comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
fuerunt. non om̃is penus legata est. Item
si quis solitus fructus suos uende penũ lega¬
uerit. non om̃ia ea que ⁊ ꝓ commerci causa
habiuĩt legasse uidetur. sed ea sola que in
penu sibi semꝑ habebat. quod si ꝓmiscue
uti solebat. cunc qͣntum ad annuum usum
ei sufficere familieq eius cetorumq quicͥca
eum sunt legato cedet. Quod fere inquit
sab euenit inꝑsonis mercatorum. aut qͦtiens
cellares ⁊ uini que uenire solebant in hr̃dita¬
fit utrum que est intra ꝯtinentia legata uide¬
tur. an uͦ ea sola que est intra murum. Et
quidẽ urbes fere om̃s murotenus fuuri ro¬
mam ꝯtinentib. ⁊ urbem romam eque ꝯ¬
tinentib. Id si urbana penus sit legata oẽ¬
co usui destinata. sicuti urbi caministiꝰa dicimꝰ.
et que extra urbem nobis ministrare consuer̃
si aũt extra urbem rome transit: s ⁊ si mortis
sit urbi unctis: idem erit dicendum.
icui penus legata sit. p̃ter unium: om̃is

Expanded text:
fuerint, non omnis penus legata est. Item fuerint, non omnis penus legata est. Item si quis solitus fructus suos vendere penum legaverit, non omnia, quae et promercii causa habuit, legasse videtur, sed ea sola, quae in penum sibi separabat. quod si promiscue uti solebat, tunc quantum ad annuum usum ei sufficeret familiaeque eius ceterorumque, qui circa eum sunt, legato cedet: quod fere, inquit Sabinus, evenit in personis mercatorum aut quotiens cella est olei et vini, quae venire solebant, in hereditasit", utrum quae est intra continentia, legata videtur an vero ea sola, quae est intra murum? et quidem urbes fere omnes muro tenus finiri, Romam continentibus, et urbem Romam aeque continentibus. Quod si urbana penus sit legata, omnco usui destinata, sicuti urbica ministeria dicimus et quae extra urbem nobis ministrare consueverunt. si autem extra urbem, Romae tamen sit, sed et si in hortis sit urbi iunctis, idem erit dicendum. Si cui penus legata sit praeter vinum, omnis
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ unguentum i cartas. epłas res penoĩs eẽ
scribit. ⁊ est uerius hec om̃ia odores quoq con¬
tineri. Sed ⁊ cartas ad racunculam uł ad loga¬
rium paratas contineri. Uasa quoq penuaria
quin contineantur nulla dubitatio est. Aristo
aũt scribit dolia non ꝯtineri.⁊ est uerum scđ̾m
illam distinctionem quam supra in uino fecimꝰ.
nec frum̃ti nec leguminum thece. argule for¬
te ł porte. uł si qua alia sunt que orrei penua¬
rii uł celle penuarie instruẽd̃ gr̃a habñtur. ñ
continebuntur. sed ea sola continentur sine
quibus hab̃i penis non recte potest.
Maulus .ł. Nam ꝗd liquide materie sit
.quia ꝑse eẽ non possit rap̃. fec̃ in accessionis
.locum id sine quo ẽẽ nonpotest. Uasa autem
accessio legate penus non legata sunt. De¬
niq penus cum sũpta: uasa ñ debentur.
Sed si penus cum uasis specialit̾ sit legata
uasa non debebuntur. uł consũpto penu uł
adempta. Si cuiq̃ in ꝓmptuario sint legata

Expanded text:
penoris esse scribit et est uerius haec omnia, odores quoque contineri: sed et chartas ad ratiunculam uel ad logarium paratas contineri.Uasa quoque penuaria quin contineantur, nulla dubitatio est.Aristo autem scribit dolia non contineri, et est uerum secundum illam distinctionem, quam supra in uino fecimus. nec frumenti nec leguminum thecae ar‹c›ulae forte uel sportae uel si qua alia sunt, quae horrei penuarii uel cellae penuariae instruendae gratia habentur, non continebuntur, sed ea sola continentur, sine quibus penus haberi non recte potest. um Nam quod liquidae materiae sit quia per se esse non potest, rapit secum in accessionis locum id sine quo esse non potest: vasa autem accessio legatae penus, non legata sunt: denique penu consumpta vasa non debentur. sed et si penum cum vasis specialiter sit legatum, vasa non debebuntur vel consumpta penu vel adempta. Si cui quae in promptuario sint legata
Abbreviated transcription (Latin):
is. Non om̃e qđ bib̾et᷑ inpenu habe¬
tur. alioquinꝰ neceẽ est ut om̃ia medicam̃ta
que bib̾entur ꝯtineantur. Itaq ea demũ
penoris eẽ que alendi causa habentur quo
mnum̃o antidotum non ẽ. ⁊ sane u̾e cas¬
sius sensit. Si qđ quidam negauer̃. piper
ii ligusticum . ⁊ careum .⁊ raser. ⁊ cetera hꝰ

Expanded text:
.Non omne quod bibetur in penu habetur: alioqui necesse est, ut omnia medicamenta quae biberentur contineantur. itaque ea demum penoris esse, quae alendi causa biberentur, quo in numero antidotum non est. et sane uere Cassius sensit.Sed quod quidam negauerunt piper et ligusticum et careum et laser et ce
Abbreviated transcription (Latin):
baria eorum. Siue aũt frum̃ti suũ qui legumi¬
nis incella penuaria habuerit penoe legato
continebitur. Sed ordeum siue familie fiue
ceretur. an penõe legato contineantur. q̃r. et
quintus Marcus ⁊ offilus negauerunt. nõ ma-¬
gis quam mole inquiunt continentur. Idem et
thus ⁊ ceram contineri negauerunt. Sed ruciliꝰ
⁊ ligna. ⁊ carbones que non uendendi causa pa-¬
rata sunt contineri ait. Sextus aũt cecilius
⁊ thus ⁊ cereos indomesticum usum paratos
contim̃ legato scribit. S erinus iap̃mela.¬

Expanded text:
baria eorum.Siue autem frumentum siue quid legumibaria eorum.Siue autem frumentum siue quid leguminis in cella penuaria habuit, penori legato continebitur, sed et hordeum siue familiae siue ceretur, an penori legato contineantur, quaeritur. et Quintus Mucius et Ofilius negauerunt: non magis quam molae, inquiunt, continentur. idem et tus et ceras contineri negauerunt. sed Rutilius et ligna et carbones, quae non uendendi causa parata sunt, contineri ait.Sextus autem Caecilius etiam tus et cereos in domesticum usum paratos contineri legato scribit.Seruius apud Mela
Abbreviated transcription (Latin):
quoq ꝯtineri credendum est. nisi ꝯtraria
mens testatous patris familias doceat᷑. mella
certe. semꝑ esculente penui eede. laceratas
quoq cum muria sua ꝯtineri. nec labeo ne¬
gaiit. P¬
gauit. oculenta penu ea que uini loco
non ꝯtinebuntur. paratum pene omi actũ
quoq cede nemo dubitat. nisi extinguendi
ignis causa fuit paratum. Tunc enim esui
accipiendum eriri amicoꝵ eius .iclientum.
⁊ uniuersorum quos cuca se habet. non ⁊̃
eius familie quam neq circa se. neq circa suo
habet. deputa si qui sunt in uillis deputati. qͦs
quinus . m. sic diffinebat. ut eoꝵ cibaria conti¬
neri putat. qui opus non fac̃ent. sed mat̾iam
p̃buit seruo notandi ut ⁊ cestarum ⁊ testrieu
cibaria diceret contineri. Sed mutius uoluit¬
eos significare qui circa patrum.f. sunt. simili
modo ium̃torum cibaria penu contiuentur.
Sed eorum ium̃torum que usib ipsius ⁊ ami¬
coꝵ deseruiunt. Cet̃um si qua uim̃ta agris de¬
seruiebant uł locabantur. legato non cede ci¬

Expanded text:
ontineri credendum, nisi contraria mens patris familias doceatur. mella certe semper esculentae penui cedere, lacertas quoque cum muria sua contineri nec Labeo negavit. Poculenta penu ea, quae vini loco non continebuntur. Penori acetum quoque cedere nemignis causa fuit paratum: tunc enim esui accipiendum erit et amicorum eius et clientium et uniuersorum, quos circa se habet, non etiam eius familiae, quam neque circa se neque circa suos habet: puta si qui sunt in uillis deputati. quos Quintus Mucius sic definiebat, ut eorum cibaria contineri putet, qui opus non facerent: sed materiam praebuit Seruio notandi, ut textorum et textricum cibaria diceret contineri: sed Mucius eos uoluit significare, qui circa patrem familias sunt.Simili modo et iumentorum cibaria penui continentur, sed eorum iumentorum, quae usibus ipsius et amicorum deseruiunt: ceterum si qua iumenta agris deseruiebant uel locabantur, legato non cedere ci
Abbreviated transcription (Latin):
Et si hr̃des non eẽcit alium quem uisũerit
substituere negatum. que hoc casu necesse esse
sub contraria conditione filium exhr̃dare.
Primo quia tunc tantum id egi geretur cum¬
in potestate eis non eẽt an hr̃s patris existet
expectatis extrinsecus posite conditionis
euentum. deinde ⁊ si quacũq posita condi¬
tio debet filius sub contraria conditione ex.¬
hr̃dari inꝓpositione possibilis quidem repi¬
iposset. Certe si uerbis expͥmerecur. inepta
fieret. hunc enĩ conditioni si uolet hr̃s esto
que alia uerba contraria concipi possunt.
quam hoc si nollet hr̃s esses exhr̃sesto. qđ
quãsit ridiculum nulli non patet. Non ha¬
bere aũt loco hoc ulut excessus hic subuin¬
getur sinis ia hir̃dibus institutis si uoliũnt
hr̃des eẽ. non ꝑmittendum amplius abstine¬
re. se hr̃ditate ea conditione instituit. Iam
non necessaruis sed sua sponte hr̃s extitĩt.

Expanded text:
t, si heredes non essent, alium quem visum erit t, si heredes non essent, alium quem visum erit eis substituere: negatumque hoc casu necesse esse sub contraria condicione filium exheredare, primum quia tunc tantum id ein potestate eius non esset, an heres patri existeret, exspectantis extrinsecus positae condicion‹i›s euentum, deinde quod, etsi quacumque posita condicione deberet filius sub contraria condicione exheredari, in proposito ne possibilis quidem repperiri posset, certe, si uerbis exprimeretur, inepta fieret: huic enim condicioni 'si uolet, heres esto' quae alia uerba contraria concipi possunt quam haec 'si nolet heres esse, exheres esto'? quod quam sit ridiculum, nulli non patet. Non ab re autem hoc loco uelut excessus hic subiungetur suis ita heredibus institutis 'si uoluerint heredes esse' non permittendum amplius abstinere se hereditate, cum ea condicione instituti iam non ut necessarii, sed sua sponte heredes exstiterunt.
Abbreviated transcription (Latin):
responsoꝵ.
qui fr̃m habebat testam̃to ita cauit titius fr̃
abominor pͥus mori ⁊ĩ quã eam hr̃ditatem
adierit aut filium filiamue ex senatum na¬
tam non habebit. tuncstichus ⁊ ꝑamphilũ
serui mei libri hr̃des michi ȩquis partibus
sunto. Quero cũ titius hr̃ditatem adierit⁊ lib̃¬
os adite hr̃ditatis tp̃r. non habuerit sticlnus
⁊ pamphilus ex substitutione libi. ⁊ hrdes
eẽ possunt. Item quero si ex substitutione neq
libum neq hr̃des eẽ possint. an in partẽ hr̃di
eam m̃tem testatoris fuisse ut quem ꝗͣ hr̃dẽ
adhib̾et fr̃i quem aꝑte ex asse hr̃dem insti¬
tuisset. Igitur si fr̃ adisset stichus upsam fi¬
lius hr̃s non erunt. quos eo amplius noluit
hr̃s ẽẽ. si fr̃ pͥusquam hr̃ditatem adiret de¬
cessisset libis relicas. Nam prudens consiliũ
testantis animadu̾titur. Non frm cum soluit
rinon potest suos quosq hr̃des sub ac condi¬
tione institui posse ut si uoluissent hr̃des sũto.¬

Expanded text:
responsorum. qui fratrem habebat, testamento ita cauit: 'Titius frabominor prius morietur quam meam hereditatem adierit aut filium filiamue ex se natum natamue non habebit, tunc Stichus et Pamphilus serui mei liberi et heredes mihi aequis partibus sunto'. quaero, cum Titius hereditatem adierit et liberos aditae hereditatis tempore non habuerit, an Stichus et Pamphilus ex substitutione liberi et heredes esse possint. item quaero, si ex substitutione neque liberi neque heredes esse possint, an in partem heredieam mentem testatoris fuisse, ut quemquam heredem adhiberet fratri, quem aperte ex asse heredem instituisset: igitur si frater adiit, Stichus et Pamphilus heredes non eheredes esse, si frater prius quam hereditatem adiret decessisset liberis relictis. nam prudens consilium testantis animadvertitur: non enim fratrem solum  dubitari non potest suos quoque heredes sub hac condicione institui posse, ut, si voluissent, heredes essen
Abbreviated transcription (Latin):
decretoꝵ ł.iI.Pactu meuius androtenes pac¬
tu meiuam magnam filiam pactu meii mag¬
ni ex asse hr̃dem instituerat eiq patrem eiꝰ
substituerat pactu meio magno occiso ⁊ rum¬
ore ꝑlato quasi filiam quoq eius mortuam
mutauit testam̃tum nouumq rursum hr̃e¬
dem instituit. hac p̃fatione quia hr̃des
quos uolui mͥ hab̾e contingere non potuit
nouus rufius hr̃s esto pactu meia magna
supplicauit imꝑatorib nr̃is ⁊⁊ cognitione sus¬
pecta licet modus institutionis contineretur
quia fasus solet obeẽ. tam̃ eruoluntate tes¬
tantis putauit imꝑator ei subueniendum. Gͥ
ꝓnunciauit hr̃ditatem ad magnam ꝑtin̾e.
De uulgarri pupillari substitutione. R

Expanded text:
secundo. Pactumeius Androsthenes Pactumeiam Magnam filiam Pactumeii Magni ex asse heredem instituerat, eique patrem eius substituerat. Pactumeio Magno occiso et rumore perlato, quasi filia quoque eius mortua, mutauit testamentum Nouiumque Rufum heredem instituit hac praefatione: 'quia heredes, quos uolui habere mihi contingere non potui, Nouius Rufus heres esto'. Pactumeia Magna supplicauit imperatores nostros et cognitione suscepta, licet modus institutioni contineretur, quia falsus non solet obesse, tamen ex uoluntate testantis putauit imperator ei subueniendum. igitur pronuntiauit hereditatem ad Magnam pertinere, DE UULGARI ET PUPILLARI SUBSTITUTIONE 1
Abbreviated transcription (Latin):
Ei qui solũndo
non ẽ aliquo casu euenit si seruus cũ lib̾tate
hr̃s eristat i p̃terea alius hr̃s adiciatur. uluti si
seruo cum lib̾tate hr̃de instituto ita adiectũ sit.
Si michi stichus hr̃s erit tunc titius quoq ħys
esto. Nam titius antequã stichus ex testam̃to
hr̃s extit̾it. hr̃s eẽ non potest. Cum aũt semł
hr̃s extiterit seruus non potest adiectus effi¬
cere. ut qui semel hr̃s extitit desinat hr̃seẽ¬
i sotius hr̃s
institutus sit ex asse ⁊ seruo com̃muni legetur.
pure sine libtate hoc legatum non constiit
ei utiliter et sisse libtate legabitur qm̃ ⁊ ꝓprio
seruo ab hr̃de recte sub conditione legatur. qͣ¬
uuis sub conditione cum libtate hr̃s institutꝰ
pendente adhuc conditione necem dñi detex̃.
Cumq p̃tor inereri lib̾tatem decreuit. Et si
postea conditio testam̃ti exaiterit alium delib
est. idem exp̾monon extestam̃to. Igitur ñ est

Expanded text:
Ei qui soluendo non est aliquo casu euenit, ut et seruus cum libertate heres exsistat et praeterea alius heres adiciatur: ueluti si seruo cum libertate herede instituto ita adiectum sit: 'si mihi Stichus heres erit, tunc Titius quoque heres esto': nam Titius, antequam Stichus ex testamento heres exstiterit, heres esse non potest, cum autem semel heres exstiterit seruus, non potest adiectus efficere, ut qui semel heres exstitit desinat heres eSi socius heres institutus sit ex asse et servo communi legetur pure sine libertate, hoc legatum non constitit. ei utiliter et sine libertate legabitur, quoniam et proprio seruo ab herede recte sub con dicione legatur. quuus sub condicione cum libertate heres institutus pendente adhuc condicione necem domini detexit eumque praetor mereri libertatem decreuit. etsi postea condicio testamenti exstiterit, aliunde liber est, id est ex praemio, non ex testamento: igitur n
Abbreviated transcription (Latin):
rebant. quẽ ad modum in ꝓposita specie partes
fieri oportet ut ex his binas mascłi unam femi¬
nam accipiat. Siita scͥpserit testator
quanta ex parte mea atitio ũ hr̃dem institutũ
recitasse ex ea parte sempnius michi hr̃s esto.
nonẽ captatoria institutio. Plane nullo recita¬
to testam̃to ab ipso testatore inanis uidebatur
institutio. i remota suspitione captatorie insti¬
tutionis.

Expanded text:
rebatur, quemadmodum in proposita specie partes rebatur, quemadmodum in proposita specie partes fieri oportet, ut ex his binas masculi, unam femina accipi‹a›t. Si ita scripserit testator: 'Quanta ex parte me a Titio heredem institutum recitassem, ex ea parte Sempronius mihi heres esto', non est captatoria institutio: plane nullo recitato testamento ab ipso testatore inanis uidebitur institutio remota suspicione captatoriae institutionis.
Abbreviated transcription (Latin):
toꝵ contẽplatione receꝑunt. Filiis hr̃dibus
inium assem inter om̃s uidĩ factum placuit:⁊
ex eo .x. iuicias filio accepisse tunc ex altero assẽ
porcionem intelligi relictam cui assem noni
raio non inuenerit. Nichil aũt int̾ est quolo co
sine porcione quis hr̃s instituatur quomagis
assis residuũ accepisse uideant. Senis
meuium ex parte quã ꝑ legem caꝑe possit hr̃¬
dem instituit exreliqua titium. Si meuius so¬
lidum caꝑe poterit titus adiectus aut substitu¬
tus hr̃s non erit.
d̾.t.i. diff QUod si nonfit reliqui facta
Im̃tio tantundem in alt̃o asse habebit meuius
quantũ titius in pͥmo.
capax sit in totum substitiutur ad mittitur
lemens patronũ
testam̃to cauat̃ ut si sibi filius natus fuisset hr̃s
eẽt. si duo filii ex equis partib hr̃des eẽnt. Si
due filie similit̃. Si filius ⁊ filia filio duas par¬
tes filiȩ terciam dedat .ii. filis ⁊ filia natis que¬

Expanded text:
torum contemplatione receperunt. Filiis heredibustorum contemplatione receperunt. Filiis heredibus duabus unciis unum assem inter omnes uideri factum placuit et ex eo decem uncias filios accepisse: tunc enim ex altero asse portionem intellegi relictam, cum asse nominrtio non inuenitur: nihil autem interest, quo loco sine portione quis heres instituatur, quo magis assis residuum accepisse uideatur. Seius Maeuium ex parte, quam per leges capere possit, heredem instituit, ex reliqua Titium. si Maeuius solidum capere poterit, Titius adiectus aut substitutus heres non erit.tionum. Quod si non sit reliqui facta mentio, tantundem in altero asse habebit Maeuius quantum Titius in primo.capax sit, in totum substitutus admittitur. Clemens Patronus testamento cauerat, ut, si sibi filius natus fuisset, heres esset, si duo filii, ex aequis partibus heredes essent, si duae filiae, similiter: si filius et filia, filio duas partes, filiae tertiam dederat. duobus filiis et filia natis quae
Abbreviated transcription (Latin):
i filius substituat᷑
ei a quo p̃teritus est non ut intestati patris
sed ea ex testam̃to habebit hr̃ditatem qm̃ ⁊
quolibet alio substituto si filius sed ab eo ex¬
hr̃datus iñ testam̃tum inciꝑet ubi filius eẽt
mul. ⁊ hr̃ditatem uiro necessarius hr̃s nec sine
liłitate aliquid ei legare potest.
ita scͥptum est. Quem hr̃dem codicill fecero h¬
tur. sed hoc tantum ex hr̃ditate hubebit qͣntũ
exasse residuum mansit.
rum mat̾noꝵ que in panonia possidebit lib̾tũ
hr̃dem instituit pat̾norum que habebit in si¬
ria titium. Iure semissos ambos habe constrat
fed arbitrium diuidende hr̃ditatis sup̃mam
uoluntatem factis adudicationib ⁊ int̃posits
retinendo compensent. Uto titio ex duab
partib publio meuio ex quadrante seriptis h¬
eredib assem indodrante ẽẽ diuersum. R.¬
di. Modum enim duarum partium ex quadrran¬
te declarari qđ ueteres nũmis titio legatis num¬
morum specie non demonstrata ceteroꝵ lega¬

Expanded text:
i filius substituatur ei, a quo praeteritus est, non ut intestati patris, sed ex testamento habebit hereditatem, quoniam et quolibet alio substituto, si fuisset ab eo exheredatus, inde testamentum inciperet, ubi filius essetmul et hereditatem, uiro necessarius heres erit: nec sine libertate aliquid ei legari potest. ita scriptum est: 'quem heredem codicillis fecero, htur: sed hoc tantum ex hereditate habebit, quantum ex asse residuum mansit. rum maternorum, quae in Pannonia possidebat, libertum heredem instituit, paternorum, quae habebat in Syria, Titium. iure semisses ambos habere constitit, sed arbitrum diuidendae hereditatis supremam uoluntatem factis adiudicationibus et interpositis retinendo compensetur. Lucio Titio ex duabus partibus, Publio Maeuio ex quadrante scriptis here dibus assem in dodrantem esse diuisum respondi: modum enim duarum partium ex quadrante declarari: quod ueteres nummis Titio legatis nummorum specie non demonstrata ceterorum lega
Abbreviated transcription (Latin):
missa sit lib̾tas deinde hr̃s hunc eundem ser¬
uum cũ lib̾tate hr̃dem reliquisset. quesitũ est
annecessarius fiat his. Et humanuis ẽ et
magis ȩquitatis ratiom subnixum non fieri
necessarium. Qui enĩ ⁊̃ indefuncto poterat li¬
b̾tatem extorquere is lib̾ uissus non magnum
uidetur beneficium a defuncto consequi un¬
mo nichil commodi sensisse. sed magis debi¬
tam sibi accepisse lib̾tatem. Idem ꝓbandum
erit . un ille seruo quẽ testor ealege emerat ut
manumitteret si hr̃s fuerit institutus. Nam
⁊ hic seposito bñficio testator is ꝓpͥouire pot̾it
ad lib̾tatem ꝑuenire ex constitutione diui ma¬
rci. Idem ⁊in eo qui ꝓpͥa sua data pecunia
emptus ab aliquo. Nam ⁊hic pot̃it abipso
testatore lib̾tatem extorquere.

Expanded text:
a sit libertas, heres hunc eundem seruum cum libertate heredem reliquisset, quaesitum est, an necessarius fiat heres. et humanius est et magis aequitatis ratione subnixum non fieri necessarium: qui enim etiam inuito defuncto poterat libertatem extorquere, is liber esse iussus non magnum uidetur beneficium a defuncto consequi, immo nihil commodi sensisse, sed magis debitam sibi accepisse libertatem. Idem probandum erit et in illo seruo, quem testator ea lege emerat, ut manumitteret, si heres fuerit institutus: nam et hic seposito beneficio testatoris proprio iure poterit ad libertatem peruenire ex constitutione diui Marci. Idem et in eo, qui propria sua data pecunia emptus est ab aliquo: nam et hic poterit ab ipso testatore libertatem extorquere.
Abbreviated transcription (Latin):
Si non lex elia sent̃ntia
sed alia lex ut senatus consultum aut ĩ cons¬
titutio serui lib̾tatem impediat is necess ariis fie¬
ri non potest ĩ finon sit soluendo testator.
emporib diui adriani senatus censuit.
Si testator quicumq moritur soluendo noi
fuit duob plurib ire lib̾tatem dedit eisq ħr¬
ditatem restitui uisserit. mistitutus hr̃s fus
pectam hr̃ditatem dixerit ut adire eam co¬
gatur et ad libtatem ꝑueniat qui pͥore loco
scriptus fuerit: eiq hr̃ditas restituatur. Idẽ
seruandum ẽ in his quib fidi commissum li¬
btas data fuit. Igͥ si pͥmo loco scͥptus desid̾a
ret adire hr̃ditatem nulla difficultas erit.
Nam si posti̾ores quoq lib̾os se ẽe dicent. et
restitui hr̃ditatem desident an soluendo sit hr̃¬
ditas ⁊ om̃ib lib̾is factis restitui deb̾et a p̃tore q̃
reretur. absente aũt pͥmo sequens desidat adire
hr̃ditatem. Non est audiendus quia si pͥmus

Expanded text:
Si non lex Aelia Sentia, sed alia lex uel senatus consultum aut etiam constitutio serui libertatem impediat, is necessarius fieri non potest, etiamsi non sit soluendo testator. Temporibus diui Hadriani senatus censuit, si testator, qui cum moritur soluendo non fuit, duobus pluribusu‹e› libertatem dederit eisque hereditatem restitui iusserit et institutus herespectam sibi hereditatem dixerit, ut adire eam cogatur et ad libertatem perveniat qui priore loco scriptus fuerit, eique hereditas restituatur. idem servandum in his, quibus per fideicommissum libertas data ret adire hereditatem, nulla difficultas erit. nam si posteriores quoque liberos se esse dicent et restitui hereditatem desiderent, an soluendo sit hereditas et omnibus liberis factis restitui deberet, apud praetorem quaereretur. absente autem primo sequens desiderans adiri hereditatem non est audiendus, quia, si primus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑinde om̃ia seruabunt᷑. ac si tm̃ a filio legotus
fuisset. cc̃ aũt. si a filio sub conditione a substi¬
tuto pure legatũ fiũt. ⁊ pupillus pendente con¬
ditione decesserit. ex substitutione sola legatũ
ualebit. Pis uerbis lucio ⁊ atio eoꝵue cui
fundũ do lego. utilit̾ legatur. et si utriq uixit.
utriq si alt̾ alti totum debebitur
Cum statu lib sub conditione legatus ẽ. ⁊
pendñte conditione legati. conditio statutae
lib̾tatis deficit. legatum utile fit. Nam sicut
statuta lib̾tas tunc ꝑuint legatũ cũ uires ac¬
ceꝑit nita legatum quoq non ante ꝑumi pot̃.
quam dies eius cesserit.. Pfilo inpube le

Expanded text:
perinde omnia seruabuntur ac si tantum a filio legatum fuisset: contra autem si a filio sub condicione, a substituto pure legatum fuerit et pupillus pendente condicione decesserit, ex substitutione sola legatum ualebit. His uerbis 'Lucio et Titio eorumue cui fundum do lego' utiliter legatur et, si utrique uixerint, utrique, si alter, alteri debebitur. Cum statuliber sub condicione legatus est et pendente condicione legati condicio statutae libertatis deficit, legatum utile fit: nam sicut statuta libertas tunc peremit legatum, cum uires accipit, ita legatum quoque non ante peremi potest, quam dies ces
Abbreviated transcription (Latin):
que mͥ seuis debet legauero: nullũ erit lega¬
tum. Eẽ enim debitor debet. nam isi uius
exegissem: extingueretur legatum: i si debitor
maneret: accõnes adũsus eũ hr̃s m̃s dum¬
taxat pr̃are cogẽtur.
iquis ita stipulatus stichum aut decẽ
utrũ ego uelim legouit. qđ ei debeatur te¬
nebiur hr̃s euis. ut prẽt legatario aoc̃onẽ.
electionem habituro. utrũ stichum. ati x.
ꝑsequi malit. Roinde sistichũ legaũit. cum
ille ei stichum. aut .x. debet. incet̾i acc̃ole¬
gatario adũsus hrdem competit. ut scͥpsit

Expanded text:
quae mihi Seius debet, legauero, nullum erit legatum: esse enim debitor debet: nam et si uiuus exegissem, exstingueretur legatum et, si debitor maneret, actiones aduersus eum heres meu‹s› dumtaxat praestare cogeretur. Si quis ita stipulatus: 'Stichum aut decem, utrum ego uelim' legauerit quod ei debebatur, tenebitur heres eius, ut praestet legatario actionem electionem habituro, utrum Stichum an decem persequi malit. Proinde si Stichum legauerit, cum ille ei Stichum aut decem deberet, incerti actio legatario aduersus heredem competit, ut scripsit
Abbreviated transcription (Latin):
nem deducetur. itio fundum.do. lego. si
hr̃di meo decẽ dedit. si .x. hr̃s titio debuisset: ⁊
ea ticius accepta ei fecisset. fundum uendicare
i titius cuistichus legatus
fuerat. antequam sciret ad se legatum ꝑtin̾e
decesserit. ⁊ eundem seio legauit ⁊ hr̃s titi le¬
gatum non repudiaũit: stichum seiꝰ uendica
i pat̾familias abimpub̾e filio titio bit.¬
fundum legau̾it. ⁊ a substituto eundem eidem
titio. ⁊ pupillus pat̾ hr̃s extiãt siue uendicaũit

Expanded text:
nem deducetur. 'Titio fundum do lego, si nem deducetur. 'Titio fundum do lego, si heredi meo decem dederit.' si decem heres Titio debuisset et ea Titius accepta ei fecisset, fundum uindicare potest. Si Titius, cui Stichus legatus fuerat, antequam sciret ad se legatum pertinere, decesserit et eundem Seio legauerit et heres Titii legatum non repudiauerit, Stichum Seius uindicabit. Si pater familias ab impubere filio Titio fundum legauerit et a substituto eundem eidem Titio et pupillus patri heres exstiterit: siue uindica
Abbreviated transcription (Latin):
liceat. in quo inerit. ut it̃ quoq ⁊ actũ in ea
habeat. Si uero solum quoq exceptũ fũit:¬
fundus excepta uilla uendicari debebit. et
seruitus ipso ure uille debebit᷑. non sic: ac si
duoꝵ fundoꝵ dñs alt̾um legauĩt. ita ut alteri
seruiret. Sedinclinandum ẽ testatore. ĩ de so¬
lo cogitasse. sine quo edificiũ stare non potest.
i lib̾tus patronum ex septem unciis hr̃dẽ
scͥpserit. alios ex cet̾is uta legau̾it. quisquis mͥ
alius ex supͣscͥptis cũ patrono meo hr̃s erit. ser¬
uos illũ ullũ titio do lego. quos existimo sin¬
głos uicenis aureis intelligendum erit a quo¬
hr̃de patroni dũtaxat legatũ datum. et idõ
titium non amplius qͥncuce in seruis uendi¬
care posse. adiectio aũt illa quos extimo singłos
uicenis aureis non mutat legati conditionem.
si legis falcidie rationẽ hab̃e oporteat. Nichilo
minus enĩ uerum p̃cium seruoꝵ inestimatio¬

Expanded text:
liceat: in quo inerit, ut iter quoque et actum in ea liceat: in quo inerit, ut iter quoque et actum in ea habeat. si uero solum quoque exceptum fufundus excepta villa vindicari debebit et servitus ipso iure villae debebitur, non secus ac si duorum fundorum dominus alterum legaverit ita, ut alteri serviret. sed inclinandum est testatorem lo cogitasse, sine quo aedificium stare non potest. Si libertus patronum ex septunce heredem scripserit, alios ex ceteris et ita legauerit: 'quisquis mihi alius ex supra scriptis cum patrono meo heres erit, seruos illum et illum Titio lego, quos aestimo singulos uicenis aureis', intellegendum erit a coherede patroni dumtaxat legatum datum et ideo Titium non amplius quincuncem in seruis uindicare posse. adiectio autem illa 'quos aestimo singulos uicenis aureis' non mutat legati condicionem, si legis Falcidiae rationem habere oporteat: nihilo minus enim uerum pretium seruorum in aestimatio
Abbreviated transcription (Latin):
i fundum sub conditio¬
ne legatũ hr̃s pendente conditione sub alia
conditione alii legasset. ⁊ post existentẽ con-¬
ditionem que pͥore testam̃to p̃posita fuisset. tẽ
ea conditio sub qua hĩs legouerat extitisset. dm̃
um apͥore legatario non discedit. Si sertio
cõmuni res legata fuisset. potest alt̃ dñs agnoscere
legatum: alt̃ repelle. Nam in hanc causã seruũ
cõmunis quasi duo serui sunt. Stichum sẽp¬
nio do lego. Si sempnius stichum intra annum
non manumiserit: eundẽ stichum titium do lego.
totum habiturũ ⁊ siquidem intͣ annum manu¬
misisset. libum eũ effecturum. Sin aũt hoc ñ
fecisset: totum ad titium ꝑtinere.
oi fundum excepto eisicio legat. appella¬
tione edificii. aut suꝑficiem significat: aut solũ
quoq cui edificium suꝑpositum ẽ. Si de sola suꝑ¬
ficie exceꝑit. nichi lominus uire legati totus fun¬
dus uendicabitur. Sed exceptione doli mali opo¬
sita. consequet᷑ hr̃s id: ut sibi habitare in uilla

Expanded text:
Si fundum sub condicione legatum heres pendente condicione sub alia condicione alii legasset et post existentem condicionem, quae priore testamento praeposita fuisset, tunc ea condicio, sub quanium a priore legatario non discedit. Si servo communi res legata fuisset, potest alter dominus agnoscere legatum, alter repellere: nam in hanc causam servus communis quasi duo servi sunt. " Stichum Sempronio do lego: si Sempronius Stichum intra annum non manumiserit, eundem Stichum Titio do lego". totum habiturum et, si quidem intra annum manumississet, liberum eum effecturum: sin autem hoc non fecisset, totum ad Titium pertinere. Qui fundum excepto aedificio legat, appellatione aedificii aut superficiem significa‹t› aut solum quoque, cui aedificium superpositum est. si de sola superficie exceperit, nihilo minus iure legati totus fundus uindicabitur, sed exceptione doli mali posita consequetur heres id, ut sibi habitare in uilla
Abbreviated transcription (Latin):
institiuss et. ita scͥpsit. peto a te filia ut acceptis
ex hr̃ditate mea inporcionẽ tuã centũ aureis.
⁊ p̃dio tusculano partẽ hr̃ditatis restituas
diuisionis de coĩ filiã habiturã. pecuniam
de parte sua retenturam. Eoꝵ quib morns
cã donatũ ẽ fidĩ cõmitii quoqͦ tp̃r potest. q̃
fidĩ cõmissũ hr̃des salua falciaie ratione qͣuẽ

Expanded text:
instituisset, ita scripsit: 'peto a te, filia, ut acceptis ex hereditate mea in portionem tuam centum aureis et praedio Tusculano partem hereditatis restituas diuisionis de communi filiam habituram, pecuniam autem de parte sua retenturam. Eorum, quibus mortis causa donatum est, fidei committi quoquo tempore potest: quod fideicommissum heredes salua Fal
Abbreviated transcription (Latin):
eẽt ꝓp̾us creditor hr̃dis ⁊ rei ꝑfidĩ cõmissum
mͥ relicte adeptus fui̾t. nichil me ꝑ rem ledi
oportere conuenit. ñ magis ꝗͣ si abipso hr̃¬
de eam rem pignori accepisset.
ñ÷ s si ñ caueat᷑ adũsus municipes q̃ non
dubitamus ex hoc edicto iri inpossessionẽ
posse. in ipsos uͦ municipes. si is ñ caueatur
ñidem assecuturos. s extͣ ordinaĩo remedi¬
o opus eĩt. uidlł̃ ut decreto p̃toris actor eoꝵ in
possessionẽ mittatur.
alistratus. ł .iii. edicti monitaris.¬
Quãiuis munma sit res legata. uł ꝑfidei¬

Expanded text:
et proprius creditor heredis et rei per fideicommissum mihi relictae adeptus fuerit, nihil me per e‹u›m laedi oportere conuenit, non magis quam si ab ipso herede eam rem pignori accepisset. non est. sed si non caueatur, aduersus municipes quidem non dubitauimus ex hoc edicto iri in possessionem posse: ipsos uero municipes, si his non caueatur, non ‹i›dem adsecuturos: sed extraordinario remedio opus erit, uidelicet ut decreto praetoris actor eorum in possessionem mittatur. 13 Callistratus libro tertio edicti monitorii.Quamuis minima res legata
Abbreviated transcription (Latin):
es fiũt. nec pecuniam soluat. legatarĩ potest
desidare mitti inpossessione. Cũ sub ꝯditio¬
nib ꝯtrariis eadẽ res duob legetur. Si non
res hr̃ditaĩe in quas legatari uł fidĩ cõmissa¬
rii mittantur. in rẽ ꝗͥ hr̃dis mitti ñ possunt.
s ꝑp̃torem denegatas hr̃di actiones ipsi ꝑse

Expanded text:
es fuerit nec pecuniam soluat, legatarius potest desiderare mitti in possessionem.Cum sub condicionibus contrariis eadem res duobus legetur, si non res hereditariae, in quas legatarii uel fideicommissarii mittantur, in rem quidem heredis mitti non possunt, sed per praetorem denegatas heredi actiones ipsi pe
Abbreviated transcription (Latin):
ap̃.l.ii.Alterius curatoris hr̃dẽ
nmorem ut in maiore pecunia condem¬
natum m̃m̾ restitui placuit. Ea res mat̾iam
litis adũsus alium curatorẽ instaurande ñ
dabit. quasi minore pecunia condẽpnatũ.
si non sit etatis eius actor: cui subuenire de
beat. S equitatis suadente ratione per
utilem acc̃onem ei subueniri. in qͣntum
alter releuatus ẽ oportet. Non idcirco
stitutionis tp̃s adũsus tutorem minore pe¬
inutilis erit. qđ ab adolescenti curatores ob
eam culpam condẽꝑnati sunt. Itaq si ñ
iudicatum acuratorib factum ẽ ꝑ doli ex¬
coptione curatores consequi poterunt. eam
nem contͣ tutorem altum tutori quẽ uidex
in solidum condẽpnauit cessit. quamius
postea uidicatum fiat: tam̃ acc̃o data non
int̾cedit. Quia ꝓparte condẽpnati tutoris
non tutela reddita: s nominis p̃cium so
toris condempnatus non aufẽt pͥuilegiũ
pupal.. neq eium sponte cũ eo pupillus c̾ex̃.
cio tutele curatorem eiꝰdem. neq ipso uire

Expanded text:
Alterius curatoris heredem minorem ut maiore pecunia condemnatum in integrum restitui placuit. ea res materiam litis adversus alterum curatorem instaurandae non dabit quasi minore pecunia condemnatum, si nbeat: sed aequitatis ratione suadente per utilem actionem ei subueniri, in quantum alter releuatus est, oportet.Non idcirco astitutionis tempus aduersus tutorem minore peinutilis erit, quod adulescenti curatores ob eam culpam condemnati sunt: itaque si non iudicatum a curatoribus factum est, per doli exceptionem curatores consequi poterunt eam ane contra tutorem alterum tutori, quem iudex in solidum condemnauit, cessit, quamuis postea iudicatum fiat, tamen actio data non intercidit, quia pro parte condemnati tutoris non tutela reddita, sed nominis pretium soltoris condemnatus non aufe‹r›et priuilegium pupilli: neque enim sponte cum eo pupillus contraxit. cio tutelae curatorem eiusdem neque ipso iure
Abbreviated transcription (Latin):
duntaxat de peculio. Manere eun adũsus
eum post pubtatem de peculio ec̃onem. Na¬
q enim ante annus cedit intra qem de poru¬
lio accusatio datur: quã tutela sunfr.¬
cutor ꝓpt̾ hoc suũ factum cũ patre agre nos
potest ante pub̾tatem: quia nec finita titela
pub̾tatem pupilli negocia amministrauit
inuidicium tutele ueniet. id tantũ: sine quo
amministratio tutele expediri non potest. Si
uero post pub̃tatem pupilli is qui tutor eius
fuerat fundos eus uendid̾it: mancipia. ⁊ p̃dia
comꝑauit. neq uenditionis huius neq emp-¬
tionis ratio iudicio tutele continebitur. & est
uerum ea que conexa sunt. uenire iniure
acc̃õnem. S et illud est uerum siceꝑit nego¬
tia amnunistrare post tutelam finitã. deuolui
uidicium tutele. in negotioꝵ gestoꝵ accusa¬
tionem. oporant enĩ eum a semet ipso tutelã
tere. s et siquiscum tutelam ammini¬
et. idem curator adolescenti fuerit datꝰ.

Expanded text:
axat de peculio: manere enim adversus eum etiam post pubertatem de peculio actionem: neque enim ante annus cedit, intra quem de peculio actio datur, quam tutela fuertutor propter hoc suum factum cum patre agere non potest ante pubertatem, quia nec finita tutela pubertatem pupilli negotia administraverit, in iudicium tutelae veniet id tantum, sine quo administratio tutelae expediri non potest: suero post pubertatem pupilli is qui tutor eius fuerat fundos eius uendiderit, mancipia et praedia comparauerit, neque uenditionis huius neque emptionis ratio iudicio tutelae continebitur. et est verum ea quae conexa sunt venire in tutelae actionem: sed et illud est verum, si coeperit negotia administrare post tutelam finitam, devolvi iudicium tutelae in negotiorum gestorum actionem: oportuit enim eum a semet ipso tutelam xigere. sed et si quis, cum tutelam administrasset, idem curator adulescenti fuerit datus,
Abbreviated transcription (Latin):
stirationẽ tutor. deindece
olum comunem transactio nicħ ꝓderit
altĩ. nec immerito. cĩ unusquisq doli sui
penam susferat. o d si conuentus alter
p̃stitisset: ꝓficiet id quod pstiat ei qui ẽ¬
uentus non ẽ. lacet enĩ dolo anibo rei sint.
sufficit unum satis facere. Ut induobus
quib res cãminodata ẽ.uł deposita. quib¬
q mnandatum est.
tore exstipulatii agatur. ł cum his qui ꝓ eo
int̾uenerit. erit dubitatio. anquia tutele
agi non poest: nec ex stipulatu agi pos¬
sit. & pleru putant ⁊ hanc acc̃onem pꝑ
eindem ulitatem differendã cum cu¬
nitore pipilli siue adolescentis agi po

Expanded text:
strationem tutor, deinde coolum communem, transactio nihil proderit alteri, nec immerito, cum unusquisque doli sui poenam sufferat. praestitisset, proficiet id quod praestitit ei qui conuentus non est: licet enim doli ambo rei sint, tamen sufficit unum satisfacere, ut in duobus, quibus res commodata est uel deposita quibusque mandatum est.tore ex stipulatu agatur vel cum his qui pro eo intervenerunt, erit dubitatio, an, quia tutelae agi non potest, nec ex stipulatu agi possit. et plerique putant etiam hanc actionem propter eandem utilitatem differendam. Cum curatore
Abbreviated transcription (Latin):
quia ãministrasse negotia eius. quia natũ
non eẽt non uidetur. ⁊ idõ utilis in eum
acc̃õ dabitur.
tutele p̾uilegnim datur in bonis tutoris
excusatione pupilli pupilleue. furiosi furio¬
soue debebit. si eo nomine cautum non sit.

Expanded text:
quia administrasse negotia eius quia natus non esset non videtur: et ideo utilis in eum actio dabitur. tutelae priuilegium datur in bonis tutoris,ex curatione pupilli pupillaeue furiosi furiosaeue debebitur, si eo nomine cautum non sit.
Abbreviated transcription (Latin):
tusscripserunt in hec uerba cũ
hoe ꝓsum queratur an aliquid tibi a
uitorib uł ciuatorib debeatur non ht̃
rationem postulatio tua. uolentis in sũp¬
cum litis abhis tibi pecuniã ãministre.¬
ap̃.l.xxuͫ . Tum tutor negoĩsim¬
pubis amministrantis. pupillũ paterna
hr̃ditate abstinoat. bonis patris uendi¬
tis tractari solet utilis tutele acc̃o pupi¬
llo relinqui. an creditorib concedi de¬
beat: ⁊ pbatur acc̃onem int̾ pupillum ⁊
creditones patris eẽ diuidendam. scilie
ut qđ rationi bonoꝵ ꝑ tutorem deerit
creditorib reddatur. Quod aũt doloł
culpa tutoris in officio pupilli ꝑperam
ab stenti contractum ẽ puero relinqua¬
tur. Iue acc̃o sine dubio non pͥus cõpetet.
quam pupillus ad pub̾tatem ꝑuenerit.
Sed illa confestim creditorib datur.
Si ꝓbatum ẽ nomen
debitoris a nouissimo cunratore. frustra tu¬
torem de eo conueniri.

Expanded text:
scripserunt in haec uerba: 'Cum hoc ipsum quaeratur, an aliquid tibi a tutoribus uel curatoribus debeatur, non habet rationem postulatio tua uolentis in sumptum litis ab his tibi pecuniam subministraestionum.Cum tutor negotiis impuberis administratis pupillum paterna hereditate abstinet, bonis patris uenditis tractari solet, utilis actio pupillo relinqui an creditoribus concedi debeat. et probatur actionem inter pupillum et creditores patris esse diuidendam, scilicet ut quod rationi bonorum per tutorem deerit creditoribus reddatur, quod autem dolo uel culpa tutoris in officio pupilli perperam abstenti contractum est, puero relinquatur. quae actio sine dubio non prius competet, quam pupillus ad pubertatem peruenerit: sed illa confestim creditoribus datur.Si probatum est nomen debitoris a nouissimo curatore, frustra tutorem de eo conueniri.
Abbreviated transcription (Latin):
est. dicendum ẽ cessare clausulam. q̃m quotiens
legatur species cessare diximus. hanc aũt scͥptu¬
ram non solum ad p̃cedentia sola legata. s ad
uniũsa que testam̃to ad scͥpta sunt extendi.ga¬
llius aquilius. offilius. trebatuis responđunt.
iaq uerum est.

Expanded text:
est, dicendum est cessare clausulam, quoniam quotiens est, dicendum est cessare clausulam, quoniam quotiens species legetur, cessare diximus.Hanc autem scripturam non solum ad praecedentia sola legata, sed ad uniuersa quae testamento adscripta sunt, extendi Gallus Aquilius, Ofilius, Trebatius responderunt idque uerum est.
Abbreviated transcription (Latin):
annua. bima. trima die dato. ad corporea legata
non ꝑtinet. sed ad ea que ponde. num̾o. mñsura.
continentur ⁊ad ea tantum legata ꝑtinet. qui¬
bus dies nonẽ appositus. Prornde si forte pure le¬
gatum ẽ. ex hac adiectione ꝓrogabinir. qui si
forte centum mͥ legata sunt p̃sentia. utruman¬
nua die dabuntur. anuero p̃sentia: ⁊ ait seuius
⁊ labeo p̃sens deb̾i. Quãuis gͥ suꝑuacua sit haec
adiectio quantũ ad ium ⁊ effectum legati ꝑtinet.
tantum adhoc ꝓficiet. ut p̃senti die legatũ debeat᷑.¬
Sed ⁊ sim annos singłos aut in singłos m̃ses
sit legatum relictum: cessabit ea scriptura. Ꝙa¬
et hoc legarum ⁊ inicium ⁊ finem habet. Sed ⁊
si sub conditione sit legatum relictum. potest dici.
cessare annuam adiectionem. quia dies incertus
appellatur conditio. Cui congruit qđ trebatius
existimat. Sicui legetur. qr̃ñ annoꝵ xxx. erit.
uulgare: hanc clausulam cessare. Item sileget᷑
pecunia que in archa ẽ. uł uinum qđ apotechiꝰ

Expanded text:
 trima die dato', ad corpora legata non pertinet, sed ad ea quae pondere numero mensura continentur.Et ad ea tantum legata pertinet, quibus dies non est adpositus: proinde si forte pure legatum est, ex hac adiectione prorogabitur.Quid si forte centum mihi legata sunt praesentia, utrum annua die dabuntur an uero praesentia? et ait Seruius et Labeo praesens deberi. quamuis igitur superuacua sit haec adiectio, quantum ad uim et effectum legati pertinet, tamen ad hoc proficiet, ut praesenti die legatum debeatur.Sed si in annos singulos aut singulos menses sit legatum relictum, cessabit ea scriptura, quia hoc legatum et initium et finem habet.Sed et si sub condicione sit legatum relictum, potest dici cessare annuam adiectionem, quia dies incertus appellatur condicio.Cui congruit quod Trebatius existimat, si cui legetur, quando annorum uiginti erit, uulgarem hanc clausulam cessare.Item si legetur pecunia quae in arca est uel uinum quod in apothecis
Abbreviated transcription (Latin):
eẽt id fecisset. anconsulto qđ qͣntitatem qͦndam
debitam nõi libationis dari uoluisset. ¶Int̃
cet̾a lib̾o ita legauit. ⁊ siquid meuio gessit rati¬
ones ab eo exigi ueto. Querit᷑ an caritas in quib
rationes inscripte sunt. Item reliqua scđm ac-¬
cepto ⁊ expensa hr̃dibus reddere debeat: &.
ea de quib quereretur posse hr̃dem uindica¬
reliquis ẽẽ. titia quoq duos tutores habuerat.
ita cauit. Rationem tutele mee. quam egit.
publus meuius cum lutio titio repossi ab eo nolo.
queritur. an si qua pecunia apud eũ ex tute¬
la remansit peti ab eo possit. R. nichil ꝓponi
cur non pecunia que pupille ẽẽt.⁊ apud tu¬
torẽ remaneret legata uidetur. Item querit᷑
non libari. I Gaio seio optime merito hoc¬
ampluis lego concediq uolo neq ab eopea.
neqs ab hr. dib euis. quicquid imͥ aut cyro¬
graphis aut rationib debitor est. uł quic qa
ame nutuũ accepit uł fidem meã pro eo

Expanded text:
esset, id fecisset, an consulto, quod quantitatem quondam esset, id fecisset, an consulto, quod quantitatem quondam debitam, non ius liberationis dare uoluisset.Inter cetera liberto ita legauit: 'et si quid me uiuo gessit, rationes ab eo exigi ueto'. quaeritur, an chartas, in quibus rationes conscriptae sunt, item reliquas secundum accepta et expensa heredibus reddere debeat. respondit ea de quibus quaereretur posse heredem uindicareliquis esse. Titia, quae duos tutores habuerat, ita cauit: 'rationem tutelae meae, quam egit Publius Maeuius cum Lucio Titio, reposci ab eo nolo': quaeritur, an, si qua pecunia apud eum ex tutela remansit, peti ab eo possit. respondit ni‹cur› pecunia, quae pupillae esset et apud tutorem remaneret, legata uideretur.Item quaeritur, non liberari. 'Gaio Seio optime merito hocamplius lego concedique uolo neque ab eo peti neque ab heredibus eius, quidquid mihi aut chirographis aut rationibus debitor est uel quidquid a me mutuum accepit uel fidem meam pro eo
Abbreviated transcription (Latin):
etitor. uł possessor damnauit hr̃dem
suum necentum uitale udicium exerceat. de
effectu legati queritur: et dictum ẽ. ita demũ
utile uidi legatũ ẽẽ: si malam causam aduer¬
sarius testatoris habũit. ut litigante hr̃de
uinci debuerit. tunc enĩ non tantum litis
emolum̃tum. sed etiam sumptus hr̃s lega¬
tario prare cogitur. Nam inbona cã nichiliu¬
ita gaio seio. quicqͥd mͥ sub pignore hortoꝵ
suoꝵ debuit abhr̃dib meis dari uolo: quero
cum testator. uiuus aliqͥd a seio recepit. an id
tatorẽ ante factos codicillos quib legauit. pe¬
ne om̃em pecuniã sortis ⁊ usurarum recepiss
ita ut modicũ sortis ⁊ usurarum debeat᷑. ⁊ que¬
siit an ei repetitio competeret. ꝓpt̾̃ uerba ad p̃¬
teritum relata quicꝗd mͥ debuit .R. Prius qui
dem scđm ea que ꝓponentur. recte responsũ
est. uerũ postĩs ꝓpt̾ea que in tp̃r adderent᷑.
ita auidice estimandũ ut inspiceret obliuionẽ
pecunie solute aut quod eo in seio numerata

Expanded text:
etitor vel possessor damnavit heredem suum, ne centumvirale iudicium exerceat: de effectu legati quaeritur. et dictum ita demum utile videri legatum esse, si malam causam adversarius testatoris habuit, ut litigante herede vinci debuerit: tunc enim non tantum litis emolumentum, sed etiam sumptus heres legatario praestare cogitur. nam in bona causa nihil vita: "Gaio Seio, quidquid mihi sub pignore hortorum suorum debuit, ab heredibus meis dari volo": quaero, cum testator vivus a Seio aliquid recepit, an id tatorem ante factos codicillos, quibus legavit, paene omnem pecuniam sortis et usurarum recepisse, ita ut modicum sortis et usurarum debeatur, et quaesiit, an ei repetitio competeret propter verba ad praeteritum relata "quidquid mihi debuit". rdem secundum ea quae proponerentur recte responsum est, uerum posterius propter ea, quae in tempore adderentur, ita ab iudice aestimandum, ut inspiceret, obliuione pecuniae solutae, aut quod eo inscio numerata
Abbreviated transcription (Latin):
quam quos alii legnui lego. Cum eẽnt qͥdam
urne idem ⁊ textores: labeo ait. qm nec quos
titie uxores non legaũt. aliter apparere possit.
hoc enim uũ ẽ ⁊ sine utriusq legati nomine
quicqͣm eẽt exceptum. Quod si hoc modo eẽt
legatum textores om̃s p̃ter urnas. ⁊ rursus
ñ sed neutri fuisse legatum. Nichil distat.
utrum ita legetur. titio ⁊ meuo. anita. titio.
cum meuio. Utrobiq enim coniunctĩ legatũ
uidetur.¬
lecur. Si alteri stichum hr̃s dedit.
quein duob dare dampnare dampnatus fue.¬
rat. ⁊ antequam int̾pellaretur ab alt̾o stichus
mortuus ẽ. hr̃s non tenetur quia nichil ꝑeũ
factum intelligitur.

Expanded text:
quam quos alii legaui, lego.' Cum essent quidam quam quos alii legaui, lego.' Cum essent quidam et uernae idem et textores, Labeo ait, quoniam nec quos Titiae textores non legauerit, aliter apparere possit, hoc enim iuris est et si neutrius legati nomine quicquam esset exceptum.Quod si hoc modo esset legatum 'textores omnes praeter uernas' et rursus esset, neutri fuisse legatum.Nihil distat, utrum ita legetur 'Titio et Maeuio' an ita 'Titio cum Maeuio': utrubique enim coniunctim legatum uidetur.Si alteri Stichum heres dederit, quem duobus dare damnatus fuerat, et antequam interpellaretur ab altero Stichus mortuus est, heres non tenetur, quia nihil per eum factum intellegitur.
Abbreviated transcription (Latin):
sit legata. quoꝵ alt̾ hr̃e institutus. a semet ipso ei
legatum inutilit̃ uidetur. Idõq quodei a se le¬
gatum ẽ. ad collegatarium ꝑtinebit. Inde dỹ
si duo sint hr̃des. unus ex uncia. alt̃ ex duode¬
cim unciis: ⁊ eis fundus legatus sit. unciarũ
hr̃dem undecim partes infundo habiturum co¬
hr̃dem unciam. Plane si alit̾ ex legotaris hr̃s
extiterit hr̃di. a quo legaium erat relictũ. non
idõ minus partem collegatario faciet. Retinet
enim ꝓ parte legatum.¬
i ita titio legetur. fundum seianum uel
usum.F. eius sibi habeto. Duo eẽ legata ex ar¬
bitrio eius ẽẽ anuelit usum.F. uendicare.
ed ⁊ si quis ita leget. titio fundum do
lego ut eũ ꝓ parte habeat: mͥ uidetur posse
dici partem eum habiturum. Uidĩ enim fun-¬
di appellatione non totum fundum: sed partẽ
appellasse. Nam ⁊pars fundi fundus recteap¬
manumissiis sit. nichil ex hoc legato debetur.
mẽos om̃s p̃ter quam quos hoc testamento
alii legaui. lego plotie. urnas om̃s meos p̃t¬

Expanded text:
sit legata, quorum alter heres institutus sit, a semet ipso ei legatum inutiliter videtur, ideoque quod ei a se legatum est si duo sint heredes, unus ex uncia, alter ex undecim unciis, et eis fundus legatus sit, unciarium heredem undecim partes in fundo habiturum, coheredem unciam.Plane si alter ex legatariis heres extiterit heredi, a quo legatum erat relictum, non ideo minus partem collegatario faciet: retinet enim pro parte legatum.Si ita Titio legetur: 'fundum Seianum uel usum fructum eius sibi habeto', duo esse legata et arbitrio eius esse, an velit usum fructum vindicare. Sed et si quis ita leget Titio: "fundum do lego, ut eum pro parte habeat ", mihi videtur posse dici partem habiturum: videri enim fundi appellatione non totum fundum, sed partem appellasse: nam manumissus sit, nihil ex hoc legato debetur. meos omnes, praeterquam quos hoc testamento alii legaui, lego.Plotiae uernas meos omnes, praeter