comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tutũ quas in exẽplũ
diuersarũ munera gra¬
tiarũ inunũ hominẽ
conferebat. XIII¬
IEScabatur arbo¬
rius ex p̃feccis: uidis¬
se se martini manũ sa¬
crificiũ osferentis ues¬
titĩ quodã modo nobi¬
lissimis gẽ mis luce mi¬
rare purpurea: et ad
motũ dextere conli¬
sarũ interse fragorẽ
audisse gẽmarum:
sed nos celare ñ potuit:
INquo ẽ illud miraculi.
quod facie ad faciẽ
cũ eo ẽ angłs c̃ locutꝰ:
Maximus imperator
alias sane bonus. depͥ¬
uatus consiliis sacer¬
dotũ. post priscilliani
necẽ itachiũ ep̃m pris¬
cilliani accusatorẽ. cete¬
rosq: illius socios. quos
nominari ñ ẽ necesse.
ui regia tuebatur. ne
quis ei criminidaret. opi
illius cuius cũq: modi
hominẽ fuisse dãpnatũ:
Interea martinus mulcs
grauibusq laborantiũ
causis ad comitatũ ire
compulsus. ꝓcellã ipsã to¬
tius tẽpestatis incurrit:
Congregatiapud treuero
epi tenebantur : qui coo¬
die cõmunicantes itachi

Expanded text:
tutum, quas in exemplum tutum, quas in exemplum diversarum munera gratiarum in unum hominem conferebat. Testatur Arborius ex praefecto, vidisse se Martini manum sacrificium offerentis, vestitam quodammodo nobilissimis gemmis, luce micare purpurea, et ad motum dextrae collisarum inter se fragorem audisse gemmarum. sed nos celare non potuit: in quo illud est miraculi, quod facie ad faciem cum eo est angelus collocutus. Maximus imperator, alias sane bonus, depuatus consiliis sacerdotum post Priscilliani necem Ithacium episoopum Priscilliani accusatorem ceterosque illius socios, quos nominari non est necesse, ui regia tuebatur, ne quis ei crimini daret, opera illius cuiuscumque modi hominem fuisse damnatum. interea Martinus multis grauibusque laborantium causis ad comitatum ire conpulsus procellam ipsam totius tempestatis incurrit. congregati apud Treueros episcopi tenebantur, qui cotidie communicantes Ithacio
Abbreviated transcription (Latin):
ISCẽ pasche diebus
edere consuetus : paulo
ante horã refectionis
interrogat an habe¬
retur inpromptu.
ũ cato diciconus ad quẽ
monasterii ad ministra¬
tioꝑtinebat: doctꝰ ip¬
se piscari negat ꝑ totũ
diẽ sibi ullã cessisse cap¬
turã: sed neque alios
piscatores qui uendere
solebant quicquã agere
qui uisse: Uade inquit
mitte linũ tuũ: captu¬
ra ꝓueniet: Conciguũ
flumini ut sulpicius
iste descripsit: habeba¬
nius habitaculũ.
Processimus cuncti ut¬
pute feriatis dieb
uidere piscantẽ:
Om̃i ũ spebus intentis
non incassũ futura
tẽptamina quibus
piscis martino auctore.
martini usibus quȩre¬
retur : Ad primũ iac¬
tũ in rete ꝑ modico
inmanẽ esocẽ. diaco¬
nus exgraxit : & ad
monisteriũ letus oc¬
currit: Nimirũ ut¬
dixit poeta nescioquis.
utamur enĩ uersu sco¬
lastico quia int̃ scolas¬
ticos fabulamur. cap¬
tiuũq suẽ mirantibus
intulit argis: Uere
xp̃i iste discipulus ges¬
tarũ a saluatore uir¬

Expanded text:
iscem Paschae diebus edere consuetus, paulo ante horam refectionis interrogat, an haberetur in promptu. Tum Cato diaconus, ad quem monasterii administratio pertinebat, doctus ipse piscari, negat per totum diem sibi ullam cessisse capturam; sed neque alios piscatorsolebant, quicquam agere quiuisse. uade, inquit, mitte linum tuum, captura proueniet. contiguum flumini, ut Sulpicius iste descripsit, habebamus habitaculum. processimus cuncti, utpote feriatis diebus, uidere piscantem, omnium spebus intentis, non incassa futura temptamina, quibus piscis Martino auctore Martini usibus quaereretur. ad primum iactum in rete permodico immanem esocem diaconus extraxit et ad monasterium laetus accurrdixit poeta nescio quis utimur enim versu scholastico, quia inter scholasticos fabulamur: Captivumque suem mirantibus intulit Argis. Vere, iste Christi discipulus, gestarum a Salvatore vir
Abbreviated transcription (Latin):
tiae et tranquillitatis exẽ¬
pla referre sepiu galle de¬
bueras : ut nesciret irasci.
et sciret ignoscere: Quisi ip
nouerit: sciat magis ñ¬
ore inimici. quã amici ani¬
nio melocutũ: Quia si
fieriposset optarẽ : ut mar¬
tino potiuꝰ ep̃o. quã fal¬
laritirannosimilis dice¬
retur Sed istũ cuiꝰ cõme¬
ratio parũ suauis . ẽ. tran¬
seamꝰ et ad martinũ nr̃m
galle redeamꝰ: Tũ ego
cũ iã ad eẽ. uesperũ oc¬
ciduosole sentirẽ. dies
in qͣm abiit postumiane
surgendũ ẽ simultã
studiosis audit oribus
cena debetur.

Expanded text:
tiae et tranquillitatis exemtiae et tranquillitatis exempla referre saepius, Galle, debueras, ut nesciret irasci et sciret ignoscere. qui si isnouerit, sciat non magis ore inimici quam amici animo me locutum, quia, si fieri posset, optarem ut Martino potius episcopo quam Phalari tyranno similis diceretur. sed istum, cuius commemoratio parum suauis est, transeamus et ad Martinum nostrum, Galle, redeamus. Tum ego, cum iam adesse uesperum occiduo sole sentirem, dies, inquam, abiit, Postumiane: surgendum est: simul tam studiosis auditoribus cena debetur.
Abbreviated transcription (Latin):
apud martinũ labor iste dif¬
ficilis : ut ignosceret supli¬
canti Tũ et ipsi et nobis
om̃ibus scĩ exposuit : qualit̃
illũ ademonibus uidis set agi¬
tari se conuiciiss õ moueri
quȩ magis illi aquoeẽnt ef¬
fusa nociussent Ex inde
cũ idẽ briccio multis apud
retur : cogi ñ potuit ut eũ
ap̃s biterio sub mnoueret.
ne suã ꝑ sequi uideret᷑ inu¬
riã: Illud sepe cõmemorans
egopaciar briccionẽ:
Adhec postunuanꝰ. Audiat
inquit istud exẽplũ nr̃t
iste de ꝓximo Qui cũ sit
sapiens memor prȩsentiũ.
inmemor futurorũ. si fue¬
rit offensus. insanit. insua
se ñ habens potestate
Seuit inclericos. crassatur¬
in laicos totũq terrarũ or¬
bẽ in suã cõmouet ulcionẽ:
In qua ꝑtrienniũ iugiter dimi¬
catione consistens. nec tẽpor e
nec ratione sedatur Dolen¬
da hominis et miseranda
condicio: etiã si hac sola
insanabilis mali peste p̃me¬
retur: Uerũ ista ea pacien¬

Expanded text:
apud Martinum labor iste difapud Martinum labor iste difficilis, ut ignosceret supplicanti. tunc et ipsi et nobis omnibus sanctus exposuit, qualiter illum a daemonibus uidisset agitari: se conuiciis non moueri, quae magis illi, a quo essent effusa , nocuissent. exinde cum idem Brictio multis apud retur, cogi non potuit ut eum a presbyterio submoueret, ne suam persequi uideretur iniuriam, illud saepe commemorans: non patiar Brictionem ? Ad haec Postumianus, audiat, inquit, istud exemplum noster iste de proximo. qui cum sit sapiens, immemor praesentium, immemor futurorum: si fuerit offensus, insanit in sua se non habens potestate: saeuit in clericos, grassaturin laicos, totumque terrarum orbem in suam commouet ultionem: in qua per triennium iugiter dimicatione consistens nec tempore nec ratione sedatur. dolenda hominis et miseranda condicio, etiamsi hac sola insanabilis mali peste premeretur. uerum ista ei patien
Abbreviated transcription (Latin):
placido. m̃te tranquilla.
infelicis am̃tiã ꝑ micu uerbi
cohiberet:
Sel ita in eonequã sp̃s redun¬
dibat : ut ne sua quidẽ illi
quã uis uana ad modũ mens
subeẽt. trem̃tibus labis. in¬
certoq uultu. decolor p̃fu¬
rore. rotabat uerba pecca¬
ti se asserens sanctiorẽ qͥppẽ
qui a primis annis inmonas¬
terio int̾ sacras ȩcđȩ discipli¬
nas ipsomartuio educante
creuisset: Martinũ uero
a principio qđ ipse diffiteri
ñ posset: militie actibus sor¬
diusse. et nc̃ ꝑ inanes sups¬
titiones. et fantas mata uisi¬
onẽ ricdicula ꝓrsus int̃ deli¬
melius ẽ. a cerbiora uomu¬
isset: egressus tandẽ furore
saciato. quasi qͥse penitus
uindicasset rapidus ea par¬
te qua uenerat recurre
tini oationes fugatis ab
illuꝰ corde demonib re¬
ductꝰ inpenitentiã mox
reuertitur : atq ad martini
se genua ꝓsternit: ueniã pos¬
cens: Fatetur errorẽ : nec si¬
ne demone se fiusse tandẽ sa¬
nior confitetur: Nonerat

Expanded text:
placido, mente tranquilla placido, mente tranquilla infelicis amentiam per mitia uerba cohiberet. sed ita in eo nequam spiritus redundabat, ut ne sua quidem illi, quamuis uana admodum, mens subesset : trementibus labiis incertoque uultu decolor prae furore rotabat uerba peccati, 88 asserens sanctiorem, quippe qui a primis annis in monasterio inter sacras ecclesiae disciplinas ipso Martino educante creuisset : Martinum uero et s principio, quod ipse diffiteri non posset, militiae actibus sorduisse, et nunc per inanes superstitiones et fantasmata uisionum ridicula prorsus inter delimelius est, acerbiora uomuisset, egressus tandem furore satiato, quasi qui se penitus uindicasset, rapidis ea parte qua uenerat gressibutini orationes fugatis ab illius corde daemonibus, reductus m paenitentiam. mox reuertitur adque ad Martini se genua prosternit : ueniam poscit, fatetur errorem nec sine daemone se fuisse tandem sanior confitetur. non erat
Abbreviated transcription (Latin):
dã itidẽ die duĩ in
area quȩ parua ad¬
Amodũ taberna¬
culũ illius ã biebat in
illosuo qđ nostis om̃s
sedililigneo resedisset :
uidet duos demones in
excelsa illa quȩ monas¬
terio suꝑ eminet rupe
consistere. Inde alacres
aclȩtos uocẽ istius modi
adhortationis emittere:
Heute briccia heia te brirci
Credo cernebant miserũ emin
ꝓpinquantẽ conscii: quantã
illi rabiẽ sp̃s suscitaᷤ sent̃
Ne mora briccibfuribiundus
inrupit: ibi plenꝰ insania :
euomit in martinũ mille
conuicia: Obiurgatus eni
nihil unquã ante clerica¬
tũ quippe qui inmonasterio
ab ipso martinonutritus
habuisset equos aleret . min¬
cipia cõpararet Nã illo
tẽpore arguebatur amul¬
tis qđ ñ solũ pueros barba¬
ros: sed etiã ꝓuellas scithis
uultibus coemisset:
Quibus rebus infelicissimꝰ
insano felle cõmotus. et
ut credo p̃cipue de monũ
illoꝵ agitatus instinctu.
mardinũ ita ad gressus
.ẽ: ut uix manibus tẽpe¬
raret: Cũ quidẽ sc̃s uultu

Expanded text:
dam itidem die, dum in area, quae parua admodum tabemaculum illius ambiebat, in illo suo, quod nostis omnes, sedili ligneo resedisset, uidit duos daemones in excelsa illa, quae monasterio supereminet, rupe consistere , inde alacres ac laetos uocem istiusmodi adhortationis emittere.: heia te Brictio, heia te Brictio. credo cernebant miserum eminus propinquantem, conscii quantam illi rabiem spiritus suscitassent. nec mora, Brictio furibundus inrupit: ibi plenus insaniae euomit in Martinum mille conuicia. obiurga.tus enim nihil umquam ante clericatum quippe qui in monasterio ab ipso Martino nutritus habuisset, equos aleret, mancipia conpararet. nam illo tempore arguebatur a multis non solum pueros barbaros, sed etiam puellas scitis uultibus coemisse. quibus rebus infelicissimus insano felle commotus et, ut credo, praecipue daemonum illorum agitatus instinctu, Martinum ita adgressus est, ut uix manibus temperaret, cum quidem sanctus uultu
Abbreviated transcription (Latin):
iudiciũ: Multas illic lacri¬
mas tã ex affecti tuo
quã ex nr̃is funde uisce¬
ribus. ac licet in animune¬
re solũ ipsũ flore purpu¬
reo et suaue redolentib
sparge graminibus :
Dices tam̃ illi sed ñ aspere
ñ a cerbe cõpatientis al¬
loquio. ñ ex ꝓbrantis elo¬
gio: qđ si uł te quondã
uł me sẽꝑ audire uoluis¬
sec et martuiũ magisq
illũ quẽ nominare nolo
fuisset imitatus. nũquã
ame tã crudeliter dis¬
puratꝰ ignocipulueris
Naufragi sorte ꝑdicionis¬
passus in medio mari mortẽ.
et uix in extremo nactus
littore sepulturã : uide¬
ant hoc opus suũ quicũq
exillius abscessu nocere¬
mihi uoluerunt : uideant
sũ me crassari desinant
iundicati Haec cũ ma¬
xime flebili uoce geme¬
remus omiũ lacrimis
cũ magna quidẽ marti¬
ni admiratione. sed ñ
minore ex nr̃is fletibus
dolore discessũ est¬

Expanded text:
ina. multas illic lacriina. multas illic lacrimas tam ex affectu tuo quam ex nostris funde uisceribus, ac licet inani munere solum ipsum flore purpureo et suaue redolentibus sparge graminibus. dices tamen illi. sed non aspere, non acerbe, conpatientis alloquio, non exprobrantis elogio: quod si uel te quondam uel me semper audire uoluisset, et Martinum magis quam illum, quem nominare nolo, fuisset imitatus , numquam a me tam crudeliter disparatus ignoti pulueris naufragi sorte praedonispassus in medio mari mortem, et vix in extremo nactus littore sepulturam. Videant hoc opus suum, quicumque ex illius, abscessu mihi nocere voluerunt: videant sum me grassari desinant vindicati. Haec cum maxime flebili voce gemeremus, omnium lacrymis cum magna quidem Martini admiratione, sed non minore ex nostris fletibus dolore, discessum est
Abbreviated transcription (Latin):
iã pridẽ ut ipse dixisti
uirũ nouerat. tam̃ nc̃
precipue de eo plura
suũ quãuis scõ illius sangui¬
ne consecrata miretur:
Iã si ad leuã achaie sinũ pau¬
lulũ diuexus intraueris :
scut corinthus. scunt athe¬
ne. non sapientiorẽ in acha¬
demi platonẽ nec socratẽ
incarcerẽ forciorẽ: felicẽ
quidẽ gretiã quȩ meruit
audire apostolũ p̃dicantẽ :
Sed ne quaquĩ a xp̃o gilli¬
as derelictas quibus do¬
niuerit habere martinũ:
Cũ uero ad egiptũ usq ꝑ¬
ueneris : quãquã illa sũ¬
orũ scorũ numero et uir¬
tutibus sit suꝑba : tam̃ ñ
dedignetur audire marti¬
uniuersȩ asiȩ in solo mar¬
tino europã ñ cesserit :
FIERUM CUMHIE¬
rosolimã inde peti¬
turus uentis cursũ uela
cõmiseris: negociũ tibi
nraĩ doloris inuingo:
Vt siunquã in lustris illius
ꝑcolomuaidis litus accesseris
sollictꝰ requiras ubisit con¬
sepultus nr̃t ille põponuiꝰ.
nec fastidias uisitare ora

Expanded text:
jampridem, ut ipse dixisti, jampridem, ut ipse dixisti, virum noverit, tamen nunc praecipue de eo plura suum, quamvis sancto illius sanguine consecrata, miretur. Jam si ad laevam Achaiae sinum paululum devexus intraveris, sciat Corinthus, sciant Athenae, non sapientiorem in Academia Platonem, nec Socratem in carcere fortiorem: felicem quidem Graeciam, quae meruit audire Apostolum praedicantem; sed nequaquam a Christo Gallias derelictas, quibus donaverit habere Martinum. Cum vero ad Aegyptum usque perveneris, quamquam illa suorum sanctorum numero et virtutibus sit superba, tamen non dedignetur audire,universae Asiae in solo Martino Europa non cesserit. XVIII. Caeterum cum Hierosolturus uentis rursum uela commiseris, negotium tibi nostri doloris iniungo. ut si umquam inlustris illius Ptolemaidis litus accesseris, sollicitus inquiras, ubi sit consepultus noster ille Pomponius, nec fastidias uisitare ossa
Abbreviated transcription (Latin):
studiosis cena debetur:
EMARLIINO
autẽ ex pectare ñ
debes : ut ulla sit meta re¬
ferendi: Latius ille dif¬
funditur quã ut ulloua¬
leat sermone concludi:
ista interĩ de illo uiro
portabis orienti: Sed dũ
recurris. diuersasq regi
ones. loca. portus. in sũ¬
las urbesq: pret̃ legis
martini nom̃ et głam
sparge ꝑpopulos:
In primis memĩto ñ p̃¬
terire cã paniam:
Et si maxime cursus indeui¬
osit: nontam̃ tibitanti iti¬
neris sint uel magnarũ
morarũ ulla dispendia
quin illic adeas in lustrẽ ui¬
rũ ac toto laudatũ or be
paulinũ: Illi quȩ sote pri¬
mũ sermonis nr̃i quod uel
hesterno confecimus uł
hodie diximus: uolumen
euolue: Illi omã referes
illi cuncta recitabis : ut mox
ꝑ illũ sacras iuri laudes romi
cognoscat: sicut primũ
illũ nr̃m libellũ. ñ ꝑita¬
lict̃ tantũ. sed ꝑ totũ eciã
diffudit illiricũ: Ille
martini ñ inuidus: glo
Inde si forte ad africã
transfreabis referes
audita cartagini. Ixc et

Expanded text:
s cena debetur. Martino autem exspectare non debes, ut ulla. sit meta referenti: latius ille diffunditur, quam ut ullo ualeat sermone concludi. ista interim de illo uiro portabis Orienti, et dum recurris diuersasque oras , loca, portus, insulas urbesque praeterlegis, Martini nomen et gloriam sparge per populos: in primis memento non praeterire Campaniam: etsi maxime cursus in deuio sit, non tamen tibi tanti sint uel magnarum morarum ulla dispendia , quin illic adeas inlustrem uirum ac toto laudatum orbe, Paulinum: illi, quaeso te, primum sermonis nostri, quod uel hesterno confecimus uel hodie diximus, uolumen euolue: illi omilli cuncta recitabis, ut mox per illum sacras viri laudes Roma cognoscat; sicut primum illum nostrum libellum non per Italiam tantum, sed per totum etiam diffudit Illyricum. Ille Martini non invidus gloriInde si forte ad Africam transfretabis, referes audita Carthagini: licet
Abbreviated transcription (Latin):
cursor dñi ioħs p̃cepit ut adherodis quondã impiissimi regis habitac il
accedentes cciput suũ lbi ru requirerent : et inuentũ dignohonorer¬
conderent : Quod ibi ab eis inuentũ & assuptũ. sed non mulco post cu
in curiae ꝑditum. ꝑlatũ est emissã pheniciȩ urbem ab aliis. & in quoda
cu munci subterra nom paucotẽpore ignobilit̃ reco ditũ. donec denuo
dilestꝰ dnĩ p̃cursor ioħs sese suũq capud ostendit mar cellocuidã rele¬
so abbati acp̃sbitero dũ in eodẽ specu habitar&: Quod uidelico

Expanded text:
cursor Domini praecepit, ut ad Herodis quondam regis habitaculum accedentes, caput suum ibi requirerent, et inventum digno honore reconderent. Quod ibi ab eis inventum et assumptum, sed non multo post culpa incuriae perditum, perlatum est Edessam ab aliis, et in quodam specu in urna sub terra, non pauco tempore ignobiliter reconditum, donec denuo idem Joannes sese suumque caput ostendit Marcello cuidam relso abbati ac presbytero, dum in eodem specu habitaret. Quod videlicet
Abbreviated transcription (Latin):
interturebqussod. Hecergo abipsius comiois ore cognoui. Sed & aliamuliua fict
que in sequi longũpitaui. Post quadriginta quat tuor uero amos relusons
sue paruꝑ febre pulsatis tradidit sp̃m. P retrictus que acellula. sepulture
mandatus est. Magnus autẽ couentus utdi ximꝰ deredẽptis meius proce stt
exequiis:¬

Expanded text:
alia multa fecit, quae insequi longum putavi. Post quadraginta quatuor vero annos reclusionis suae parumper febre pulsatus, tradidit spiritum, protractusque a cellula, sepulturae mandatus est. Magnus autem conventus, ut diximus, de redemptis in ejus processit exsequiis
Abbreviated transcription (Latin):
exclusisq: om̃ibus turbis.
suꝑstratus corꝑori. aliquan¬
tisꝑ orauit: Mox uiues¬
cente uultu. marcescenti¬
bus oculis: in oratione il¬
lius defunctus erigitur.
lentoq conamine. enisus
adsurgere. ad p̃hensam
beatiuiri dexterã in pe¬
des constitit: Atq ita
cũ eo usq aduestibulũ
domꝰ: turba onĩi inspec¬
tante processit:

Expanded text:
exclusisque omnibus turbis exclusisque omnibus turbis superstratus corpori aliquantisper orauit. mox uiuescente uultu, marcescentibus oculis in ora illius defunctus erigitur: lentoque conamine enisus adsurgere, adprehensa beati uiri dextera in pedes constitit: adque ita cum eo usque ad uestibulum domus, turba omni inspectante, processit.
Abbreviated transcription (Latin):
tisina consecutus. plures
postea uixit annos: primꝰ¬
q. ipud nos. martini uirtu¬
t ũ uel matheria uel tefa¬
moniũ fuit Idẽ tam̃re¬
ferre erat solitus. se cor¬
pore exutũ ad tribunal iudi¬
sductũ : de putatũq obscu¬
ris locis. et uulgarib tur¬
bis tristẽ excepisiẽ senten¬
tiũ. Tũ ꝑ duos angłos iu¬
dici fuisse sug gestũ hiunc
eẽ ꝓ quo martinꝰ oraret.
ta ꝑ eosdẽ angłos se iussũ
reduci: et martino reddi¬
tũ. uiteq pristine restitu¬
tũ: Ab hioc primo tẽpore
beatiuiri nom̃ enituit :
ut qui sc̃s iã ab om̃ib abe¬
batur. potens etiã et uere
a postolicus haberetur¬
post dũ agrũ
lupicini cuius dã
honorati scđm seđm uiri p̃¬
teriret : clamor et luctus
turbe plangentis excipitur :
Ad quẽ cũ sollicitus astitisset.
et quis eẽt hic fletus inqui¬
e familia seruulũ. laqueo
uitã sibi ex torsisse: Quo
cognito cellulã in qͣ cor¬
pus iacebat ingreditur :

Expanded text:
tismum consecutus plures tismum consecutus plures postea uixit annos, primusque apud nos Martini uirtutum uel materia uel testimonium fuit. idem tamen referre erat solitus, se corpore exutum ad tribunal iudicis ductum deputandumque obscuris locis et uulgaribus turbis tristem excepisse sententiam: tum per duos angelos iudici fuisse suggestum, hunc esse pro quo Martinus oraret: ita per eosdem angelos se iussum reduci, et Martino redditum uitaeque pristinae restitutum. ab hoc primum tempore beati uiri nomen enituit, ut qui sanctus iam ab omnibus habebatur, potens etiam et uere apostolicus habereturpost, dum agrum Lupicini cuiusdam honorati secundum saeculum uiri praeteriret, clamore et luctu turbae plangentis excipitur, ad quam cum sollicitus adstitisset et quis esset hic fletus inquiex familia seruulum laqueo sibi uitam extorsisse. quo cognito cellulam, in qua corpus iacebat, ingreditur,
Abbreviated transcription (Latin):
nus forte discesserat:
Et cũ ꝑ triduũ defuisset :
regressus. exanime cor¬
pus inuenit. Ita subita
mors fuerat: ut absq
baptismate humanis
rebus excederet: Corpus uero
inmediopositũ: triste mer¬
tiũ fr̃m frequentabatur
officio: Tũ martinus flen
et heulans accurrit: Tum
cipiens: egredi cellulã in
qua corpus iacebat cetero
iubet. ac foribus obseratis
suꝑ exanimata de functi
fr̃is m̃bra ꝓsternitur Et
cũ aliquandiu orationim
paululũ et indefunctiori
defixus. orationis suȩ acm¬
sericordiȩ dñi. intrepidu
expectabat. euentũ:
Uixq duarũ fere horarũ
spatiũ in cesserat: uidito
functũ paulatĩ m̃bris on
b moueri. et laxatis inu¬
sũ uidendi palpitare lu¬
minibus : Tũ uero magis
ad dñm uoce conuersus.
giũs agens cellulã clans¬
re conpleuerat: Quo au¬
dito qui p̃forib astiterant .¬
statĩ irruunt: Mirũ spec¬
taculũ qđ uidelunt uiuir .e.
quẽ mortuũ reliquissene:
ta redditus uite statĩ bap¬

Expanded text:
nus forte discesserat: nus forte discesserat: et cum per triduum defuisset, regressus exanime corpus inuenit: ita subita mors fuerat, ut absque baptismate humanis rebus excederet. corpus in medio positum tristi maerentium fratrum frequentabatur officio, cum Martinus flens et eiulans accurrit. tum cipiens egredi cellulam, in qua corpus iacebat, ceteros iubet, ac foribus obseratis super exanimata defuncti fratris membra prosternitur. et cum aliquamdiu orationi paululum et in defuncti ora defixus, orationis suae ac misericordiae Domini intrepidus expectabat euentum: uixque duarum fere horarum spatium intercesserat, uidet defunctum paulatim membris omnibus commoueri et laxatis in usum uidendi palpitare luminibus. tum uero magna ad Dominum uoce conuersus gratias agens cellulam clamore conpleuerat: quo audito qui pro foribus adstiterant statim inruunt. mirum spectaculum, quod uidebant uiuere, quem mortuum reliquissent. ita redditus uitae, statim bap
Abbreviated transcription (Latin):
te exturbauit. Ceden¬
dũ itaq tẽpori arbidra¬
tus: ad insulã gallinari¬
ã nomine se cenit.
Comite quodã presbicero
nugnarũ uirtutũ uiro.
Hic aliquandiu: radicib
uixit herbirũ: Quotẽ¬
pore: elleborũ uenena¬
tũ ut fer̃ gram̃ incibũ
sũpsit. Sed cũ uimuene¬
Iuinse crassantis. uicina
iã morte sentiret: in ini¬
nens periculũ oratione
reppulit statĩq om̃is
dolor fugatus est
Nec mulco post cũ sc̃õ hila¬
rio cõperisset regis pe¬
nitentia potestatẽ in dul¬
tã fuisse redeundi: romę
ei tẽptauit occurrere.
ꝓfectusq est ad urbẽ:
UM IAMII¬
larius preterisset
ita eum ẽ uestigiis ꝓsecu¬
tus: Cũq ab eo gratissime
fuisset susceptus : haud
longe sibi ab oppidomo¬
nasteriũ collocauit:
Quotẽ pore. ei se quidã
caticuminꝰ iunexit: cu¬
piens scĩssimi uiri instrui
disciplinis: paucisq int̾¬
positis dieb: languore
correptus. ui febriũ la¬
borabat. Actũ marti¬

Expanded text:
te exturbauit. cedente exturbauit. cedendum itaque tempori arbitratus ad insulam, cui Gallinaria nomen est, secessit comite quodam presbytero, magnarum uirtutum uiro. hic aliquamdiu radicibus uixit herbarum: quo tempore helleborum, uenenatum, ut ferunt, gramen, in cibum sumpsit. sed cum uim ueneni in se grassantis uicina iam morte sensisset, imminens periculum oratione repulit statimque omnis dolor fugatus est. nec multo post, cum sancto Hilario comperisset regis paenitentia potestatem indultam fuisse redeundi, Romae ei temptauit occurrere profectusque ad urbem est. Cum iam Hilarius praeterisset, ita eum est uestigiis prosecutus: cumque ab eo gratissime fuisset susceptus, haut longe sibi ab oppido monasterium conlocauit, quo tempore se ei quidam catechumenus iunxit, cupiens sanctissimi uiri institui disciplinis: paucisque interpositis diebus languore correptus ui febrium laborabat. ac tum Marti
Abbreviated transcription (Latin):
ta se ei obuiũ tulit quo
tenderet quȩ rens
ũq id a martino responsi
accepisset. se quo dñs uoca¬
ret intendere: ait ad eũ:
uocũq ieris. uel quocũ¬
q. dẽ tauerii : diabolus
tibi aduersabitur: Tunc
eiꝓphetica uoce respondit:
inimicus euanuit : Itaq
ut animo acm̃te concepe¬
rat: mtrẽ gentilitatis ab¬
soluit errore patre in
nalis ꝑ seuerante: plu¬
restam̃: suo saluauit ex¬
emplo: De inde cũ here¬
sis arriana. ꝑ totũ orbẽ
et maxime intra illiricũ
pullulasset : cũ ad uersus
ꝑfidiã sacerdotũ solꝰ pe¬
ne acerrime pugnaret.
multisq suppliciis esset
affectus Nam et ƿublice
uirgiscesus est et adex¬
tremũ deciuitate exire
compulsus. italiã repe¬
tens
cũ intra gallias quoq dis¬
censu sci hilaru quẽ ad
exiliũ hereticorũ uis cor¬
gerat. turbatã eccłim
cõperisset: mediolano
sibi monisteriũ statuit.
bi quoq eũ auxentius¬
tatus est: Multisq a¬
fectũ iniuriis deciuita¬

Expanded text:
ta, se ei obuiam tulit, quo ta, se ei obuiam tulit, quo tenderet quaerens. cumque id a Martino responsi accepisset, se quo Dominus uocaret intendere, ait ad eum: quocumque ieris uel quaecumque temptaueris, diabolus tibi aduersabitur. tunc ei prophetica uoce respondens,inimicus euanuit. itaque ut animo ac mente conceperat, matrem a gentilitatis absoluit errore, patre in malis perseuerante: plures tamen suo saluauit exemplo. Dehinc cum haeresis Arriana per totum orbem et maxime intra Illyricum pullulasset, cum aduersus perfidiam sacerdotum solus paene acerrime repugnaret multisque suppliciis esset adfectus—nam et publice uirgis caesus est et ad extremum de ciuitate exire conpulsus — Italiam repetens, cum intra Gallias quoque discessu sancti Hilari, quem ad exilium haereticorum uis coegerat, turbatam ecclesiam comperisset, Mediolani sibi monasterium statuit. ibi quoque eumAuxentiustatus est, multisque adfectum iniuriis de ciuita
Abbreviated transcription (Latin):
Ac primũ int̃ alpes deui¬
a secutus incidit in la¬
tones Cũq unus se¬
curi eleuata incapud
eius librasiet: ictũ feri¬
entis. dextere sus tinu¬
it al ter. Uinctis tam̃
postergũ manib: uni
seruandus et custodi en¬
dustraditur: Quicũ
eũ adremotiora loca¬
duxisset: ꝑ cunctari abeo
coepit. quis nã eẽt. Respon¬
bat etiã abed: an timeret
Tunc uero constantissime.
ꝓfitetur. nũquã se fuisse¬
tã se curũ: quia sciret mist¬
ricordiã dñi maxime in
tẽptationib ad futuram
Se magis illi dolere. qr xp
nia exercens. eẽt indign
Ingressusq: euangelicã di¬
putationẽ: uerbũ dñila¬
trom p̃dicabat: Quid lon¬
gius morer: latro credio
Prosecutusq martinũ uien
didit. orans ut ꝓse dñm p¬
caretur: Idẽq postea re¬
ligiosã agens uitã: uisus
est. ut hec quȩ supra rea¬
tur: Igitur martinus ina
ꝓgressus cũ mediolanũ
p̃terisset : diabolus initin¬
re. humana specie assus¬

Expanded text:
ac primum inter Alpes deuiac primum inter Alpes deuia secutus incidit in latrones. cumque unus securi eleuata in caput eius librasset ictum, ferientis dexteram sustinuit alter: uinctis tamen post tergum manibus uni adseruandus et spoliandus traditur. qui cum eum ad remotiora duxisset, percontari ab eo coepit, quisnam esset. responbat etiam ab eo an timeret. tum uero constantissime profitetur, numquam se tam fuisse securum, quia sciret misericordiam Domini maxime in temptationibus adfuturam: se magis illi dolere, qui Chnia exercens esset indignus. ingressusque euangelicam disputationem uerbum Dei latroni praedicabat. quid longius morer? latro credidit prosecutusque Martinum uiae reddidit, orans ut pro ae Dominum precaretur. idemque postea religiosam agens uitam uisus est, adeo ut haec, quae supra retantur. Igitur Martinus inde progressus cum Mediolanum praeterisset, diabolus in itinere, humana specie adsump
Abbreviated transcription (Latin):
pictauȩ ciuitatis ep̃m. cu¬
ius tunc indĩ rebus specta¬
ta et cognita fides habe¬
batur expetut : et aliqn¬
diu apud eũ cõmoratꝰ est
Tẽptauit autẽ idẽ hilari¬
us inpositodiaconii offi¬
tio sibi eũ artius inplica¬
re : et ministerio iuncoi:
diuino. Sedcũ sepissi me resta
indignũ se. eẽ. uociferans :
intellexit. uir dĩ altioris
ingenii. hoc eũ modo pos¬
se constrinzi. sid ei offi¬
tu inponeret. in quoqui¬
dĩ locus iniuriȩ uidere¬
tur. Itaq: ex orcistã.
eũ eẽ. p̃cepit. Quã ille
odinationẽ ne dispexisse.
tã quã humiliorẽ uideret᷑:
ñ repudiauit Nec multũ
post ã monitus ꝑ soporẽ.
ut patriã parentesq quos
ad huc gentilitas detine¬
bat. religiosa sollicitudi¬
ne uiñ taret: Ex uolunta¬
te scĩ hi larii ꝓfectus est
Multisq ab eo obstrictus p̾ci
ut ferunt pere grinati¬
onẽ illã adgressus est.
Contestatus frĩb multa
se aduersa passurũ. qđ
postea ꝓbauit ȩuentus.

Expanded text:
episcopum ciuitatis, cuius tunc in Dei rebus spectata et cognita fides habebatur, expetiit et aliquamdiu apud eum commoratus est. temptauit autem idem Hilarius inposito diaconatus officio sibi eum artius inplicare et ministerio uincire diuino. sed cum saepissime restitisset, indignum se esse uociferans, intellexit uir altioris ingenii, . uno eum modo posse constringi, si id ei officii imponeret, in quo quidam locus iniuriae uideretur: itaque exorcistam eum esse praecepit. quam ille rdinationem, ne despexisse tamquam humiliorem uideretur, non repudiauit. nec multo post admonitus per soporem, ut patriam parentesque, quos adhuc gentilitas detinebat, religiosa sollicitudine uisitaret, ex uoluntate sancti Hilari profectus est, multis ab eo obstrictus preciut ferunt , peregrinationem illam ingressus est, contestatus fratribus, multa se aduersa passurum: quod postea probauit euentus.
Abbreviated transcription (Latin):
inignẽ: nihil mali pacie¬
batur Illiaũt subito
casurũ. et repente mo¬
riturũ eũ putabant
Sed cũ uiderent nihil ei¬
mili contingere : conuer¬
tentes se dicebant eum
deũ cẽ. Alioqumn uel
horũ exẽplo om̃ium
morialiũ infelicissime ꝑfi¬
diã tuã coarguere ipse de¬
bueras : ut sitibi scandalũ
mouet qđ martinus flã¬
ma ignis uidebatur ad
rita illius et uirtutẽ re¬
ferres. qđ circũ septus
ignibus ñ perisset. Ag¬
nosce ergomiser. agnosce
qđ nescis. om̃s fere scõs
magis insignes periculo.¬
rũ suorũ fuisse uirtuti¬
bus. Video qͥdẽ petrũ
fide potentẽ. rerũ obs¬
tante natura mare pe¬
dibus suꝑ gressũ et ins¬
tabiles aquas corpore¬
o pressisse uestigio.
Sed ñ ideo minor mihi
uidetur gentiũ p̃di¬
cator quẽ fluctus
obsorbuit et post. tridu.¬
ũ totidẽq noctes e mer¬
zentẽ e ꝓfundo unda

Expanded text:
in ignem nihil mali patiein ignem nihil mali patiebatur. illi autem subito casurum et repente moriturum eum putabant, sed cum uiderent nihil mali contingere ei, conuertentes se dicebant eum Deum esse. adquin uel horum exemplo, omnium mortalium infelicissime, perfidiam tuam coarguere ipse debueras, ut si tibi scandalum mouerat, quod Martinus flamma ignis uidebatur adtrita illius et uirtutem referres, quod circumsaeptus ignibus non perisset. agnosce enim, miser, agnosce quod nescis, omnes fere sanctos magis insignes periculorum suorum fuisse uirtutibus. uideo quidem Petrum fide potentem rerum obstante natura mare pedibus supergressum et instabiles aquas corporeo pressisse uestigio. sed non ideo mihi minor uidetur gentium praedicator, quem fluctus absorbuit et post triduum totidemque noctes emergentem e profundo unda
Abbreviated transcription (Latin):
ra die cũ ad
me plerique
monachi uenissent: int̾
fabulas iuges. longũq
st̾rinonẽ. mentio incidit
libellimei que deuita
beati uiri martini edidi
gilibentissime audiebã.
nterea indicatur mihe.
dixisse quendã maligno
spu suscitatũ. cur martim
qui mortuos suscitasset flã¬
mas de domibus depulisset:
ipse nuꝑ adustus incendio¬
et periculo se fuisset obno¬
cius passioni: Oistũ quis¬
quis ẽ miserũ. iudeorũ in
uerbis eius ꝑfidiã it dicta
cognoscimus qui incruce po¬
sitũ dñm is uerbis increpa
est: si illis tẽporibus natus eẽt
et indnm hac uoce dicere: po¬
mat exẽplo Quid ergo quis¬
quis es. martinus ideo ñ potens
ideoñ sc̃s quia ẽ ꝑtclitatus
incendio Obeatũ et ꝑ om̃a
simile apłis. etiã in his con¬
uicus uirũ. Nẽ pe hoc et
de paulo gentiles illi cũ ui¬
pera eũ mordisset sensis se
referuntur. hic homo de¬
bet omicida eẽ quẽ sab¬
uũ factũ de marifata ui¬
uere non fiuerunt.
At ille excussa iupera

Expanded text:
rna die, cum ad me plerique monachi uenissent, inter fabulas iuges longumque sermonem mentio incidit libelli mei, quem de uita beati uiri Martini episcogi libentissime audiebam. interea indicatur mihi dixisse quendam malo spiritu suscitatum, cur Martinus, qui mortuos suscitasset, flammas domibus depulisset, ipse nuper adustus incendio periculosae fuisset obnoxius passioni. o istum, quisquis est, miserum! Iudaeorum in uerbis eius perfidiam et dicta cognoscimus, qui in cruce positum Dominum his uerbis increpabest, illis temporibus natus esset, ut in Dominum hac uoce pomat exemplo. quid ergo, quisquis es, Martinus ideo non potens, ideo non sanctus, quia est periclitatus incendio? o beatum et per omnia similem Apostolis etiam in his conuiciis uirum! nempe hoc et de Paulo gentiles, cum eum uipera momordisset, sensisse referuntur : hic homo debet homicida esse, quem saluum factum de mari fata uiuere non siuerunt. at ille excussa uipera
Abbreviated transcription (Latin):
linguis et ui pereo ore carpe¬
bant. Et uere non nullos ex¬
ꝑti sumus inuidos uirtutib
uitȩq eius. qui in illo ode¬
rant qđ in se ñ uidebant
et qđ imitari non ualebant.
Onefas dolendũ et ingemes¬
cendũ. non alii feerẽ in¬
sectatores eius. licet pauci
ad modũ ñ alii tam̃ quã
ep̃i ferebantur. Nec ue¬
ro quenquã nominari ne¬
plerique circũ latrent.
Sufficit : ut siquis ex his
hȩc legerit et agnoue¬
rit erubescat Nãsi iras¬
citur. dese dictũ ipse¬
fatebitur. cũ fortasse
nos de aliis senserimus.
Non refugimus aũt: ut
siqui tius modi sunt. nos
quoq cũ tali uiro ode¬
rint
Illud facile confido om̃¬
bus sc̃ĩs opusculũ istu
gratũ fore. Decetero
siquis hȩc infideliter
legerit ipse peccabit.
Ego mihi conscius sum:
me rerũ fide et amori
xp̃i inpulsum ut scribe¬
rẽ. manifesta exposu isse
uera olixissẽ: paratũq
ut spero habebit a dõ py¬
mium non quicũq: legi¬

Expanded text:
linguis et uipereo ore carpelinguis et uipereo ore carpebant. et uere nonnullos experti sumus inuidos uirtutis uitaeque eius, qui in illo oderant, quod in se non uidebant et quod imitari non ualebant. adque, o nefas dolendum et ingemescendum, non alii fere insectatores eius, licet pauci admodum, non alii tamen quam episcopi ferebantur. nec uero quemquam nominari neplerique circumlatrent: sufficiet ut, si qui ex his haec legerit et agnouerit, erubescat. nam si irascitur, de se dictum fatebitur, cum fortasse nos de aliis senserimus. non refugimus autem, ut, si qui eius modi sunt, nos quoque cum tali uiro oderint. illud facile confido, omnibus sanctis opusculum istud gratum fore. de cetero si qui haec infideliter legerit, ipse peccabit. ego mihi conscius sum me, rerum fide et amore Christi inpulsum ut scriberem, manifesta exposuisse, uera dixisse: paratumque, ut spero, habebit a Deo praemium, non quicumque lege
Abbreviated transcription (Latin):
nũquã animũ ab oratio¬
ne larabat. Uimirũ ut
sabris ferrariis moris ẽ
qui inter operandũ ꝓquo¬
d̃ laboris leua mine
incuhnẽ suã feriunt : Ita
martinus etiã dũ aliud age¬
rȩ uideretur sẽꝑ orabat:
Ouir uere beatus in quo do¬
lus non fuit. neminima iu¬
dicans. neminẽ dãnans. nul¬
le malũ ꝓmalo reddens:
Tantã quippe ad uersũ om̃s
in iurias patientiã ad sũp¬
serat : ut cũ eẽt summus sa¬
cerdos inpune etiã ab infi¬
mis clericis lederctur
Hec ꝓpter ideos aut locũ
unquã a mouerit. aut a su¬
a quantũ in ipso fuit cari¬
tate reppulerit. Ne mo
unquĩ illũ uidit iratum
nemo cõmotũ. nemo me¬
rentẽ. nemo ridentem: e
tu prȩferens. extra natu¬
rã hominis uidebatur.
Uũquã in illaus orenisi
xp̃s. nũ quã in illius ere¬
corde nisi pietas. nisi pax.
nisi misericordia in erat.¬
tatores illius uidebantur
solebat flere peccatis. qui
remotũ et quietũ uenenatis

Expanded text:
numquam animum ab orationumquam animum ab oratione laxabat. nimirum ut fabris ferrariis moris est, qui inter operandum pro quodam laboris leuamine incudem suam feriunt, ita Martinus etiam, dum aliud agere uideretur, semper orabat. o uere uir beatus, in quo dolus non fuit: neminem iudicans, neminem damnans, nulli malum pro malo reddens. tantam quippe aduersum omnes iniurias patientiam adsumpserat, ut, cum esset summus sacerdos, inpune etiam ab infimis clericis laederetur, nec propter id eos aut loco umquam amouerit aut a sua, quantum in ipso fuit, caritate reppulerit. Nemo umquam illum uidit iratum, nemo commotum, nemo maerentem, nemo ridentem: unam uultu praeferens extra naturam hominis uidebatur. numquam in illius ore nisi Christus, numquam in illius corde nisi pietas, nisi pax, nisi misericordia inerat.obtrectatores uidebantur, solebat flere peccatis, qui remotum et quietum uenenatis
Abbreviated transcription (Latin):
om̃a quȩ de martino dicen
da fuerat defecerint
Sed quia nos ut inertes
poete. extremo opere
ne glegeñtes uicti mathe¬
rit mole succũbimus.
Nam et sĩ facta illius ex¬
plicari uerbis ut cũq
potuerint. interiorem
uitã illius. et cotidinĩ¬
celo sẽꝑ intentũ. nullo
unquã uere ꝓfiteor a
plicabit oratio. Illa sc¬
licet ꝑ se uerantiã et
temperam̃tũ in abstinen¬
ta et ieunus potencũ¬
potius inuigiliis et ora¬
tionibus. noctesq: ab eo
ꝑ inde ac dies transac¬
tas nullũq uacuũ ab
opere dĩ tẽpus quo
uel otio in dulserit :¬
uel ne gotio. Sed necci¬
turȩ necessitas to ꝑgebat.
Vere fatebor non si ipse ut
uunt ab inferis homerus
emergeret possit expo¬
nere adeo om̃a muora
in martino sunt : quã ut
uerbis concipi quȩ ant
iũquĩ ora ulla mom̃tũq
preterut quo ñ aut õra¬
toni incũberet. aut siste¬
ret lecioni quinquam
etiam inter legendũ aut
siquid alius forte ag̾ebat.

Expanded text:
omnia, quae de Martino fuerint omnia, quae de Martino fuerint dicenda, defecerint, sed quia nos, ut inertes poetae, extremo in opere neclegentes, uicti materiae mole succumbimus. nam etsi facta illius explicari uerbis utcumque potuerunt, interiorem uitam illius et conuersatcaelo semper intentum nulla umquam — uere profiteor — plicabit oratio. illam scilicet perseuerantiam et temperamentum in abstinentia et in ieiuniis, potentiam in uigiliis et orationibus, noctesque ab eo perinde ac dies actas nullumque uacuum ab opere Dei tempus, quo uel otio indulserit uel negotio, sed ne citurae necessitas cogebat, uere fatebor, non si ipse, ut aiunt, ab inferis Homerus emergeret, posset exponere: adeo omnia maiora in Martino sunt, quam ut uerbis concipi queant. numquam hora ulla momentumque praeteriit, quo non aut orationi incumberet aut insisteret lectioni, quamquam etiam inter legendum aut si quid aliud forte agebat,
Abbreviated transcription (Latin):
opibus abiectis xp̃m e¬
cutus solus pene his
tẽ poribus e uangelica p̃¬
cepta cõplesset. Illũ nobis
sequendũ illũ clamabat
imitandũ. beatũq esse
dũ. tante fidei uirtutisq̃
documento. Cũ secundũ
sententiã dñi diues et pos¬
sidens multa uendendo
om̃a & dando prtuperib
quod erat. facto in possibi¬
le. possibile fecisset exẽ¬
bulatione eius. quanta
grauitas. quanta digni¬
tas erat. Quam alacer.
quã efficax. quã in ex¬
soluendis scripturarũ
questionibus proptus et
facilis : et multos ad hanc
partẽ. in credulos scio
quippe quos uiderim
me irso etũ referente
inoncredere. Iħm testor
spẽq cõmunẽ. me ex
nullius unquã .ore tan¬
tũ scientiȩ. tantũ ingenii¬
tã boni et tã puri sermo¬
nis audisse quanquã in
martini uirtutibus: quan¬
tula ẽ. ista lauditio:
nisi qđ mirũ ẽ hommi in¬
licterato ne hanc quidẽ
gram de fuisse: Sed ĩ
finẽ liber postulat. serm
claudendus est: Non qua

Expanded text:
opibus abiectis Christum seopibus abiectis Christum secutus solus paene his temporibus euangelica praecepta conplesset: illum nobis sequendum, illum clamabat imitandum: beatumque esse um tantae fidei uirtutisque documento, cum secundum sententiam Domini diues et possidens multa uendendo omnia et dando pauperibus, quod erat factu inpossibile, possibile fecisset exembulatione eius quanta grauitas, quanta dignitas erat! quam acer, quam efficax erat, quam in absoluendis scripturarum quaestionibus promptus et facilis! et quia multos ad hanc partem incredulos scio, quippe quos uiderim me ipso etiam referente non credere, Iesum testor spemque communem me ex nullius umquam ore tantum scientiae, tantum ingenii boni et tam puri sermonis audisse. quamquam in Martini uirtutibus quantula est ista laudatio! nisi quod mirum est homini inlitterato ne hanc quidem gratiam defuisse. Sed iam finem liber postulat, sermo claudendus est, non quod
Abbreviated transcription (Latin):
olĩ audita fide
cius et uita atq uirtu¬
tibus desiderio illius es¬
tuaremus gratã nobu
cideũ uidendũ pere¬
grinationẽ suscepimus.
animus uitã illius scri¬
bere. partm abipso
inquantũ ille interro¬
gari potuit sciscitatisõ¬
mus. partĩ abͥis quimt̃¬
fuerant uel sciebant
cognouimus quo qui¬
dem tẽpore crediñ
tulatusq pluorimu
et gauisus indnor
tanti esset habitus
a nobis quẽ ꝑegrina¬
tione suscepta expe¬
nssemus miserũ me
fiteri cũ me sc̃o conuiuio
suo dignatus ẽ adhiberi
aquã ipse manibus nr̃is
obtulit. aduesperã au
tẽ ipse nobis pedes ab¬
luit: nec reniti aut c̃¬
tradicere constantia
fuit ita auecoritate
illius oppressus sum
ut ne fas putarẽ si non
adqui euis sem: sermo
autem illius ñ apuđ
mundi huius inlece¬
bras et seculi onera
re linquenda suade¬
nexpeditique st¬
querentur. prestan¬
tissimũq: nobis pre¬
sentiũ tẽporũ illus¬
trisuri pauliri cu¬
ius supra frcimus
mentionẽ. exemplũ
ingerebat. qui summis

Expanded text:
olim audita fide ejus, vita atque virtutibus, desiderio illius aestuaremus, gratam nobis ad eum videndum peregrinationem suscepimus: animus vitam illius scribere, partin quantum ille interrogari potuit, sciscitati sumus, partim ab his, qui interfuerant uel sciebant, cognouimus. quo quidem tempore credi non tulatus plurimum et gauisus in Domino, quod tanti esset habitus a nobis, quem peregrinatione suscepta expeteremus. miserum me fiteri — cum me sancto conuiuio suo dignatus esset adhibere, aquam manibus nostris ipse obtulit, ad uesperum autem pedes ipse nobis abluit. nec reniti aut Contra ire constantia fuit: ita auctoritate illius oppressus sum, ut nefas putarem, si non adquieuissem. sermo autem illius non alius mundi inlecebras et saeculi onera relinquenda, ut Dexpeditique sequeremur: praestantissimumque nobis praesentium temporum inlustris uiri Paulini, cuius supra fecimus mentionem, exemplum ingerebat, qui summis
Abbreviated transcription (Latin):
conamine niterentur ul¬
tra accedere non ualentes:
ridiculã in uertiginẽ rõ¬
tabantur donec uicti cor¬
poris onus deponinit atto¬
cẽ aspectantes quid nã si¬
bi inuic̃ accidis seł taciti
cogitabant: Sedcũ beatus
uir cõperisset : exequiarũ
essẽ illam frequentiã ñ sa¬
trorũ. eleuata russũ mai¬
nu. dat eis abeundi et tol¬
lendi corporis potestatẽ
ꝑta eos et cũ uoluit stare
cõpulit: et cũ libuit
abire ꝑmisit:
I

Expanded text:
conamine niterentur, ulconamine niterentur, ultra accedere non ualentes ridiculam in uertiginem rotabantur, donec uicti corporis onus ponunt: attocem aspicientes, quidnam sibi accidisset, taciti cogitabant. sed cum beatus uir conperisset exequiarum esse illam frequentiam, non sacrorum, eleuata rursum manu dat eis abeundi et tollendi corporis potestatem. ita eos et cum uoluit, stare conpulit, et cum libuit, abire permisit. I
Abbreviated transcription (Latin):
ro loco altare qđ ibi fue¬
rat sub moueri: Atq ita
populũ superstiuonis il¬
lius absoluit errore:¬
ceidit autẽ insequen¬
ti tẽmpore dũ iterage
ret: gentilis ciuusdã cor¬
pus qđ ad sepulchrũ cũ
superstitio iõ funere duce¬
batur obiuũ haberet
Conspicatusq eminus uena¬
entiũ turbã quidnã es¬
set ignarus paululũ ste¬
git : Mã cũ fere quingen¬
torũ passuũ inter uallũ
erat ut difficile fuerat
dinoscere quid uideret:
Uamen quia rusticã manũ
cerneret. & agente uento
linteamina corpore super¬
iecta uolitarent. ꝓfanos sacri¬
ficiorũ ritus agi credidit.
⁊e eẽt hec gallorũ rusticis
consuetudo simulacra ¶¬
demonũ candido tecia
uelamin& inisera ꝑa¬
grossuos circũferre de¬
ĩtu . Eleuato ergo in
aduoso signo crucis im¬
perat turbȩ ñ mouerilo¬
co. onusq de ponerẽ
Hic uero mirũ in mod̃ ui¬
deres iniseros primũ uelut
saxa riguisse: deinde cũ
primo mouere se summo

Expanded text:
eo loco altare, quod ibi fueeo loco altare, quod ibi fuerat, submoueri, adque ita populum superstitionis illius absoluit erroreccidit autem insequenti temporeut gentilis cuiusdam corpus, quod ad sepulchrum cum superstitioso funere deferebatur, obuium haberet: conspicatusque eminus uenientium turbam, quidnam id esset ignarus, paululum stetit: nam fere quingentorum passuum interuallum erat, ut difficile fuerit dinoscere quid uideret. tamen quia rusticam manum cerneret et agente uento lintea corpori superiecta uolitarent, profanos sacrificiorum ritus agi credidit: quia esset haec Gallorum rusticis consuetudo, simulacra daemonum candido tecta uelamine misera per agros suos circumferre dementia. leuato ergo in aduersos signo crucis imperat turbae non moueri loco onusque deponere. hic uero mirum in modum uideres miseros primum uelut saxa riguisse. dein, cum promouere se summo
Abbreviated transcription (Latin):
a superiorib ep̃is constitu¬
tũ abebatur Sed martini
nom̃ sibi martiris uel tẽpo¬
ra passionis ostendi. Grapd
se scrupuloꝑ moueri qđ
nihuil certi constans. sibi
maiorũ memoria tradi¬
disset: Cũ aliquandiues¬
go a loco illo se abstind is sec
nec derogans religio¬
ni qr incertus erat.
nec auctoritatẽ sua
ualgo arcomodans. ne su¬
perstitio conualesceret:
Quodĩ die pauxis secũ
adhibitis fribus ad
sepulcrũ ipsũ ad stois.
orauit ad dnm ut qͥs
pultꝰ ostenderet : smũ
Tũnc conuersus adleiũ:
uidũ ꝓpe anĩstere um¬
brã sordidã trucemq
Imperat nom̃ meritũ¬
que : ut loqueretur:
Nom̃ łdicit. de crimi¬
ne confitetur: Lato¬
nẽ se fuisse obscelera
ꝑcussum. uulgi errore
celebratũ. sibi nilul cũ
mirtiribus esse cõmu¬
ne. cũ illos gła se poe¬
na retineret: Mirũ
in modũ uocẽ loquentis
qui aderant audiebant̃:
Personã tam̃: non uidebant.
exposuit: Iussit que ex

Expanded text:
a superioribus episcopis constitua superioribus episcopis constitutum habebatur. sed Martinus nomen sibi martyris, tempus passionis ostendi: grandi se scrupulo permoueri, quod nihil certi constans sibi maiorum memoria tradidisset. cum aliquandiu ergo a loco illo se abstinuisset, nec derogans religioni, quia incertus erat, nec auctoritatem suam uulgo adcommodans, ne superstitio conualesceret, quodam die paucis secum adhibitis fratribus ad sepulchrum ipsum adstans orauit ad Dominum, ut quis sepultus ostTum conversus ad laevam vidit prope assistere umbram sordidam, trucem. Imperat, nomen meritumque ut loqnomen edicit, de crimine confitetur: latronem se fuisse, ob scelera percussum, uulgi errore celebratum: sibi nihil cum martyribus esse commune, cum illos gloria, se poena retineret. mirum in modum uocem loquentis qui aderant audiebant, personam tamen non uidebant. exposuit iussitque ex
Abbreviated transcription (Latin):
re ut plerisq monadũs
moris ẽ. quicquã licebat:
Ars ibi exceptis scriptorib
nulla habebatur: Cuita¬
m̃ operi minor etas. de¬
putabatur: maioresora¬
tioni uacabant. Rarus
cusquã extra cellulã
suã egressus:
nisi cũ ad locũ oratio¬
nis conueniebant: Cibũ
una om̃s post horã ie¬
iuni accipiebant: Vinũ
nemonouerat: nisĩ quẽ
infirmitas coegissẽt:
pleriq camelorũ secis ues¬
tiebantur. Mollior ibi
habit̾ uestis ꝓ crimine
erat: Quod eo maiussit
eos nobiles habebant᷑
qui longe aliter educati.
ad hanc se liumilitatẽ et pa¬
tientiã coegerant. plures¬
q ex his postea epõs uidimꝰ
Que enĩ eẽt ciuitas aut ecdi
quȩ ñ sibi de martndͥ mo¬
nasterio cuperet sacerdotẽ
ed ut reliquas uirtutes eiꝰ
quas inepiscopatu egit ad¬
grediar: erat haud longe
ab oppido ꝓximus moniste¬
rulocus: quẽ falsa homi¬
nũ oppinio. uelut consepul¬
tis ibi martrib consecra¬
uerat. Nã et altare ibi

Expanded text:
re, ut plerisque monachis re, ut plerisque monachis moris est, quicquam licebat, ars ibi exceptis scriptoribus nulla habebatur, cui tamen operi minor aetas deputabatur: maiores orationi uacabant. rarus cuiquam extra cellulam suam egressus, nisi cum ad locum orationis conueniebant. cibum una omnes post horam ieiunii accipiebant. uinum nemo nouerat, nisi quem infirmitas coegisset. plerique camelorum saetis uestiebantur: mollior ibi habitus pro crimine erat. quod eo magis siteos nobiles habebantur, qui longe aliter educati ad hanc se humilitatem et patientiam coegerant: pluresque ex eis postea episcopos uidimus. quae enim esset ciuitas aut ecclesia, quae non sibi de Martini monasterio cuperet sacerdotem? Sed ut reliquas uirtutes eius, quas in episcopatu egit, adgrediar, erat haut longe ab oppido proximus monasterio locus, quem falsa hominum opinio, uelut consepultis ibi martyribus, sacrauerat: nam et altare ibi