comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lam in qua dolore uerabat. lo
in quo corpꝰ scm iacuerat appit¬
& mox ab ipso dolore lib̾atus a
uit. Et ipsa die in quodã orat
uͥ memoria beati remigii coti
in pago ribuario: duo conttacti
sanatiꝰ fuerunt. Ex tpre siquiori
pͥmȩ ⁊ sccłe translationis. sic il¬
multe ⁊ insignes uͥtutes mad̃
loco ꝑ ipsiꝰ sc̃i merita ex diu̾sis il¬
firmitatibꝰ sunt oꝑate. quas hab ᷤ
descriptas: sed hic ꝓpt̾ pluralitas
et quia sepiꝰ ibidem ostendunti
ex digestis uͥtutibꝰ abundanti¬
me claret quã insignẽ illũ dñs
gła ⁊ honore dignatꝰ sit coronꝰ¬

Expanded text:
lam, in qua dolore vexabatur, loco, lam, in qua dolore vexabatur, loco, in quo corpus sanctum iacuerat, app mox ab ipso dolore liberatus, ravit. Et ipso die in quodam oratorio, ubi memoria beati Remigii colitur, in pago Ribuario, duo contracti sanati fuerunt. Ex tempore quidem primae ac secundae translationis, sicmultae et insignes virtutes in eodem loco per ipsius sancti merita ex diversis infirmitatibus sunt operatae; quas habemus descriptas, sed hic propter pluralitatem, et quia sepius ibidem ostenduntura ex digestis virtutibus abundantissime claret, quam insigne illum Dominus gloria et honore dignatus sit coron
Abbreviated transcription (Latin):
Enno incarnationis diũce octingen¬
tesimo quiquagesimo sccło. nuꝑ ab¬
huc ampliata ipsa eccła: cum de loco
criptȩ prioris sepulchrũ una cũ bati
remigii corpore translatũ ẽ in enpta
maiori. ⁊ pulcriori oꝑe facta. ipsũ corpꝰ
scissimũ sic̃ ⁊ in anteriore translatioẽ
ab ep̃is remoꝵ dioceseos. integrũ inuẽ¬
tum ẽ: ⁊ brandeo rubeo inuolutũ Et
cũ de ipso sepulchro in locello argen¬
teo ẽ transpositũ. pars de ipso brandeo ꝯ¬
cũ sudario quod fuerat suꝑ capud eiꝰ
assupta. inscriniolo eburneo secuꝰ alta¬
re sc̃e mariȩ in ciuitate. honore debuto
uenerat᷑. Iocellũ aũt argenas
cũ corpore ipsĩ sc̃i. sepulebro
moreo in quo ante iacuerat sio¬
sitũ fuit  reliquiȩ quȩ ad cap
illiꝰ extͣ sepulchrũ repte fuere
translatio ante plures annos o
iam ꝑ annũ integrũ dolore an¬
tiũ adeo diȩ noctuq uerabatie
ut sensũ ꝑdere p̾ nimio doluca
tueret. Iui dũ ep̃i in composiar
scĩ corporis intenderent: mai¬

Expanded text:
nno Incarnationis Dominicae octingentesimo quinquagesimo secundo, nuper adhuc ampliata ipsa ecclesia, cum de loco cryptae prioris sepulcrum una cum beati Remigii corpore translatum est in cryptam, majori et pulchriori opere factam, ipsum corpus sanctissimum, sicut et in anteriori translatiab episcopis Remorum dioceseos integrum inventum est et brandeo rubeo involutum. Et cum de ipso sepulchro in locello argenteo est transpositum, pars de ipso brandeo cum sudario, quod fuerat super caput eius, assumpta in scriniolo eburneo, secus altare sanctae Mariae in civitate honore debito veneratur. Locellum autem argenteum cum corpore ipsius sancti sepulchro marmoreo, in quo ante iacuerat, superpositum fuit, et reliquiae, que ad caput illius extra sepulchrum reperte fuerant, ra eius translatio ante plures annos fuerat iam per annum integrum dolore dentium adeo die noctuque vexabatur, ut sensum perdere pre nimio dolore metueret. Qui, dum episcopi in compositione sancti corporis intenderent, maxil
Abbreviated transcription (Latin):
ta nob̾ peccata nr̃a & quiasine
peccato in hac uita ẽẽ non possignꝰ.
prima salutis spes ẽ confessione
quisqũa se iustum ẽẽ putet. ⁊ an¬
te oculos di erigat cerurc̃e. deinde
dilectio. quia caritas oꝑit multitu¬
dinẽ peccatorũ. Pulche aũt i
trumq apłs simul nob̾ insimi¬
at. quod ⁊ rogare ꝓ peccatĩ de¬
beamꝰ: ⁊ impetremus de di indtũ¬
gentia cu rogamꝰ. Ideo ⁊ fidelem
dixit dñm ad remittenda peccata.
froẽ pollicitationis sue seruantem.
quia u̾e confessioni iuste da¬
tisn.Peccata nr̃a p̾terita inu
tismatis pceptione nob q

Expanded text:
tat nobis peccata nostra. Et quia sine peccato in hac vita esse non possumus, prima salutis spes est confessio, ne quisquam se iustum putet et ante oculos Dei erigat cervicem, deinde dilectio, quia caritas operit multitudinem peccatorum. Pulchre autem utrumque apostolus simul nobis insinuat, quod et rogare pro peccatis debeamus et impetremus de Dei indulgentia, cum rogamus. Ideo et fidelem dixit Dominum, ad remittenda peccata fidem pollicitationis suae servantem, quia verae confessioni iuste dimittat. Peccata nostra preterita in baptismatis perceptione nobis
Abbreviated transcription (Latin):
ra etate colonus quibam
uIrem̃sis episcopii quȩ plũ-¬
l fontana dicit᷑: manebat iux¬
ti fiscũ regiũ qui rosetus uocat᷑:
Et nec peculiũ nec messem uel
p̾ratũ int fiscalmoꝵ infestationem
qui hab̾e ualebat. Unde sepe iꝰ¬
ttum ro regios imisteriales pe¬
tiitobtinere ñ potuit. Tandẽ
iim sibi salubre consiliũ. Nã
corit penes ⁊ carnes. ⁊ accepit cer¬
uisim inuasculis ꝓut potuit: que

Expanded text:
ra aetate colonus quidam villae Rhemensis episcopii, quae plumbea Fontana dicitur, manebat juxta fiscum regium, qui Rosetus vocatur, et nec peculium, nec messem, vel pratum propter fiscalinorum infestationem quiete habere valebat. Unde saepe justitiam apud regios ministeriales petiit, quam obtinere non potuit. Tandem invenit sibi salubre consilium. Nam coxit panes et carnes, et accepit cervisiam in vasculis, prout potuit. Quae
Abbreviated transcription (Latin):
dñm dm̃ tuũ ex toto corde tus
erꝰ ex tota anima t̾ua. ⁊ in tora
m̃te tua: diligeꝰ ꝓximũ tuũ si
te ipsum. Quia quo uiciniꝰ p̾send
dñi uultũ cernunt. eo se arilo¬
tius eiꝰ se dilectiomi totõ impꝰ¬
dunt: quo ꝓximõ suoᷤ omĩs et
electoᷤ ac dõ dilectos agnoscus

Expanded text:
m Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et in tota mente tua, et diliges proximum tuum sicut teipsum . Quia quo vicinius praesentem Domini vultum cernunt, eo se ardentius ejus dilectioni totos impendunt, quo proximos suos omnes esse electos, ac Deo dilectos agnoscunt
Abbreviated transcription (Latin):
candido tecta uelamine. mise¬
ra ꝑ agros suos circũferre de¬
moueri loco: honusq depone.
Hic mirũ in modũ uideres mi¬
seros. pͥmũ uelut saxa riguisse.
Dehinc cũ ꝓmou̾e se sũmo cona¬
mine nitent᷑ : ultra acced̾e non
ualentes. ridiculose in u̾tigine
rotabant᷑: donec uicti corporis
honus ponũt attoniti.⁊ semet
muicẽ aspectantes. quidnã sibi
accidisset tacite cogitabant.:
sed beatus uir cũ comꝑisset exe¬
qͥaꝵ ẽẽ illam frequentiam nõ
sacroꝵ: eleuata rursus manu
dat eis abeundi ⁊ tollendi cor¬
poris potestatẽ. Ita eos ⁊ cum
uoluit stare cõpulit: ꝙ cũ libu¬
it abire permisit.
tem cum in uico quodã tpłm

Expanded text:
candido tecta uelamine misecandido tecta uelamine misera per agros suos circumferre demoueri loco onusque deponere. hic uero mirum in modum uideres miseros primum uelut saxa riguisse. dein, cum promouere se summo conamine niterentur, ultra accedere non ualentes ridiculam in uertiginem rotabantur, donec uicti corporis onus ponunt: attoniti et semet inuicem aspicientes, quidnam sibi accidisset, taciti cogitabant. sed cum beatus uir conperisset exequiarum esse illam frequentiam, non sacrorum, eleuata rursum manu dat eis abeundi et tollendi corporis potestatem. ita eos et cum uoluit, stare conpulit, et cum libuit, abire permisit. Item, cum in uico quodam tem
Abbreviated transcription (Latin):
edicit de cͥmine ꝯfitet᷑ latronẽ
se fuisse. ob cͥmina ꝑcussũ. uulgi
errore celebratũ. sibi nichil cum
martirib ẽẽ cõmune: cũ illos
gła. se pena retin̾et. Mirũ in mo¬
dum uocẽ loquentis qͥ aderant
audiebant: ꝑsonã tam̃ ñ uidebãt
Tum martinꝰ quid uidisset expo¬
suit. iussitq ex eo loco altare qd
ibi coͣnstutũ fuerat submoueris
atq: ita ppłm suꝑsticionis illus
absoluit errore.
ccidit itaq sequenti tp̃re dum
iter ag̾et: ut gentił cuiusdã cor
qd̾ ad sepulchrũ cum suꝑsticioso
fun̾e deferebat᷑ obuiũ haberet.
conspicatꝰ eminꝰ uenientiũ tur¬
bã: quidnã eẽt ignarus. paulu¬
lum stetit. Nam fere cũ qͥnge¬
cile fuerat dinosc̾e qͥd uideret.
zamen qͥa rusticã manũ cern̾et
ꝙ agente uento linteamina cor¬
poris suꝑiecta uolitarent: ꝓfa¬
nos sacͥficioꝵ ritus agi credidit.
Quia eẽt hȩc galloꝵ rusticis cõ¬
suetudo: simulachra demonũ

Expanded text:
edicit, de crimine confitetur: latronem edicit, de crimine confitetur: latronem se fuisse, ob scelera percussum, uulgi errore celebratum: sibi nihil cum martyribus esse commune, cum illos gloria, se poena retineret. mirum in modum uocem loquentis qui aderant audiebant, personam tamen non uidebant. tum Martinus quid uidisset exposuit iussitque ex eo loco altare, quod ibi fuerat, submoueri, adque ita populum superstitionis illius absoluit errore. Accidit autem insequenti tempore, dum iter ageret, ut gentilis cuiusdam corpus, quod ad sepulchrum cum superstitioso funere deferebatur, obuium haberet: conspicatusque eminus uenientium turbam, quidnam id esset ignarus, paululum stetit: nam fere quingecile fuerit dinoscere quid uideret. tamen quia rusticam manum cerneret et agente uento lintea corpori superiecta uolitarent, profanos sacrificiorum ritus agi credidit: quia esset haec Gallorum rusticis consuetudo, simulacra daemonum
Abbreviated transcription (Latin):
Sed ut reliqͣs uirtutes eiꝰ quas ĩ
episcopatu egit agg̾diar. erat
haud longe ab opido ꝓximꝰ mo¬
nast̾io locus: quẽ falsa hominũ
opinio uelut consepultis ibi mar¬
tirib sacrau̾at. Nam ⁊ altare ibi
a suꝑiorib ep̃is constitutũ habe¬
bat᷑. S martinꝰ non tem̾e adhibes
incertis fidẽ. ab his qͥ maiores na¬
tu erant p̾sbit̾is uel clericis fu¬
gitabat nom̃ sibi mr̃is. tp̾ra pa¬
ssionis ostendi. Cirandi se ꝑicul
ꝑmouerr. qd̾ nichil certi cõstãs
nuisset. nec derogans religion
qua incertus eẽt nec auctoritatẽ
suã uulgo accomodans: ne suꝑ¬
sticio ꝯualesc̾et. quadã die pau¬
cis secũ adhibitis fr̃ib ad locuo
ꝑgit. Dehinc suꝑ sepulc̾rũ ipsũ
astans. orauit ad dñm: ut qͥs eĩt
uel cuius m̃iti sepultus ostenden
Tum ꝯu̾sus ad leuã: uidit ꝓpe a¬
ssist̾e̾ umbrã sordidã. Cruce ĩꝑat¬
ut nom̃ meritũq loqueret᷑. Nom̃

Expanded text:
Sed ut reliquas uirtutes eius, quas in Sed ut reliquas uirtutes eius, quas in episcopatu egit, adgrediar, erat haut longe ab oppido proximus monasterio locus, quem falsa hominum opinio, uelut consepultis ibi martyribus, sacrauerat: nam et altare ibi a superioribus episcopis constitutum habebatur. sed Martinus non temere adhibens incertis fidem, ab his, qui maiores natu erant, presbyteris uel clericis flagitabat nomen sibi martyris, tempus passionis ostendi: grandi se scrupulo permoueri, quod nihil certi constans o se abstinuisset, nec derogans religioni, quia incertus erat, nec auctoritatem suam uulgo adcommodans, ne superstitio conualesceret, quodam die paucis secum adhibitis fratribus ad locum pergit. dehinc super sepulchrum ipsum adstans orauit ad Dominum, ut quis esset uel cuius meriti esset sepultus ostenderet. tum conuersus ad laeuam uidet prope adsistere umbram sordidam, trucem: imperat nomen meritumque loqueretur. nomen
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑeminenti c̃auato receptacła
sibi fec̾ant. Discipuli fere octogĩ¬
ta erant: qui ad exemplũ beati
magistri instituebantur. Nemo
ibi qucqͣm ꝓpriũ habebat. Omĩa
in medio ꝓferebant᷑. Non emere
aut uend̾e ut plerisq monachis
moris ẽ cuiquã licebat. Ars ibi
exceptis scriptorib nulla habe¬
bat᷑. Cui tam̃ oꝑi minor etas de¬
putabat᷑. Maiores or̃oni uacabãt.
nisi cũ ad locũ or̾onis ꝯueniebãt.
sibũ una om̃s post horã ienumĩ
accipiebant. Uinũ nemo nou̾at:
nisi quẽ infirmitas coegisset..
Mleriq cameloꝵ setis uestiebãt᷑.
Melior ibi habitus ꝓ crimine e¬
rat : qd̾ eo magis sit mirũ nece¬
sse ẽ. qd̾ multi int̾ eos nobiles
habebant᷑. qui longe alit̾ educa¬
ti: ad hanc se humilitatẽ ꝙ paci¬
entiã coegerant. Pluresq ex his
postea ep̃os uidimꝰ. Quȩ enĩ eẽt
ciuitas aut eccłia. quȩ ñ sibi de
martim monast̾io cuꝑet sac̾dotẽ:

Expanded text:
superiecti montis cauato receptacula superiecti montis cauato receptacula sibi fecerant. discipuli fere octoginta erant, qui ad exemplum beati magistri instituebantur. nemo ibi quicquam proprium habebat, omnia in medium conferebantur. non emere aut uendere, ut plerisque monachis moris est, quicquam licebat, ars ibi exceptis scriptoribus nulla habebatur, cui tamen operi minor aetas deputabatur: maiores orationi uacabant. nisi cum ad locum orationis conueniebant. cibum una omnes post horam ieiunii accipiebant. uinum nemo nouerat, nisi quem infirmitas coegisset. plerique camelorum saetis uestiebantur: mollior ibi habitus pro crimine erat. quod eo magis sit mirum necesse est, quod multi inter eos nobiles habebantur, qui longe aliter educati ad hanc se humilitatem et patientiam coegerant: pluresque ex eis postea episcopos uidimus. quae enim esset ciuitas aut ecclesia, quae non sibi de Martini monasterio cuperet sacerdotem?
Abbreviated transcription (Latin):
dñ laude ꝑfecta. ⁊ ostensꝰ parit᷑
&e destructus sit inimicus. Iam
uͦ sũpto episcopatu qualem se
qͣntumq p̾stiterit: non ẽ nr̃ȩ fa¬
cultatis euolu̾e. Idẽ enĩ ꝯstanti¬
ssime ꝑseu̾abat: qui pͥus fuerat.
Eadẽ in corde humilitas. ẽadem
in uestitu eiꝰ uilitas erat: atq ita
plenꝰ auctoritatis ⁊ gr̾e ĩpleuit
episcopi dignitatẽ: ut non tam̃
ꝓpositũ monachi uirtutẽq dese¬
reret. Aliqͣndiu enĩ adherenti
eccl̃iȩ cellula usus est. De hinc
cum inqͥetudinẽ frequentantiũ
ferre ñ posset: duob fere extra
Qui locus tam secretꝰ ꝙ remotuᷤ
erat: ut herem solitudinẽ non
desid̾aret. Ex uno enĩ lat̾e p̾cisa
montis excelsi. rupe ambiebatur.
Reliquã plamiciẽ liger fluuꝰ re¬
ducto paululũ sinu clauserat.
Una tantũ eadẽq arta admodũ
adiri pot̾at. Ipse ex lignis ꝯtextã
cellulã habebat. Multiq ex fra¬
tib in eundẽ modũ pleriq saxo

Expanded text:
Domini laude perfecta, et ostensus pariter Domini laude perfecta, et ostensus pariter et destructus esset inimicus. Iam uero sumpto episcopatu qualem se quantumque praestiterit, non est nostrae facultatis euoluere. idem enim constantissime perseuerabat qui prius fuerat. eadem in corde eius humilitas, eadem in uestitu eius uilitas erat: adque ita, plenus auctoritatis et gratiae, inplebat episcopi dignitatem, ut non tamen propositum monachi uirtutemque desereret. aliquandiu ergo adhaerenti ad ecclesiam cellula usus est: dein cum inquietudinem se frequentantium ferre non posset, duobus fere extra qui locus tam secretus et remotus erat, ut eremi solitudinem non desideraret. ex uno enim latere praecisa montis excelsi rupe ambiebatur, reliquam planitiem Liger fluuius reducto paululum sinu clauserat: una tantum eademque arta admodum uia adiri poterat. ipse ex lignis contextam cellulam habebat, multique ex fratribus in eundem modum: plerique saxo
Abbreviated transcription (Latin):
lgũ eẽ episcopatu: hominẽ
lultu despicabilẽ. ueste sordi¬
ũrerine deform. Ita a ppło sen¬
enia saniore hȩc illoꝵ irrisa
lmia est: qui illustrẽ uirum
su intuꝑare cupiunt: p̃dicat.
Nec uͦ his aliud fac̾e licuit: quã
qd̾ ppłs deo uolente cogebat. Int̾
ep̃os tam̃ qui affuerant. p̾cipue¬
defensor qͥdam dicit᷑ restitisse.
Unde animadu̾sum ẽ: grauiter
illũ lectione ꝓpħica tunc notatũ.
Nam cũ fortuitu lector cui legen¬
di eo die officiũ erat. int̾clusus
a ppło defuisset. turbatis min¬
stris.dũ spectat᷑ qui ñ aderat.
tuius excicũstantib sũpto pal¬
t̾io. quẽ primũ uersũ inuenit
arripuit. Psalmꝰ aũt hic erat. ẜͥx
ore infantiũ ⁊ lactentiũ ꝑfecisti
laudẽ ꝓpt̾ inmicos tuos: ut de¬
struas ininicũ ⁊ defensorẽ. Qe
lecto clamor ppłi attollit᷑. pars
adu̾sa confundit᷑: atq ita habi¬
tũ est diuino nutu psalmũ hunc
sui deffensor audiret: qͥ ex ore
infantiũ ⁊ lactentiũ in martino

Expanded text:
em vultu despicabilem, veste sordidum, crine deformem. Ita a populo sententiae sanioris haec illorum irrisa dementia est, qui illustrem virum dum vituperare cupiunt, praedicabant. Nec vero aliud his facere licuit, quam quod populus Domino volente cogebat. Inter episcopos tamen qui affuerant, pDefensor quidam dicitur restitisse: unde animaduersum est grauiter illum lectione prophetica tum notatum. nam cum fortuito lector, cui legendi eo die officium erat, interclusus a populo defuisset, turbatis ministris, dum expectatur qui non aderat, unus e circumstantibus sumpto psalterio, quem primum uersum inuenit, arripuit. psalmus autem hic erat: ex ore infantium et lactantium perfecisti laudem propter inimicos tuos, ut destruas inimicum et defensorem. quo lecto clamor populi tollitur, pars diuersa confunditur. adque ita habitum est, diuino nutu psalmum hunc sui Defensor audiret, qui ex ore infantium adque lactantium, in Martino
Abbreviated transcription (Latin):
more ⁊ luctu turbe plangenti
excipit᷑. Ad quã cũ sollicitus
astitisset. & qͥs eẽt hic fletꝰ inqͥre¬
ret: indicat᷑ unũ e familia ser¬
uulũ. laqueo sibi uitã extorsisse.
Quo cognito cellulã in qͣ corpꝰ
marcescentib ocłis in ora illiꝰ
defuntꝰ erigitur. Lentoq cona¬
mine isus assurg̾e. app̾hensa
beati uiri dext̾a. in pedes cõsti¬
tit: atq ita cũ eo usq ad uesti¬
bulũ domꝰ turba omĩ inspectã¬
te processit.
er idẽ fere tp̃s ad episcopatũ
turonice ȩcclie petebatur. S cũ
erui de monast̾io suo ñ facile po¬
sset. ruriciꝰ quidã unus ex cunbꝰ
uroris langors simulato ad ienua
illiꝰ ꝓuolutus ut egrederet᷑. ob¬
tinuit. Itaq dispositis in itin̾e
cuũ turbis. sub quadã custodia
ad ciuitatẽ usq deducit᷑. Mirum
i modũ inẽdibił multitudo. ñ
solũ er illo opido. s etiã ex uicinsᷤ¬

Expanded text:
ntis excipitur, ad quam cum sollicitus adstitisset et quis esset hic fletus inquireret, indicatur unum ex familia seruulum laqueo sibi uitam extorsisse. quo cognito cellulam, in qua corpus marcescentibus oculis in ora illius defunctus erigitur: lentoque conamine enisus adsurgere, adprehensa beati uiri dextera in pedes constitit: adque ita cum eo usque ad uestibulum domus, turba omni inspectante, processit. Sub idem fere tempus ad episcopatum Turonicae ecclesiae petebatur: sed cum erui monasterio suo non facile posset, Rusticius quidam, unus e ciuibus, uxoris languore simulato ad genua illius prouolutus ut egrederetur obtinuit. ita dispositis iam in itinere ciuium turbis, sub quadam custodia ad ciuitatem usque deducitur. mirum in modum incredibilis multitudo non solum ex illo oppido, sed etiam ex uicin
Abbreviated transcription (Latin):
eius pauꝑi tͥbuit: reliqͣ rursus in¬
duit᷑. Int̾ea de circũstantib ribe
ñnulli qͥa deformis eẽt. ꝙ trun¬
catus habitu uideret᷑. Multi qͥdẽ
qͥb erat mens sanzor altius gem̾e
qd̃ nichil simile fecissent: cum
utiq plus habentes. uestire pau¬
ꝑem sine sua nuditate potuissẽt.
Hocte gͥ insecuta cũ se sopori de¬
disset: uidit xp̃m clamidis sue
qua pauꝑem tex̾at parte uestitũ.¬

Expanded text:
us pauperi tribuit, reliqua rursus induitur. interea de circumstantibus ridere nonnulli, quia deformis esse truncatus habitu uideretur: multi tamen, quibus erat mens sanior, altius gemere, quod nihil simile fecissent, cum utique plus habentes uestire pauperem sine sua nuditate potuissent. nocte igitur insecuta, cum se sopori dedisset, uidit Christum chlamydis suae, qua pauperem tex
Abbreviated transcription (Latin):
litie uestẽ hab̾et. media hyeme
quȩ solito asꝑior in horruerat.
adeo ut plerosq uis algoris ex¬
tingueret: obuiũ habet in por¬
ta ambiennensiũ ciuitatis pau¬
ꝑem nudũ. Qui cũ pret̾euntes
ut sui misererent᷑ oraret. om̃s q
miserũ pret̾irent: intellexit uir
do plenus sibi illũ aliis miscd̾iã
ñ p̾stantib reseruari. Gid tam̃
ageret. qͥ nichil p̾ter clamideo
qua indutꝰ erat habebat ⁊ Iam¬

Expanded text:
litiae uestem haberet, media hieme, quae solito asperior inhorruerat, adeo ut plerosque uis algoris extingueret, obuium habet in porta Ambianensium ciuitatis pauperem nudum: qui cum praetereuntes ut sui misererentur oraret omnesque miserum praeterirent, intellexit uir Deo plenus sibi illum, aliis misericordiam non praestantibus, reseruari. quid tamen ageret? nihil praeter chlamydem, qua indut
Abbreviated transcription (Latin):
deuinx̾at: ut eũ miro affectu
uen̾arent᷑. Hecdũ tam̃ regen̾atꝰ
in xp̃o: agebat qͦddã bonis oꝑib
baptismatis candidatũ. assistere
scilicet laborantib. opẽ ferre
miseris. alere egentes: uestire
nudos. Nichil sibi ex milicie sti¬
pendiis. p̃ter cotidianũ uictuo
reseruabat. Iam tunc eugłii nõ
surdꝰ auditor: de crastino ñ cogi

Expanded text:
at, ut eum miro affectu venerarentur. Nec dum tamen regeneratus in Christo, agebat quemdam bonis operibus baptismatis candidatum: assistere scilicet laborantibus, opem ferre miseris, alere egentes, vestire nudos: nihil sibi ex militiae stipendiis praeter quotidianum victum reservans, jam tum Evangelii non surdus auditor de crastin
Abbreviated transcription (Latin):
unt. Mirũ spectaculũ: qd̾ uide
bant uiu̾e. quẽ mortuũ reliqͥsse
Ita redditus uite: statĩ baptis¬
mũ ꝯsecutꝰ. plures postea uixit
annos. Primꝰq apud nos martis¬
in uͥtutũ uł matheria uł testi¬
moniũ fuit. Ita tam̃ referre
erat solitus: se corpore exutũ
ad tͥbunal iudicis ductũ. depu¬
tatũq obscuris locis ⁊ uulga¬
rib turb: tristẽ excepisse sentẽ¬
ciam. Tunc ꝑ duos angłos uidi
ci fuisse suggestũ. hunc ẽẽ ꝓ
quo martinus oraret. Ita pen
eosdẽ angłos se uissũ reduci:
martino redditũ: uiteq pͥstin
restitutũ. Ab hoc pͥm tp̃ris be¬
ati uiri nom̃ enituit: ut qͥ sc̃s
iã ab omnib habebat᷑. potens
etiã ac u̾e apostolicus haberet᷑
ec multopost. dũ agrũ cu¬

Expanded text:
unt. Mirum spectaculum, quunt. Mirum spectaculum, qubant uiuere, quem mortuum reliquissent. ita redditus uitae, statim baptismum consecutus plures postea uixit annos, primusque apud nos Martini uirtutum uel materia uel testimonium fuit. idem tamen referre erat solitus, se corpore exutum ad tribunal iudicis ductum deputandumque obscuris locis et uulgaribus turbis tristem excepisse sententiam: tum per duos anci fuisse suggestum, hunc esse pro quo Martinus oraret: ita per eosdem angelos se jussum reduci, et Martino redditum vitaeque pristinae restitutum. Ab hoc primum tempore beati viri nomen enituit, ut qui sanctus jam ab omnibus habebatur, potens etiam et vere apostolicus haberetur. VIII. Nec multo post, dum agrum
Abbreviated transcription (Latin):
nux̃. cupiens scĩ uiri institui
disciplinis. Laucisq int̾positis
diebꝰ. langore correptus ui fe¬
briũ laborabat: ac tũ martinꝰ
forte discesserat. Et cũ post tri¬
duũ fuisset reg̾ssus: ex anime
corpꝰ inuenit. Ita subita mors
fuerat: ut absq baptismo hu¬
manis reb exced̾et. Corpꝰ inie¬
dio positũ. tristi m̾entiũ fr̾m
frequentabat᷑ officio. Tũ mar
tinus flens ⁊ enilans: accurrit.
cipiens. egredi cellulã in qua
corpꝰ iacebat cet̾os iubet: ac fo¬
rib obseratis. suꝑ exanmata
defuncti fr̃is mẽbra ꝓsternitur.
Ꝙ. cũ aliqͣndiu or̃oni incubu¬
indefuncti ora defixus. or̃ omo
sue ac miscd̾ĩe dñi intrepidꝰ et¬
pectabat euentũ. Uixq duaꝵ
fere horaꝵ spatiũ int̾cesserat.
uidit defunctũ paulatĩ m̃eb̾s
omĩb cõmoueri: ⁊ laxatis in
usũ uidendi palpitare lumimbꝰ
more cõpleu̾at. Quo audito hi¬
qͥ proforibꝰ astit̾ant: statĩ irru¬

Expanded text:
iunxit, cupiens sanctissimi uiri institui iunxit, cupiens sanctissimi uiri institui disciplinis: paucisque interpositis diebus languore correptus ui febrium laborabat. ac tum Martinus forte discesserat: et cum per triduum defuisset, regressus exanime corpus inuenit: ita subita mors fuerat, ut absque baptismate humanis rebus excederet. corpus in medio positum tristi maerentium fratrum frequentabatur offtinus flens et ejulans accurrit. ente concipiens, egredi cellulam, in qua corpus jacebat, caeteros jubet; ac foribus obseratis super exanimata defuncti fratris membra prosternitur: et cum aliquandiu orationi incubuin defuncti ora defixus, orationis suae ac misericordiae Domini intrepidus exspectabat eventum: vixque duarum fere horarum spatium intercesserat, vidit defunctum paulatim membris omnibus commoveri, et laxatis in usum videndi palpitare luminibumore compleverat: quo audito qui pro foribus astiterant, statim irru
Abbreviated transcription (Latin):
larii. quẽ ad exiliũ heretcoꝵ
uIs coegerat. turbatã eẽ eccliã
cõpisset: mediolani sibi mona¬
steriũ ꝯstituitiibiquoq eum¬
auxentiꝰ auctor ⁊ pͥnceps arria¬
noꝵ gͣuissime insectatus est.
multisq affectũ iniuriis. de
ciuitate extirpauit. Cedendũ
itaq tp̃ri ratus. ad insulam
cui gallinaria nom̃ est sece¬
ssit: comite qͦdã p̾sbit̾o mag¬
narũ uirtutũ uiro Hic aliꝰ¬
qͣndiu radicib uixit herba
tis uicina iã morte sensisset:
ĩminens ꝑiculũ oratione de¬
pulit. statĩq omnis dolor fu¬
gatus ẽ Nec multo post cum
scõ ylario cõꝑisset regis peni¬
tentia. potestatẽ indultã fuisse
redeundi. rome tẽptauit ei oc¬
currere: ꝓfectꝰq ad urbẽ est.
Cum iã ylarius pret̾isset: sta
tim eũ uestigiis est ꝓsecutus.
sũqr ab eo gratissime fuisset
exceptꝰ. haud longe sibi ab opi¬
do monast̾ium collocauit. Qo
tp̃re se ei qͥdã cathecuminus

Expanded text:
Hilari, quem ad exilium haereticorum Hilari, quem ad exilium haereticorum uis coegerat, turbatam ecclesiam comperisset, Mediolani sibi monasterium statuit. ibi quoque eumAuxentius, auctor et princeps Arrianorum, grauissime insectatus est, multisque adfectum iniuriis de ciuitate exturbauit. cedendum itaque tempori arbitratus ad insulam, cui Gallinaria nomen est, secessit comite quodam presbytero, magnarum uirtutum uiro. hic aliquamdiu radicibus uixit herbarni in se grassantis uicina iam morte sensisset, imminens periculum oratione repulit statimque omnis dolor fugatus est. nec mulsancto Hilario comperisset regis poenitentia potestatem indultam fuisse redeundi, Romae ei tentavit occurrere, profectusque ad urbem est. VII. Cum iam Hilarius praeterisset, ita eum est uestigiis prosecutus: cumque ab eo gratissime fuisset susceptus, haut longe sibi ab oppido monasterium conlocauit, quo tempore se ei quidam catechumenus
Abbreviated transcription (Latin):
ta dicant᷑. Igit᷑ martinꝰ inde
ꝓg̾ssus. cum mediolamĩ p̃teri¬
sset. diabolus in itine humana
specie assũpta se ei obusũ tulit:
quo tend̾et inqͥrens. Cumq a
martino responsũ accepisset.
se quo dñs uocaret tendere:
ait ad eũ. Quocũq ieris. uel
quocũq te u̾teris: cdiabolus t
adu̾sabit᷑. T̃ unc ei ꝓpħica uoce
respondens ait. Dñs mͥ aduie
tor ẽ: & ñ timebo quid faciat
mͥ homo. Statĩq de cõspetu
eiꝰ mimicus euanuit. Itaq ut
ammo ac m̃te conceꝑat: matrẽ
gentilitatis absoluit errore: pa¬
tre in mał ꝑseu̾ante. Olures ta¬
men suo saluauit exẽplo. Dehine
cũ heresis arriana ꝑ totũ orbẽ.
x maxime intͣ illiricũ pullulã¬
sset:cũ adu̾sus ꝑfidiã sac̾dotũ
solus acerrime repugnareet̃
multisq suppliciis eẽt affectu:¬
nã & publice uͥgis cesus ẽ. et
ad extremũ de ciuitate exire
cõpulsus: italiã repetens cum
intͣ gallias quoq discessu scĩ y

Expanded text:
ta dicantur. Igitur Martinus inde ta dicantur. Igitur Martinus inde progressus cum Mediolanum praeterisset, diabolus in itinere, humana specie adsumpta, se ei obuiam tulit, quo tenderet quaerens. cumque id a Martino responsi accepisset, se quo Dominus uocaret intendere, ait ad eum: quocumque ieris uel quaecumque temptaueris, diabolus tibi aduersabitur. tunc ei prophetica uoce respontorest: non timebo, quid faciat mihi homo. statimque de conspectu eius inimicus euanuit. itaque ut animo ac mente conceperat, matrem a gentilitatis absoluit errore, patre in malis perseuerante: plures tamen suo saluauit exemplo. Dehinc cum haeresis Arriana per totum orbem et maxime intra Illyricum pullulasset, cum aduersus perfidiam sacerdotum solus paene acerrime repugnaret multisque suppliciis esset adfectus—nam et publice uirgis caesus est et ad extremum de ciuitate exire conpulsus — Italiam repetens, cum intra Gallias quoque discessu sancti
Abbreviated transcription (Latin):
ut fert᷑ ꝑegͥnationẽ illã aggressuꝰ
est.ꝯtestatus fr̃ib multa se adu̾sa
passurũ: qd̾ etiã postea ꝓbauit
euentꝰ. Ac primũ deiuas alpes
soeutꝰ: incidit in latͦnes. Cũq unꝰ
securi eleuata in caput eiꝰ libraset:
idũ ferientis dext̾e sustinut alt
uinctis tam̃ post tergũ manibꝰ
um ad seruandũ ⁊ spoliandũ tra¬
dit᷑. Quicũ eum ad remotiora
auxisset: ꝑcunctari ab eo cepit
qsnam eẽt. Respondit xͥanũ se
se Querebat etiã ab eo: an tim̾et.
unc uͦ ꝯstantissime ꝓfitebatiur.
uquã se tam fuisse securũ: qͥa
saret miscd̾iam dñi maxime m
dptacionib affut᷑am. Seq ma¬
lignꝰ. Ingͥssius q euãglicã dispu¬
tacionẽ uerbũ dĩ latrom̃ p̾dica¬
bat. Qd longus: Latro credi¬
dit. ꝓsecutusq martinũ uie
reddidit: orans ut ꝓ se adñm p̾¬
caret᷑. Idẽq postea religiosam
agens uitã uisus ẽ : adeo ut ħ
quȩ supͣ retulimꝰ. ex ipso audi¬

Expanded text:
ut ferunt , peregrinationem illam ingressus ut ferunt , peregrinationem illam ingressus est, contestatus fratribus, multa se aduersa passurum: quod postea probauit euentus. ac primum inter Alpes deuia secutus incidit in latrones. cumque unus securi eleuata in caput eius librasset ictum, ferientis dexteram sustinuit alter: uinctis tamen post tergum manibus uni adseruandus et spoliandus traditur. qui cum eum ad remotiora duxisset, percontari ab eo coepit, quisnam esset. respondit Christianum se esse. quaerebat etiam ab eo an timeret. tum uero constantissime profitetur, numquam se tam fuisse securum, quia sciret misericordiam Domini maxime in temptationibus adfuturam: se madignus. ingressusque euangelicam disputationem uerbum Dei latroni praedicabat. quid longius morer? latro credidit prosecutusque Martinum uiae reddidit, orans ut pro ae Dominum precaretur. idemque postea religiosam agens uitam uisus est, adeo ut haec, quae supra rettulimus, ex ipso audi
Abbreviated transcription (Latin):
bus scĩ uiolarent᷑ obtutus. exe¬
mit pugne necessitatẽ. Neq eñ
aliã ꝓ milite. suo xp̃c debuit
p̾stare uictoriã : quã ut subadiꝰ
sine sanguine hostib nemo mo¬
reretur.
xinde relicta militia scm ylarii¬
um pictaue ep̃m ciuitatis expes
cuiꝰ tunt᷑ in dĩ reb spectata ꝙ cog̃¬
sibi eũ artius ĩplicare: ꝙ ministĩo
uincire diuino.S cũ sepissime
restitisset. indignũ se ẽẽ uociferãs:
intellerit uir altioris ingensĩ. uno
eũ mͦ posse ꝯstringi. si id ei offici¬
um ĩpon̾er: in qͦ quidã locus inu¬
rie uideret᷑. Itaq exorcistã eũ esse
p̃cepit. Quã ille ordinationẽ ne
desperisse tanqͣm humiliorẽ ui¬
deret᷑: non repudiauit. Nec mlto
post ãmonitꝰ in sopõre. ut patriã
parentesq qͦs adhuc gentilitas
detinebat. religiosa sollicitudine
uisitaret. ex uoluntate scĩ ylarii
ꝓfectus ẽ: multis ab eo obstrictꝰ
p̾cibꝰ. ⁊ lacͥmis ut rediret. Mestuᷤ

Expanded text:
bus sancti uiolarentur obtutus, exebus sancti uiolarentur obtutus, exemit pugnae necessitatem. neque enim aliam pro milite suo Christus debuit praestare uictoriam, quam ut subactis sine sanguine hostibus nemo moreretur. Exinde relicta militia sanctum Hilarium Pictauae episcopum ciuitatis, cuius tunc in Dei rebus spectata et cogsibi eum artius inplicare et ministerio uincire diuino. sed cum saepissime restitisset, indignum se esse uociferans, intellexit uir altioris ingenii, . uno eum modo posse constringi, si id ei officii imponeret, in quo quidam locus iniuriae uideretur: itaque exorcistam eum esse praecepit. quam ille ordinationem, ne despexisse tamquam humiliorem uideretur, non repudiauit. nec multo post admonitus per soporem, ut patriam parentesque, quos adhuc gentilitas detinebat, religiosa sollicitudine uisitaret, ex uoluntate sancti Hilari profectus est, multis ab eo obstrictus precibus et lacrimis ut rediret. maestus,
Abbreviated transcription (Latin):
Donatiuũ tuũ militat᷑us accipi¬
at. Xpĩ ego sũ miles: pugnare
mͥ ñ licet. Tunc uͦ adu̾sus hanc
uocẽ tirannꝰ infremuit: dicens
eũ metu pugne quȩ postã die
erat fut᷑a. ñ religionis gr̾̃a ciatre¬
ctare militiȩ. At martinꝰ intrepi¬
dus. ĩmo illato sibi t̾rore ꝯstãtior
si hoc inqͥt ignauie ascribit᷑ nõ
fidei. crastina die añ atiẽ mermi
astabo: ꝙ in noĩe dñi iħu signo
crucis ñ clipeo ꝓtectus aut ga¬
lea. hostiũ cuneos penetrabo se¬
curus. Retrudi gͦ incustodiã uibs¬
tur. facturus fidẽ dictis: ut mner¬
mis barbaris obiceret᷑. Post̾a die
hostes legatos de pace miserunt
sua omĩa seq dedentes Unde qͥs
dubitet. hanc uere beati uiri fu¬
isse uictoriã⁊ Cu p̾stitũ sit: ne in¬
ermis ad p̾liũ mitteret᷑. Et qͣmu
pius dñs seruare militẽ suũ &¬
licet int̾ hostiũ gladios ⁊ telapo¬
tuisset : tam̃ ne uel alioꝵ morti¬

Expanded text:
donatiuum tuum pugnaturus accipidonatiuum tuum pugnaturus accipiat, Christi ego miles sum: pugnare mihi non licet. tum uero aduersus hanc uocem tyrannus infremuit dicens, eum metu pugnae, quae postero die erat futura, non religionis gratia detractare militiam. at Martinus intrepidus, immo inlato sibi terrore constantior, si hoc, inquit, ignauiae adscribitur, non fidei, crastina die ante aciem inermis adstabo et in nomine Domini Iesu, signo crucis, non clipeo protectus aut galea, hostium cuneos penetrabo securus. retrudi ergo in custodiam iubetur, facturus fidem dictis, ut inermis barbaris obiceretur. postero die hostes legatos de pace miserunt, sua omnia seque dedentes. unde quis dubitet hanc uere beati uiri fuisse uictoriam, cui praestitum sit, ne inermis ad proelium mitteretur. et quamuis pius Dominus seruare militem suum licet inter hostium gladios et tela potuisset, tamen ne uel aliorum morti
Abbreviated transcription (Latin):
ex miminiis istis mͥ fecistis: se ĩ
pauꝑe ꝓfessus ẽ fuisse uestitũ.
qr ad ꝯfirmandũ tã bom oꝑis te¬
stimoniũ: in eodẽ se habitu quẽ
pauꝑ acceꝑat. ẽ dignatꝰ ostende.
Quo uiso uir beatissimꝰ. ñ ĩ głam
ciauit. tͥbum sui p̾cib euictus: cu
ꝯtub̾nũ familiare p̾stabat. Etem̃
transacto tͥbunatus su tp̃re. renũ
ciat᷑um se scło pollicebat᷑. Qua mar¬
tanꝰ expectatione suspensꝰ. ꝑ bienm¬
um fere postea quã ẽ baptisma
ꝯsecutꝰ. solo silicet noĩe militauit.
Int̾ea irruentib intͣ gallias bar¬
baris. iulianꝰ cesar coacto in unũ
ex̾citu. apud uangionẽ ciuitatem
donatiuũ cepit erogare militibꝰ.
Et ut ẽ ꝯsuetudinis singuli recita¬
bant᷑: donec ad martinũ uentũ
est. Tunc uͦ oportumũ tp̃s existi¬
mans qͦ pet̾et rẽmissionẽ. neq e
m̃ sibi integrũ fore arbitrabatur
si donatiuũ ñ militat᷑us acciꝑet
actenus inqͥt ad cesarẽ militaui
tibi: pat̾e nunc ut militem des

Expanded text:
istis, se in paupere professus est fuisse uestitum: et ad confirmandum tam boni operis testimonium in eodem se habitu, quem pauper acceperat, est dignatus ostendere. 1 quo uiso uir beatissimus non in gloriam tiauit, tribuni sui precibus euictus, cui contubernium familiare praestabat: etenim trantiaturum se saeculo pollicebatur. qua Martinus expectatione suspensus per biennium fere posteaquam est baptismum consecutus, solo licet nomine, militauit. Interea inruentibus intra Gallias barbaris Iulianus Caesar coacto in unum exercitu apud Vangionum ciuitatem donatiuum coepit erogare militibus, et, ut est consuetudinis, singuli citabantur, donec ad Martinum uentum est. tum uero oportunum tempus existimans, quo peteret missionem — neque enim integrum sibi fore arbitrabatur, si donatiuum non militaturus acciperet —, hactenus, inquit ad Caesarem, militaui tibi: patere ut nunc militem Deo:
Abbreviated transcription (Latin):
plicatꝰ est: uno tantũ seruo eõ¬
eruiebar: adeo ut plerũq ei
caltiam̃ta ipse detraheret.&
ipse det̾geret.cibũ una caꝑent:
hic tam̃ sepiꝰ ministraret. t̃rien¬
Nũ fere ante baptisma in armis
fuit: integer tam̃ ab his uiciis
qͥb illud hominũ genꝰ ĩplicari
solet.Multa illi circa cõmilitones
benignitas. mira caritas: patiẽ¬
cia uero atq humilitas ultra h¬
umanũ modũ. Nã frugalitatẽ

Expanded text:
est, uno tantum servo comserviebat, adeo ut plerumque ei et calciamenta ipse detraheret et ipse detergeret; cibum una caperent, hic tamen saepius ministraret. Triennium fere ante baptisma in armis fuit, integer tamen ab iis vitiis, quibus illud hominum genus implicari solet. Multa illi circa commilitones benignitas, mira caritas; patientia vero atque humilitas ultra humanum modum. Nam fruga
Abbreviated transcription (Latin):
sacroꝵ: eleuata rursus manu
dat eis abeundi ⁊ tollendi cor¬
poris potestatẽ. Ita eos ⁊ cum
uoluit stare cõpulit: & cũ libu¬
it abire permisit.
r omins gentiliũ turba cepit
obsistẽ. Et cum idẽ illi dũ tpłm
uccidi arborẽ non patiebant᷑.
le eos sedule cõmonere nichil
ereligionis in stipite: de

Expanded text:
sacrorum, eleuata rursum manu sacrorum, eleuata rursum manu dat eis abeundi et tollendi corporis potestatem. ita eos et cum uoluit, stare conpulit, et cum libuit, abire permisit. ceteraque gentilium turba coepit obsistere. et cum idem illi, dum templum succidi arborem non patiebantur. ille eos sedulo commonere, nihil esse religionis in stipite: De
Abbreviated transcription (Latin):
iter ag̾et: ut gentił cuiusdã cor
qd̾ ad sepulchrũ cum suꝑsticioso
fun̾e deferebat᷑ obuiũ haberet.
conspicatꝰ eminꝰ uenientiũ tur¬
bã: quidnã eẽt ignarus. paulu¬
lum stetit. Nam fere cũ qͥnge¬
cile fuerat dinosc̾e qͥd uideret.
camen qͥa rusticã manũ cern̾et
ꝙ agente uento linteamina cor¬
poris suꝑiecta uolitarent: ꝓfa¬
nos sacͥficioꝵ ritus agi credidit.
Quia eẽt hȩc galloꝵ rusticis cõ¬
suetudo: simulachra demonũ
candido tecta uelamine. mise¬
ra ꝑ agros suos circũferre de¬
moueri loco: honusq depon̾e.
Hic mirũ in modũ uideres mi¬
seros. pͥmũ uelut saxa riguisse.
Dehinc cũ ꝓmou̾e se sũmo cona¬
mine nitent᷑: ultra acced̾e non
ualentes. ridiculose in u̾tigine
rotabant᷑: donec uicti corporis
honus ponũt attoniti.⁊ semet
muicẽ aspectantes. quidnã sibi
accidisset tacite cogitabant.
sed beatus uir cũ comꝑisset exe¬
qͥaꝵ eẽ illam frequentiam nõ

Expanded text:
iter ageret, ut gentilis cuiusdam corpus, iter ageret, ut gentilis cuiusdam corpus, quod ad sepulchrum cum superstitioso funere deferebatur, obuium haberet: conspicatusque eminus uenientium turbam, quidnam id esset ignarus, paululum stetit: nam fere quingecile fuerit dinoscere quid uideret. tamen quia rusticam manum cerneret et agente uento lintea corpori superiecta uolitarent, profanos sacrificiorum ritus agi credidit: quia esset haec Gallorum rusticis consuetudo, simulacra daemonum candido tecta uelamine misera per agros suos circumferre demoueri loco onusque deponere. hic uero mirum in modum uideres miseros primum uelut saxa riguisse. dein, cum promouere se summo conamine niterentur, ultra accedere non ualentes ridiculam in uertiginem rotabantur, donec uicti corporis onus ponunt: attoniti et semet inuicem aspicientes, quidnam sibi accidisset, taciti cogitabant. sed cum beatus uir conperisset exequiarum esse illam frequentiam, non
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑmoueri. qd̃ nichil certi cõstãs
nuisset. nec derogans religion
qua incertus eẽt nec auctoritatẽ
suã uulgo accomodans: ne suꝑ¬
sticio ꝯualesc̾et. quadã die pau¬
cis secũ adhibitis fr̃ib ad locuo
ꝑgit. Dehinc suꝑ sepulc̾rũ ipsũ
astans. orauit ad dñm: ut qͥs eẽt
uel cuius m̃iti sepultus ostend̾ert
Tum ꝯu̾sus ad leuã: uidit ꝓpe a¬
ssist̾e̾ umbrã sordidã. Cruce ĩꝑat¬
ut nom̃ meritũq loqueret᷑. Nom̃
edicit de cͥmine ꝯfitet᷑ latronẽ
se fuisse. ob cͥmina ꝑcussũ. uulg
errore celebratũ. sibi nichil cum
martirib ẽẽ cõmune: cũ illos
gła. se pena retin̾et. Mirũ in mo¬
dum uocẽ loquentis qͥ aderant
audiebant: ꝑsonã tam̃ ñ uidebãt
Tum martinꝰ quid uidisset expa¬
suit. iussitq ex eo loco altare qd
ibi conͣstutũ fuerat submoueri
atq ita ppłm suꝑsticionis illius
absoluit errore.
ccidit itaq sequenti tp̃re dum

Expanded text:
permoueri, quod nihil certi constans permoueri, quod nihil certi constans o se abstinuisset, nec derogans religioni, quia incertus erat, nec auctoritatem suam uulgo adcommodans, ne superstitio conualesceret, quodam die paucis secum adhibitis fratribus ad locum pergit. dehinc super sepulchrum ipsum adstans orauit ad Dominum, ut quis esset uel cuius meriti esset sepultus ostenderet. tum conuersus ad laeuam uidet prope adsistere umbram sordidam, trucem: imperat nomen meritumque loqueretur. nomen edicit, de crimine confitetur: latronem se fuisse, ob scelera percussum, uulgi errore celebratum: sibi nihil cum martyribus esse commune, cum illos gloria, se poena retineret. mirum in modum uocem loquentis qui aderant audiebant, personam tamen non uidebant. tum Martinus quid uidisset exposuit iussitque ex eo loco altare, quod ibi fuerat, submoueri, adque ita populum superstitionis illius absoluit errore. Accidit autem insequenti tempore, dum
Abbreviated transcription (Latin):
sibũ una om̃s post horã ieiumi
accipiebant. Uinũ nemo nou̾at:
nisi quẽ infirmitas coegisset..
Nleriq cameloꝵ setis uestiebãt᷑.
Melior ibi habitus ꝓ crimine e¬
rat : qd̾ eo magis sit mirũ nece¬
sse ẽ. qd̾ multi int̾ eos nobiles
habebant᷑. qui longe alit̾ educa¬
ti: ad hanc se humilitatẽ ꝙ paci¬
entiã coegerant. Pluresq ex his
postea ep̃os uidimꝰ. Quȩ enĩ eẽt
ciuitas aut eccłia. quȩ ñ sibi de
martin monast̾ĩo cuꝑet sac̾dotẽ:
Sed ut reliqͣs uirtutes eiꝰ quas ĩ
episcopatu egit agg̃diar. erat
haud longe ab opido ꝓximꝰ mo¬
nast̾io locus: quẽ falsa hominũ
opinio uelut consepultis ibi mar¬
tirib sacrau̾at. Nam ⁊ altare ibi
a suꝑiorib ep̃is constitutũ habe¬
bat᷑. S martinꝰ non tem̾e adhibes
incertis fidẽ. ab his qͥ maiores na¬
tu erant p̾sbit̾is uel clericis fia¬
gitabat nom̃ sibi mr̃is. tp̃ra pa¬
ssionis ostendi. Eirandi se ꝑiculo

Expanded text:
cibum una omnes post horam ieiunii cibum una omnes post horam ieiunii accipiebant. uinum nemo nouerat, nisi quem infirmitas coegisset. plerique camelorum saetis uestiebantur: mollior ibi habitus pro crimine erat. quod eo magis sit mirum necesse est, quod multi inter eos nobiles habebantur, qui longe aliter educati ad hanc se humilitatem et patientiam coegerant: pluresque ex eis postea episcopos uidimus. quae enim esset ciuitas aut ecclesia, quae non sibi de Martini monasterio cuperet sacerdotem? Sed ut reliquas uirtutes eius, quas in episcopatu egit, adgrediar, erat haut longe ab oppido proximus monasterio locus, quem falsa hominum opinio, uelut consepultis ibi martyribus, sacrauerat: nam et altare ibi a superioribus episcopis constitutum habebatur. sed Martinus non temere adhibens incertis fidem, ab his, qui maiores natu erant, presbyteris uel clericis flagitabat nomen sibi martyris, tempus passionis ostendi: grandi se scrupulo
Abbreviated transcription (Latin):
putares. diu̾sa in parte ruit: adeo
ut rusticos qͥ tuto in loco stet̾ant.
pene ꝓstrau̾it. Tunc uͦ in cęlum
clamor tollit᷑. gentiles stupefacti:
in cõmiie predicari: satisq ꝯstitit
montis excelsi. rupe ambiebatur.
Reliquã planiciẽ liger flunꝰ re¬
ducto paululũ sinu clauserat.
Una tantũ eadẽq arta admodũ
adiri pot̾at. Ipse ex lignis ꝯtextã
cellulã habebat. Multiq ex fra¬
tib in eundẽ modũ pleriq saxo
suꝑeminenti cauato receptacła
sibi fec̾ant. Discipuli fere octogĩ¬
ta erant: qui ad exemplũ beati
magistri instituebantur. Nemo
ibi quicqͣm ꝓpriũ habebat. Omĩa
in medio ꝓferebant᷑. Non emere
aut uend̾e ut plerisq monachis
moris ẽ cuiquã licebat. Ars ibi
exceptis scriptorib nulla habe¬
bat᷑. Cui tam̃ oꝑi minor etas de¬
putabat᷑. Maiores or̾omi uacabãt.
Nullus cuiqͣm extͣ cellulã eg̾ssuᷤᷤ
nisi cũ ad locũ or̾onis ꝯueniebãt.

Expanded text:
putares — diuersam in partem ruit, adeo putares — diuersam in partem ruit, adeo ut rusticos, qui tuto in loco steterant, paene prostrauerit. tum uero in caelum clamore sublato gentiles stupere miraibus praedicari: satisque constitit montis excelsi rupe ambiebatur; reliquam planitiem Liger fluvius reducto paululum sinu clauserat. Una tantum eademque arcta admodum via adiri poterat. Ipse ex lignis contextam cellulam habebat, multique ex fratribus in eundem modum: plerique saxo superiecti montis cauato receptacula sibi fecerant. discipuli fere octoginta erant, qui ad exemplum beati magistri instituebantur. nemo ibi quicquam proprium habebat, omnia in medium conferebantur. non emere aut uendere, ut plerisque monachis moris est, quicquam licebat, ars ibi exceptis scriptoribus nulla habebatur, cui tamen operi minor aetas deputabatur: maiores orationi uacabant. rarus cuiquam extra cellulam suam egressus, nisi cum ad locum orationis conueniebant.
Abbreviated transcription (Latin):
sequerent᷑.
arborẽ aũt illam excidi oport̾e.
qͥa eẽt demoni dedicata. Tunc¬
unus ex illis qͥ erat audatior ce¬
tuus ut dicis dñs: euades. Tum
ille intrepide ꝯfisus in dño: fac¬
turũ se pollicet᷑. Hic uͥ ad istiuis¬
modi ꝯditionẽ. omĩs illa genti¬
liũ turba ꝯsensit. facilẽq arbori
suȩ habuere iacturã: si mimi¬
cũ sacroꝵ suoꝵ casu illiꝰ obru¬
issent. Itaq cũ in una parte pinꝰ
illa eẽt acclinis: ut ñ eẽt dubiũ
qua in parte succisa corrueret.
eo loco uinctus statuit᷑ ꝓ arbito
rusticoꝵ: quo arborẽ eẽ casurã.
nemo dubitaret. Succid̾e itaq
ipsi suã pynũ cũ ingenti gau
casura minitari. Pallebant ẽmi
territi. sp̃e omnẽ fidẽq ꝑdid̾ant:
solã martini mortẽ expectantes.
At ille ꝯfisus in dño intrepidus
oꝑiens. cũ iam fragorẽ sui pynꝰ
ꝯcidens edidisset: iam cadenti.
iam suꝑ se ruenti. eleuata obura
manu. signũ salutis opponit.
Tum uͦ ut turbinis mͦ retro actã

Expanded text:
sequerentur: arborem illam excidi oportere, quia esset daemoni dedicata. Tum ex illis unus, qui erat audacior caetuus, ut dicis, Dominus, evades. Tum ille intrepide confisus in Domino, facturum se pollicetur. Hic vero ad istiusmodi conditionem omnis illa gentilium turba consensit: facilemque arboris suae habuere jacturam, si inimicum sacrorum suorum casu illius obruissent. Itaque cum unam in partem pinus illa esset acclinis, ut non esset dubium, quam in partem succisa corrueret; eo loco vinctus statuitur pro arbitrio rusticorum, quo arborem esse casuram nemo dubitabat. succidere igitur ipsi suam pinum cum ingenti gaudcasura minitari. pallebant eminure conterriti spem omnem fidemque perdiderant, solam Martini mortem expectantes. at ille confisus in Domino intrepidus opperiens, cum iam fragorem sui pinus concidens edidisset , iam cadenti, iam super se ruenti, eleuata obuiam manu, signum salutis opponit. tum uero — uelut turbinis modo retro actam
Abbreviated transcription (Latin):
hoste. trrumphũ Tantaq m̃iiᷤ
sit: ut ñ solum p̾dictã pactionẽ
neqͥquã uellent transcendere.
sed etiam uoluntarie cum om̃i
sui familia atq ꝓle: heraclio
se subderet tam potestate quã
fide. Quoslle benigne suscipi¬
ens. in hoc illĩ clem̃tiam p̾stitit:
ut õs ad baptismũ cõuolarẽt:
cum suo tantũ exereitu regnas
quȩ chosclroe tenuerat cͥcũquaq
pltistrans: ad sedẽ ipsiu̾ ꝑuenit.¬
et cũ paucĩ ab eum ascendit: sebẽ¬
temq eũ in throno aureo repperit:
Nullũ namq ex eiꝰ exereitu fuerat.
qu ei exitũ belli aliquatenꝰ min-¬
tiasset: qͥa ꝓpt̾ sue crudelita¬
habebant. Nec iameritõ s uppe
qͥ manifeste dõ erati contrariꝰ.
qͦmͦ creature dĩ ẽẽ potuifset a¬
mabilis: Cũq tremefactus salu¬
tationis u̾ba ꝓferret: hraclius
respondit: Si uis salutẽ hab̾e.
ꝓ eo quod lignũ sc̃ę cruciꝰ quã¬
uis inclignꝰ honorifice iuxta tu¬
um modulũ tractasti: si credere

Expanded text:
hoste triumphum; tantaeque mentis citum, ut non solum praedictam pactionem nequaquam vellent transcendere, sed etiam voluntarie, cum omni sua familia atque prole Graccho se subderent tam potestate quam fide. Quos ille benigniter suscipienst: cum suo tantum exercitu regna quae Chosroe tenuerat circumquaque perlustrans, ad sedem ipsius venit. Cum paucis ad eum ascendit, sedentemque eum in throno aureo reperit. Nullus namque ex ejus exercitu fuerat, qui ei excidium belli aliquatenus nuntiasset, quia propter suae crudelitahabebant; nec immerito, quippe qui manifeste Deo erat contrarius, quomodo a creatura Dei esse potuisset amatus? Cumque tremefactus salutationis verba proferret Graccho, ille respondit: Si vis salutem habere, pro eo quod lignum sanctae crucis, quamvis indignus, honorifice juxta modulum tuum tractasti, si credere
Abbreviated transcription (Latin):
rnam̃tis imꝑͥalibus decoratus
ioluisset intrare: repente lapi¬
es porte descendentes. clauser̃
inuicem: ⁊ factus ẽ parieᷤᷤ unꝰ
iq mirarentur attoniti. nimio
erore constricti. respicientes
nr̃ atotius mundi passionis
sactam̃ta ꝑ hunc aditum com-¬
platutꝰ introiit: non se purpu¬
ratum nec diacdemate renz¬
tentẽ exhibuit. aut equ po¬
tentiᷤ uehiculũ reqͥsiuit. sed
humilis aselle terga ussidens.
cultorbꝰ suiᷤ humilitatiᷤᷤ exẽpla
reliquit: His dictis: angłs confeᷤ
tun celo rebiit: Tunc impator
mi suscipiens. ꝓfusa facie lacͥmis:
ad partã ułq ꝓgrediens Mox
illo humilit̾ ꝓpinquante.du
dibum intrantibꝰ patefecit ing̾
odorq suaussimus qͥ liolan¬

Expanded text:
rnamentis imperialibus decoratus, sedens voluisset intrare, repente lapides portae descendentes, clauserunt se invicem, et factus est paries unus. Cumque mirarentur attoniti, nimio terrore constricti, respicientes nus totius mundi passionis sacramenta per hoc aditum completurus introiit non se purpuratum, nec diademate nitentem exhibuit, aut equi potentis vehiculum requisivit, sed humilis aselli terga insicultoribus suis humilitatis exempla reliquit». Et hiis dictis angelus in celum ascendit. Tunc imperator nu suscipiens, perfusus facie lacrymis, ad portam usque progrediens. Mox illo humiliter propinquante, duliberum intrantibus patefecit ingressum. Odorque suavissimus qui