comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
doceri poterant. & qd ab opere singulisq legionibus singuloᷤ
legatos cȩsar discedere nisi munitis castris uetuerat. Hi pꝑ
propinquitatem & celeritatem hostium nihil iam Cȩsaris impe¬
rium expectabant. sed per se quȩ uidebantur ad ministrabant.
Cȩsar necessariis rebus imperatis ad cohortandos milites quam in
partem fors obtulit decucurrit: & ad legionem decimam deue¬
nit. Milites non longiore oratione hortatus ꝗͣ uti suȩ pristine
uirtutis memoriam retinerent: neu perturbarentur animo: hosti¬
umq impetum fortiter substinerent. qͣuia non longius hostes abe¬
rant ꝙͣ quo telum adiçi poss&. preli cõmittendi signum dedit. atq¬
item in alteram partem cohortandi causa profectus sugnantibꝰ octuimt
Temporis tanta fuit exiguitas. hostiumq tam paratus ad dimi¬
candum animus: ut non solum ad insignia accõmodanda sed &̃
ad galeas induendas scutis tegmenta cdetrahenda tempus defũit

Expanded text:
doceri poterant, et quod ab opere singulisque legionibus singulos doceri poterant, et quod ab opere singulisque legionibus singulos legatos Caesar discedere nisi munitis castris vetuerat. Hi propter propinquitatem et celeritatem hostium nihil iam Caesaris imperium expectabant, sed per se quae videbantur administrabant. Caesar, necessariis rebus imperatis, ad cohortandos milites, quam in partem fors obtulit, decucurrit et ad legionem decimam devenit. Milites non longiore oratione cohortatus quam uti suae pristinae virtutis memoriam retinerent neu perturbarentur animo hostiumque impetum fortiter sustinerent, quod non longius hostes aberant quam quo telum adigi posset, proelii committendi signum dedit. Atque in alteram item cohortandi causa profectus pugnantibus occurrit. Temporis tanta fuit exiguitas hostiumque tam paratus ad dimicandum animus ut non modo ad insignia accommodanda sed etiam ad galeas induendas scutisque tegimenta detrahenda tempus defuerit.
Abbreviated transcription (Latin):
impetumq in nostros ȩquites fecerunt. His facile pulsis ac ptur¬
batis incredibili celeritate ad flumen decurrerunt: ut pene uno
tempore & ad siluas & in flumine etiam in manibus nostris
hostes uiderentur. Eadem autem celeritate aduerso colle ad no-¬
stra castra atq eos qui in opere occupati erant contenderunt. Cx̧¬
sari omnia uno tempore erant agenda. Uexillum ꝓponendum¬
quod erat insigne cum ad arma incurri oportebat: Signum tuba
dandum: Ab opere reuocandi milites: qui paulo longius agge¬
ris petendi causa processerant. accensendi: acies instruenda. mi¬
lites cohortandi. Signum dandum. Quarum rerum magnã
partem temporis breuitas & successus & incursus hostium im¬
pediebat. His difficultatibus duȩ res erant subsidio scientia
atq usus militum: quod superioribus preliis exercitati: quid fie¬
ti oporteret non minus commode ipsi sibi prescribere ꝗͣ ab alis

Expanded text:
impetumque in nostros equites fecerunt. His facile pulsis ac proturimpetumque in nostros equites fecerunt. His facile pulsis ac proturbatis, incredibili celeritate ad flumen decucurrerunt, ut paene uno tempore et ad silvas et in flumine et iam in manibus nostris hostes viderentur. Eadem autem celeritate adverso colle ad nostra castra atque eos qui in opere occupati erant contenderunt. Caesari omnia uno tempore erant agenda: vexillum proponendumquod erat insigne, cum ad arma concurri oporteret; signum tuba dandum; ab opere revocandi milites; qui paulo longius aggeris petendi causa processerant arcessendi; acies instruenda; milites cohortandi; signum dandum. Quarum rerum magnam partem temporis brevitas et incursus hostium impediebat. His difficultatibus duae res erant subsidio, scientia atque usus militum, quod superioribus proeliis exercitati quid fieri oporteret non minus commode ipsi sibi praescribere quam ab aliis
Abbreviated transcription (Latin):
aliter se habebat ac belge ad neruios detulerant. Nam quo ad
hostis appropinquabat consuetudine sua Cȩsar sex legiones expe¬
Inde dux̧ legiones quȩ proxime conscriptȩ erant. totum agmen
claudebant: prȩsidioq impedimentis erant. E quites nostri cũ
funditoribus ac sagitariis flumen transgressi cum hostium
equitatu prelium cõmiserunt. Cum se illi identidem in siluas
ad suos reciperent: ac rursus e silua in nostros impetum face¬
rent: nec nostri longius q̃ quẽ ad finem porrecta ac loca aperta
pertinebant cedentes insequi auderent: interim legiones sex
quȩ primȩ uenerant: opere dimenso castra munire ceperunt
Ubi prima impedimenta nostri exercitus ab his qui in silua ab¬
diti latebant. uisa sunt: qđ tempus inter eos cõmittendi prelii
conuenerat: ita ut intra siluas aciem. ordinemq constituerant atq
ipsi se se confirmauerant: subito omnibus copis ꝑrouolauerunt.

Expanded text:
aliter se habebat ac Belgae ad Nervios detulerant. Nam quod aliter se habebat ac Belgae ad Nervios detulerant. Nam quod hostibus adpropinquabat, consuetudine sua Caesar VI legiones expeinde duae legiones quae proxime conscriptae erant totum agmen claudebant praesidioque impedimentis erant. Equites nostri cum funditoribus sagittariisque flumen transgressi cum hostium equitatu proelium commiserunt. Cum se illi identidem in silvis ad suos reciperent ac rursus ex silva in nostros impetum facerent, neque nostri longius quam quem ad finem porrecta ac loca aperta pertinebant cedentes insequi auderent, interim legiones VI quae primae venerant, opere dimenso, castra munire coeperunt. Ubi prima impedimenta nostri exercitus ab iis qui in silvis abditi latebant visa sunt, quod tempus inter eos committendi proelii convenerat, ut intra silvas aciem ordinesque constituerant atque ipsi sese confirmaverant, subito omnibus copiis provolaverunt
Abbreviated transcription (Latin):
teneris arboribiis incisis atq inflexis. crebrisq in altitudinem
ramis enatis & rubis sentibusq iniectis effecerant ut instar
muri hae saepes munimenta preberent: quo non modo intrari
sed ne perspici quidem possit. His rebus cum iter agminis nr̃i
impediretur non omittendũ sibi consilium neruii extimauerũt.
Loci natura erat hȩc: quem nostris castris delegerant. Collis a
summo equaliter decliuis ad flumen sabim quod supra nomina¬¬
uimus uergebat. Ab eo flumine pari accliuitate collis nascebat᷑
aduersus & huic contrarius passibus circiter.ccͣͫ infimus aper¬
tus: ab superiore parte siluestris ut non facile introrsus ꝑspici
posset. Intra eas siluas hostes in occulto se se continebant: in aꝑ¬
to loco secundum flumen paucȩ stationes ȩquitum uidebantur.
Fluminis erat altitudo pedum circiter trium. Cȩsar ȩquitatu prȩ-¬
misso subsequebatur omnibus copiis. Sed ratio ordoq agminis

Expanded text:
teneris arboribus incisis atque inflexis crebrisque in latitudinem teneris arboribus incisis atque inflexis crebrisque in latitudinem ramis enatis et rubis sentibusque interiectis effecerant ut instar muri hae saepes munimentum praeberent, quo non modo non intrari sed ne perspici quidem posset. His rebus cum iter agminis nostri impediretur, non omittendum sibi consilium Nervii existimaverunt. Loci natura erat haec, quem locum nostri castris delegerant. Collis ab summo aequaliter declivis ad flumen Sabim, quod supra nominavimus, vergebat. Ab eo flumine pari acclivitate collis nascebatur adversus huic et contrarius, passus circiter CC infimus apertus, ab superiore parte silvestris, ut non facile introrsus perspici posset. Intra eas silvas hostes in occulto sese continebant; in aperto loco secundum flumen paucae stationes equitum videbantur. Fluminis erat altitudo pedum circiter trium. Caesar equitatu praemisso subsequebatur omnibus copiis; sed ratio ordoque agminis
Abbreviated transcription (Latin):
gant. Cumq ex dedititus belgis reliquisq gallis complures Cȩsa¬
rem secuti una iter facerent: quidam ex his ut postea ex captiuiᷤᷤ
cognitum est eorum dierum consuetudinem nostri exercitus per¬
specta. nocte ad neruios peruenerunt: atq his demonstrarunt inter
singulas legiones impedimentorum magnum numerum intercedere.
neq esse quicꝗͣ negocũ. cum prima legio in castra uenisset. reliquȩq
legiones per magnum spacium abessent: hanc sub sarcinis adori¬
ri posse. qua pulsa impedimentisq direptis. futurum. ut reliquȩt
contra consistere non auderent. Adiuuabant etiam eorum con¬
silium qui rem defenderant. qđ neruii antiquitus cum equita¬
tu nihil possent: Neq .N. ad hoc tempus ei rei student. sed ꝗc¬
quid possunt pedestribus ualent copiis: Quo facilius finitimo¬
rum equitatum si predandi caula ad eos uenissent impedirẽt:

Expanded text:
gant. Cum ex dediticiis Belgis reliquisque Gallis complures Caesagant. Cum ex dediticiis Belgis reliquisque Gallis complures Caesarem secuti una iter facerent, quidam ex his, ut postea ex captivis cognitum est, eorum dierum consuetudine itineris nostri exercitus perspecta, nocte ad Nervios pervenerunt atque his demonstrarunt inter singulas legiones impedimentorum magnum numerum intercedere, neque esse quicquam negotii, cum prima legio in castra venisset reliquaeque legiones magnum spatium abessent, hanc sub sarcinis adoriri; qua pulsa impedimentisque direptis, futurum ut reliquae contra consistere non auderent. Adiuvabat etiam eorum consilium qui rem deferebant quod Nervii antiquitus, cum equitatu nihil possent neque enim ad hoc tempus ei rei student, sed quicquid possunt, pedestribus valent copiis, quo facilius finitimorum equitatum, si praedandi causa ad eos venissent, impedirent,
Abbreviated transcription (Latin):
esse homines feros magnȩq uirtutis. increpitare atq accusare re¬
liquos belgas qui se populo.ro. dedidissent: patriamq uirtutem
proiecissent confirmare se se neq legatos missuros: neq ullam cõ¬
dicionem pacis accepturos. Cum per eorum fines triduum iter
feciss& inueniebat ex captiuis eorum sabim flumen a castris suiˢ
non amplius milia passuum .x. abesse. trans id flumen omnes ner¬
uios consedisse. aduentumqs romanorum expectare una cum attre¬
batibus & ueromandiis finitimis suis. Nam hi utrisq persuaserãt
uti eandem belli fortunam experirentur: expectari etiam ab his
aduatucorum copias atq esse in itinere. mulieres quiq per etatẽ
ad pugnam inutiles esse uiderentur. in eum locum cõiecisse. quo
propter paludes exercitui aditus non ess&. His rebus cognitie ex¬
ploratores centurionesq prȩmittit. qui locum idoneum castris deli¬

Expanded text:
esse homines feros magnaeque virtutis; increpitare atque incusare reesse homines feros magnaeque virtutis; increpitare atque incusare reliquos Belgas, qui se populo Romano dedidissent patriamque virtutem proiecissent; confirmare sese neque legatos missuros neque ullam condicionem pacis accepturos. Cum per eorum fines triduum iter fecisset, inveniebat ex captivis Sabim flumen a castris suis non amplius milibus passuum X abesse; trans id flumen omnes Nervios consedisse adventumque ibi Romanorum expectare una cum Atrebatibus et Viromanduis, finitimis suis nam his utrisque persuaserant uti eandem belli fortunam experirentur; expectari etiam ab iis Atuatucorum copias atque esse in itinere; mulieres quique per aetatem ad pugnam inutiles viderentur in eum locum coniecisse quo propter paludes exercitui aditus non esset. His rebus cognitis, exploratores centurionesque praemittit qui locum castris idoneum deli
Abbreviated transcription (Latin):
bellouacis. sed & pro his heduos ut sua clementia ac mansuetu¬
dine in eos utatur. Quod si fecerit heduorum auctoritatem
apud omnes belgas amplificaturum: quorum auxiliis atq opi¬
bus si qua bella inciderint. substentare consueuerint. Cȩsar ho¬
noris Diuiciaci atq heduorum causa se se eos in fide receptuꝵ¬
& conseruaturum dixit. Sed qđ erat ciuitas magna. & inter
belgas auctoritate atq hominum multitudine prȩstabat .uͦi.
obsides poposcit. His traditis omnibusq armis ex oppido col¬
latis ab eo loco usq in fines ambianorum peruenit. qui se suaq
omnia sine mora dediderunt. Forum fines neruii attingebãt
quorum de natura moribusq Cȩsar cum quȩrer&. sic reperie¬
bat. nullum aditum esse ad eos mercatoribus: nihil pati uini re¬
liquarumq rerum ad luxuriam pertinentium inferri. qđ his re-¬
bus relanguescere animos eorum: & remitti Uirtutem existimabãt.

Expanded text:
Bellovacos, sed etiam pro his Haeduos, ut sua clementia ac mansuetuBellovacos, sed etiam pro his Haeduos, ut sua clementia ac mansuetudine in eos utatur. Quod si fecerit, Haeduorum auctoritatem apud omnes Belgas amplificaturum, quorum auxiliis atque opibus, si qua bella inciderint, sustentare consuerint. Caesar honoris Diviciaci atque Haeduorum causa sese eos in fidem recepturet conservaturum dixit, et quod erat civitas magna inter Belgas auctoritate atque hominum multitudine praestabat, DC obsides poposcit. His traditis omnibusque armis ex oppido conlatis, ab eo loco in fines Ambianorum pervenit; qui se suaque omnia sine mora dediderunt. Eorum fines Nervii attingebant. Quorum de natura moribusque Caesar cum quaereret, sic reperiebat: nullum esse aditum ad eos mercatoribus; nihil pati vini reliquarumque rerum ad luxuriam pertinentium inferri, quod his rebus relanguescere animos eorum et remitti virtutem existimarent;
Abbreviated transcription (Latin):
do Cȩsar cum exercitu circiter milia passuum quinq abesset: oẽs
maiores natu ex oppido egressi manus ad cęsarem tendere. &
uoce significare ceperunt se se in eius fidem ac potestatem ue¬
nire: neq contra populum ro. armis contendere. Item cum ad
oppidum accessisset castraq ibi poneret: pueri mulieresq ex
muro expansis manibus suo more pacem a romanis petierũt.
Pro his Diuiciacus: nam post discessum belgarum: dimissis he¬
duorum copiis. ad eum reuerterat: facit uerba. Bellouacos omni
tempore in fide atq amicicia ciuitatis heduȩ fuisse: impulsos a
siuis principibus. qui dicerent heduos a Cȩsare in seruitutem
redactos omnes indignitates contumeliasq perferre: & ab he¬
duis defecisse: & populo .ro. bellum intulisse. qui eius consilii
principes fuissent qđ intelligerent quantam calamitatem ciui¬
tati intulissent. in britanniam profugisse: petere non solum pro¬

Expanded text:
do Caesar cum exercitu circiter milia passuum V abesset, omnes do Caesar cum exercitu circiter milia passuum V abesset, omnes maiores natu ex oppido egressi manus ad Caesarem tendere et voce significare coeperunt sese in eius fidem ac potestatem venire neque contra populum Romanum armis contendere. Item, cum ad oppidum accessisset castraque ibi poneret, pueri mulieresque ex muro passis manibus suo more pacem ab Romanis petierunt. Pro his Diviciacus nam post discessum Belgarum dimissis Haeduorum copiis ad eum reverterat facit verba: Bellovacos omni tempore in fide atque amicitia civitatis Haeduae fuisse; impulsos ab suis principibus, qui dicerent Haeduos a Caesare in servitutem redactos omnes indignitates contumeliasque perferre, et ab Haeduis defecisse et populo Romano bellum intulisse. Qui eius consilii principes fuissent, quod intellegerent quantam calamitatem civitati intulissent, in Britanniam profugisse. Petere non solum
Abbreviated transcription (Latin):
conatus. ꝗd uacuum defensoribus esse audiebat propter latitudi¬
nem fossȩ muriq altitudinem paucis defendentibus expugnare
non potuit. Castris munitis uineas agere: quȩq ad oppugnan¬
dum usui erant comꝑare cepit. Interim omnis ex fuga suessonũ
multitudo in oppidum proxima nocte conuenit. & celeriter ui¬
neis ad oppidum actis aggere iacto turribusq constitutis. magni¬
tudine operum quȩ neq uiderant ante galli. neq audierãt. & cele¬
ritate romanorum permoti legatos ad cȩsarem de deditione mit¬
tunt: & petentibus remis ut conseruarentur impetrant. Cȩsar
obsidibus acceptis primis ciuitatis. atq ipsius Galbȩ regis duo¬
bus filiis: armisq omnibus ex oppido traitis. in deditionem sues¬
sones accepit: exercitumq in bellouacos ducit. Qui cum se suaq
omnia in oppidum bratuspancium contulissent: atq ab eo oppi¬

Expanded text:
conatus, quod vacuum ab defensoribus esse audiebat, propter latitudiconatus, quod vacuum ab defensoribus esse audiebat, propter latitudinem fossae murique altitudinem paucis defendentihus expugnare non potuit. Castris munitis vineas agere quaeque ad oppugnandum usui erant comparare coepit. Interim omnis ex fuga Suessionum multitudo in oppidum proxima nocte convenit. Celeriter vineis ad oppidum actis, aggere iacto turribusque constitutis, magnitudine operum, quae neque viderant ante Galli neque audierant, et celeritate Romanorum permoti legatos ad Caesarem de deditione mittunt et petentibus Remis ut conservarentur impetrant. Caesar, obsidibus acceptis primis civitatis atque ipsius Galbae regis duobus filiis armisque omnibus ex oppido traditis, in deditionem Suessiones accipit exercitumque in Bellovacos ducit. Qui cum se suaque omnia in oppidum Bratuspantium contulissent atque ab eo oppi
Abbreviated transcription (Latin):
culeium coitam legatos prȩficit. Titum Labienum legatum cũ
legionibus tribus subsequi iussit. Ni nouissimos adorti. & mul¬
ta milia passuum prosecuti magnam multitudinem eorum fugiẽ¬
tium conciderunt. Cum ab extremo agmine ad quos uentũ erat
consisterent. fortiterq impetum nostrorum militum substineret
prioresq abesse a periculo uiderentur: neꝗ ulla necessitate. neq
imperio continerentur: exaudito clamore & perturbatis ordi¬
nibus omnes in fuga presidium sibi ponerent. ita sine ullo peri¬
culo tantam eorum multitudinem nostri interfecerunt: quantũ
fuit diei spatium: sub occasiꝰ solis sequi destiterunt. seq in castra
ut trat inperatum teceperunt. Postridie eiuo diei Cesar prius ꝗͣ
se hostes ex terrore ac fuga reciperent in fines suesonum qui pro¬
ximi remis erant exercitum duxit: & magno itinere confecto
ad oppidum nouiodunum contendit. Id ex itinere oppugnate

Expanded text:
culeium Cottam legatos praefecit; T. Labienum legatum cum culeium Cottam legatos praefecit; T. Labienum legatum cum legionibus tribus subsequi iussit. Hi novissimos adorti et multa milia passuum prosecuti magnam multitudinem eorum fugientium conciderunt, cum ab extremo agmine, ad quos ventum erat, consisterent fortiterque impetum nostrorum militum sustinerent, priores, quod abesse a periculo viderentur neque ulla necessitate neque imperio continerentur, exaudito clamore perturbatis ordinibus omnes in fuga sibi praesidium ponerent. Ita sine ullo periculo tantam eorum multitudinem nostri interfecerunt quantum fuit diei spatium; sub occasum solis sequi destiterunt seque in castra, ut erat imperatum, receperunt. Postridie eius diei Caesar, prius quam se hostes ex terrore ac fuga reciperent, in fines Suessionum, qui proximi Remis erant, exercitum duxit et magno itinere confecto ad oppidum Noviodunum contendit. Id ex itinere oppugnare
Abbreviated transcription (Latin):
rent. ut potius in suis ꝙͣ in alienis finibus decertarent: & do¬
mesticis copiis rei frumentariȩ uterentur. Ad eam sententiam
cum reliquis causis hȩc quoq ratio eos deduxit. qđ Diuiciaciĩ¬
quoq atq heduos finibus bellouacorum appropinquare cogno¬
uerant. His persuaderi ut diutius morarentur neq suis auxiliu
ferrent. non poterat. Ea re constituta secunda uigilia magno
cum strepitu ac tumultu castris egressi nullo certo ordine atq
imperio cum sibi quisq primum itineris locum peteret. & do¬
mum peruenire properaret. fecerunt ut consimilis fuge profe¬
ctͥo uiderentur. Hac te statim Cȩsar per spetulatores cognita
insidias ueritus. ꝗd qua decausa discederent nondum perspexe¬
rat. exercitum equitatumq castris continuit. Prima luce
confirmata re ab exploratoribus omnem ȩquitatum qui nouissi¬
mum agmen moraretur prȩmisit. eiq Q pedium & .I. Arun¬

Expanded text:
rent, ut potius in suis quam in alienis finibus decertarent et dorent, ut potius in suis quam in alienis finibus decertarent et domesticis copiis rei frumentariae uterentur. Ad eam sententiam cum reliquis causis haec quoque ratio eos deduxit, quod Diviciacum atque Haeduos finibus Bellovacorum adpropinquare cognoverant. His persuaderi ut diutius morarentur neque suis auxilium terrent non poterat. Ea re constituta, secunda vigilia magno cum, strepitu ac tumultu castris egressi nullo certo ordine neque imperio, cum sibi quisque primum itineris locum peteret et domum pervenire properaret, fecerunt ut consimilis fugae profectio videretur. Hac re statim Caesar per speculatores cognita insidias veritus, quod qua de causa discederent nondum perspexerat, exercitum equitatumque castris continuit. Prima luce, confirmata re ab exploratoribus, omnem equitatum, qui novissimum agmen moraretur, praemisit. His Q. Pedium et L. Aurun
Abbreviated transcription (Latin):
usui ad bellum gerendum erant: commeatuq nostros prohibe¬
rent. Cȩsar certior factus a Titurio omnem ȩquitatum & le¬
uis armature numidas funditores sagitariosq pontem tra¬¬
ducit. atq ad eos contendit. Acriter in eo loco pugnatum est
H ostes impeditos flumine nostri aggressi magnum eorum nume¬
rum occiderunt. per eorum corpora reliquos audacissime trãsi¬
re conantes multitudine telorum repulerunt. Primos qui
transierant xquitatu circunuentos interfecerunt. Hostes ubi
se de expugnando oppido: & de flumine transeundo spem se¬
se fefellisse intellexerunt. neq uostros in locum iniquiorem
progredi pugnandi causa uiderunt: atq eis res frumentaria de¬
sicere cepit. consilio conuocato constituerunt optimum esse do¬
mum suam quenq reuerti. & quorum in fines primum roma¬
ni exercitum introduxissent ad eos defendedos undiq conurni¬

Expanded text:
usui ad bellum gerendum erant, commeatuque nostros prohibeusui ad bellum gerendum erant, commeatuque nostros prohiberent. Caesar certior factus ab Titurio omnem equitatum et levis armaturae Numidas, funditores sagittariosque pontem traducit atque ad eos contendit. Acriter in eo loco pugnatum est. Hostes impeditos nostri in flumine adgressi magnum eorum numerum occiderunt; per eorum corpora reliquos audacissime transire conantes multitudine telorum reppulerunt primosque, qui transierant, equitatu circumventos interfecerunt. Hostes, ubi et de expugnando oppido et de flumine transeundo spem se fefellisse intellexerunt neque nostros in locum iniquiorum progredi pugnandi causa viderunt atque ipsos res frumentaria deficere coepit, concilio convocato constituerunt optimum esse domum suam quemque reverti, et quorum in fines primum Romani exercitum introduxissent, ad eos defendendos undique conveni
Abbreviated transcription (Latin):
proxime conscripserat in castris relictis: ut si quo opus eẽt
subsidio duci possent. reliquas sex legiones pro castris in acie
constituit. Hostes item suas copias ex castris seductas instruxe¬
rant. Palus erat non magna inter nostrum atq hostium exer¬
citum: hanc si nostri transirent, hostes expectabant. Nostri
autem si ab illis initium transeundi fier&. ut impeditos ag.¬
grederentur. parati in armis erant. Interim prelio equestri
inter duas acies contendebatur. Ubi neutri initium traseun
di faciunt. secundiore equitum prelio nostrorum Cȩsar suos in
castra reduxit. Hostes protinus ex eo loco ad flumen axonam
contenderunt. quod esse post castra nostra demonstratum est
Ibi uadis repertis partem suarum copiarum traducere conati
sunt eo consilio: ut si possent. castellum cui preerat. Q: Titu¬
rius legatus. expugnarent. pontemq interscinderent. si minꝰ
potuissent: agros remorum popularentur. qui magno nobie

Expanded text:
proxime conscripserat in castris relictis ut, si quo opus esset, proxime conscripserat in castris relictis ut, si quo opus esset, subsidio duci possent, reliquas VI legiones pro castris in acie constituit. Hostes item suas copias ex castris eductas instruxerunt. Palus erat non magna inter nostrum atque hostium exercitum. Hanc si nostri transirent hostes expectabant; nostri autem, si ab illis initium transeundi fieret, ut impeditos adgrederentur parati in armis erant. Interim proelio equestri inter duas acies contendebatur. Ubi neutri transeundi initium faciunt, secundiore equitum proelio nostris Caesar suos in castra reduxit. Hostes protinus ex eo loco ad flumen Axonam contenderunt, quod esse post nostra castra demonstratum est. Ibi vadis repertis partem suarum copiarum traducere conati sunt eo consilio ut, si possent, castellum, cui praeerat Q. Titurius legatus, expugnarent pontemque interscinderent, si minus potuissent, agros Remorum popularentur, qui magno nobis
Abbreviated transcription (Latin):
hostium. & propter eximiam opinionem uirtutis prelio suꝑ¬¬
sedere statuit. quotidie tamen equestribus preliis quid hosteᷤ
uirtute possent: & quid nostri auderent periclitabatur. Ubi
nostros non esse inferiores intellexit. loco pro castris ad aciẽ
instruendam natura opportuno atq idoneo. qđ is collis ubi
castra posita erant: ex planicie ȩditus tantum aduersus in la-¬
titudinem patebat: quantum loci acies instructa occupare po¬
terat. atq ex utraq parte lateris deiectus habebat: & in fro¬
te leniter castigatus paulatim ad planiciem redibat: Ab utͦq
latere eius collis transuersam fossam obduxit circiter passuũ
quadringentorum: & ad extremas fossas castella constituit.
ibiq tormenta collocauit: ne cum aciem instruxisset. hostes
qui tantum multitudine poterant a lateribus suos pugnan
tes circunuenire possent. Hoc facto duabus legionibus qͥs

Expanded text:
hostium et propter eximiam opinionem virtutis proelio superhostium et propter eximiam opinionem virtutis proelio supersedere statuit; cotidie tamen equestribus proeliis quid hostis virtute posset et quid nostri auderent periclitabatur. Ubi nostros non esse inferiores intellexit, loco pro castris ad aciem instruendam natura oportuno atque idoneo, quod is collis ubi castra posita erant paululum ex planitie editus tantum adversus in latitudinem patebat quantum loci acies instructa occupare poterat, atque ex utraque parte lateris deiectus habebat et in fronte leniter fastigatus paulatim ad planitiem redibat, ab utroque latere eius collis transversam fossam obduxit circiter passuum CCCC et ad extremas fossas castella constituit ibique tormenta conlocavit, ne, cum aciem instruxisset, hostes, quod tantum multitudine poterant, ab lateribus pugnantes suos circumvenire possent. Hoc facto, duabus legionibus quas
Abbreviated transcription (Latin):
us remus summa nobilitate & gratia inter suos: qui tum op¬
pido prefuerant.: unum ex his qui legati de pace ad Cȩsarem
uenerant nuntium ad eum mittit: nisi subsidium sibi submit¬
tatur se se diutius substinere non posse. Eo demedia nocte
Cesar iisdem ducibus usus qui nuntii ab lccio uenerant: nu¬
midas & cretas sagittarios & funditores. balearesq subsi¬
dio oppidanis mittit. Iuorum aduentu & Remis cũ spe
defensionis studium propugnandi accessit: & hostibus ea¬
dem decausa spes potiundi oppidi discessit. Itaq paulisper
apud oppidum morati agrosq remorum depopulati. omnibꝰ
uicis edificiisq quot adire potuerant incensis. ad castra
Cȩsaris omnibus copiis contenderunt: & a milibus passuu
minus duobus castra poluerunt. Que castra ut fumo atq igni¬
bus significabatur: amplius milibus passuum .uiii. in lati¬
tudinem patebant. Cȩsar primo & propter multitudinẽ

Expanded text:
us Remus, summa nobilitate et gratia inter suos, qui tum opus Remus, summa nobilitate et gratia inter suos, qui tum oppido praeerat, unus ex iis qui legati de pace ad Caesarem venerant, nuntium ad eum mittit, nisi subsidium sibi submittatur, sese diutius sustinere non posse. Eo de media nocte Caesar isdem ducibus usus qui nuntii ab Iccio venerant, Numidas et Cretas sagittarios et funditores Baleares subsidio oppidanis mittit; quorum adventu et Remis cum spe defensionis studium propugnandi accessit et hostibus eadem de causa spes potiundi oppidi discessit. Itaque paulisper apud oppidum morati agrosque Remorum depopulati, omnibus vicis aedificiisque quo adire potuerant incensis, ad castra Caesaris omnibus copiis contenderunt et a milibus passuum minus duobus castra posuerunt; quae castra, ut fumo atque ignibus significabatur, amplius milibus passuum VIII latitudinem patebant. Caesar primo et propter multitudinem
Abbreviated transcription (Latin):
essent. tuta ab hostibus reddebat. & commeatus ab remis: reli¬
quisq ciuitatibus ut sine periculo ad eum portari possent ef¬
ficiebat. In eo flumine pons erat: ibi presidium ponit. & in
altera parte fluminis. Q Titurium sabinum legatum cu sex
cohortibus reliquit. Castra in altitudine pedum.xii.uallo
fossaq duode uiginti pedum munire iub&. Ab his castris
oppidum remorum nomine bibrax aberat milia passuum
octo. id ex itinere magno impetu belge oppugnare reperut.
Egre eo die substentatum est. Sallorum eadem atq belgaru
oppugnatio est. Ii ubi circũ aecta multitudine hominum to¬
tis menibus lapides undiq in murum iaci cepti sunt. murꝰq
defensoribus nudatus est: testudine facta portas succẽdunt:
murumq subruunt. quod tum facile fiebat. Nam cum tanta
multitudo lapides ac tela coniicerent: in muro consistendi po¬
testas erat nulli. Cum finem oppugnandi nox fecisset. Ici-¬

Expanded text:
erant tuta ab hostibus reddebat et commeatus ab Remis relierant tuta ab hostibus reddebat et commeatus ab Remis reliquisque civitatibus ut sine periculo ad eum portari possent efficiebat. In eo flumine pons erat. Ibi praesidium ponit et in altera parte fluminis Q. Titurium Sabinum legatum cum sex cohortibus relinquit; castra in altitudinem pedum XII vallo fossaque duodeviginti pedum muniri iubet. Ab his castris oppidum Remorum nomine Bibrax aberat milia passuum VIII. Id ex itinere magno impetu Belgae oppugnare coeperunt. Aegre eo die sustentatum est. Gallorum eadem atque Belgarum oppugnatio est haec: ubi circumiecta multitudine hominum totis moenibus undique in murum lapides iaci coepti sunt murusque defensoribus nudatus est, testudine facta portas succedunt murumque subruunt. Quod tum facile fiebat. Nam cum tanta multitudo lapides ac tela coicerent, in muro consistendi potestas erat nulli. Cum finem oppugnandi nox fecisset, Icci
Abbreviated transcription (Latin):
Cesar remos cohortatus. liberalrq oratione prosecutus: omnẽ
senatum ad se conuenire. principumꝰ liberos obsides ad se ad¬
duci iussit. Quȩ omnia ab his diligenter ad diem facta sunt.
pse Diuiciacum heduum magnopere cohortatus docet quã¬
topere rei .pi. communisq salutis intersit: manus hostium di¬
stineri. ne cum tanta multitudine uno tempore confligen¬
dum sit. lel fieri posse si suas copias hedui in fines bellouacoꝵ¬
introduxerint. & eorum agros populari ceperint. His manda¬
tis eum ab se dimittit. Postꝗͣ omnes belgarum copias in unu
locum coactas ad se uenire uidit. neq iam longe abesse ab hiᷤ
quos miserat exploratoribus: & ab remis cognouit: ad flumen
A xonam: quod est in extremis remorum finibus: exercitum tra¬
ducere maturauit. atq ibi castra posuit. Quȩ res & latue
unum castrorum ripis fluminis muniebat: & post eum quae

Expanded text:
Caesar Remos cohortatus liberaliterque oratione prosecutus omnem Caesar Remos cohortatus liberaliterque oratione prosecutus omnem senatum ad se convenire principumque liberos obsides ad se adduci iussit. Quae omnia ab his diligenter ad diem facta sunt. Ipse Diviciacum Haeduum magnopere cohortatus docet quanto opere rei publicae communisque salutis intersit manus hostium distineri, ne cum tanta multitudine uno tempore confligendum sit. Id fieri posse, si suas copias Haedui in fines Bellovacorintroduxerint et eorum agros populari coeperint. His datis mandatis eum a se dimittit. Postquam omnes Belgarum copias in unum locum coactas ad se venire vidit neque iam longe abesse ab iis quos miserat exploratoribus et ab Remis cognovit, flumen Axonam, quod est in extremis Remorum finibus, exercitum traducere maturavit atque ibi castra posuit. Quae res et latus unum castrorum ripis fluminis muniebat et post eum quae
Abbreviated transcription (Latin):
& hominum numero ualere. hos posse conficere armata milia
centum. pollicitos & ex numero electa . Lx. totiusq belli im¬
perium sibi postulare. Suesiones suos esse finitimos. fines la¬
tissimos. feracissimosq agros possidere. Apud eos fuisse regem
nostra & memoria Diuitiacum totius galliae potentissimum
qui cum magnȩ partis harum regionum: tum etiam britanie
imperium obtinuerat: nunc esse regem galbã. Ad hunc propt̾
iustitiam prudentiamq suam totius belli summam omnium
uoluntate deferri. Oppida habere nũo. xii. polliceri milia
armata. L. Totidem Neruios qui maxime feri inter ipsos
habentur. longissimeq absunt. XU. milia attrebates. Ambia¬
nos .x. milia. Morinos .xxu. milia. Menapios .uii. milia. Ca¬
leros.x. milia. Uolocasses & Ueromandios totidem. Catua¬
tos.xuiiii. milia. Condeusos. eburones cȩrȩsos. paemanos: ꝗ
uno nomine germani appellantur: arbitrari ad .xl. milia.

Expanded text:
et hominum numero valere: hos posse conficere armata milia et hominum numero valere: hos posse conficere armata milia centum, pollicitos ex eo numero electa milia LX totiusque belli imperium sibi postulare. Suessiones suos esse finitimos; fines latissimos feracissimosque agros possidere. Apud eos fuisse regem nostra etiam memoria Diviciacum, totius Galliae potentissimum, qui cum magnae partis harum regionum, tum etiam Britanniae imperium obtinuerit; nunc esse regem Galbam: ad hunc propter iustitiam prudentiamque summam totius belli omnium voluntate deferri; oppida habere numero XII, polliceri milia armata L; totidem Nervios, qui maxime feri inter ipsos habeantur longissimeque absint; XV milia Atrebates, Ambianos X milia, Morinos XXV milia, Menapios VII milia, Caletos X milia, Veliocasses et Viromanduos totidem, Atuatucos XVIIII milia; Condrusos, Eburones, Caerosos, Paemanos, qui uno nomine Germani appellantur, arbitrari ad XL milia.
Abbreviated transcription (Latin):
omnium furorem. ut ne dueliones quidem fratres conlangui¬
neosq suos. qui eodem iure & usdem legibus utuntur. & unum
imperium: unumq magistratum cum ipsis habent. deterrere po¬
tuerunt. quin cum his consentirent. Cum ab his quereretur
quȩ ciuitates. quanteq in armis essent: & quid in bello poss&̃
sic reperiebat: plerosq belgas esse ortos a germanis. rhenumq an¬
tiquitus traductos & propter loci fertilitatem ibi consedisse. gal-¬
losq qui ea loca in colerent: expulisse. solosq esse qui patrum
nostrorum memoria magnam sibi auctoritatem magnõꝗspi
ritus in re militari sumeret. De numero eorum omnia se ha¬
bere explorata remi dicebant propterea qd propinquitatibusᷤ
affinitatibusq coniuncti: quantam quisq multitudinem in
cõmuni belgarum concilio ad id bellum pollicitus sit. cognoue¬
runt. Plurimum inter eos bellouagos & uirtute: & auctoritate

Expanded text:
omnium furorem ut ne Suessiones quidem, fratres consanguiomnium furorem ut ne Suessiones quidem, fratres consanguineosque suos, qui eodem iure et isdem legibus utantur, unum imperium unumque magistratum cum ipsis habeant, deterrere potuerint quin cum iis consentirent. Cum ab iis quaereret quae civitates quantaeque in armis essent et quid in bello possent, sic reperiebat: plerosque Belgas esse ortos a Germanis Rhenumque antiquitus traductos propter loci fertilitatem ibi consedisse Gallosque qui ea loca incolerent expulisse, solosque esse qui, patrum nostrorum meritus in re militari sumerent. De numero eorum omnia se habere explorata Remi dicebant, propterea quod propinquitatibus adfinitatibusque coniuncti quantam quisque multitudinem in communi Belgarum concilio ad id bellum pollicitus sit cognoverint. Plurimum inter eos Bellovacos et virtute et auctoritate
Abbreviated transcription (Latin):
eos gerantur cognoscant. seq de his rebus certiorem faciant. Ni
constanter omnes nuntiauerunt manus cogi: exercitumq in
unum locum conduci. tum uero dubitandum non existimauit
quin ad eos duodecimo die proficisceretur. Re frumentaria
comparata castra mouet. diebusq circiter .XU. ad fines belgaꝵ
peruenit. ꝑo cum de improuiso celeriusq omni opinione ue¬
niss&. Remi qui proximi galliȩ ex belgis sunt: ad eum le¬
gatos Siccium & Andocum borium primos ciuitatis suȩ mi¬
serunt. qui dicerent se suaq omnia in fidem atq potestatem
populi.ro. permittere: neq se cum belgis reliquisꝰ consensisse. neq
contra populum .ro. coniurasse. paratosq esse & obsides dare: &
impata facere & oppidis recipere: & frumento ceterisq rebꝰ
iuuare reliquos omnes belgas in armis esse. germanos qui cis
rhenum incolunt. se se cum his coniunxisse tantumq ẽẽ eorũ

Expanded text:
eos gerantur cognoscant seque de his rebus certiorem faciant. Hi eos gerantur cognoscant seque de his rebus certiorem faciant. Hi constanter omnes nuntiaverunt manus cogi, exercitum in unum locum conduci. Tum vero dubitandum non existimavit quin ad eos proficisceretur. Re frumentaria provisa castra movet diebusque circiter XV ad fines Belgarum pervenit. Eo cum de improviso celeriusque omnium opinione venisset, Remi, qui proximi Galliae ex Belgis sunt, ad eum legatos Iccium et Andebrogium, primos civitatis, miserunt, qui dicerent se suaque omnia in fidem atque potestatem populi Romani permittere, neque se cum reliquis Belgis consensisse neque contra populum Romanum coniurasse, paratosque esse et obsides dare et imperata facere et oppidis recipere et frumento ceterisque rebus iuvare; reliquos omnes Belgas in armis esse, Germanosque qui cis Rhenum incolant sese cum his coniunxisse, tantumque esse eorum
Abbreviated transcription (Latin):
inter se dare. coniurandi has esse cãs. Primũ
qđ uererentur ne omni pacata gallia ad eos exercitus noster ad¬
duceretur. Deinde qđ a non nullis gallis solicitarentur. partim
qui germanos duitius in gallia uersari noluerant: Ita populi
.ro. exercitum hiemare atq inueterascere in gallia moleste fere¬
bant. partim qui mobilitate & leuitate animi nouis imperiis
studebant. A non nullis etiam qđ in gallia potentiorib atq his
qui ad conducendos homines facultatem habebant regna occupa¬
bantur. qui minus facile eam rem: imperio nostro conseq pote¬
rant. His nuntiis luterisq commotus Cȩsar duas legiones ĩ
citeriori gallia nouas conscripsit: & in eunte estate in interiorem
galliam qui deducẽt. Q. Pelium legatum milit. Ipse cum primu
pabuli copia esse inciperet: ad exercitum uenit. dat negocium Se¬
nonibus reliquisq gallis qui finitimi belgis erant ut ea quȩ apd

Expanded text:
inter se dare. Coniurandi has esse causas: primum inter se dare. Coniurandi has esse causas: primum quod vererentur ne, omni pacata Gallia, ad eos exercitus noster adduceretur; deinde quod ab non nullis Gallis sollicitarentur, partim qui, ut Germanos diutius in Gallia versari noluerant, ita populi Romani exercitum hiemare atque inveterascere in Gallia moleste ferebant, partim qui mobilitate et levitate animi novis imperiis studebant; ab non nullis etiam quod in Gallia a potentioribus atque iis qui ad conducendos homines facultates habebant vulgo regna occupabantur; qui minus facile eam rem imperio nostro consequi poterant. His nuntiis litterisque commotus Caesar duas legiones in citeriore Gallia novas conscripsit et inita aestate in ulteriorem Galliam qui deduceret Q. Pedium legatum misit. Ipse, cum primum pabuli copia esse inciperet, ad exercitum venit. Dat negotium Senonibus reliquisque Gallis qui finitimi Belgis erant uti ea quae apud
Abbreviated transcription (Latin):
minuerat. Is se presente de se ter sortibus consultum dicebat.
Utrum igni statim necaretur: an in aliud tempus reseruaretur.
sortium beneficio se esse incolumem. Item. Mar. metius reper¬¬
tus & ad eum reductus est. Hoc prelio trans rhenum nuntiato
Sueui qui ad ripas rheni uenerant: domum reuerti ceperunt.
Q uos uhi qui proximi rhenum incolunt perterritos senserunt inse¬
cuti magnum ex his numerum occiderunt. Cesat una xstate
duobꝰ maximis bellis confectis maturius paulo ꝗͣ tempus
anni postulabat. in hiberna in sequanos exercitum deduxit.
Hibernis Labienum preposuit. Ipse in citeriorem galliam ad
conuentus agendos profectus est:
UM ESSET. CESAR .IN. CITERIORI.
gallia in hibernis ita ut superius demonstra¬
uimus. crebri ad eum rumores afferebantur.
luterisq item Labieni certior fiebat. omne
Belgas. quam tertiam esse galliȩ partem dixe.¬
ramus: contra populum. Ro. coniurare: obsideꝗͥ

Expanded text:
minuerat. Is se praesente de se ter sortibus consultum dicebat, minuerat. Is se praesente de se ter sortibus consultum dicebat, utrum igni statim necaretur an in aliud tempus reservaretur: sortium beneficio se esse incolumem. Item M. Metius repertus et ad eum reductus est. Hoc proelio trans Rhenum nuntiato, Suebi, qui ad ripas Rheni venerant, domum reverti coeperunt; quos ubi qui proximi Rhenum incolunt perterritos senserunt, insecuti magnum ex iis numerum occiderunt. Caesar una aestate duobus maximis bellis confectis maturius paulo quam tempus anni postulabat in hiberna in Sequanos exercitum deduxit; hibernis Labienum praeposuit; ipse in citeriorem Galliam ad conventus agendos profectus est. um esset Caesar in citeriore Gallia in hibernis, ita uti supra demonstravimus, crebri ad eum rumores adferebantur litterisque item Labieni certior fiebat omnes Belgas, quam tertiam esse Galliae partem dixeramus, contra populum Romanum coniurare obsidesque
Abbreviated transcription (Latin):
passuum ex eo loco circiter quinq peruenerunt. Ibi perpauci
aut uiribus confisi transnare contenderunt. aut lintribus in¬
uentis sibi salutem reppereruͥnt:. In his fuit Arioiustus qui na¬
uiculam deligatam ad ripam nactus. ea perfugit. reliquos omueᷤᷤ
uxores: una sueua natione: quam domo secum abduxerat. al-¬
tera norica regis Begionis soror: quam in gallia duxerat
a fratre missam. Utreq in ea fuga perierunt. duȩ filiȩ: haꝵ
altera occisa. altera capta est. C. Uallerius procillus cum a
custodibus in fuga trinis cathenis traheretur: in ipsum Cȩsarẽ hostes
ȩquitatum persequentem incidit. Quȩ quidem res Cȩsari non
minorem ꝗͣ ipsa uictoria uoluptatem attulit: qđ homine ho-¬
nestissimum prouinciȩ galliȩ suum familiarem & hospitem ere-¬
ptum e manibus hostium sibi restitutum uidebat. neq eius ca-¬
lamitate de tanta uoluptate & gratulatione quicꝗͣ fortuna di-¬

Expanded text:
passuum ex eo loco circiter L pervenerunt. Ibi perpauci passuum ex eo loco circiter L pervenerunt. Ibi perpauci aut viribus confisi tranare contenderunt aut lintribus inventis sibi salutem reppererunt. In his fuit Ariovistus, qui naviculam deligatam ad ripam nactus ea profugit; reliquos omnes uxores, una Sueba natione, quam domo secum eduxerat, altera Norica, regis Voccionis soror, quam in Gallia duxerat a fratre missam: utraque in ea fuga periit; duae filiae: harum altera occisa, altera capta est. C. Valerius Procillus, cum a custodibus in fuga trinis catenis vinctus traheretur, in ipsum Caesarem hostes equitatu insequentem incidit. Quae quidem res Caesari non minorem quam ipsa victoria voluptatem attulit, quod hominem honestissimum provinciae Galliae, suum familiarem et hospitem, ereptum ex manibus hostium sibi restitutum videbat neque eius calamitate de tanta voluptate et gratulatione quicquam fortuna de
Abbreviated transcription (Latin):
prelium cõmisit. Ita nostri acriter in hostes signo dato i¬
petum fecerunt: Itaq hostes repente celeriterq procurrerũt:
ut spatium pila in hostes coniiciendi non daretut. reiectie
pilis cominus gladiis pugnatum est. At germani celeriter
ex consuetudine sua phalange facta impetum gladiorum ex¬
ceperunt. Reperti sunt ꝗͣ plures milites nostri qui in phalãge
insilirent: & scuta e manibus reuellerent: & desuper uulne¬
rarent. Cum hostium acies a sinistro cornu pulsa atq in fugam
conuersa ess& a dextro cornu vehementer multitudine suoru
nostram aciem premebãt. Id cum animaduertisset.P. Crassus
adolescens qui ȩquitatui preerat qđ expeditior erat ꝗͣ hi qui in¬
tra aciem uersabantur. tertiam aciem laborantibus nostris subsi¬
dio misit. Ita prelium restitutum est: atq omnes hostes terga uer¬
terunt: neq prius fugere destiterunt ꝗ̃ ad flumen rhenum milia

Expanded text:
proelium commisit. Ita nostri acriter in hostes signo dato iproelium commisit. Ita nostri acriter in hostes signo dato impetum fecerunt itaque hostes repente celeriterque procurrerunt, ut spatium pila in hostes coiciendi non daretur. Relictis pilis comminus gladiis pugnatum est. At Germani celeriter ex consuetudine sua phalange facta impetus gladiorum exceperunt. Reperti sunt complures nostri qui in phalanga insilirent et scuta manibus revellerent et desuper vulnerarent. Cum hostium acies a sinistro cornu pulsa atque in fugam coniecta esset, a dextro cornu vehementer multitudine suorum nostram aciem premebant. Id cum animadvertisset P. Crassus adulescens, qui equitatui praeerat, quod expeditior erat quam ii qui inter aciem versabantur, tertiam aciem laborantibus nostris subsidio misit. Ita proelium restitutum est, atque omnes hostes terga verterunt nec prius fugere destiterunt quam ad flumen Rhenum milia
Abbreviated transcription (Latin):
satisͣ  uisum est reliquit. omnis alarios in conspectu hostium
pro castris minoribus costituit. qudminus multitudine mi¬
litum legionariorum pro hostium numero ualebat: ut ad
speciem alariis uexteretur. Ipse triplici instructa acie usq ad
castra hostium accessit. Tum demum necessario germani suaᷤ
copias e castris eduxerunt generatimq cõstituerunt paribuᷤ
interuallis harudes: marcomatinos tribocos, Uagiones nometes
seclusios. sueuos omnemq aciem suam redis & carris circũde¬
derunt: ne qua spes in fuga relinqueretur. eo mulieres imposue¬¬
runt. quȩ in prelium proficiscentes milites passis crinibus
flentes implorabant: ne se in seruitutem romanis traderent.
Cȩsar singulis legionibus fregallos legatos & questorem pre¬
fecit. uti eos testes suȩ quisq uirtutis haberet. Ipse a dextro
cornu qđ eam partem minime firmam esse animaduerterat.

Expanded text:
satis esse visum est reliquit, alarios omnes in conspectu hostium satis esse visum est reliquit, alarios omnes in conspectu hostium pro castris minoribus constituit, quod minus multitudine militum legionariorum pro hostium numero valebat, ut ad speciem alariis uteretur; ipse triplici instructa acie usque ad castra hostium accessit. Tum demum necessario Germani suas copias castris eduxerunt generatimque constituerunt paribus intervallis, Harudes, Marcomanos, Tribocos, Vangiones, Nemetes, Sedusios, Suebos, omnemque aciem suam raedis et carris circumdederunt, ne qua spes in fuga relinqueretur. Eo mulieres imposuerunt, quae ad proelium proficiscentes milites passis manibus flentes implorabant ne se in servitutem Romanis traderent. Caesar singulis legionibus singulos legatos et quaestorem praefecit, uti eos testes suae quisque virtutis haberet; ipse a dextro cornu, quod eam partem minime firmam hostium esse animadverterat,
Abbreviated transcription (Latin):
xit. Proximo die instituto suo Cȩsar e castris utrisq copiaᷤᷤ
suas eduxit. paulumq a maioribus castris progressus aciẽ
instruxit: hostibusq pugnandi potestatem fecit. Ubi ne
tum quidem eos prodire intellexit. circiter meridiem exer¬
citum in castra reduxit. Tum demum Arioiustus partem
suarum copiarum quȩ castra minora oppugnaret. misit.⁊
A criter utrinq usq ad uesperum pugnatum est. Solis occasu t¬
suas copias Arioiustus: multis & illatis & acceptis uulneribus
in castra reduxit. Cum ex captiuis quereret Cȩsar: quã obrẽ
A rioiustus prelio non decertaret. hanc reperiebat causam: qd̃
apud germanos ea consuetudo esset ut matresfamilias ea¬
rum sortibus & uaticinationibus declararent Utrum preliv
committi ex usu ess& nec ne. Eas ita dicere non esse fas
germanos superare si ante nouam lunam prelium cõmisis¬
sent. Postridie eius diei Cȩsar pręsidiũ utrisq castris: quod

Expanded text:
xit. Proximo die instituto suo Caesar ex castris utrisque copias xit. Proximo die instituto suo Caesar ex castris utrisque copias suas eduxit paulumque a maioribus castris progressus aciem instruxit hostibusque pugnandi potestatem fecit. Ubi ne tum quidem eos prodire intellexit, circiter meridiem exercitum in castra reduxit. Tum demum Ariovistus partem suarum copiarum, quae castra minora oppugnaret, misit. Acriter utrimque usque ad vesperum pugnatum est. Solis occasu suas copias Ariovistus multis et inlatis et acceptis vulneribus in castra reduxit. Cum ex captivis quaereret Caesar quam ob rem Ariovistus proelio non decertaret, hanc reperiebat causam, quod apud Germanos ea consuetudo esset ut matres familiae eorum sortibus et vaticinationibus declararent utrum proelium committi ex usu esset necne; eas ita dicere: non esse fas Germanos superare, si ante novam lunam proelio contendissent. Postridie eius diei Caesar praesidio utrisque castris quod