Massiliam pervenit atque ab iis receptus urbi praeficitur; summa ei belli administrandi permittitur. eius imperio classem quoquoversus dimittunt; onerarias naves, quas ubique possunt, deprehendunt atque in portum deducunt, parum clavis aut materia atque armamentis instructis ad reliquas armandas reficiendasque utuntur; frumenti quod inventum est, in publicum conferunt; reliquas merces commeatusque ad obsidionem urbis, si accidat, reservant. quibus iniuriis permotus Caesar legiones
Abbreviated transcription (Latin):
officia ueterum suorum beneficiorum in eos memoriam ex¬
pellerent. Quibus mandatis acceptis massilienses portas
Cesari clauserant. albicos barbaros homines: qui in eorum fi¬
de antiquitus erant: montesq supra massiliam incolebant.
ad se uocauerant. frumentum ex finitimis regionibus. atq
ex omnibus castellis in urbem conuexerant. armoru of¬
ficinas in urbe instituerant. muros: & portas reficiebãt.
E uocat ad se Cȩsar ex massilia .xu. primos: & cum his agit
ne initium inferendi belli a massiliensibus oriatur. debere
ti obtemperare. reliqua quȩ ad eorum sanandas mentes per¬
tinere arbitrabatur: commemorat. Cuius orationem domũ
legati referunt: atq ex auctoritate hec cȩsari renuntiant.
Intelligere se diuisum esse populum.ro. in partes duas. neq
sui iudicii. neq suarum esse uirium discernere utra pars iu¬
stiorem habeat causam. Principes uero esse earum partium

Expanded text:
officia veterum suorum beneficiorum in eos memoriam exofficia veterum suorum beneficiorum in eos memoriam expellerent. quibus mandatis acceptis Massilienses portas Caesari clauserant; Albicos, barbaros homines, qui in eorum fide antiquitus erant montesque supra Massiliam incolebant, ad se vocaverant; frumentum ex finitimis regionibus atque ex omnibus castellis in urbem convexerant, armorum officinas in urbe instituerant, muros portas classem reficiebant. Evocat ad se Caesar Massilia xv primos. cum his agit, ne initium inferendi belli a Massiliensibus oriatur; debere  voluntati obtemperare. reliqua, quae ad eorum sanandas mentes pertinere arbitrabatur, commemorat. cuius orationem legati domum referunt atque ex senatus auctoritate haec Caesari renuntiant: intellegere se divisum esse populum Romanum in partes duas. neque sui iudicii neque suarum esse virium discernere, utra pars iustiorem habeat causam. principes vero esse earum partium
Abbreviated transcription (Latin):
uelle superare. Probat rem senatus de legatis mittendis.s
qui mitterentur non reperiebantur. maximeq timoris causa
pro se quisq id munus legationis recusabat. Pompeius eni
distedens ab urbe in senatu dixerat: eodem se habiturum
loco qui romȩ remansissent: & qui in castris cęsaris fuiss&.
Sic triduum disputationibus excusationibusq trahit᷑. subicit᷑¬
etiam. L. Metellus tribunus plebis ab inimicis Cȩsaris: qui
hanc rem distrahat: reliquasq res quascunq agere institue¬
rit impediat. Cuius cognito consilio Cȩsar frustra diebꝰ
aliquot consumptis ne reliquum tempus omittat infectis us
quae agere destinauerat ab vrbe proficiscitur atq in ulteri orẽ
galliam peruenit. Quo cum ueniss& cognoscit missum a ło
ipse dimiserat: prefectum item Domitium ad occupandam
legatos massilienses domum nobiles adolescentes. quos ab
urbe discedens Pompeius erat adhortatus ne noua Cęsaris

Expanded text:
velle superare. Probat rem senatus de mittendis legatis; sevelle superare. Probat rem senatus de mittendis legatis; sed qui mitterentur non reperiebantur, maximeque timoris causa pro se quisque id munus legationis recusabat. Pompeius enim discedens ab urbe in senatu dixerat eodem se habiturum loco, qui Romae remansissent, et qui in castris Caesaris fuissent. sic triduum disputationibus excusationibusque extrahitur. subicitetiam L. Metellus tribunus plebis ab inimicis Caesaris, qui hanc rem distrahat, reliquasque res, quascumque agere instituerit, impediat. cuius cognito consilio Caesar frustra diebus aliquot consumptis, ne reliquum tempus amittat, infectis iis quae agere destinaverat, ab urbe proficiscitur atque in ulteriorem Galliam pervenit. Quo cum venisset, cognoscit missum in Hiipse dimiserat; profectum item Domitium ad occupandam sos etiam legatos Massilienses domum, nobiles adulescentes, quos ab urbe discedens Pompeius erat adhortatus, ne nova Caesaris
Abbreviated transcription (Latin):
iacturam dignitatis atq honoris ipse facturus ess&̃. acerbitatẽ
inimitorum doc&. qui quid ab altero postularent. in se retu-¬
sarent. atq omnia permisceri mallent: ꝗͣ imperium exercituꝰq
dimittere. Iniuriam in eripiendis legibus prȩditat. crudelita¬
tem & insolentiam in circũscribendis .trͦ. pl condiciones a
se latas: & expetita colloquia & denegata comiemorat.
ro quibus rebus orat ac postulat ut rem. pu suscipiant. att
una secum administrent. Sin timore diffugiant. illis se one¬
ri non  futurum: & per se rem .pu. administraturum. le¬
gatos ad pompeium de compositione mitti oportere: neq se
reformidare qđ in senatu Pompeius paulo ante dixisset ad qͦs
Legati mitterentur: his auctoritatem attribui: timoremq eoꝵ
qui mitterent significari. tenuis atq infirmi hec animi uideri.
Se uero ut oꝑibus ante ire studuerit: sic iustitia & xquitate

Expanded text:
iacturam dignitatis atque honoris ipse facturus esset. acerbitatem iacturam dignitatis atque honoris ipse facturus esset. acerbitatem inimicorum docet, qui quod ab altero postularent, in se recusarent, atque omnia permisceri mallent quam imperium exercitusque dimittere. iniuriam in eripiendis legionibus praedicat, crudelitatem et insolentiam in circumscribendis tribunis plebis; condiciones a se latas, expetita colloquia et denegata commemorat. pro quibus rebus hortatur ac postulat, ut rem publicam suscipiant atque una secum administrent. sin timore defugiant, illis se oneri non futurum et per se rem publicam administraturum. legatos ad Pompeium de compositione mitti oportere, neque se reformidare, quod in senatu Pompeius paulo ante dixisset, ad quos legati mitterentur, his auctoritatem attribui timoremque eorum qui mitterent significari. tenuis atque infirmi haec animi videri. se vero, ut operibus anteire studuerit, sic iustitia et aequitate
Abbreviated transcription (Latin):
obtinuerat. Hic uenientem uticam tum nauibus luberone
portu atq oppido prohib&: neq affectum ualitudine filiũ
exponere in terra patitur. sed sublatis anchoris excedere eo lo¬
co togit. His rebus confectis cęsar ut reliquum tempus a la¬
bore intermitteret: milites in proxima municipia deducit.
ipse ad urbem proficiscitur. Coacto senatu iniurias inimico¬
rum commemorat. doc& se nullum exordinarium honorem
appetisse: sed expectato legiptimo tempore consulatus eo fuis-¬
se contentum. quod omnibus ciubus pater&. latum ab decem
tribunis.pl. contradicentibus inimicis. Catonem uero a terri¬
me repugnantem: & pristina consuetudine dicendi mora dieᷤ
extrahentem uͣt sua ratio absentis haberetur. ipso consule pom¬
peio: qui si improbass&: cur fieri passus esset. si probasset cur
se uti populi beneficio prohibuiss&: patientiam proponit suã
cum de exercitibus dimittendis ultro postulauisset: in quo

Expanded text:
obtinuerat. hic venientem Uticam navibus Tuberonem obtinuerat. hic venientem Uticam navibus Tuberonem portu atque oppido prohibet neque adfectum valetudine filium exponere in terra patitur, sed sublatis ancoris excedere eo loco cogit. His rebus confectis Caesar, ut reliquum tempus a labore intermitteretur, milites in proxima municipia deducit; ipse ad urbem proficiscitur. coacto senatu iniurias inimicorum commemorat. docet se nullum extraordinarium honorem adpetisse, sed exspectato legitimo tempore consulatus eo fuisse contentum, quod omnibus civibus pateret. latum ab x tribunis plebis contradicentibus inimicis, Catone vero acerrime repugnante et pristina consuetudine dicendi mora dies extrahente, ut sui ratio absentis haberetur, ipso consule Pompeio; qui si inprobasset, cur ferri passus esset? si probasset, ur se uti populi beneficio prohibuisset? cpatientiam proponit suam, cum de exercitibus dimittendis ultro postulavisset, in quo
Abbreviated transcription (Latin):
magno studio peragebat. In lucanis brutusq per legatos
suos ciuium romanorum delectus habebat. equitum peditũq
certum numerum a ciuitatibus in sicilie exigebant. Qui¬
bus rebus pene perfectis aduentu Curionis cognito queri¬
tur in contione se se proiectum ac proditum a CN. ẜom¬
lum apta ac parata confirmauiss&. Hȩc in contione quȩ¬
stus ex prouincia fugit. Nacti uacuas prouincias abi
imperiis Sardiniam ualerius: curius siciliam. tum exerci¬
tibus eo perueniunt. Tubero cum in affricam uenisset. inue¬
nit in prouintia cum imperio Actium uarum: qui ad auxi¬
mum ut supra demonstrauimus amissis cohortibus protinꝰ
ex fuga in affricam peruenit: atq eam sua sponte uacuam oc¬
cupauerat. delectuq habito duas legiones effecerat. hominũ
& locorum notitia. & usu eius prouĩciȩ nactus aditus ad ea
conanda. qđ paucis ante annis ex prȩtura eam prouinciã

Expanded text:
magno studio agebat. in Lucanis Bruttiisque per legatos magno studio agebat. in Lucanis Bruttiisque per legatos suos civium Romanorum dilectus habebat, equitum peditumque certum numerum a civitatibus Siciliae exigebat. quibus rebus paene perfectis adventu Curionis cognito queritur in contione sese proiectum ac proditum a Cn. Pomlum apta ac parata confirmavisset. haec in contione questus ex provincia fugit. Nacti vacuas ab imperiis Sardiniam Valerius, Curio Siciliam, cum exercitibus eo perveniunt. Tubero cum in Africam venisset, invenit in provincia cum imperio Attium Varum; qui ad Auximum, ut supra demonstravimus, amissis cohortibus protinus ex fuga in Africam pervenerat atque eam sua sponte vacuam occupaverat dilectuque habito duas legiones effecerat, hominum et locorum notitia et usu eius provinciae nactus aditus ad ea conanda, quod paucis ante annis ex praetura eam provinciam
Abbreviated transcription (Latin):
as hispanias confirmari: quarum altera erat maximis be¬
neficus pompeii deuincta: auxilia x̧quitatuũ parari: galliã
italiamq temptari se absente nolebat. Itaq in presentia põ¬
pei insequendi rationem omittit. in hispatuã proficisti con¬
stituit. Duũuiris municipiorum omnium imperat ut na¬
ues conquirant: brundusiumq deducendas curent. Mutit
in sardiniam cum legione una Ualerium legatum: in sici¬
liam Curionem propretorem roͣ. cum legionibus tribus. tun¬
dem: siciliã recipisser. protinus in affricam tradutere exer¬
citum iub&. Sardiniam obtinebat. Mar. Cotta: Siciliam
Mar. Cato. Affricam sorte Tubero obtinere debebat. Cara¬
litani simul ut ad se ualerium mitti audierunt: nondum
profecto ex italia: sua sponte ex oppido cottam eiciunt. Ille
perterritus qđ omnem prouinciam consentire intelligebat
ex sardinia in affricam profugit. Cato in sicilia naues lon¬
gas ueteres reficiebat: nouas ciuitatibus imperabat. hȩc

Expanded text:
rat altera maximis beneficiis Pompei devincta, auxilia, equitatum parari, Galliam Italiamque temptari se absente nolebat. Itaque in praesentia Pompei sequendi rationem omittit, in Hispaniam proficisci constituit, duumviris municipiorum omnium imperat, ut naves conquirant Brundisiumque deducendas curent. mittit in Sardiniam cum legione una Valerium legatum, in Siciliam Curionem pro praetore cum legionibus iiii; eundem, cum Siciliam recepisset, protinus in Africam traducere exercitum iubet. Sardiniam obtinebat M. Cotta, Siciliam M. Cato; Africam sorte Tubero obtinere debebat. Caralitani, simul ad se Valerium mitti audierunt, nondum profecto ex Italia sua sponte Cottam ex oppido eiciunt. ille perterritus, quod omnem provinciam consentire intellegebat, ex Sardinia in Africam profugit. Cato in Sicilia naves longas veteres reficiebat, novas civitatibus imperabat. haec
Abbreviated transcription (Latin):
tem timebat: qđ omnibus coactis nauibus pompeus faculta¬
tem insequendi sui ademerat. Relinquebat᷑ ergo ut e longĩ¬
quioribus regionibus galliȩ picemꝰ & a freto naues essent
expectancdȩ. Sed id propter anni tempus longum atq impe¬

Expanded text:
tem timebat, quod omnibus coactis navibus Pompeius praesentem facultatem timebat, quod omnibus coactis navibus Pompeius praesentem facultatem insequendi sui ademerat. relinquebatur, ut ex longinquioribus regionibus Galliae Picenique et a freto naves essent exspectandae. id propter anni tempus longum atq
Abbreviated transcription (Latin):
fauebant. Itaq cognita pompeu profectione concursantibus
illis atq in ea re occupatis uulgo ex tectis ignibus significa¬
bant. Per quos re cognita Cx̧sar scalas parari militesq ar¬
mari iubet. neq rei gerendę facultatem dimittat. At pom¬
peius sub noctem naues soluit. qui erant in muro custodiȩ cã
collocati eo signo quod conuenerant reuocantur notisq itine¬
ribus ad naues decurrunt. Milites positis scalis muros
astendunt. sed moniti a brundusinis : Uallum cȩtum fossaᷤq
caueant: subsistunt. & longo itinere ab iis circunducti ad poͬ-¬
tum perueniunt. duasq naues cum militibus quȩ ad mol¬
les Cesaris adheserant scaphis lintribusq deprehendunt: de¬
prehensasꝰ excipiunt. Cxsar & si ad spem conficiendi nego¬
cii maxime probabat coactis nauibus mare transire. &
pompeium sequi priusꝗ̃ ille se se transmarinis auxiliis
confirmar&: tamen eius rei moram temporisq longiquita¬

Expanded text:
favebant. itaque cognita Pompei profectione concursantibus favebant. itaque cognita Pompei profectione concursantibus illis atque in ea re occupatis volgo ex tectis significabant. per quos re cognita Caesar scalas parari militesque armari iubet, nequam rei gerendae facultatem dimittat. Pompeius sub noctem naves solvit. qui erant in muro custodiae causa collocati, eo signo, quod convenerat, revocantur notisque itineribus ad naves decurrunt. milites positis scalis muros ascendunt, sed moniti a Brundisinis, ut vallum caecum fossasque caveant, subsistunt et longo itinere ab his circumducti ad portum perveniunt duasque naves cum militibus, quae ad moles Caesaris adhaeserant, scaphis lintribusque reprehendunt, reprehensas excipiunt. Caesar etsi ad spem conficiendi negoti maxime probabat coactis navibus mare transire et Pompeium sequi, priusquam ille sese transmarinis auxiliis confirmaret, tamen eius rei moram temporisque longinquita
Abbreviated transcription (Latin):
tio ex italia excedere constituerat: aduentu nauium pro¬
fectionem parare incipit. & quo facilius impetum Cȩsariᷤ
tardaret. ne sub ipsa profectione milites oppidum irrumpe¬
rent portas obstruit. Uicos plateasq in edificat. ac fossaᷤ
transuersas uiis perducit. atq ihi sudes stipitesq preacu¬
tos defigit. hȩc leuibus cratibus terraq inequat. aditus
autem atq itinera duo quȩ extra murum ad portam fere¬
bant: maximis defixis trabibus atq eis preacutis psȩpit.
His paratis rehus milites sillentio naues conscendere iubet.
expeditos autem exͥuocatis sagittariis funditoribusq in mu-¬
ro turribusq disponit. hos terto signo reuocare constituit: cũ
omnes milites naues conscendissent: atq iis expedito loco actua¬
ria nauigia reliquit. Brundusini pompeianorum militũ in¬
iuriis: atq ipsius sompeii contumeliis permoti Cȩsaris rebuᷤ

Expanded text:
tio Italia excedere constituerat, adventu navium protio Italia excedere constituerat, adventu navium profectionem parare incipit et, quo facilius impetum Caesaris tardaret, ne sub ipsa profectione milites oppidum inrumperent, portas obstruit, vicos plateasque inaedificat, fossas transversas viis praeducit atque ibi sudes stipitesque praeacutos defigit. haec levibus cratibus terraque inaequat; aditus autem atque itinera duo, quae extra murum ad portum ferebant, maximis defixis trabibus atque eis praeacutis praesepit. his paratis rebus milites silentio naves conscendere iubet, expeditos autem ex evocatis, sagittariis funditoribusque raros in muro turribusque disponit. hos certo signo revocare constituit, cum omnes milites naves conscendissent, atque iis expedito loco actuaria navigia relinquit. Brundisini Pompeianorum militum iniuriis atque ipsius Pompei contumeliis permoti Caesaris rebus
Abbreviated transcription (Latin):
corbiummium legatum necessariumq Scribonio li¬
boni mittit ad eum colloquii causa: mandat ut libonẽ de
concilianda pate hortetur. In primis ut ipse cum Pompeio
colloq̃retur postulat: magnopere se se confidere demõstrat
si eius rei sit potestas facta fore ut ęquis condicionibus ab
armis discedatur. Cuius rei magnam partem laudis atq exi¬
stimationis ad libonem peruenturam. si illo auctore atq agẽ¬
te ab armis sit discessum. Libo a colloquio Caninii digres¬
sus ad fompeium proficiscitur. Paulo post renuntiat qd
consules absint. sine illis posse agi de compositione nͥ. Ita
Erustra rẽ sȩpe temptatã Cȩsar aliquando dimittendam sibi
iudicat. & de bello agendum. Prope dimidia parte ope¬
ris a Cȩsare effecta. diebusq in ea re consumptis nouem: na¬
ues a consulibus dirachio remissȩ: quȩ priorem partem ex-¬
citus eo deportauerant. brundusium reuertuntur. Pom¬
puus siue operibus Cęsaris permotus: siue etiam qđ ab ini¬

Expanded text:
miliarem necessariumque Scriboni Libonis, mittit ad eum colloquii causa; mandat ut Libonem de concilianda pace hortetur; in primis, ut ipse cum Pompeio colloqueretur, postulat; magnopere sese confidere demonstrat, si eius rei sit potestas facta, fore ut aequis condicionibus ab armis discedatur. cuius rei magnam partem laudis atque existimationis ad Libonem perventuram, si illo auctore atque agente ab armis sit discessum. Libo a colloquio Canini digressus ad Pompeium proficiscitur. paulo post renuntiat, quod consules absint, sine illis non posse agi de compositione. ita saepius rem frustra temptatam Caesar aliquando dimittendam sibi iudicat et de bello agendum. Prope dimidia parte operis a Caesare effecta diebusque in ea re consumptis ix, naves a consulibus Dyrrachio remissae, quae priorem partem exercitus eo de portaverant, Brundisium revertuntur. Pompeius sive operibus Caesaris permotus sive etiam, quod ab ini
Abbreviated transcription (Latin):
naues iub& post hostium tergum ꝗͣ maxime ad littus ap-¬
pelli: signumq suum obseruare. Quo signo dato subito cla¬
more facto: ex improuiso hostibus aduersis incuterẽt ter¬
rorem: ut ꝑturbati ac ꝑterriti respitere post terga cogeren¬¬
tur. Quo postꝗͣ Cȩsar ꝑuenit & aĩaduertit aciem pro ual¬
lo Scipionis: castris elefantisq dextro sinistroq cornu col-¬
locatam: & nihilominus partẽ militum & non ignauit᷑
munite: ipse acie tripliciter collocata legione.x̃. secun¬
daq dextro cornu: uiii. & .uiiii. sinistro oppositis: quinq
legionibus in quarta acie ante ipla cornua: quinis cohorti¬
bus contra bestias collocatis: sagittariis funditoribus in⁊
Utrisq cornibus dispositis: leuiq armatura inter eꝗtes inter¬
iecta: ipse pedibus cirtũ milites concursans: uirtutesq uete¬
ranorum. p̃liaq supiorum commemorans blandeq appellãs

Expanded text:
navis iubet post hostium tergum quam maxime ad litus apnavis iubet post hostium tergum quam maxime ad litus appelli signumque observare, quo signo dato subito clamore facto ex improviso hostibus aversis incuterent terrorem, ut perturbati ac perterriti respicere post terga cogerentur. § 81 Quo postquam Caesar pervenit et animadvertit aciem pro vallo Scipionis constitutam elephantis dextro sinistroque cornu collocatis, et nihilo minus partem militum castra non ignaviter munire, ipse acie triplici collocata, legione X. VII.que dextro cornu, VIII. et VIIII. sinistro oppositis, quintae legionis in quarta acie ad ipsa cornua quinis cohortibus contra bestias collocatis, sagittariis, funditoribus in utrisque cornibus dispositis levique armatura inter equites interiecta, ipse pedibus circum milites concursans virtutesque veteranorum proeliaque superiora commemorans blandeque appellans
Abbreviated transcription (Latin):
tapsianos & Uirgilium amitter&. confestim cȩsarem per
superiora loca consecutus mił passuum .uiii. ab tapso binis
castris consedit. Erat stagnum salinarum inter quod &
mare angustiȩ quȩdam non amplius mił. & .d. passus in-¬
tererant: quas Scipio intrare & tapsianis auxiliũ ferre
conabatur. Quod futurum Cȩsarem non fefellerat. Nanq
cto: ipse cum reliq copiis lunatis castris tapsum opibuᷤ
circũmuniuit. Scipio interim exclusus ab incepto itinere:
supra stagnum postero die & nocte. confecta celo albescẽ¬
te non longe a castris p̃sidioq: quod supra cõmemorauimꝰ:
mile .d. passus ad mare uersus consedit & castra munire ce¬
pit. Quod postꝗͣ cęsari nuntiatum est: milite ab opere de¬
ducto castris presidio asprenate procon&le cum legionibꝰ
duabus relicto ipse cum expedita copia in eum locum cita¬
tim contendit. classu̾imq parte ad tapsum relicta: reliqͥs

Expanded text:
Thapsitanos et Vergilium amitteret, confestim Caesarem per Thapsitanos et Vergilium amitteret, confestim Caesarem per superiora loca consecutus milia passuum VIII a Thapso binis castris consedit. § 80 Erat stagnum salinarum, inter quod et mare angustiae quaedam non amplius mille et D passus intererant; quas Scipio intrare et Thapsitanis auxilium ferre conabatur. Quod futurum Caesarem non fefellerat. Namque io relicto ipse cum reliquis copiis lunatis castris Thapsum operibus circummunivit. Scipio interim exclusus ab incepto, itinere supra stagnum postero die et nocte confecto, caelo albente non longe a castris praesidioque quod supra commemoravi MD passibus ad mare versus consedit et castra munire coepit. Quod postquam Caesari nuntiatum est, milite ab opere deducto, castris praesidio Asprenate pro consule cum legionibus duabus relicto ipse cum expedita copia in eum locum citatim contendit, classisque parte ad Thapsum relicta reliquas
Abbreviated transcription (Latin):
se ad sua castra recepit omnibus incolumibus. In quo p̃lio saci¬
dius grauiter pilo per cassidem caput ictus compluresq duces
atii fortissimus ꝗsq interfecti uulneratiq sunt. Postꝗͣ nulla
condicione cogere aduersarios poterat: ut in xequum locũ
descenderent: legionũq ꝑiculum faterent. neq ipse propiꝰ
hostem castra ponere ꝑꝑ aquę penuriam se posse aĩaduer¬
terat aduersarios non uirtute eorum confidere: sed aqua¬
rum ĩ opia fretos despicere se intellexit pridie non as apͥl
tertia uigilia egressus ab aggar. xui. mił. passuum nocte
progressus: ad fapsũ ubi uirgilius cum grandi prȩsidio
preerat/ castra ponit. Oppidumq eo die communire cepit.
locaq idonea opportunaq complura p̃sidis occupat
hostes ne intrare: aut loca interiora cape possent. Scipio
interim cognitis cęsaris consiliis: ad necessitatem adductꝰ
dimicandi ne per summũ dedecus fidissimos rebus suis

Expanded text:
se ad sua castra recepit omnibus incolumibus. In quo proelio Pacise ad sua castra recepit omnibus incolumibus. In quo proelio Pacideius graviter pilo per cassidem caput ictus compluresque duces ac fortissimus quisque interfecti vulneratique sunt. § 79 Postquam nulla condicione cogere adversarios poterat ut in aequum locum descenderent legionumque periculum facerent, neque ipse propius hostem castra ponere propter aquae penuriam se posse animadvertebat, adversarios non virtute eorum confidere sed aquarum inopia fretos despicere se intellexit, II Non. Apr. tertia vigilia egressus ab Aggar XVI milia nocte progressus ad Thapsum, ubi Vergilius cum grandi praesidio praeerat, castra ponit oppidumque eo die circummunire coepit locaque idonea opportunaque complura praesidiis occupare, hostes ne intrare ad se ac loca interiora capere possent. Scipio interim cognitis Caesaris consiliis ad necessitatem adductus dimicandi, ne per summum dedecus fidissimos suis rebus
Abbreviated transcription (Latin):
fieri. & ȩquis concitatis iuliani impetum fecissent. pacidius
suos ȩquites exporrigere cepit in longitudinem: ut hẽrent
facultatem turmas iulianas tircunfundi. & nihi lominue
a cerrime fortissimeq pugnare. Quod ubi cȩsar aĩaduertit.
rere. Lahienus interim sius ęquitibus auxilia eq̃stria mittere.
saucusq ac defatigatis integros recentioribusq uiribus eꝗtes
subministrare. Postꝗͣ equites luliani. cccc̾. uim hostium ad
quatuor. mił. nũo substinere non poterãt. & a leui armatura
numidarum uulnerabant᷑. minutatimq cedebantur: cęsar al¬
teram alam mittit. qui satagentibꝰ celeriter occurrerẽt. Quo fa¬
cto sui sublati xniuersi in hostes imp̃ssione facta: in fugam ad¬
uersarios dederunt. multis occisis compluribꝰ uulneratis insecu¬
ti per tria milia passuũ: usq in collem hostibꝰ adactis se ad suoc
recipiunt. Cęsar in horam .x. commoratus sicut erat instrudꝰ

Expanded text:
fieri et equis concitatis Iuliani impetum fecissent, Pacideius fieri et equis concitatis Iuliani impetum fecissent, Pacideius suos equites exporrigere coepit in longitudinem, ut haberent facultatem turmas Iulianas circumfundi et nihilo minus fortissime acerrimeque pugnare. Quod ubi Caesar animadvertit, rere. Labienus interim suis equitibus auxilia equestria summittere sauciisque ac defatigatis integros recentioribusque viribus equites sumministrare. Postquam equites Iuliani CCCC vim hostium ad IIII milia numero sustinere non poterant et ab levi armatura Numidarum vulnerabantur minutatimque cedebant, Caesar alteram alam mittit qui satagentibus celeriter occurrerent. Quo facto sui sublati universi in hostis impressione facta in fugam adversarios dederunt; multis occisis, compluribus vulneratis insecuti per III milia passuum usque ad collem hostibus adactis se ad suos recipiunt. Caesar in horam X. commoratus, sicut erat instructus,
Abbreviated transcription (Latin):
meatu dato cum signis non potuerãt transire in africam: ad
mił. quatuor: eꝗtes.ccͥc. funditores sagittariiq .ccͥ. uno com-¬
meatu cȩsari occurrerunt. Itaq cum his copii s omnibꝰ legionibꝰ
ecluctis sicut erat instructꝰ uiii. mił passuum ab suis castris
a scipionis uo .iiii. mił. passuum longe constitit in campo. Erat
oppidum infra castra Scipionis noie thegra ubi presidium
sinistraq directo ab oppidi lateribus. ipse legionibus ex castriˢ
eductis. atq in iugo inferiore instructis. non longius fere mił pass.
a suis munitionibus ꝓgressus. in acie constitit. Postꝗͣ diutius in
uno loco scipio commorabatur. & tp̃s diei in ocio consum ebatͣ
Cȩsar ȩꝗtum turmas suorum iub& in hostium eꝗtatum qui ad
oppidum in statione erat: fatere imp̃ssionem. leuemq armaturã
sagitarios. funditoresq eodem submittit. Quod ubi ceptum ẽ

Expanded text:
meatu dato cum signis non potuerant ante transire in Africam ad meatu dato cum signis non potuerant ante transire in Africam ad milia IIII, equites CCCC, funditores sagittariique mille uno commeatu Caesari occurrerunt. Itaque cum his copiis et omnibus legionibus eductis, sicut erat instructus, V milibus passuum ab suis castris, ab Scipionis vero II milibus passuum longe constitit in campo. § 78 Erat oppidum infra castra Scipionis nomine Tegea, ubi praesidium sinistra derecto ab oppidi lateribus ipse legiones ex castris eductas atque in iugo inferiore instructas non longius fere mille passus ab suis munitionibus progressus in acie constituit. Postquam diutius in uno loco Scipio commorabatur et tempus diei in otio consumebatur, Caesar equitum turmas suorum iubet in hostium equitatum qui ad oppidum in statione erant facere impressionem levemque armaturam, sagittarios funditoresque eodem summittit. Quod ubi coeptum est