comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dn fitio utii negotii substinea. bellii pare.siml ⁊ erario
ꝑcere. cupre admilitiã eos quos nolis offenhere poi
frciso om̃ia cureare. ⁊ ea age̾ inte inui sos: ocĩi sates
tacnosos. oppinione. Quirites asꝑd est. a dhoc aln si de¬
oeg ĩ me met site sũt. quas netaͣe ẽ nĩtia ⁊ ĩ nõce¬
tia tutari. Nam aba infima sut ẜ illud̃ ĩ telligo grite Diussie
s oiũz ora ĩ mẽ couersa sũt. equos bonosq faue¬
uos ca piamini ⁊ illi fenstͣsi ti Ita adhoc etatis a p¬
deseranxnõ est cõsilir grites.illis difficile est seĩpote¬
exconsuctudine in nͣaͣm ũtituiͣ. bellim me gerẽ cum

Expanded text:
neficio negoti sustineam. bellum parare simul et aerario parcere, cogere ad militiam eos quos nolis offendere, domi forisque omnia curare et ea agere inter invidos occursantis factiosos opinione, Quirites, asperius est. ad hoc, alii si deomnes in memet sitae, quas necesse est virtute et innocentia tutari; nam alia infirma sunt. et illud intellego, Quirites, omnium ora in me convorsa esse, aequos bonosque favevos capiamini et illi frustra sint. Ita ad hoc aetatis a pdeseram, non est consilium, Quirites. Illis difficile est in poteex consuetudine in naturam vertit. bellum me gerere cum
Abbreviated transcription (Latin):
a ai una atq ałia. sein plures petẽt.stu dio legedi
pmlati ꝓpe ad sumũ mõtis egressus est. Udi postꝙ
sortusine intellexit more ingenii humani. cupiso diffiał
rat intẽ saꝑa. paululũ mõ ꝓna. deĩ inflexa atqan
iit. ꝙ c̃cti mimide ĩtẽti płatib aperati ex ꝓloratis om¬
nib que mox usin fore Iucebat. eode lad regrediti no
temere ua asceberat. s tẽtas dĩa. ⁊ craispitiẽs Itaꝙ m¬

Expanded text:
 atque alteram, dein plures peteret, studio legendi paulatim prope ad summum montis egressus est. ubi postquam solitudinem intellexit, more ingeni humani cupido difficilirat inter saxa, paulum modo prona, deinde inflexa atque , quod cuncti Numidae intenti proeliantibus aderant. Exploratis omnibus, quae mox usui fore ducebat, eadem regreditur, non temere, uti ascenderat, sed temptans omnia et ci
Abbreviated transcription (Latin):
di iniinis mollit egri tuiie pati. ꝑqua eẽ alii
suꝑuia uertebat. alii bonii inge niri cõtu mesia
arensũ ẽe. multi ꝙ ia ꝑta uictoria exmanib eri¬
petͣ. nõb satis cognitu est/ illũ mãꝗ honore marh
ꝙͣ inuiria sua excrnaatu.n ta anxie laturũ fiusse.
siadepta pincia alii q maxio tradet᷑. gitͣ eo solo¬
resi ꝑe sit ⁊ qͥ stultitiã ui sebat᷑  aliena r̃e ꝑicło
suo cdirare. Pegatos aybocu mictit. postulatu. ne sin ca¬

Expanded text:
pati. Quam rem alii in superbiam vertebant, alii bonum ingenium contumelia accensum esse, multi quod iam parta victoria ex manibus eriperetur. Nobis satis cognitum est illum magis honore Mari quam iniuria sua excruciatum, neque tam anxie laturum fuisse, si adempta prouincia alii quam Mario traderetur. Igitur eo dolore impeditus et quia stultitiae videbatur alienam rem periculo suo curare
Abbreviated transcription (Latin):
ta bocapĩat. Ita ingñta ratus aut crpta
augilio suis ueniss.pͣlio sose certaturos.
nam calidus id mõ festinabat. bochi pãce
nnuere ie moras agitanis. niq belbĩ malłet.
ipator postq derequũ societate cõgniouit: nõ te¬
locs prig̃nsi cop̃ia facit. Ceterũ aut ꝓcul acitã
mauris. Qm̃ is nouid hostis accessat. exto m̃o pu¬
qua face. Interi roma ꝑ łras certior fit. ꝑui¬

Expanded text:
ta locauerat. Ita Iugurtha ratus aut capta auxilio suis venisset, proelio sese certaturos. Nam callidus id modo festinabat, Bocchi pacem imminuere, ne moras agitando aliud quam bellum mallet. Imperator postquam de regum societate cognovit, non telocis pugnandi copiam facit. Ceterum haud procul ab Cirta Mauris, quoniam is nouos hostis accesserat, ex commodo pugnam facere. Interim Roma per litteras certior fit
Abbreviated transcription (Latin):
boccho obuiã illis simul & p̃sidiomissũ. de ince eũ ce ꝓxi¬
mũ diẽ sine metu coniuncti eunt. Post ꝗ castra locata
& diei uesꝑ erat. repente maurꝰ incerto uultu pa¬
uens ad sillã ad currit. dic̃q sibi ex speculatoribł cog¬
nitũ iugurthã haud ꝓcul ab eẽ. sinul uti noctu clã
setũ ꝓfugerent. rogit atq hortatur Ille anao fero¬
&i negat se totiens fusũ numidã ꝑtimescere uirtutu
suoꝵ satis cređe. etiã sicerta pestis ad eẽt. mansuriun
tan pꝰ paulo morbo interiturȩ uite parcer&. Cerĩ
ab eodẽ monitꝰ uti noctu ꝓficiscerentur. c̃siliũ appi¬
bat. ac statĩmilites cenatos eẽ incastris. ignesq ꝗ cre¬
berrimos fieri. Deui prima uigilia silentio egredi iub&
lamq noct᷑no itine fessis õib: sylla parit̾ c̃ ortu solis castͦ
meta bat᷑. cũ eqͥtes mauii ñtiant. uigtã cutit̃ duũ miliũ ĩt̃¬

Expanded text:
Boccho obviam illis simul et praesidio missum. Deinde eum et proxiBoccho obviam illis simul et praesidio missum. Deinde eum et proximum diem sine metu coniuncti eunt. Post ubi castra locata et diei uesper erat, repente Maurus incerto uultu pauens ad Sullam accurrit dicitque sibi ex speculatoribus cognitum Iugurtham haud procul abesse. Simul, uti noctu clam secum profugeret, rogat atque hortatur. Ille animo feroci negat se totiens fusum Numidam pertimescere: virtuti suorum satis credere; etiam si certa pestis adesset, mansurum ptan post paulo morbo interiturae vitae parceret. Ceterum ab eodem monitus, uti noctu proficisceretur, consilium approbat; ac statim milites cenatos esse in castris ignisque quam creberrimos fieri, dein prima vigilia silentio egredi iubet. Iamque nocturno itinere fessis omnibus Sulla pariter cum ortu solis castra metabatur, cum equites Mauri nuntiant Iugurtham circiter duum milium inte
Abbreviated transcription (Latin):
a mario petuit. uti sillã ad se mitter& cuiꝰ arbitra¬
tu cõniunib negotus consuleretur. Is missꝰ cũ p̃sidio
equitũ atii peditũ funditoꝵ balearũ. Pret̃ea iere sagu¬
tarii & cohors beligna cũ uelitarib arinis itineris ꝓꝑan
di causa. neq: his setꝰ atq aliis arinis aduersũ tela ho¬
stiũ qđ ea leuia s̃ muniti .s in itinere quinto deniq die
uolux filius bacchi repente in campis patentib cũ mille
ñ amplius equitib sese ostendit. qui temere & effuse euntes
Sulȩ aliisq: om̃ib: & numerũ ampliorẽ uͦ & hostilẽ
metũ efficiebant. Igͥ se quisq expedire arma atq tela
tenuptare intendere. Timor aliquant sed spesamplior
quippe uictorib & aduersũ eos qͦs sȩpe uicerant alnttie
eqͥtos ex ploratũ p̃missi rẽ uti erat qui etã nuntiant.
uolux a dueniens q̃sterẽ appellat. dic̃q a patre se¬

Expanded text:
a Mario petivit, uti Sullam ad se mitteret, quoius arbitraa Mario petivit, uti Sullam ad se mitteret, quoius arbitratu communibus negotiis consuleretur, is missus cum praesidio equitum atque peditum funditorum Balearum. praeterea iere sagittarii et cohors Paeligna cum velitaribus armis, idi causa, neque his secus atque aliis armis aduersum tela hostium, quod ea levia sunt, muniti. Sed in itinere quinto denique die Volux, filius Bocchi, repente in campis patentibus cum mille non amplius equitibus sese ostendit, qui temere et effuse euntes Sullae aliisque omnibus et numerum ampliorem vero et hostilem metum efficiebant. Igitur se quisque expedire, arma atque tela temptare, intendere; timor aliquantus, sed spes amplior, quippe victoribus et aduersum eos, quos saepe vicerant. Interim equites exploratum praemissi rem, uti erat, quietam nuntiant. volux adveniens quaestorem appellat dicitque se a patre
Abbreviated transcription (Latin):
apud senatũ uerba facerent circut̃ diesxl. oꝑion¬
illosq & sillã abtuca uenire iubae. Itẽ .l bellienũ
p̃torẽ tũ preterea om̃s undiq senatoru ordinis cum¬
quib mandata bocchi cognoscit inquis legatis potestas
tutna eundifit & a consule interea inducię postulabant᷑.
Ea syllȩ & plerisq placuere. pauci ferocius decent᷑ scilic&
ignari humanarũ rerũ : quȩ fluxę & mobiles semper
in aduersa mutant᷑. Cȩterũ mauri impetratis omnibus
rebus tresromã ꝓfecti cũ . GN. octauio pisone. qui q̃ stor
stipendiũ in africã portauerat. duo ad regẽ redeunt
Ex his bocchus cũ cȩt̾a tũ maxime benignitatẽ & stu¬
i⁊ ollȩ lubens accepit. Romȩq legatis eiꝰ pͦ ꝗ erras¬
se rege & iugurthȩ icciere iapsu aepc̃atis: amicitiã
& foedus petentib hoc mͦ respondetur. Senatꝰ & p.r.
cũ menuerit. Quis reb cognitis bocchus ꝑ litt̾as

Expanded text:
apud senatum verba facerent, circiter dies quadraginapud senatum verba facerent, circiter dies quadraginca venire iubet, item L. Bellienum praetorem Vtica, praeterea omnis undique senatorii ordinis, quibuscum mandata Bocchi cognoscit. legatis potestas Romam eundi fit, et ab consule interea indutiae postulabantur. Ea Sullae et plerisque placuere; pauci ferocius decernunt, scilicet ignari humanarum rerum, quae fluxae et mobiles semper in aduersa mutantur. Ceterum Mauri impetratis omnibus rebus tres Romam profecti duce Cn. Octauio Rusone, qui quaestor stipendium in Africam portauerat, duo ad regem redeunt. Ex iis Bocchus cum cetera tum maxime benignitatem et studium Sullae libens accepit. Romaeque legatis eius, postquam errasse regem et Iugurthae scelere lapsum deprecati sunt, amicitiam et foedus petentibus hoc modo respondetur: 'Senatus et poquom meruerit.' Quis rebus cognitis Bocchus per litteras
Abbreviated transcription (Latin):
relinquerat. ex om̃i copia necessariorũ quinq delegit
quoꝵ & fides cognita & ingenia ualidissima erant.
eos ad mariũ acdeinde si placeat romã legatos ire iub&
Agendarũ rerũ & quocũq mͦ belli cõponendi licentiã
unt : quẽ consul in expeditionẽ proficiscens ꝓp̃tore
reliquerat. Fos ule ñ prouanis hostib: uti meriti eran
sed accurate acliberalit̃ habuit. Quare barbari
& famã romanoꝵ auariciȩ falsam & sillã obmuni¬
ficentiã in sese amicũ rati. Nã &iamtũ largitio
multis ignota erat. munificus nemo putabãtub
nisi parit᷑ uolens. Dona om̃ia in benignitate habe¬
bantur. Igitur que stori mandata bocchi patefaciunt
simul abeo petunt. uti fautor consultorq sibi ad sit:
copias. Fidẽ. magnitudinẽ regis sui & alia q̃ aut utilia.
aut beniuolentiã ẽẽ. credebant oratione extollunt.
Dem silla om̃ia pollicito. docti qͦmͦ apud mariũ itẽ

Expanded text:
reliquerat, ex omni copia necessariorum quinque delegit, reliquerat, ex omni copia necessariorum quinque delegit, quorum et fides cognita et ingenia validissima erant. Eos ad Marium ac deinde, si placeat, Romam legatos ire iubet, agendarum rerum et quocumque modo belli componendi licentiam unt, quem consul in expeditionem proficiscens pro praetore reliquerat. Eos ille non pro uanis hostibus, uti meriti erant, sed accurate ac liberaliter habuit. Qua re barbari et famam Romanorum auaritiae falsam et Sullam ob munificentiam in sese amicum rati. Nam etiam tum largitio multis ignota erat; munificus nemo putabatur nisi pariter volens; dona omnia in benignitate habebantur. Igitur quaestori mandata Bocchi patefaciunt; simul ab eo petunt, uti fautor consultorque sibi assit; copias fidem magnitudinem regis sui et alia, quae aut utilia aut beneuolentiae esse credebant, oratione extollunt. Dein Sulla omnia pollicito docti, quo modo apud Marium, item
Abbreviated transcription (Latin):
Nũꝗ .e.R. beneficiis uictũ ẽẽ. nambellũ qđ ualeat
tutescis. Ad eabocchus placide & benigne simul pau¬
ca ꝓdelictosuo uerba fac̃. se non hostili animo sed
obregnũ tutandũ arma cępisse. Nã numidie partem
unde iugurthã expulerit : iurebelli suã factã. eã uastari
amario pati nequiuisse. Precerea missis antea Romam
legatis : repulsũ ab amicicia. Cę̧tũm uetera obmittere.
ac tum si ꝑ mariũ licer& legatos ad senatũ missurum.
Dein copia facta animꝰ barbari ab amicis flexus. quos iu-¬
gurtha cognita legatione sillȩ & manlii metuens id qđ
parabat᷑ donis corrũꝑat. Marius interea exercitu in
hibernis composito cũ expeditis cohortib & parte eqͥtat
ꝓficiscit᷑ in loca sola obsessũ turrim regiã : quo iugurtha
ꝑfugas om̃s p̃sidium imposuerat. Tunc rursus bocchus¬
flectitir seu reputando quȩ sibi duob pͣliis uenerant.
seu ad monitus ab aliis amicis quos incorruptos iugurcha

Expanded text:
num beneficiis victum esse. Nam bello quid valeat, tute scis." Ad ea Bocchus placide et benigne, simul pauca pro delicto suo verba facit: se non hostili animo, sed ob regnum tutandum arma cepisse. Nam Numidiae partem, unde vi Iugurtham expulerit, iure belli suam factam; eam vastari a Mario pati nequiuisse. Praeterea missis antea Romam legatis repulsum ab amicitia. Ceterum uetera omittere ac tum, si per Marium liceret, legatos ad senatum missurum. Dein copia facta animus barbari ab amicis flexus, quos Iugurtha, cognita legatione Sullae et Manli metuens id, quod parabatur, donis corruperat. Marius interea exercitu in hibernaculis composito cum expeditis cohortibus et parte equitatus proficiscitur in loca sola obsessum turrim regiam, quo Iugurtha perfugas omnis praesidium imposuerat. Tum rursus Bocchus, seu reputando quae sibi duobus proeliis venerant, seu admonitus ab aliis amicis, quos incorruptos Iugurtha
Abbreviated transcription (Latin):
quarũ cũ unã atq altãm dein plures peter& studio
legendi paulatim ꝓpe ad sũmũ montis egressus ÷. Ubi
postꝗ solitudinẽ intellexit. more in genu humani cupi
grandis silex coaluerat int̾ saxa paulũ mͦ ꝓna. de inde
flexa. atq aucta in altitudinẽ. quocuncta gignentiũ
natura fert. cusꝰ ramis mͦ mͦ eminentib saxis nixꝰ ligꝰ.
castelli planitiẽ ꝑscribit. qđ cuncti numidȩ intenti p̃¬
liantib aderant Ex ploratis om̃ib quȩ mox usui fore
ducebat: eodẽ regreditur. ñ temere uti ascenđat .s.
teptans om̃ia & circũ spiciens.: Itaq mariũ ꝓꝑe adit
acta doc& hortatus abea parte qua ipse descenđ at.
castellũ tẽpta. pallicetur sese ducẽ itineris ꝑiculi nihil
eẽ doca Marius cũ ligure ꝓmissa eiꝰ cognitũ. ex p̃sen¬
tib misit Iuorũ uticusq: ingeniũ erat. itarẽ diffi¬
cilẽ aut facilẽ nuntiauere : Consulis animꝰ. tam̃ paulũ

Expanded text:
quarum cum unam atque alteram, dein plures peteret, studio quarum cum unam atque alteram, dein plures peteret, studio legendi paulatim prope ad summum montis egressus est. ubi postquam solitudinem intellexit, more ingeni humani cupidgrandis ilex coaluerat inter saxa, paulum modo prona, deinde inflexa atque aucta in altitudinem, quo cuncta gignentium natura fert. Cuius ramis modo, modo eminentibus saxis nisus Ligus in castelli planitiem pervenit, quod cuncti Numidae intenti proeliantibus aderant. Exploratis omnibus, quae mox usui fore ducebat, eadem regreditur, non temere, uti ascenderat, sed temptans omnia et circumspiciens. Itaque Marium propere adit, acta edocet, hortatur, ab ea parte qua ipse ascenderat castellum temptet, pollicetursa eius cognitum ex praesentibus misit. Quorum uti cuiusque ingenium erat, ita rem difficilem aut facilem nuntiauere; consulis animus tamen paulum
Abbreviated transcription (Latin):
qẽ ibi regis thesauri erant. sũ maui caꝑe intendit .S
ea res fortuitu quã consilio meluis gesta : Nã castello
iuroꝵ atq armoꝵ satis magnauis: oc frum̃ti. & fons
aquȩ aggerib: turribq & aliis machinationib locꝰ
inportunus. it̃ castellanoꝵ. angustũ ad modũ. utrĩq pre¬
ceps. eo uineȩ cũ ingenti ꝑ iculo frustra agebant᷑ Nã
cũ hȩc paulo ꝓcesserant. igni aut lapidib corrũpeban
cađe aut sauciari Cetĩs metꝰ augeri. At marius
multis dieb & laborib: consũptis. anxius trahere
cũ animosuo. omitter&e ne inceptũ qđ frustra erat.
anfortunã oꝑiret᷑. qͣ sepe ꝓsꝑe usꝰ fuerat. Quȩ cũ
multos dies noctesq estuans agitar&. forte quidã
ligus ex cohortib auxiliarus miles gregarus castris
i quatũ egressus. haud ꝓcul a latere castelli qđ adũ su
p̃uantib: erat. anĩ aduertit int̃ saxa repentes colias.

Expanded text:
quod ibi regis thesauri erant, summa vi capere intendit. Sed quod ibi regis thesauri erant, summa vi capere intendit. Sed ea res forte quam consilio melius gesta. Nam castello virorum atque armorum satis et magna vis et frumenti et fons aquae; aggeribus turribusque et aliis machinationibus locus importunus; iter castellanorum angustum admodum, utrimque praecisum. Ea vineae cum ingenti periculo frustra agebantur; nam cum eae paulo processerant, igni aut lapidibus corrumpebancadere aut sauciari, ceteris metus augeri. At Marius multis diebus et laboribus consumptis anxius trahere cum animo suo, omitteretne inceptum, quoniam frustra erat, an fortunam opperiretur, qua saepe prospere usus fuerat. Quae cum multos dies noctisque aestuans agitaret, forte quidam Ligus, ex cohortibus auxiliariis miles gregarius, castris aquatum egressus haud procul ab latere castelli, quod auersum proeliantibus erat, animum aduertit inter saxa repentis cocleas,
Abbreviated transcription (Latin):
genꝰ hoũm mobile infidũ ante. neq beneficio neq me
babicoepit: Om̃ia ñ bene consulta in uirtutẽ trahe¬
bartur : Milctri modesto imꝑio habiti simula locuple¬
tes. ad glã ferre. numidȩ migis ꝗ mortalẽ timoerp
Postremo om̃s socu atq hostes. eređe illi aut m̃tẽ diuinã
et̃. aut dõꝵ nutucuncta portendi. S consul ubi ea res
bene euenit: ad alia oppida ꝑgit Pauca repugnantib:
rumpit Luctu atq cede om̃ia cõplentur deniq multis
locis potitꝰ a plerisq incruento exercitu aliam rẽ
aggredit᷑. ñ eadẽ asꝑitate qͥ capsensiũ. cet̃um haud secꝰ
difficilẽ. Nãq haudlonge a flumine mulucha qđ ui¬
gurthe bocchiq regnũ disiungebat. erat int̃ cetam
planitiẽ mons saxeus. mediocri castello satis patens in
inm̃ sũ editꝰ. uno ꝑ angusto aditu relicto Nã om̃ia
natura uelut oꝑe atqͣ consulto p̃ceps: Quẽ locũ mariꝰ

Expanded text:
genus hominum mobile, infidum, ante neque beneficio neque megenus hominum mobile, infidum, ante neque beneficio neque mehaberi coepit. Omnia non bene consulta in virtutem trahebantur: milites, modesto imperio habiti simul et locupletes, ad caelum ferre; Numidae magis quam mortalem timere; postremo omnes, socii atque hostes, credere illi aut mentem divinam esse aut deorum nutu cuncta portendi. Sed consul, ubi ea res bene evenit, ad alia oppida pergit, pauca repugnantibus rumpit: luctu atque caede omnia complentur. Denique multis locis potitus ac plerisque exercitu incruento aliam rem aggreditur, non eadem asperitate qua Capsensium, ceterum haud secus difficilem. Namque haud longe a flumine Muluccha, quod Iugurthae Bocchique regnum diiungebat, erat inter ceteram planitiem mons saxeus, mediocri castello satis patens, in immensum editus, uno perangusto aditu relicto; nam omnis natura uelut opere atque consulto praeceps. Quem locum Marius,
Abbreviated transcription (Latin):
facto consedit. idẽ ꝓxima facit. dein t̾tia. multo ante lu¬
cis aduentũ ꝑuenit in locũ tumulosũ ab capsa ñ ampliꝰ
duũ miliũ int̃ uallo: Ibiq: quã occultissime potest. cũ
om̃ĩb copus oꝑit᷑ . S ubi dies cȩpit. & numide nihil hosti¬
le metuentes multi oppido egressi. repentẽ om̃em
eqͥtatũ & cũ his uelo cissimos peditescur sũ tenđe ad capsa.:
& portas obside iub&. deinde intentꝰ ipse ꝓꝑe sequi. neq
milites p̃dari sinere. Quȩ pꝰꝗ oppidani cognouere. res
trepidȩ. metꝰ ingens malũ in pusũ. Adhoc parsciuuĩ
extra moenia in hostiũ potestate. coegere uti deditio¬
nẽ facerent. Cet̃um oppidũ incensũ. Numidȩ pubes
int fectualu om̃s uenundati. p̃da militib diuisa. ld
facinꝰ cont̃ius belii n a uaritia heq: icelere c̃sulis admis¬
sũ d. qo locꝰ iugurthȩ oportunꝰ nobis aditu diffialis

Expanded text:
facto consedit; idem proxima facit; dein tertia multo ante lufacto consedit; idem proxima facit; dein tertia multo ante lucis adventum pervenit in locum tumulosum ab Capsa non amplius duum milium interuallo, ibique quam occultissime potest cum omnibus copiis opperitur. Sed ubi dies coepit et Numidae nihil hostile metuentes multi oppido egressi, repente omnem equitatum et cum iis uelocissimos pedites cursu tendere ad Capsam et portas obsidere iubet; deinde ipse intentus propere sequi neque milites praedari sinere. Quae postquam oppidani cognovere, res trepidae, metus ingens, malum improuisum, ad hoc pars civium extra moenia in hostium potestate coegere, uti deditionem facerent. Ceterum oppidum incensum, Numidae puberes interfecti, alii omnes venumdati, praeda militibus divisa. Id facinus contra ius belli non auaritia neque scelere consulis admissum, sed quia locus Iugurthae opportunus, nobis aditu difficilis,
Abbreviated transcription (Latin):
ussu regis in loca munita contulerant. Ageraut̃
Pec om̃e qđ suꝑiorib dieb p̃dȩ fuerat equitib auxi¬
liarus agendũ attribuit.: Aulũ manliũ legatũ cũ
cohortib expeditis. ad oppidũ laris ubi stipendiũ
& cõmeatũ locauerat. ire iuba. Dicitq se p̃dabun¬
dũ pꝰ paucos die̾i eodẽ uentusũ. Sic incepto suo oc¬
cultato. ꝑgit ad flum̃ tanaym. Cet̾um initinere
cotidie pecꝰ exercitiu ꝑ centurias itẽ turmas eqͣ lit̃
distribuerat . & ex corus utresutifierent curabat simul. &¬
in opiã fruñti lenire. & ignaris om̃ib parare quȩ mox usu
forent. Deinde sexto die cũ ad flum̃ uentũ ẽ. maxima uis
utriũ effecta Ibi castris leui munim̃to positis. milite scibũ
caꝑe. atq uti simul cũ occasu solis egređent᷑. paratos eẽ iub&:
Om̃ib sarcinis abiectis. aqͣmͦ sesde. ium̃ta iub& onerare
De in pꝰ ꝗ tempꝰ uisũ. castris egreditur. noctẽq totã itinere

Expanded text:
iussu regis in loca munita contulerant, ager auteiussu regis in loca munita contulerant, ager autePecus omne, quod superioribus diebus praedae fuerat, equitibus auxiliariis agendum attribuit, A. Manlium legatum cum cohortibus expeditis ad oppidum Laris, ubi stipendium et commeatum locauerat, ire iubet dicitque se praedabundum post paucos dies eodem venturum. Sic incepto suo occultato pergit ad flumen Tanain. Ceterum in itinere cottidie pecus exercitui per centurias, item turmas aequaliter distribuerat et, ex coriis utres uti fierent, curabat; simul inopiam frumenti lenire et ignaris omnibus parare quae mox usui forent. Denique sexto die, cum ad flumen ventum est, maxima vis utrium effecta. Ibi castris leui munimento positis milites cibum capere atque, uti simul cum occasu solis egrederentur, paratos esse iubet, omnibus sarcinis abiectis aqua modo seque et iumenta onerare. Dein postquam tempus visum, castris egreditur, noctemque totam itinere
Abbreviated transcription (Latin):
siti magis quã alia re accenditur. eiꝰ pociundi ia¬
riũ maxima cupido inuaserat: Tũ ꝓpt̃ usĩ bellitũ
qr res asꝑa uidebat᷑. Et metellus oppidũ thalam
magna gła coeꝑat. haud dissimilit̃ sitũ munitũq
nͥ qđ apud thalã ñ longe a moenib aliqt̃ fontes
erant. capsense suna modo atq ea int᷑ oppidũ ui¬
gi aqua cet̃a pluuia ut ebantur Id ibiq & in omñi
affrica quȩ ꝓcul a mari incultius a gebat᷑ eo faci¬
lius tolerabatur . qr numidȩ plerũq lacte & ferina
carne uescebantur. & neq: salẽ neq alia irritam̃¬
ta gulȩ querebant. Cib illis adũ sũ famẽ atq sitĩ.
ñ libidini neq: luxuriȩ erat. Igit᷑ consulom̃ib ex¬
ploratis. credodus fretꝰ. nã cont̾ra tantas difficul¬
tates. consilio satis ꝓuđe ñ poterat. Quippe etiam
frum̃ti in opia tẽptabat᷑. qđ numidȩ pabulo pecoris
magis quã aruo student. Et qđ cũq natũ fuerat.

Expanded text:
siti magis quam alia re accenditur. Eius potiendi Masiti magis quam alia re accenditur. Eius potiendi Marium maxima cupido invaserat, cum propter usum belli tum quia res aspera videbatur et Metellus oppidum Thalam magna gloria ceperat, haud dissimiliter situm munitumque, nisi quod apud Thalam non longe a moenibus aliquot fontes erant, Capsenses una modo atque ea intra oppidum iugi aqua, cetera pluvia utebantur. Id ibique et in omni Africa, quae procul a mari incultius agebat, eo facilius tolerabatur, quia Numidae plerumque lacte et ferina carne uescebantur et neque salem neque alia irritamenta gulae quaerebant: cibus illis aduersum famem atque sitim, non libidini neque luxuriae erat. Igitur consul omnibus exploratis, credo dis fretus—nam contra tantas difficultates consilio satis prouidere non poterat, quippe etiam frumenti inopia temptabatur, quia Numidae pabulo pecoris magis quam aruo student et, quodcumque natum fuerat,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓusꝰ grauior acciđ& : an mobilitate in genii pacẽ atq
bellũ mutare solitꝰ. parũ exploratũ ẽ .S c̃sul
uti statuerat: oppida castellaq munita adire.
partĩiũ alia metu. aut p̃mia ostentando. aũ¬
tere abhostib Ac pͥmo mediocria ge̾rebat. existi¬
mans iugurtam obsuos tutandos in manꝰ uen¬
turũ. S ubi illũ ꝓcul ab eẽ ee alus negotus in¬
tentũ accepit: maiora & magis asꝑa aggredi
dẽ inagnũ atq: ualens nõe capsa cuiꝰ condito
hercules libis dmemor abat᷑. Eius ciues apud iugur¬
thũ immunes leui imꝑio oe obea fidelissimi ha¬
bebant. Muniti aduersũ hostes. ñ moenib mͦ
& armis atq uiris. uerũ etiã multo magis lo¬
omũ aspitate. INã p̃ter oppido ꝓpinq loca abia
oomia uãsta incultaq: egentia aquȩ infesta ser¬
pentib. quoꝵ ius sicuti om̃iũ ferarũ inopia
cibi acrior. Adhoc natura ipsa serpentiũ ꝑnitiosa.

Expanded text:
prouisus grauior accideret, an mobilitate ingeni pacem atque prouisus grauior accideret, an mobilitate ingeni pacem atque bellum mutare solitus, parum exploratum est. Sed consul, uti statuerat, oppida castellaque munita adire, partim vi, alia metu aut praemia ostentando auertere ab hostibus. Ac primo mediocria gerebat, existimans Iugurtham ob suos tutandos in manus venturum. Sed ubi illum procul abesse et aliis negotiis intentum accepit, maiora et magis aspera aggredidum magnum atque valens nomine Capsa, cuius conditor Hercules Libys memorabatur. Eius ciues apud Iugurtham immunes, leui imperio et ob ea fidelissimi habebantur, muniti aduersum hostis non moenibus modo et armis atque viris, verum etiam multo magis locorum asperitate. Nam praeter oppido propinqua alia omnia vasta, inculta, egentia aquae, infesta serpentibus, quarum vis sicuti omnium ferarum inopia cibi acrior. Ad hoc natura serpentium ipsa perniciosa
Abbreviated transcription (Latin):
simis animis excipit᷑ . Pleb patrib ꝙ postꝗ inuidia
decesserat iuxta karus .S marius inpigre pruden¬
terq suoꝵ & hostiũ resparit᷑ attendere. uognoscere
quidboni utrisq aut contra eet. Explonaneiti¬
nera regũ. consilia & insidias eorũ: anteuenire.
Nichil apđ se remissũ. neq apđ̾ illos tutũ pati. Itaq et
getulos & iugurthã ex sociis nr̃is p̃dã agentes sȩpe aggres¬
sus in itinere fuderat. ipsũq regẽ haud ꝓcul ab oppido
cirta armis exuerat. Quȩ postꝗ głosamͦ. ẽe. neq:
belli patrandi copiã cognouit: statuit urbes q̃uiris
aut loco ꝓhostib & ad ũsũse oportunissime erant sin¬
gulas circũ uenire. Ita iugurthã aut p̃sidiis nudatũ
si ea pateret᷑ : aut p̃lio certaturũ. Nã bocchus nun¬
tios ad eũ sepe miserat. uelle popłi romani amiciciã.
ne quid abse hostile timer&. Id simulauerat ne quo in¬

Expanded text:
sumis animis accipitur, plebi patribusque, postquam invidia sumis animis accipitur, plebi patribusque, postquam invidia decesserat, iuxta carus. Sed Marius inpigre prudenterque suorum et hostium res pariter attendere: cognoscere, quid boni utrisque aut contra esset, explorare itinera regum, consilia et insidias eorum antevenire, nihil apud se remissum neque aqud illos tutum pati. itaqGaetulos et Iugurtham ex sociis nostris praedas agentis saepe aggressus in itinere fuderat ipsumque regem haud procul ab oppido Cirta armis exuerat. Quae postquam gloriosa modo neque belli patrandi cognovit, statuit urbis, quae viris aut loco pro hostibus et aduersum se opportunissimae erant, singulas circumvenire: ita Iugurtham aut praesidiis nudatum iri, si ea pateretur, aut proelio certaturum. Nam Bocchus nuntios ad eum saepe miserat: velle populi Romani amicitiam; ne quid ab se hostile timeret. Id simulaueritne, quo im
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ia cũ p̃cio honesta uident᷑. Igit᷑ mariꝰ cũ aliquant o
maiore numero quã decretũ erat in affricã ꝓfectus.
paucis dieb: uticã aduehit᷑. exercitꝰ ei tradit᷑ ap. rutilo
legato. Nã metellus conspectũ marii fugerat : ne ui
legionib cohortibusq auxiliariis : in agrũ fertilem
& p̃da honustũ ꝓficiscit᷑. O m̃ia ibi capta militibus
donat. Dei castella & oppida natura & uiris parũ
munita aggredit᷑ p̃lia multa. Cȩterũ alia leuia.
aliis locis facere. Interĩ noui milites sine metu pugnȩ
ad.ẽẽ. Uidere fugientes capi. aut occidi fortissimũ quẽq:
tutissimũ armis: libertatẽ. patriã. parentesq et
om̃ia alia tegi. ogłam atq diuicias queri. Sic breui
spacio noui ueteresq coaluere. & uirtus om̃iũ ȩqͣlis
sicutiplerosq remoto metulaxius licentiusq futuros
Metelius interea romã ꝓfectus: contraspem sua letdis¬

Expanded text:
omnia cum pretio honesta videntur. Igitur Marius cum aliquanto omnia cum pretio honesta videntur. Igitur Marius cum aliquanto maiore numero, quam decretum erat, in Africam profectus paucis diebus Vticam aduehitur. Exercitus ei traditur a P. Rutilio legato; nam Metellus conspectum Mari fugerat, ne videlegionibus cohortibusque auxiliariis in agrum fertilem et praeda onustum proficiscitur, omnia ibi capta militibus donat; dein castella et oppida natura et viris parum munita aggreditur, proelia multa, ceterum leuia, alia aliis locis facere. Interim novi milites sine metu pugnae adesse, videre fugientis capi aut occidi, fortissimum quemque tutissimum, armis libertatem patriam parentisque et alia omnia tegi, gloriam atque divitias quaeri. Sic brevi spatio novi veteresque coaluere, et virtus omnium aequalis sicuti plerosque remoto metu laxius licentiusque futuros. Metellus interea Romam profectus contra spem suam laetis
Abbreviated transcription (Latin):
biscum adero. Meq: uosq in omnib: reb: iuata gerã.
& ꝓfecto dus iuuantib: om̃ia matura st̃. uictoꝵa.
p̃da. laus. quȩ si dubia aut ꝓcul essent : tam̃ om̃s bonos
rei .p. subuenire decebat. Et enĩ ignauia nemo inmor¬
dicerẽ quirites. sitimidis uirtutẽ uerba adderent.
nã strenuis abunde dictũ puto.¶ Huiuscemodi orati¬
one habita marius . postꝗ plebis animos arrectos uid&.
ꝓꝑe cõmeatu. stipendio. armis. aliisq: ut iib: naues ho¬
nerat. Cũ his aulũ mauliũ legatũ ꝓficisci iub&. Ipse
interea militesscribere. non more maiorũ : neq: ex
classib:. sed uticuiusq libido erat. capite censos plerosq
Ia factũ : alii in opia bonorũ. alii ꝑ ambitionẽ c̃sulis
memorabant : qđ ab eo genere cȩlebratꝰ auctusq erat.
Et homini potentiã quęrenti . egentissimꝰ quisq opor¬
tunissimꝰ cuineq sua Rara. quippe quȩ nulla sunt : &

Expanded text:
biscum adero, meque vosque in omnibus rebus iuxta geram. biscum adero, meque vosque in omnibus rebus iuxta geram. Et profecto dis iuuantibus omnia matura sunt: victoria, praeda, laus. Quae si dubia aut procul essent, tamen omnis bonos rei publicae subvenire decebat. Etenim nemo ignavia immordicerem, Quirites, si timidis virtutem verba adderent; nam strenuis abunde dictum puto." Huiusce modi oratione habita Marius, postquam plebis animos arrectos videt, propere commeatu, stipendio, armis aliisque utilibus nauis onerat, cum his A. Manlium legatum proficisci iubet. Ipse interea milites scribere, non more maiorum neque ex classibus, sed uti libido cuiusque erat, capite censos plerosque. Id factum alii inopia bonorum, alii per ambitionem consulis memorabant, quod ab eo genere celebratus auctusque erat et homini potentiam quaerenti egentissimus quisque opportunissimus, cui neque sua cara, quippe quae nulla sunt, et
Abbreviated transcription (Latin):
tre ribu srie qla diutiaru ee arma dsin pellettr
faciant ament potent ub adolescentiti iltabioe o
ibi seneistuce agant in coniuuus deditine t .i. a
turpissime parti corporis sudorẽ quiluere e alor
taliꝓ reluiquant nobis quib illa epulis iocundiora
uere durpissun usi. bonoꝵ p̃ma er̃eptũ eunt:. Ita
in iustis sime luxuria & ignauia. pessimȩ artes. illis
qui coluere eas. nihil officiunt. Rei publice in naxie dadi
bant. respondipauca. dere .p. loquar. Primũ omnium
denumidia bonũ habete animũ quirites. Nãquȩ ad hoc
tempus iugur thã tutata sunt : om̃ia remouistis. auari¬
ciam. impericiã. atq suꝑbiam. Deinde exercitus. ẽ ibi
locoꝵ sciens sed me hercule magis strenuus quã felee.
Nã magna pars eius : auaricia aut temeritateducũ
attrita ẽ. Quã obrẽ uos quib militaris .ẽ. etas ad ni¬
tate aliorũ aut imꝑatoꝵ suꝑbia metꝰ cȩperit. ego m&
in agmine aut inplio consultor idẽ & socius periculi. uo¬

Expanded text:
riae quam divitiarum esse; arma, non supellectilem faciant: ament, potent; ubi adulescentiam habuere, ibi senectutem agant, in conviviis, dediti ventri et turpissimae parti corporis; sudorem, puluerem et alia talia relinquant nobis, quibus illa epulis iucundiorauere turpissimi viri, bonorum praemia ereptum eunt. Ita iniustissime luxuria et ignavia, pessimae artes, illis, qui coluere eas, nihil officiunt, rei publicae innoxiae cladbant, respondi, pauca de re publica loquar. Primum omnium de Numidia bonum habete animum, Quirites. Nam quae ad hoc tempus Iugurtham tutata sunt, omnia remouistis: auaritiam, imperitiam atque superbiam. Deinde exercitus ibi est locorum sciens, sed mehercule magis strenuos quam felix. Nam magna pars eius auaritia aut temeritate ducum attrita est. Quam ob rem vos, quibus militaris aetas est, annitate aliorum aut imperatorum superbia metus ceperit. Egomet in agmine aut in proelio consultor idem et socius periculi vo
Abbreviated transcription (Latin):
uersi redeuntes alius ab alia parte atq om̃s idẽ signi¬
ficabant. Consul incertꝰ quonã mͦ aciẽ instruera
nullo ordine cõmutato. adũsi om̃ĩa paratꝰ ibidẽ opitur
Nto guthã spes frustrata ÷ qͥ coꝑias inquattuorpao¬
b uenturos. Interim silla quẽ pͥmũ hostes attige¬
rant. cohortatꝰ suos turmatim & quã maxime confertis
equis ipse aliiq: mauros inuadunt: Ceteri in loco ma¬
nentes ab iaculis eminꝰ emissis corpora tegere . &. siqͥ¬
in manꝰ uenerant obtruncare. Dũ eo mͦ equites p̃lian¬
tur. bocchus cũ peditib quos uolux filius eiꝰ adduxe¬
rat. neq in pͥore pugna initi remorati affuerant.
postirt̾mã romanor aciem inuadunt : Tunc marius apud
prumor ag cabite đ ibi igurtha cũ plurunis erat r De

Expanded text:
vorsi redeuntes alius ab alia parte atque omnes idem signivorsi redeuntes alius ab alia parte atque omnes idem significabant, consul incertus, quonam modo aciem instrueret, nullo ordine conmutato advorsum omnia paratus ibidem opperitur. ita Iugurtham spes frustrata, qui copias in quattuor partergo hostibus venturos. interim Sulla, quem primum hostes attigerant, cohortatus suos turmatim et quam maxume confertis equis ipse aliique Mauros invadunt, ceteri in loco manentes ab iaculis eminin manus venerant, obtruncare. Dum eo modo equites proeliantur, Bocchus cum peditibus, quos Volux, filius eius, adduxerat neque in priore pugna, in itinere morati, affuerant, postremam Romanorum aciem invadunt. Tum Marius apud primos agebat, quod ibi Iugurtha cum plurimis er
Abbreviated transcription (Latin):
mos cũ expeditis manipulis tribunos locauerat. Per¬
fuge minime cari & regionũ scientissimi. hostiũ it̃
explorabant. Sunul consul quasi nullo imposito: om̃ia
ꝓuidẽ apud om̃s ad eẽ. Laudare & increpare morentes
ĩpse armat᷑ intentꝰq itẽ milites cogebat. neq serꝰ at q
t facere castramunire. ex cubitũ in porta eohortes
ex legionib ꝓ castris. equites auxiliarios mare. engu
as iostcarcur i hontã diffidentia futuri qd umꝑ auis¬
s& quã uti militib exequatꝰ cũ impatore porlor uigu¬
centib erte fane marius illo ꝙ alusq. tẽpor ibn uitiuat¬
t humbelli pudore magis quã malo exercitũ coliere cebit
Dui bauliti ꝑ ambitionẽ fieri aiebartu đ sa pueritia
consuetã duritiã & alia quȩ cȩteri miserias uoeans
haud longe ab oppido cirta undiq simul spiculatores citi
sese ostendunt. Quare hostis adeẽ intelligit. S qe di¬

Expanded text:
mos cum expeditis manipulis tribunos locauerat. Permos cum expeditis manipulis tribunos locauerat. Perfugae, minime cari et regionum scientissimi, hostium iter explorabant. Simul consul quasi nullo imposito omnia prouidere, apud omnis adesse, laudare et increpare merentis. Ipse armatus intentusque, item milites cogebat. Neque secus atque iter facere, castra munire, excubitum in porta cohortis ex legionibus, pro castris equites auxiliarios mittere, ias ipse circumire, non tam diffidentia futurum quae imperauisset, quam uti militibus exaequatus cum imperatore labor volentibus esset. Et sane Marius illoque aliisque temporibus Iugurthini belli pudore magis quam malo exercitum coercebat. Quod multi per ambitionem fieri aiebant: quod a pueritia consuetam duritiam et alia, quae ceteri miserias vocant,haud longe ab oppido Cirta undique simul speculatores citi sese ostendunt, qua re hostis adesse intellegitur. sed quia di
Abbreviated transcription (Latin):
art d comibila a duentabat. defessisia hostib at piuo
tute sorino captis. demnpiuso uectisalesostelo hortuo
tuusmarũ legionũ & tubicines simul om̃s signlcauere
milites clamort̃ tollere aut portis erũꝑt uiba iuri
ati getuli ignoto atq: horribili sonitu repente exci¬
ti. neq fugere. neq arma caꝑe. neq om̃ino facert
aut ꝓuide quicꝗ poterant Ita cunctos strepitu cla¬
more. nullo subueniente. nr̃is in stantib: tunultu t̃rore
formidine. quasi uecordia acceꝑat. Deniq oñs fusi
fugatiq arma & signa militaria pleraq capta. plu¬
resq eo p̃lio. quã om̃ib suꝑiorib int̾empti Nã som¬
no & metu insolito. impedita fuga. Demn marius
solens factꝰ .s. parit̾atq in c̃spectu hostiũ. quadrato
agmine incerłe. Sylla cũ equitatu a pud dextimos.
in sinistra parte. aulus manlius cũ funditorib: & sagit¬
tarus. p̃terea cohortes ligurũ curabat. pͥmos& extre¬

Expanded text:
re. Deinde ubi lux adventabat, defessis iam hostibus ac paulo re. Deinde ubi lux adventabat, defessis iam hostibus ac paulo ante somno captis, de improuiso vigiles, item cohortium turmarum legionum tubicines simul omnis signa canere, milites clamorem tollere atque portis erumpere iubet. Mauri atque Gaetuli, ignoto et horribili sonitu repente exciti, neque fugere neque arma capere neque omnino facere aut prouidere quicquam poterant: ita cunctos strepitu clamore, nullo subueniente, nostris instantibus, tumultu formidine terrore quasi vecordia ceperat. Denique omnes fusi fugatique arma et signa militaria pleraque capta, pluresque eo proelio quam omnibus superioribus interempti. Nam somno et metu insolito impedita fuga. Dein Marius,solens factus, sed pariter atque in conspectu hostium quadrato agmine incedere. Sulla cum equitatu apud dextimos, in sinistra parte A. Manlius cum funditoribus et sagittariis, praeterea cohortis Ligurum curabat. Primos et extre
Abbreviated transcription (Latin):
uagafipas sima mid aborintib suis sue currere. uͥi hostes
uli onertissimi obstiterant: inuađe mani c̃ sulere
mulitib qũi imꝑare conturbatis om̃ib re poterit lãq
dies consũpt᷑ erat. cũ tam̃ barbari nibl remutee ꝑ iap
utisteres p̃cepant noctẽ ꝓse rati a crius instare e uare
nex copia rerit consiliũ trahit. Atq uti suis receptunlos
eĩt colles duos ꝓpinquos int̾se occupat. quorũ in uno
minus hostibi conturbatis inunũ contrahit dein de¬
cunctos pleno gradu. in collẽ subducit. Ita reges loci
difficultate coacti p̃ lio de t̾rent᷑ Neq tam̃ suos
longius abirt sinunt. S ut roq colle multitudine
circundato effusi conseđe. Dei crebris ignib factis.
plerũq noctis barbari more suo letari ex ultare strepe
facilia u fumae noq hortam̃to erant Plrtriu locis
rius impitia hostiũ confirmatꝰ: quã maximi silentur
habi ubor e signa quidẽ uti ꝑiugilias solebant cane¬

Expanded text:
uagari passim ac modo laborantibus suis succurrere, modo hostis, ubi confertissimi obstiterant, invadere; manu consulere militibus, quoniam imperare conturbatis omnibus non poterat. Iamque dies consumptus erat, cum tamen barbari nihil remittere atque, uti reges praeceperant, noctem pro se rati acrius instare. Tum Marius ex copia rerum consilium trahit atque, uti suis receptui locus esset, collis duos propinquos inter se occupat, quorum in uno eque minus hostibus conturbatis in unum contrahit, dein cunctos pleno gradu in collem subducit. Ita reges loci difficultate coacti proelio deterrentur, neque tamen suos longius abire sinunt, sed utroque colle multitudine circumdato effusi consedere. Dein crebris ignibus factis plerumque noctis barbari more suo laetari, exultare, strepefacilia visu magnoque hortamento erant. Plurimum vero Marius imperitia hostium confirmatus quam maximum silentium haberi iubet, ne signa quidem, uti per vigilias solebant, cane
Abbreviated transcription (Latin):
exercitu coniuncto mariũ iã in hibna ꝓficiscentẽ uix de¬
cima parte diei reliqͣ inuadunt. rati noctẽ quȩ ia aderat
& uictis sibi munim̃to fort. & si uicissent nullo impedim̃to.
qr locoꝵ scientes erant. Contra: romanis utrũq casũ

Expanded text:
exercitu coniuncto Marium, iam in hiberna proficiscentem, vix deexercitu coniuncto Marium, iam in hiberna proficiscentem, vix decima parte die relicua invadunt, rati noctem, quae iam aderat, et victis sibi munimento fore et, si vicissent, nullo impedimento, quia locorum scientes erant, contra Romanis utrumque casum
Abbreviated transcription (Latin):
seria cũ humillimis magis agere. in oꝑibr in agnine.
atq apud uigilias multꝰ ad eẽ Neq: interim qđ pͣua
amlntio sol&. consulis aut cuiꝰꝗ bonifamã ledere tan¬
tũmͦ. neq consilioneq manũ priorẽ aliũ pati. plerosq
anteuenire. Quib reb & artib breui mario & mi¬
litib carissimꝰ factꝰ At iugurtha postꝗ oppidũ capsũ
aliosq locos munitos & sibi utiles. simul& magnã pe¬
cuniã amiserat. ad boccũ nuntios mittit . quã pͥmũ
in numidiã copias adducer&. Prelii faciundi tẽpus
adeẽ. Quẽ ubi cunctari accepit. & dubiũ belli atq
pacis rationes trahere. rursꝰ uti antea ꝓrximos eius
donis corrũpit. ipsiq mauro pollicet᷑ numidiȩ t̃tiam
partẽ. si aut romani ex africa expulsi. aut integris
sius finib bellũ cõpositũ for&. Eo p̃mio illectꝰ boccꝰ
cũ magna multitudine iugurthã accedit. Ita amboꝵ

Expanded text:
seria cum humillimis agere, in operibus, in agmine seria cum humillimis agere, in operibus, in agmine atque ad vigilias multus adesse, neque interim, quod praua ambitio solet, consulis aut cuiusquam boni famam laedere, tantummodo neque consilio neque manu priorem alium pati, plerosque antevenire. Quibus rebus et artibus brevi Mario militibusque carissimus factus. At Iugurtha, postquam oppidum Capsam aliosque locos munitos et sibi utilis simul cuniam amiserat, ad Bocchum nuntios mittit: quam primum in Numidiam copias adduceret; proeli faciundi tempus adesse. quem ubi cunctari accepit et dubium belli atque pacis rationes trahere, rursus uti antea proxumos eius donis corrupit, ipsique Mauro pollicetur Numidiae partem tertiam, si aut Romani Africa expulsi aut integris suis finibus bellum conpositum foret. eo praemio illectus Bocchus cum magna multitudine Iugurtham
Abbreviated transcription (Latin):
uidetur: Igitur sylla gentis patriciȩ nobilis fuit
familia ĩã ꝓpe extincta. maiorũ ignauia : litteris grȩ¬
cis atq latinis uixta atq doctissime eruditꝰ animo
ingenti. cupidus uoluptatũ .s glȩ cupidior. ocio lu¬
xurioso eẽ. tam̃ ab negotus. nũꝗ uoluptas remorata.
nͥ qđ de uxore potuit honestius consuli facundus. calli¬
dus & amicitia facilis. ad si mulanda negocia Alti¬
tudo ingenu incredibilis. multarũ rerũ ac̃ maxime
pecuniȩ largitor. Atq illi felicissimo om̃iũ. ante ciui¬
lẽ uictoriã. nũꝗ suꝑ industriã fortuna fuit. multiq
re . Igit᷑ silla uti supͣ dictũ ÷: postꝗ in affricã atq in
castrã marii cũ equitatuuenit. rudis antea & ignarꝰ
belli. sollertissimꝰ om̃iũ in paucis tẽpestatib factꝰ :
Ad hoc milites benigne appellare. multis rogaritib
d laborare ut illi quã plurimi debent: loca atq

Expanded text:
videtur. Igitur Sulla gentis patriciae nobilis fuit, videtur. Igitur Sulla gentis patriciae nobilis fuit, familia prope iam extincta maiorum ignavia, litteris Graecis atque Latinis iuxta atque doctissime eruditus, animo ingenti, cupidus voluptatum, sed gloriae cupidior; otio luxuriose esse, tamen ab negotiis numquam voluptas remorata, nisi quod de uxore potuit honestius consuli; facundus, callidus et amicitia facilis, ad simulanda negotia altitudo ingeni incredibilis, multarum rerum ac maxime pecuniae largitor. Atque illi felicissimo omnium ante civilem victoriam numquam super industriam fortuna fuit, multique re. Igitur Sulla, uti supra dictum est, postquam in Africam atque in castra Mari cum equitatu venit, rudis antea et ignarus belli, sollertissimus omnium in paucis tempestatibus factus est. Ad hoc milites benigne appellare, multis rogantibus, id laborare, ut illi quam plurimi deberent, ioca atque
Abbreviated transcription (Latin):
eminꝰ terrere. At numidȩ sepe antea uineis romanoꝵ sub¬
uersis. itẽ incensis : non castelli moenib: sese tutabantur.
sed ꝓmuro dies noctesq agitare. maledicere. Romanis
ac mario uecordiã obiectare. militib nr̃is iugurthȩ ser
canere. Ac pͥmo mulieres & pueri qui uisũ ꝓcesserant fu¬
gert. Deinde utiquisq muro ꝓximus erat. postremo cunc¬
ti armati in ermesq Qđ ubi accidit : eo romani acrius
instare fundere. ac plerosq tantũmͦ sauciare. De insuꝑ
occisoꝵ corpora uadere. auidiglȩ certantes murũ ascenđe
neq quem ꝗ om̃ium p̃da morari. Sic forte corrupta
naru temeritas. głam ex culpa inuenit. Ceterũ du cares
gcritur. L silla questor cũ magno equitatu in castra ue
racultuq eiꝰ paucis dicere. Neq enĩ alio loco de syllȩ reb
dicturi sumꝰ. & .L si senna obtume & diligentis sime
om̃iũ qui eas res dixere ꝑsecutꝰ: parũmͥ libo ore locutꝰ

Expanded text:
eminus terrere. at Numidae, saepe antea vineis Romanorum subeminus terrere. at Numidae, saepe antea vineis Romanorum subvorsis, item incensis, non castelli moenibus sese tutabantur, sed pro muro dies noctisque agitare, male dicere Romanis ac Mario vecordiam obiectare, militibus nostris Iugurthae servicanere; ac primo mulieres et pueri, qui visum gere, deinde uti quisque muro proximus erat, postremo cuncti, armati inermesque. Quod ubi accidit, eo acrius Romani instare, fundere ac plerosque tantummodo sauciare, dein super occisorum corpora uadere, auidi gloriae certantes murum petere, neque quemquam omnium praeda morari. Sic forte correcta Mari temeritas gloriam ex culpa invenit. Ceterum, dum ea res geritur, L. Sulla quaestor cum magno equitatu in castra venra cultuque eius paucis dicere. Neque enim alio loco de Sullae rebus dicturi sumus et L. Sisenna, optime et diligentissime omnium, qui eas res dixere, persecutus, parum mihi libero ore locutus
Abbreviated transcription (Latin):
facilius. suꝑ t̾ga gladu & scuta. Uerũ ea numidica
ex corus ponderis grã. simul & offensa quo leuius streꝑent
Igitur p̃grediens ligus. saxa & siquȩ uetustate radices
eminebant. laqueis uinciebat. quib alleuati milites.
facilius ascenđant. Int̾dũ timidos in solentia itineris. le¬
uare manu. ubi paulo asꝑior ascensuserat. singulos ꝑse mn
ermes mittere Deinde ipse cũ illoꝵ armis sequi. quȩ du¬
bia nisui uidebant᷑. potissimꝰ tẽptare. Ac sȩpius eadẽ as¬
cendens & descendens. dein statim digrediens cet̾is audaciã
addere. Igͥ diu multũq fatigati: tandẽ in castellũ ꝑueniuNT.
desertũ ab ea parte qđ om̃s sicuti aliis dieb aduersũ hostes
ad erant. Mariꝰ ubi exnunciis quȩ ligus egerat cognouit.
quã ꝗ totodie intentꝰ plio inuidias habuerat. tũ uͦ cohortatꝰ
milites & ipse extra uineas. ẽ. egressus testudine acta : suc-¬
cederȩ. & simul hostẽ torm̃tis sagit tariisq & funditorib:

Expanded text:
foret; super terga gladii et scuta, verum ea Numidica ex coriis, ponderis gratia simul et offensa quo leuius streperent. Igitur praegrediens Ligus saxa et si quae uetustate radices eminebant, laqueis vinciebat, quibus alleuati milites facilius escenderent, interdum timidos insolentia itineris leuare manu; ubi paulo asperior ascensus erat, singulos prae se inermos mittere, deinde ipse cum illorum armis sequi; quae dubia nisui videbantur, potissimus temptare ac saepius eadem ascendens descendensque, dein statim digrediens ceteris audaciam addere. Igitur diu multumque fatigati tandem in castellum perveniunt, desertum ab ea part, quod omnes sicut aliis diebus advorsum hostis aderant. Marius ubi ex nuntiis quae Ligus egerat cognovit, quamquam toto die intentos proelio Numidas habuerat, tum vero cohortatus milites et ipse extra vineas egressus testudine acta succedere et simul hostem tormentis sagittariisque et funditoribus