comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
trepidantem nactus hostium classem ccepit sequi. Interim Uãncele
cesaris audatia cõmotus cum uniuersa classe cõuẽsis nauibus ad rum̃¬
tum uersus fugere contendit: Quem Cesar in millibus passuũ. iiii.ꝯ¬
sequutus retuꝑata quĩq remi cum suis omib epibatis: atq ẽt̃ hostiũ
custedibus .cxex in ea naui captis tritemem hostiũ proximã que a
repiugnando erat cõmorata onustam remigum: epibataꝵ q coep Reli¬
quȩ naues hostium promontorium suꝑerunt. atq ad rumentũ uco¬
thoẽm se uniuerse contulerunt. Cȩsar eodem uento promontorium
suꝑare non potuit: atq in salo in anchoris eadem nocte cõmoratꝰ pͥma
luce ad rumentum accedit. ibiq nauibus onerariis. que erãt ex dem
cothonem incensis omnibus. reliquis aliis aut subluctis at ĩ cothoen
compulsis paulisper comoratus si forte uellent classe dimicare. tũsul

Expanded text:
trepidantem nactus hostium classem sequi coepit. Interim Varus celtrepidantem nactus hostium classem sequi coepit. Interim Varus celeritate Caesaris audaciaque commotus cum universa classe conversis navibus Hadrumetum versus fugere contendit. Quem Caesar in milibus passuum IIII consecutus reciperata quinqueremi cum suis omnibus epibatis atque etiam hostium custodibus CXXX in ea nave captis triremem hostium proximam, quae in repugnando erat commorata, onustam remigum epibatarumque cepit. Reliquae naves hostium promunturium superarunt atque Hadrumetum in cothonem se universae contulerunt. Caesar eodem vento promunturium superare non potuit atque in salo in ancoris ea nocte commoratus prima luce Hadrumetum accedit ibique navibus onerariis quae erant extra cothonem incensis omnibusque reliquis ab eis aut subductis aut in cothonem compulsis paulisper commoratus, si forte vellent classe dimicare, rursus
Abbreviated transcription (Latin):
iactatus cum classe longius promontorium supẽare nõ potuit.
atq angulum quemdam tutum tempestate nactus cũ classe se
longius a prospectu remeauit. Reliqua classis in salo ad leptim
egressa remigibus passim in littore ꝑuagantibus. ꝑtim in oppidũ
uictus sui mercandi giã progressus uacua ã defensorib stabat
Quibus rebus Uãrus exꝑfugis cognitis occarionem nactꝰ uigilia
secunda adrumentum cum cethone egressus pͥmo mane leptim cũ uni¬
uersa classe nectus naues onerarias que longius apotu in salo stabant
nullo repugnante coepit. Cesar in terim celeriter ꝑ nuntios in castris
cum oꝑa circuiret certior factus que aberant apõtu millia passuũ.ui.
equo amisso obmissis omnibus reb celeriter ꝓuenit leptim .ibi ꝙ mo¬
ratus omnes ut se naues consequerent᷑. Primum ip̃e puulum naui¬
giolum conscendit incu̾su aquilam multitudine nauiũ ꝓtẽitum alc

Expanded text:
iactatus promunturium superare non potuit iactatus promunturium superare non potuit atque angulum quendam tutum a tempestate nactus cum classe se longius a prospectu removit. Reliqua classis in salo ad Leptim egressis remigibus passimque in litore vagantibus, partim in oppidum victus sui mercandi gratia progressis, vacua a defensoribus stabat. Quibus rebus Varus ex perfuga cognitis occasionem nactus vigilia secunda Hadrumeto ex cothone egressus primo mane Leptim cum universa classe vectus navis onerarias, quae longius a portu in salo stabant, nullo repugnante cepit. § 63 Caesar interim celeriter per nuntios in castris, cum opera circumiret, certior factus, quae aberant a portu milia passum VI, equo admisso omissis omnibus rebus celeriter pervenit Leptim ibique hortatur omnes ut se naves consequerentur; ipse parvulum navigiolum conscendit, in cursu Aquilam multitudine navium perterritum atque
Abbreviated transcription (Latin):
uiso adõti circiter Centum ꝑtim occiderunt: ꝑtim uiuoꝵ potiti
sunt. Cesar interim legioẽs quottidie incampum deducẽ. atque
opꝰ facẽ uallum q ce fossam per mediũ campum deducere ad uẽ¬
sariorum q excũsionibus iter efice̾ non intermictit. Scipio itez
munitiones contra facere et ne iugo a Cesare ex cluderet᷑ adpro¬
ꝑare.Ita duces utriq et inoꝑib occupati erant: et nihilominus
equestribus prceliis inter se quoitidie dimicabant. Interĩ uãnꝰ
classem antea utice hiemandi causa subduxerat. cognito legio
gibus: epibatis q complet insidiãdiq grã ab utica progressus
adrumentum cum. lx. nauibus ꝑuenit. Cuiꝰ aduentũ ĩscius
cesar .ꝑ.Cispium cumclasse .xxuiii. nauium ad ptassum uersꝰ
instatione presidii grã cõmeatus q sui mictit. Itemq.q aꝗlã
cum .xiii. nauibus longis arumentum eadem decã p̃mictit.
Cispius quo erat missus celeriter ꝑuenit.At aquila tempestate

Expanded text:
o adorti circiter C partim occiderunt, partim vivorum potiti sunt. Caesar interim cotidie legiones in campum deducere atque opus facere vallumque et fossam per medium campum ducere adversariorumque excursionibus ita officere non intermittit. Scipio item munitiones contra facere et, ne iugo a Caesare excluderetur, approperare. Ita duces utrique et in operibus occupati esse et nihilo minus equestribus proeliis inter se cotidie dimicabant. § 62 Interim Varus classem, quam antea Uticae hiemis gratia subduxerat, cognito legiongibus epibatisque complet insidiandique gratia ab Utica progressus Hadrumetum cum LV navibus pervenit. Cuius adventus inscius Caesar L. Cispium cum classe XXVII navium ad Thapsum versus in stationem praesidi gratia commeatus sui mittit itemque Q. Aquilam cum XIII navibus longis Hadrumetum eadem de causa praemittit. Cispius quo erat missus celeriter pervenit; Aquila tempestate
Abbreviated transcription (Latin):
is leuis ãmature.xxui. occisis ad suos refugerunt. quo secũdo
proelio facto scipio letus incastra nocte copias redurit.quod pro-¬
pͥum gaudium fortuna bellantibus tribuere non decreuit. Na¬
q postero die Cesar cum ꝑte equitatus sui leptim frumentã di

Expanded text:
is, levis armaturae XXVII occisis ad suos refugerunt. Quo secundo is, levis armaturae XXVII occisis ad suos refugerunt. Quo secundo equestri proelio facto Scipio laetus in castra nocte copias reduxit. Quod proprium gaudium bellantibus fortuna tribuere non decrevit: namque postero die Caesar cum partem equitatus sui frumentandi
Abbreviated transcription (Latin):
leuem q ãmaturam inter equites imposuerat: sagitatios. iũ pas¬
sim q locis certis maximeq incõnibus collocauerat. Sit utꝵ que
exẽcitus instructi non plus passus. cccc. interiecto spatio. quod
forsitan ante id tempus acciderat nunꝙ̃. quod dimicatẽt᷑ ã mane
us adhoram .x. diei ꝑstiterant. Itaq cesar dum exercitum ĩtra
munitiones suas reducere coepisset. subito uniu̾sus equitatꝰ. ulte¬
riõ nummidarum getuloꝵq sine frenis addexteram ꝑtem sec
mouere propiusq cesaris cast᷑ que erant incolle se conferre eoept.
frenati aũt labieni milites in loro ꝑmanere legiones ꝙ distinere.
cum subito ꝑs equitatus cesaris cum leui ãmatua contͣ getulos in¬
iussu ac temere longius progressi: paludem q transgressi multitu¬
dinem hostium pauci substinere non poterũt leuiq ãmatura de¬
serti ac pulsi conuulneratiq uno tempore amisso multis eꝗs sauti¬

Expanded text:
levemque armaturam inter equites interposuerat. Sagittarios varie paslevemque armaturam inter equites interposuerat. Sagittarios varie passimque locis certis maximeque in cornibus collocaverat. § 61 Sic utrorumque exercitus instructi non plus passuum CCC interiecto spatio, quod forsitan ante id tempus acciderit numquam quin dimicaretur, a mane usque ad horam X. diei perstiterunt. Iamque Caesar dum exercitum intra munitiones suas reducere coepisset, subito universus equitatus ulterior Numidarum Gaetulorumque sine frenis ad dextram partem se movere propiusque Caesaris castra quae erant in colle se conferre coepit, frenatus autem Labieni eques in loco permanere legionesque distinere: cum subito pars equitatus Caesaris cum levi armatura contra Gaetulos iniussu ac temere longius progressi paludemque transgressi multitudinem hostium pauci sustinere non potuerunt levique armatura deserta pulsi convulneratique uno equite amisso, multis equis sauci
Abbreviated transcription (Latin):
suis q copiis promouebat. Id hoc consilio ne acies duȩ inter se con-¬
curissent initio certaminis paulolongius eius equitatus cĩcumuẽt
ex ĩprouiso clauderet multitudine sua exẽcitũ Cȩsaris: atq ꝑtũba¬
tum iaculis configeret. Hec fuit rõ Scipionis eo die proeliandi. Cȩ
saris aũt acies hoc modo fuit collocata ut asinistro eiꝰ cõnu legionem.¬
coli ocauerat. Preterea extironum adiecerat paucas. 3ͦ. aũt acieaũ
sinistrum suum cõnu contulerat: et us ad aciei sue mediam legi¬
onem põrexerat et ita collocauerat uti sinisto suum cõnu triplex.
Id eo consilio fecerat ut suum dextrum latus munitionib ad iu¬
uaretur. Sinistꝵ autem equitatus hostiũ multitudine resistẽ poss
laborabat. Eodemq suum omnem equitatum contulerat et q eĩ
parum confidebat p̃sidio his equitibus legioẽm quintam p̃miserat

Expanded text:
suisque copiis promovebat, id hoc consilio ut, cum acies duae inter se consuisque copiis promovebat, id hoc consilio ut, cum acies duae inter se concurrissent, initio certaminis paulo longius eius equitatus circumvectus ex improviso clauderet multitudine sua exercitum Caesaris atque perturbatum iaculis configeret. Haec fuit ratio Scipionis eo die proeliandi. § 60 Caesaris autem acies hoc modo fuit collocata, ut ab sinistro eius cornu ocollocaverat, praeterea ex tironum adiecerat paucas. Tertiam autem aciem in sinistrum suum cornu contulerat et usque ad aciei suae mediam legionem porrexerat et ita collocaverat uti sinistrum suum cornu esset triplex. Id eo consilio fecerat quod suum dextrum latus munitionibus adiuvabatur, sinistrum autem equitatus hostium multitudini uti resistere posset laborabat, eodemque suum omnem equitatum contulerat et, quod ei parum confidebat, praesidio his equitibus legionem V. praemiserat
Abbreviated transcription (Latin):
toradultro occũrendum fore existimabat. Non ãbitrõ ẽẽ p̃termicten¬
dum̃ q ad modum exercitus utriusq fuerint inaciem instructi. Scipio
hoc moc modo aciem direxit. Collocabat infronte suas &e iube legiones
postea ãt Numidas insubsidiaia acie ita extenuatos et in longitudinem
directos: ut procul simplex acies media ablegionariis militibus bidẽt᷑.¬
cõnu collocauerat equalibus intereos interuallis interiectis. Post autem
el ephantos ãmaturas leues nũmidas adauxiliarios substituerat eꝗtatũ¬
q frenatum uniuersum in suo dextro cõnu disposuerat. Sinistꝵ. i coͣ¬
nu oppido ucita claudebat᷑. Neq. erat spatium equitatus ex plicãdi.
Preterea nummidas leuis q ãmature infinitam multitudine adds¬
tram ꝑtem suȩ aciei ex posuerat fere interiecto non minus mile. passuꝰ
spatio: &e ad collis radices magis apulerat: longius q ab adu̾sarioꝵ

Expanded text:
nto ad ultro occurrendum fore existimabat. § 59 Non arbitror esse praetermittennto ad ultro occurrendum fore existimabat. § 59 Non arbitror esse praetermittendum, quem ad modum exercitum utriusque fuerint in aciem instructi. Scipio hoc modo aciem derexit. Collocabat in fronte suas et Iubae legiones, post eas autem Numidas in subsidiaria acie ita extenuatos et in longitudinem derectos ut procul simplex esse acies media ab legionariis militibus videcornu collocaverat aequalibus inter eos intervallis interiectis, post autem elephantos armaturas levis Numidasque auxiliaris substituerat. Equitatum frenatum universum in suo dextro cornu disposuerat: sinistrum enim cornu oppido Uzitta claudebatur neque erat spatium equitatus explicandi. Praeterea Numidas levisque armaturae infinitam multitudinem ad dextram partem suae aciei opposuerat fere interiecto non minus mille passuum spatio et ad collis radices magis appulerat longiusque ab adversariorum
Abbreviated transcription (Latin):
stris aciem constituunt: atq ibi consistũt. Cesar item producit suas co-¬
pias: celeriterq his instructis ante munitioẽs que erant incampo con-¬
stituit sine dubio existimans ultro aduesarios cum tam magnis copiis
auxiliis q regis essent prediti: promptius q prosiluissent. ante se cõue¬
suros. propius q se acessuros. et equo circumuentus: legionesq cohõtans
signõ dato hostĩum aucupabatur. Ip̃e .n. asuis munitionibus longius nõ
sinꝗrõne procedebat: quod inopido ucite quod Scipio tenebat hostium
trantrr̃ohõtes ãmate. Eidemaũt oppido ad dextrum eiꝰ latus cõnu erat
dppõsitam uerebat᷑ q ne si pretergressus esset ex oppido erupticẽ facta
ex latẽrereum adõti conciderent. preterea hec qͦ eum cã tãdauit. quod
erati locusquidam per inpeditꝯ añ aciem scipionis quem sius impedim̃¬

Expanded text:
stris aciem constituunt atque ibi consistunt. Caesar item producit costris aciem constituunt atque ibi consistunt. Caesar item producit copias celeriterque eis instructis ante suas munitiones quae erant in campo consistit,12 sine dubio existimans ultro adversarios, cum tam magnis copiis auxiliisque regis essent praediti promptiusque prosiluissent ante, secum concursuros propiusque se accessuros. Equo circumvectus legionesque cohortatus signo dato accessum hostium aucupabatur. Ipse enim a suis munitionibus longius non sine ratione non procedebat, quod in oppido Uzittae, quod Scipio tenebat, hostium erant cohortes armatae; eidem autem oppido ad dextrum latus eius cornu erat oppositum, verebaturque ne, si praetergressus esset, ex oppido eruptione facta ab latere eum adorti conciderent. Praeterea haec quoque eum causa tardavit, quod erat locus quidam perimpeditus ante aciem Scipionis, quem suis impedime
Abbreviated transcription (Latin):
num ne aitinere eum cum aduẽsariis colloqui. Cum aũt nichilomm
eius ẜͥ moẽm nuntius ad se referret. dic̃et q ut reliqua que ip̃e uellet
ꝑ agere. Uiator preterea ex yuba adeum est missus dicẽt audiete Saxẽna.
uetat te rex colloqui: quo nuntio perteritus discessit. Et dicto audiens
in columi prĩa: fortunis q omnibus yube probãbaro potiꝰ obedientẽ fuisse:
qͣ aut scipionis obtemꝑasse nuntio aut cesaris eiusdem ꝑtis ciuibus ĩ¬
milia dignitate honoribus p̃stantem. Namq cum Scipio Sagulo
purpureo: ante regis aduentum uti solitus esset. dr̃ yuba cum eo egisse
non opõtere illum eodem uestitu atq ip̃e uteret᷑. itaq fctm̃ est illico ut
scipio adalbum sepe uestitum transferret: et yube hõi suꝑbissimo ĩ ertissi¬
moq obtemꝑaret. postero die uniuersas hominum copis decastris oibus
deducunt: et suꝑcilium quoddam excelsum nacti non lõge a Cȩsaĩs ca¬

Expanded text:
uinum, nihil attinere eum cum adversariis colloqui. Cum nihilo minus uinum, nihil attinere eum cum adversariis colloqui. Cum nihilo minus eius sermonem nuntius ad Scipionem referret sed restare ut reliqua quae sibi vellet perageret, viator praeterea ab Iuba ad eum est missus qui diceret audiente Saserna: 'Vetat te rex colloqui.' Quo nuntio perterritus discessit et dicto audiens ccepisset, incolumi patria fortunisque omnibus Iubae barbaro potius oboedientem fuisse quam aut Scipionis obtemperasse nuntio aut caesis eiusdem partis civibus inmilia, dignitate, honoribus praestantem. Namque cum Scipio sagulo purpureo atque regis adventum uti solitus esset, dicitur Iuba cum eo egisse non oportere illum eodem vestitu atque ipse uteretur. Itaque factum est ut Scipio ad album sese vestitum transferret et Iubae homini superbissimo inertissimoque obtemperaret. § 58 Postero die universas omnium copias de castris omnibus educunt et supercilium quoddam excelsum nacti non longe a Caesaris ca
Abbreviated transcription (Latin):
eo quo telum exoppido abiitii non posset castia munit balistis: sc̃õ¬
pionibusq crebris telisq ante frontem castt̾ cõtq oppidũ colloca¬
tis defensores muri detẽrere non intẽmictit. eo q .u. legioẽs ex suꝑi¬
õib castris deducit: qua facultate oblata illustriores notissimiq cõ¬
spectum amicoꝵ propinquoꝵ q eflagitabant atq inter se colloqibãt.
benefitio agris finibus q donati post sillȩ uictõia sub uempsalis regis
erant dati potestate occasione capta nocte iam luminibus accensis cũ eqs
callonibus q suis cĩciter mille profugiunt incesaris castra quȩ erãt in
campo proxiẽ locum ucite locata. quos postq̃ Scipio. ce qui cum eo erãt
cognouerunt cum cõmoti ex ytalia cõmodo essent fere ꝑ id tempꝰ. M
a quinum cum .c. Saxẽna colloquentem uiderũt Scipio mictit ad aꝗ¬

Expanded text:
eo quo telum ex oppido adigi non posset castra munit, ballistis scoreo quo telum ex oppido adigi non posset castra munit, ballistis scorpionibusque crebris ante frontem castrorum contra oppidum collocatis defensores muri deterrere non intermittit eoque quinque legiones ex superioribus castris deducit. Qua facultate oblata inlustriores notissimique conspectum amicorum propinquorumque efflagitabant atque inter se colloquebantur. beneficio agris finibusque donati post Sullae victoriam sub Hiempsalis regis erant dati potestatem, occasione capta nocte iam luminibus accensis cum equis calonibusque suis circiter mille perfugiunt in Caesaris castra quae erant in campo proxime Uzittae locata. § 57 Quod postquam Scipio quique cum eo erant cognoverunt, cum commoti ex tali incommodo essent, fere per id tempus M. Aquinum cum C. Saserna colloquentem viderunt. Scipio mittit ad Aq
Abbreviated transcription (Latin):
utiles fueritis et magis inseditione cogitandisq militibus adu̾saĩo
nostrorum imꝑatoris. qͣ pudoris modestie q fueritis studiosiões ĩ digͥs
uos ẽẽ arbitrõ: qui in meo exercitu õdines ducatus missos q facio et̃
qͣtum potestis ab esse ex affrica iubeo itaq tradidit eos centurionib et
singulis non ampluis singulos additis yuis in naue imponendo sepatim
curauit. Getuli interim ꝑfuge quos cum kĩs mandatis q a Cesar̃ missos
sup̃ docuimus ad suociues ꝑueniunt: quorum auctoritate facile ad duc¬
ti cesaris q nomine persuasi arege yuba desistũt. celenterq cuncti ã ma
capiunt: contraq regem facere non dubitant. Quibus rebus cognitis
yuba. districtus triplici bello. necessitateq coactus desuis copiis quas
cot Ccesarem adduxerat .ui. cohõtes infines regni sui mictit. quae
essent proesidio contra getulos. Cesar brachiis ꝑfectis. ꝑmotis q us

Expanded text:
utiles fueritis et magis in seditione concitandisque militibus adversum utiles fueritis et magis in seditione concitandisque militibus adversum vestrum imperatorem quam pudoris modestiaeque fueritis studiosiores, indignos vos esse arbitror qui in meo exercitu ordines ducatis, missosque facio et quantum pote abesse ex Africa iubeo.' Itaque tradit eos centurionibus et singulis non amplius singulos additos servos in navem imponendos separatim curavit. § 55 Gaetuli interim perfugae, quos cum litteris mandatisque a Caesare missos supra docuimus, ad suos civis perveniunt. Quorum auctoritate facile adducti Caesarisque nomine persuasi a rege Iuba desciscunt celeriterque cuncti arma capiunt contraque regem facere non dubitant. Quibus rebus cognitis Iuba, distentus triplici bello necessitateque coactus, de suis copiis quas contra Caesarem adduxerat sex cohortis in finis regni sui mittit quae essent praesidio contra Gaetulos. § 56 Caesar bracchiis perfectis promotisque usque
Abbreviated transcription (Latin):
sugesta conuocatis omnium legionum tribunis centurionib q
maxime uellem inquit homines suȩ petulantiȩ nimiȩ q liber¬
tatis aliqñ finem fecissent: meeq: lenitatis. modestie patientiȩq
rõnem habuissent. Sed qm̃ ip̃i sibi neq modum: neq tẽmi ũ
cisti ꝙ q mihi. rei q p. inutili fiusti et promilitibus tuã fa¬
miliam: iumenta q in naues imposuisti: tuaq oꝑa: militibus¬
q tempore necessaĩo. res.p. caret obeas res ignominie causa ab
exercitu meo te remoueo:. hodieq ex affrica ab esse.⁊ quantũ
potes proficisci iubeo. Itemq te aule fonteiq ꝙ trib̾. milł. seditiosus. ma¬
sus q ciuis fuisti te abexẽtitu dimicto. Tustisaliene. Tite aliene. Mãce¬
tite. cai clusiane cum ordines in meo exercitu benefitio nõ uĩtute sitis¬
consequuti: itaq uos gesseritis: ut neq bello fortes. neq pace boni aut

Expanded text:
suggestu convocatis omnium legionum tribunis centurionibusque, suggestu convocatis omnium legionum tribunis centurionibusque, 'Maxime vellem,' inquit, 'homines suae petulantiae nimiaeque libertatis aliquando finem fecissent meaeque lenitatis, modestiae patientiaeque rationem habuissent. Sed quoniam ipsi sibi neque modum neque terminum cisti quodque mihi reique publicae inutilis fuisti et pro militibus tuam familiam iumentamque in navis imposuisti tuaque opera militibus tempore necessario res publica caret, ob eas res ignominiae causa ab exercitu meo te removeo hodieque ex Africa abesse et quantum pote proficisci iubeo. Itemque te, A. Fontei, quod tribunus militum seditiosus malusque civis fuisti, te ab exercitu dimitto. T. Saliene, M. Tiro, C. Clusinas, cum ordines in meo exercitu beneficio non virtute consecuti ita vos gesseritis ut neque bello fortes neque pace boni aut
Abbreviated transcription (Latin):
poterat legiones ꝑuenire. Item q equites cur̾ani difisi Scipioni eiꝰꝙ
copiis complures eodem se conferebant. Dum hec c̃ĩcũ urutam
abutrisq ducibus admĩstrant᷑ ł egiones due.rx. o x. exsicilia ra¬
uibus onerariis profecte cum non iam longe apõtu ruspine ab essẽt
conspicate naues cȩsarianas: que instatione apud ptassum stabant
ueriti ne inaduersariorum ut insidiãdi grã ibi cõmemorantiũ clas¬
sem inciderent in prudentes uela in altũ dederunt. ac dui multũ¬
q iactati. tandem multis post diebus siti inopia q confecti ad se¬
sarem perueniunt. quibus legionibus expositis memõ in ytaliã
pͥstine licentiȩ militaris ac rapinarum: ceteroꝵ q hominũ ꝑuulã
mõ causulam nactus cesar .C. auienus tribunus .x. legionis mi
litum ut nauem cõmeatu. familiaq sua atq uimentis occupa¬
uisset neq militem unum asicilia substulisset. postero die de

Expanded text:
poterat regiones pervenire; itemque equites Curioniani diffisi Scipioni eiusque poterat regiones pervenire; itemque equites Curioniani diffisi Scipioni eiusque copiis complures se eodem conferebant. § 53 Dum haec circum Uzittam ab utrisque ducibus administrantur, legiones duae, X. et VIIII., ex Sicilia navibus onerariis profectae, cum iam non longe a portu Ruspinae abessent, conspicati navis Caesarianas quae in statione apud Thapsum stabant, veriti ne in adversariorum ut insidiandi gratia ibi commorantium classem inciderent imprudentes, vela in altum dederunt ac diu multumque iactati tandem multis post diebus siti inopiaque confecti ad Caesarem perveniunt. § 54 Quibus legionibus expositis memor in Italia pristinae licentiae militaris ac rapinarum certorum hominum parvulam modo causulam nactus Caesar, quod C. Avienus, tribunus militum X. legionis, navem ex commeatu familia sua atque iumentis occupavisset neque militem unum ab Sicilia sustulisset, postero die de
Abbreviated transcription (Latin):
Interim ꝑs aciei ante opus instructa sub hoste stabat. Equites bãba
equitatu. leuiq ãmatura. yuba Scipio: Labienusq ĩ legionarios
impetum fecerunt. Equites cesariani ex ui uniuersȩ subitȩ q hostiꝰ
multitudinis puisi paulisper se cesẜunt: que res ałr adu̾saĩis acci¬
dit. Namq cesar ex medio itinere copiis reductis: eꝗtib suis
axꝰ tulit. Equites aũt aduẽtu legionum aĩo addito cõu̾sis equis
⁊̃ numidas cupide insequentes disꝑsos q impetũ fecerũt. at eos
conuulneratos usq in castra regia repulerunt multos q exhis occideũt
trs omnum prospectum offendisset. yuba cum labieno capti ĩ ptate
Cȩsaris uenissent: equitatus q cum leui ãmatina. funditus ad ĩtẽni¬
tionem deletus esset. Interim in eredibir ex legionibus .iiii. & ͦi.
Scipionis milites difugere ꝑtim incastta cesaris. ꝑtim inquas ꝗs ꝙ

Expanded text:
interim pars acie ante opus instructa sub hoste stabat; equites barbarinterim pars acie ante opus instructa sub hoste stabat; equites barbarequitatu levique armatura Iuba, Scipio, Labienus in legionarios impetum fecerunt. Equites Caesariani vi universae subitaeque hostium multitudinis pulsi parumper cesserunt. Quae res aliter adversariis cecidit: namque Caesar ex medio itinere copiis reductis equitibus suis auxilium tulit; equites autem adventu legionum animo addito conversis equis in Numidas cupide insequentis dispersosque impetum fecerunt atque eos convulneratos usque in castra regia reppulerunt multosque ex eis interfecetus omnium prospectui offecisset, Iuba cum Labieno capti in potestatem Caesaris venissent, equitatusque cum levi armatura funditus ad internecionem deletus esset. Interim incredibiliter ex legione IIII. et VI. Scipionis milites diffugere partim in castra Caesaris, partim in quas quisque
Abbreviated transcription (Latin):
castrum eregione oppidi ucitȩ. quod inter sua castra e scipiois ĩpla¬
nitie positum erat tenebat᷑ aScipioẽ. duo brachia instituit duci ce ita
erigere ut adangustum dextrum: sinist q eiꝰ oppidi conuenirent.¬
.2 .T. hac hoc rõne opus instruebat: ut cum propzis oppidũ copias
ad mouisset oppugnareq ccepiss tecta latera sius munitionibias
hrẽt ne ab equitatus multitudine cͣicumuentus ab oppugnatione.
deterret᷑. preterea quo facillius colloquia fieri possent et siqui ꝑfuge
uellent id quod antea sepe acciderat magno cum eoꝵ ꝑicło. tũ facile
ce si ne ꝑiculo fieret. Uoluit ẽt exꝑri cum propius hostem accessisset
hr̃et ne inanimo imicare. Accedebat aũt ad reliquas cãs:ꝙ is locꝰ
dep̃ssus erat: putei q ibi fieri complures pot̾ant aquatiõe aũt lõga
et angusta utebat᷑. Dum hec oꝑa ut ante dixi fiebant a legionibus.

Expanded text:
campum e regione oppidi Uzittae, quod inter sua castra et Scipionis in placampum e regione oppidi Uzittae, quod inter sua castra et Scipionis in planitie positum erat tenebaturque a Scipione, duo bracchia instituit ducere et ita dirigere ut ad angulum dextrum sinistrumque eius oppidi convenirent. Id hac ratione opus instruebat ut, cum propius oppidum copias admovisset oppugnareque coepisset, tecta latera suis munitionibus haberet, ne ab equitatus multitudine circumventus ab oppugnatione deterreretur, praeterea quo facilius colloquia fieri possent et, si qui perfugere vellent, id quod antea saepe accidebat magno cum eorum periculo, tum facile et sine periculo fieret. Voluit etiam experiri, cum propius hostem accessisset, haberetne in animo dimicare. Accedebat etiam ad reliquas causas quod is locus depressus erat puteique ibi non nulli fieri poterant: aquatione enim longa et angusta utebatur. Dum haec opera quae ante dixi fiebant a legione,
Abbreviated transcription (Latin):
cum ꝑte equitatus. leui q ãmatura consedit. ut preterea post mõtem
cum ip̃e ex in prouiso legionarios adõtus esset. excolle equitatus se oñ¬
deret ut te duplici ꝑtũbat cȩsar. es q exẽcitus. neq ret̾ rediendim¬
procedendi ablata facultate circumuentus tircũdaret᷑. Cesar equitatu
ante p̃misso inscius insidiarum cum adrum locum uenisset. abusi siũ
obliti preceptorum labieni suie ueriti ne infossa ab equitibus oppͥment᷑.
Uarii ac singuli derupe prodire et summa petere collis: quos Cesã equi¬
tes consequuti ꝑtim interfecerunt ꝑtim uiuis sunt potiti. Derñ ꝓtinꝰ
collem petere contendunt: atq eum discusso labieni p̃sidio celẽĩtꝰ occ¬
ripauñt. Labienus cum ꝑte equitum uix fuga sibi petiit salutem. hac
re perequites gesta Cesar legionibus oꝑa distribuit. atq in eo colle qͦ
erat potitus cast muniuit. Deinde asius maximis castris ꝑ medium

Expanded text:
cum parte equitatus levique armatura consedit et praeterea post montem cum parte equitatus levique armatura consedit et praeterea post montem cum ipse ex improviso legionarios adortus esset, ex colle se equitatus ostenderet, ut re duplici perturbatus Caesar eiusque exercitus neque retro regrediprocedendi oblata facultate circumventus concideretur. Caesar postquam equitatu ante praemisso inscius insidiarum cum ad eum locum venisset, abusi sive obliti praeceptorum Labieni sive veriti ne in fossa ab equitibus opprimerentur rari ac singuli de rupe prodire et summa petere collis. Quos Caesaris equites consecuti partim interfecerunt, partim vivorum sunt potiti; deinde protinus collem petere contenderunt atque eum decusso Labieni praesidio celeriter occupaverunt. Labienus cum parte equitum vix fuga sibi peperit salutem. § 51 Hac re per equites gesta Caesar legionibus opera distribuit atque in eo colle quo erat potitus castra munivit. Deinde ab suis maximis castris per medium
Abbreviated transcription (Latin):
ex pectasset oĩa cum uenissent: neq moram pugnandi nulła fore ꝑiugũ
summum incausis progredi coepit. & trachia protinus deducẽ et castel¬
la munire: propusq Scipionem capiendo loca excelsa occupare. cõtẽ¬
dit Aduersarii magnitudine copiaꝵ confixi proximũ collem occupaũnt
atq ita longus sibi progrediendi cceperunt facultatem esdemq collis oc¬
cupandi grã labienus consiliũ coeꝑat. &e quo propiore loco fuerat. eo ce¬
lerius occũrerat. Erat conuallis satis magna latitudine. altitudine¬
p̃rupta crebris locis spelũcae in modum subruptis: que erat iransgredi¬
enda cesari anteq̃ adeum collem quem capẽ uolebat ꝑueniret᷑: ultraq
eam conuallem oliuetum uetus crebris ãboribus cõdẽpsu. hic cũ la¬
bienus animaduẽtisset Cesarem si uellet eum locum occupare. prius
opõtere conuallem: oliuetumq trans gredi eoꝵ locoꝵ perit in insidiis

Expanded text:
exspectasset omnia convenisse neque moram pugnandi ullam fore, per iugum exspectasset omnia convenisse neque moram pugnandi ullam fore, per iugum summum cum copiis progredi coepit et bracchia protinus ducere et castella munire propiusque Scipionem capiendo loca excelsa occupare contendit, ne adversarii magnitudine copiarum confisi proximum collem occuparent atque ita longius sibi progrediendi eriperent facultatem.7 Eiusdem collis occupandi Labienus consilium ceperat et quo propiore loco fuerat eo celerius occurrerat. § 50 Erat convallis satis magna latitudine, altitudine praerupta, crebris locis speluncae in modum subrutis, quae erat transgredienda Caesari, ante quam ad eum collem quem capere volebat perveniretur; ultraque eam convallem olivetum vetus crebris arboribus condensum. Hic cum Labienus animadvertisset Caesarem, si vellet eum locum occupare, prius necesse esse convallem olivetumque transgredi, eorum locorum peritus in insidiis
Abbreviated transcription (Latin):
cum tribus legionibus: equitibus q frenatis. decc. nũmidis siñ frenis
peditibus eius ãma tenere grandi nũo. elephantis .xxx.egressus eregno
ad scipionem est profectus. Postqͣ ad eum ꝑuenit castris regis sẽõsu
positis cunctis copiis: quas cõmemoraui: haud ita longe ã Scipioẽ con¬
sedit. Erat incastris Cesaris suꝑiore tpr̃e magnus terrõ ex ex pectatione
copiarum regiarum exercitus eiꝰ magis suspensione animi ante aduẽtu
yube cõmouebat᷑. postq̃ uõ casf̃ cesaris contulit despectus eiꝰ copiis cẽ
terroẽm deponit. Ita quam absens antea habuerat auctõitatem eam oẽs
pias cum elephantis. Lx. productas inaciem ꝙ̃ spetiosissime potuit ĩstru¬
xit: ac paulo longius progressus a suis munitiõnib haud ita diu cõmo¬
ratus se recepit incastra. Cesar postq̃ aĩaduertit scipioni auxilia fore q̃

Expanded text:
cum tribus legionibus equitibusque frenatis DCCC, Numidis sine frenis cum tribus legionibus equitibusque frenatis DCCC, Numidis sine frenis peditibusque levis armaturae grandi numero, elephantis XXX egressus e regno ad Scipionem est profectus. Postquam ad eum pervenit, castris regiis seorsum positis cum eis copiis quas commemoravi, haud ita longe ab Scipione consedit. — Erat in castris Caesaris superiore tempore magnus terror, et exspectatione copiarum regiarum exercitus eius magis suspensiore animo ante adventum Iubae commovebatur; postquam vero castra castris contulit, despectis eius copiis omnem timorem deponit. Ita quam antea absens habuerat auctoritatem, eam omnem pias cum elephantis LX productas in aciem quam speciosissime potuit instruxit ac paulo longius progressus ab suis munitionibus haud ita diu commoratus se recipit in castra. § 49 Caesar postquam animadvertit Scipioni auxilia fere quae
Abbreviated transcription (Latin):
do cast᷑ cõmuniebat: oꝑeq faciendo milites se c̃ĩcũspiciendi nõ habebãt
facultatem. Preterea ita ex sicilia exercitum transpõtauerat. ut p̃ter ip̃m
militem: et ãma nec uas nec mancipium: nec ullam rem que militi usui¬
ẽt consueuit: in naues imponi uiderẽt᷑. In affrica aũt non mõ sibi ꝗcqͣ¬
rant. quibus rebus attemuari oppido ꝑ qͣ pauci subpellibus acqui escebãt
Reliqui ex uestimentis tẽptoriis q fet̃is: atq arundinibus coriis q cõtextis
protegebantur. Itaq subito nimbo grandine q cõsequta & grauata a põ
tisq capita contegebat. Eadem nocte.u. legioẽs piloꝵ cacuenina sua spõte
ãxerunt. Rex interim yuba deequestri prcelio Scipionis certio fact euo¬
catus q abeodem hĩs p̃fecto Saburre cum ꝑte exẽcitus Sitio relicto ut
secum ip̃e aliquid auctoritatis hr̃et exercitus Scipionis: ac tẽidre Caesaris

Expanded text:
do castra communibat opereque faciendo milites se circumspiciendi non habebant do castra communibat opereque faciendo milites se circumspiciendi non habebant facultatem. Praeterea ita ex Sicilia exercitum transportabat ut praeter ipsum militem et arma nec vas nec mancipium neque ullam rem quae usui militi esse consuevit in navis imponi pateretur. In Africa autem non modo sibi qurant. Quibus rebus attenuati oppido perquam pauci sub pellibus adquiescebant: reliqui ex vestimentis tentoriolis factis atque harundinibus scopisque contextis permanebant. Itaque subito imbre grandinetisque capita contegebant. Eadem nocte V. legionis pilorum cacumina sua sponte arserunt. § 48 Rex interim Iuba de equestri proelio Scipionis certior factus evocatusque ab eodem litteris praefecto Saburra cum parte exercitus contra Sittium relicto, ut secum ipse aliquid auctoritatis adderet exercitui Scipionis ac terrorem Caesaris,
Abbreviated transcription (Latin):
uib secerni. Abducite in quit istos nephario scelere cõtamiratos et cede
cinium saginatos. Sic ex uallum deducti sunt. &e trudełr intẽfecti.
Tirones iubet interlegiones disꝑtiti de Cominiũ cum Titida ĩ ꝯspectũ
suum prohibet adduci. qua ex re Cesar cõmetus eos quos instatioib
rariis. longis q nauibus p̃sidio essent obnegligentiã ignominieq cauã
di mictendos ab exercitu. grauissimumq in eos edictum proponẽdu
curauit: per id tempus fere Cȩsaris exertitui resaccidit incredibilis au¬
ditu: Namq uigiliarum signo confecto circiter uigilia.ii. noctis nãui¬
bus cum saxea grandine subito est exõtus ingens. Adhoc aũt ĩ ꝯmodu
accesserat ꝙ celar non more suꝑioꝵ imꝑatoꝵ in hibẽnis exercitũ cõtine¬
rat. Sed intertio: quãtoq die procedendo propius q hostem acceden¬

Expanded text:
iubet secerni. 'Abducite istos,' inquit, 'nefario scelere contaminatos et caede iubet secerni. 'Abducite istos,' inquit, 'nefario scelere contaminatos et caede civium saginatos.' Sic extra vallum deducti sunt et cruciabiliter interfecti. Tirones autem iubet inter legiones dispertiri et Cominium cum Ticida in conspectum suum prohibet adduci. Qua ex re Caesar commotus eos quos in stationibus rariis longisque navibus praesidio essent, ob neglegentiam ignominiae causa dimittendos ab exercitu gravissimumque in eos edictum proponendum curavit. § 47 Per id tempus fere Caesaris exercitui res accidit incredibilis auditu. Namque vergiliarum signo confecto circiter vigilia secunda noctis nimbus cum saxea grandine subito est exortus ingens. Ad hoc autem incommodum accesserat quod Caesar non more superiorum temporum in hibernis exercitum continebat, sed in tertio quartoque die procedendo propiusque hostem acceden
Abbreviated transcription (Latin):
fitio si non ei summum scelus adiũgeret᷑. Ego ne . ̃. Eꝑsarem ĩpattẽ
meum ap̾ quem õdinem duxi eius exercitu procuꝰ dignitate uic¬
tõĩa q amplius. xxxui. annos depugnaui aduersus armnata oniõo¬
sistam: ⁊seq ego istud factunꝰ sum. & te magnope ut denegotio d¬
sistas adhõtor. cont᷑ euius .ti. copias contendas si minus antea etp¬
tus es licet nunc cognoscas elice extuis cohõtibus unam: qua iii put¬
tas esse firmissimã et constitua ꝯt me ego aũt ex meis cõmilitoĩb
quos nunc hẽs intua potestate. non amplius. x summam. tum ex uir¬
tte nostra intelliges quid excopiis tiuis sperare debeas. postq̃ hec Cẽtu¬
rio prestanti animo aduersus opinioẽm eius est loquutus ira pãtitus
Scipio. atq animi dolore incensus ãnuit centurionibus quid fiẽi uls
atq ante pedes centurionem interferit. reliquos q ueteranos ati ronib

Expanded text:
ficio, si non ei summum scelus adiungeretur. Egone contra Caesarem imperatorem ficio, si non ei summum scelus adiungeretur. Egone contra Caesarem imperatorem meum, apud quem ordinem duxi, eiusque exercitum, pro cuius dignitate victoriaque amplius XXXVI annos depugnavi, adversus armatusque consistam? Neque ego istud facturus sum et te magnopere ut de negotio desistas adhortor. Contra cuius enim copias contendas, si minus antea expertus es, licet nunc cognoscas. Elige ex tuis cohortem unam quam putas esse firmissimam, et constitue contra me; ego autem ex meis commilitonibus quos nunc in tua tenes potestate non amplius X sumam. Tunc ex virtute nostra intelleges quid ex tuis copiis sperare debeas.' § 46 Postquam haec centurio praesenti animo adversus opinionem eius est locutus, ira percitus Scipio atque animi dolore incensus innuit suis centurionibus quid fieri vellet, atque ante pedes centurionem interfecit reliquosque veteranos a tironibus
Abbreviated transcription (Latin):
uãri et .M. octauii est capta in qua milites ueterani cũ uno centurioẽ
et non nulli tirones fuerunt: quos uãrus ad ẜuatos sine tõtumelia
deducendos curauit adscipionem: qui postq̃ ad eum ꝑ uenerunt ce
ante suggestum eius constiterunt: non ur̃a inquit sponte uos cẽto scĩ
S ed illius scelerati uestri imꝑatoris impulsu et ĩꝑio coactos ciues ce op¬
timum quemq nepharium consectari. quos qm̃ fortuna in nostrã dtu¬
lit potestatem si id: quod facere debetis remp. cum optimo quoquo
deffendatis: certum est uohis uitam & pecuniam donare. qua propt̾
quid sentiatis proloquimini. hi hĩta orõe Scipio cum existimasset ꝓ
suo benefitio sine dubio abhis grãs sibi actum ni potestatem his dicen¬
Scipio tibi grãs ago. Non.i. te imꝑatore appello ꝙ mibi uitã in¬
columitatem q belli uire capto polliceris. Et forsita isto uterer bene¬

Expanded text:
Vari et M. Octavi est capta, in qua milites veterani cum uno centurione Vari et M. Octavi est capta, in qua milites veterani cum uno centurione et non nulli tirones fuerunt; quos Varus asservatos sine contumelia deducendos curavit ad Scipionem. Qui postquam ad eum pervenerunt et ante suggestum eius constiterunt, 'Non vestra,' inquit, 'sponte vos certo scio, sed illius scelerati vestri imperatoris impulsu et imperio coactos civis et optimum quemque nefarie consectari. Quos quoniam fortuna in nostram detulit potestatem, si, id quod facere debetis, rem publicam cum optimo quoque defendetis, certum est vobis vitam et pecuniam donare. Quapropter quid sentiatis proloquimini.' § 45 Hac habita oratione Scipio cum existimasset pro suo beneficio sine dubio ab his gratias sibi actum iri, potestatem eis dicenScipio, tibi gratias ago — non enim imperatorem te appello — quod mihi vitam incolumitatemque belli iure capto polliceris, et forsan isto uterer bene
Abbreviated transcription (Latin):
munitiones interim considiuo. ꝗ aciuam. &. iiii. gohõtes stipeno¬
diauias nũmidis getulis q obsidebat. ubi.c. Messius qui cobõ¬
tibus precrat diu multũq ex ꝑty magnio ꝙ oꝑib sepe admotis
e his ab oppidanis in censis cum prosicẽt nł subito nuntio deeq̃stri
proelio allato cõmotus frumento: cuiꝰ incastiis copiã habueãt ĩcẽso
uino oleo ceterisq rebus que adiuctũ parari solent coruptis acilã
quam obsidebat deseruit atq itinere ꝑ regnum uibe fct̃o copias
cum Scipione ꝑtitus adrumentum se recepit. Interea ex secundo
cõmeatu quem inSiciliam miserat allienus nauis una ĩ qua furãt
MI. Cominius. et .L. litida eqis. Ro. ab residua classe cũ ẽrauisset
deleta q essent uento ad sapsum a uĩgilio scaphys nauiculis ꝙ ac¬
tuariis excepta est ce adscipionem deducta. Item alta nauis triremis
ex eadem classe errabũda ac tempestate delata ad egirantum aelasse

Expanded text:
munitiones. § 43 Interim Considius, qui Acyllam VIII cohortibus et stipenmunitiones. § 43 Interim Considius, qui Acyllam VIII cohortibus et stipendiariis Numidis Gaetulisque obsidebat, ubi C. Messius cum III cohortibus praeerat,4 diu multumque expertus magnisque operibus saepe admotis et his ab oppidanis incensis cum proficeret nihil, subito nuntio de equestri proelio allato commotus, frumento cuius in castris copiam habuerat incenso, vino, oleo ceterisque rebus quae ad victum parari solent corruptis, Acyllam, quam obsidebat, deseruit atque itinere per regnum Iubae facto copias cum Scipione partitus Hadrumetum se recepit. § 44 Interea ex secundo commeatu, quem a Sicilia miserat Alienus, navis una, in qua fuerat Q. Cominius et L. Ticida, eques Romanus, ab residua classe cum erravisset delataque esset vento ad Thapson, a Vergilio scaphis naviculisque actuariis excepta est et adducta. Item altera navis trieris ex eadem classe errabunda ac tempestate delata ad Aegimurum a classe
Abbreviated transcription (Latin):
ire contendit. quod ubi cesar animaduertit ãbitratus Scipioẽ ad di¬
micandum paratum ad se certo animo uenire in eo loco inquo palo
ante cõmemoraui ante oppidum constitit suamq aciem mediam
eo oppido texit dext sinist ꝙ cõnu ubi elephanti erant incõspec du
patenti aduersarioꝵ constituit. Cum iam prore solis occarum. Cesã
et pectauisset. neq ex eo loco quo constiterat. scipioẽm prog̃di ꝓ piꝰ
se anĩaduertisset. locoq se magis deffendere si res coegis. ꝙ ĩ cãpo
comimus consistere audere non est uisa rõ propius accedendi eo
die oppidum: qm̃ ibi p̃sidium grande nũmidaꝵ ẽt cognouerat
Hostes q mediam aciem suam oppido texisset sibi difficile factu
mane diei ieuini stetissent subãmis defatigiti. itaꝙ deducts sui
copiis incastra postero die propius eos acrem instruit ace. porẽe

Expanded text:
ire contendit — quod ubi Caesar animadvertit, arbitratus Scipionem ad diire contendit — quod ubi Caesar animadvertit, arbitratus Scipionem ad dimicandum paratum ad se certo animo venire, in eo loco, quo paulo ante commemoravi, ante oppidum constitit — suamque aciem mediam eo oppido texit; dextrum sinistrumque cornu, ubi elephanti erant, in conspectu patenti adversariorum constituit.3 § 42 Cum iam prope solis occasum Caesar exspectavisset neque ex eo loco quo constiterat Scipionem progredi propius se animadvertisset locoque se magis defendere, si res coegisset, quam in campo comminus consistere audere, non est visa ratio propius accedendi eo die ad oppidum, quoniam ibi praesidium grande Numidarum esse cognoverat, hostisque mediam aciem suam oppido texisse et sibi difficile factu mane diei ieiuni sub armis stetissent defatigati. Itaque reductis suis copiis in castra postero die propius eorum aciem instituit exporrigere
Abbreviated transcription (Latin):
aduertit mirifica cõpora galloꝵ germanoꝵ q qui ꝑtim eius auctori¬
tatem erant ex gallia sequuti. ꝑtim pretio pollicitationibus ꝙ add ueti
ad eum se contulerant. Non nulli qui ex curionis prelio capti consẽ.
his rebus cognitis c esar postero die ex oĩb p̃sidiis cohõtes dudit. ato
õs suas copias in campo instruxit. Scipio suis male acceptis. occisis
conuulneratisq intrasuas cõtinere se munitioẽs cepit. Sesar ĩstructa
acie sccħ infimas uigis radices propius munitiões leniter aecessit.
ltaꝙ minus mile pass ab oppido ucita. quod tenebat scipio aberãt
legiones uiliane. Cum scipio ueritus ne oppidum amictẽt uñ adu
reliquis q rebus subleuari eius exercitus consueuerat ednctis oĩh
copiis quad ruplici acie instructa oe instituto suo pͥma eq̃stri tũma¬
tim directa elephantis ꝙ tũtibus impositis ãmatis q suppetias

Expanded text:
advertit mirifica corpora Gallorum Germanorumque; qui partim eius auctoriadvertit mirifica corpora Gallorum Germanorumque; qui partim eius auctoritatem erant ex Gallia secuti, partim pretio pollicitationibusque adducti ad eum se contulerant, non nulli, qui ex Curionis proelio capti conserva§ 41 His rebus gestis Caesar postero die ex omnibus praesidiis cohortis deduxit atque omnis suas copias in campo instruxit. Scipio suis male acceptis, occisis convulneratisque intra suas continere se munitiones coepit. Caesar instructa acie secundum infimas iugi radices propius munitiones leniter accessit. Iamque minus mille passus ab oppido Uzitta, quod Scipio tenebat, aberant legiones Iulianae, cum Scipio veritus ne oppidum amitteret, unde aquari reliquisque rebus sublevari eius exercitus consuerat, eductis omnibus copiis quadruplici acie instructa ex instituto suo, prima equestri turmatim derecta elephantisque turritis interpositis armatisque, suppetias
Abbreviated transcription (Latin):
Qubi Cesar conspexit labienum asuis copiis longius abscessisse eꝗtat
sui ala sinistram ad intercludendos hostes misit. Erat ineo campo ubi
ea res gerebat᷑ uilla ꝑmagna fuibus.iiii.exstructa que labieni ꝓspectũ
impediebat nõ posse aĩaduertẽ abeꝗtatu cȩsaris se interdudi. itaq nõ
conuerso equitatu nũmidatum recta incastͣ fugẽ contendit. Salli gẽ¬
maniq qui restiterant ex suꝑiori loco &e post tergum cĩcũuenti: forntẽ¬
q resistentes concidunt᷑ uniuẽsi. Quod ubi legioes Scipionis: q̃ ꝓcasts
erant instructȩ animaduerterũt metu ac terrore oberrare omnibus
põtis sua castra fugere coeperunt. Postq Scipioẽ suisq copiis campo
collibus q exfũbatis atq incastra cõpulsis cum receptui Cesar cani iu¬
sisset: equitatum q oẽm intra suas munitiões recepiss cãpo pugato aĩ-¬

Expanded text:
Quod ubi Caesar conspexit Labienum ab suis copiis longius iam abscessisse, equitatus Quod ubi Caesar conspexit Labienum ab suis copiis longius iam abscessisse, equitatus sui alam sinistram ad intercludendos hostis immisit. § 40 Erat in eo campo ubi ea res gerebatur villa permagna turribus IIII exstructa; quae Labieni prospectum impediebat, ne posset animum advertere ab equitatu Caesaris se intercludi. Itaque non converso equitatu Numidarum recta in castra fugere contendit. Galli Germanique, qui restiterant, ex superiore loco et post tergum circumventi fortiterque restantes conciduntur universi. Quod ubi legiones Scipionis, quae pro castris erant instructae, animum adverterunt, metu ac terrore occaecatae omnibus portis in sua castra fugere coeperunt. Postquam Scipione eiusque copiis campo collibusque exturbatis atque in castra compulsis cum receptui Caesar cani iussisset equitatumque omnem intra suas munitiones recepisset, campo purgato anim
Abbreviated transcription (Latin):
ccc. acastussuis constituunt. Cesar in oꝑe milites adõtari atq ad u̾saio
copiis moueri iam cum non amplius passꝰ d. inter hostiũ aciez suas ꝙ
munitioẽs ee animaduertisset: intellexissetq ad impediendos milites
suos: et ab oꝑe depellendos hostes propius accedẽnt necesseq ẽẽt legiões
amunitionibus deducẽ imꝑat tũmȩ hyspanoꝵ ut ad proximũ colle
propere concurerent presidiumq: inde detũbarent: locum q caperent.
eodemq iubet leuis ãmature pancos consequi subsidio qui missi cele¬
riter numidas adorti ꝑtim uiuos capĩt, non nullos equites fugientes
contubauerunt. locoq sunt potiti. Postqͣ id labienus aĩadu̾tit quo
celerius his auxilium ferret: exacie instructa equitatus sui prope dex¬
trum cõnu auertit totum: atq suis fugientibus suppetias ire contẽdit

Expanded text:
CCCC a castris suis constituunt. § 39 Caesar in opere milites adhortari neque adversariorum CCCC a castris suis constituunt. § 39 Caesar in opere milites adhortari neque adversariorum copiis moveri. Iam cum non amplius passus MD inter hostium aciem suasque munitiones esse animadvertisset intellexissetque ad impediendos milites suos et ab opere depellendos hostem propius accedere necesseque haberet legiones a munitionibus deducere, imperat turmae Hispanorum ut ad proximum collem propere occurrerent praesidiumque inde deturbarent locumque caperent, eodemque iubet levis armaturae paucos consequi subsidio. Qui missi celeriter Numidas adorti partim vivos capiunt, non nullos equites fugientis convulneraverunt locumque sunt potiti. Postquam id Labienus animadvertit, quo celerius eis auxilium ferret, ex acie instructa equitatus sui prope totum dextrum cornu avertit atque suis fugientibus suppetias ire contendit.