comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pedio fuerant & a trebonio transfugerant. eis ad cognoscen¬
dum nulla facultas est data: & a militibus nostris interfecti
sunt. Idem temporis capti tabellarii qui a corduba ad pom¬
peium missi erant perperamq ad nostra castra puenerant
precisis manibus missi sunt facti. Pari consuetudine uigilia
.ii. ex oppido ignem multum teloꝵq multitudinem iactã¬
do pene magnum tempus consumpserunt. compluresquul¬
neribus affecerunt. Preterito noctis tempore cruptionẽ ad
legionem.ui. fecerunt. cum in opere nostri distenti essent.
acriterq pugnare ceperunt. quorum uis repressa a nostris &¬
si oppidani superiore loco defendebant. L. cum cruptionem
facere cepissent tamen uirtute militum nostroꝵ qui & si
inferiore lo co premebantur tamen repulsis aduersaruis pe¬
ne multis uulneribus affecti in oppidum se contulerũt. Po
die pompeius ex castris suis brachium cepit ad flumen sal

Expanded text:
Pedio fuerant . . . et a Trebonio transfugerant. Eis ad ignoscenPedio fuerant . . . et a Trebonio transfugerant. Eis ad ignoscendum nulla facultas est data et a militibus nostris interfecti sunt. Idem temporis capti tabellarii, qui a Corduba ad Pompeium missi erant perperamque ad nostra castra pervenerant, praecisis manibus missi sunt facti. Pari consuetudine vigilia secunda ex oppido ignem multum telorumque multitudinem iactando bene magnum tempus consumpserunt complurisque vulneribus adfecerunt. Praeterito noctis tempore eruptionem ad legionem VI. fecerunt, cum in opere nostri distenti essent, acriterque pugnare coeperunt; quorum vis repressa a nostris, etsi oppidani superiore loco defendebantur. Hi cum eruptionem facere coepissent, tamen virtute militum nostrorum, etsi inferiore loco premebantur, repulsi adversarii bene multis vulneribus adfecti in oppidum se contulerunt.31 § 13 Postero die Pompeius ex castris suis bracchium coepit ad flumen Sals
Abbreviated transcription (Latin):
ti luce. Arguetius ex italia cum equitatu uenit. is signa
saguntinoꝵ retulit.u. quae ab oppidanis cepit. suo loco
perterritus est: quod equites ex italia cum asprenate ad
caesarem uenissent. Ea nocte pompeius castra sua incen¬
dit. & ad cordubam uersus iter facere cepit. Rex no¬
mine indo qui cum equitatu suas copias adduxxerat. dũ
cupidius agmen aduersariorum insequitur. a uernaculiꝰ¬
legionariis exceptus est & interfectus. Postero dic equites
nostri longius ad cordubam uersus prosecuti sunt eos qui
commeatus ad castra pompei ex oppido portabant. ex his
capti .l. cum iumentis ad nostra adducti sunt castra. Eo
fugit. & noctis tertia uigilia in oppido acerrime pugnatum
pore .C. fundanus eques.r. ex castris aduersarioꝵ ad nos tras¬
fugit. Postero die ex legione uernacula milites sunt capti
ad equitibus nostris duo qui dixerunt se seruos esse. cum
uenirent cogniti sunt a militibus qui antea cum habio &

Expanded text:
ti luce Arguetius ex Italia cum equitatu venit. Is signa ti luce Arguetius ex Italia cum equitatu venit. Is signa Saguntinorum rettulit quinque, quae ab oppidanis cepit. Suo loco praeteritum est quod equites ex Italia cum Asprenate ad Caesarem venissent. Ea nocte Pompeius castra sua incendit et ad Cordubam versus iter facere coepit. Rex nomine Indo, qui cum equitatu suas copias adduxerat, dum cupidius agmen adversariorum insequitur, a vernaculilegionariis exceptus est et interfectus. § 11 Postero die equites nostri longius ad Cordubam versus prosecuti sunt eos qui commeatus ad castra Pompei ex oppido portabant. Ex his capti L cum iumentis ad nostra adducti sunt castra. Eo fugit; et noctis tertia vigilia in oppido acerrime pugnatum pore C. Fundanius, eques Romanus, ex castris adversariorum ad nos transfugit. § 12 Postero die ex legione vernacula milites sunt capti ab equitibus nostris duo, qui dixerunt se servos esse. Cum venirent, cogniti sunt a militibus qui antea cum Fabio et
Abbreviated transcription (Latin):
castra constituta in conspectu duorum oppidoꝵ a suis ca¬
stris circiter milia passum.iiii. Grumus est excellens na¬
tura qui appellatur castra postumiana. Ibi presidii causa
castellum caesar habuit constitutum. quod pompeius ꝗ
eodem. uigo tegebatur loci natura. & remotus erat a castriᷤ
caesaris animaduertebat loci difficultatem. & quia flumi¬
ne salso intercludebatur non esse comissurum caesarem
ut in tanta loci difficultate ad subsidium mitter& se
cõmittendum. Ista fretus opinione tertia uigilia profectꝰ
Nostri cum appropinquassent clamore repentino teloꝵq
multitudine iactus facere ceꝑunt: uti magnã partem
hominum uulneribus afficerent. Quo pacto cum ex ca¬
stello repugnare cepissent. & maioribus castris caesaris
nuntius ess& allatus cum .ii. legionibus est profectus. &
interfecti complures capti. in quibus multi preterea ar¬
mis exuti fugerunt. quoꝵ scuta relata. lxxx. in sequẽ¬

Expanded text:
castra constituta in conspectu duorum oppidorum, ab suis cacastra constituta in conspectu duorum oppidorum, ab suis castris circiter milia passuum IIII grumus est excellens natura, qui appellatur Castra Postumiana: ibi praesidi causa castellum Caesar habuit constitutum. § 9 Quod Pompeius, quod eodem iugo tegebatur loci natura et remotum erat a castris Caesaris, animadvertebat,22 et, quia flumine Salso intercludebatur, non esse commissurum Caesarem ut in tanta loci difficultate ad subsidium mittendum se committeret.23 Ita fretus opinione tertia vigilia profectus opinquassent, clamore repentino telorumque multitudine iactus facere coeperunt, uti magnam partem hominum vulneribus adficerent. Quo peracto, cum ex castello repugnare coepissent maioribusque castris Caesari nuntius esset allatus, cum III legionibus est profectus, utinterfecti, complures capti, in quibus duo centuriones:25 multi praeterea armis exuti fugerunt, quorum scuta sunt relata LXXX. § 10 Insequen
Abbreviated transcription (Latin):
quam secum adduxerat. reliqui ex fugitiuis auxiliareᷤ
consistebant. Nam de leui armatura & equitatu longe
& uirtute & numero nostri erant superiores. Accedebat
huc ut longius ducer& bellum pompeius quod loca sunt
edita: & ad castrorum munitiones non parum idonea.
Nam fere totius ulterioris hispaniae regio propter terrat
barbaroꝵ crebras excursiones omnia loca quae sunt ab
oppidis remota turribus & munitionibus retinentur.
sicut in africa rudere non tegulis teguntur. simulq in
his habent specula. & propter altitudinem late longeq
prospiciunt.Idem oppidanorum magna pars cius prouĩ¬
ciae mõtibus fere munita & natura excellentibus locis
est constituta: ut simul aditus ascensusq habeat diffici¬
les. lta ab oppugnationibus natura loci detinentur. &
ciuitates hispaniae non facile ab hoste capiuntur. id quod
in hoc contigit bello. Nam cum inter integuam & ucum¬
bim quae ab oppido supra sunt scripta pompeiuᷤᷤ habuit

Expanded text:
quam secum adduxerat; reliquae ex fugitivis auxiliariisve quam secum adduxerat; reliquae ex fugitivis auxiliariisve consistebant: nam de levi armatura et equitatu longe et virtute et numero nostri erant superiores. § 8 Accedebat hoc ut longius duceret bellum Pompeius, quod loca sunt edita et ad castrorum munitiones non parum idonea. Nam fere totius ulterioris Hispaniae regio propter terrae barbarorum crebras excursiones omnia loca quae sunt ab oppidis remota turribus et munitionibus retinentur, sicut in Africa, rudere, non tegulis teguntur; simulque in his habent speculas et propter altitudinem late longeque prospiciunt. Item oppidorum magna pars eius provinciae montibus fere munita et natura excellentibus locis est constituta, ut simul aditus ascensusque habeat difficiles. Ita ab oppugnationibus natura loci distinentur, ut civitates Hispaniae non facile ab hoste capiantur; id quod in hoc contigit bello. Nam cum inter Ateguam et Ucubim, quae oppida supra sunt scripta, Pompeius habuit
Abbreviated transcription (Latin):
sent. Hic in aduentu caesaris incidit pompeio ut matutino
tempore nebula ess& carissuna crassissima. Ita illa obscu¬
ratione cum aliquot cohortibus equitumq turmis circun¬
cludunt caesaris equites: & concidunt. sic ut uix in ea ca¬
de pauci effugerent. In sequenti nocte castra sua incẽdit
pompeius. & transstumen salsum per conualles castra ĩter¬
duo oppida ateguam & ucumbi in monte constituit. Caesar
sa & natura edita ad rem militarem. quae planitiae diui¬
duntur salso flumine: proxxima tamen ad teguam ut
flumen sit circiter passus.ii. ex ea regione oppidi in mon¬
tibus castra habuit posita. Pompeuis in conspectu utroꝵq
oppidoꝵ: neq suis ausus est subsidio uenire. Aquilas &
signa habuit.xiii. legionis ex quibus aliquid firmam̃¬
ti se existimabat habere. duae fuerunt uernaculae quae a
trebonio transfugerant. una facta erat ex colonis qui fu¬
erunt in his regionibus. quarta fuit afraniana ex africa

Expanded text:
sent, hic in adventu Pompei incidit ut matutino sent, hic in adventu Pompei incidit ut matutino tempore nebula esset crassissima. Ita illa obscuratione cum aliquot cohortibus et equitum turmis circumcludunt Caesaris equites et concidunt, sic ut vix in ea caede pauci effugerent. § 7 Insequenti nocte castra sua incendit Pompeius et trans flumen Salsum per convallis castra interduo oppida Ateguam et Ucubim in monte constituit. Caesar sa et natura impedita ad rem militarem; quae planitie dividuntur, Salso flumine, proxime tamen Ateguam ut flumen sit circiter passus duo milia. Ex ea regione oppidi in montibus castra habuit posita Pompeius in conspectu utrorumque oppidorum, neque suis ausus est subsidio venire. Aquilas et signa habuit XIII legionum; sed ex quibus aliquid firmamenti se existimabat habere duae fuerunt vernaculae, quae a Trebonio transfugerant; una facta ex colonis qui fuerunt in his regionibus; quarta fuit Afraniana ex Africa
Abbreviated transcription (Latin):
propter pontem coangustabantur fluminis ripas & propin¬
quantes coangustati precipitabantur. Hic alteri alterius non
solum morti mortem exaggerebant sed tumulos tumulis
exxequabant. Ita diebus compluribus cupiebat cacsar si qua
conditione poss& aduersarios in equum locum deducere
& primo quoq tempore de bello decernere. Id cum animad¬
uerter& aduersarios minime uelle quos quoniam a uia re¬
traxerat in equum deducer& copiis flumine transducti
uib& ignes fieri magnos. ita firmissimum cuis presidium
ad teguam proficiscitur. Id cum pompeuis ex perfugis rescis
lanistas retraxit. & ad cordubam se recepit. Caesar muni¬
tiones antiquas oppugnare & brachia circunducere cepit.
cui de pompeio cum nuntius ess& allatus eo die proficisci¬
tur. Cuius in aduentu presidui causa caesar cum plura ca¬
stella occupass& partim sub equitatu partim ubi pede¬
stres copiae in statione in excubitu castris presidio esse pos¬

Expanded text:
propter pontem coagulabantur,10 fluminis ripas appropinpropter pontem coagulabantur,10 fluminis ripas appropinquantes coangustati praecipitabantur. Hic alternis non solum morti mortem exaggerabant, sed tumulos tumulis exaequabant. Ita diebus compluribus consumptis cupiebat Caesar, si qua condicione posset, adversarios in aequum locum deducere et primo quoque tempore de bello decernere. § 6 Id cum animadverteret adversarios minime velle, quo eos quomodo ab Ulia retraxerat in aequum deduceret, copiis flumine traductis noctu iubet ignis fieri magnos: ita firmissimum eius praesidium Ateguam proficiscitur. Id cum Pompeius ex perfugis rescissonustos retraxit et ad Cordubam se recepit. Caesar munitionibus Ateguam oppugnare et bracchia circumducere coepit. Cui de Pompeio cum nuntius esset allatus eo die proficisci,16 cuius in adventum praesidi causa Caesar complura castella occupasset, partim ubi equitatus, partim ubi pedestres copiae in statione et in excubitu castris praesidio esse pos
Abbreviated transcription (Latin):
misit ut celeriter sibi subsidio uenir&. ne prius caesar cordu
litteris fratris excitus cum copus ad cordubam iter facere
cepit. Caesar cum ad flumen hethim ueniss& neq propter
altitudinem. fluminis ire poss& lapidibus plenos corbes di¬
misit. ita insuper ponte fac to copias ad castra tripartito trans¬
duxxit. Tenebat aduersum oppidum e regione pontis trabes
ut supra scripsimus bipartito. Nuc cum pompeius cum suis
copis ueniss& ex aduerso pari ratione castra ponit. Caesar
ut eum ab oppido comineatuiq excluder& brachium ad
pontem ducere cepit. Pari deniq conditione pompeius id¬
facit. Inter duces duos fit contentio uter prius pontem occu¬
par&. ex qua contentione quotidiana minuta prelia fie¬
bant ut modo hi non nunqͣ illi superiores discederent. Que
res cum ad maiorem contentionem ueniss& ab utrisq cõ¬
minus pugna iniqua dum cupidius locum student tenere

Expanded text:
misit ut celeriter sibi subsidio veniret, ne prius Caesar Cordubmisit ut celeriter sibi subsidio veniret, ne prius Caesar Cordublitteris fratris excitus cum copiis ad Cordubam iter facere coepit. § 5 Caesar, cum ad flumen Baetim venisset neque propter altitudinem fluminis transire posset, lapidibus corbis plenos demisit: insuper ponit trabes; ita ponte facto copias ad castra tripertito traduxit. Tendebat adversum oppidum e regione pontis, ut supra scripsimus, tripertito.9 Huc cum Pompeius cum suis copiis venisset, ex adverso pari ratione castra ponit. Caesar, ut eum ab oppido commeatuque excluderet, bracchium ad pontem ducere coepit: pari idem condicione Pompeius facit. Hic inter duces duos fit contentio uter prius pontem occuparet; ex qua contentione cotidiana minuta proelia fiebant, ut modo hi, non numquam illi superiores discederent. Quae res cum ad maiorem contentionem venisset, ab utrisque comminus pugna inita, dum cupidius locum student tenere,
Abbreviated transcription (Latin):
state impediti uigiles non poterant diligentiam prestare
partim illo responso deterrebantur. Cum ad portam appropĩ¬
tionem in aduersariorum castra fecerunt. Sic illđ factum
cum inscientibus accidiss& existimabant prope magna
pars hominum qui in his us castris fuiss& se prope captos
esse. Hoc misso ad ullam presidio Caesar ut pompeium ab
oppugnatione deducer& ad cordubam contendit. ex quo
itinere locricatos uiros fortes cum equitatu ante premisit:
qui simul in conspectum oppidi sederunt non recipiuntur.
Hoc a cordubensibus nequaqͣ poterat animaduerti. Appropin¬
quantibus ex oppido pene magna multitudo ad equitatũ
concidendum cum exissent loricati ut supra scripsimus
ex equis descenderunt & magnum prelium fecerunt sic ut
ex infinita hominum multitudine pauci in oppidum se re¬
ciperent. Hoc tumore adductus sex. pompeius litteras fratri

Expanded text:
state impediti vigiles non poterant diligentiam praestare, state impediti vigiles non poterant diligentiam praestare, partim illo responso deterrebantur. Cum ad portam appropintionem in adversariorum castra fecerunt. Sic in illo facto, cum inscientibus accidisset, existimabant prope magna pars hominum qui in his castris fuissent se prope captos esse. § 4 Hoc misso ad Uliam praesidio Caesar, ut Pompeium ab ea oppugnatione deduceret, ad Cordubam contendit, ex quo itinere loricatos viros fortis cum equitatu ante praemisit. Qui simul in conspectum oppidi se dederunt, cum equis recipiuntur, hoc a Cordubensibus nequaquam poterat animadverti. Appropinquantibus ex oppido bene magna multitudo ad equitatum concidendum cum exissent, loricati, ut supra scripsimus, ex equis descenderunt et magnum proelium fecerunt, sic uti ex infinita hominum multitudine pauci in oppidum se reciperent. Hoc timore adductus Sex. Pompeius litteras fratri
Abbreviated transcription (Latin):
iam aliquot mensibus ibi detinebatur. quo ex oppido co¬
gnito caesaris aduentu legati clam preter presidia. eti. põ¬
pcu caesarem cum adissent petere ceperunt ub sibi pͥmo
quoq tempore subsidium mitter&. Caesar eam ciuitatem
omni tempore optime de.p.r. meritam esse sciens celeriter
UI. cohortes secunda uigilia iub& proficisci. pariq equites
numero quibus prefecit hominem eius prouinciae notum &
non parum scientem.l. uiuiũ pacieum. qui cum ad. eN.
pompeii presidia ueniss& incidit id temporis ut tempesta¬
te aduersa uehementiq uento afflic tarentur: aditusquis
tempestatis ita obscurabat ut uix proximũ agnosci poss&.
Cuius in cõmodum sũmã utilitatẽ ipsis prebebat. Ita cum ad
eum uenerũt iub& binos equites conscendere & recta per
aduersarioꝵ presidia ad oppidum contendunt. medusq eo
spondit ut sileant uerbum facere. nam id temporis cenati
ad murum accedere ut oppidum capiant. & part̃i tempe¬

Expanded text:
iam aliquot mensibus ibi detinebatur. Quo ex oppido coiam aliquot mensibus ibi detinebatur. Quo ex oppido cognito Caesaris adventu legati clam praesidia Cn. Pompei Caesarem cum adissent, petere coeperunt uti sibi primo quoque tempore subsidium mitteret. Caesar — eam civitatem omni tempore optime de populo Romano meritam esse — celeriter sex cohortis secunda vigilia iubet proficisci, pari equites numero. Quibus praefecit hominem eius provinciae notum et non parum scientem, L. Vibium Paciaecum. Qui cum ad Cn. Pompei praesidia venisset, incidit idem temporis ut tempestate adversa vehementique vento adflictaretur; aditusque vis tempestatis ita obscurabat ut vix proximum agnoscere possent. Cuius incommodum summam utilitatem ipsis praebebat. Ita cum ad eum locum venerunt, iubet binos equites conscendere, et recta per adversariorum praesidia ad oppidum contendunt. Mediisque espondit, ut sileat verbum facere: nam id temporis conari ad murum accedere, ut oppidum capiant; et partim tempe
Abbreviated transcription (Latin):
ctis cum celeri festinatione bellum conficiendum in his¬
pania conueniss& legati cordubẽses & quia a .cn. pom¬
peio discesserant caesari obuiam ueniunt: a quib nun¬
tiabatur nocturno tempore oppidum cordubam capi
posse: quod nec opinantibus aduersariis eius prouinciae
potitus ess&: simulꝗ quod tibellarii ꝗ a. eni. pompeio
dispositi omnibus locis essent qui certiorem. cti. pompeũ
proponebant. Quibus rebus adductus quos legatos ante
exercitui prefecerat. Q pedium &.Q. fabium maximum
de suo aduentu facit certiores ut quem sibi equitatũ ex ꝓ
uincia fecissent presidio mitterent. Ad quos celerus ꝗͣ
ipsi opinati sunt appropinquauit. neq ut ipse uoluit equi¬
tatum sibi presidio habuit. Erait idem temporis sextus
pompeio frater qui cum presidio cordubam tenebat. qͦd
eius prouinciae caput esse existimabatur. Ipse autem.Cti.
pompeius adolescens ullam oppidum oppugnabat: & fere

Expanded text:
ctis cum celeri festinatione ad bellum conficiendum in Hisctis cum celeri festinatione ad bellum conficiendum in Hispaniam cum venisset, legatique Cordubenses, qui a Cn. Pompeio discessissent, Caesari obviam venissent, a quibus nuntiabatur nocturno tempore oppidum Cordubam capi posse, quod nec opinantibus adversariis eius provinciae potitus esset, simulque quod tabellariis, qui a Cn. Pompeio dispositi omnibus locis essent, qui certiorem Cn. Pompeium proponebant. Quibus rebus adductus quos legatos ante exercitui praefecerat Q. Pedium et Q. Fabium Maximum de suo adventu facit certiores, utque sibi equitatus qui ex provincia fuisset praesidio esset. Ad quos celerius quam ipsi opinati sunt appropinquavit neque, ut ipse voluit, equitatum sibi praesidio habuit. § 3 Erat idem temporis Sex. Pompeius frater qui cum praesidio Cordubam tenebat, quod eius provinciae caput esse existimabatur; ipse autem Cn. Pompeius adulescens Uliam oppidum oppugnabat et fere
Abbreviated transcription (Latin):
HARNACE superato africa recepta qui ex
iis prelus cum adolescente. cri. pompeio pro¬
fugissent. cum & ulterioris hispaniae potitꝰ
ess& dum caesar muneribus dandit in ita¬
ia detinetur quo facilius presidia contra parar& põ¬
peius in fidem unus cuiusq ciuitatis confugere cepit.
Ita partim precibus partim ui pene magna compara¬
ta manu prouinciam uastare cepit. Quibus in rebus ci
uitates non nullae sua sponte auxilia mittebant. item
non nullae portas contra claudebant. ex quib siqua op¬
pida ui ceꝑat cum aliquis ex ea ciuitate optime de.CN.
pompeio meritus ciuis ess& propter pecuniae magnitudi¬
nem aliqua ei inferebatur causa ut eo de medio subla¬
to ex eus pecunia latronum largitio ficr&. ita paucis
commodis hoste hortato maiores augebantur copiae. Hoc
crebris nuntus in italiam missis ciuitates contrariae pom¬
peio auxilia sibi depostulabant.C. caesar dictator .iii.
designatus dictator.iiii. multis item ante diebus conie¬

Expanded text:
i ex his proeliis cum adulescente Cn. Pompeio profugissent, cum . . . et ulterioris Hispaniae potitus esset, dum Caesar muneribus dandis in Italia detinetur, . . . quo facilius praesidia contra compararet, Pompeius in fidem uniuscuiusque civitatis confugere coepit.1 Ita partim precibus partim vi bene magna comparata manu provinciam vastare. Quibus in rebus non nullae civitates sua sponte auxilia mittebant, item non nullae portas contra cludebant. Ex quibus si qua oppida vi ceperat, cum aliquis ex ea civitate optime de Cn. Pompeio meritus civis esset, propter pecuniae magnitudinem alia qua ei inferebatur causa, ut eo de medio sublato ex eius pecunia latronum largitio fieret. Ita pacis commoda hoste orta: eo maiores augebantur copiae. Hoc crebrius nuntiis in Italiam missis civitates contrariae Pompeio auxilia sibi depostulabant. § 2 C. Caesar dictator tertio, designatus dictator quarto multis ante iter rebus confe
Abbreviated transcription (Latin):
cxcitum aĩaduertit hostes contia uallũ tapira
atq ultia citioq pauides concuisare et modi i
nitra portas recipere modo in constanter ĩmodeat¬
dubitaret siggrium dare iuctoriam sibi spria a dii
ĩ morta libꝰ portendi Dubitante ccͣ atq ior spi¬
die cuꝑiditatiq resistente sibiq emuptien pugiaa
non placere clanutante et etiam. atq etia acbn
substentante subito dextio cornu in iusi
feri. Cum tenturiones pectore aduerso resisteie
uiq contiueret mlites ne in iussu ipeat
concurerit ne quicqͣ piofecerũt / quod poltqͣl¬

Expanded text:
citu animadvertit hostis circa vallum trepidare atque ultro citroque pavidos concursare et modo se intra portas recipere, modo inconstanter immoderatdubitaret signum dare: victoriam sibi propriam a dis immortalibus portendi. Dubitante Caesare atque eorum studio cupiditatique resistente sibique eruptione pugnari non placere clamitante, etiam atque etiam aciem sustentante, subito dextro cornu iniussu inferri, cum centuriones pectore adverso resisterent vique continerent milites, ne iniussu imperatoris concurrerent, nec quicquam proficerent. § 83 Quod postq
Abbreviated transcription (Latin):
Ob hac cauias quas supra memoraui solle¬
tabant᷑. Ceͣ tardiorq et ꝯfideratior eias fue
ex puistma bellandi osue tudine celeritateq erg¬
serat MMec nuirum copias enim hẽbat ĩ galla
bellare consuetas locis lesis campestuabꝰ atqi tira
gallos hoĩes apeitos mimmne inhidiesos quii
uirtutem non per dolum diluicare asuerũt ł p
aut ciat ei labezandum ut asueface. et milites
hostũ dolos iisidias artificiaq cognosceret qd
quid sequi. quid ue uitare couenuet Itaq oue
hec celeuꝰ cenciyciẽt dabant operam ut legine
non uno loco contineret. sid y cauiam frumeba¬
di. huc atoq illus raptaret. ideoq quod hostium
coyias a se suoq uestigio non discessmas exilti
perum legiones iu cascia. legati inteum exoy¬
do. Uacca. quod fitimum fuit zete cuĩ. Ctͫ
potitũ esse demostauinius uenuit petunt eble¬
cant ut sibi prifidui mustat se res complures
que utiles bello suit ad minusciaturos ꝑer do

Expanded text:
as quas supra commemoravi sollicitabatur Caesar tardiorque et consideratior erat factus et ex pristina bellandi consuetudine celeritateque excesserat. Neque mirum: copias enim habebat in Gallia bellare consuetas locis campestribus et contra Gallos, homines apertos minimeque insidiosos, qui per virtutem, non per dolum dimicare consuerunt; tum autem erat ei laborandum ut consuefaceret milites hostium dolos, insidias, artificia cognoscere et quid sequi, quid vitare conveniret. Itaque, quo haec celerius conciperent, dabat operam ut legiones non in uno loco contineret sed per causam frumentandi huc atque illuc rapsaret, ideo quod hostium copias ab se suoque vestigio non discessuras existimperum legiones in castra. § 74 Legati interim ex oppido Vaga, quod finitimum fuit Zetae, cuius Caesarem potitum esse demonstravimus, veniunt; petunt, obsecrant, ut sibi praesidium mittat; se res compluris quae utiles bello sint sumministraturos. Per id
Abbreviated transcription (Latin):
teres ferte nicidit in faustum afianiumq qui ea
manum hebant. qua uticam drrpuerant itiiq ĩ
hispanam intendibas et erat nũe circit᷑. M dca¬
qi negturno tyre nilidurs dispositis ees urna
luce adortꝰ preter pauces equites qui ex prnuo
agnint fugerant. reliques aut interfecit aut ĩ
dissensione mexͣcitu orta faustus et framus in¬
trificiunt᷑ Rompeie cum fausci liberis ĩ coluiuita¬
tem suaq oĩa tencessit / Scipie interim cumi.
damasippo ee torquato et uletorio rustiano na¬
uibꝰ lengis diu multuniq iactati cũ hispanid̃
ueterent ad hpponem regium diferutᵈ ubi claset¬
siẽ .. sitn. ad do tỹs ciat aqua pautiora ab
aplieribꝰ crrtumuenta nauigia deyrmiunt᷑.¬

Expanded text:
ceret, forte incidit in Faustum Afraniumque, qui eam ceret, forte incidit in Faustum Afraniumque, qui eam manum habebant qua Uticam diripuerant iterque in Hispaniam intendebant et erant numero circiter m nocturno tempore insidiis dispositis cum prima luce adortus praeter paucos equites, qui ex primo agmine fugerant, reliquos aut interfecit aut in dissensione in exercitu orta Faustus et Afranius interficiuntur; Pompeiae cum Fausti liberis Caesar incolumitatem suaque omnia concessit. § 96 Scipio interim cum Damasippo et Torquato et Plaetorio Rustiano navibus longis diu multumque iactati, cum Hispaniam peterent, ad Hipponem regium deferuntur, ubi classis P. Sitti id temporis erat. A qua pauciora ab amplioribus circum
Abbreviated transcription (Latin):
dir. Quem geculi sui conites mitiere prede
cuydei concidũt seq inquascũq potuere partes
conferut ¶Cum interim argilius poscꝙͣ terra
mariq clausus he niclul ꝓficere intellexit
suosq intrifectos aut fugatos M. catoneii.
utice sibi ip̃i manus initulise regem uagur
a siusqr desertum ab oibꝰ asperndri sabuera
mora receptum de tanto ex̾citu reliquias ẽẽ.
mullas que sibi siusqr liberis prodisses a ca¬
nimo proconsuli qui cum subsidebat fide ex¬
repta leq et sua oĩa et oppieũ proconsili.
ciadit. Rex intirim ab o̾ibꝰ cuutatibꝰ reclusꝰ
desperata salure cum iam conatꝰ esset cum
petreio ut y uirtutem intarfecti esse inderen ͤ
ferro iiter se depugnant atq firnuior nbeci¬
lierem iuba petieium facile ferio consumpsit
Deinde ip̃e sibi tum conaret glauis fraici
uetus nes posset precilꝰ a serus sus ipatriaus.
cum iter cum paucis ꝑ mauritanam ad. Cel fa¬

Expanded text:
dit. Quem Gaetuli, sui comites, in itinere praedae dit. Quem Gaetuli, sui comites, in itinere praedae cupidi concidunt seque in quascumque potuere partis conferunt. C. interim Vergilius, postquam terra marique clausus se nihil proficere intellexit suosque interfectos aut fugatos, M. Catonem Uticae sibi ipsum manus attulisse, regem vagum ab suisque desertum ab omnibus aspernari. Saburram mora receptum, de tanto exercitu reliquias esse nullas, ipse sibi suisque liberis a Caninio pro consule, qui eum obsidebat, fide oppidum proconsuli tradit. § 94 Rex interim ab omnibus civitatibus exclusus, desperata salute, cum iam cenatus esset cum Petreio, ut per virtutem interfecti esse viderentur, ferro inter se depugnant atque firmiorem imbecilliorem Iuba Petreium facile ferro consumpsit. Deinde ipse sibi cum conaretur gladio traicere pectus nec posset, precibus a servo suo impetravit cum iter cum paucis per Mauretaniam ad Caesarem fa
Abbreviated transcription (Latin):
A zama discedit atq ad uillam suam tũ .M.
arbio pautlo cquitꝰ s confert ᷑. za menses.
interim licatos de hiis reb uis ad.Ccꝰ utica
nuitũt uetũtq ab eo. uti anteꝙ̃ rex maoui
colligeret se seq oppugnaret sibi auxibaum.
mifteret. se tñ paratos essi sibi auead uita huy¬
peteret oppidumq ei iescruare. legatos collauda¬
tos. Ce. domum nbec antecetere ac suu adũtũ
prenunciare. Iye postero die utita egiessuẽ cum
e quitatu in regnum re contendit. Interim in
itmere ex retiis copiis duces cõplures ad. Ceͫ
uenuit. orantq ut sibi ignoscat. Quibꝰ suspli¬
cibꝰ uenia data zaonda yuenuait. Rumore ĩ¬
terim plato de eiꝰ lenitate clemenciaq prope¬
medum oñs regni equites zamam puenut
preciat cognita cobe suoꝵ demitiiq et ligionũ
aduentu ꝓterritꝰ desperata salute oppidum die¬
rit seq clan cum paucis barbaris pecunia.
onuscis subduxie atq in regiũ fugei centen¬

Expanded text:
ab Zama discedit atque ad villam suam se cum M. ab Zama discedit atque ad villam suam se cum M. Petreio paucisque equitibus confert. § 92 Zamenses interim legatos de his rebus ad Caesarem Uticam mittunt petuntque ab eo uti antequam rex manum colligeret seseque oppugnaret sibi auxilium mitteret: se tamen paratos esse, sibi quoad vita suppeteret, oppidum seque ei reservare. Legatos collaudatos Caesar domum iubet antecedere ac suum adventum praenuntiare. Ipse postero die Utica egressus cum equitatu in regnum ire contendit. Interim in itinere ex regiis copiis duces complures ad Caesarem veniunt orantque ut sibi ignoscat. Quibus supplicibus venia data Zamam pervenit. Rumore interim perlato de eius lenitate clementiaque propemodum omnes regni equites Zamam pervenipraeerat, cognita caede suorum Domitique et legionum adventu perterritus desperata salute oppidum deserit seque clam cum paucis barbaris pecunia onustus subducit atque in regnum fugere conten
Abbreviated transcription (Latin):
libetosq hẽbat quo ex tunito regno oem pecimd
risimasq res cõportauerat qued q nuto bello
peribꝰ maxiis mumierat accedit Quẽ ancea
olridani cumore ex optato di . Cͦ iuctoria audito
ob hias Cansas oppido prohibuerit qued bello cõ¬
sa yepulum. Roꝰ suscepto in eppido zaoe li¬
gnib congertil marmiam in medio foro prraiii.
tonsrurxeat ut siforte billo eser superatꝰ dñubꝰ
tabus eo coaceruatis denide cinuibꝰ cunctis intfectis
eidem q uroiectis igne subito tium denum le ype
gaza retha camaret. Bestq̃i Iuba ante portas.
Di multũq rino ninis pro mpio egihet.
cum zamensibꝰ deuide cum se uarum þroficere
nntelleaisser precibusqi orasset uti se ae lues des
penasesqq ad nuterent uli tes yscxre insetentia
Miaduertit nenuiuie nec pretibꝰ suis moueri quo
magis se reciperes /teicio yetit ab eie ait sibi cõ¬
inges liberosq iedderet ut secum eos sransporta¬
ret bostꝙͣ sibi nichil oĩo oppidanos respensi.
rdder aĩaduertit nulla re ab lins ipetata

Expanded text:
bat, quo ex cuncto regno omnem pecuniam carissimasque res comportaverat quodque inito bello operibus maximis muniverat, accedit. Quem antea oppidani rumore exoptato de Caesaris victoria audito ob has causas oppido prohibuerunt, quod bello contra populum Romanum suscepto in oppido Zamae lignis congestis maximam in medio foro pyram construxerat ut, si forte bello foret superatus, omnibus rebus eo coacervatis, dein civibus cunctis interfectis eodemque proiectis igne subiecto tum demum se ipse gaza regia cremaretur. Postquam Iuba ante portas diu multumque primo minis pro imperio egisset cum Zamensibus, dein cum se parum proficere intellexisset precibus orasset uti se ad suos deos penates admitterent, ubi eos perstare in sententia animadvertit nec minis nec precibus suis moveri quo magis se reciperent, tertio petit ab eis ut sibi coniuges liberosque redderent ut secum eos asportaret. Postquam sibi nihil omnino oppidanos responsi reddere animadvertit, nulla re ab his impetrata
Abbreviated transcription (Latin):
substiuere nen poterat et a leui armatrra. ni¬
mdar uulnerabant minutatimq cẽdebant i¬
Uͣ alteram alani nnttit qui satagentibꝰ cele¬
rit ecciareeit. Quo facto sui sublati uniue .si.
nn hostes mipressiene facta in fuga adid: sacios.
ede iũt multis occisis compliralbꝰ milnciatis̃ in s¬
tuti y .iiiͦ. mł pas. usque in collem hostibus ad¬
actis so ad ĩuos ⁊cciꝑuit .Ceͫ. in horam .x. comor atꝰ
sicut eiat instructus se ad sua castia recepit oibus
n columibꝰ Iui quo irelio pacidius hauiter yile yei os¬
descemerit legiomiq periculum facere̾t neq iỹe
ppiuis hostem castia pentre ꝓpter aque penu:idon
se posse aiaduerterer aduer saries uon urrtute eoꝵ
cenfidere sed aquar mopia fietes despicere ie in¬
tellexerit pridie neñ. aprilis .iii. iugilia egiessus
ab agttar .xui. mil pas. nege pregressus ad tabsuz¬

Expanded text:
sustinere non poterant et ab levi armatura Nusustinere non poterant et ab levi armatura Numidarum vulnerabantur minutatimque cedebant, Caesar alteram alam mittit qui satagentibus celeriter occurrerent. Quo facto sui sublati universi in hostis impressione facta in fugam adversarios dederunt; multis occisis, compluribus vulneratis insecuti per III milia passuum usque ad collem hostibus adactis se ad suos recipiunt. Caesar in horam X. commoratus, sicut erat instructus, se ad sua castra recepit omnibus incolumibus. In quo proelio Pacideius graviter pilo per casdescenderent legionumque periculum facerent, neque ipse propius hostem castra ponere propter aquae penuriam se posse animadvertebat, adversarios non virtute eorum confidere sed aquarum inopia fretos despicere se intellexit, II Non. Apr. tertia vigilia egressus ab Aggar X
Abbreviated transcription (Latin):
pionis nõĩe tegea ubi p̾sidium equestium cu
nistraq directo ab oppidi lateribꝰ ip̃e legionibus
ex tastus eductis atq in uigo inferiore instaue¬
tis non longiꝰ fere nulle passus a sus muni¬
tionibꝰ pregiossus in acie ꝯstitit hoscꝙ̃ diutius
in unio trrs loco scipio cõmorabat ͤ et tp̃s diei.
ni ocio asumebat. Ci equitũ turmas suorum
iubet in hoscium equitatum qui ad oppidum ĩ
statione erat facere impressionem leuemiq ar¬
maturam sagiptaros fundicoresq eode subinit¬
tit ¶Qudd ubi ceptum est fieri et equis cõci¬
tatis Iuliam impetum fecissent pacidius suos
equites exporugere cepie ni longitudinem ut ha¬
beret facultatem turmas iulianas cucũ fundi
Labienus interim suis equitatibꝰ auxilia eq̃stad
mittere saucuisq at de fatictatis integids recẽtio¬
ribꝰ q uiribꝰ equites sub mistare Postꝙͣ eꝯtes
uiliani .cccc. im hostiũ ad.iiiiͦ milia numero

Expanded text:
pionis nomine Tegea, ubi praesidium equestre circpionis nomine Tegea, ubi praesidium equestre circnistra derecto ab oppidi lateribus ipse legiones ex castris eductas atque in iugo inferiore instructas non longius fere mille passus ab suis munitionibus progressus in acie constituit. Postquam diutius in uno loco Scipio commorabatur et tempus diei in otio consumebatur, Caesar equitum turmas suorum iubet in hostium equitatum qui ad oppidum in statione erant facere impressionem levemque armaturam, sagittarios funditoresque eodem summittit. Quod ubi coeptum est fieri et equis concitatis Iuliani impetum fecissent, Pacideius suos equites exporrigere coepit in longitudinem, ut haberent facultatem turmas Iulianas circumfundi Labienus interim suis equitibus auxilia equestria summittere sauciisque ac defatigatis integros recentioribusque viribus equites sumministrare. Postquam equites Iuliani CCCC vim hostium ad IIII milia numero
Abbreviated transcription (Latin):
atq multitudme crcuuento niterfecto q eppido
potit atq ibi frumento excitu dato boste¬
ꝯsidiue prad tp̃s fueras cum grandi presidio
colier req sua cladiatoꝵ. Ce. oppidi natura per¬
specta atq mopia ab oppugnatiene eiꝰ deter¬
utꝰ procmus profectus crrciter milia pasuñ.
hiabuerat. Idem facit scipio atq ni antiquia
assia copias reducit . Cabe nenses interim q
pab ditione et potestate iube isse ꝯsuesset ii
eetiema ciꝰ regni regione maritinia collecati.
iterfecto retio presidio. leccatos ad. Cel mittut
nmpediti aut cõmeatu dato tum ligins nõ pocie¬
cant ante tiansire in afacam ad nuł .iiiiͣ. eꝗtes
ccec. funditores sagiptamq ee. uno comeatu. ceͥ
occurrut . Itaq tum hnis copiis et õibꝰ legionibꝰ
dductis sicut eras iuistructꝰ uiiiͦ. mił pas. a suis
castris a scipionis uero.iiii. mił. pas. Iongi. cos¬
titit in campo . Erat oppidiun nfia cascia. sci¬

Expanded text:
atque a multitudine circumvento interfectoque oppidum atque a multitudine circumvento interfectoque oppidum potitur atque ibi frumento exercitui dato posteConsidius per id tempus fuerat cum grandi praesidio cohorteque sua gladiatorum. Caesar oppidi natura perspecta aquae inopia ab oppugnatione eius deterritus protinus profectus circiter milia passuum habuerat. Idem facit Scipio atque in antique castra copias reducit. § 77 Thabenenses interim, qui sub dicione et potestate Iubae esse consuesserent in extrema eius regni regione maritima locati, interfecto regio praesidio legatos ad Caesarem mittunt, impediti aut commeatu dato cum signis non potuerant ante transire in Africam ad milia IIII, equites CCCC, funditores sagittariique mille uno commeatu Caesari occurrerunt. Itaque cum his copiis et omnibus legionibus eductis, sicut erat instructus, V milibus passcastris, ab Scipionis vero II milibus passuum longe constitit in campo. § 78 Erat oppidum infra castra Sci
Abbreviated transcription (Latin):
pio numnidar habuerat presidiĩ frimetũqi
cõporta uerat ne contendit. Quod ubi labienꝰ
uiiduertit tum equitatu leuiq armatura ag¬
men eiꝰ extrenuũ carpere tepit Atq ara lixier
mercatorq̃ qui plaustas merces portabant in¬
te aeptis sarcius addito aĩo prepiꝰ audatiusq
astedit ad legionos qued ex istuualat milites.
sub onere ac sub sarcinis decatigates puggnare
non posse que res ce. ñ. fefellerat. Namiq
expedites ex sungulis legionibꝰ trite nes milites
ese uisserat Itaq ces in equitatum labiens ĩ¬
isses tuxmuis suorum suppetias mittit. Tam
libienus conuersis equis signoꝵ aspectu ꝑteris¬
tus curpissime ꝯtendit fucgere. multis eiꝰ occi¬
sif complirrabꝰ uulneratis milites legionarn ad
Iua se reciylũt signa atq itei niceptũ re ce¬
ea labienum piugum sũmu collis dextrorsus
tiis interfecto presidio scipidnis cum suil au¬
xiliũ fere non auderẽt fortiter repugnante.
p. coruelio enecate scipionis qui ibi p̾crat

Expanded text:
pio Numidarum habuerat praesidium frumentumque comportaverat, ire contendit. Quod ubi Labienus animadvertit, cum equitatu levique armatura agmen eius extremum carpere coepit atque ita lixarum mercatorumque qui plaustris merces portabant interceptis sarcinis addito animo propius audaciusque accedit ad legiones, quod existimabat milites sub onere ac sub sarcinis defatigatos pugnare non posse. Quae res Caesarem non fefellerat: namque expeditos ex singulis legionibus trecenos milites esse iusserat. Itaque eos in equitatum Labieni immissos turmis suorum suppetias mittit. Tum Labienus conversis equis signorum conspectu perterritus turpissime fugere contendit. Multis eius occisis, compluribus vulneratis milites legionarii ad sua se recipiunt signa atque iter inceptum ire coeperunt. Labienus per iugum summum collis dextrorsus riis interfecto praesidio Scipionis, cum suis auxilium ferre non auderent, fortiter repugnante P. Cornelio, evocato Scipionis, qui ibi praeerat,
Abbreviated transcription (Latin):
aduersis incuterent tenore ut pturbati ic pe¬
ceniti respicere post terga cogerent sQuo posqͣ.
contra elefantos dextio sinistioq cernu cellocatis
et inichilemiuiꝰ partem militum contra se gant
munize iỹs acie tapliciter collocata ligione .yͥ.

Expanded text:
aversis incuterent terrorem, ut perturbati ac peaversis incuterent terrorem, ut perturbati ac perterriti respicere post terga cogerentur. § 81 Quo constitutam elephantis dextro sinistroque cornu collocatis, et nihilo minus partem militum castra non ignaviter munire, ipse acie triplici collocata, legione X.
Abbreviated transcription (Latin):
unt. Dppidumiq eo die comunire cepit locaq idenea
opertunaq cõplura presidus ogupat. hostes ut ĩ¬
tiaie aut leca interiora capere posset Scipio in
dimicandi ne uer sumum dedecꝰ fidissimee sius
rebꝰ tabsianos et uirgiliũ amitteret ꝯfestum. Ceꝰ
nis cascas asedit. Erat scagnũ salinar inter qd
et mace angustie quedam non ampliꝰ .M. et .xͦ.
passus intererat. Quas scipio intrare et tabsita
pid interim ex clusus ab incepto itinere supra.
stagnum postero die et necte cenfecta celo albescẽ¬
te nen longe a castus presidieq qued supra cõ¬
memiorauimꝰ M Uͦ passus ad mar uesus ton¬
sedie et castia munire cepit Q ued restq̃ Ce. nũ¬
ciatum est mulite ab opete deducto castar pͥsicio
asprenate pre consule cun letie milꝰ diubꝰ reucte
ip̃e cũ expedita cepia in eum lecum titatius
contendit classisq pte ad tabsum rehcta ⁊eliqͣs
litus appelu signũq suũ cherudre Quo sign
dato subito clamore facto ex improuiso hestibus

Expanded text:
ircummunire coepit locaque idonea opportunaque complura praesidiis occupare, hostes ne intrare ad se ac loca interiora capere possent. Scipio idimicandi, ne per summum dedecus fidissimos suis rebus Thapsitanos et Vergilium amitteret, confestim nis castris consedit. § 80 Erat stagnum salinarum, inter quod et mare angustiae quaedam non amplius mille et D passus intererant; quas Scipio intrare et Thapsitancummunivit. Scipio interim exclusus ab incepto, itinere supra stagnum postero die et nocte confecto, caelo albente non longe a castris praesidioque quod supra commemoravi MD passibus ad mare versus consedit et castra munire coepit. Quod postquam Caesari nuntiatum est, milite ab opere deducto, castris praesidio Asprenate pro consule cum legionibus duabus relicto ipse cum expedita copia in eum locum citatim contendit, classisque parte ad Thapsum relicta reliquas litus appelli signumque observare, quo signo dato subito clamore facto ex improviso hostibus
Abbreviated transcription (Latin):
wdibus Iuuimi urice classem conscendit et pest.
duem tercium caloerani in sadimniam peruemt ihe
sutitanos qued nasidiũ ciusq classem receri¬
rant copnsq inuerae seetrciis .c. mulcas et
pro decins̃ occauas pendere iubet bonaq pantir¬
uiendit et ance diem . iii. kal. quintilis uAnco
consendit et a calaribus secũdum terram pit¬
gectꝰ duo de trgesimio die idto quod tempeltatibie
ui porcubue cohibebas urbem ioman puens.¬

Expanded text:
Idibus Iun. Uticae classem conscendit et post diem tertium Caralis in Sardiniam pervenit. Ibi Sulcitanos, quod Nasidium eiusque classem receperant copiisque iuverant, HS C multat et pro decumis octavas pendere iubet bonaque paucorum vendit et ante diem IIII Kal. Quint. navis conscendit et a Caralibus secundum terram provectus duodetricesimo die, ideo quod tempestatibus in portibus cohibebatur, ad urbem Romam ven
Abbreviated transcription (Latin):
nir filio da maseppiq libtras ex sua ꝯsue fidia
tabiut crrciterq noctem lumenibꝰ accenłiẜ uio
puenit atqs extia ogidum ea nocte mansi
Postero die mane oppidum intrent centir n
aduocata utitensis uicelas cohortatꝰ xas u¬

Expanded text:
ppique liberis ex sua consuetudine tribuit circiterque luminibus accensis Uticam pervenit atque extra oppidum ea nocte mansit. § 90 Postero die mane in oppidum introiit contioneque advocata Uticensis incolas cohortatus
Abbreviated transcription (Latin):
Se reciperent ab hoste et quemad modũ obuersi. ad¬
uersarns et in quantulo spatio resisteret mido
urocirerent modo recederẽt. comunicarent urq
npetum ac yrope quo loco et quemadiuodum
tela nutterent precipit/. Muifice eĩ hostiũ leuis
armatura anxium ex̃citũ nostrũ atq sollicitũ
hẽbat. quia ut equites te terrebat preliũ mrre
propter equoꝵ interitum quod eos iaculis inter¬
ficiebat et legionanũ militem defatiga bat. ꝓpt
uelocitatem. giauis enim armature miles snuł
atq ab hiis in sectatꝰ ꝯstiterat. iii eos impetum
fecerat. illi ueloci cuisu facile piculum uita¬

Expanded text:
quot pedes se reciperent ab hoste et quem ad modum obversi adquot pedes se reciperent ab hoste et quem ad modum obversi adversariis et in quantulo spatio resisterent, modo procurrerent modo recederent comminarenturque impetum, ac prope quo loco et quem ad modum tela mitterent, praecipere. Mirifice enim hostium levis armatura anxium exercitum nostrum atque sollicitum habebat, quia et equites deterrebat proelium inire propter equorum interitum, quod eos iaculis interficiebat, et legionarium militem defatigabat propter velocitatem: gravis enim armaturae miles simul atque ab eis insectatus constiterat in eosque impetum fecerat, illi veloci cursu peri
Abbreviated transcription (Latin):
militis cõmodius substinebat Interim egtatuũ
numidarii copie dextia siistiaq y celles pͥcur¬
uie coroneq in modum cingere młtitudiue
sua. Cc . copias. pars agnien extieniũ insequi.
Ccͣ. interim non ampliꝰ .iii. aut iiII. milites
ueterani cum se conuirtissẽt et pili niribꝰ cõtia
in namidias in fertos comecissẽt ampliꝰ duoꝵ
milium ad unũ terca uertebãt ac usus ad a¬
tiem uassim conuersis equis se celligebat atq
in spatio ꝯsequebant᷑ et iacula ni legionarios
coiitiebant. Ita. Ccͫ. modo procedendo modi resis¬
tendo tardiꝰ itmere confecto noctis hora puma
on̾s suos a una ĩ tastas in columes sauchis
.x. factis ⁊ eduxit llabienꝰ cueiter .ccc. amssis.
niultis uulueratis ac de fossis instando oibus.
d suos si rcapit lecipis interm legiones:
productas cum elefantis quos ante castia se¬
in acie terioris gracia in ꝯs pectu. Ce. collo caue¬
rat reducit in castia/ Ce ᵈ contia euisinodi hostĩ

Expanded text:
commodius sustinebat. Interim equitum Numidarum copiae dextra sinistraque per collis praecurrere coronaeque in modum cingere multitudine sua Caesaris copias, pars agmen extremum insequi. Caesaris interim non amplius III aut IIII milites veterani si se convertissent et pila viribus contorta in Numidas infestos coniecissent, amplius duum milium numero ad unum terga vertebant ac rursus ad aciem passim conversis equis se colligebant atque in spatio consequebantur et iacula in legionarios coiciebant. Ita Caesar modo procedendo modo resistendo tardius itinere confecto noctis hora prima omnis suos ad unum in castra incolumis sauciis X factis reduxit. Labienus circiter CCC amissis, multis vulneratis ac defessis instando omnibus ad suos se recepit. Scipio interim legiones productas cum elephantis, quos ante castra in acie terroris gratia in conspectu Caesaris collocaverat, reducit in castra. § 71 Caesar contra eiusmodi hostium
Abbreviated transcription (Latin):
integatatem et quoe disimillimus reliquo dici
fuerat. qd̾q uticam mirificis operibꝰ numere
turresq auxerat sepultura afficũt. Quo uted¬
cto .L. Ccͣ. ut aliquid sibi ex ea  aueiliui pr
spem habere. Itaq portis patefactis utica eges

Expanded text:
integritatem, et quod dissimillimus reliquorum ducum integritatem, et quod dissimillimus reliquorum ducum fuerat quodque Uticam mirificis operibus muniverat turrisque auxerat, sepultura adficiunt. Quo interfecto L. Caesar ut aliquid sibi ex ea re auxili pararet s clementia magnam spem habere. Itaque portis patefactis Utica egres
Abbreviated transcription (Latin):
largitꝰ est unaq cum lnis ab utita proficistit᷑
acq ii regnu re contendis. Complurres interii ee
fuga uticam proueniũt¶ Quoe oñis cato quocates
Una cũ taecentis qui peciunam scipioni ad bellum
faciendum contulerant. horfat᷑ ut seruitia inanu.¬
mittant oppiduq defenderent. Quoꝵ cum ytem
asentire partem aniuium mencemiq ꝑtericar
atq in fugam destiuarami hre iutellexisses am¬
plius de ea re agere destitit nauesq hnis ateribu¬
It ut in quascũq ytes uellent preficiscerent ͤ
Ipse oibꝰ rebus diligentisnme ostituris liberis suis
L. C qui cũ ibi pro questore fuerar cõmedatis
et sine suspicione uultu atq sermone quo supe¬
riore tprae usus fuerat cum dornutum isset feru
mts clam in cubiculu tulis atq ita se falCis
Qui dum aĩa non duz spirata concidiset s
petuq facto in cubitulum ex suspitiont ne¬
cus familaresq continere atq iuilnus ablic
quaꝙͣ odciat poctiũ gia tñ propter eiꝰ snigularin

Expanded text:
largitus est unaque cum his ab Utica proficiscitur atque in regnum ire intendit. § 88 Complures interim ex fuga Uticam perveniunt. Quos omnis Cato convocatos una cum CCC, qui pecuniam Scipioni ad bellum faciendum contulerant, hortatur uti servitia manumitterent oppidumque defenderent. Quorum cum partem assentire, partem animum mentemque perterritam atque in fugam destinatam habere intellexisset, amplius de ea re agere destitit navisque his attribuit, ut in quas quisque partis vellet proficisceretur. Ipse omnibus rebus diligentissime constitutis, liberis suis L. Caesari, qui tum ei pro quaestore faciebat, commendatis, et sine suspicione, vultu atque sermone quo superiore tempore usus faciebat, cum dormitum isset, ferrum intro clam in cubiculum tulit atque ita se traiecit. Qui dum anima nondum exspirata concidisset, et impetu facto in cubiculum ex suspicione medicus familiaresque continere atque vulnus obligaquamquam oderant partium gratia, tamen propter eius singularem