comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quos testator nũquã uidit
heredes institui possũt. uelu
ti fr̃s filios ꝑegrinatos igno¬
rins ꝙ eeñt heredes ingitus¬
rit. ignorĩcia enĩ tectãtis ĩ uti¬
lẽ ĩ stititõm ñ facit. De nulg¬
ocest aũ quis intesta ari sũb¬
m̃to suo plures gradus stitu¬
hirdũ facẽ. ut puta su ille cion¬
lxres ũ erce. ille heres esto. ct e
deinceps ĩ quãtũ uelit testa¬
tor. sub stituen pot̃. Nouissi¬
mo loco in subsicdiũ uł seri¬
uũ necessanũ heredẽ ĩ ctituae.¬
et plures in uniut locũ possũt.
substitui. uł unus in pluriũ.
cẽ ip̃i sioi ꝙ heredes inctituti sũt.
¶ ⁊ si ex clisparbus ꝑtibus leredes¬

Expanded text:
quam testator vidit, heredes institui possunt, veluti si fratris filios peregri natos, ignorans qui essent, heredes instituerit: ignorantia enim testantis inutilem institutionem non facit. otest autem quis in testamento suo plures gradus heredum facere, ut puta ‘ si ille heres non erit, ille heres esto ’; et deinceps, in quantum velit, testator substituere potest et novissimo loco in subsidium vel servum necessarium heredem institueEt plures in unius locum possunt substitui, vel unus in plurium, cem ipsi qui heredes instituti sunt. Et si ex disparibus
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ aut mortalitatr puẽtu saaut
quia eũ cius rri penituit nõ
ne cuitũ .c̃. ne alias tabule
priores iure facte irrite fũt.
nisi sequ̾tes iure ordinaite
⁊ ꝑfecte fuerint. Nã in ꝑfectũ
testam̃tũ sine clubio nullũ¬

Expanded text:
rtalitate praeventus, aut quia eum eius poenituit, id non ne cautum est, ne alias tabulae priores iure factae irritae fiant, nisi sequentes iure ordinatae et perfectae fuerint. nam imperfectum testamentum sine dubio nullu
Abbreviated transcription (Latin):
tibus nominatis equis exꝑ
tibus eos e heredei et̃ ꝓtibus
aũ in quorũdã ꝑsonis expres¬
sis. siquis alius sine putre no¬
minatus erit. siꝗ dẽ aliqua
pars assisorent ex ea ꝑte heict
sit. ⁊ si plures heredes sine pa¬
tre scripti sint. om̃s in eadẽ

Expanded text:
partibus nominatis aequis ex partibus eos heredes esse. partibus autem in quorundam personis expressis, si quis alius sine parte nominatus erit, si quidem aliqua pars assi deerit, ex ea parte heres fit, et si plures sine parte scripti sunt, omnes in eadem
Abbreviated transcription (Latin):
heres institutus sit. quia iu¬
ni sit. ueluri si trec ex quar¬
tis ꝑtibus heredes scripti stt̃.
⁊ ꝯstat uacãtr̃ ꝑtẽ singulis
tacite ꝓ henditaria ꝑte acce¬
dere. ⁊ ꝓinde haberi. ac si ex
tercus ꝑtib heredes scripti
eeñt. et ex diũso si plures
inporcionibus sĩt tacite. sin¬
gulis de crescere. ut si u̾bi grã.
quatuor ext̾ciis ꝑtib leredes
seripti stẽ. ꝑ inde habeatur.
ac si unus quisce. ex quarta

Expanded text:
sit, quid iuris sit? veluti si tres ex quartis partibus heredes scripti sunt. et constat, vacantem partem singulis tacite pro hereditaria parte accedere et perinde haberi ac si ex tertiis partibus heredes scripti essent: et ex diverso si plus asse in portionibus sit, tacite singulis decrescere, ut, si verbi gratia quattuor ex tertiis partibus heredes scripti sint, perinde habeantur ac si unusquisque ex q
Abbreviated transcription (Latin):
stitutonẽ. eũ ꝙ iupocestate par̃e¬
tis cuerat. tectim̃tũ eius rũpi¬
tur. q̃ agnatõne sui heredis.
posteriore quoꝙ testam̃to quod
iure ꝑfectũ . ẽ. superius rũpitur.
nec int̾ .ẽ. an extiterit heres ex

Expanded text:
stitutionem, eum qui in potestate parentis fuerit, testamentum eius rumpitur quasi adgnatione sui heredis. Posteriore quoque testamento, quod iure perfectum est, superius rumpitur. nec interest, an extiterit aliquis heres ex
Abbreviated transcription (Latin):
cet Namtot uncie assem esti¬
ciũt quot testator uoluerit ⁊
si uim̃ tm̃ quis ex semissse ũ¬
bi gra heredẽ scripserit. totus
as insemiste erit. n enĩ idẽ
ex ꝑte cestatus. ⁊ ex ꝑte intis¬
titus decedere pot̃. uisi sit mi¬
les cuius sola uolũtas intes¬
tãdo spectat᷑.⁊ ex ꝯtrario pot̃
quis inquantas cũꝙ uolue¬
rit plurimas uncias heredi¬
titẽ chmaert sciplures insti¬
tͣuant᷑ ita demũ ꝑtiũ i dis¬
cributõ necessaria ẽ si nolit tes

Expanded text:
tet. nam tot unciae assem efficiunt quot testator voluerit, et si unum tantum quis ex semisse verbi gratia heredem scripserit, totus as in semisse erit: neque enim idem ex parte testatus et ex parte intestatus decedere potest, nisi sit miles, cuius sola voluntas in testando spectatur. et e contrario potest quis in quantascumque voluerit plurimas uncias suam hereditatem dividere. Si plures instituantur, ita demum partium distributio necessaria est si no
Abbreviated transcription (Latin):
tore aut post mortẽ cius añ¬
qũi adect. debet iusu domini
noui. aclire si mannissus ẽ.
i tͥestatore uł mortuo anteqͣ.
adeat suo arbitrio adire leredi¬
tatẽ potest. ¶ Seruus alienus
post dñi mortẽ recte heres inctĩ¬
tiut᷑. ꝗa ⁊ cũ hereditariis ser¬
uis .c̃. testameti faccio nõdũ
eiũ adita hercditates. ꝑsorie ui
cẽ sustinet. ñ. leredis fucturs
soo cefincti cũ ⁊ cius ꝙ ĩnute¬
ro.ẽ. sernus. recte heres insti¬
tectam̃ti faccio .c̃.. ib extrane¬
o institutus hereres imicui
ꝑ porcione dñi ad ꝗrit here¬
clitatẽ. ¶ et mnũ hominẽ et

Expanded text:
t post mortem eius, antequam adeat, debet iussu novi domini adire. at si manumissus est, vivo testatore vel mortuo, antequam adeat, suo arbitrio adire hereditatem potest. Servus alienus post domini mortem recte heres instituitur, quia et cum hereditariis servis est testamenti factio: nondum ecem sustinet, non heredis futuri, sed defuncti, cum et eius qui in utero est servus recte heres institestamenti factio est, ab extraneo institutus heres, unicuique pro portione dominii adquirit hereditatem. Et unum h
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s ꝑtes ad assem poster re¬
nocĩt᷑. qũiuis stt plar ium
ũciamũ. ¶lpres ⁊ puit ⁊ sub
ddicione inctitiĩ pot̃. ĩ certo
tempore aut ad certũ tẽpus
illas heres esto. Sĩeꝙ ad iecto¬

Expanded text:
revocantur, quamvis sint plurium unciarum. Heres et pure et sub condicione institui potest. ex certo tempore aut ad certum tempus illas heres esto ’: diemque adiect
Abbreviated transcription (Latin):
cione diuoꝵ seueri. ⁊ antoni¬
uũ ad ultero iculatũ ñ iure
testam̃to manumissũ. nite sẽ¬
tẽciam ad ea muliere uidere.
que rea fuerat eiusdẽ criminis
ut ineũdẽ acd̃a collata here¬
clitntis in stitutõ nullius mo¬
mẽti habeat᷑. ¶Alienuis scłius ⁊̃
is intelligit᷑ in quo usũ fruc¬
suo heres instintus. siꝗdẽ ĩ eidẽ
causa manierit. fic ex cestam̃¬
do liber heres ꝙ necessariussĩ
uero auĩo testitore maui¬
missus fuerit. suo arbitrio
adire hereditatẽ pot̃ . ꝙ. a ñ fit
necessariu ͭ ͤũ utrũq ex dñi
cestam̃to ñ ꝯ seꝗt ᷑ ¶quod si ali¬
ip̃e alieuatus u. liber. n heres.
potest ⁊̃ cẽ. si cũ libercate heres
institutus fuerit. astitisse ⁊¬
ciũ alibertatis datõne uidetur.
dñs ꝙ cũ alieuauit. ¶ Aliemus
quoꝙ suus heres iustitutus.

Expanded text:
tione divorum Severi et Antonivum adulterio maculatum non iure testamento manumissum ante sententiam ab ea muliere videri quae rea fuerat eiusdem criminis ut in eundem a domina collata institutio nullius momenti habeatur. ’Alienus servus etiam is intellegitur, in quo usum frucsuo heres institutus, si quidem in eadem causa manserit, fit ex testamento liber heresque necessarius. si vero a vivo testatore manumissus fuerit, suo arbitrio adire hereditatem potest, quia non fit necessarius, cum utrumque ex domini testamento non consequitur. quodsi aliipse alienatus neque liber neque heres esse potest, etiamsi cum libertate heres institutus fuerit: destitisse etenim a libertatis datione videtur dominus qui eum alienavit. alienus quo
Abbreviated transcription (Latin):
ctiã sine lib̾tate. ex nr̃a astit¬
tone heredes instituere  ẜ mis¬
erat. ⁊ atilicino placuisse ꝑ¬
paulus suis libris quos tã
ad massursũ sabinũ quã
ad plaussũ rescripsit restit
telligit᷑ in quo nudã ꝓpei

Expanded text:
tiam sine libertate ex nostra constitutione heredes eos instituere permisaequius erat et Atilicino placuisse Paulus suis libris quos tam ad Masurium Sabinum quam ad Plautium scripsit refert. tellegitur in
Abbreviated transcription (Latin):
tũ rius qĩ nulitis ex noua uo¬
lũtite u̾olit. siex uidetur caps¬
tĩs diminutone uritũ fieri¬
¶ Sciendũ tñ .ẽ. qd̾ ad exem¬
plũ eastrẽsis peculii tam ante¬
riores leges quã pr̃icipales cõ¬
stitutõnes ꝗbdã quisi castr̃e¬
si adclidem̃t peculia. equorũ
ꝯbusdã ꝑmissũ erat etiã ĩ po¬

Expanded text:
ntum eius quasi militis ex nova voluntate valet nec videtur capitis deminutione irritum fieri. Sciendum tamen est, quod ad exemplum castrensis peculii tam anteriores leges quam principales constitutiones quibusdam quasi castrensia dederunt peculia, atque eorum quibusda
Abbreviated transcription (Latin):
pru exposuimus sed ꝙ filiũ
inpotestate ht̃. curare delit
ut eũ heredẽ instituat uł ex¬
heredẽ nouiinatim faciat. a¬
lioqum si cũ silentio p̃terie¬
rit ĩ utilit̾ testabitur. ad eoꝙ¬
dẽ ⁊ si uiuo patre filius mor¬
tuuis sit. nemo heres ex eo testi¬
mẽto existere possit. ꝗa scili¬

Expanded text:
ra exposuimus. sed qui filium in potestate habet, debet curare ut eum heredem instituat vel exheredem nominatim faciat: alioquin si eum silentio praeterierit, inutiliter testabitur, adeo si uiuo patre filius defunctus sit, neminem heredem ex eo testamento existere posse, scili
Abbreviated transcription (Latin):
ituus diuisionẽ. q̃ ꝯstitutõ
ne nra quã suꝑ ad optiuos
tulimus ꝯtiuetur. ¶Sed si
ex pedicione occupatus miles
testam̃tũ faciat. ⁊ liberos suos
um natos. uł postumos no¬
minit̃ nõ ex heredanerit.
sed silẽcio p̃terierit. ñ. ignorãs
anlabebat lideros silẽciũ esus
pro ex heredatõne noĩatĩ sx¬
ta ualere ꝯccitutõnib prĩci¬
piĩ cautũẽ. ¶Mat uł auus
mat̾nus necesse ñ hñt liberos
snos. aut hercdes inctituere.
aut ex heredare ses possũt cos
omittere. nã sllẽtiũ matris.
cx heredatõ patris in om̃ ma¬
tri filiũ filiã ue. iii auo ma¬
t̾no nepot̃e nept̃t ue. ex filia
si eũ eã ue. heredẽ ñ ĩstituat.¬
uel ex heredare necesse . ẽ. siue
de iure ciuili q̃ ramus. siue

Expanded text:
imus divisionem, quae constitutione nostra, quam super adoptivis tulimus, continetur. Sed si in expeditione occupatus miles testamentum faciat et liberos suos iam natos vel postumos nominatim non exheredaverit, sed silentio praeterierit, non ignorans an habeat liberos, silentium eius pro exheredatione nominatim facta valere constitutionibus principum cautum est. Mater vel avus maternus necesse non habent liberos suos aut heredes instituere aut exheredare, sed possunt eos omittere. nam silentium matris exheredatio patris. neque enim matri filium filiamve neque avo materno nepotem neptemve ex filia, si eum eamve heredem non instituat, exheredare necesse est, sive de iure civili quaeramus, sive
Abbreviated transcription (Latin):
bilesꝙ eẽ. possũt ĩnumerotus¬
ciũ ad hiberi. ¶ Sed eu aliquis
exrectib testim̃ti ꝙ dẽ ficĩedi
tẽpore liber extimadut᷑. post¬
ea uero senius apmut. tam
diuus acdrimnus catonio uo̾
qiũ postea diuus seuerus et
antoninus rescripserũt slib¬
uenirt se sua libertate testimẽ¬
to. ut sichabeatur. atꝙ sicure
oportet siactñ esset cũ eo tem¬
pore. quo tritam̃tũ signaret᷑.
om̃iũ ꝯsensu hic tectis liberoꝵ
loco fuit nec quisquã. eẽt ꝗ es
itatus questionẽ moueret.u
pat᷑ nec ñonis ꝙ ĩpotestate eiꝰ
tris potestate sũt utriꝙ testes.
qͥa nichil nocet. ex una domo plu¬
res cectot alieno uoegocio ad¬
hiberi. ¶ Intestibus aũ ñ debet
eẽ. qui ĩ potestate testatoris est.
sed si clłius fanulias de eastrẽ si
peculio post missione ficiat tes¬
cam̃tũ. nec pat̾ eius. recte calis
adbibetur. noc hii ꝗ ĩ poctistite
ciucaẽ patris cũt racũ est em̃ iu

Expanded text:
bilemque esse, possunt in numero testium adhiberi. Sed cum aliquis ex testibus testamenti quidem faciendi tempore liber existimabatur, postea vero servus apparuit, tam divus Hadrienus Catonio Vero quam postea divi Severus et Antoninus rescripserunt, subvenire se ex sua liberalitate testamento, ut sic habeatur atque si ut oportet factum esset, cum eo tempore quo testamentum signaretur omnium consensu hic testis liberorum loco fuerit, nec quisquam esset qui ei status quaestionem moveat. Pater nec non is qui in potin potestate sunt, utrique testes quia nihil nocet ex una domo plures testes alieno negotio adhiberi. In testibus autem non debet esse qui in potestate testatoris est. sed si filiusfamilias de castrensi peculio post missionem faciat testamentum, nec pater eius recte testis adhibetur nec is qui in potestate eiusdem patr
Abbreviated transcription (Latin):
rilis sexus nominatĩ. femini¬
ni uero int̾ ceteros qd̾ si u he¬
redes inctituti fuerĩt. n ita ut
cdiximus ex heredati. ꝑmittit
p̃tor eis ꝯtra tabulas tegam̃¬
ci bonorum posessionẽ ¶sto¬
optiui liberi. quã din sũt ĩ¬

Expanded text:
rilis sexus nominatim, feminirilis sexus nominatim, feminini vero et inter ceteros. quodsi neque heredes instituti fuerint neque ita, ut diximus, exheredati, promittit praetor eis contra tabulas testamenti bonorum possessionem. Adoptivi liberi quamdiu su
Abbreviated transcription (Latin):
uo eo moriatur. aut qulibet
islia rõue exeat de potestaite eĩus.
incipit nepos neptis ue. in
eĩus loco succedere. ⁊ eo modo
iuri suoꝵ leredũ quasi. igna¬
dione nãciscũt᷑. ¶Ac ergo eo
modo rũpat᷑ ciui testamẽtũ.
sicut ip̃m filiũ uel heradẽ ĩ cti¬
tuere. uł nominatĩ ex lereda¬
re debet testator ne nõ iure fiat
testm̃tũ. iti nepot̾e neptẽ ue
ex filio necelłe. ẽ .ei. uel heridẽ ĩ¬
stituere uł ex heredare. ne for¬
te uiuo eo. filio mortuo: suc¬
cedẽdo in locũ eius nepos uep¬
tis ue qĩ agnatõne mĩpãt tes¬
tam̃tũ. Idꝙ lege iulia. uł le ue
gia ꝓuisũ .ẽ. in qui similis
ex heredatõnis moclus ad si¬
militudinẽ postumoꝵ de¬
monstrat᷑. ¶ emãcipatos libe¬
ros iure ciuili. u heredes in¬
stituere. n ex heredare necesse
ẽ ꝗañ sũt sui heredes. sed pre¬
tor om̃s tam feminini sexus
quã masculini. si heredes nõ
inaituãt᷑. ex heredari iubet uĩ¬

Expanded text:
vo eo moriatur aut qualibet vo eo moriatur aut qualibet alia ratione exeat de potestate eius, incipit nepos neptisve in eius locum succedere et eo modo iura suorum heredum quasi adgnatione nanciscuntur. ne ergo eo modo rumpatur eius testamentum, sicut ipsum filium vel heredem instituere vel nominatim exheredare debet testator, ne non iure faciat testamentum, ita et nepotem neptemve ex filio necesse est ei vel heredem instituere vel exheredare, ne forte, vivo eo filio mortuo, succedendo in locum eius nepos neptisve quasi adgnatione rumpant testamentum. idque lege Iunia Velleia provisum est, in qua simul exheredationis modus ad similitudinem postumorum demonstratur. Emancipatos liberos iure civili neque heredes instituere neque exheredare necesse est, quia non sunt sui heredes. sed praetor omnes tam feminini sexus quam masculini, si heredes non instituantur, exheredari iubet, vi
Abbreviated transcription (Latin):
let ꝯdẽtectam̃tũ. sco post ei agnu¬
acione postumi uł postͥime. rũpi¬
tur ⁊ ea rõne totũ infirmtur
Ideo si mulier ex qua postumꝰ
aut postuma q̃eribatur ab or¬
tũ fecerit. nichil impeim̃to. ẽ.
scriptis heredib ad hereditatẽ
ad cundã. ¶sed feminini ꝗdẽ
sexlis ꝑsone. uel noiirm̃. uei
inter cectros ex henaui solebĩt
dẽd  aliquia eis leget᷑. ne uiꝰdeat
ꝑ obliuionẽ p̾tite eẽ. ¶ Masculos
uero postumos. ił. filiũ ⁊ dei¬
ceps plicuit ñ alit̾ recte ex here¬
duri. nisi nominatĩ ex heredẽt᷑.
hoc scilicet modo ꝗcũq̃ filius
michi genitus fuent. ex heres
esto. ¶ postumorũ añ loco sũt.
⁊ hũ q insui leiedis locũ suoce¬
dẽdo quasi aguitoꝵse̾ndo. siũt
par̾tibus suis hercdes. ut ecre
siquis filiũ ⁊ ex eo nepocẽ nep¬
tẽ ue inpotestate habeit. quia
filius gridu p̾cedit is solus ui¬
ra su leradis ht̃. quãuis nepos
quoꝙ ⁊ neptis ex eo iueidẽ po¬
destate sit̃sed si filius esus ui¬

Expanded text:
testamentum, sed postea adgnatione postumi siue postumae rumpitur, et ea ratione totum infirmatur. itaque si mulier, ex qua postumus aut postuma sperabatur, abortum fecerit, nihil impedimento est scriptis heredibus ad hereditatem adeundam. . Sed feminini quidem sexus personae uel nominatim uel inter ceteros exheredari solentur, aliquid eis legetur, ne videantur per oblivionem praeteritae esse, masculos vero postumos, id est filium et deinceps, placuit non aliter recte exheredari, nisi nominatim exheredentur, hoc scilicet modo QVICVMQVE MIHI FILIVS GENITVS FVERIT EXHERES ESTO. Postumorum autem loco sunt et hi, qui in sui heredis locum succedendo quasi adgnascendo fiunt parentibus susi quis filium et ex eo nepotem neptemve in potestate habeat, quia filius gradu praecedit, is solus iura sui heredis habet, quamvis nepos quoque et neptis ex eo in eadem potestate sunt: sed si filius eius vi
Abbreviated transcription (Latin):
dẽ s̃uͣris sũt habẽtur. cuius
sũt iustis ripciis q̃siti. Itaꝙ
heredes institue̾di. uł ex heredõ¬
di sũt sedmn ea q̃ de naturali¬
bus ex posuimus. ¶emancipr
uero apatre ad optiuo. niiiu
re ciuiili. neque quod ad e¬
clictũ p̃toris adtinet. iut̾ libe¬
ros nunierãt᷑: qua rõne acci¬
dit. ut ex cliñso quod ad na¬
turalẽ pare̾tẽ altinet. quaiti
diu ꝗdẽ sint inadoptiua
familia. extraueoꝵ numero
habẽtur. ut eos nẽꝙ heredes
in sticuere. n ex heredne nacrs¬
ce sit cũ uere emãcipati fuc¬
r̃t ab adoptino patre. ĩcipi¬
ant tt̃ ĩ ea cansa eẽ. in qua fu¬
turi. essent. si ab ip̃o natura¬
li patre emãcipati fuissẽt ¶S¬
hec ꝗdẽ uetustas introducebrit.
masculos ⁊ feminas ĩ hoc iu¬

Expanded text:
cuius sunt iustis nuptiis quaesiti: itaque heredes instituendi vel exheredandi sunt secundum ea quae de naturalibus exposuimus: emancipati vero a patre adoptivo neque iure civili neque quod ad edictum praetoris attinet inter liberos numerantur. qua ratione accidit ut ex diverso, quod ad naturalem parentem attinet, quamdiu quidem sint in adoptiva familia, extraneorum numero habeantur, ut eos neque heredes instituere neque exheredare necesse sit. cum vero emancipati fuerint ab adoptivo patre, tunc incipiunt in ea causa esse in qua futuri essent si ab ipso naturali patre emancipati fuissent. Sed haec vetustas introducebat. masculos et feminas in hoc iu
Abbreviated transcription (Latin):
ligẽcius dispicumus. ¶¬
us quo ĩpocestate habeta.
ołim quidẽ quicquid ad
eos ꝑuenerat exceptis ui¬
delicet castrensibus peculi¬
is. hoc parẽtib suis ad ꝗre¬
bant. sine ulla clistintõne.
⁊ loc ita par̃tũ fiebat. ut
eẽt eisdẽ licẽcia qd̾ ꝑ uniũ.

Expanded text:
s dispiciamus. Ixus, quos in potestate habetis, olim quidem, quidquid ad eos pervenerat exceptis videlicet castrensibus peculiis, hoc parentibus suis adquirebant sine ulla distinctione: et hoc ita parentum fiebat, ut esset eis licenti
Abbreviated transcription (Latin):
ostitutõ ⁊ his suburnit. ĩ cer¬
dis casibus ⁊ modis sod̾m
normã eius possñt destari. ⁊¬
alia face̾ q̃ eis ꝑmissa sũt.¬
¶ Sed siquił post testam̃tũ
factũ ad u̾sa ualitudine. aut
quolibet alio easu mutus.
aut surcus. eẽ cepetit. ratũ
nichilominus eius remanet.
testam̃tũ. ¶cecus aũ ñ pot̃ fa¬
quam lex cliui iustin ꝑattũs
mei introduxit. ¶ eius quĩ
apud hostes .ẽ. tectam̃tũ
quod ibi feat non ualet.ꝙ
quauis redierit. sed qd̾ dñ
inciuitite suerat fecit. siue
redient. uelet iure post lumi¬
iiii. sine illic decesserit. uilet.

Expanded text:
stitutio etiam his subvenit, ut certis casibus et modis secundum normam eius possint testari, aliaque facere quae eis permissa sunt. sed si quis post testamentum factum valetudine aut quolibet alio casu mutus aut surdus esse coeperit, ratum nihilo minus eius remanet testamentum. Caecus autem non potest faquam lex divi Iustini patris mei introduxit. Eius, qui apud hostes est, testamentum quod ibi fecit non valet, quamvis redierit: sed quod dum in civitate fuerat fecit, sive redierit, valet iure postliminii, sive illic decesserit, valet
Abbreviated transcription (Latin):
subiecti sũt. testam̃ti faciẽdi
ꝑirẽtes eis ꝑmiser̃t. nichilo
migis iure testan possũt ex¬
ceptis his quos ante enunier¬
uimus. ⁊ p̃cipue militibus
ꝙ. in potestate pauẽtũ sñt. ꝗb
dreo quod in cistris adꝗsie¬
poĩcipũ testam̃tũ sac̾e̾. quod
datũ ẽ. tam ex auctoritate diui
augusti quim ueruie uec ñ
obtũ imꝑatoris traiam. poit¬
ei uero subcriptõne cłimi acdri
am ⁊ dimissis milicia idẽ. ne¬
teranis ꝯcessũ ẽ. Itaq siꝗdẽ fite¬
rint de castrẽsi peculio testam̃¬
tũ ꝓtinebit᷑ hoc ad eũ quẽ he¬
rede̾̃ reliquerĩt. si uero intesta¬
ti decesserĩt. nullis liberis uł

Expanded text:
subiecti sunt testamenti faciendi parentes eis permiserint, nihilo magis iure testari possint: exceptis his quos antea enumeravimus, et praecipue militibus qui in potestate parentum sunt, quibus de eo quod in castris adquisieprincipum testamentum facere. quod datum est tam ex auctoritate divi Augusti quam Nervae nec non optimi imperatoris Traiani; postea vero subscriptione divi Hadriani etiam dimissis militia, id est veteranis, concessum est. itaque si quidem fecerint de castrensi peculio testamentum, pertinebit hoc ad eum quem heredem reliquerint: si vero intestati decesserint, nullis liberis vel
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ. heredẽ.⁊ cui libertitẽ tri¬
bueret. pot̾ uiden sine scripto
hoc modo. et̃ trstanis. ⁊ uolũtis
cius rita habuda.ẽ. Cecer̃ si
ut plerũq sinouib fieri solat.
dixit alicui ego te hendẽ ficio
aut tibi boui mea reliuquo.
ñ oporta hoc ꝓ testam̃to obser¬
uari. nec ulłoꝵ magis int̾̃ẽ ꝙͣ¬
ip̃oꝵ eib id primlegiũ datũ
ẽ. eius exemplũ admiiti. alio¬
quim ñ disficult̾u .ĩ. post mor¬
tẽ alicuius militis teats exis¬
terent ꝙ. affiruarẽt se auã¬
isse dicẽtr̃. iliqu̾e relĩq̃re sẽbo¬
na cui uisũ sit ⁊ ploc iudi¬

Expanded text:
esse heredem et cui libertatem triesse heredem et cui libertatem tribuere: potest uideri sine scripto hoc modo esse testatus et uoluntas eius rata habenda est. Ceterum si, ut plerumque sermonibus fieri solet, dixit alicui: "ego te heredem facio", aut "tibi bona mea relinquo", non oportet hoc pro testamento obseruari. nec ullorum magis inteibus id priuilegium datum est, eiusmodi exemplum non admitti: alioquin non difficulter post mortem alicuius militis testes existerent, qui adfirmarent se audisse dicentem aliquem relinquere se bona cui uisum sit, et per hoc iudi
Abbreviated transcription (Latin):
iupuberes ꝗa nullũ eoꝵ ani¬
ini iudiciũ. ẽ. Itẽ suriosi ꝙa
iũte carẽt. nec ad rẽ ꝑtinet.
ĩs. aut furiosus post ea ꝯpos
m̃tis factus fuerĩt. ⁊ deceste¬
rit. Gurioss aũ siꝑ id tẽpus
feceñt testam̃tũ. quo furor
eorũ int̾missus ẽ iure testati
esle uidẽtur. certe eo quod
añ furorẽ feceñt testam̃to
ualẽte.nã neꝙ testam̃ta rec¬
te facta. iii aliud negocium
recte factũ postea furor int̾¬
ueniẽs perimit. ¶Itẽ ꝓcligus
cui bonoꝵ suoꝵ ãministrato
int̾dicta ẽ. testam̃tũ facẽ nõ
pot̾. sed ia quod añ fererit
quã ĩtlicio ei bonorũ fiat.ra¬
tũ. ẽ. Itẽ tuutus ⁊ surdus ñ
semꝑ facẽ testam̃tũ pot̾. uti¬
q aũ de eo surdo loquiuir ꝙ
omino ñ exaudit . ñ. ꝗ tide
exaudit. nã ⁊ inutus is ĩ tel¬

Expanded text:
impuberes, quia nullum eorum animi iudicium est; item furiosi, quia mente carent. nec ad rem pertinet, tus aut furiosus postea compos mentis factus fuerit et decesserit. furiosi autem si per id tempus fecerint testamentum quo furor eorum intermissus est iure testati esse videntur, certe eo quod ante furorem fecerint testamento valente: nam neque testamenta recte facta neque aliud ullum negotium recte gestum postea furor interveniens peremit. Item prodigus, cui bonorum suorum administratio interdicta est, testamentum facere non potest, sed id quod ante fecerit quam interdictio ei bonorum fiat ratum est. Item mutus et surdus non semper facere testamentum possunt. utique autem de eo surdo loquimur qui omnino non exaudit, non qui tarde exaudit: nam et mutus is intel
Abbreviated transcription (Latin):
trstam̃tũ cõmuni om̃ium
ciuium iomanoꝵ iure fact
debẽt. et hoc quod in castris fr¬
cerit testam̃tũ ñ ꝯmunii
iure sed quomodo uoluerĩt.
ualebit. quid igit᷑ si ̃tra au¬
nũ ꝗdẽ decessent. ⁊dicio aũ
heredi ascripta post anuũ ex¬
titent. an q̃i militis testam̃¬
tũ ualeat. ⁊ placet uałe qua¬
si militis sad ⁊ siquis. ñ¬

Expanded text:
communi omnium civium Romanorum iure facere debent. et quod in castris fecerint testamentum non communi iure, sed quomodo voluerint, valebit. quid igitur, si intra annum quidem decesserit, condicio autem heredi adscripta post annum extiterit? an quasi militis testamentum valeat? et placet, valere quasi militis. Sed et si quis a
Abbreviated transcription (Latin):
.seruatõ in ordĩnãdis
testim̃tis militib ꝓꝑter
nimũ impericiã ꝯstitutõid
prĩcipalibus remissa ẽ. Nam
quãuis hii neꝙ legitinũ
numerũ testiũ adhibueñt.
neque alia incestam̃toꝵ sol¬
lẽp̃nitate obẜudueñt. recte
iuchilominus testĩtur. uide¬
licet ꝯ in expoditõnib occu¬

Expanded text:
servatio in ordinandis testamentis militibus propter nimiam imperitiam constitutionibus principalibus remissa est. nam quamvis hi neque legitimum numerum testium adhibuerint neque aliam testamentorum sollemnitatem observaverint, recte nihilo minus testantur, videlicet cum in expedit
Abbreviated transcription (Latin):
testam̃tariis testimoniis repel¬
lebãt. heredi. ⁊ hic ꝙ diũti ei
ꝑ potestatẽ fuerãt ocadrlũt ces¬
simonia incestam̃tis pr̃are. li¬
cet hii ꝙ id ꝑmitebãt loc in¬
re mmime ab uti depere eos
suadebũt at tñ nos eindẽ obs¬
uatõnẽ corrigẽtes. ⁊ qd̃ ab illis
suasum .ẽ. ĩ legis necessititẽ
transserẽtes. i imititõnẽ pris¬
tĩni familie emꝑtoris m̃ĩto
nec hrddi ꝙ imaginẽ uecustisi¬
mĩ familie ẽpcoris obtiuet. ne
aliis ꝑsonis que ei ut dictũ.
diũcte sũt. licẽciã ꝯcedimus
sibi quodãmodo testimonia
p̃stare. Ideo nec huiusmodi
ueteres cõstituciones nostro
codici inseri ꝑmisimusllega¬
tariis aũ ⁊ ficłi ꝯmissariis .ꝙ.
ñ iur successores sũt. ⁊ aliis
ꝑsonis eis ꝯiũctis. testimoni

Expanded text:
repellebant, heredi et his qui coniuncti ei per potestatem fuerant concedebant testimonia in testamentis praestare, licet hi qui id permittebant hoc iure minime abuti debere eos suadebant: tamen nos, eandem observationem corrigentes et quod ab illis suasum est in legis necessitatem transferentes, ad imitationem pristini familiae emptoris merito nec heredi, qui imaginem vetustissimi familiae emptoris optinet, nec aliis personis quae ei, ut dictum est, coniunctae sunt, licentiam concedimus sibi quodammodo testimonia praestare: ideoque nec eiusmodi veterem constitutionem nostro codici inseri permisimus. Legatariis autem et fideicommissariis, quia non iuris successores sunt, et aliis personis eis coniunct
Abbreviated transcription (Latin):
ne simili nature officio fũgi¬
tur. ⁊ lege. antiqua cluodecĩ
tabularũ om̃s similit̃ ad suc¬
cessiones ab intectato nocãbã¬
tur. quod ⁊ p̃tores post ca secu¬
ti eẽ uidẽt᷑. ¶ ideo simplex ac
simile. ius ⁊ ĩ filis ⁊ in filia¬
bus ⁊ inceteris destẽdẽtib ꝑ
uirilẽ sexũ ꝑsonis ñ solũ na¬
tis sed ⁊̃ poctumis introduy¬
it. ut om̃s siue sui siue
emancipati sint. aut heredes
inaituit᷑ aut nominatiu
ex hercdẽtur ⁊ eũdẽ habeãt ef¬
fectũ circa testam̃tũ parẽtũ
suoꝵ infirmãcdũ ⁊ heredica¬
tẽ. anferẽdã quẽ filũ suĩ.uł
emãcipati hñt. siue iam uatĩ

Expanded text:
ne similiter naturae officio fungitur et lege antiqua duodecim tabularum omnes similiter ad successiones ab intestato vocabantur, quod et praetores postea secuti esse videntur, ideo simplex ac simile ius et in filiis et in filiabus et in ceteris descendentibus per virilem sexum personis non solum natis sed etiam postumis introduxit, ut omnes, sive sui sive emancipati sunt, aut heredes instituantur aut nominatim exheredentur, et eundem habeant effectum circa testamenta parentum suorum infirmanda et hereditatem auferendam quem filii sui vel emancipati habent, sive
Abbreviated transcription (Latin):
⁊numerts testiũ ex edicto
p̾toris scd his om̃ib ex nr̃i cõ¬
stĩtuctõne ꝓpt̾ testim̃toꝵ since¬
ritatẽ ⁊ uulla fraus adhibert᷑.
hoc additũ ẽ ut ꝑ manũ testato¬
rũ uł testiũ nom̃ heredis ex¬
primat᷑ ⁊ omia scłm ssius
dstitutõnis tenores ꝓcedĩt.
possũt aũ testes om̃s ⁊ uno. an¬
nulo signare testmm̃itũ ꝗd eĩ

Expanded text:
testium ex edicto praetoris. Sed his omnibus ex nostra constitutione propter testamentorum sinceritatem, ut nulla fraus adhibeatur, hoc additum est, ut per manum testatoris vel testium nomen heredis exprimatur et omnia secundum illius constitutionis tenorem procedant. Possunt autem testes omnes et uno anulo signare
Abbreviated transcription (Latin):
cet legatũ ꝑ eos nobis ad ꝙ¬
eos qus in potestatt habetuͣ.
adqritur nobis. seo qͥ posses¬
sio. cuiuscũꝙ eiũ rei posses¬
siones adepti fucrĩt ia nos
possidert uidemini. unde ⁊¬
extra eas cansas ꝑ secuti sũt.
iã ad dnm̃ ꝑropietatis ꝑti¬
nen. Itaꝙ si is sermuis heres
ĩstitutus sit legatũ ue qd̾ ei
donatũ fuerit n usu fructu¬
ario sed dño ꝓprietatis ad ꝙ¬
iritur. Idẽ placit ⁊ de eo ꝙ. a
nobis bona fide possidetur.
siue is liber sit. sine alienus
seruus qd̾ enĩ plicuit defu̾t¬
tuano idẽ placet. ⁊ de bona fi¬
de possessore. itaꝙ quod ex¬
tra duas istas causis ad ꝙ¬
ritur. iã uł ad ip̃m ꝑtinet
si liber est uł ad dñm si est
scruus. ¶ o bone fidei posses¬
sor. dusucepent sernũ ꝗ a eo
modo dñs sit ex om̃ibus can¬

Expanded text:
s vobis adqueos quos in potestate habetis adquiritur vobis, sed etiam possessio: cuiuscumque enim rei possessionem adepti fuerint, id vos possidere videmini. unde eextra eas causas persecuti sunt, id ad dominum proprietatis pertineat. itaque si is servus heres institutus sit, legatumve quid ei aut donatum fuerit, non usufructuario, sed domino proprietatis adquiritur. idem placet et de eo qui a vobis bona fide possidetur, sive is liber sit sive alienus servus; quod enim placuit de usufructuario, idem placet et de bona fide possessore. itatra duas istas causas adquiritur, id uel ad ipsum pertinet, si liber est, uel ad dominum, si seruus est. Sed bonae fidei possessor cum usucepit seruum, quia eo modo dominus fit, ex om
Abbreviated transcription (Latin):
eiliboribus. uł ꝓspera fortu¬
na accessit. hoc in aliũ ꝑ¬
ueniens luctosũ epꝓcadat.¬
¶P Hoc quoꝙ a nobis disposiñ
ẽ zineã sꝑicie ubi parẽs e¬
mãcipãdo liberũ ex rebus q̃¬
eius ad quisicionẽ esfugi¬
ut. sibi ꝑtẽ t̾ciã retinere cr
uolierit. licẽciã ex anteriori¬
bus ꝯstitutõnibus habebat
quasi ꝓ p̾cio quodãmodo
accedebat. ut fillis rerũ sua¬
rũ. ex hac emãcipatõne do¬
minio ꝓ ꝑte defrandatur. ⁊
qd̾ lonoris ei ex lac emĩci¬
patõe idlitũ ẽ. qd̾ sui iuris
ẽ eeectus. hoc ꝑ rerũ dimi¬
nutõnẽ decrescat. Ideo statu¬
sed usus fructus retineat.
ita ⁊ enĩ ⁊ res ĩtacte apud
filiũ reiuanebũt. ⁊ pater
amplĩore sũma fruetur. ꝓ
t̾cia imidia potiturus.i
nr̃i ex traditõne nãciscũt᷑.
siue quod ctipulẽtur. uł ex

Expanded text:
laboribus vel prospera fortuna accessit, hoc in alium perveniens luctuosum ei procedat. Hocque a nobis dispositum est et in ea specie ubi parens, emancipando liberum, ex rebus quae adquisitionem effugiunt sibi partem tertiam retinere, si voluerat, licentiam ex anterioribus constitutionibus habebat, quasi pro pretio quodammodo accidebat, ut filius rerum suarum ex hac emancipatione dominio pro parte defraudetur, et, quod honoris ei ex emancipatione additum est, quod sui iuris effectus est, hoc per rerum deminutionem decrescat. ideoque statuominii rerum, sed usus fructus retineat: ita etenim et res intactae apud filium remanebunt et pater ampliore summa fruetur, pro tertia dimidia potiturus. Irvi vestri ex traditione nanciscuntur sive quid stipulentur vel ex
Abbreviated transcription (Latin):
luer̃ĩt applicare. qd̾ nobis
ĩhumanũ uislĩ ẽ. ⁊ gn̾ali
dstitutõne emissa ⁊ liberisꝑ
ꝑcimus. ⁊ patribus debitũ
tũ ⁊ enĩ anobis. ẽ. ut siquid
ex re patris ei obuenit hoc
tõnẽ totũ part̃ti ad ꝗrat. q̃
enĩ inuidiat᷑. qd̾ patris oc

Expanded text:
erant applicare. quod nobis inhumanum visum est et generali constitutione emissa et liberis pepercimus et patribus debitum tum etenim a nobis est, ut, si quid ex re patris ei obveniat, hoc tionem totum parenti adquirat quae enim invidia est, quod ex patris oc
Abbreviated transcription (Latin):
ne quãuis eius ea res ñ sit.a¬
lienare pot̃. sed hoc forsitã ido̾
uidet᷑ aeri qd̾ uolũtate. de¬
bitori ĩtesligit᷑ pignus alie¬
pignus. ẽ. ut lice̾t creditori
pignus uẽdere si peccunia ñ
soluatur. sed ne creditores
suũ ius ꝑsequi impedir̾tur
i debitores temere suarũ rr̃
stitutõne ꝯsultũ ẽ. ⁊ cercus
moclus inpositus .ẽ. ꝑ qũe pig

Expanded text:
ne, quamuis eius ea res non sit. sed hoc forsitan ideo uideatur fieri, quod uoluntate debitoris intellegitur pignus alieest, ut liceret creditori pignus uendere, si pecunia non soluaius suum persequi impedirentur neque debitores temere suarum rerum constitutione consultum est et certus modus impositus est, pe
Abbreviated transcription (Latin):
potestatẽ ht̃. Nã detale p̾diũ
maritus ĩuita muliere
ꝑ legẽ uiliã ꝓhibet᷑ alicuare.
quanis ip̃ius sit dotis cansiei
aaũ. q̃d̾ nos legẽ iuliã corri¬
gẽtes in meliore statũ deduxi¬
mus cũ enĩ lex iulia insolis
tm̃ modo reb locũ habebat. q̃
italice fuerãt ⁊ alienatõnes
inhibebat. q̃ ĩuita muliere
fiebãt hypochecas. ẽarũ ⁊̃ uo¬

Expanded text:
abeat. nam dotale praedium maritus invita muliere r legem Iuliam prohibetur alienare, quamvis ipsius sit, dotis causa ei datum. quod nos, legem Iuliam corrigentes, in meliorem statum deduximus. cum enim lex in soli tantummodo rebus locum habebat quae Italicae fuerant, et alienationes inhibebat quae invita muliere fiebant, hypothecas autem
Abbreviated transcription (Latin):
alliis ꝑ uinlẽ sexum dessen¬
dẽtibus lib̾is utriusqꝵ sexuc
fuerat antiꝗtati obẜuatũ.
sed si ñ fuerãt heredes scriptĩ.
date ue testam̾̃tũ quidẽ nõ infir¬
mabatur. Ius aũ ac crescãdi ais
ad certã porcionẽ p̃stabutur sad
nec nomiuati eas ꝓsonas ex he¬
redire. parẽtib nocesse erat scd
licebat ⁊ int̾ ceteros facẽtoc.
Nomiuatĩ. añ ex leredan ꝙ

Expanded text:
iis per virilem sexum descendentibus liberis utriusque sexus fuerat antiquitati observatum: sed si non fuerant heredes scripti dataeve, testamentum quidem non infirmabatur, ius autem adcrescendi eis ad certam portionem praestabatur. sed nec nominatim eas personas exheredare parentibus necesse erat, sed licebat et inter ceteros hoc facere. Nominatim autem exheredari
Abbreviated transcription (Latin):
seo nichilominus aĩpnabit᷑
ꝗatemere sine tutoris auc¬
posicionẽ souent: scd ex di¬
u̾so pupilli nel pupille sol¬
uere sñ tutoris auctoritate
ñ possũt. ꝗa id quod soluũt
ñ fit accipiẽtis. ꝯscilicet nul¬
lius rei alieuatõ ei sñ tuto¬
ris autoritate ꝯcessĩ est.

Expanded text:
sed nihilo minus damnabitur, sed nihilo minus damnabitur, quia temere sine tutoris aucpositionem solverit. sed ex diverso pupilli vel pupillae solvere sine tutore auctore non possunt, quia id quod solvunt non fit accipientis, cum scilicet nullius rei alienatio eis sine tutoris auctoritate concessa est.
Abbreviated transcription (Latin):
uẽdicire possũt sic ubi exstet.
Sed si m̃mi quos inutuos
dedit ab eo ꝙ. accepit bona fi¬
de ꝯsuĩpti sũt. cõ dicipossũt si
res pupillo ⁊ pupille sinetu¬
toris auctoritate recte dari
possũt i deoꝙ sĩdebitor pupil¬
lo soluat. necessaria ẽ tutoris
auctoritas. alioqn ñ liberabi¬
statutũẽ. ĩstitutõne quam
adc esariẽses aduocatos ex
inus. qua dispositũ est. ita
lice̾ tutori uł curatori debi¬
torẽ ꝓupillarẽ soluere. ut pri¬
us sẽtẽcia iudicialis siue oĩ
daĩpno celebrata hoc ꝑmittat.
quo sub secuto si iudex pro¬
nũciauit ⁊ debitor soluerit.
sequat᷑ hĩ solutõnẽ plenissi¬
mi securitas. Sim aũ alit̾.
quã disposuimꝰ solucio facta
suerit. pecuniã aũ saluã habe¬
at pupissus aut ex ea locuple¬
cior sit. ⁊ adhuc eãcẽ sũm̃ poc¬
cunie petat. ꝑ exceptõnẽ doli
mali snꝰmoueri poterit. quod¬
si aut malo ꝯsũpserit. aut fur¬
do amiserit. nichil proderit
debitori doli mali excepcio.

Expanded text:
ummi possunt, sicubi extent: sed si nummi, quos mutuos dedit, ab eo qui accepit bona fide consumpti sunt, condici possunt, si res pupillo et pupillae sine tutoris auctoritate recte dari possunt. ideoque si debitor pupillo solvat, necessaria est tutoris auctoritas: alioquin non liberabistatutum est in constitutione, quam ad Caesarienses advocatos ex mulgavimus, qua dispositum est, ita licere tutori vel curatori debitorem pupillarem solvere, ut prius sententia iudicialis sine omni damno celebrata hoc permittat. quo subsecuto, si et iudex pronuntiaverit et debitor solverit, sequatur huiusmodi solutionem plenissima securitas. sin autem aliter quam disposuimus solutio facta fuerit et pecuniam salvam habeat pupillus aut ex ea locupletior sit et adhuc eandem summam pecuniae petat, per exceptionem doli mali summoveri poterit: quodsi aut male consumpserit aut furto amiserit, nihil proderit debitori doli mali exeptio,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯmune. ẽẽ. sed scilicet ꝓpriũ
eĩs. eẽ. ia qd̃ ĩ castris ad ꝗsie¬
rit quãquam iure ciussi oĩ¬
um ꝙ inpotestate parẽtũ sũt
peculia ꝑ inde in bonis parẽtũ
ꝯputãt᷑ ac si suoꝵ peculia in
bonis dñorũ numerãt᷑. ex¬
ceptis uidelicet his q̃ ex sacris
rũtur. ¶ p̃t̾ hos igit᷑ ꝙ. castr̃e

Expanded text:
mune, sed scilicet proprium eius esse id quod in castris adquisierit, quamquam iure civili omnium qui in potestate parentum sunt peculia perinde in bonis parentum computantur acsi servorum peculia in bonis dominorum numerantur: exceptis videlicet his quae ex sacris runtur. praeter hos igi
Abbreviated transcription (Latin):
uo ũꝯparãtur legatis. que si
donator suã uolũtatẽ scriptis.
aut siue scriptis manifesta¬
uerit. ⁊ ad exemplũ uẽdicio¬
nis nr̃a ꝯstitutõ eas euiã in se
habere necessitatẽ tradicõis
uoluit. ⁊si ñ tradint᷑. habeãt
plenissimũ ⁊ ꝑfectũ robur.
et traclitõis necessitis in cũ¬
bat donatori ⁊ cũ retro prin¬
cipũ dispossitõnes ĩsinuare
cas actis int̾uemẽtibus uole¬
bãt simꝗiores ducĩtoꝵ fuerãt¬

Expanded text:
non comparantur legatis: quae si non comparantur legatis: quae si donator suam voluntatem scriptis aut sine scriptis manifestaverit: et ad exemplum venditionis nostra constitutio eas etiam in se habere necessitatem traditionis voluit, ut, et si non tradantur, habeant plenissimum et perfectum robur et traditionis necessitas incumbat donatori. et cum retro principum dispositiones insinuari eas actis intervenientibus volebant, si maiores duc
Abbreviated transcription (Latin):
st ctiam aliud
genus ad ꝗsitõis
donacio donaciom̃
aũ duo gũa sũt. mor¬
tis causa. ⁊ ũ mortis causa.
mortis causa donacio . c̃. que
ꝓpt̾ mortis fit. suspicionẽ.⁊
quisita denat ut siqu̾d hu
prior decesserit. is cui donatũ
sit ¶ee mortis causa douatõ¬
nes ad exemplũ legatoꝵ re¬
dacte sũt ꝑ om̃u. nã cũ pͥdẽti¬
bus ambiguũ fuerat utrũ
donatõis anlegati instat᷑ eã
optinere oportet. ⁊ utriusq
cause quedĩ habebat in sĩg¬
nia ⁊ alii ad aliud gemis cã
retrahebãt. anobis ꝯstͥitũ est
ut ꝑ om̃ia fere legatis dnu¬
merẽt᷑. ⁊ sic ꝓcedt᷑ quẽ ad¬
nocdũ eã nr̃a formauit cõ¬
stitutõ s in sũia mortis cã
donatõ ẽ. cũ magis quis se¬
uelit habere. quã eñ cui don¬
natur. magisꝙ eñ cui doi¬
nabat quam heredem suũ
sic ⁊ apud honerũ telemacͥns
douat pirro ¶Alie aũ dona¬
cõnes sñt q̃ sine ulla mortis
cogitatõne fuĩt. quas ⁊ inter
uiuos appellamus: que om̃i

Expanded text:
Est etiam aliud genus adquisitionis, donatio. Donationum autem duo genera sunt: mortis causa et non mortis causa. Mortis causa donatio est quae propter mortis fit suspicionem, cum quis ita donat, ut, si quid humisset, aut prior decesserit is cui donatum sit. hae mortis causa donationes ad exemplum legatorum redactae sunt per omnia. nam cum prudentibus ambiguum fuerat, utrum donationis an legati instar eam obtinere oporteret, et utriusque causae quaedam habebat insignia et alii ad aliud genus eam retrahebant, a nobis constitutum est, ut per omnia fere legatis connumeretur: et sic procedat quemadmodum eam nostra formavit constitutio. et in summa mortis causa donatio est, cum magis se quis velit habere quam eum cui donatur, magisque eum cui donat quam heredem suum. sic et apud Homerum Telemachus donat Piraeo. Aliae autem donationes sunt quae sine ulla mortis cogitatione fiunt, quas inter vivos appellamus, quae omnino
Abbreviated transcription (Latin):
te huius modi licẽtiã damus.¬
intibula. aut incartiͣ mẽ¬
brinis ue. uł alia mteria fi¬
at. sed ⁊ hoc unũ testam̃tũ
plurib codicib ꝑficere quis
uatõnẽ om̃ib factis qd̾ int̾¬
dũ ⁊ necissariũ ẽ. siquis n

Expanded text:
odi licentiam damus.in tabulis an in chartis membranisve vel in alia materia fiat. Sed et unum testamentum pluribus codicibus conficere quis vationem omnibus factis. quod interdum et necessarium est, si quis n
Abbreviated transcription (Latin):
ebatur ⁊ misquã post nupci¬
as celebratas talis dontõ ꝓ¬
cedebat. Sed primus ꝗdã di¬
nus iustinus pat̾ nr auge¬
ri doces ⁊ post ipcias fuerat
ꝓmissũ. si quid tale eueue
rit.qͥ. ante nupcias donatõ¬
nẽ augeri. ⁊ ꝯstãte matrimo¬
nio sua ꝯstitutõne ꝑmisit.
Sed tñ ĩcõueniens remane¬
bat.⁊ ante nupcias ꝙ dem
uocabãtur. post nupcias aũ
tale accipiebat increm̃etũ.
sed nos plenissimo fini tra¬
dere sancciones. cupientes.
⁊ ꝯseqũcia noia rebus. ẽẽ.s
studẽtes. ꝯstituimus ut taler
donatõnes ñ. tm̃ augeãtur.¬

Expanded text:
ebatur et nunquam post nuptiebatur et nunquam post nuptias celebratas talis donatio procedebat. sed primus quidem divus Iustinus, pater ost nuptias fuerat permissum, si quid tale evenit, etiam ante nuptias donationem augeri et constante matrimonio sua constitutione permisit: sed tamen nomen inconveniens remanebat, cum ante nuptias quidem vocabatur, post nuptias autem tale accipiebat incrementum. sed nos plenissimo fini tradere sanctiones cupientes et consequentia nomina rebus esse studentes, constituimus, ut tales donationes non augeantur
Abbreviated transcription (Latin):
penitus ĩ suatõm tien mi¬
ñłne de̾ũderat᷑ scd ĩ se plenis¬
simã habeãt firmitatẽ ¶et
Alia insuꝑ multa. aduberio¬
rẽ exitũ douatõnũ ĩuenimꝰ.
que om̃ia ex nr̃is ꝯstititõibus
quas suꝑ his exꝑosuimus
colligẽda sũt. ¶Sciẽdũ tñ ẽ.
qd ⁊ si plenissime sint dona¬
tõnes tñ si ingrati existãt
homines. ĩ quos beneficiũ c¬
collatũ ẽ donatoribus ꝑ nrrm
cõstitutõnẽ licẽciã pr̃auimꝰ
certis ex causis eais reuocare.
ne qui suas res ĩ alios ꝯtuleñt.
ab his quãdã paciãtur iniu¬
riã. uł iacturã sc̾m enume¬
ratos ĩ nr̃a ꝯstitutõne moco¬
doc ¶ est ⁊ aliud genus int̾
uiuos donatõnũ qd̾ uetrrib
ꝗdẽ prudẽtib penitus erat ĩ¬
cognitũ. post ea aũ aminori¬
bus diuis pricipib ĩtroduc¬
tũ .ẽ. quod ante uupcias uo¬
habebat. ut tunc ratũ eẽr cũ
matrimoniũ fuerit ĩ secutũ.
Ido̾ꝙ aũ nupcias appellatur.
qd̾ ante matrimoniũ esfici¬

Expanded text:
nitus insinuationem fieri minime desiderant, sed in se plenissimam habent firmitatem. alia insuper multa ad uberiorem exitum donationum invenimus, quae omnia ex nostris constitutionibus, quas super his posuimus, colligenda sunt. sciendum tamen est, quod, etsi plenissimae sint donationes, tamen si ingrati existant homines in quos beneficium collatum est, donatoribus per nostram constitutionem licentiam praestavimus certis ex causis eas revocare, ne, qui suas res in alios contulerunt, ab his quandam patiantur iniuriam vel iacturam, secundum enumeratos in nostra constitutione modos. Est et aliud genus inter vivos donationum, quod veteribus quidem prudentibus penitus erat incognitum, postea autem a iunioribus divis principibus introductum est, quod ante nuptias vohabebat, ut tunc ratum esset, cum matrimonium fuerit insecutum: ideoque ante nuptias appellabatur, quod ante matrimonium effici
Abbreviated transcription (Latin):
ta. iure enũ honorano nulli
emncipatõ desiderabat᷑. sed
septẽ tectiũ signi susficcetãt.
diure ciuili signa testiũ no
uerãt necessaria. sed ꝯ pau¬
latim cã ex usu hominũ.
bus. cepit ĩuiũ ꝯsoñciam.
ĩus ciuile ⁊ p̃toriũ ũgi cõ¬
stitutũ . ẽ. ut uno eodẽq tem

Expanded text:
 iure enim honorario nulla emancipatio desiderabatur, sed septem testium signa sufficiebant, cum iure civili signa testium non erant necessaria. Sed cum paulatim tam ex usu hominum bus coepit in unam consonantiam ius civile et praetorium iungi, constitu
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ angeãt ⁊ cõgituãtur. ¶erit
olim ⁊ alius modus ciuilis
ad ꝗsicionis. ꝑ ius accrescẽdi
quod est tale sĩ cõnunẽ suũ
hñs alics cõticio. solus lib̾ta¬
tẽ ei imposuit. uł ĩdicta uł
testam̃to eo casu. ꝑs eius am¬
mittebat᷑. ⁊ socio acressolut
Sod cũ pessimũ fuerat exẽ¬
frridari. ⁊ ex ea humaniorib
ꝗdẽ dĩis dãpnũ ĩ ferri. seui¬
rieribus aũ lucrũ dñis acres¬
cere. hoc añ quasi ĩuicdiẽple¬
nũ pio remedio ꝑ nr̃am ꝯsti¬
cutõnẽ mederi necessanũ d
duximus. ⁊ inuenimus mã
ꝑ quam ⁊ manumissor soci¬
us eius. ⁊ ꝗ lib̾tatẽ accepit
nr̃o fruantur beneficio. lib̾¬
tate cũ esfectui ꝓcedẽte. cuius
fauore ⁊ antiꝗ. legislatores
multa atra ꝯmulẽs regulas
statuisse manifestũ ẽ. ⁊ eo ꝙ

Expanded text:
et augeantur et constituantur. Erat olim et alius modus civilis adquisitionis per ius adcrescendi, quod est tale: si communem servum habens aliquis cum Titio, solus libertatem ei imposuit vel vindicta vel testamento, eo casu pars eius amittebatur et socio adcrescebat. sed cum pessimum fuerat exemfraudari et ex ea humanioribus quidem dominis damnum inferri, severioribus autem lucrum adcrescere: hoc quasi invidiae plenum pio remedio per nostram constitutionem mederi necessarium duximus et invenimus viam, per quam et manumissor et socius eius et qui libertatem accepit nostro fruantur beneficio, libertate cum effectu procedente cuius favore et antiquos legislatores multa et contra communes regulas statuisse manifestissimum est
Abbreviated transcription (Latin):
reiꝯtrou̾sia sit. ⁊ añ q̃rit᷑ ut̾ exli¬
gatorib posnide̾ ⁊ ut̾ pet̾e debeat.
siamq nisi añ exploratũ fuerit
utrius eorñ possõ sit. nõ pot̾ peti¬
toris actõ insticui. quia cuulis. ⁊ na¬
curalis rõ facit. ut alius possideat:¬
⁊ aliuis apossidente petat. ⁊ quia
longe ꝯmodins ẽ posnde pocius ꝗͣ
pet̾e. Pdo plerũꝙ ⁊ fere semꝑ ĩ gñs
existit. ꝯtũcio de ip̃a possõne d̾mo

Expanded text:
rsia sit et ante quaeritur, uter ex litigatoribus possidere et uter petere debeat. namque nisi ante exploratum fuerit, utrius eorum possessio sit, non potest petitoria actio institui, quia et civilis et naturalis ratio facit ut alius possideat, alius a possidente petat. et quia longe commodius est possidere potius quam petere, ideo plerumque et fere semper ingens existit co
Abbreviated transcription (Latin):
sciebat quod bos corm¬
petaeet. aberi ⁊ nuidius t̾cius.
⁊ nõ eustoclunt enm dũs su¬
us. reddat bouempro boue.⁊
cadiuer integrũ accipiat.
aut feruore. aut feritate
pauperiem secer ĩt. noxalis
actõ lege .xii. tabularum prodi¬
ta ẽ. que animalia si noy e dedã¬
t᷑ ꝓficiũt reo ad liberatõm. qͥ a
it̾i lex .xii. tabularũ scripta ẽ.¬
ut puta si equs caleitrosus cal¬
ce peussent. aut bos cornu pece
solicitus pecient. ħ aũ actõ iu
his que dtra naturam mouent᷑
locum ht̃ ¶ ceterum si genitalis
sit feritis cessat actõ. deinque
non pot̾ quondam dñs ꝯueniri.

Expanded text:
sciebat quod bos cornupeta esset ab heri et nudiustertius et non custodiuit eum dominus suus, reddet bouem pro boue et cadauer integrum accipiet. aut fervore aut feritate pauperiem fecerint, noxalis actio lege duodecim tabularum prodita est quae animalia, si noxae dedantur, proficiunt reo ad liberationem, quia ita lex duodecim tabularum scripta est; puta si equus calcitrosus calce percusserit aut bos cornu petere solitus petierit. haec autem actio in his quae contra naturam moventur locum habet: ceterum si genitalis sit feritas, cessat. Denique non potest quondam dominus conveniri,
Abbreviated transcription (Latin):
ħ ẽ. ut ꝙ ex his bonis quisq̃ quoꝵ
possessio alicui data ẽ. pro hrde aũ
possessore possidert. id ei cui bono¬
rum possessio data ẽ. restituer de¬
beat. ꝓ lyrde aũ possid̾e uidet. qui
putat se hr̃dem ẽẽ ꝓ possetro is pos¬
sidet. qui nuillo iure rem hr̃dita¬
riam. uł. ⁊̃ totam hr̃clitatẽ sciens
ad se nõ ꝑtine possideti Ido̾ añ adhi¬
piscende possois uocat᷑ inc̾lictũ qͥa
ex tm̃ utile. ẽ qui nũc primũ cona

Expanded text:
 quod ex his bonis quisque quorum possessio alicui data est, pro herede aut pro possessore possideat, id ei cui bonorum possessio data est restituere debeat. pro herede autem possidere videtur qui putat se heredem esse: pro possessore is possidet qui nullo iure rem hereditariam, vel etiam totam hereditatem, sciens ad se non pertinere, possidet. ideo autem adipiscendae possessionis vocatur interdictum, quia ei tantum utile est qui nunc