comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
inmanhana castra ꝓfectꝰ. ẽ. S cet hego. atq lentulo
ceterisq quoꝵ cognouerat ꝓp̃tam audatiam mandat
quib reb possent opes factionis confirment insidias con¬
suli maturẽt cedẽ. incendia. aliaq belli fainora parẽt.
sese ꝓpe diem cũ magno exercitu ad urbem accessurum
Dũ hec rome gerũtur .G. manlius exsuo numero legatosᷤ
ad martiũ regẽ mittit. cũ mãdatis huius cemodi Deos.
hominesq testamur imperator nos arma neq cõtra
patriã cepisse: neq quo periculũ alus faceremꝰ sor uti
corpora nra ab inuiria tuta forent. Qui miseri. egen¬
tes. uolentia. atq crudelitate feneratoꝵ plerique
patria: s& om̃s fama. atq fortunis exꝑtes sumis.
Neq cuiquã nr̃m licuit. more maioꝵ loge uti. neq
amisso patrimonio liberũ corpꝰ habere. Tanta
seuitia feneratoꝵ atq p̃toris fuit. Sȩpe mocꝰ pes¬

Expanded text:
in Manliana castra profectus est. sed Cethego atque Lentulo in Manliana castra profectus est. sed Cethego atque Lentulo ceterisque, quorum cognoverat promptam audaciam, mandat, quibus rebus possent, opes factionis confirment, insidias consuli maturent, caedem incendia aliaque belli facinora parent: sese propediem cum magno exercitu ad urbem accessurum. Dum haec Romae geruntur, C. Manlius ex suo numero legatos ad Marcium Regem mittit cum mandatis huiusce modi: 'Deos hominesque testamur, imperator, nos arma neque contra patriam cepisse neque quo periculum aliis faceremus, sed uti corpora nostra ab iniuria tuta forent, qui miseri, egentes violentia atque crudelitate faeneratorum plerique patria, sed omnes fama atque fortunis expertes sumus. neque quoiquam nostrum licuit more maiorum lege uti neque amisso patrimonio liberum corpus habere: tanta saevitia faeneratorum atque praetoris fuit. saepe maiores vos
Abbreviated transcription (Latin):
ratꝰ ad dissimulanda om̃a. demisso uultu. uoce supplici
postulare patrib cepit̾. nequid dese temere crederent.
ea familia ortũ. ita se ab ad olescemcia uitã institus se.
ut om̃a bona inspe haber&. ne estimarẽ sibi patricio
homini cuius ipsius atq maioꝵ plurima beneficia in
plebem romanã e̾e̾nt. ꝑ dita. re .p. opus esse. cũ eam
seruar& .m. tullius in quilinus ciuis urbis romę.
Adhoc maledicta alia cũ ad der&. obstrepere onis.
hostem. atq parricidã uocare. Tum ille furibũ dus
qm̃ quidem circũ uentus inquid ab inimicis p̃ceps agor.
incendiũ meũ riuna extinguã. Deinde se excuria.
domũ pripuit. Ibi multa ipse secũ uoluens. quod neq
insidiȩ consuli ꝓcedebant. & ab incendio intelli gebat
urbem uigiliis munitã optimũ factu credens. exercitũ
augere. acprius ꝗ legiones scriberent᷑. multa ante¬
capere. qͣ bello usui forent. nocte intẽpesta cũ paucis

Expanded text:
ratus ad dissimulanda omnia, demisso voltu, voce supplici ratus ad dissimulanda omnia, demisso voltu, voce supplici postulare a patribus coepit, ne quid de se temere crederent: ea familia ortum, ita se ab adulescentia vitam instituisse, ut omnia bona in spe haberet; ne existumarent sibi, patricio homini, quoius ipsius atque maiorum pluruma beneficia in plebem Romanam essent, perdita re publica opus esse, quom eam servaret M. Tullius, inquilinus civis urbis Romae. ad hoc male dicta alia quom adderet, obstrepere omnes, hostem atque parricidam vocare. tum ille furibundus 'quoniam quidem circumventus' inquit 'ab inimicis praeceps agor, incendium meum ruina restinguam.' deinde se ex curia domum proripuit. ibi multa ipse secum volvens, quod neque insidiae consuli procedebant et ab incendio intellegebat urbem vigiliis munitam, optumum factu credens exercitum augere ac, prius quam legiones scriberentur, multa antecapere, quae bello usui forent, nocte intempesta cum paucis
Abbreviated transcription (Latin):
reurrladiatoriȩ fanulię capuant. & incerora
ꝑtata urhę iugiliȩ haberemtur. Hisq minores
magis tratꝰ p̃t̾e̾nt. quib eb ꝑ mota ciuitas. at q
inmutata uirbis facies: rrx. Exuma leticia atiiuȩ̨
lascuuaq d. rurna quiȩs pepererat. repemtae
Ois tristicia inuasit. festinare. trepidare. Neq
loco uq homini. cui quã satis credere. neq beilũ
bełu timor insolitꝰ incesserat afflictare sese
manus suꝑplices ad celum tendere. miserari paruos liberos.
patriȩq diffidere. At catiline crudelis animꝰ eadem illa
mouebat tam & si p̃sidia parabantur & ipse lege plautia
int̾rogatꝰ erat. ab .l. paulo. postremo dissimulandi causa.
aut sui expurgãdi. sicut uirgio lacessitꝰ for&. insenatũ uerdit.
Tum.m. tullius cõsul siue p̾semtiam eiꝰ timẽs. siue ira ꝑmotꝰ.
orationẽ habuit luculemtã. atq utilem. rei.p. quã postea
scriptã edidit. Sed ubi ille assedit. catilina ut erat pa¬

Expanded text:
 in cetera per totam urbem vigiliae haberentur iisque minores magistratus praeessent. Quis rebus permota civitas atque inmutata urbis facies erat. ex summa laetitia atque lascivia, quae diuturna quies pepererat, repente omnis tristitia invasit: festinare, trepidare, neque loco neque homini quoiquam satis credere, neque bellum  magnitudine belli timor insolitus incesserat, adflictare sese, manus supplices ad caelum tendere, miserari parvos liberos, patriaeque diffidere. At Catilinae crudelis animus eadem illa movebat, tametsi praesidia parabantur et ipse lege Plautia interrogatus erat ab L. Paulo. postremo dissimulandi causa aut sui expurgandi, sicut iurgio lacessitus foret, in senatum venit. tum M. Tullius consul, sive praesentiam eius timens sive ira conmotus, orationem habuit luculentam atque utilem rei publicae, quam postea scriptam edidit. sed ubi ille adsedit, Catilina, ut erat pa
Abbreviated transcription (Latin):
mouri. Igitur seng decreto & marcius rexfesulas.
Q metellus. creticus. inpuliam. circumq & loca
missi. Utriq ad urbem inperatores erane impedia.
netrium pharent calumna paucoꝵ. quib om̃a hones¬
ta. at q nihonesca. uendere mos erat. Sed p̃tores.
a perheuis rufus. capuẽ O nietellus celerinus.
ericul Exercrtũ cũ parasent. Adhoc sicuis indi

Expanded text:
moveri. Igitur senati decreto Q. Marcius Rex Faesulas, Q. Metellus Creticus in Apuliam circumque ea loca missi — ii utrique ad urbem imperatores erant, impediti, ne triumpharent, calumnia paucorum, quibus omnia honesta atque inhonesta vendere mos erat —, sed praetores Q. Pompeius Rufus Capuam, Q. Metellus Celer periculo exercitum
Abbreviated transcription (Latin):
atq mirabilia portendi aruspex dixerat. Pro inde q̃
animo agitabat : fretꝰ diis agere. Fortunã quã sepissime
experiretur  om̃ia ꝓsꝑe euentura. at illũ iã antea
consulat ingens cupido exagitabat ad capiendũ p̃t̃
uetustatẽ familiȩ : alia om̃ia abunde erant. industria
ꝓbitas miliciȩ. magnascientia animus belli ingens.
domi modicus. libidinis & diuiciarũ uictor tantumͦ
głȩ auidus. S isnatus & omnẽ puericiã arpini altus. ubi
primũ et asmiliciȩ paciens fuit. stipendiis faciundis non
greta facundianeq urbanis mundiciis sese exercuit.
Lta int̃ artes bonas integrũ ingeniũ breui ad oleuit. Ergo
ubi pͥmũ tribunatũ militar ẽ apopulo petit. plerisq fa¬
Deinde ab eo magistratu aliũ post aliũ sibi peperit. sẽꝑq
inpotestatib eo mͦ agitabat sese ut ampliore honore

Expanded text:
atque mirabilia portendi haruspex dixerat: proinde quae atque mirabilia portendi haruspex dixerat: proinde quae animo agitabat, fretus dis ageret, fortunam quam saepissime experiretur; concta prospere eventura. At illum iam antea consulatus ingens cupido exagitabat, ad quem capiendum praeter uetustatem familiae alia omnia abunde erant: industria, probitas, militiae magna scientia, animus belli ingens domi modicus, libidinis et divitiarum victor, tantummodo gloriae auidus. Sed is natus et omnem pueritiam Arpini altus, ubi primum aetas militiae patiens fuit, stipendiis faciendis, non Graeca facundia neque urbanis munditiis sese exercuit: ita inter artis bonas integrum ingenium brevi adoleuit. Ergo, ubi primum tribunatum militarem a populo petit, plerisque fadeclaratur. Deinde ab eo magistratu alium, post alium sibi peperit, semperque in potestatibus eo modo agitabat, ut ampliore
Abbreviated transcription (Latin):
decreto ꝑlegatos iugurthȩ imꝑat. Argenti pondo ducenta
milia. elephantos om̃s. equoꝵ. & armorũ aliquantum.
quȩ post quã sine mora facta sunt : iub& om̃s ꝑfugas uincꝰ¬
tos ad duci. Eorũ magna pars uti iussum erat adducti.
pauci cũprimũ dedicio cepit : ad regẽ boccũ in maurita¬
niã abierant. Igͥ iugurtha ubi armis uirisq & pecunia
Spoliatus ẽ. dũ ipse adimperandũ tisidiũ uocaret᷑. rurs
cȩpit flectere animũ suũ. & exmala conscientia digna
timere . Deniq: multis dieb ꝑdubitationẽ consũptis. cũmͦ
tedio rerũ aduersarũ om̃ia bello pocior a ducer& int̃¬
dum ipse secũ reputar&. quã grauiscasus inferuicium
exregnoforet. multis magn̾isq p̃sidiis nequiꝗ ꝑditis
de inte gro bellũ sumit. Etromȩ senatus de prouinci is
consultus. numidiã metello decreuerat. ꝑidẽ tempus
uticȩ forte .&. mario ꝑhostias diis supplicanti magna

Expanded text:
decreto per legatos Iugurthae imperat argenti pondo ducenta decreto per legatos Iugurthae imperat argenti pondo ducenta milia, elephantos omnis, equorum et armorum aliquantum. Quae postquam sine mora facta sunt, iubet omnis perfugas vinctos adduci. Eorum magna pars, uti iussum erat, adducti; pauci, cum primum deditio coepit, ad regem Bocchum in Mauretaniam abierant. Igitur Iugurtha, ubi armis virisque et pecunia spoliatus est, cum ipse ad imperandum Tisidium vocaretur, rursus coepit flectere animum suum et ex mala conscientia digna timere. Denique multis deibus per dubitationem consumptis, cum modo taedio rerum aduersarum omnia bello potiora duceret, interdum secum ipse reputaret, quam grauis casus in servitium ex regno foret, multis magnisque praesidiis nequiquam perditis de integro bellum sumit. Et Romae senatus de prouinciis consultus Numidiam Metello decreverat. Per idem tempus Vticae forte C. Mario per hostias dis supplicanti magna
Abbreviated transcription (Latin):
& sua om̃ia conceder&. Eacilenum idȩ ꝑsuad& cũ in genio
infido tũ meruenti pax cũ romanis fier& ipse ꝑ condi¬
tionẽ ad suppliciũ traderet᷑. Is ubi pͥmũ oportunũ fuit.
iugurthã anxiũ ac miserantẽ fortunas suas accedit.
monet. atq: lacrimans obtestatur. uti aliꝗdo sibi liberisq
& genti numid arũ obtime merenti ꝓuideat : om̃ib prelus
sese uictos agrũ uastatũ multos mortal es captos. occisos.
regni opes comminutas. ẽẽ. satis &iam & uirtutẽ militũ
ofortunã temptatã. caueat ne ulo cunctante numide
sibi consulant. his atq talib: aliis addeditionẽ regisani¬
mum unpellit. mittunt᷑ adimperatorẽ legati qͥiugurthã
impata facturũ dicerent. ac sine ulla paccione sese regnumq
suum in illius fide tradere. Met ellus ꝓpere cunctos sena¬
torii ordinis exhibernis accersi iub&. eorũ atq alioꝵ quos
idoneos ducebat consiliũ habet. ita more maioꝵ exconsilii

Expanded text:
et sua omnia concederet, facile Numidae persuadet, cum ingenio et sua omnia concederet, facile Numidae persuadet, cum ingenio infido tum metuenti, ne, si pax cum Romanis fieret, ipse per condiciones ad supplicium traderetur. Is, ubi primum opportunum fuit, Iugurtham anxium ac miserantem fortunas suas accedit, monet atque lacrimans obtestatur, uti aliquando sibi liberisque et genti Numidarum optime meritae prouideat: omnibus proeliis sese victos, agrum vastatum, multos mortalis captos occisos, regni opes comminutas esse; satis saepe iam et virtutem militum et fortunam temptatam; caueat, ne illo cunctante Numidae sibi consulant. His atque talibus aliis ad deditionem regis animum impellit. mittuntur ad imperatorem legati, qui Iugurtham imperata facturum dicerent ac sine ulla pactione sese regnumque suum in illius fidem tradere. Metellus propere cunctos senatorii ordinis ex hibernis accersi iubet; eorum et aliorum, quos idoneos ducebat, consilium habet. Ita more maiorum ex consili
Abbreviated transcription (Latin):
p̃liũ nox diremit. Metellus pꝰꝗ uid& frustra incȩptũ
neq: oppidũ capi.neq uigurthã niti nisi ex insidus. aut
suo loco pugnã facere. etiã ȩstatẽ exactã eẽ. a Zama di¬
scedit & in his urbib quȩ abse defecerant. satis que munite
loco aut moenib: erant. p̃sidia imponit. Cet̃um exercitũ
in ꝓiuntiã quȩ ꝓxima ÷ numidię hiemandigr̃a collo¬
cat Neq id tempꝰ ex alioꝵ more quieti aut luxuriȩ
regi ꝑ anucos tende. & eorũ ꝑfidia ꝓ armis uti ꝑdat.
git᷑ bomil carẽ qͥ romȩ cũ iugurcha fuerat & inde uadib
dacis clã massi ue denece iudiciũ fugerat. qđ ei ꝑ maxi¬
mã am citiã maoxima copia fallendi erat multis polli¬
citationib aggreditꝰ. Ac primo efficit uti adse colloq̃ndi
grã occultꝰueniat. Deinde fidedata. si iugurtham uiuum
aut necarũ sibi tradidiss& fore. ut illisenatꝰ impunitatẽ.

Expanded text:
proelium nox diremit. Metellus postquam videt frustra inceptum proelium nox diremit. Metellus postquam videt frustra inceptum neque oppidum capi neque Iugurtham nisi ex insidiis aut suo loco pugnam facere et iam aestatem exactam esse, ab Zama discedit et in iis urbibus, quae ad se defloco aut moenibus erant, praesidia imponit. Ceterum exercitum in prouinciam, quae proxima est Numidiae, hiemandi gratia collocat. Neque id tempus ex aliorum more quieti aut luxuriae regi per amicos tendere et eorum perfidia pro armis uti parat. Igitur Bomilcarem, qui Romae cum Iugurtha fuerat et inde uadibus datis clam de Massiuae nece iudicium fugerat, quod ei per maximam amicitiam maxima copia fallendi erat, multis pollicitationibus aggreditur. Ac primo efficit, uti ad se colloquendi gratia occultus veniat; deinde fide data, si Iugurtham viuum aut necatum sibi tradidisset, fore ut illi senatus impunitatem
Abbreviated transcription (Latin):
m& tegere. Clamor ꝑ mixtꝰ. hortatione. lȩtitia. gemu¬
tu ltẽ strepitꝰ armoꝵ ad cȩlũ ferri. tela utrumq uo¬
lare. S illi qui moenia defensabant. ubi hostes paulũ
uidos anĩ aduerteres. Acsicuti audiri asius aut c̃ni
possent. monere alii. alii hortari. aut manu significa.
re. niti corporib ⁊ ea huc illucq quasi uitabundi. aut
iacientes tela agitare. Qđ ubi mario cognitũ ÷: nã is
in ea parte curabat c̃sulto lenius agere. ac diffiden¬
tiã reisimulare. patinumidas. sine tumultu regis
p̃liũ uisert. Ita illis studio suoꝵ adstrictis. repente
magnaui murũ aggredit᷑. Et iã scalis aggressi mi¬
lites. ꝓpe sũma coeꝑant. Cũ oppidani c̃currũnt. lapi¬
des ignẽ. alia p̃terea tela inger̃. Nr̃ĩ primo resiste¬
re. deinde ubiune atq alt̃ȩ scalȩ cõminutȩ. qui suꝑ¬
magna pars c̃fectiuulnerib abeunt. Deinde utrimq

Expanded text:
met tegere, clamor permixtus hortatione laetitia gemimet tegere, clamor permixtus hortatione laetitia gemitu, item strepitus armorum ad caelum ferri, tela utrimque uolare. Sed illi, qui moenia defensabant, ubi hostes paulum uidos animaduerteres; ac, sicuti audiri a suis aut cerni possent, monere alii, alii hortari, aut manu significare aut niti corporibus, et ea huc et illuc quasi vitabundi aut iacientes tela agitare. Quod ubi Mario cognitum est—nam is in ea parte curabat —, consulto lenius agere ac diffidentiam rei simulare, pati Numidas sine tumultu regis proelium visere. Ita illis studio suorum asstrictis repente magna vi murum aggreditur. Et iam scalis egressi milites prope summa ceperant, cum oppidani concurrunt; lapides ignem alia praeterea tela ingerunt. Nostri primo resistere; deinde ubi unae atque alterae scalae comminutae, qui supmagna pars uulneribus confecti abeunt. Denique utrimque
Abbreviated transcription (Latin):
equitatũ om̃em in ea parte qua regis aduentus
erat ꝓcastris agitare iub&. portas& ꝓxima loca
tribunis disꝑtit᷑. Deinde ipse ꝑgit ad oppidũ atur
uti suꝑiore die murũ aggreditur. Interun iugur¬
tha ex occulto repente nr̃os in uadit. qͥ ii pxuna
locati fuerant. paulisꝑ t̾riti ꝑturbantur. Reliqͥ
cito subueniunt. Neq diucius numidȩ resistere
quiuissent nipedites cũ equitib ꝑmixti. magnã
cladẽ in congressu facerent. Quib illi freti. ñuti
equestri p̃lio sol& seqͥ. de in ceđe .s. aduersi sequi
c̃currere. inplicare ac ꝑturbare aciẽ. ita expeditis pedi¬
tib suis hostes pene uictos dare.: Codẽ tpr̃ apud zamã
magna uicertabatur. Ubi quisq: legatꝰ aut tribunus
curabat. eo acerrime niti. neq alius in alio magis quã in
sese spẽ habe. Paritq oppidani agere. oppugnare. aut
parare om̃ib locis auidiꝰ alti. alt̃os sauciare. quã se¬

Expanded text:
equitatum omnem in ea parte, qua regis adventus equitatum omnem in ea parte, qua regis adventus erat, pro castris agitare iubet, portas et proxima loca tribunis dispertit, deinde ipse pergit ad oppidum atque uti superiore die murum aggreditur. Interim Iugurtha ex occulto repente nostros invadit: qui in proximo locati fuerant, paulisper territi perturbantur, relicui cito subueniunt. Neque diutius Numidae resistere quiuissent, ni pedites cum equitibus permixti magnam cladem in congressu facerent. Quibus illi freti non, uti equestri proelio solet, sequi, dein cedere, sed aduersis equis concurrere, implicare ac perturbare aciem : ita expeditis peditibus suis hostis paene victos dare. Eodem tempore apud Zamam magna vi certabatur. ubi quisque legatus aut tribunus curabat, eo acerrime niti, neque alius in alio magis quam in sese spem habere; pariterque oppidani agere: oppugnare aut parare omnibus locis, auidius alteri alteros sauciare quam se
Abbreviated transcription (Latin):
plurib minꝰ frustrati. si numidȩ ꝓpius accessissent.
Ibi uͦ uirtutẽ ostende. ⁊ eos maxima ui cęđe. funđe.
atq fugare. Interim metellus cũ acerrime rẽ
gerer&. clamorẽ uł tumultũ hostilẽ at̃go accepit
De in conuerso equo. anim aduertit fugã ad se uer¬
sũ fieri. Quę res indicabat populares eẽ. Igitur
equitatũ om̃em ad castra ꝓꝑe misit. Ac statim
ai. mariũ cũ cohortib sociorũ suorũ misit. eũq lacri¬
mans ꝑ amicitiã ꝑ que rẽp. obseerat. ne quã contu¬
meliã remanere i exeratu uictore. neue hostes
multos abire sinat Ille breuimandata efficit
At uigurtha mununento castroꝵ impeditꝰ. cũ alu
suꝑ uallũ p̃cipitarent᷑ alii in angustuis ipsi sibi
ꝓpantes officerent. multis amuns. in loca muni¬
ta sese recipit. Metellus infecto negotio posta
nox aderat in castra cũ exercitu reuertitur. Igit᷑
postero die prusꝗ ad obpugnandũ egredetur.

Expanded text:
pluribus minus frustrari; sin Numidae propius accessissent, pluribus minus frustrari; sin Numidae propius accessissent, ibi vero virtutem ostendere et eos maxima vi caedere, fundere atque fugare. Interim Metellus cum acerrime rem gereret, clamorem hostilem a tergo accepit, dein conuerso equo animaduertit fugam ad se versum fieri, quae res indicabat popularis esse. Igitur equitatum omnem ad castra propere misit ac statim C. Marium cum cohortibus sociorum, eumque lacrimans per amicitiameliam remanere in exercitu victore neue hostis inultos abire sinat. Ille brevi mandata efficit. At Iugurtha munimento castrorum impeditus, cum alii super vallum praecipitarentur, alii in angustiis ipsi sibi properantes officerent, multis amissis in loca munita sese recepit. Metellus infecto negotio, postquam nox aderat, in castra cum exercitu revertitur. Igitur postero die, prius quam ad oppugnandum egrederetur,
Abbreviated transcription (Latin):
đe mͦ scalis aggredi cuꝑe. p̃liũ in manib: facere. c̃tra ea
oppid ani inꝓximor saxa uoluere. sudes pila p̃terea picẽ¬
⁊ sulphure & teda mixtã ardentia mittere S. ne illos
quidẽ qui ꝓculmanserant .timor anui satis muniuerat.
Nã plerosq iacula torm̃tis aut manu eͥmissa uulnerabant.
pariq ꝑiculo s. ẜama in pari boni atq ignaui erant Dũ
a pud ⁊amã sic certat᷑. iugurtha ex inꝓiuso castra hostiũ
cũ magna manu inuadit. Remissis qui in p̃sidio erant.
& om̃ia magis quã preliũ expectantib portã irrũpit:
At nrĩ repentino metu ꝑ cui si sibi quiq ꝓ morib c̃iuluns̃
Alii fugere. alii arma caꝑe. inagna pars uulnerati aut
occisi. Cȩterũ ex om̃i multitudine ñ amplius .xl.
memores nominis romani grege facto locũ cęꝑe.
paulo quã alii editiort̃. neq inde maxima ui depͥelli
quiuer̃ . S tela eminꝰ emuissa remittere. pauci in

Expanded text:
dere modo scalis aggredi, cupere proelium in manibus facere. Contra ea dere modo scalis aggredi, cupere proelium in manibus facere. Contra ea oppidani in proximos saxa voluere, sudis, pila, praeterea picem sulphure et taeda mixtam ardentia mittere. Sed ne illos quidem, qui procul manserant, timor animi satis muniuerat; nam plerosque iacula tormentis aut manu emissa uulnerabant, parique periculo, sed fama impari boni atque ignavi erant. Dum apud Zamam sic certatur, Iugurtha ex improuiso castra hostium cum magna manu invadit; remissis qui in praesidio erant et omnia magis quam proelium expectantibus portam irrumpit. At nostri repentino metu perculsi sibi quisque pro moribus consulunt; alii fugere, alii arma capere; magna pars uulnerati aut occisi. Ceterum ex omni multitudine non amplius quadraginta memores nominis Romani grege facto locum cepere paulo quam alii editiorem, neque inde maxima vi depelli quiuerunt, sed tela eminus missa remittere, pauci in
Abbreviated transcription (Latin):
hortatur. uti cohortes a t̾go circũueniant Fortunã illis
no illos in libtatẽ sine metu ȩtatẽ acturũ: Ac nimarius
signa inferra. atq euađe oppido ꝓꝑauiss&. ꝓfecto cun¬
cti aut magna pars siccensiũ fidẽ mutauissent. tanta
mobilitate sese numidȩ agunt . S milites uigurthini
paulis ꝑ abrege sustentati. postꝗ maiore ui hostes urgent.
paucis amissis ꝓfugi discedunt. marius ad zamã ꝑuenit.
Id oppidũ in cãpo sitũ magis oꝑe quã natura munitũ
erat Nullius idoneȩ rei egens. armis uirisq: opulentũ:
lgit᷑ metellus ꝓ tempr̃ atq loco paratis reb. cuncta
motnia exercitu circũ uenit. Legatis imꝑaũ : ubi quisq cu¬
rar&. Deinde signodato : undiq: simulclamor ingens orit᷑.
Neq: ea resnum idas terr&. infensi intentiq sine tumultu
manent. p̃liũ incipit᷑ Romaruꝓ ingenio quisq pars eminus
glande aut lapidib: pugnare. alii succeđe ac murũ mͦ suffo¬

Expanded text:
hortatur, uti cohortis ab tergo circumveniant: fortunam illis hortatur, uti cohortis ab tergo circumveniant: fortunam illis no, illos in libertate sine metu aetatem acturos. Ac ni Marius signa inferre atque euadere oppido properauisset, profecto cuncti aut magna pars Siccensium fidem mutauissent: tanta mobilitate sese Numidae gerunt. Sed milites Iugurthini, paulisper ab rege sustentati, postquam maiore vi hostes urgent, paucis amissis profugi discedunt. Marius ad Zamam pervenit. Id oppidum, in campo situm, magis opere quam natura munitum erat, nullius idoneae rei egens, armis virisque opulentum. Igitur Metellus pro tempore atque loco paratis rebus cuncta moenia exercitu circumvenit, legatis imperat, ubi quisque curaret. Deinde signo dato undique simul clamor ingens oritur, neque ea res Numidas terret: infensi intentique sine tumultu manent, proelium incipitur. Romani, pro ingenio quisque, pars eminus glande aut lapidibus pugnare, alii succedere ac murum modo subfo
Abbreviated transcription (Latin):
ubi se dolis fatigari uid&. neq ab hoste copiã pugnandi
fieri. urbẽ magnã & in ca parte quasita erat arcem
regni nõe zãmã statuit oppugnare. ratꝰ id qđ nego¬
tiũ poscebat. uigurthã laborantib suis auxilio uen¬
turũ. ibiq p̃liũ fore. Atille quȩ parabantur a ꝑ fugis
edoctꝰ magnis itinerib inetellũ anteuenit. Oppida-¬
nos hortatur moenia defendant. additis auxilio ꝑ¬
fugis. qđ genꝰ ex copiis regis qđ fallere neqͥbat. firmis¬
simũ erat. Pret̃ea pollicet᷑ intẽpr̃ sem& cũ exercitu
a ffore. lta cõpositis reb. in loca quã maxime occulta
discedit. Ac paulo post cognoscit mariũ ex itinere
frum̃tatũ cũ paucis cohortib sic cãmissũ. qđ oppidũ
pͥmũ om̃iũ post malã pugnã a rege defecerat. Eocũ
delectis equitib noctu ꝑgit & iã egredientib roma¬
nis. in porta pugnã fecit. Simulmagna uoce siccenses

Expanded text:
ubi se dolis fatigari videt neque ab hoste copiam pugnandi ubi se dolis fatigari videt neque ab hoste copiam pugnandi fieri, urbem magnam et in ea parte, qua sita erat, arcem regni nomine Zamam statuit oppugnare, ratus, id quod negotium poscebat, Iugurtham laborantibus suis auxilio venturum ibique proelium fore. at ille, quae parabantur a perfugis edoctus, magnis itineribus Metellum antevenit. oppidanos hortatur, moenia defendant, additis auxilio perfugis, quod genus ex copiis regis, quia fallere nequibat, firmissumum erat; praeterea pollicetur in tempore semet cum exercitu adfore. ita conpositis rebus in loca quam maxume occulta discedit, ac post paulo cognoscit Marium ex itinere frumentatum cum paucis cohortibus Siccam missum, quod oppidum primum omnium post malam pugnam ab rege defecerat. eo cum delectis equitibus noctu pergit et iam egredientibus Romanis in porta pugnam facit, simul magna voce Siccensis
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ib modis. festinare. cauere. tam̃ necubi hosti oportu¬
nꝰ fierae. Meminisse post głam inuidiã sequi. ita qͦ cla.¬
rior erat. eomagis anxiũs erat . Neq post insidias iu¬
gurthȩ effuso exercitu p̃dari. Ubi frum̃to aut pabulo opꝰ
erat. cohortes cũ omni equitatu p̃sidium agitabant. Exer¬
citus partẽ ipse. reliquos marius ducebat. S igni magis
quã prȩda a geruastabat᷑. Duob locis haud longe int̃
se castra faciebant. Ubi ui opꝰerat. cuncti aderant. Cȩ¬
terũ quo fuga atq formido lacius crescera. diuersi
agebant. Eo tempr̃ uigurtha ꝑ collesseqͥ. tempꝰ aut
locũ pugnȩ querere. qua uenturũ hostẽ audierat
pabulũ &e aquarũ fontes quorũ penuria erat corrũ¬
ꝑe. Modo se metello int̾dũ mario ostenđe. postre¬
mos in agmine tẽptare. ac statĩ in colles regredi Rursꝰ
alus post aliis minitari. neq p̃liũ facere. neq ociũ pati.
tantũ mͦ hostẽ ab incepto retinere . Romanꝰ inꝑator

Expanded text:
omnibus modis festinare, cauere tamen, necubi hosti opportunus fieret, meminisse post gloriam invidiam sequi. Ita, quo clarior erat, eo magis anxius erat, neque post insidias Iugurthae effuso exercitu praedari; ubi frumento aut pabulo opus erat, cohortes cum omni equitatu praesidium agitabant; exercitus partem ipse, relicuos Marius ducebat. Sed igni magis quam praeda ager vastabatur. Duobus locis haud longe inter se castra faciebant; ubi vi opus erat, cuncti aderant; ceterum, quo fuga atque formido latius cresceret, diuersi agebant. Eo tempore Iugurtha per collis sequi, tempus aut locum pugnae quaerere, qua venturum hostem audierat, pabulum et aquarum fontis, quorum penuria erat, corrumpere, modo se Metello interdum Mario ostendere, postremos in agmine temptare ac statim in collis regredi, rursus aliis, post aliis minitari, neque proelium facere neque otium pati, tantummodo hostem ab incepto retinere. Romanus imperator
Abbreviated transcription (Latin):
ubicũq respostulabat p̃sidiũ impositũ. Quȩ negocia
multo magis quã p̃lium malepugnatũ absuis: regem
t̃rebant. quippe cuius spes om̃is infuga sita erat seqͥ coge¬
batur & qui sua loca defenđe nequiuerat. in alienis
bellũ gerere. Tam̃ ex in opia qđ obtimũ uidebat᷑ consi¬
liũ capit. exercitũ plerũq in isdẽ locis oꝑiri uib& Ipse
cũ delectis equitib metellũ sequit᷑ nocturniis & auus
itinerib ignoratus. romanos palantes repente agg̃¬
ditur. Gorũ pleriq inermes cadunt. multi capiuntur.
Nemo om̃iũ in tactꝰ ꝓfugit . & numidȩ priusꝗ ex castris
subueniretur. sicuti iussi erant ui ꝓximos colles discedt̃
Interim. rome gaudiũ in gens ortũ cognitis metelli reb.
dine aut fuga coegiss&: hab̾e. Itaq senatꝰ obea felicit̃
acta. dus in mortalib supplicia decernere. ciuitas trepi¬
da i antea sollicita de belli euentu lȩta agere. de metel¬

Expanded text:
ubicumque res postulabat, praesidium impositum. Quae negotia ubicumque res postulabat, praesidium impositum. Quae negotia multo magis quam proelium male pugnatum ab suis regem terrebant; quippe, cuius spes omnis in fuga sita erat, sequi cogebatur et, qui sua loca defendere nequiuerat, in alienis bellum gerere. Tamen ex copia quod optimum videbatur consilium capit: exercitum plerumque in isdem locis opperiri iubet, ipse cum delectis equitibus Metellum sequitur, nocturnis et auiis itineribus ignoratus Romanos palantis repente aggreditur. Eorum plerique inermes cadunt, multi capiuntur, nemo omnium intactus profugit, et Numidae, prius quam ex castris subveniretur, sicuti iussi erant, in proximos collis discedunt. Interim Romae gaudium ingens ortum cognitis Metelli rebus,dine aut fuga coegisset habere. Itaque senatus ob ea feliciter acta dis immortalibus supplicia decernere; civitas, trepida antea et sollicita de belli eventu, laeta agere; de Metel
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑat Ibiq cogebat exercitũ numero hominũ ampliorẽ.
s hebetẽ infirmũq agri ac petoris magis quã belli cul¬
tort̃. Idea gr̃a eueniebat qđ pret̃ regios equites ne¬
mo om̃iũ numidarũ exfuga regẽ sequitur. quocuiꝰq
animꝰ fert eo discedt Neq id flagitiũ militiȩ ducit̾.
ita se mores habent. Igit᷑ metellus ubi uid& regisetiã
tũ aninũ ferocẽ . eẽ. bellũ rencuari qđ uisi ex illius
libi dine geri non posset. p̃terei inimicũ certamen
sibi cũ hostib ininore detrim̃to illos uinciquã suos
iuncert. statuit ñ p̃lus. neq in acie . s: alio more bellũ
gerendũ. Itaq: in loca numidiȩ opulentissima ꝑgit. agros
uastat. multa castella & oppida temere munita. aut sine
p̃sidio capit incenditq. puberes int̾fic̃. iubet alia omnia
militũ p̃dã. eẽ. Ea formidine multi mortales Romanis de¬
diti obsides. frumentũ & alia q̃usui forent affatim p̃bita.

Expanded text:
perat ibique cogebat exercitum numero hominum ampliorem, perat ibique cogebat exercitum numero hominum ampliorem, sed hebetem infirmumque, agri ac pecoris magis quam belli cultorem. Id ea gratia eveniebat, quod praeter regios equites nemo omnium Numida ex fuga regem sequitur. Quo cuiusque animus fert, eo discedunt, neque id flagitium militiae ducitur: ita se mores habent. Igitur Metellus, ubi videt etiam tum regis animum ferocem esse, bellum renovari, quod nisi ex illius libidine geri non posset, praeterea inicum certamen sibi cum hostibus, minore detrimento illos vinci quam suos vincere, statuit non proeliis neque in acie sed alio more bellum gerendum. Itaque in loca Numidiae opulentissima pergit, agros vastat, multa castella et oppida temere munita aut sine praesidio capit incenditque, puberes interfici iubet, alia omnia militum praedam esse. Ea formidine multi mortales Romanis dediti obsides; frumentum et alia, quae usui forent, affatim praebita;
Abbreviated transcription (Latin):
St pene in prudentia ad missũ facin miserabile : niutrũq
p̃missi equites rem explorauissent. Ig prometu : re¬
pente gaudiũ exortũ. Milites alius aliũ leci appellañ
acta edocent. atq audiunt. sua quisq facta forcia ad
celũ fert. Quippe: res humanȩ ita sese habent. In uic¬
toria uel ignauis gloriari lic&. Adũseres : etiã honos
ecretant. Met ellus in hisdẽ castris quatriduo moratꝰ
łos cũ cura reficit. meritos in p̃liis: more miliciȩ
donat. Wniũsos in c̃tione laudat. atq agir gr̃as. herꝰ¬
acetã q̃leuia sunt : parẽ animũ gerant. Pro
inftoria satis iapugnatũ est. reliquos labores ꝓp̃da
fore. Tam̃ interimꝰ trausfugas ⁊ alios oportunos ui¬
gurtha ubi gentiũ. aut quid agitar& cũ paucisne
tẽt. anexercitũ hab&. ut sese uict᷑ gertra. exploratũ
misit. A tille sese in loca saltuosa & natura munita rece¬

Expanded text:
et paene imprudentia admissum facinus miserabile, ni utrimque et paene imprudentia admissum facinus miserabile, ni utrimque praemissi equites rem explorauissent. Igitur pro metu repente gaudium mutatur: milites alius alium laeti appellant, acta edocent atque audiunt, sua quisque fortia facta ad caelum fert. Quippe res humanae ita sese habent: in victoria vel ignavis gloriari licet, aduersae res etiam bonos detrectant. Metellus in isdem castris quatriduo moratus saucios cum cura reficit, meritos in proeliis more militiae donat, uniuersos in contione laudat atque agit gratias, horae levia sunt, parem animum gerant: pro victoria satis iam pugnatum, relicuos labores pro praeda fore. Tamen interim transfugas et alios opportunos, Iugurtha ubi gentium aut quid agitaret, cum paucisne esset an exercitum haberet, ut sese victus gereret, exploratum misit. At ille sese in loca saltuosa et natura munita rece
Abbreviated transcription (Latin):
nere .& sicuti acies moueb̾at᷑ magis magisq appa¬
pinquare uident. cognita re ꝓ ꝑantes arma capi¬
unt ac ꝓcastris sicũti imꝑabat᷑ consistunt. De inde
ubi ꝓpius uentũ ẽ. utrimꝰq magno clamore con¬
curritur: Numidȩ tantum mͦ remoratis̃ dũ in
elephantis auxiliũ putant. postꝗ eos impeditos
ramis arborũ atq ita disicctos circũ ueniri uident.
fugã faciunt Ac pleriq abiectis armis collis aut
noctis quȩ iã aderat auxilio integri abeunt. Elephan
At romani quanꝗ itinereatq oꝑe castrorũ. & p̃lio
fessi lȩtiq erant᷑. tam̃ qđ metellus amplius opi¬
nione morabatur. instructi intentiq obiuã ꝓce¬
dunt: Nã dolus numidarũ. nihil languidi neq
remissi patiebatur: Ac primo obscura nocte pꝰꝗ
haud procul int̃seerant. strepitu uelut hostes aduenta¬
re. alteri apđ alteros formidinẽ simul & tumultũ facere

Expanded text:
nere et, sicuti acies movebatur, magis magisque apprnere et, sicuti acies movebatur, magis magisque appropinquare vident, cognita re properantes arma capiunt ac pro castris, sicuti imperabatur, consistunt. Deinde ubi propius ventum est, utrimque magno clamore concurritur. Numidae tantummodo remorati, dum in elephantis auxilium putant, postquam eos impeditos ramis arborum atque ita disiectos circumveniri vident, fugam faciunt, ac plerique abiectis armis collis aut noctis, quae iam aderat, auxilio integri abeunt. ElephantAt Romani, quamquam itinere atque opere castrorum et proelio fessi lassique erant, tamen, quod Metellus amplius opinione morabatur, instructi intentique obviam procedunt; nam dolus Numidarum nihil languidi neque remissi patiebatur. Ac primo obscura nocte, postquam haud procul inter se erant, strepitu uelut hostes adventare, alteri apud alteros formidinem simul et tumultum facere;
Abbreviated transcription (Latin):
sugatiq paucunteriere. Pluresq uelocitas & regio
hostib ignara. tutata sunt Interea bomilcar quȩ
elephantis &e parti copiarũ pedestriũ p̃fectũ ab
iugurtha supra diximꝰ ubi cũ rutiluis pret̃ gressꝰ ÷
paulatim suos inequũ locũ deducit. ac dũ legatꝰ ad
flum̃ quo p̃missus erat festinans ꝑgit. quictũs uti res
postulabat aciẽ exornat. neq remittit. quid ubiq
hostis ager& explorare. Postꝗ rutiliũ consedisse iã &
animo uacuũ accepit: simulq ex iugurthȩ p̃lio cla¬
morẽ augeri. ueritꝰ nelegatꝰ cognita relaborantib
suis augxilio for&. aciem quã diffidens uirtuti militũ
arte statuerat quo hostiũ itineri officera latius por¬
rigit. eoq mͦ ad rutilii castra ꝓcedit : Romani ex iei¬
iuso. pulueris uim magnã anĩ aduertit Nane
ꝓspectũ ager arbustis c̃onsitꝰ ꝓhibebat. & pramod
rati humũ aridã uento agitari. post ubi ȩqbde me¬

Expanded text:
fugatique; pauci interiere, plerosque uelocitas et regio fugatique; pauci interiere, plerosque uelocitas et regio hostibus ignara tutata sunt. Interea Bomilcar, quem elephantis et parti copiarum pedestrium praefectum ab Iugurtha supra diximus, ubi eum Rutilius praetergressus est, paulatim suos in aequum locum deducit ac, dum legatus ad flumen, quo praemissus erat, festinans pergit, quietus, uti res postulabat, aciem exornat neque remittit, quid ubique hostis ageret, explorare. Postquam Rutilium consedisse iam et animo uacuum accepit, simulque ex Iugurthae proelio clamorem augeri, veritus, ne legatus cognita re laborantibus suis auxilio foret, aciem, quam diffidens virtuti militum arte statuerat, quo hostium itineri officeret, latius porrigit eoque modo ad Rutili castra procedit. Romani ex improuiso pulueris vim magnam animaduertunt; nam prospectum ager arbustis consitus prohibebat. Et primo rati humum aridam vento agitari, post ubi aequabilem ma
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ib habore ca estulanguidis mecellus ubiuidet enuiq¬
midas min instare. paulatim in unũ conducrt de dine
prestites hosti uoh orteslegionarias quat duor aduesum
pedites bostiumn collocat. eorũ magnã parss aperersurr
locis fessa consederat simul orare & hortarimpiliorio:
ne deficerent: neu paterent᷑ hostes fugentes uincere
netoudes castra. eẽ. neq ulis mumnimentũ ullũ quo cedor¬
tes terdenent. earmis om̃ia sita. Sed ne iugu tta qdlo
intesetum aes erit. fir cũire hortari. renouare pliũ
nando retinere. Eomͦ int sẽ duoimꝑatores summni
iri certabant ips̃ pares cȩtum opib disparis s n
oitelloeurũ militũ erat loc aduersus Iugurthȩ alia
om̃ia p̃ter milites oportuna deniq romani ubi intei¬
ligunt neq sibi ꝑ fugiũ eẽ neq ab hoste copiã pug¬
nandifieri & iã diei uesꝑ erat. in aduerso colle sicuti
p̃ceptũ fuerat euadunt : A misso loco numide fusi

Expanded text:
omnibus labore et aestu languidis Metellus, ubi videt Nuomnibus labore et aestu languidis Metellus, ubi videt Numidas minus instare, paulatim milites in unum conducit, ordines restituit et cohortis legionarias quattuor advorsum pedites hostium conlocat. eorum magna pars superioribus locis fessa consederat. simul orare et hortari milites, ne deficerent neu paterentur hostis fugientis vincere: neque illis castra esse neque munimentum ullum, quo cedentes tendereninterea quietus erat: circumire, hortari; renovare proelinando retinere. Eo modo inter se duo imperatores, summi viri, certabant, ipsi pares, ceterum opibus disparibus. Nam Metello virtus militum erat, locus aduersus; Iugurthae alia omnia praeter milites opportuna. Denique Romani, ubi intellegunt neque sibi perfugium esse neque ab hoste copiam pugnandi fieri—et iam die uesper erat—, aduerso colle, sicuti praeceptum fuerat, euadunt. Amisso loco Numidae fusi
Abbreviated transcription (Latin):
fensi ad ẽẽ. instare. atq om̃ib locis Romanorũ ordines
cont̾bare. quorũ etiã qui firmiorib animis obuti hostib
fuerant : ludisicati in c̃to plio ipsi mͦ eminꝰ sauciabant᷑.
neq cont᷑ feriendi aut conserendi manũ copia erat
nte iam docti ab iugurtha equites. ubi romanorũ turma
in sequi coeperat: non conferti neq in unũ sese recipie¬
bant. sed alius alio quã maxime diuersi. Itanumero pͥ¬
ores Si aꝑsequendo hostes de terrere nequiuerant disiec¬
tos abtergo aut laterib cirtũ ueniebant. sin oportu.¬
nior fuge collis quã cãpi fuerat : ealoca uͦ consueti
numidarũ equi. facile int̃ uirgulta euadere. Nr̃os
asperitas & in solentia loci retinebat. Ceterũ facies
totius negocii uaria : incerta. fȩda. atq miserabilis.
disper a ans pan specte pi biul̃ in sequui. neq signa. neq or dines
canti:a rna tola equiuir. hostes atq cies ꝑmati nibhu

Expanded text:
fensi adesse atque instare, omnibus locis Romanorum ordines fensi adesse atque instare, omnibus locis Romanorum ordines conturbare. Quorum etiam qui firmioribus animis obvii hostibus fuerant, ludificati incerto proelio ipsi modo eminus sauciabantur, neque contra feriendi aut conserendi manum copia erat. Ante iam docti ab Iugurtha equites, ubi Romanorum turma insequi coeperat, non confertim neque in unum sese recipiebant, sed alius alio quam maxime diuersi. Ita numero priores, si ab persequendo hostis deterrere nequiuerant, disiectos ab tergo aut lateribus circumveniebant; sin opportunior fugae collis quam campi fuerat, ea vero consueti Numidarum equi facile inter virgulta euadere, nostros asperitas et insolentia loci retinebat. Ceterum facies totius negoti varia, incerta, foeda atque miserabilis: dispersi a suis pars cedere, alii insequi; neque signa neque ordines are; arma tela, equi viri, hostes atque cives permixti; nihil
Abbreviated transcription (Latin):
le digredi animaduertit : ueritus ex anni tempore
& in opia aquȩ nesiti conficeret᷑ exercitus. rutiliũ legatũ
cũ expeditis cohortib & parte equitũ prȩmisit ad flum̃.
uti locũ castris antecaperet: existimans hostes orebro
impetu & transuersis prelus iter suũ remeraturos
Et qm armis diffiderent : lassitudinẽ & sitim militũ
tẽptaturos. Deinde ipse prore atq loco sicuti monte descen¬
derat : paulatim ꝓcedere. marium post pͥncipia habere.
pse cũ sinistrȩ alȩ equitib ẽẽ : qui in agmine principes
facti erant. At iugurtha ubi extremũ agm̃ metelli pri¬
mossuos pret̃ gressos uid& : p̃sidio quasi duũ militũ pedi¬
tũ montẽ occupat. qua metellus descenderat: ne forte
cedentib aduersari is receptui ac post munũto foret.
Dein repente signodato : hostes inuadit. Numidȩ : alii
postremos cedere. pars a sinistra acdextera tẽptare. in¬

Expanded text:
li degredi animaduertit, veritus ex anni tempore li degredi animaduertit, veritus ex anni tempore et inopia aquae, ne siti conficeretur exercitus, Rutilium legatum cum expeditis cohortibus et parte equitum praemisit ad flumen, uti locum castris antecaperet, existimans hostis crebro impetu et transuersis proeliis iter suum remoraturos et, quoniam armis diffiderent, lassitudinem et sitim militum temptaturos. Deinde ipse pro re atque loco, sicuti monte descenderat, paulatim procedere, Marium post principia habere, ipse cum sinistrae alae equitibus esse, qui in agmine principes facti erant. At Iugurtha, ubi extremum agmen Metelli primos suos praetergressum videt, praesidio quasi duum milium peditum montem occupat, qua Metellus descenderat, ne forte cedentibus aduersariis receptui ac post munimento foret. Dein repente signo dato hostis invadit. Numidae alii postremos caedere, pars a sinistra ac dextra temptare, in
Abbreviated transcription (Latin):
hoc uiritm uti quẽq obmilitare facinꝰ pecunia aut hono¬
re extulerat commone facere beneficii sui. & eũ ipsũ
aliis ostentare. Postremocuiꝰq ingenio pollicendo. mili¬
nitando obtestando aliũ aliomͦ excitare cũ inter
mecellus ignarus hostiũ monte digrediens cũ exercitu
conspicitur. Primo dubius qͥd nã insolita facies ostende¬
r&. Nã int̃ uirgalta equi numidẽq. tonsederant . ius
nũ cẽttũnatura locitũ dolo ipsi ato signa militara
obscurati: dein breui cognitis insidut.paulisꝑ agen
consficuit . lbi cõmutatis ordinib Andextro latere quod
ꝓroimũ hosteserat triplicib Subsidiis aciem instruxit
Int̃ manipulos funditores & sagitarios disꝑtit. Equitatũ
omnẽ in cornibus locat. Ac pauca ꝓtempore milites
ortatꝰ : aciẽ sicuti instruxerat transuer fis principi¬
is in planũ deducit. S lbi numidasquietes. neq col-¬

Expanded text:
hoc viritim, uti quemque ob militare facinus pecunia aut honohoc viritim, uti quemque ob militare facinus pecunia aut honore extulerat, commonefacere benefici sui et eum ipsum aliis ostentare, postremo pro cuiusque ingenio pollicendo minitando obtestando alium alio modo excitare, cum interim Metellus ignarus hostium monte degrediens cum exercitu conspicatur. Primo dubius, quidnam insolita facies ostenderet—nam inter virgulta equi Numidaeque consederant, neque uidnam esset, cum natura loci tum dolo ipsi atque signa militaria obscurati—, dein brevi cognitis insidiis paulisper agmen constituit. Ibi commutatis ordinibus in dextro latere, quod proximum hostis erat, triplicibus subsidiis aciem instruxit, inter manipulos funditores et sagittarios dispertit, equitatum omnem in cornibus locat, ac pauca pro tempore milites hortatus aciem, sicuti instruxerat, transuersis principiis in planum deducit. Sed ubi Numidas quietos neque col
Abbreviated transcription (Latin):
ineo colle que dransuerso rainere porrectũ docu¬
ius. iuguitha extenuata suoꝵ acie conseuio
Glephantis & parti copiarũ pedestriũ bomilca¬
nũ p̾ferit eũq edoca quȩ agera Ipse ꝓpior
montẽ cũ om̃i eqͥtatu & peditib: delectis suos
collocat. Dein singulas turmas & manipulas
circũ iens. mon& atq obtestat᷑. uti memores pristinę
uirtutis & uictoriȩ. sese regnũq suũ ab romanoꝵ
auaritia defendant. Cũ his c̃tam̃ fore. quos antra
uictos subiugũ miserint. ducẽ illis ñ animũ muta¬
tũ. quȩ ab imꝑatore decuerint. om̃ia suis ꝓuisa lo-¬
cũ suꝑiorẽ. ut prudentes cũ imꝑitis. ne pauciores
cũ plurib aut rudes cũ bello meliorib manũ conse¬
rerent. Proinde parati intentiq eent: Signodato Roma¬
nos inuadere. Illũ diẽ aut om̃is labores & uictorias confir¬
maturũ : Aut maximarũ aerunnarũ in itiũ fore. Ad

Expanded text:
in eo colle, quem transuerso itinere porrectum docuin eo colle, quem transuerso itinere porrectum docuimus, Iugurtha extenuata suorum acie consedit. Elephantis et parti copiarum pedestrium Bomilcarem praefecit eumque edocet quae ageret. Ipse propior montem cum omni equitatu et peditibus delectis suos collocat. Dein singulas turmas et manipulos circumiens monet atque obtestatur, uti memores pristinae virtutis et victoriae sese regnumque suum ab Romanorum auaritia defendant: cum iis certamen fore, quos antea victos sub iugum miserint; ducem illis, non animum mutatum; quae ab imperatore decuerint omnia suis prouisa, locum superiorem, ut prudentes cum imperitis, ne pauciores cum pluribus aut rudes cum belli melioribus manum consererent. Proinde parati intentique essent signo dato Romanos invadere: illum diem aut omnis labores et victorias confirmaturum aut maximarum aerumnarum initium fore. Ad
Abbreviated transcription (Latin):
re. Iugurtha ubi metelli dicta cũ factis cõposuit.
ac se suis artib tẽptari anim aduertit. quippe cui
uerbis paxnuntiabatur. Cȩt̃um rebellũ asprimũ
erat. urbs maxima alienata. eger hostib cognitus
anii populariũ tẽptati coactꝰ rerũ necessitudine
statuit armiscertare. Igitur explorato hostiũ itine¬
re. in spẽ uictoriȩ adductꝰ exoportunitate loci
quã maxunas potest copias om̃iũ generũ parat.
Ae ꝑ tramite soccultos exercitũ metelli ante uenit
Erat uea parte numidiȩ quã ad herbal in diuisione
posieđ at. flum̃ oriens a meridie nomine mut hul:
a quo aberat mons ferme milia passuũ ax trac¬
tupari uastus ab natura &e huma nocultu S¬
ereo cent medio quasi collis oriebatur in inm̃ sũ
ꝑtiigens uestitꝰ oleastro ac mirtetis alusq ge¬
neruatborat que inumni in arido atq. harencto
stis pecoue atq cud torib frequentabant᷑ ł ntͣ

Expanded text:
re. Iugurtha ubi Metelli dicta cum factis composuit re. Iugurtha ubi Metelli dicta cum factis composuit ac se suis artibus temptari animaduertit, quippe cui verbis pax nuntiabatur, ceterum re bellum asperrimum erat, urbs maxima alienata, ager hostibus cognitus, animi popularium temptati, coactus rerum necessitudine statuit armis certare. Igitur explorato hostium itinere, in spem victoriae adductus ex opportunitate loci, quam maximas potest copias omnium generum parat ac per tramites occultos exercitum Metelli anteuenit. Erat in ea parte Numidiae, quam Adherbal in divisione possederat, flumen oriens a meridie nomine Muthul, a quo aberat mons ferme milia viginti tractu pari, vastus ab natura et humano cultu. Sed ex eo medio quasi collis oriebatur, in immensum pertingens, uestitus oleastro ac murtetis aliisque generibus arborum, quae humi arido atque harenoso stis pecore atque cultoribus frequentabantur. Igitur
Abbreviated transcription (Latin):
pacẽ an bellũ gerens ꝑnitiosior essa. incerto hab̃ etꝰ
Erat haud longe abeditinere quome tellus ꝑgebat
oppidũ numidarũ nõe uacca forũ rerũ uenaliũ.
totius regni maxime celebratũ. ubi & in colere & mer¬
cari consueuerant. italici generis multi mortales
Huc consul tẽptandi gr̃a & si paterent᷑ oportunitates
loci p̃sidiũ imposuit: Prec̃ea imꝑauit frum̃ tũ & alia
quȩ bello usui forent cõportare. ratꝰ id qđ resmonebat
frequentiã negociatorũ & cõmeatũ iuuaturũ exercitũ
etiã paratis reb munim̃tofore. Int̾hec negocia iugurcha
inpensius mͦ legatos supplices mittere. pacẽ orare. p̃t̃¬
uitã suã liborũq uitã. om̃ia metello dedere. Quos
itẽ uti pͥores consul illectos ad ꝓditionẽ domũ dimit¬
tebat. regi pacẽ ꝗ postulabat. neq ab nuere. neq
polliceri. Et ut̾ eas moras. ꝓmissa legatorũ expecta¬

Expanded text:
pacem an bellum gerens perniciosior esset, in incerto haberetur. pacem an bellum gerens perniciosior esset, in incerto haberetur. Erat haud longe ab eo itinere, quo Metellus pergebat, oppidum Numidarum nomine Vaga, forum rerum venalium totius regni maxime celebratum, ubi et incolere et mercari consueuerant Italici generis multi mortales. Huc consul, simul temptandi gratia, et si paterentur, et ob opportunitates loci, praesidium imposuit. Praeterea imperauit frumentum et alia, quae bello usui forent, comportare, ratus, id quod res monebat, frequentiam negotiatorum et commeatum iuvaturum exercitum et iam paratis rebus munimento fore. Inter haec negotia Iugurtha impensius modo legatos supplices mittere, pacem orare, praeter suam liberorumque vitam omnia Metello dedere. Quos item uti priores consul illectos ad proditionem domum dimittebat, regi pacem, quam postulabat, neque abnuere neque polliceri et inter eas moras promissa legatorum expecta