comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sime quã ꝗ tibi inmaturo & unde minime decuit uita
erepta .ẽ. tam̃ letandũ magis quã delendũ puto casũtuũ.
Non enĩ regnũ sed fugã. exiliũ egestatẽ. & has om̃s quȩ me
p̃munt erũnas cũ anima simul amisisti. At ego infelir
intanta mala p̃cipitatꝰ expatrio regno rerũ humana¬
rum spectaculũ p̃beo. Incertus quid agã. Tuas nȩ in iu¬
rias ꝑ sequar ipse auxilii egens anregno consulõ cusꝰuitȩ
necisq potestas exopib alienis pendet .S. dntinã eincri
fortunis meis horiestus exitus. ẽet. neuiuere contẽptus
uiderer sidefessus malis in iuriȩ corcessissem Nere
uiuere lib& neq: morilicet sine dedeore. P.c. ꝑuos
in misero. ite obuiã in iuriȩ. Nolite pati regnũ numi diȩ
Post ꝗ rex finem loquendi fecit. legati iugurthȩ largiti¬
one magis quã causa freti paucis respondent hiemsalem
obseuiciã suã abnumidis int̃fectũ. atherbalem ultro

Expanded text:
sume, quamquam tibi inmaturo et unde minume decuit vita sume, quamquam tibi inmaturo et unde minume decuit vita erepta est, tamen laetandum magis quam dolendum puto casum tuom. non enim regnum, sed fugam exilium egestatem et omnis has quae me premunt aerumnas cum anima simul amisisti. at ego infelix, in tanta mala praecipitatus ex patrio regno, rerum humanarum spectaculum praebeo, incertus quid agam, tuasne iniurias persequar ipse auxili egens an regno consulam, quoius vitae necisque potestas ex opibus alienis pendet. utinam emori fortunis meis honestus exitus esset neu iure contemptus viderer, si defessus malls iniuriae concessissem. nunc neque vivere lubet neque mori licet sine dedecore. Patresmihi misero, ite obviam iniuriae, nolite pati regnum Numidiae, Postquam rex finem loquundi fecit, legati Iugurthae largitione magis quam causa freti paucis respondent: Hiempsalem ob saevitiam suam ab Numidis interfectum, Adherbalem ultro
Abbreviated transcription (Latin):
nob̵ in ur̃a amicitia fore. Si huic imperio fortuna mutaret᷑.
una occidendũ nob̾. ẽẽ. Uirtute acdis uolentib: magni estis
& oppulenti. om̃ia scđa & oboedientiasunt. quo facilius socioꝵ
in iurias curare licet. Tantũ illud uereor nequos priuata
amicitia iugurthȩ parũ cognita transuersos agat. qͦs ego au¬
dio magna openiti. ambire. fatigare uossingulos nequid de
absente in cognita causa statuatis. Fingere me uerba. & fu¬
gam simulare. cui licuerit in regnomanere. Qđ utinã
ulũ cuius imꝑio facinore in has miserias ꝓiectussũ. eadem
hȩc simulantẽ uideam. & aliꝗdo aut apđ uos aut apud
deos in mortales rerũ humanarũ cura oriatur. ut ille qui
nc̃ scelerib: suis ferox atq p̾clarus. ẽ. om̃ib malis excrucr¬
atus. impietatis in parentẽ nr̃m. fr̃is mei nec is. mearũq:
miseriarũ grauis poenas reddat. iã iam fr̃ animo meo icaris¬

Expanded text:
nobis in vestra amicitia fore; si huic imperio fortuna mutaretur, nobis in vestra amicitia fore; si huic imperio fortuna mutaretur, una occidendum nobis esse. Virtute ac dis volentibus magni estis et opulenti, omnia secunda et oboedientia sunt: quo facilius sociorum iniurias curare licet. Tantum illud vereor, ne quos privata amicitia Iugurthae parum cognita transuersos agat. Quos ego audio maxima ope niti ambire fatigare vos singulos, ne quid de absente incognita causa statuatis; fingere me verba et fugam simulare, cui licuerit in regno manere. Quod utinam illum, cuius impio facinore in has miserias proiectus sum, eadem haec simulantem videam, et aliquando aut apud vos aut apud deos immortalis rerum humanarum cura oriatur: ne ille, qui nunc sceleribus suis ferox atque praeclarus est, omnibus malis excruciatus impietmiseriarum gravis poenas reddat. iam iam, frater animo meo caris
Abbreviated transcription (Latin):
ta suN. Pat̾ uti necesse erat. naturȩ concessit. Fr̃i que mi¬
nime decuit: ꝓpinquus ꝑscelus uitã eripuit. Ad fines:
amicos. ꝓpinquos. cȩteros meos. aliũ. alia clades oppres¬
sit. Capti ab iugurtha. pars incrucẽ acti. pars bestiis ob¬
iecti st̃. Pauci qͥb relicta .ẽ. anima: clausi intenebris. cũ
merore & luctu. morte grauiorẽ uitã exigunt. Si om̃ia
quȩ aut amisi. aut exnecessariis aduersa. facta sunt. in co¬
lumia manerent. tam̃ siqͥd eximprouiso mali accidiss&. uos
om̃ium rerũ honestarũ egens. Quo accedã : aut quos ap¬
pellem .r Nationes ne. aut reges qͥ om̃s familiȩ nr̃ȩ obues¬
tram amititiã infesti sunt . r An quoꝗ mͥ adire lic&. ubi ñ
maiorũ meorũ monim̃ta hostilia plurima sint : Aut quisꝗ
nr̃i misereri potest qui aliquando uobhostis fuit: Postremo
ne societates. nefedera noua acciperemꝰ ab unde magna p̃sidia

Expanded text:
ta sunt. Pater, uti necesse erat, naturae concessit. Fratri, quem mita sunt. Pater, uti necesse erat, naturae concessit. Fratri, quem minime decuit, propinquos per scelus vitam eripuit. Affinis amicos propinquos ceteros meos alium alia clades oppressit: capti ab Iugurtha pars in crucem acti, pars bestiis obiecti sunt, pauci, quibus relicta est anima, clausi in tenebris cum maerore et luctu morte grauiorem vitam exigunt. Si omnia, quae aut amisi aut ex necessariis aduersa facta sunt, incolumia manerent, tamen, si quid ex improuiso mali accidisset, vos omnium honestarum rerum egens quo accedam aut quos appellem? Nationesne an reges, qui omnes familiae nostrae ob vestram amicitiam infesti sunt? An quoquam mihi adire licet, ubi non maiorum meorum hostilia monumenta plurima sint? Aut quisquam nostri misereri potest, qui aliquando vobis hostis fuit? Postremo ne societates, ne foedera nova acciperemus: abunde magna praesidia
Abbreviated transcription (Latin):
uiso iugurta. intoleranda audacia scelere. atq
Suꝑbia sese efferens: fr̃e meo atq eodem ꝓpinquo suo int̾fecto.
primũ regnũ eiꝰ sceleris sui p̃dam fecit. Postubi me eisdem dolis
nequit capere : nichil minus quãuim. aut bellũ expectantem
in imperio ur̃o sicuti uidetis extorrem patria. domo. in opem.
& cooꝑtũ miseriis effecit. ut ubi uis tucius quã in meo regno
meũ. qͥurãm amicitiã diligent̃ colerent: eos multũ laborem
suscipere. Cȩterũ ex om̃ib: maxime tutos ẽẽ. Qđ in familia
nr̃a fuit. prȩstiat. uti in om̃ib bellis adeẽt uob̾. Nos uti ꝑotiũ
tuti simꝰ in ur̃a manu. ÷ P .c. Pat̃ nos duos fr̃s reliquit. tc̃ium
lugurtham. benefitiis suis raptus. ẽ. coniunctũ nob fore. Alt̃ eoꝵ
necatꝰ ẽ : alteriuꝰ ipse ego manꝰ impias uix effugi. Quid agam:
aut qͦ potissimũ infelix accedã: Generis p̃sidia om̃ia extinc¬

Expanded text:
uiso Iugurtha, intoleranda audacia scelere atque uiso Iugurtha, intoleranda audacia scelere atque superbia sese efferens, fratre meo atque eodem propinquo suo interfecto primum regnum eius sceleris sui praedam fecit; post ubi me isdem dolis nequit capere, nihil minus quam vim aut bellum expectantem in imperio vestro, sicuti videtis, extorrem patria domo, inopem et coopertum miseriis effecit, ut ubiuis tutius quam in meo regno meum, qui vestram amicitiam diligenter colerent, eos multum laborem suscipere, ceterum ex omnibus maxime tutos esse. Quod in familia nostra fuit, praestitit, uti in omnibus bellis adesset vobis; nos uti per otium tuti simIugurtham beneficiis suis ratus est coniunctum nobis fore. Alter eorum necatus est, alterius ipse ego manus impias vix effugi. Quid agam? Aut quo potissimum infelix accedam? Generis praesidia omnia extinc
Abbreviated transcription (Latin):
expeto : tam̃ erat maiestatis popłi .R. ꝓhibere in iuriã.
neq pati cuiusꝗ regnũ ꝑscelus crescere. Uerũ his ego
finib eiectus sum. quos maiorib meis popłs .r. dedit.
Unde pater & auus m̃s una uob̾cum expulere syphacem
& carthaginenses. Ur̃a beneficia michi erepta sunt p .c.
uos in mea in iuria despecti estis. Ehheu memiserum
huccine micipsa pat̾ beneficia tua euasere. ut quẽ tu pa¬
rem cum liberis tuis regniq participem fecisti: ispotis¬
simũ stirpis tuȩ extinctor sit  Numquã ne ergo familia
nrã quieta erit : Semꝑne in sanguine ferro fuga uer¬
sabimur.: Dum carthaginenses in columes fuere iure
om̃ia seua paciebamur. Hostes ab latere uos amici ꝓcul
spes om̃is in armis erat. Postꝗ illa pestis ex africa eiecta
est leti pacem agitabamus. quippe quis hostis nullus
erat. nisi forte quem uos iussisetis. Ecce autẽ ex impro¬

Expanded text:
expecto, tamen erat maiestatis populi Romani prohibere iniuriam expecto, tamen erat maiestatis populi Romani prohibere iniuriam neque pati cuiusquam regnum per scelus crescere. Verum ego iis finibus eiectus sum, quos maioribus meis populus Romanus dedit, unde pater et auos meus una vobiscum expulere Syphacem et Carthaginiensis. Vestra beneficia mihi erepta sunt, patres conscripti, vos in mea iniuria despecti estis. Eheu me miserum! Hucine, Micipsa pater, beneficia tua euasere, ut, quem tu parem cum liberis tuis regnique participem fecisti, is potissimum stirpis tuae extinctor sit? Numquamne ergo familia nostra quieta erit? Semperne in sanguine ferro fuga versabitur? Dum Carthaginienses incolumes fuere, iure omnia saeva patiebamur: hostes ab latere, vos amici procul, spes omnis in armis erat. Postquam illa pestis ex Africa eiecta est, laeti pacem agitabamus, quippe quis hostis nullus erat, nisi forte quem vos iussissetis. Ecce autem ex impro
Abbreviated transcription (Latin):
tantũ modo ꝓcurationẽ existimarẽ meam. Cȩterũ
ius. & imperiũ eius penes uos. eẽ. simul eniterer domiꝰ.
amicitia. exercitũ. diuitias. munim̃ta regni meha¬
biturũ. Quȩ cũ p̃cepta parentis mei agitarẽ : iu¬
gurtha homo om̃ium quos terra sustinet sceleratissimus.
contẽpto imperio ur̃o masinisse nepotem. & etiã astirpe
obmea quã obmeorũ maiorũ beneficia posse me auob̃
auxiliũ petere. ac maxime deberimͥ beneficia a. p.r.
usui ẽe. Ceteri reges aut bello uica in amicitiam sunt¬
a uobis retepti. aut insuis dubiis reb societatẽ uram
appetiuerunt. Familia nr̃a cũ popło .R bello carthagi¬
pensi instituit amiciciam. Quo tempore magis fides
euss quã fortuna petenda erat. quorũ ꝓgeniem uos ꝑc.
petere. Siadimpetrandũ nil causȩ haberem preter
miserandã fortunã. quod paulo anterex genere fama.
atq copiis potens. nc̃ deformatus erũnis in ops alienas opes

Expanded text:
tantummodo procurationem existimarem meam, ceterum tantummodo procurationem existimarem meam, ceterum ius et imperium eius penes vos esse; simul eniterer domi amicitia exercitum divitias munimenta regni me habiturum. Quae cum praecepta parentis mei agitarem, Iugurtha, homo omnium quos terra sustinet sceleratissimus, contempto imperio vestro Masinissae me nepotem et iam ab stirpe ob mea quam ob maiorum meorum beneficia posse me a vobis auxilium petere, ac maxime deberi mihi beneficia a populousui esse. Ceteri reges aut bello victi in amicitiam a vobis recepti sunt aut in suis dubiis rebus societatem vestram appetiuerunt; familia nostra cum populo Romano bello Carthaginiensi amicitiam instituit, quo tempore magis fides eius quam fortuna petenda erat. Quorum progeniem vos, ppetere. Si ad impetrandum nihil causae haberem praeter miserandam fortunam, quod paulo ante rex genere fama atque copiis potens, nunc deformatus aerumnis, inops alienas opes
Abbreviated transcription (Latin):
bn otio facinꝰ suũ cũ animo reputans timere popłm
Smeq aduersus irã eius usꝗ nisi in auaricia no¬
biligatis opecunia sua spem habere. Itaq paucis
dieb cũ auro & argento multo &omã legatos
mittit : quis p̃cipit uti pͥmũ ueteres amicos munerib
expleant. dein de nouos adquirant. postremo quem¬
cumq possint largiendo parare necunctentur
Sed ubi romã legati uenere. & exp̃cepto regis hospi.¬
tibus aliisq quoꝵ ea tẽpestate insenatu auctoritas
pollebat magna munera misere. tanta cõmuta¬
tio incessit. ut exmaxima inuidia in gr̃am & fa¬
uorẽ nobilitatis iugurtha uenir&. Quoꝵ parsspe.:
alii p̃mio inducti. Singulos exsenatu ambiundoni¬
tebant᷑. ne grauius in eũ consuleret᷑. I g ubi legati
satis c̃fidunt. die constituto senatus utrisq datur. ⁊ um
atherbalem hoc mͦ loquutũ aadipimꝰ. Patres conscripti
micipsa pat̾ m̃s moriens mͥ p̃cepit. uti regni numidiȩ

Expanded text:
in otio facinus suum cum animo reputans timere populuin otio facinus suum cum animo reputans timere populum Romanum neque aduersus iram eius usquam nisi in auaritia nobilitatis et pecunia sua spem habere. Itaque paucis diebus cum auro et argento multo Romam legatos mittit, quis praecipit, primum uti ueteres amicos muneribus expleant, deinde nouos aqquirant, postremo quaecumque possint largiendo parare ne cunctentur. Sed ubi Romam legati venere et ex praecepto regis hospitibus aliisque, quorum ea tempestate in senatu auctoritas pollebat, magna munera misere, tanta commutatio incessit, ut ex maxima invidia in gratiam et fauorem nobilitatis Iugurtha veniret. Quorum pars spe, alii praemio inducti singulos ex senatu ambiendo nitebantur, ne grauius in eum consuleretur. Igitur ubi legati satis confidunt, die constituto senatus utrisque datur. Tum Adherbalem hoc modo locutum accepimus: "Patres conscripti, Micipsa pater meus moriens mihi praecepit, uti regni Numidiae
Abbreviated transcription (Latin):
essrinteren trepitu &tumultu omia miscerisa
Eum ure am hiemsas repperit᷑ occultansse saiguirio
mulieris ancule quo initio pauidus a ignars loci
ꝓfugerat: e umide caput eius uti iussi erant ad loci¬
gurta refer̃. Eȩterũ fama tanti facinoris ꝑomnẽ
usfricã breui diuulgat᷑. Atherbalẽ om̃s quisute
impis micipsefuerant. met inuadit. Induas par¬
tes discedunt numide. Plures atherbalẽ seqlunts par
sed illũ alterũ bello meliores Ag ibglrta qua maxi¬
mas potest copias armat urbes partim ui alias uo¬
luntate imperio suo adiungit om̃i numidiȩ impa¬
su parat. Atherbal tam &si Romã legatos miserat
qui senatũ docerent decede fr̃is. & fortunis suis tam̃
frieuꝰ multitudine militũ parabat armis contendere
Sed ubires ad certam̃ uenit uictus exp̃lio ꝓfugit in
ꝓuinciã. ac deinde Romã contendit Tunc̃ iugur¬
ta patratis consiliis postꝗ om̃inumidia potiebatur.

Expanded text:
effringere, strepitu et tumultu omnia miscere, effringere, strepitu et tumultu omnia miscere, cum interim Hiempsal reperitur occultans se tugurio mulieris ancillae, quo initio pauidus et ignarus loci perfugerat. Numidae caput eius, uti iussi erant, ad Iugurtham referunt. Ceterum fama tanti facinoris per omnem Africam brevi diuulgatur. Adherbalem omnisque, qui sub imperio Micipsae fuerant, metus invadit. In duas partis discedunt Numidae: plures Adherbalem secuntur, sed illum alterum bello meliores. Igitur Iugurtha quam maximas potest copias armat, urbis partim vi alias voluntate imperio suo adiungit, omni Numidiae imperare parat. Adherbal tametsi Romam legatos miserat, qui senatum docerent de caede fratris et fortunis suis, tamen fretus multitudine militum parabat armis contendere. Sed ubi res ad certamen venit, victus ex proelio profugit in prouinciam ac deinde Romam contendit. Tum Iugurtha patratis consiliis, postquam omnis Numidiae potiebatur,
Abbreviated transcription (Latin):
anxius. moliri parare. atq: eomͦ cum animo habe
quib hiemsal ꝑdolũ caperet᷑ Queubi tar diuo
ꝓcedunt. neq lenitur animus ferax. statuit que¬
uis modo inceptũ ꝑficere. Primo conuentu. quẽ
ibregulis factũ supra memoraui. ꝓpt̃ dissersio¬
nem placuerat diuidi thesauros. finesq imperu
singulis constitui. Itaq tẽpus adutramq rem decer¬
nitur. sed maturius ad pecuniã distribuendã. Re¬
guli interea in loca ꝓpinqua thesauris. alius alio
concessere. Sed hiemsal in oppido thirmida. forte
eius domo utebat᷑. qui ꝓcimꝰ lictor iugurtȩ carus
acceptusq ei semꝑ fuerat. quẽ ille casũ ministrum
oblatũ ꝓmissis onerat. impellitq uti tamꝗ suam
uisens domũ eat. portarũ claues adulterinas par&.
Nam uere ad bienisil ẽ referebant᷑. Cȩterũ ubi res
iugur te milites antroedu c̃. Qui postꝗ inȩdesin rupe¬
eftrsantes int ficere. scrutariloca abditao Clusas

Expanded text:
anxius moliri, parare atque ea modo cum animo habere, anxius moliri, parare atque ea modo cum animo habere, quibus Hiempsal per dolum caperetur. Quae ubi tardius procedunt neque lenitur animus ferox, statuit quovis modo inceptum perficere. Primo conventu, quem ab regulis factum supra memoravi, propter dissenem placuerat dividi thesauros finisque imperi singulis constitui. itaque tempus ad utramque rem decernitur, sed maturius ad pecuniam distribuendam. reguli interea in loca propinqua thesauris alius alio concessere. sed Hiempsal in oppido Thirmida forte eius domo utebatur, qui proxumus lictor Iugurthae carus acceptusque ei semper fuerat. quem ille casu ministrum oblatum promissis onerat inpellitque, uti tamquam suam visens domum eat, portarum clavis adulterinas paret — nam verae ad Hiempsalem referebantur — ceterum, ubi res Iugurthae milites introducit. Qui postquam in aedis irrupeccursantis interficere, scrutari loca abdita, clausa
Abbreviated transcription (Latin):
dit. Micipsa paucis post dieb moritur. Postꝗ
illi more regio iuxta magnifice fecerant : reguli
in unũ conuener̃. ut int̃sẽ decunctis nego cuic̃
disceptarent. Sed hiemsal qui minimꝰ ex illis erx
natura ferox. &iã antemnobilitare mauturtdn equua ma¬
te no⁊ ferere impar erat despiciens derctm aaherbadem
assedit ne medius extrib qđ apđ numidas biomori
dicit᷑ iugurta foret. Deintam̃ ut etati conqeileus ẽ
fatega tus asrẽ. uix in partẽ alteram teans duseres ẽ
sbi cumulta de administrando unpemo desere eo
ligurta int̃ aliasresait. oportere quinquennii con-¬
sulta & decreta om̃ia rescindi. Nampea ceporacõ¬
fectũ annis micipsã. parũ animo ualuis se Tunc
idẽ hiemsal placere sibi respondit. Nam ipsũ ulum
trib his ꝓocimis annis ad obtione in regnũ ꝑuenisse.
Qđ uerbũ in pectus iugurtȩ altius quã quisquam
rat erat descendit. ltaq ex eotepore ira n& meti

Expanded text:
dit. Micipsa paucis post diebus moritur. Postquam dit. Micipsa paucis post diebus moritur. Postquam illi more regio iusta magnifice fecerant, reguli in unum convenerunt, ut inter se de cunctis negotiis disceptarent. Sed Hiempsal, qui minimus ex illis erat, natura ferox et iam antea ignobilitatem Iugurthae, quia materno genere impar erat, despiciens, dextra Adherbalem assedit, ne medius ex tribus, quod apud Numidas honore ducitur, Iugurtha foret. Dein tamen, ut aetati concederet, fatigatus a fratre, vix in partem alteram transductus est. Ibi cum multa de administrando imperio dissererent, Iugurtha inter alias res iacit oportere quinquenni consulta et decreta omnia rescindi, nam per ea tempora confectum annis Micipsam parum animo valuisse. Tum idem Hiempsal placere sibi respondit, nam ipsum illum tribus proximis annis adoptatione in regnum pervenisse. Quod verbum in pectus Iugurthae altius, quam quisquam ratus erat, descendit. Itaque ex eo tempore ira et metu
Abbreviated transcription (Latin):
quã sanguinitate coniunctos retinere. Non exercitꝰ.
neq thesauri. p̃sidia regnisunt : uerũ amici. Quos
neq armis cogere. neq auro parare queas: officio
& fide parunt᷑. Iuis aũt amicior .ẽ. quã fr̃ fratri
Aut quẽ alienũ fidum inuenies. si tuis hostis fueris.
Equidem ego uobis regiũ trado. firmũ siboni eritis.
si moli in becillũ. Nam concordia. paruȩ rescrescui.
discordia maximȩ dilabuntur. Cęterũ ante hos
te iugurta qui ȩtate & sapientia prior es: nealit̾ quid
eueniat ꝓuidere dec&. Nam in om̃i certamine.
qui opulentior. ẽ. &iam si accipit in iuriã tam̃ qui
plus potest facere uidet̃. Uos aut ad herbali & hiem¬
sal. colite & obseruate talem hunc uirũ. Imitamini
uirtutẽ & enitimini ne ego meliores liberos sump¬
sisse uidear. ꝗ genuisse. Edea iugurta tam &si
regẽ ficta locutũ intellegebat. & ipse longealt̃
animo agitabat. tam̃ ꝓtempore benigne respon¬

Expanded text:
quam sanguine coniunctos retinere. Non exercitus quam sanguine coniunctos retinere. Non exercitus neque thesauri praesidia regni sunt, verum amici, quos neque armis cogere neque auro parare queas: officio et fide pariuntur. Quis autem amicior quam frater fratri? Aut quem alienum fidum invenies, si tuis hostis fueris? Equidem ego vobis regnum trado firmum, si boni eritis, sin mali, inbecillum. Nam concordia paruae res crescunt, discordia maximae dilabuntur. Ceterum ante hos te, Iugurtha, qui aetate et sapientia prior es, ne aliter quid eveniat, prouidere decet. Nam in omni certamine qui opulentior est, etiam si accipit iniuriam, tamen, quia plus potest, facere videtur. Vos autem, Adherbal et Hiempsal, colite, obseruate talem hunc virum, imitamini virtutem et enitimini, ne ego meliores liberos sumpsisse videar quam genuisse." Ad ea Iugurtha, tametsi regem ficta locutum intellegebat et ipse longe aliter animo agitabat, tamen pro tempore benigne respon
Abbreviated transcription (Latin):
Sed ipse paucos postannos morbo atq etate c̃fectꝰ. cum
sibi finc̃ uitȩ ad esse intelleger& coram amicis & cos¬
natis itẽq ad h rbale & hiemsale filiis dicitur
huiuscemodi uerba cũ iugurta habuisse. Paruum
egote iugurta o missopatre sine spe. sine opib. i
meũ regnũ accepi. ex istimans ñ minus metibi quã
libis Sigenuissem obbeneficia carũ fore. Neq ea
res. falsũ me habuit. Nam ut alia magna & egre¬
ga tua omittã: nouissi me redieas numantia e meb
regnũq meũ gła honorauisti. tuaq uirtute. nob̃
Romanos ex amicis amicissimos fecisti. In hispania.
nom̃ familiȩ renouatum.ẽ. Postremo qđ difficillimũ
int̃ mortales . ẽ. gła inuidiã uicisti. Nunc qm̃ mͥ natu¬
ra finẽ uitȩ facit : ꝑ hanc dexterã. ꝑ regni fidẽ moneo
obtestorq: te. ut hos qui genere ꝓpinqui. beneficio meo
fr̃s sunt caros habeas. neu malis alienos coniungere:

Expanded text:
Sed ipse paucos post annos morbo atque aetate confectus cum Sed ipse paucos post annos morbo atque aetate confectus cum sibi finem vitae adesse intellegeret, coram amicis et cognatis itemque Adherbale et Hiempsale filiis dicitur huiusce modi verba cum Iugurtha habuisse: "Paruum ego te, Iugurtha, amisso patre, sine spe, sine opibus in meum regnum accepi, existimans non minus me tibi quam liberis, si genuissem, ob beneficia carum fore. Neque ea res falsum me habuit. Nam, ut alia magna et egregia tua omittam, novissime rediens Numantia meque regnumque meum gloria honorauisti tuaque virtute nobis Romanos ex amicis amicissimos fecisti. In Hispania nomen familiae renovatum est. Postremo, quod difficillimum inter mortalis est, gloria invidiam vicisti. Nunc, quoniam mihi natura finem vitae facit, per hanc dexteram, per regni fidem moneo obtestorque te, uti hos, qui tibi genere propinqui, beneficio meo fratres sunt, caros habeas neu malis alienos adiungere
Abbreviated transcription (Latin):
dandũ magnifice ꝓcontiore iugurtã in p̃rodiũ
addux̃. ibiq secreto monuit ut potius publice quam
in suescer&. Periculose apaucis emi qđ multorã. ẽet:
si ꝑmanere uellet insuis artib ultro illi & głam:
&t regnũ uenturũ. Sin properantius ꝑgera&̃. suã drip¬
sum peccuniã p̃cipitẽ casurũ. Sic locutus. cũ litteris
eum quas micipsȩ redder& dimisit. Earũ senten¬
tia hec erat. Lugurtȩ tui in bello numantino
longe maxima uirtus fuit. Quã rem certe sciogau¬
dio tͥ. ẽẽ. Nobis obmerita sua carus. ẽ. Ut idẽ sena
ꝓnr̃a amicio gratulor. En habes uirũ dignumte.
atq: auosuo nasinissa lgͥrex. ubi ea quȩ fama acce¬
perat ex lit teris imperatoris ita ẽe. cognouit cum
uirtute tũ gr̃a uiri ꝑmotus flex̃ animũ suũ. & iu¬
gurtã beneficiis uincere aggressus ẽ. Statim qiaud
optauit & testa m̃nto parit̃ consiliis heredẽ instituit.

Expanded text:
datum magnifice pro contione Iugurtham in praetorium datum magnifice pro contione Iugurtham in praetorium abduxit ibique secreto monuit, ut potius publice quam insuesceret: periculose a paucis emi quod multorum esset. Si permanere vellet in suis artibus, ultro illi et gloriam et regnum venturum; sin properantius pergeret, suamet ipsum pecunia praecipitem casurum. Sic locutus cum litteris eum, quas Micipsae redderet, dimisit. Earum sententia haec erat: "Iugurthae tui in bello Numantino longe maxima virtus fuit, quam rem tibi certo scio gaudio esse. Nobis ob merita sua carus est; ut idem senatpro nostra amicitia gratulor. Habes virum dignum te atque auo suo Masinissa." Igitur rex, ubi ea quae fama acceperat ex litteris imperatoris ita esse cognovit, cum virtute tum gratia viri permotus flexit animum suum et Iugurtham beneficiis vincere aggressus est statimque eum adoptauit et testamento pariter cum filiis heredem instituit.
Abbreviated transcription (Latin):
erat. & bonus consilio. Quorũ alterũ exꝓuiden¬
tia timorẽ. alterũ  audacia temeritatem affe¬
re plerũq sol&. Ig imperator oñs fere resasperas.
ꝑiugurtã agere in amicis haberȩ magis magisq
rum indies amplecti. quippe cuiꝰneq consilium.
req in ceptũ ullũ frustra erat. Huc accedebat mu¬
nificentia animi &ingenii sollercia. Quib reb
sibi multos exromanis familiari amicicia c̃iunxe¬
rat. E a tẽpestate in exercitu nr̃o fuere c̃plures noui
atq nobiles. quib diuiciȩ bono honestoq potiores erant
factiosi. domi potentes: apđ sctios clari magis ꝗ hones
Qui iugurtȩ non mediocre animũ pollicitando ac¬
cendebant. simicipsa rex occider&. fore ui solus
imperio numidiȩ potiretur. In ipso mar mã uir¬
tutẽ. rome om̃ia uenalia fore. Sed post quã nu¬
mantia deleta .p. scipio dimittere auxilia. et
ipse reuerti domũ decreuit. donatũ atq lu¬

Expanded text:
erat et bonus consilio, quorum alterum ex providenerat et bonus consilio, quorum alterum ex providentia timorem, alterum ex audacia temeritatem afferre plerumque solet. Igitur imperator omnis fere res asperas per Iugurtham agere, in amicis habere, magis magisque eum in dies amplecti, quippe cuius neque consilium neque inceptum ullum frustra erat. Hoc accedebat munificentia animi atque ingeni sollertia, quibus rebus sibi multos ex Romanis familiari amicitia coniunxerat. Ea tempestate in exercitu nostro fuere complures novi atque nobiles, quibus divitiae bono honestoque potiores erant, factiosi domi, potentes apud socios, clari magis quam honesti, qui Iugurthae non mediocrem animum pollicitando accendebant, si Micipsa rex occidisset, fore uti solus imperi Numidiae potiretur: in ipso maximam virtutem, Romae omnia venalia esse. Sed postquam Numantia deleta P. Scipio dimittere auxilia et ipse reverti domum decrevit, donatum atque lau
Abbreviated transcription (Latin):
suȩ liberorũq etatis quȩ &iã mediocres uiros spe predȩ
transuersos agit. His difficultatib circũuentus uhi ui
det neq ꝑuim. neq insidiis obprimi posse hominẽ tam
acceptũ popularib Qđ erat iugurta manu prõptꝰ
& appetens głȩ militaris. statuit eũ obiectare peri¬
culis & eomͦ fortunã tẽptare. Ig bello numantino.
micipsa cũ popło . R. equitũ atq peditũ auxilia mit¬
ter&. Sperans uel ostentando uirtutẽ. uel hostiũ
seuicia facile eum occasurũ. p̃fecit numidis quos
inhisparia micrebat. Sed ea res lono
pigro atq a criingenio ubi naturã .p.scipionis
quitũ Romanis unperator erat. & morem hostiũ
cognouit. multo labore multaq: cura. p̃terea
modestissime parendo & sepe obuiam eundo peri¬
culi. extaneam daritudinẽ breui ꝑuenerat. ut
nt̃is uebement̃ eiuꝰ numantinis macimo t̃rori ẽẽt
Ae sane qđ difficillimũ in pͥmis ẽ & pliostrenuus

Expanded text:
suae liberorumque aetatis, quae etiam mediocris viros spe praedae suae liberorumque aetatis, quae etiam mediocris viros spe praedae transvedet neque per vim neque insidiis opprimi posse hominem tam acceptum popularibus, quod erat Iugurtha manu promptus et appetens gloriae militaris, statuit eum obiectare periculis et eo modo fortunam temptare. Igitur bello Numantino Micipsa, cum populo Romano equitum atque peditum auxilia mitteret, sperans vel ostentando virtutem vel hostium saevitia facile eum occasurum, praefecit Numidis, quos in Hispaniam mittebat. Sed ea res longepigro atque acri ingenio, ubi naturam P. Scipionis, qui tum Romanis imperator erat, et morem hostium cognovit, multo labore multaque cura, praeterea modestissime parendo et saepe obviam eundo periculis in tantam claritudinem brevi pervenerat, ut nostris vehementer carus, Numantinis maximo terrori esset. Ac sane, quod difficillimum in primis est, et proelio strenuos
Abbreviated transcription (Latin):
exsese genuit lurgurtãq filiũ manastabalis fr̃is quẽ
masinissa qđ ortus ex concubina erat puatũ reliã rat
eodẽ cultu quo liberos suos domi habuit. Qui ubi pͥmũ
adoleuit. pollens uirib decora facie. sed multo ma¬
xime ingenio ualidus. non se luxui. neq in erciae
iaculari. cursu cũ ȩqualib certare & cũ om̃s gloria
ante ir&. om̃ib tamen carus ẽẽ. Ad hoc pleraq tepora
inuenando agere leonẽ. atq alias feras. primus &us
in primis ferire. plurimũ facere . & minimũ dese ipse
loqui quib reb micipsa tam &si initio letꝰ fuerat.
aistimans uirtutẽ iurgurtȩ regnosuo głȩ fuȩe tam̃
post ꝗ hominẽ ad olescentem exacta ętate sua & paruis
liberis. magis magisq crescȩre intelligit. uehem̃ter eo
negotio ꝑmotus. multa cũ animosuo uoluebat. Terrelat¬
bat cũ natura mortalium. auida imperii. & p̃ceps ad
explendam animi cupiditatẽ. Preterea oportunitas

Expanded text:
ex sese genuit Iugurthamque filium Mastanabalis fratris, quem ex sese genuit Iugurthamque filium Mastanabalis fratris, quem Masinissa, quod ortus ex concubina erat, privatum dereliquerat, eodem cultu quo liberos suos domi habuit. Qui ubi primum adolevit, pollens viribus, decora facie, sed multo maxime ingenio validus, non se luxu neque inertiae tare, iaculari; cursu cum aequalibus certare et, cum omnis gloria anteiret, omnibus tamen carus esse; ad hoc pleraque tempora in venando agere, leonem atque alias feras primus aut in primis ferire: plurimum facere, et minimum ipse de se loqui. Quibus rebus Micipsa tametsi initio laetus fuerat, existimans virtutem Iugurthae regno suo gloriae fore, tamen, postquam hominem adulescentem exacta sua aetate et parvis liberis magis magisque crescere intellegit, vehementer eo negotio permotus multa cum animo suo voluebat. Terrebat eum natura mortalium auida imperi et praeceps ad explendam animi cupidinem, praeterea opportunitas
Abbreviated transcription (Latin):
cuncta ꝑmiscuit. eoq uecordiȩ ꝓcessit. ut studiis ciuilib
bellũ. atq uastitas it aliȩ finem facer&. Sed priusꝗ huius¬
cemodi rei iniciũ expediam. pauca supra repetam quo
ad agnoscendũ om̃ia illustria magis magisq in aꝑtosint.
Bello punicoscđo qͦdux carthaginensiũ hannibal. post
magnitudinẽ nominis Romani. it aliȩ opes maxime at¬
triuerat. Masinissa rex numidarũ in amiciciã receptꝰ
apublio scipione. cui postea africano cognom̃ ex uirtu¬
te fuit. multa & p̾clara rei militaris facinora fecerat.
Obq uictis cartaginensib. & capto siface. cuius in af¬
cũq urbes. & agros manu cȩperat. regi dono dedit.
Ig masinissȩ amicicia. bona. atq honesta nob̵ ꝑmansit.
Sed imperii. uitȩq eius. finis idem fuit. Dein. micipsa
filius regnũ solus obtinuit. manastabale & gulussa
fr̃ib mor bo absũptis . Is. ad herbalẽ. & biemsalem.

Expanded text:
cuncta permiscuit eoque vecordiae processit, ut studiis civilibus cuncta permiscuit eoque vecordiae processit, ut studiis civilibus bellum atque vastitas Italiae finem faceret. Sed prius quam huiusce modi rei initium expedio, pauca supra repetam, quo ad cognoscendum omnia illustria magis magisque in aperto sint. Bello Punico secundo, quo dux Carthaginiensium Hannibal post magnitudinem nominis Romani Italiae opes maxime attriuerat, Masinissa rex Numidarum in amicitiam receptus a P. Scipione, cui postea Africano cognomen ex virtute fuit, multa et praeclara rei militaris facinora fecerat. Ob quae victis Carthaginiensibus et capto Syphace, cuius in Anus, quascumque urbis et agros manu ceperat, regi dono dedit. Igitur amicitia Masinissae bona atque honesta nobis permansit. Sed imperi vitaeque eius finis idem fuit. Dein Micipsa filius regnum solus obtinuit Mastanabale et Gulussa fratribus morbo absumptis. Is Adherbalem et Hiempsalem
Abbreviated transcription (Latin):
tantã uim in sese habere. sim emoria rerũ gestarũ
eam flãmã egregiis uiris inpectore crescere. neq
pͥus sed ari ꝗuirtus eorũ famã atq głam ad ȩqͣuerit.
At contra. quis ẽ om̃ium his morib qui non diuiciis
& sũptib. ñ ꝓbitate. neq industria. cũ maiorib suis con¬
tendat. Etiam homines noui. qͥ antea ꝑuirtutẽ soliti eran
nobilitatẽ anteuenire : furtim. & ꝑlatrocinia. potiuꝰ qũã
bonis artib ad imꝑia. & honores nituntur. Proinde qͥsi
pretura & consulatꝰ. atq: om̃ia alia huiꝰcemodi. ꝑse ipsa
clara. & magnificata sint. ac ñ ꝑ inde abeant᷑. ut eorum
qͥ ea sustinent uirtꝰ est. Uerũ ergo liberius. altiusq pro¬
cessi. dũ me ciuitatis morũ piget. ted&q nunc ad incep¬
regenumidarũ gessit. Primũ. quia magnũ & atrax.
uariaq uictoria fuit. Dein. quia tunc primũ suꝑbiȩ no¬
bilitatis obuiam itum. ẽ. Quȩ contentio diuina. & humana

Expanded text:
tantam vim in sese habere, sed memoria rerum gestarum tantam vim in sese habere, sed memoria rerum gestarum eam flammam egregiis viris in pectore crescere neque prius sedari, quam virtus eorum famam atque gloriam adaequaverit. at contra quis est omnium his moribus, quin divitiis et sumptibus, non probitate neque industria cum maioribus suis contendat? etiam homines novi, qui antea per virtutem soliti erant nobilitatem antevenire, furtim et per latrocinia potius quam bonis artibus ad imperia et honores nituntur; proinde quasi praetura et consulatus atque alia omnia huiusce modi per se ipsa clara et magnifica sint ac non perinde habeantur, ut eorum qui ea sustinent virtus est. verum ego liberius altiusque processi, dum me civitatis morum piget taedetque. nunc ad inceprege Numidarum variaque victoria fuit, dein quia tunc primum superbiae nobilitatis obviam itum est; quae contentio divina et humana
Abbreviated transcription (Latin):
de uirtute. quia multi dixere p̃tereundũ puto simul
ne ꝑinsolentiam quis existimet memet studiũ meum
laudando extollere. At ego credofore. qͥquia decreui
ꝓcul are .P. ȩtatẽ agere. tanto tamq utili labori meo¬
nomen inerciȩ imponant. Certe quib maxima uide¬
tur industria salutare plebem. & comuiuiis grãm
querere. Qui sireputauerint. & quib ego temporib
magistratũ adeptussim. & quales uiri idẽ asseqͥ nequiue¬
rint. & postea quȩ genera hominũ insenatũ ꝑuene¬
rint. ꝓsecto existim abunt me magis merito quã igna¬
uia iudiciũ animi mei mutauisse. maiusq cõmodũ
ex ociomeo ꝗ exaliorũ negotiis rei .p. uenturũ. Nam
sepe ego audiui .&. maximũ .p. scipionẽ. p̃terea ciui¬
tatis nr̃ȩ p̃claros uiros solitos ita dicere cũ maiorum
imagines intuerentur. uehem̃tissime sibi animum
ad uirtutẽ accendi. scilicet ñcerã illã. neq figuram.

Expanded text:
de virtute quia multi dixere, praetereundum puto, simul de virtute quia multi dixere, praetereundum puto, simul ne per insolentiam quis existimet memet studium meum laudando extollere. Atque ego credo fore qui, quia decrevi procul a re publica aetatem agere, tanto tamqnomen inertiae inponant, certe quibus maxuma industria videtur salutare plebem et conviviis gratiam quaerere. qui si reputaverint, et quibus ego temporibus magistratus adeptus sim et quales viri idem adsequi nequiverint et postea quae genera hominum in senatum pervenerint, profecto existumabunt me magis merito quam ignavia iudicium animi mei mutavisse maiusque commodum ex otio meo quam ex aliorum negotiis rei publicae venturum. nam saepe ego audivi Q. Maxumum, P. Scipionem, praeterea civitatis nostrae praeclaros viros solitos ita dicere, quom maiorum imagines intuerentur, vehementissume sibi animum ad virtutem accendi. scilicet non ceram illam neque figuram
Abbreviated transcription (Latin):
atq socordia torpescere sinunt : cũ presertim tãmul¬
tȩ uariȩq sint animi artes. qͥbus sũma claritudo pa¬
ratur. Uerũ ex his magistratꝰ & imꝑia. postremo
om̃is cura rerũ publicarũ minime michi hactẽpes¬
tate cupienda uident᷑: qm̃ neq uirtuti honos dat᷑.
neq illi quib ꝑfraudẽ ius fuit. utiq tuti. aut eo
magis honesti sunt. Nã ui quidẽ regere patriã aut
parentes. quãꝗ & possis & delicta corrigas tam en
importunum . ẽ. cum p̃sertim om̃s rerũ mutationes. cedẽ.
fugam. aliaq hostilia portentant. Frustra aũt̃ niti.
neq aliud se fatigando. nisi odium querere extremȩ
dementiȩ. ẽ: niforte quem in honesta & ꝑnitiosa lubido
tenet. potentiȩ paucorũ. decus: atq libertatẽ suã grati¬
ficari. Cȩterũ ex aliis negociis quȩ in genio exercentur.
in pͥmis magno usui . ẽ memoria gestarũ rerũ. Cuius

Expanded text:
atque socordia torpescere sinunt, cum praesertim tam mulatque socordia torpescere sinunt, cum praesertim tam multae variaeque sint artes animi, quibus summa claritudo paratur. Verum ex iis magistratus et imperia, postremo omnis cura rerum publicarum minime mihi hac tempestate cupienda videntur, quoniam neque virtuti honor datur neque illi, quibus per fraudem iis fuit uti, tuti aut eo magis honesti sunt. Nam vi quidem regere patriam aut parentis, quamquam et possis et delicta corrigas, tamen importunum est, cum praesertim omnes rerum mutationes caedem, fugam aliaque hostilia portendant. Frustra autem niti neque aliud se fatigando nisi odium quaerere extremae dementiae est; nisi forte quem inhonesta et perniciosa libido tenet potentiae paucorum decus atque libertatem suam gratificari. Ceterum ex aliis negotiis, quae ingenio exercentur, in primis magno usui est memoria rerum gestarum. Cuius
Abbreviated transcription (Latin):
ture infirmitas accusatur. Suam quiq cusfium actores
adneg oitta transferunt. Qđ sih ominib bonani artone
qua regerent casus. & eo magnitudinis ꝓcederent ubi
ꝓmortalibgła et̃nifierent. Nã utigen hominũ cũpo¬
srũ excorpore & anima ẽ ita rescunctȩ studiao÷
om̃ia nr̃a. corporis alia. alia animi naturã sequunt᷑
Sp̃clara facies magne diuiciȩ ad hoc uiscorporis. &
alia huiuscemodi. om̃i a breui dilabuntur. At
ingenus e gregia facinora. sicuti anima inmortalias.
Postremo corporis & fortunȩ bonorũ : ut in iciũ sicfinis
est. Om̃ia quȩ orta occidunt . & aucta senescunt. Ani¬
mus incorruptus. eternꝰ rector humani generis agit.
atq habet cuncta neq ipse habetur. Q uomagis pra¬
uitas eorũ admiranda .ẽ qui dedin corparis tudus
pluxũ atq ignauiã etatẽ agunt. Ceterũ in geniũ
quo neq mȩlius aliud innatura mortalium ẽ. incultu

Expanded text:
turae infirmitas accusatur: suam quisque culpam auctores turae infirmitas accusatur: suam quisque culpam auctores ad negotia transferunt. Quod si hominibus bonarum rerum quam regerent casus et eo magnitudinis procederent, ubi pro mortalibus gloria aeterni fierent. Nam uti genus hominum compositum ex corpore et anima est, ita res cuncta studiaque omnia nostra corporis alia, alia animi naturam secuntur. Igitur praeclara facies, magnae divitiae, ad hoc vis corporis et alia omnia huiusce modi brevi dilabuntur; at ingeni egregia facinora sicuti anima immortalia sunt. Postremo corporis et fortunae bonorum ut initium sic finis est, omniaque orta occidunt et aucta senescunt: animus incorruptus, aeternus, rector humani generis agit atque habet cuncta neque ipse habetur. Quo magis pravitas eorum admiranda est, qui, dediti corporis gaudiis, per luxum et ignaviam aetatem agunt, ceterum ingenium, quo neque melius neque amplius aliud in natura mortalium est, incultu
Abbreviated transcription (Latin):
tes hostilia cadauera. amicũ alii. pars hospitem. aut cog¬
natum repperiebant. Fuere itẽ qui inimicos suos reco¬
noscerent. Ita uarie ꝑomnẽ exercitũ leticia. meros. luctus.
atq gaudia. agitabantur.
HALSO QUERITUR DENATURA SUA GENUS EUMaTIUA
⁊ t inhaniia atq eui breuis forte potius qũã uir¬
tute regatur. Nam contra reput. ando neq
maius aliud. neq prestabilius inuenies. magisq
Inaturȩ industriam hominũ. quãuim aut tempꝰ de esse.
Sed dux. atq imꝑator uitȩ mortaliũ animꝰ ẽ. Qui ubi
ad glãm uirtutis uia grassatur. ab unde pollens. poteas¬
q & clarus est. Neq fortuna eg&. quippe. quȩ pro¬
bitatem. industriam. aliasq artes bonas. neq: dare:
neq eripere. cuiquã potest. Sin captus prauis cupi¬
dinib ad iertiam & uoluptates corporis pessunda¬
tuf est. ꝑniciosa libidine paulisꝑ usus. ubi per
socor dism mres cẽpus etatis in genium diffluxere. na¬

Expanded text:
tes hostilia cadavera amicum alii, pars hospitem aut cogtes hostilia cadavera amicum alii, pars hospitem aut cognatum reperiebant; fuere item, qui inimicos suos cognoscerent. Ita varie per omnem exercitum laetitia, maeror, luctus atque gaudia agitabantur.also queritur de natura sua genus humanum, quod inbecilla atque aevi brevis forte potius quam virtute regatur. Nam contra reputando neque maius aliud neque praestabilius invenias magisque naturae industriam hominum quam vim aut tempus deesse. Sed dux atque imperator vitae mortalium animus est. Qui ubi ad gloriam virtutis via grassatur, abunde pollens potensque et clarus est neque fortuna eget, quippe quae probitatem, industriam aliasque artis bonas neque dare neque eripere cuiquam potest. Sin captus pravis cupidinibus ad inertiam et voluptates corporis pessum datus est, perniciosa libidine paulisper usus, ubi per socordiam vires tempus ingenium diffluxere, na
Abbreviated transcription (Latin):
atq pi istinȩ suȩ dignitatis in confertissimos hostes incur¬
rit. Ibiq pugnans confoditur. Sed confecto plio tũ uͦ
cerneres quanta audatia. quantaq animi uis fuisset
in exercitu catilinȩ. Nam fere quẽ quisq uiuus pugnan¬
do locũ coeꝑat. eum amissa anima corpore tegebat
Pauci autẽ quos medios cohors p̃toria disiecerat paulo
diuersi asuis. sed om̃stam̃ aduersis uulnerib conciderant
Catilina uͦ longe asuis int̃hostium cadauera reptus .ẽ. pau¬
lulum etiã spirans ferociamq animi quã habuerat uiuuer
inuulturetinens. Postremo ex om̃i copia neq inp̾lio. neq in
fuga qͥsquã ciuis ingenuus captꝰ. Ita cunctisuȩ hostiũ cquere
entã uictoriã adeptus erat. Nam strenuissimꝰ quisq aut occi¬
derat in p̃lio. aut grauit̾ uulneratꝰ discesserat. Multi autẽ
qui excastrensis uisendi aut spoliandi gr̃a ꝓcesserant. uoluen¬

Expanded text:
atque pristinae suae dignitatis in confertissumos hostis incuratque pristinae suae dignitatis in confertissumos hostis incurrit ibique pugnans confoditur. Sed confecto proelio tum vero cerneres, quanta audacia quantaque animi vis fuisset in exercitu Catilinae. Nam fere quem quisque vivus pugnando locum ceperat, eum amissa anima corpore tegebat. Pauci autem, quos medios cohors praetoria disiecerat, paulo divorsius, sed omnes tamen advorsis volneribus conciderant. Catilina vero longe a suis inter hostium cadavera repertus est paululum etiam spirans ferociamque animi, quam habuerat vivus, in voltu retinens. Postremo ex omni copia neque in proelio neque in fuga quisquam civis ingenuus captus est: ita cuncti suae hostiumque vitae entam victoriam adeptus erat; nam strenuissumus quisque aut occiderat in proelio aut graviter volneratus discesserat. Multi autem, qui e castris visundi aut spoliandi gratia processerant, volven
Abbreviated transcription (Latin):
tuba dat: ee hortes paulatim incedere iub&. Idem facit hostiũ
exercitus. Post quam eouentum ẽ. unde aferentariis pliũ
cõmitt poss& : maximo clamore cũ infestis signis c̃curr
pila omit tunt gladiis resagit᷑. Ueteram pͥstinȩ uirtũ¬
tis memor es. cõminus acriter instare. Iui baud timidire¬
sistunt. Maxima uicertat᷑. Interea catilina cũ expeditis
inpͥma acie ũsari. laborantib succurrere in tegros ꝓsau¬
cuisartessere. om̃ia ꝓuidere. multũ ipse pugnare Sepe
hostẽ ferire. istrenui militis. & boni imꝑatoris efficia
simul exequebatur. Petreius ubi uid&. itilinã contra
acratus erat magna uitendere cohortem p̃toriam in medi¬
os hostes inducit. eosq ꝑturbatos. atq alios alibi resisten¬
tes interficit. deinde utr̃iq ex laterib cȩceros aggredit᷑
manlius & fesulanus in pͥmis pugnantes cadunt: Post quã
fusas opias seq cum paucis relictum uid&. memor genĩs

Expanded text:
 dat, cohortis paulatim incedere iubet; idem facit hostium  dat, cohortis paulatim incedere iubet; idem facit hostium exercitus. Postquam eo ventum est, unde a ferentariis proelium conmitti posset, maxumo clamore cum infestis signis concurrunt: pila omittunt, gladiis res geritur. Veterani pristinae virtutis memores comminus acriter instare, illi haud timidi resistunt: maxuma vi certatur. Interea Catilina cum expeditis in prima acie vorsari, laborantibus succurrere, integros pro sauciis arcessere, omnia providere, multum ipse pugnare, saepe hostem ferire: strenui militis et boni imperatoris officia simul exsequebatur. Petreius ubi videt Catilinam, contra ac ratus erat, magna vi tendere, cohortem praetoriam in medios hostis inducit eosque perturbatos atque alios alibi resistentis interficit. Deinde utrimque ex lateribus ceteros aggreditur. Manlius et Faesulanus in primis pugnantes cadunt. Catilina postquam fusas copias seque cum paucis relictum videt, memor generis
Abbreviated transcription (Latin):
subaucit .s. manliũ indextera fesulanũ quendã insinis¬
tra parte curare iub&. Ipse cũ libtis & colonus. ꝓpter
aqͥlam assistit quã bello cymbrico .s. marius in exercitu
habuis se dicebat᷑. at ex altera parte .s. antonius pedibus
eger. qđ prelio ad esse neqͥbat. M. petreio legato exerci¬
tum ꝑmittit. Ille cohortes ueteran as quas tumultus
causa conscripserat infronte. posteas. cęterũ exercitũ
in subsidiis locat. Ipse eqͦ ircũiens. unũ quẽq nomi¬
nans appellat. hortatur. rogat. ut meminerint se cont᷑ latrones
inermes ꝓpatria. ꝓliberis. ꝓaris. atq focissuis certare. Homo
militaris qđ amplius annos .xxx. tribunꝰ aut p̃fectus aut lȩ¬
gatus aut p̃tor. cũ magnagła in exercitufuerat. plerosq ipsas
facta eoꝵ forcia nouerat. Ea cõmemorando : militũ animos
accendebat. Sed ubi om̃ib reb exploratis : petreius signum¬

Expanded text:
subducit. C. Manlium in dextra, Faesulanum quendasubducit. C. Manlium in dextra, Faesulanum quendatra parte curare iubet. Ipse cum libertis et colonis propter aquilam adsistit, quam bello Cimbrico C. Marius in exercitu habuisse dicebatur. At ex altera parte C. Antonius, pedibus aeger quod proelio adesse nequibat, M. Petreio legato exercitum permittit. Ille cohortis veteranas, quas tumultus causa conscripserat, in fronte, post eas ceterum exercitum in subsidiis locat. Ipse equo circumiens unumquemque nominans appellat, hortatur, rogat, ut meminerint se contra latrones inermis pro patria, pro liberis, pro aris atque focis suis certare. Homo militaris, quod amplius annos triginta tribunus aut praefectus aut legatus aut praetor cum magna gloria in exercitu fuerat, plerosque ipsos factaque eorum fortia noverat; ea conmemorando militum animos accendebat. Sed ubi omnibus rebus exploratis Petreius tuba signum
Abbreviated transcription (Latin):
Vũ uos considero milites. & cũ facta ur̃a aestimo magna
spesuictoriȩ ten&. Animꝰ gas. uirtꝰ ur̃a me hortã tua
Preterea necessitudo. qͣ &iã timidos fortes facit. Nã mul¬
titudo ne circũ uenire queat: ꝓhibent angustiȩ locia
Qđ si uirtuti ur̃ȩ fortuna in uiderit: cauete ne mnulia
animã amittatis: Neu capti potiuꝰ sicuti peccora truci¬
demini. qͥ uirorũ more pugnantes cruentã atq luctu¬
osam uictoriã hostib relinquatis. Hȩc ubi dix̃: paululũ
cõmoratꝰ. Signa canere iub&. atq instructos ordines in
locũ eqũu deducit. Deinde remotis equis om̃iun quomi¬
ltib exequato periculo animus amplior essa. ipse pedes
exercitũ ꝓloco atq copiis instruit. Nã uti plamaues erai
int sinistros montes. & adextra rupe asꝑa oeto colort es in
ent̃ sitstsut iorReliquorũ signa insubsidio artius collo¬
sut. Abhis centuriones om̃s lectos &euocatos Preterea
ex gregariismilitib optimũ quẽq armatũ in primã aciẽ

Expanded text:
 milites, et quom facta vostra aestumo, magna me spes victoriae tenet. animus aetas virtus vostra me hortantur, praeterea necessitudo, quae etiam timidos fortis facit. nam multitudo hostium ne circumvenire queat, prohibent angustiae loci. quod si virtuti vostrae fortuna inviderit, cavete inulti animam amittatis, neu capti potius sicuti pecora trucidemini, quam virorum more pugnantes cruentam atque luctuosam victoriam hostibus relinquatis.' Haec ubi dixit, paululum conmoratus signa canere iubet atque instructos ordines in locum aequom deducit. dein remotis omnium equis, quo militibus exaequato periculo animus amplior esset, ipse pedes exercitum pro loco atque copiis instruit. nam, uti planities erat inter sinistros montis et ab dextra rupe aspera, octo cohortis in fronte constituit, reliquarum signa in subsidio artius conlocat. ab iis centuriones, omnis lectos et evocatos, praeterea ex gregariis militibus optumum quemque armatum in primam aciem
Abbreviated transcription (Latin):
res .p. uenalis fuit. quȩ nisi quesita er̃ nisi uindicatum
in naxios. quid erit reliquũ nisi ut illis qui ea fecere oboe¬
dientes uiuam᷑ : nã impune ea quȩlibet facere id .ẽ. regẽ
esse. Neq ego uos quirites hortor ut malitis ciues ur̃os ꝑperam
quã rectefecisse: sed neignoscendomalis. bonos ꝑditũ eatis.
ahos iͥnre p. multo p̃stat beneficii quã maleficii memorẽ. eẽ.¬

Expanded text:
res publica venalis fuit. Quae nisi quaesita erunt, nisi vindicatum res publica venalis fuit. Quae nisi quaesita erunt, nisi vindicatum in noxios, quid erit relicuum, nisi ut illis qui ea fecere oboedientes vivamus? Nam impune quae libet facere, id est regem esse. Neque ego vos, Quirites, hortor, ut malitis civis vestros perperam quam recte fecisse, sed ne ignoscendo malis bonos perditum eatis. Ad hoc in re publica multo praestat benefici quam malefici immemorem e