comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
norum causa edificatae erant. diruendas et incendendas. Prae¬
terea argentum uestimenta ut dum nostri inpreda detinent
illi cede facta ad praesidia pompeii se reciperent. Nam quod exi¬
stimabat eos posse. conatu efficere nocte tota ultraibat flumẽ
salsum in acie. Quod factum licet nec opinantibus nostris esset
gestum: tamen uirtute freti repulsos: multisq uulneribus
affectos oppido represserunt. predaq armisq eorum sunt
potiti. uiuosq aliquos ceperunt: qui postero die sunt interfecti.
odemq tempore transfuga nuntiauit ex oppido uinium. qui in
cuniculo fuisset. uigulatione oppidanoꝵ facta clamasse facinꝰ
se nefandum et scelus fecisse. nam eos nihil meruisse: quare
tali pena afficerentur qui eos ad aras et focos suos recepissent.
eosq hospitum scelere contaminasse. multa praeterea dixisse
qua oratione deterritos amplius iugulationem non fecis¬

Expanded text:
norum causa aedificatae erant, diruendas et incendendas, praenorum causa aedificatae erant, diruendas et incendendas, praeterea argentum, vestimenta, ut dum nostri in praeda detinentur, illi caede facta ad praesidia Pompei se reciperent: nam quod existimabat eos posse conatum efficere, nocte tota ultra ibat flumen Salsum in acie. Quod factum licet nec opinantibus nostris esset gestum, tamen virtute freti repulsos multisque vulneribus adfectos oppido represserunt, praedam armaque eorum sunt potiti vivosque aliquos ceperunt, qui postero die sunt interfecti. Eodemque tempore transfuga nuntiavit ex oppido Iunium, qui in cuniculo fuisset, iugulatione oppidanorum facta clamasse facinus se nefandum et scelus fecisse; nam eos nihil meruisse quare tali poena adficerentur qui eos ad aras et focos suos recepissent, eosque hospitium scelere contaminasse; multa praeterea dixisse: qua oratione deterritos amplius iugulationem non fecis
Abbreviated transcription (Latin):
runt. iii. saucii .xii. pedites equites.u. Eius diei sequenti tempore pri¬
stinã consuetudine pro muro preliari cȩptum est. Cum bene magnã
multitudinem teloꝵ. ignemq nostris defendentibꝰ iniecissent: nefan¬
dum crudelissimumq facinus sunt aggressi: in conspectuq nostro ho¬
spites qui in oppido erant uigulare: et de muro praecipites mittere cae¬
perunt. sicuti apud barbaros quod post hominum memoriam nunꝗͣ
est factum. Huius diei extremo tempore a pompeianis clam ad nr̃os
tabellarius est missus. ut ea nocte turres aggeremq incenderet: et ii
uigilia eruptionem facerent. Ita igne telorumq multitudine iacta
cum bene magnam partem muri consumpsissent. portam quae e re¬
gione et in conspectu pompeii castrorum fuerat aperuerũt copie. qua
totae eruptionem fecerunt. secumq extuler unt calcatas ad fossas
complendas et arpagones ad casas quae stramentitiae a nostris hiber¬

Expanded text:
runt III, saucii XII pedites et equites V. Eius diei insequenti tempore prirunt III, saucii XII pedites et equites V. Eius diei insequenti tempore pristina consuetudine pro muro pugnari coeptum est. Cum bene magnam multitudinem telorum ignemque nostris defendentibus iniecissent, nefandum crudelissimumque facinus sunt aggressi in conspectuque nostro hospites qui in oppido erant iugulare et de muro praecipites mittere coeperunt, sicuti apud barbaros; quod post hominum memoriam numquam est factum. § 16 Huius diei extremo tempore a Pompeianis clam nostros tabellarius est missus, ut ea nocte turres aggeremque incenderent et tertia vigilia eruptionem facerent. Ita igne telorumque multitudine iacta cum bene magnam partem noctis consumpsissent, portam quae e regione et in conspectu Pompei castrorum fuerat aperuerunt copiaeque totae eruptionem fecerunt secumque extulerunt virgulta, cratis ad fossas complendas et harpagones ad casas, quae stramenticiae ab nostris hiber
Abbreviated transcription (Latin):
rumq castroꝵ gerebatur. et maiore pompeiani exultabant gloĩa lon¬
gius: quodue nostris cedentibꝰ persequi cepissent. Qui cum aliqͦ loco
a nostris recepti essent. ut consuessent ex simili uirtute: clamore fac¬
to aduersati sunt praelium facere. fere apud exercitus hec est eque¬
stris prelii consuetudo. Cum eques ad dimicandum dimisso equo cũ
pedite progreditur. ne quaꝗͣ par habetur id quod in hoc accidit certa¬
mine. Cum pedites leui armatura electi ad pugnam equitibꝰ nostͥs
nec opinantibꝰ uenissent. idq in prelio aĩ aduersum esset. complures
ex equis descenderunt. Ita exiguo tempore eques pedestre pedes¬
equestre prelium facere cepit. usq eo ut caedem proxime a uallo face¬
rent. In quo prelio aduersarioꝵ ceciderunt cxxiii. compluresq armis
exuti. multi uulneribus affecti in castra sunt redacti. Nostri cecide¬

Expanded text:
orumque castrorum gerebatur, et maiore Pompeiani exsultabant gloria lonorumque castrorum gerebatur, et maiore Pompeiani exsultabant gloria longius quod nostris cedentibus prosequi coepissent. Qui cum aequo loco a nostris recepti essent, ut consuessent, eximia virtute clamore facto aversati sunt proelium facere. § 15 Fere apud exercitus haec est equestris proelii consuetudo: cum eques ad dimicandum dimisso equo cum pedite congreditur, nequaquam par habetur; id quod contra in hoc accidit proelio. Cum pedites levi armatura lecti ad pugnam equitibus nostris nec opinantibus venissent, idque in proelio animadversum esset, complures ex equis descenderunt. Ita exiguo tempore eques pedestre proelium facere coepit, usque eo ut caedem proxime a vallo fecerint. In quo proelio adversariorum ceciderunt CXXIII, compluresque armis exuti, multi vulneribus adfecti in castra sunt redacti. Nostri cecide
Abbreviated transcription (Latin):
oppidum reuersi essent. relato responso clamore sublato oĩ genẽ
teloꝵ emisso pugnare pro muro toto ceperunt. ꝑꝑ quod fere ma¬
gna pars hominum qui in castris nostris erant: non dubitarunt
qui eruptionem eo die essent facturi. Ita corona circundata: pu-¬
gnatum est aliqͣndiu uehem̃tissime. simulq balista missa a nostͥs
turrem ducit: qua aduersarioꝵ qui in ea turre fuerant .u. deiecti
pompeius transflumen salsum castellum constituit. neq a nost̾s
prohibitus falsaq illa opinione gloriatus est quod prope in nr̃is
partibus locum tenuisset. Item in sequenti die eadem consuetu¬
dine dum longius prosequitur. quo loco equites nostri stationẽ
habuerant. aliquot turmae cum leui armatura impetu facto loco sũt
deuecti. et propter paucitatem nostrorum eqͥtum: simulq cũ leui
armatura inter turmas aduersarioꝵ protriti. hoc in conspectu utr¬

Expanded text:
oppidum revertissent, relato responso clamore sublato omni genere oppidum revertissent, relato responso clamore sublato omni genere telorum misso pugnare pro muro toto coeperunt; propter quod fere magna pars hominum qui in castris nostris essent non dubitarunt quia eruptionem eo die essent facturi. Ita corona circumdata pugnatum est aliquamdiu vehementissime, simulque ballista missa a nostris turrem deiecit, qua adversariorum qui in ea turre fuerant quinque deiecti aeterito tempore Pompeius trans flumen Salsum castellum constituit neque a nostris prohibitus falsaque illa opinione gloriatus est quod prope in nostris partibus locum tenuisset. Item insequenti die eadem consuetudine dum longius prosequitur, quo loco equites nostri stationem habuerant, aliquot turmae cum levi armatura impetu facto loco sunt deiecti et propter paucitatem nostrorum equitum simul cum levi armatura inter turmas adversariorum protriti. Hoc in conspectu utr
Abbreviated transcription (Latin):
peius ex castris suis brachium cepit ad flumen salsum: et cũ nostri
equites pauci in statione fuissent. a pluribꝰ reperti de statione sunt
deiecti et occisi tres. Eo die. A ualgius senatoris filius cuius fratẽ
in castris pompeii fuisset. omnibus suis relictis equum conscendit et
fugit. Speculator delegione .ii. pompeiana captus amilitibꝰ et intẽ¬
fectus. idemq temporis glans missa est inscripta: quo die ad oppi¬
dum capiendum accederent sese secutum positurum esse. qua si
non nulli dum sine periculo murum ascendere et oppido potiri pos¬
se se sperant. postero die ad murum copiis facere ceperunt: et pene
magna prioris muri pars deiecta. Quo facto ab oppidanis ac si sua¬
rum partium essent conseruati missos facere loricatos: quiq p̃si¬
dii causa. prepositi oppido a pompeio essent orabant. Obus respon¬
dit caesar se conditiones dare non accipere solitum. Qui cum in

Expanded text:
peius ex castris suis bracchium coepit ad flumen Salsum ducere;32 et cum nostri peius ex castris suis bracchium coepit ad flumen Salsum ducere;32 et cum nostri equites pauci in statione fuissent a pluribus reperti, de statione sunt deiecti et occisi tres. Eo die A. Valgius senatoris filius, cuius frater in castris Pompei fuisset, omnibus suis rebus relictis equum conscendit et fugit. Speculator de legione II. Pompeiana captus a militibus et interfectus est; idemque temporis glans missa est inscripta: quo die ad oppidum capiundum accederent, se scutum esse positurum. Qua spe non nulli, dum sine periculo murum ascendere et oppido potiri posse se sperant, postero die ad murum opus facere coeperunt, et bene magna prioris muri parte deiecta.33 . . . Quo facto ab oppidanis, ac si suarum partium essent, conservati . . . missos facere loricatos, qui praesidi causa praepositi oppido a Pompeio essent, orabant. Quibus respondit Caesar se condiciones dare, non accipere consuevisse. Qui cum in
Abbreviated transcription (Latin):
uenirent cogniti sunt a militibꝰ qui antea cum habio et pedio
fuerant. et a terbonio transfugerant. eis ad ignoscendum nulla
facultas est data. et amilitibus nostris interfecti sunt. Idem tem¬
poris capti tabellarii: qui a corduba ad pompeium missi erant.
perperamq ad nostra castra peruenerant praecisis manibꝰ missi
sunt facti. Pari consuetudine uigilia .ii. ex oppido ignem multũ
telorumq multitudinem iactando. pene magnum tempus
consumpserunt. compluresq uulneribus affecerunt. Praeteĩto
noctis tempore eruptionem ad legionem .ui. fecerunt. cũ ĩ oꝑe
nostri distenti essent. acriterq pugnare cȩperunt: quorũ uis
repressa a nostris: et si oppidani suꝑiore loco defendebant. L cũ
eruptionem facere cepissent. tamen uirtute militum nostroꝵ¬
qui et si infei̾ore loco premebantur. tamen repulsis aduersariis pene
multis uulneratis affecti in oppidum se contulerunt. Postero die põ¬

Expanded text:
venirent, cogniti sunt a militibus qui antea cum Fabio et Pedio venirent, cogniti sunt a militibus qui antea cum Fabio et Pedio fuerant . . . et a Trebonio transfugerant. Eis ad ignoscendum nulla facultas est data et a militibus nostris interfecti sunt. Idem temporis capti tabellarii, qui a Corduba ad Pompeium missi erant perperamque ad nostra castra pervenerant, praecisis manibus missi sunt facti. Pari consuetudine vigilia secunda ex oppido ignem multum telorumque multitudinem iactando bene magnum tempus consumpserunt complurisque vulneribus adfecerunt. Praeterito noctis tempore eruptionem ad legionem VI. fecerunt, cum in opere nostri distenti essent, acriterque pugnare coeperunt; quorum vis repressa a nostris, etsi oppidani superiore loco defendebantur. Hi cum eruptionem facere coepissent, tamen virtute militum nostrorum, etsi inferiore loco premebantur, repulsi adversarii bene multis vulneribus adfecti in oppidum se contulerunt.31 § 13 Postero die Pom
Abbreviated transcription (Latin):
ex italia cum equitatu uenit. Is signa saguntinoꝵ retulit uaboppi¬
danis cepit. suo loco ꝑterritus est quod equites ex italia cum aspernate
ad caesarem uenissent. Ea nocte pompeius castra sua incendit. et ad
cordubam uersus iter facere cepit. Rex nomine indo: qui cũ eqͥta¬
tu suas copias adduxerat. dum cupidiꝰ agmen aduersaĩoꝵ inseqͥtur
ernaculis legionariis exceptus est. et interfectus. Postero die eqͥte
nostri longius ad cordubam uersus ꝓsecuti sunt: eos qui commeatꝰ
ad castra pompeii ex oppido portabant. ex his capti. L. cum iumẽtis
pompeii ad nos transfugit. Et noctis tertia uigilia in oppido acẽ¬
rime pugnatum est. ignemq multum miserunt: sicut omne ge
terito tempore. c. fundanus eques .r. ex castris aduersarioꝵ ad
nos transfugit. Postero die exlegione uernacula milites sunt
capti ab equitibus nostris duo qui dixerunt se seruos ẽẽ: cum

Expanded text:
ex Italia cum equitatu venit. Is signa Saguntinorum rettulit quinque, quae ab oppiex Italia cum equitatu venit. Is signa Saguntinorum rettulit quinque, quae ab oppidanis cepit. Suo loco praeteritum est quod equites ex Italia cum Asprenate ad Caesarem venissent. Ea nocte Pompeius castra sua incendit et ad Cordubam versus iter facere coepit. Rex nomine Indo, qui cum equitatu suas copias adduxerat, dum cupidius agmen adversariorum insequitur, a vernaculis legionariis exceptus est et interfectus. § 11 Postero die equites nostri longius ad Cordubam versus prosecuti sunt eos qui commeatus ad castra Pompei ex oppido portabant. Ex his capti L cum iumentis Pompei, ad nos transfugit; et noctis tertia vigilia in oppido acerrime pugnatum est, ignemque multum miserunt.27 Hoc praeteterito tempore C. Fundanius, eques Romanus, ex castris adversariorum ad nos transfugit. § 12 Postero die ex legione vernacula milites sunt capti ab equitibus nostris duo, qui dixerunt se servos esse. Cum
Abbreviated transcription (Latin):
a suis castris circiter milia passuum .iiii. Grumus est excellẽs nã
qui appellatur castra postumiana. Ibi praesidii causa castellum
caesar habuit constitutum. qͦd pompeius qui eodem iugo ter¬
gebatur. Loci natura et remotus erat a castris caesais aĩaduer¬
tebat loci difficultatem: et quia flumine salso intercludebat᷑.
non esse cõmissurum. caesarem ut intanta loci difficultate ad
fectus castellum oppugnare cepit. ut laborantibꝰ succurreret. Hostͥ¬
enim appropinquassent clamore repentino.telorumq multitu¬
dine iactus facere ceperunt. uti magnam partem hominum uul¬
neribus afficerent. Quo pacto cum ex castello repugnare cepis¬
sent et amaioribꝰ castris caesaris nuntius esset allatus. cum .iii legi
ti sunt interfecti: complures capti. In quibꝰ multi praeterea armis e¬
xuti fugerunt. quorum scuta tela .Lxxx. in seq̃nti luce. Arguetius

Expanded text:
ab suis castris circiter milia passuum IIII grumus est excellens natura, ab suis castris circiter milia passuum IIII grumus est excellens natura, qui appellatur Castra Postumiana: ibi praesidi causa castellum Caesar habuit constitutum. § 9 Quod Pompeius, quod eodem iugo tegebatur loci natura et remotum erat a castris Caesaris, animadvertebat,22 et, quia flumine Salso intercludebatur, non esse commissurum Caesarem ut in tanta loci difficultate ad fectus castellum oppugnare coepit. Cum appropinquassent, m appropinquassent, clamore repentino telorumque multitudine iactus facere coeperunt, uti magnam partem hominum vulneribus adficerent. Quo peracto, cum ex castello repugnare coepissent maioribusque castris Caesari nuntius esset allatus, cum III legioti sunt interfecti, complures capti, in quibus duo centuriones:25 multi praeterea armis exuti fugerunt, quorum scuta sunt relata LXXX. § 10 Insequenti luce Arguetius
Abbreviated transcription (Latin):
Accedebat huc ut longius duceret bellum pompeiꝰ. qͦd loca sũt
edita. et ad castroꝵ munitiones non parum idonea. Nam fere
totius ulterioris hyspaniae regio propter terrae fecunditatem
in opem difficilemq ht̃ oppugnationem. et non minus copiosam
quae sunt ab oppidis remota turribꝰ et munitionibus retinent᷑ sic̃
in africa rudere non tegulis teguntur simulq in his habent spe-¬
ula: et pꝑ altitudinem longe lateq ꝓspiciunt. Idem oppidanorũ
magna pars eius prouinciae montibus fere munita et natura excel¬
lentibus locis est constituta. ut simul aditus ascensusq habeat dif¬
ficiles. Ita ab oppugnationibꝰ natura loci detinentur: et ciuitates hy¬
spaniae non facile abhoste capiuntur. id quod in hoc contigit bello
Iam cum interateguam et ucumbim qu&e ab oppido supra sunt scrip¬
ta pompeius habuit castra constituta in conspectu duoꝵ oppidoꝵ

Expanded text:
8 Accedebat hoc ut longius duceret bellum Pompeius, quod loca sunt 8 Accedebat hoc ut longius duceret bellum Pompeius, quod loca sunt edita et ad castrorum munitiones non parum idonea. Nam fere totius ulterioris Hispaniae regio propter terrae fecundidatem et non minus copiosam aquationem inopem difficilemque habet oppugnationem. Hic etiam quae sunt ab oppidis remota turribus et munitionibus retinentur, sicut in Africa, rudere, non tegulis teguntur; simulque in his habent speculas et propter altitudinem late longeque prospiciunt. Item oppidorum magna pars eius provinciae montibus fere munita et natura excellentibus locis est constituta, ut simul aditus ascensusque habeat difficiles. Ita ab oppugnationibus natura loci distinentur, ut civitates Hispaniae non facile ab hoste capiantur; id quod in hoc contigit bello. Nam cum inter Ateguam et Ucubim, quae oppida supra sunt scripta, Pompeius habuit castra constituta in conspectu duorum oppidorum,
Abbreviated transcription (Latin):
stra sua incendit pompeius et transflumen salsum ꝑ cõualles ca¬
stra inter duo oppida ateguam et ucumbi in monte constituit. Ca¬
sar inmunitionibꝰ caeteris queq ad oppidum opus fuerunt ag
edita ad rem militarem: quae planicie diuiduntur salso flumi¬
ne proxima tamen ad teguam. ut flumen sit circiter passus.ii. ex
ea regione oppidi in montibꝰ castra habuit posita. Pompeiꝰ in cõ¬
spectu utrorumq oppidoꝵ. neq suis ausus est subsidio uenire.
Aquilas et signa habuit.xiii. legionis ex qͥbus aliqͥd firmamẽti se exi¬
stimabat habere. duae fuerunt uernaculae quae a trebonio tnͣsfu¬
gerant. una facta erat ex colonis qui fuerunt in his regionibus
quarta fuit afraniana ex africa quam secum adduxerat. reli¬
qui ex fugitiuis auxiliares consistebant. Nam de leui armatu¬
ra et eqͥtatu longe et uirtute et numero nostri erant suꝑiores.

Expanded text:
stra sua incendit Pompeius et trans flumen Salsum per convallis castra sua incendit Pompeius et trans flumen Salsum per convallis castra inter duo oppida Ateguam et Ucubim in monte constituit. Caesar interim munitionibus ceterisque quae ad oppugnandum opus fuerunt perimpedita ad rem militarem; quae planitie dividuntur, Salso flumine, proxime tamen Ateguam ut flumen sit circiter passus duo milia. Ex ea regione oppidi in montibus castra habuit posita Pompeius in conspectu utrorumque oppidorum, neque suis ausus est subsidio venire. Aquilas et signa habuit XIII legionum; sed ex quibus aliquid firmamenti se existimabat habere duae fuerunt vernaculae, quae a Trebonio transfugerant; una facta ex colonis qui fuerunt in his regionibus; quarta fuit Afraniana ex Africa quam secum adduxerat; reliquae ex fugitivis auxiliariisve consistebant: nam de levi armatura et equitatu longe et virtute et numero nostri erant superiores. §
Abbreviated transcription (Latin):
in aequum locum deducere: et primo quoq tempore debello
decernere. Id cum aĩaduerteret aduersarios minime uelle
quos qͦniam a uia retraxerat in equum deduceret. copiis flumine
transductis iubet ignes fieri magnos. ita firmissimum eius p̃¬
sidium ad teguam proficiscitur. Id cum pompeius experfugis
la nistas retraxit et ad cordubam se recepit. Caesar munitiones
antiquas oppugnare. et brachia circumducere cepit. cui de pom¬
peio cum nuntiis esset allatus. eo die ꝓficiscitur. Cuiꝰ in aduẽtu
praesidii causa caesar complura castella occupasset. partim sub eqͥ¬
tatu. partim ubi pedestres copiae in statione in exerbitu castris
sidio ẽẽ possent. Hic in aduentu caesaris incidit pompeio ut ma¬
tutino tempore nebula crassissima. lta illa obscuratione cũ aliqͦt
cohortibus. eqͥtumq turmis circũ cludunt caesaiͬs eqͥtes. et conci¬
dunt. sic ut uix in ea caede pauci effugerent. Inseq̃nti nocte ca¬

Expanded text:
in aequum locum deducere et primo quoque tempore de bello in aequum locum deducere et primo quoque tempore de bello decernere. § 6 Id cum animadverteret adversarios minime velle, quo eos quomodo ab Ulia retraxerat in aequum deduceret, copiis flumine traductis noctu iubet ignis fieri magnos: ita firmissimum eius praesidium Ateguam proficiscitur. Id cum Pompeius ex perfugis e onustos retraxit et ad Cordubam se recepit. Caesar munitionibus Ateguam oppugnare et bracchia circumducere coepit. Cui de Pompeio cum nuntius esset allatus eo die proficisci,16 cuius in adventum praesidi causa Caesar complura castella occupasset, partim ubi equitatus, partim ubi pedestres copiae in statione et in excubitu castris praesidio esse possent, hic in adventu Pompei incidit ut matutino tempore nebula esset crassissima. Ita illa obscuratione cum aliquot cohortibus et equitum turmis circumcludunt Caesaris equites et concidunt, sic ut vix in ea caede pauci effugerent. § 7 Insequenti nocte ca
Abbreviated transcription (Latin):
ponte facto copias ad castra tripartito transduxit. Tenebat ad¬
uersum oppidum e regione pontis trabes ut supra scripsimus
bipartito. Huc cum pompeius cum suis copiis uenisset ex aduer¬
so pari ratione castra ponit. Caesar ut eum ab oppido commea¬
tuq excluderet: brachium ad pontem ducere cepit. pari deniq
condicione pompeius id facit. Inter duces duos fit contentio. uter
prius pontem occuparet. Ex qua contentione quotidiana minu¬
ta praelia fiebant. ut modo hi non nunꝗͣ illi suꝑiores discederent.
Quae res cum ad maiorem contentionem uenisset. ab utrisq cominꝰ
pugna iniqua dum cupidius locum student tenere ꝑꝑ pontẽ co¬
angustabant᷑. fluminis ripas: et propinqͣntes coangustati preci¬
pitabantur. Hic alteri alteriꝰ non solum morti mortem ex agge¬
rebant: sed tumulos tumulis ex aequabant. Ita diebꝰ complu
ribus cupiebat caesar: si qua condicione posset aduersarios

Expanded text:
onit trabes; ita ponte facto copias ad castra tripertito traduxit. Tendebat adonit trabes; ita ponte facto copias ad castra tripertito traduxit. Tendebat adversum oppidum e regione pontis, ut supra scripsimus, tripertito.9 Huc cum Pompeius cum suis copiis venisset, ex adverso pari ratione castra ponit. Caesar, ut eum ab oppido commeatuque excluderet, bracchium ad pontem ducere coepit: pari idem condicione Pompeius facit. Hic inter duces duos fit contentio uter prius pontem occuparet; ex qua contentione cotidiana minuta proelia fiebant, ut modo hi, non numquam illi superiores discederent. Quae res cum ad maiorem contentionem venisset, ab utrisque comminus pugna inita, dum cupidius locum student tenere, propter pontem coagulabantur,10 fluminis ripas appropinquantes coangustati praecipitabantur. Hic alternis non solum morti mortem exaggerabant, sed tumulos tumulis exaequabant. Ita diebus compluribus consumptis cupiebat Caesar, si qua condicione posset, adversarios
Abbreviated transcription (Latin):
num qui in iis castris fuissent se prope captos esse. Hoc misso
ad ullam praesidio caesar ut pompeium ab oppugnatione de¬
duceret ad cordubam contendit. ex quo itinere loricatos
uiros fortes cum eqͥtatu ante praemisit. qui simul in cõspec
nequaꝗͣ poterat aĩaduerti. Appropinquantibꝰ ex oppido pene
magna multitudo ad equitatum concidendum: cum exissẽt
Loricati ut supra scripsimus. ex equis descenderũt. et magnũ
praelium fecerunt: sic ut ex infinita hominum multitudine:
pauci in oppidum se reciperent. Hoc timore adductus. Sex pom¬
peius Litteras fratri misit: ut celeriter sibi subsidio ueniret. ne pͥus
caesar cordubam caperet. ꝗͣ ipse illo uenisset. Itaq cr ulla prope
capta litteris fratris excitus: cum copiis ad cordubam iter facere
cȩpit. Caesar cum ad flumen bethim uenisset. neq ꝑꝑ altitudinẽ
fluminis ire posset. lapidibus plenos corbes dimisit. lta in super

Expanded text:
num qui in his castris fuissent se prope captos esse. § 4 Hoc misso num qui in his castris fuissent se prope captos esse. § 4 Hoc misso ad Uliam praesidio Caesar, ut Pompeium ab ea oppugnatione deduceret, ad Cordubam contendit, ex quo itinere loricatos viros fortis cum equitatu ante praemisit. Qui simul in conspectnequaquam poterat animadverti. Appropinquantibus ex oppido bene magna multitudo ad equitatum concidendum cum exissent, loricati, ut supra scripsimus, ex equis descenderunt et magnum proelium fecerunt, sic uti ex infinita hominum multitudine pauci in oppidum se reciperent. Hoc timore adductus Sex. Pompeius litteras fratri misit ut celeriter sibi subsidio veniret, ne prius Caesar Cordubam caperet quam ipse illo venisset. Itaque Cn. Pompeius Ulia prope capta litteris fratris excitus cum copiis ad Cordubam iter facere coepit. § 5 Caesar, cum ad flumen Baetim venisset neque propter altitudinem fluminis transire posset, lapidibus corbis plenos demisit: insuper p
Abbreviated transcription (Latin):
uinciae notum et non parum scientem.L. unium patieũ
ui cum ad cri. pompeii presidia uenisset incidit in tẽpois
ut tempestate aduersa uehementiq uento afflictarentur.
aditusq uis tempestatis ita obscurabat. ut uix proximũ igno¬
sci posset. Cuius in commodum summam utilitatem ip̃ius p̃¬
bebat. Ita cum ad eum uenerunt. iubet binos eqͥtes conscen¬
dere. et recta per aduersarioꝵ praesidia ad oppidũ cõtẽdit
mediisq eorum praesidiis cum quereret᷑ qui essent: unus ex
nostris respondit: ut sileant uerbum facere. nam id tẽporis
cenati ad murum accedere ut oppidum capiant: et partim
tempestate impediti uigiles non poterant diligentiam p̃star̃:
partim illo responso deterrebant᷑. Cum ad portam appropĩ¬
quassent. signo dato ab oppidanis sunt recepti pedites. eqͥtes¬
onem in aduersarioꝵ castra fecerunt. Sic illud factum cũ
in scientibus accidisset: existimabant ꝓpe magna pars homi¬¬

Expanded text:
vinciae notum et non parum scientem, L. Vibium Paciaecum. vinciae notum et non parum scientem, L. Vibium Paciaecum. Qui cum ad Cn. Pompei praesidia venisset, incidit idem temporis ut tempestate adversa vehementique vento adflictaretur; aditusque vis tempestatis ita obscurabat ut vix proximum agnoscere possent. Cuius incommodum summam utilitatem ipsis praebebat. Ita cum ad eum locum venerunt, iubet binos equites conscendere, et recta per adversariorum praesidia ad oppidum contendunt. Mediisque eorum praesidiis cum essent, cum quaereretur qui essent, unus ex nostris respondit, ut sileat verbum facere: nam id temporis conari ad murum accedere, ut oppidum capiant; et partim tempestate impediti vigiles non poterant diligentiam praestare, partim illo responso deterrebantur. Cum ad portam appropinquassent, signo dato ab oppidanis sunt recepti, et peditesonem in adversariorum castra fecerunt. Sic in illo facto, cum inscientibus accidisset, existimabant prope magna pars homi
Abbreviated transcription (Latin):
locis essent: qui certiorem . cI. pompeium de caesaris aduentu
et .Q. fabium maximum de suo aduentu facit certiores: ut quẽ
sibi eqͥtatum ex prouincia fecissent praesidio mitterent. Ad qͦs
celeriꝰ ꝗͣ ipsi opinati sunt appropinquauit. neq ut ip̃e uoluit
equitatum sibi praesidio habuit. Erat idem temporis sextus pom¬
peio frater qui cum presidio cordubam tenebat: qͦd eius ꝓuin¬
ciae caput esse existimabatur. Ip̃e autem . CN. pompeiꝰ adole¬
scens ullam oppidum oppugnabat. et fere iam ali qͦt mensibus
ubi detinebatur: quo ex oppido cognito caesaris aduentu le¬
gati clam p̃ter presidia. cti. pompeii caesarem cum adissent
petere cȩperunt u̾sibi primo quoq tempore subsidiũ mite¬
ret. Caesar eam ciuitatem omni tempore optime de re .p. me¬
ritam esse sciens: celeriter se cohortes: secunda uigilia iubet
ꝓficisci. pariq eqͥtes numero ꝗbus prefecit hominem eiꝰ pro¬

Expanded text:
locis essent, qui certiorem Cn. Pompeium de Caesaris adventu locis essent, qui certiorem Cn. Pompeium de Caesaris adventu et Q. Fabium Maximum de suo adventu facit certiores, utque sibi equitatus qui ex provincia fuisset praesidio esset. Ad quos celerius quam ipsi opinati sunt appropinquavit neque, ut ipse voluit, equitatum sibi praesidio habuit. § 3 Erat idem temporis Sex. Pompeius frater qui cum praesidio Cordubam tenebat, quod eius provinciae caput esse existimabatur; ipse autem Cn. Pompeius adulescens Uliam oppidum oppugnabat et fere iam aliquot mensibus ibi detinebatur. Quo ex oppido cognito Caesaris adventu legati clam praesidia Cn. Pompei Caesarem cum adissent, petere coeperunt uti sibi primo quoque tempore subsidium mitteret. Caesar — eam civitatem omni tempore optime de populo Romano meritam esse — celeriter sex cohortis secunda vigilia iubet proficisci, pari equites numero. Quibus praefecit hominem eius pro
Abbreviated transcription (Latin):
in rebus ciuitates non null& sua sponte auxilia mittebãt.
item non nullae portas contra claudebant. ex qͥbus siqua oppida ui
ceperat. cum aliqͥs ex ea ciuitate. optime de cii pompeio meritus
cuius esset propter pecuni& magnitudinem: aliqua ei inferebat᷑
causa ut eo de medio sublato ex eius pecunia latronum largitio fie¬
ret. lta paucis commodis hoste hortato maiores augebant᷑ copie
oc craebris nuntiis in italiam missis. ciuitates contrariae pompeio
auxilia sibi depostulabant. c caesar dictator .iii. designatus. dic¬
tor .iiii. multis item ante diebus coniectis cum celeri festinatione
bellum conficiendum in italia hyspania conuenisset legati cor¬
dubenses et qui. a.cii. pompeio discesserant. Caesari obuiam ue¬
niunt. a quibꝰ nuntiabat᷑ nocturno tempore oppidum cordubã
capi posse. quod nec opinantibꝰ aduersariis eius ꝓiunciae potitꝰ
esset: simulq quod tabellarii. quia. cti pompeio dispositi õĩbꝰ

Expanded text:
in rebus non nullae civitates sua sponte auxilia mittebant, in rebus non nullae civitates sua sponte auxilia mittebant, item non nullae portas contra cludebant. Ex quibus si qua oppida vi ceperat, cum aliquis ex ea civitate optime de Cn. Pompeio meritus civis esset, propter pecuniae magnitudinem alia qua ei inferebatur causa, ut eo de medio sublato ex eius pecunia latronum largitio fieret. Ita pacis commoda hoste orta: eo maiores augebantur copiae. Hoc crebrius nuntiis in Italiam missis civitates contrariae Pompeio auxilia sibi depostulabant. § 2 C. Caesar dictator tertio, designatus dictator quarto multis ante iter rebus confectis cum celeri festinatione ad bellum conficiendum in Hispaniam cum venisset, legatique Cordubenses, qui a Cn. Pompeio discessissent, Caesari obviam venissent, a quibus nuntiabatur nocturno tempore oppidum Cordubam capi posse, quod nec opinantibus adversariis eius provinciae potitus esset, simulque quod tabellariis, qui a Cn. Pompeio dispositi omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
tatis certo numero frumenti mulctat. His rebꝰ gestis idibus iuñ
utice classem conscendit. et post diem tertium calarim in sar¬
diniam peruenit: ubi succitanos quod nasidium eiusq classem
receperant:. copiisq iuuerant. Stł .c. mulctat et pro decimis oc¬
tauas pendere iubet: bonaq paucoꝵ uendit. Et ante diem .iii.
U. qͥntilis naues conscendit. et a calaribus ẜm terram ꝓuectus duo¬
de trigesimo die ideo quod tempestatibus in portibꝰ cohibebatur
ad Orbem Roman uenit:¬
HARNACE SUPERATO. AFRI¬
ca recepta. qui ex iis preliis cum adolescẽte
cr. pompeio profugissent: cum et ulteriois
hyspaniae potitus esset: dum caesar muneribꝰ
dandis in italia detinetur. quo faciliꝰ prae¬
sidia contra pararet. pompeius infidem uniꝰ cuiꝰq ciuitatis
confugere cepit. Ita partim precibus. partim ui pene ma-¬
gna comparata manu prouinciam uastare cȩpit. Oͥbus

Expanded text:
vitatis certo numero frumenti multat. § 98 His rebus gestis Idibus Iun. vitatis certo numero frumenti multat. § 98 His rebus gestis Idibus Iun. Uticae classem conscendit et post diem tertium Caralis in Sardiniam pervenit. Ibi Sulcitanos, quod Nasidium eiusque classem receperant copiisque iuverant, HS C multat et pro decumis octavas pendere iubet bonaque paucorum vendit et ante diem IIII Kal. Quint. navis conscendit et a Caralibus secundum terram provectus duodetricesimo die, ideo quod tempestatibus in portibus cohibebatur, ad urbem Romam venitharnace superato, Africa recepta, qui ex his proeliis cum adulescente Cn. Pompeio profugissent, cum . . . et ulterioris Hispaniae potitus esset, dum Caesar muneribus dandis in Italia detinetur, . . . quo facilius praesidia contra compararet, Pompeius in fidem uniuscuiusque civitatis confugere coepit.1 Ita partim precibus partim vi bene magna comparata manu provinciam vastare. Quibus
Abbreviated transcription (Latin):
ubi classis.p. sitii: ut id tempus erat aqua pauciora ab ampliori¬
bus circũuenta nauigia deprimuntur. ibiq scipio cum quos
paulo ante nominaui interiit. Caesar interim Zamae auctio¬
arma tulerant. premiisq zamensibus qui de rege excludẽdo
consilium ceperant. tributis uectigalibꝰq regiis irrogatis. ex re¬
gno prouincia facta. atq ibi crispo Salustio ꝓconsule cũ im¬
perio relicto ipse ⁊ama egressus uticam se recepit. Ibi bonis
uenditis: eorum qui sub iuba petreioq ordines duxerant thap
eorum ab omni iniuria rapinisq defendit. Leptianos quorum
suꝑioribꝰ annis bona iuba diripuerat: et ad senatũ questi per
Legatos: atq arbitris absenatu datis sua receperant.xxx.centenis mi¬
litibus ponderibꝰ olei in annos singulos mulctat. Ideo ꝙ initio ꝑ dissen¬
onem. pͥncipum societatem cum iuba inierant: cumq armis mi

Expanded text:
ubi classis P. Sitti id temporis erat. A qua pauciora ab amplioriubi classis P. Sitti id temporis erat. A qua pauciora ab amplioribus circumventa navigia deprimuntur, ibique Scipio cum illis quos paulo ante nominavi interiit. § 97 Caesar interim Zamae auctiopulum Romanum arma tulerant praemiisque Zamensibus, qui de rege excludendo consilium ceperant, tributis vectigalibusque regiis locatis ex regnoque provincia facta atque ibi C. Sallustio pro consule cum imperio relicto ipse Zama egressus Uticam se recepit. Ibi bonis venditis eorum qui sub Iuba Petreioque ordines duxerant, Thapeorum ab omni iniuria rapinisque defendit. Leptitanos, quorum superioribus annis bona Iuba diripuerat, et ad senatum questi per legatos atque arbitris a senatu datis sua receperant, XXX centenis milibus pondo olei in annos singulos multat, ideo quod initio per dissensionem principum societatem cum Iuba inierant eumque armis, mi
Abbreviated transcription (Latin):
nec posset praecibus a seruo suo impetrauit ut se interficeret. Idq
optinuit .p. sitius: interim pulso exercitu saburrae praefecti iube.
ipsoq interfecto: cum iter cum paucis ꝑ mauritaniam faceret. for¬
te incidit in faustum afraniumq qui eam manum habebant: qua
uticam diripuerant. iterq in hyspaniam inten debant. et erant
numero circiter mille .d. Itaq celeriter nocturno tempore insi¬
diis dispositis prima luce adortus ꝑꝑ paucos equites qui ex primo
agmine fugerant: reliquos aut interfecit. aut in deditionem ac¬
ris. Paucis post diebus dissensione in exercitu orta. faustus et afra¬
nius interficiuntur. pompeie cum fausti liberis caesar incolumi¬
tatem. suaq omnia concessit. Scipio interim cum damasippo et
Torquato et pletorio rusticiano: nauibꝰ longis diu multumq iat¬
tati. cum hyspaniam peterent. ad hipponem regium deferunt᷑

Expanded text:
nec posset, precibus a servo suo impetravit ut se interficeret idque nec posset, precibus a servo suo impetravit ut se interficeret idque obtinuit. § 95 P. Sittius interim pulso exercitu Saburrae, praefecti Iubae, ipsoque interfecto cum iter cum paucis per Mauretaniam ad Caesarem faceret, forte incidit in Faustum Afraniumque, qui eam manum habebant qua Uticam diripuerant iterque in Hispaniam intendebant et erant numero circiter mille. Itaque celeriter nocturno tempore insidiis dispositis cum prima luce adortus praeter paucos equites, qui ex primo agmine fugerant, reliquos aut interfecit aut in deditionem ac. Paucis post diebus dissensione in exercitu orta Faustus et Afranius interficiuntur; Pompeiae cum Fausti liberis Caesar incolumitatem suaque omnia concessit. § 96 Scipio interim cum Damasippo et Torquato et Plaetorio Rustiano navibus longis diu multumque iactati, cum Hispaniam peterent, ad Hipponem regium deferuntur,
Abbreviated transcription (Latin):
tes in itinere predae cupidi concidunt: seq in quascunq potuere
partes conferunt. Cum interim Uirgilius postꝗͣ terra mariq
clausus se nihil proficere intellexit. suosq aut interfectos aut
fugatos. M. catonem utice sibi ipsi manus intulisse regem
uagum ab suisq desertum ab omnibꝰ aspernari saburram.
eiusq copias ab sitio ẽẽ deletas uticȩ caesarem sine mora re¬
ceptum de tanto exercitu. reliquias ẽẽ nullas quae sibi pro¬
dessent. suisq liberis a caninio proconsule qui eum obside¬
bat fide excepta. seq et sua omnia et oppidum procon suli
tradit. Rex interim ab omnibꝰ ciuitatibꝰ exclusus despe¬
rata salute. cum iam conatus esset cum petreio ut per uirtu¬
tem interfecti esse uiderentur. ferro inter se depugnant:
atq firmior imbecilliorem iuba petreium facile consum¬
psit. Deinde ipse sibi cum conaretur gladio pectus trancer̃

Expanded text:
tes, in itinere praedae cupidi concidunt seque in quascumque potuere tes, in itinere praedae cupidi concidunt seque in quascumque potuere partis conferunt. C. interim Vergilius, postquam terra marique clausus se nihil proficere intellexit suosque interfectos aut fugatos, M. Catonem Uticae sibi ipsum manus attulisse, regem vagum ab suisque desertum ab omnibus aspernari. Saburram eiusque copias ab Sittio esse deletas, Uticae Caesarem sine mora receptum, de tanto exercitu reliquias esse nullas, ipse sibi suisque liberis a Caninio pro consule, qui eum obsidebat, fide accepta seque et sua omnia et oppidum proconsuli tradit. § 94 Rex interim ab omnibus civitatibus exclusus, desperata salute, cum iam cenatus esset cum Petreio, ut per virtutem interfecti esse viderentur, ferro inter se depugnant atque firmiorem imbecilliorem Iuba Petreium facile ferro consumpsit. Deinde ipse sibi cum conaretur gladio traicere pectus
Abbreviated transcription (Latin):
legatos: de iis rebus ad caesarem uticam mittunt. petuntq ab eo
uti ante qͣ rex manum colligeret seseq oppugnaret. sibi auxi¬
lium mitteret. se tamen paratos esse: quoad sibi uita suppeteret.
oppidum seq ei seruare. Legatos collaudatos caesar domum iubet
antecedere. ac suum aduentum praenuntiare. Ipse postero die
utica egressus: cum equitatu in regnum ire contendit. Interim
ainere ex regiis copiis duces complures ad caesarem ueniũt
orantq ut sibi ignoscat. Quibus supplicibus uenia data zamã
perueniunt ad caesarem ab eoq sunt metu periculoq liberati.
Dum haec utrobiq geruntur. Considius qui thisdre cum familia¬
ri sua gladiatoria manu getulisq praeerat. cognita caede suoꝵ
domituq et legionum aduentu perterritus: desperata salute
oppidum deserit. seq clam cum paucis barbaris pecunia onustus
subducit: atq in regnum fugere contendit. quem getuli sui comi¬

Expanded text:
legatos de his rebus ad Caesarem Uticam mittunt petuntque ab eo legatos de his rebus ad Caesarem Uticam mittunt petuntque ab eo uti antequam rex manum colligeret seseque oppugnaret sibi auxilium mitteret: se tamen paratos esse, sibi quoad vita suppeteret, oppidum seque ei reservare. Legatos collaudatos Caesar domum iubet antecedere ac suum adventum praenuntiare. Ipse postero die Utica egressus cum equitatu in regnum ire contendit. Interim in itinere ex regiis copiis duces complures ad Caesarem veniunt orantque ut sibi ignoscat. Quibus supplicibus venia data Zamam perveDum haec utrobique geruntur, Considius, qui Thysdrae cum familia sua, gladiatoria manu Gaetulisque praeerat, cognita caede suorum Domitique et legionum adventu perterritus desperata salute oppidum deserit seque clam cum paucis barbaris pecunia onustus subducit atque in regnum fugere contendit. Quem Gaetuli, sui comi
Abbreviated transcription (Latin):
foro pyram construxerat. ut si forte bello foret superatus. oibus
rebus eo coaceruatis: de hinc ciuibꝰ cunctis interfectis. eodemq
piectis igne subiecto tum demum se ipse desuper interficeret.
atq una cum liberis coniugibꝰ ciuibꝰ cunctaq gaza regia crema¬
retur. Postꝗͣ uiba ante portas diu multumq primo minis ꝓ
impeĩo egisset cum zamensibꝰ. deinde cum se parum ꝓficere
intellexisset. precibꝰq orasset uti se ad suos deos penatesq ad¬
mitterent. ubi eos prestare in sententia aĩaduertit. nec minis.
nec precibus suis moueri. quo magis se reciperent. tertio petit
ab eis ut sibi coniuges liberosq redderent: ut secum eos asporta¬
ret. Postꝗͣ ibi nihil omnino oppidanos responsi reddere aĩaduẽ¬
tit. nulla re abiis impetrata ab zama discedit. atq ad uillam suã
cum .M. petreio paucisq equitibꝰ se confert. ⁊amenses inteim

Expanded text:
foro pyram construxerat ut, si forte bello foret superatus, omnibus foro pyram construxerat ut, si forte bello foret superatus, omnibus rebus eo coacervatis, dein civibus cunctis interfectis eodemque proiectis igne subiecto tum demum se ipse insuper interficeret atque una cum liberis, coniugibus, civibus cunctaque gaza regia cremaretur. Postquam Iuba ante portas diu multumque primo minis pro imperio egisset cum Zamensibus, dein cum se parum proficere intellexisset precibus orasset uti se ad suos deos penates admitterent, ubi eos perstare in sententia animadvertit nec minis nec precibus suis moveri quo magis se reciperent, tertio petit ab eis ut sibi coniuges liberosque redderent ut secum eos asportaret. Postquam sibi nihil omnino oppidanos responsi reddere animadvertit, nulla re ab his impetrata ab Zama discedit atque ad villam suam se cum M. Petreio paucisque equitibus confert. § 92 Zamenses interim
Abbreviated transcription (Latin):
guibus deq uita ex suo merito desperantibꝰ subito oblata salute
libentes cupidaeq conditionem acceperunt. petieruntq a caesare
ut uniuersis .ccc. uno nomine pecuniam imperaret. Itaq bis milies sexter¬
tis his impositis ut ꝑtriennium sex pensionibꝰ ꝑ .r. soluerent. nullo eoꝵ
recusante. ac se eodem die demum natos predicantes laeti gratias agũt
cesari. Rex interim iuba ut ex prelio fugerat una cum petreio u¬
diu inuillis latitando tandem nocturnis itineribus confectis in re¬
gnum peruenit ad oppidum zama. ubi ipse domicilium coniuges li¬
beros habebat. quo ex cuncto regno: omnem pecuniam: carissimasq
res comportauerat. quodq inito bello. operibꝰ maximis munierat
accedit. Quem antea oppidani rumore ex optato de caesaris uictoĩa
audito. obhas causas oppido prohibuerunt. quod bello contra.p.
.r. suscepto in oppido zame lignis congestis maximam in medio

Expanded text:
guibus de vitaque ex suo promerito desperantibus subito oblata salute guibus de vitaque ex suo promerito desperantibus subito oblata salute libentes cupidique condicionem acceperunt petieruntque a Caesare ut universis CCC uno nomine pecuniam imperaret. Itaque bis milies sestertio his imposito, ut per triennium sex pensionibus populo Romano solverent, nullo eorum recusante ac se eo demum die natos praedicantes laeti gratias agunt Caesari. § 91 Rex interim Iuba, ut ex proelio fugerat, una cum Petreio interdiu in villis latitando tandem nocturnis itineribus confectis in regnum pervenit atque ad oppidum Zamam, ubi ipse domicilium, coniuges liberos habebat, quo ex cuncto regno omnem pecuniam carissimasque res comportaverat quodque inito bello operibus maximis muniverat, accedit. Quem antea oppidani rumore exoptato de Caesaris victoria audito ob has causas oppido prohibuerunt, quod bello contra populum Romanum suscepto in oppido Zamae lignis congestis maximam in medio
Abbreviated transcription (Latin):
cesar facile et pro sua natura et instituto concessit. ltem cecinae
ceteio. patri. L. cellae patri et filio . M. eppio. M. aqͥnio catonis filio
demasippiq liberis ex sua consuetudine tribuit. ciͣ citerq noctẽ
luminibus accensis uticam peruenit. atq extra oppidum ea nocte
mansit. Postero die mane eodem introut: concioneq aduocata.
uticenses in colas cohortatus gratias pro eorum erga se studio egit.
Ciues autem romanos negociatores et eos qui inter. ccc. pecunias cõ¬
tulerant. uarroni et scipioni multis uerbis accusatos: et de eorum
sceleribꝰ longiore habita oratione ad extremum ut sine metu pro¬
dirent edicit. se eis duntaxat uitam concessurum: bona qͥdem eoꝵ
uenditurum. ita tamen ut qui eorum ipsa sua bona redimisset. se
bonoꝵ uenditionem indicturum: et pecuniam mulctae nomine
relaturum: ut in columitatem retinere posset. Quibꝰ metu exan¬

Expanded text:
Caesar facile et pro natura sua et pro instituto concessit, item Caecinae, Caesar facile et pro natura sua et pro instituto concessit, item Caecinae, C. Ateio, P. Atrio, L. Cellae patri et filio, M. Eppio, M. Aquino, Catonis filio Damasippique liberis ex sua consuetudine tribuit circiterque luminibus accensis Uticam pervenit atque extra oppidum ea nocte mansit. § 90 Postero die mane in oppidum introiit contioneque advocata Uticensis incolas cohortatus gratias pro eorum erga se studio egit, civis autem Romanos negotiatores et eos qui inter CCC pecunias contulerant Varo et Scipioni multis verbis accusat et de eorum sceleribus longiore habita oratione ad extremum ut sine metu prodirent edicit: se eis dumtaxat vitam concessurum; bona quidem eorum se venditurum, ita tamen, qui eorum ipse sua bona redemisset, se bonorum venditionem inducturum et pecuniam multae nomine relaturum, ut incolumitatem retinere posset. Quibus metu exsan
Abbreviated transcription (Latin):
sibi haec ea res auxiliaret᷑. conuocato populo: concione habita. cohõ¬
tatur omnes utpõte aperirent᷑ se in .c. cesaris clementia magnam
spem habere. Itaq portis patefactis utice egressus caesari imperatoĩ
obiuam proficiscitur. Messala ut erat imperatum uticam ꝑueĩt:
omnibꝰq portis custodias ponit. Caesar interim a thapso ꝓgressus:
essetam peruenit. ubi scipio magnum frumenti numerum armoꝵ
teloꝵ. caeterarumq rerum cum paruo praesidio habuerat. hoc ad¬
ueniens potitur. deinde adrumentum perueĩt. quo cum sine mora
introisset. armis. frumento. pecuniaq considerata. o ligaiͬo .c. con¬
sidii filio. qui tum ibi fuerat: concessit. Deinde eodem die adrum̃¬
to egressus humello regulo cum legione ibi relicto uticam ire cõ¬
tendit. Cui in itinere fit obuius. L. caesar. subitoq se ad genua pro¬
uicit. uitamq sibi neq aliud tempus amplius qͥcꝗͣ deprecat᷑. cui

Expanded text:
sibi ex ea re auxili pararet convocato populo contione habita cohorsibi ex ea re auxili pararet convocato populo contione habita cohortatur omnis ut portae aperirentur: se in C. Caesaris clementia magnam spem habere. Itaque portis patefactis Utica egressus Caesari imperatori obviam proficiscitur. Messalla, ut erat imperatum, Uticam pervenit omnibusque portis custodias ponit. § 89 Caesar interim ab Thapso progressus Ussetam pervenit, ubi Scipio magnum frumenti numerum, armorum, telorum ceterarumque rerum cum parvo praesidio habuerat. Id adveniens potitur, deinde Hadrumetum pervenit. Quo cum sine mora introisset, armis, frumento pecuniaque considerata Q. Ligario, C. Considio filio, qui tum ibi fuerant, vitam concessit. Deinde eodem die Hadrumeto egressus Livineio Regulo cum legione ibi relicto Uticam ire contendit. Cui in itinere fit obvius L. Caesar et subito se ad genua proiecit vitamque sibi neque amplius quicquam deprecatur. Cui
Abbreviated transcription (Latin):
habere intellexisset. amplius de ea re agere destitit. nauesq his attͥ¬
buit. ut quascunq partes uellent ꝓficiscerentur. Ipse omnibꝰ rebus
diligentissime constitutis liberis suis. L. caesari qui tum ibi ꝓque¬
store fuerat commendatis. et sine suspicione uultu atq sermone
quo superiore tempore usus fuerat. cum dormitum isset ferrum
intro clam incubiculum tulit: atq ita se traiecit. qui dum animã
non dum expiratam concidisset. impetu facto incubiculum ex su¬
spicione medicus familiares continere: atq uulnus obligare caepe¬
runt. ipse suis manibus uulnus crudelissime deuellit: atq aĩo p̃¬
senti se interemit. Quem uticenses quanꝗͣ oderant partium gratia.
tamen ꝑꝑeius singularem integri tatem: et ꝙ dissimillimꝰ reliqͦrũ
ducum fuerat: quodq uticam mirificis operibꝰ munierat. turresq
auxerat. sepultura afficiunt. Quo interfecto. L. caesar ut aliquid

Expanded text:
habere intellexisset, amplius de ea re agere destitit navisque his attrhabere intellexisset, amplius de ea re agere destitit navisque his attribuit, ut in quas quisque partis vellet proficisceretur. Ipse omnibus rebus diligentissime constitutis, liberis suis L. Caesari, qui tum ei pro quaestore faciebat, commendatis, et sine suspicione, vultu atque sermone quo superiore tempore usus faciebat, cum dormitum isset, ferrum intro clam in cubiculum tulit atque ita se traiecit. Qui dum anima nondum exspirata concidisset, et impetu facto in cubiculum ex suspicione medicus familiaresque continere atque vulnus obligare coepissent, ipse suis manibus vulnus crudelissime divellit atque animo praesenti se interemit. Quem Uticenses quamquam oderant partium gratia, tamen propter eius singularem integritatem, et quod dissimillimus reliquorum ducum fuerat quodque Uticam mirificis operibus muniverat turrisque auxerat, sepultura adficiunt. Quo interfecto L. Caesar ut aliquid