comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
q alienis negociis gerẽdis
se obtulerit: ex qua causa
bu quoꝵ negotia gesta fu¬
eruit. ⁊ ignorantes obli¬
gantur: idq utilitatus cã
receptum est. ne absentiũ
qui subita festinatoẽ coacti
nulli demandata uegotioꝵ
suoꝵ. administratõe ꝑegre
ꝓfecti ẽẽnt deẜerentur ue¬
gõtisque sane nemo cu¬
raturus ẽẽt. si de eo qd̾ qͥs
impendisset nullã habi
minum negotioꝵ. ita et
ꝯͣ iste queq tenetur ut a¬
ministratoĩs ratõne readat
quo casu ad exacͣtissimar
quisq diligentiã ꝯp llit᷑.¬

Expanded text:
 alienis negotiis gerendis se obtulerit: ex qua causa ii quorum negotia gesta fuerint etiam ignorantes obligantur. idque utilitatis causa receptum est, ne absentium qui subita festinatione coacti, nulli demandata negotiorum suorum administratione, peregre profecti essent, deserentur negotia: quae sane nemo curaturus esset, si de eo quod quis impendisset nullam habitminum negotiorum, ita et contra iste quoque tenetur, ut administrationis rationem reddat. quo casu ad exactissimam quisque diligentiam compellit
Abbreviated transcription (Latin):
ex re nr̃a adquirant ꝑ euz
quoq ẜuima in quo usũ
fructũm uł usum habetis
simułr ex cluabus istis caĩs
uob̃ adquiritui ¶ Comun̾e¬
dominis adquirere mani¬
festum ẽ. excepto eo quod
uni noiat̾im stipulando.
aut ꝑ traditõne̾ accipiendo
illi soli adquirit. ulun cũ
ita stipuletur. titio domi¬
no meo dare spondes. set si
umius domini iussu ẜmus
dita est ut illi tm̃ adqui¬
rat qui boc ei facere iissit

Expanded text:
ex re vestra adquirant. Per eum quoque servum, in quo usum fructum vel usum habetis, similiter ex duabus istis causis vobis adquiritur. Communedominis adquirere certum est, excepto eo, quod uni nominatim stipulando aut per traditionem accipiendo illi soli adquirit, veluti cum ita stipuletur: ‘ Titio domino meo dare spondes? ’ sed si unius domini iussu servudita est, ut illi tantum adquirat, qui hoc ei facere iussit
Abbreviated transcription (Latin):
intelligitur ꝓprie ex con¬
tractu obligatus. ut si cer¬
ciorẽ ratõne sequamiur ma¬
gis ut supra dixinius. ex
distractu ꝙͣ ex cõtractu dici¬
posset obligatus ẽẽ. Nlam qͥ
soluendi ammo pecuniam
dat in hoc dare uidet᷑. ut
distrahat potius uegociũ ꝙͣ
et ideo condicide tenetur
¶Ex quibusdam tñ causis

Expanded text:
intellegitur proprie ex contractu obligatus ut, si certiorem rationem sequamur, magis, ut supra diximus, ex distractu quam ex contractu possit dici obligatus esse: nam qui solvendi animo pecuniam dat, in hoc dare videtur, ut distrahat potius negotium quaet ideo condictione tenetur. Ex quibusdam tamen causis
Abbreviated transcription (Latin):
generib obli adquiritur.
tractu. ul quasi ex contrac¬
tu nascuntur. admouẽdi
sumus adquiri uob̾. non
solum ꝑ uosinetip̃os. set ⁊¬

Expanded text:
generibus obligationum, tractu vel quasi ex contractu nascuntur, admonendi sumus adquiri vobis non solum per vosmet ipsos, sed
Abbreviated transcription (Latin):
intelligitur neq em̃ cum
ħede ueq ẽ de functo ullũ
uegorium legatarius egis¬
se ꝓprie dici porest. et tũq
ex maleficio uõ ẽ obligatꝰ
heres quasi ex ꝯtͣcͣtu debẽre
incelligitur ¶Item is cui

Expanded text:
intellegitur neque enim cum herede neque cum defuncto ullum negotium legatarius gessisse proprie dici potest: et tamen, quia ex maleficio non est obligatus heres, quasi ex contractu debere intellegitur. Item is, cui
Abbreviated transcription (Latin):
quinq sibi dariopor¬
tere mtenderit. aut c̃
icło agit. In reliquu
eodem iudicio ei cõ¬
dempnat. ex ostiru¬
tione diue memori

Expanded text:
quinque sibi dari oportere intenderit, aut cumiculo agit: in reliquum eodem indicio condemnat ex constitutione divae memori
Abbreviated transcription (Latin):
et ticio sponderes ¶dua ⁊
aliena. uluti si tͥ mãdet.
ut ticio sb̾ usuris crederes
ꝙ si sine usuris crederes
aliena tm̃i gr̃a int̾cedit
t̾uenit mandatũ. uluti si
tͥ ma̾det. ut pecunias tuas
potius ĩ emptõnẽ p̃diorur
colloces ꝙͣ feneres. ul ex
neres potiꝰꝙͣ ĩ empides pre¬
dior colloces. euiꝰ gn̾is ma¬
datum mag̃ osilium ẽ qͣ.
mãdatũ. et ob id nõ ẽ obli¬
gatoriũ. qr nenio ex ꝯsili¬
o mãdantis obligat᷑. ⁊ si
nõ expediat ei cui ma̾da¬
bitur c̃ lib̾um cuqz sit a¬
pud se ex plorare an erpe¬
diat ꝯsiliũ Itq si ociosa:
pecumã domi te henten
hortatus te fuerit aliquis
ut rẽ aliquã emeres ulea
crederes ꝙͣ uis nõ erpediet
tibi ea emisse ul credidis¬
se. tñ nõ tͥ mãdati tenetur
et adeo hec ita sũt ut q̃si¬
tum sit an mandati tene¬
atur qui mandauit tibi.
ut ticio pecuniã fenerares
set obtinnt sabim sentẽ¬
tia obligãtoriũ ẽẽ in hoc
casi mandatum.qr non¬

Expanded text:
et Titio sponderes. Tua et aliena, veluti si tibi mandet, ut Titio sub usuris crederes. quodsi ut sine usuris crederes, aliena tantum gratia intercedit tervenit mandatum, veluti si tibi mandet, ut pecunias tuas potius in emptiones praediorum colloces, quam feneres, vel ex neres potius, quem in emptiones praediorum colloces. cuius generis mandatum magis consilium est quam mandatum et ob id non est obligatorium, quia nemo ex consilio mandati obligatur, etiamsi non expediat ei cui dabitur, cum liberum cuique sit apud se explorare, an expediat consilium. itaque si otiosam pecuniam domi te habentem hortatus fuerit aliquis, ut rem aliquam emeres vel eum crederes, quamvis non expedierit tibi eam emisse vel credidisse, non tamen tibi mandati tenetur. et adeo haec ita sunt, ut quaesitum sit, an mandati teneatur qui mandavit tibi, ut Titio pecuniam fenerares: sed obtinuit Sabini sententia, obligatorium esse in hoc casu mandatum,
Abbreviated transcription (Latin):
int̾uenit mãdatũ uluti si
tͥ uandet ut ticu negocia
gereres. uł ticio fundinu e¬
meres. ul ut ꝓ ticio spon¬
deres.Sua et aliena. uluti
si decomunibus suis ⁊ tien
negocuis gerendis tͥ man¬
det. uł ut sibi et ticio fim¬
dum enieres. uł ut ꝓ eo

Expanded text:
intervenit mandatum, veluti si intervenit mandatum, veluti si tibi mandet, ut Titii negotia gereres, vel ut Titio fundum emeres, vel ut pro Titio sponderes. Sua et aliena, veluti si de communibus suis et Titii negotiis gerendis tibi mandet, vel ut sibi et Titio fundum emeres, vel ut pro eo
Abbreviated transcription (Latin):
pe nõme teneri eũ. culpa
at nõ ad exactissima diligẽ¬
tiam dirigẽda est. sufficit
eĩ talẽ diligẽtiã incomumi¬
bus rebus adhibere socium
qͣlem sins rebus adhibere
solet Nam qui parũ dili¬
gentẽ socium sibi assimiit
de se queri debet. hoc ẽ sibi
contrahitur qͥnqz modis
mandet. siue sua et tua.
ĩiue aliena tm̃ ssie sua et
aliena ¶siue tua et aliena
At si tua tm̃ gr̃a tͥ mãda¬
tum sit. suꝑuacuũ ẽ nian¬
datũ. et ob id nlła ex eo ob¬
ligatõ. nec mãdati ĩt̾ uos
actio nascit᷑. mandantis
uluti siquis tͥ madet. ut ne¬
gdeia ens gereres. ul ut fũ¬
dum emeres ei. uł ut ꝓ eo
sponderes ¶oua gr̃a et mã¬
dantis. uluti si mandet qͥs¬
tͥ ut peciuiã sb̾ u̾surisere¬
deres ei qui iurem ip̃iꝰ mu¬
tuaretur: aut si uolente te
agere cũ eo ex fidemussoria
causa mañdet tͥ ut cũ rro
agas ꝑicło ma̾dantis uł ut
ip̃iꝰ picło stipuleris ab eo
quẽ tͥ delegaet in id qd̾ tibi
debuerat ¶Aliena at̃ eausa

Expanded text:
. culpa autem non ad exactissimam diligentiam dirigenda est: sufficit enim talem diligentiam in communibus rebus adhibere socium, qualem suis rebus adhibere solet. nam qui parum diligentem socium sibi adsumit, de se queri, hoc est suae contrahitur quinque modis, mandet, sive sua et tua, sive alienia tantum, sive sua et aliena, sive tua et aliena. at si tua tantum gratia tibi mandatum sit, supervacuum est mandatum et ob id nulla ex eo obligatio nec mandati inter vos actio nascitur. Mandantis veluti si quis tibi mandet, ut negotia eius gereres, vel ut fundum ei emeres, vel ut pro eo sponderes. Tua et mandantis, veluti si mandet tibi, ut pecuniam sub usuris crederes ei, qui in rem ipsius mutuaretur, aut si volente te agere cum eo ex fideiussoria causa mandet tibi, ut cum reo agas periculo mandantis, vel ut ipsius periculo stipuleris ab eo, quem tibi deleget in id quod tibi debuerat. Aliena autem causa
Abbreviated transcription (Latin):
morte uius socu soluitur
et si plures suꝑsint nisi ĩ
coeunda societate ałr cõue¬
nerint ¶Itẽ si alicuius rei
ꝯtrracta societas sit et finis
negocio impõitus sit. fini¬
tur socieras ¶Publicatiõe
quoq distrahi societate n
manifestũ est. scilicet si u¬
iuersa bona soen publicẽ¬
tur Nlam cũ ĩ enus locum
alius succedit ꝓ mortuo
habetu ¶Itẽ si quis ex socus
mole debiti p̾grauata boĩs
suis cesẜ̾it et ideo ꝓpt̾ pub
eiꝰ ueneat soluitur societas
Set hoc casu si adhuc ꝯsen¬
tiant insocietatẽ noua ui¬
detur inciꝑe societas ¶So¬
cuis socio utrũ eo nomine
tm̃ teneatur ꝓ socio ac̃tõe
si quid dolo comiẜit. sic̃ is
qui depomi apd̾ se p̃assus ẽ¬

Expanded text:
morte unius socii solvitur etsi plures supersint, nisi si in coeunda societate aliter convenerit. Item si alicuius rei contracta societas sit et finis negotio impositus est, finitur societas. Publicatione quoque distrahi societatem manifestum est, scilicet si universa bona socii publicentur: nam cum in eius locum alius succedit, pro mortuo habetur. Item si quis ex sociis mole debiti praegravatus bonis suis cesserit et ideo propter publeius veneat, solvitur societas. sed hoc casu si adhuc consentiant in societatem, nova videtur incipere societas. Socius socio utrum eo nomine tantum teneatur pro socio actione, si quid dolo commiserit, sicut is qui deponi apud se passus e
Abbreviated transcription (Latin):
diuerso si non alienau̾it.
tantum hec regła obser¬
uabatur ut ꝑqͣ pluribus
principalibus consitutio¬
nibus significetur Nec pͥn¬
cipem quidem agnoscere
q ei pene nomine legatũ
sit Nec eĩ militis si quide:
testam̃to talia legata uale¬
bunt. ꝙͣuis alie militur uo¬
luntates in ordinandis tes¬
tamentis ualde obsualut᷑ͤ
qͥnetiam nec lib̾tatẽ pene
nomine dari posse placebar
Eo amplius nec hedem pe
ne adici posse Sabinus eris

Expanded text:
diverso ‘ si non alienaverit diverso ‘ si non alienaverit tantum haec regula observabatur, ut perquam pluribus principalibus constitutionibus significetur nec principem quidem agnoscere quod ei poenae nomine legatum sit. nec ex militis quidem testamento talia legata valebant, quamvis alias militum voluntates in ordinandis testamentis valde observantur. quin etiam nec libertatem poenae nomine dari posse placebat. eo amplius nec heredem poenae nomine adici posse Sabinus exis
Abbreviated transcription (Latin):
tem̃. ꝑ nr̃a: ꝯstitũtionẽ et
hoc uicium emendauima
ut liceat et ante heredisin¬
stitutionẽ et inter medias
ħedum institutiones lega¬
tum relinq̃re et młtomag̾
lib̾tatẽ cuius usus fauorabi¬
lior est ¶Post mortẽ quaꝵ
ħedis aut legatarii sinuli
modo inutiliter legabatur
uluti siquis ita dicat. eur
heres meus mortuus erit.
do lego. Item pridie q̃ hes
aut legatarius morietur.
Ser sinuli moto et har cor¬
reximus firmitatẽ huius¬
modi legãtis ad fideiconis¬
soꝵ. similitudinẽ p̃stantes
ne ul inhoc casu deterior
causa legatoꝵ q̃ fideicons¬
nomine mutiłr legabat᷑.
et adiẽbatur ul tranffer¬
ebatur ¶Pene nomine le¬
gari uidetur ꝙ cołcendi
hedis causa relinquit᷑. Quo
mag̃ aliquĩd faciãt uł nõ
faciat. uluti si quis ita scͥp¬
ẜit. hes meus si filiã suam
ĩ matͥmõium ticio colloca¬
uerit. ul ex diuerso si non
collocaue̾rit dato .x. aure¬
os seio. aut si itã scripẜit
heres meui si ẜuum it¬
cinti alienauerit ul ex

Expanded text:
nem et hoc vitium emendavimus, ut liceat et ante heredis institutionem et inter medias heredum institutiones legatum relinquere et multo magis libertatem, cuius usus favorabilior est. Post mortem quoque heredis aut legatarii simili modo inutiliter legabatur: veluti si quis ita dicat: ‘ cum heres meus mortuus erit, do lego ’: item ‘ pridie quam heres aut legatarius morietur ’. Sed simili modo et hoc correximus, firmitatem huiusmodi legatis ad fideicommissorum similitudinem praestantes, ne vel in hoc casu deterior causa legatorum quam fideicommisnomine inutiliter legabatur et adimebatur vel transferebatur. poenae autem nomine legari videtur quod coercendi heredis causa relinquitur, quo magis is aliquid faciat aut non faciat: veluti si quis ita scripserit: ‘ heres meus si filiam suam in matrimonium Titio collocaverit ’ vel ex diverso ‘ si non collocaverit ’, ‘ dato decem aureos Seio ’, aut si ita scripserit: ‘ heres meus si servum Stichum alienaverit ’ vel ex
Abbreviated transcription (Latin):
aut suprimodũ houerata
sa zeio u̾o aut nulla sit le¬
gata irlicra. aut que partẽ
eius dunitaxat inꝑtẽ dimi¬
diam inuiuunt. an quia is
qͣrtã ꝑtẽ tocius heditatis aut
retinere licet. placuit quat¬
tam ꝑtem sue partis saluã
dibus ratio legis falcidie po¬
nenda est ¶Quantitas auter
patͥmonii ad quã ratio legis
falcidie redigitur mortis
tp̃re spectatur¶ltaq si uerbi
gr̃a is qui centũ aureoꝵ pu¬
tum aureos leg̾̃au̾it. nichil
legatarus prodest. Si ante
coꝵ tantum accessit here¬
ditati ut centũ aureis le¬
gatoꝵ nomine erogaris. he¬
res quartã ꝑtem beditatis
bĩturus sit. Set necc̃e est
ut uichilominus quarta ꝑs
legatis de traharur ¶ Ex di¬
uerso si sepruaginta qͥnq
legauerit et añ aditara he¬
ditatẽ intantum de creue¬
rint bona Incendus forte

Expanded text:
erata, a Seio vero aut nulla relicta sint legata, aut quae partem eius dumtaxat in partem dimidiam minuunt, an, quia is quartam partem totius hereditatis aut retinere liceret: placuit, ut quartam partem suae partis salvam dibus ratio legis Falcidiae ponenda est. Quantitas autem patrimonii, ad quam ratio legis Falcidiae redigitur, mortis tempore spectatur. itaque si verbi gratia is qui centum aureorum patum aureos legaveri, nihil legatariis prodest, si ante orum, tantum accesserit hereditati ut, centum aureis legatorum nomine erogatis, heres quartam partem hereditatis habiturus sit, sed necesse est ut nihilo minus quarta pars legatis detrahatur. ex diverso si septuaginta quinque legaverit et ante aditam hereditatem in tantum decreverint bona, incendiis forte
Abbreviated transcription (Latin):
manumissuis ip̃e heres efici¬
tur quib casib utile est le¬
garum Q. si meadem causa
ꝑmanẜit et nissu legatari
adierit euanescit legatum
Ante heredis institutionem
inutiliter antea legabatur.
scilicet quia testam̃ta inmi
er institurde heredum acci¬
piunt. et ob id uluti capd
atq fundantũ intelligit᷑
tocius testanin heredis ĩsti¬
tutio ¶pari ratione nec lib̃¬
tas ante heredis institutio¬
nem dari poterat. Set qr
inciuile eẽ putauimus
ordiuem scripture quidem
sequi ꝙ et ip̃i antiquitati

Expanded text:
manumissus ipse heres efficitur: quibus casibus utile est legatum: quodsi in eadem causa permanserit et iussu legatarii adierit, evanescit legatum. Ante heredis institutionem inutiliter antea legabatur, scilicet quia testamenta vim ex institutione heredum accipiunt et ob id veluti caput atque fundamentum intellegitur totius testamenti heredis institutio. pari ratione nec libertas ante heredis institutionem dari poterat. sed quia incivile esse putavimus, ordinem quidem scripturae sequi quod et ipsi antiquitati
Abbreviated transcription (Latin):
septuaginta qͥnq aureorũ
sustanria ul eniã minus re¬
linquarur solida legata dẽ¬
tur fec ea res dampnosa
est heredi cui lib̾um ẽ nõ
adire hereditatẽ que res esfi¬
cit ut necc̃e sit legatariis
ne destituris testam̃to ni¬
chil cõsequantur cũ ħede
inpornone pacĩsei¶ Cum
aũt raatio legis falcidie po¬
nitur aute declucitur es
alienum Item funeris ĩpẽ
eo quarta pars apud ħed̾s
remaneat. tres uero ꝑtes
inter legatarios distribuã¬
tur ꝓ rata scilicet portione
eius ꝙ cuiq eoꝵ legatum
fuerit. Ataq si fingãmus
quadr ingenios aureo lega¬
tos ẽẽ et patͥmonu quanti¬
tatem ex qua legata eroca¬
ri oportet quadr ingentoꝵ
ẽẽ. Quarta pars singulis
legatarus detrahi debet.
Q si trecentos quinq̃ gĩta
legatos fingamus ortana
debet detrahi Q si qͥngen¬

Expanded text:
septuaginta quinque aureorum substantia vel etiam minus relinquatur, solida legata debentur. nec ea res damnosa est heredi, cui liberum est non adire hereditatem: quae res efficit ut necesse sit legatariis, ne destituto testamento nihil consequantur, cum herede in portione pacisci. Cum autem ratio legis Falcidiae ponitur, ante deducitur aes alienum, item funeris impenseo quarta pars apud heredes remaneat, tres vero partes inter legatarios distribuantur, pro rata scilicet portione eius quod cuique eorum legatum fuerit. itaque si fingamus, quadringentos aureos legatos esse, et patrimonii quantitatem, ex qua legata erogari oportet, quadringentorum esse, quarta pars singulis legatariis detrahi debet. quodsi trecentos quinquaginta legatos fingamus, octava debet detrahi. quodsi quingen
Abbreviated transcription (Latin):
legam zeio do lego siue ĩeo¬
dem restam̃to sine incodicilł
hoc fecerit quo casu simul ti
dispiciamus. qua modus no¬
uissime legatis impositus est
¶sum em̃ olim lege duodecim
tabularum lib̾a erat legandi
porestas ut licet uł totũ pa¬
tͥmonium legatis erogare.
quippe ea lege ita cautũ est
uti legasser quisq sue rei ita
ius esto. et uisum est hanc
legandi licentiam coharta¬
re. Idq ip̃oꝵ testatoꝵ grã
ꝓuisum est ob id ꝙ plerũq
intestati moriebant᷑ recusã¬
tibus scriptis þeredibus ꝓro
nlło aut iuinimo lucro he¬
ditates adire. et cum super
hoc tam lex furia ꝙͣ lex cani¬
na late sunt qͣꝵ neutra suffi¬
ciens ad rei consumarione̾
uidebatur. Nouissime lata ẽ
lex falcidia qua cauetur ne
plus legare liceat ꝙ̃ droda
unus heres institutus esset
siue plures apud eum eosue
pars quarta remaneret.:¬
¶ Et cum quesitum ẽ duob
heredibus institutis. ułuri.
ticio geio. si ticii pars aut to¬

Expanded text:
legavi, Seio do lego ’, sive in eolegavi, Seio do lego ’, sive in eodem testamento sive in codicillis hoc fecerit: quo casu simul Titdispiciamus, qua modus novissime legatis impositus est. cum enim olim lege duodecim tabularum libera erat legandi potestas, ut liceret vel totum patrimonium legatis erogare quippe ea lege ita cautum esset: ‘ uti legassit suae rei, ita ius esto ’: visum est hanc legandi licentiam coartare, idque ipsorum testatorum gratia provisum est, ob id quod plerumque intestati moriebantur, recusantibus scriptis heredibus pro nullo aut minimo lucro hereditates adire. et cum super hoc tam lex Furia quam lex Voconia latae sunt, quarum neutra sufficiens ad rei consummationem videbatur: novissime lata est lex Falcidia, qua cavetur, ne plus legare liceat quam dodrunus heres institutus esset sive plures, apud eum eosve pars quarta remaneret. Et cum quaesitum esset, duobus heredibus institutis, veluti Titio et Seio, si Titii pars aut to
Abbreviated transcription (Latin):
timabat. uluti si quis ita di¬
cat. ticius hes esto. Si ticius
filiam suam &io ĩ matͥmo¬
mum collocauerit seius qͦ
beres esto Nichil em̃ inter¬
erat qua ratione ticius co¬
herceatur utrum legati da¬
tione an cohereois adiectõe¬
¶Se̾t huĩmõi scrupulositaᷤ
nobis nõ placuit / et geñałr
ea que relinquntur licet
pene nomine fuerint relie¬
ta ul adempta uł in alioso
traus lata uichil distare a
ceteris legatis constituimꝰ
uł indando uł madimendõ
uł intransferendo. sexceptis
his iudelicet que imĩpossi¬
bilia sunt ul legibus int̾¬
dicta aut alias probosa. hu¬
iusmodi em̃ testatoꝵ dispo¬
testam̃to adimantur siue co¬
dicillis firmata est. siue cõ¬
trarus u̾b fiat adem̃ptio.
uluri si qͥdita quis legau̾it
de lego ita adimatur non
de non lego. siue nõ cõtra¬
riis u̾bis. set aliis qͥb: cũq
uerbiastĩasferri quoq lega¬
tum ab alio ad alium potest
uluti si quis ita dixerit. ho¬
minem sticum quẽ dicio

Expanded text:
timabat, veluti si quis ita dicat: ‘ Titius heres esto: si Titius filiam suam Seio in matrimonium collocaverit, Seius quoque heres esto ’: nihil enim intererat, qua ratione Titius coerceatur, utrum legati datione an coheredis adiectione. at huiusmodi scrupulositas nobis non placuit, et generaliter ea quae relinquuntur, licet poenae nomine fuerint relicta vel adempta vel in alios translata, nihil distare a ceteris legatis constituimus vel in dando vel in adimendo vel in transferendo: exceptis his videlicet quae impossibilia sunt vel legibus interdicta aut alias probrosa: huiusmodi enim testatorum dispotestamento adimantur sive codicillis, firma est, sive contrariis verbis fiat ademptio, veluti si quod ita quis legaverit ‘ do lego ’ ita adimatur ‘ non do non lego ’, sive non contrariis, id est aliis quibuscumque verbis. Transferri quoque legatum ab alio ad alium potest, veluti si quis ita dixerit: ‘ hominem Stichum, quem Titio
Abbreviated transcription (Latin):
do. lego. licet em̃ neq uego¬
cia testatoris unꝙͣ gessit.ti¬
cuis Nleq patrocinio eius li¬
batis est legatum tam̃ ual.
Set si conclitionałr enunci¬
ata fuerit causa aliud iuris
est. ułuti hoc modo. ticio. Si
negocia mea cuxauerir fũ¬
clum do lego. ¶An yuo he¬
redis recte legamius q̃ritur
et constat pure mutiliter le¬
gari nec quicꝙͣ proficere. si
uiuuo testatore de porestare
heredis exierit quia ꝙ inu¬
tile forer legatum Si statim
post factum testaiitũ deces¬
sisset testator hoc nõ debet
itro ualere. Quia chiutius
testator luxerit. Sub conditi¬
one uero recte legatur ut re¬
quiramus aquo tpre dies
legati cedit. Impotestate he¬
redis non sir. ¶ Et excliu̾so
hede instituto ẜuo alieno qͥn¬
dño recte etiam sine condi¬
tione legetur nõ dubitatur
Nam et si statim poit factũ
testam̾tũ decesẜit testator
nõ tam̃ apud eum qui ħes
sir dies legan cedere intelli¬
gitur cum ħeditas a legato

Expanded text:
do lego ’: licet enim neque negodo lego ’: licet enim neque negotia testatoris umquam gessit Titius neque patrocinio eius liberatus est, legatum tamen valet. sed si condicionaliter enuntiata fuerit causa, aliud iuris est. veluti hoc modo: ‘ Titio, si negotia mea curaverit, fundum do lego ’. An servo heredis recte legamus, quaeritur. et constat, pure inutiliter legari, nec quidquam proficere si vivo testatore de potestate heredis exierit, quia quod inutile foret legatum, si statim post factum testamentum decessisset testator, hoc non debet ideo valere, quia diutius testator vixerit. sub condicione vero recte legatur, ut requiramus, an, quo tempore dies legati cedit, in potestate heredis non sit. Ex diverso herede instituto servo, quin domino recto etiam sine condicione legetur, non dubitatur. nam et si statim post factum testamentum decesserit testator, non tamen apud eum qui heres sit dies legati cedere intellegitur, cum hereditas a legato
Abbreviated transcription (Latin):
dari debet quia certo iudrio
debet quis ꝓ tutela sui potes¬
tate ciuere. ¶ Postumus ãt
alienus heres institui et ante
potẽrat et minc̾ poteit uisi ĩ
uttro eius sit. que iure nrͣo
uror eẽ non potest ¶Si qũis
nomine. prenomine legata¬
rii errauerit testator. si de
ꝑsona conctat nebilominꝰ
ualet legirimissdem inhe¬
redibus ẜuarur et recte. No¬
mina em̃ significandorur
hominum gr̃a reꝑta sunt
Quid si quolibet alio modo ĩ¬
telligantur. nichil interest
¶Huic ꝓxima illa iuris re¬
gula falsa de mostratione le¬
gatum non ꝑimi. uluri si
quis ita legauerit. Sticum
ẜuum meum uernani. do
lego. licet em̃ non uerna s.
emptus sit. si de ẜuo tamẽ
cõstat utile est legatum et
conuenienter si ita demos
yuo cõnstar. ¶Longe ma¬
gis legato falsa cauia no
nocet. uluti cum itt quis
dixerit. dicio qui absente
me nogocia mea curauit:
sticum do lego. uł ita. dicio
qui a patrocino eius capitali
crimine lib̾atus sum sticũ

Expanded text:
dari debet, quia certo iudicio debet quis pro tutela suae posteritati cavere. Postumus autem alienus heres institui et antea poterat et nunc potest, nisi in utero eius sit quae iure nostra uxor esse non potest. Si quid nomine praenomine legatarii erraverit testator, si de persona constat, nihilo minus valet legatum. idem in heredibus servatur: et recte; nomina enim significandorum hominum gratia reperta sunt, qui si quolibet alio modo intellegantur, nihil interest. Huic proxima est illa iuris regula, falsa demonstratione legatum non peremi, veluti si quis ita legaverit ‘ Stichum servum meum vernam do lego ’: licet enim non verna sed emptus sit, de servo tamen constat, utile est legatum. et convenienter si ita demonsservo constat. 3 Longe magis legato falsa causa non nocet. veluti cum ita quis dixerit: ‘ Titio, quia absente me negotia mea curavit, Stichum do lego ’, vel ita: ‘ Titio, quia patrocinio eius capitali crimine liberatus sum, Stichum
Abbreviated transcription (Latin):
gennore tuictatu cabud et
hoc i nr̃a constitutione ad¬
ditum est. ut siue plures le¬
gatorii existant: quibus opͣ¬
tis reueta est. et dissentiant
incorpore eligendo. siue unmꝰ
legatarii plures heredes et
inter se cira adoptandum
dissentiant. et alio aliud cor¬
pus eligere cupiente. ne per¬
eat legatum. ꝙ. pleriq pru¬
dentium contra beniuolen¬
riam inrrocli cebant fortiu̾i:
ẽẽ huius oꝑtionis iudicẽ et
ad quem sors ꝑueniat. illius
sententia n opgione uele¬
lectione precellatꝰ. ¶Legari
au̾̃t illis solis porest cum qͥb
testam̃ti facrio est. ¶Incertis
uero ꝑsonis neq legata ueq
fideiconussa olim relinqui
concessum erat. Nam nec qͥ¬
dem nles incerte ꝑsone po¬
terat relinquere ut diuus
adrianus rescripsit. Incerta
aut ꝑsona uidebatur quam
incerta cpinionẽ animo suo
res meus illum fundumdaz¬

Expanded text:
gentiore tractatu habito, et hoc in nostra constitutione additum est, ut, sive plures legatarii existant, quibus optio relicta est, et dissentiant in corpore eligendo, sive unius legatarii plures heredes, et inter se circa optandum dissentiant, alio aliud corpus eligere cupiente, ne pereat legatum quod plerique prudentium contra benevolentiam introducebant, fortunam esse huius optionis iudicem et ad quem sors perveniat, illius sententia in optione praecellat. Legari autem illis solis potest, cum quibus testamenti factio est. Incertis vero personis neque legata neque fideicommissa olim relinqui concessum erat: nam nec miles quidem incertae personae poterat relinquere, ut divus Hadrianus rescripsit. incerta autem persona videbatur quam incerta opinione animo suo res meus illum fundum da
Abbreviated transcription (Latin):
demostratione. icl ẽ excertis
ꝑsonis incerte ꝑsone recte
legabatur uluti excognatis
meis qui nunc sunt. Si qͥs
filiam meam uxorem dux̃¬
it ei heres meus illain rem
dato ¶ncertis aũt ꝑsonis le¬
gata uł fideicomissa relictaᷤᷤ
ꝑerrorem soluta. reperi nõ
posse sacris constituniombus
cautum erat.¶Postumo qͦ
alieno inutiliter legabatur¬
¶ Est aũt alienus postumus
qui natus inter suos. heres
restatoris futurus non est.
Ideoq ex emancipato filio cõ
emendatione relicta cum ĩ
nr̃o codice constitutio põĩta

Expanded text:
demonstratione, id est ex certis personis incertae personae recte legabatur, veluti ‘ ex cognatis meis qui nunc sunt si quis filiam meam uxorem duxerit, ei heres meus illam rem dato. ’ incertis autem personis legata vel fideicommissa relicta et per errorem soluta repeti non posse, sacris constitutionibus cautum erat. Postumo quoque alieno inutiliter legabatur: est autem alienus postumus qui natus inter suos heredes testatoris futurus non est: ideoque ex emancipato filio concemendatione derelicta, cum in nostro codice constitutio posita e
Abbreviated transcription (Latin):
¶Idem rescripẜunt peculio
legato non uideri id relic¬
tum. ut petitionẽ hẽat pe¬
cume. quam in rationes do¬
nii̾cas impendit. Ide res¬
cripẜunt peculium uideri
legatum. cum rãtõibus re¬
ditis liber ẽẽ iussus est. et
ex eo reliqua inferresg̃am
aut corporales res qͣ incor¬
porales legari possunt. Et i¬
deo quod defincto debetur
potest alicui legari. ut actiões
suas heres legatario p̃stẽt.
nisi exigerit uiius testator
pecuniam. nam hoc casu le¬
gatum extinguitur ¶ Set
et tale legatum ualet. dam¬
uax esto heres. mẽs domuz
illius reficere. ul illum ab be
ud testator dixerit ¶Op̾im¬
onis legatum.i. ubi testator
ex ẜuis suis ul aliis rebus
op̾tare legarium. iusserat.
habebat in se conditione. et
legarum non transmiteba¬
tur set ex constitutione nr̃a
et hoc in meliorem statum
reformatum est. Et data est
licentia. et heredi legataru¬

Expanded text:
idem rescripserunt, peculio legato, non videri id relictum, ut petitionem habeat pecuniae quam in rationes dominicas impendit. iidem rescripserunt, peculium videri legatum, cum rationibus redditis liber esse iussus est et ex eo reliquas inferre. 2 Tam autem corporales res quam incorporales legari possunt. et ideo quod defuncto debetur potest alicui legari, ut actiones suas heres legatario praestet, nisi exegerit vivus testator pecuniam: nam hoc casu legatum extinguitur. sed et tale legatum valet: ‘ damnas esto heres domum illius reficere ’ vel ‘ illum aere ud testator dixerit. Optionis legatum, id est ubi testator ex servis suis vel aliis rebus optare legatarium iusserat, habebat in se condicionem, etlegatum non transmittebat. sed ex constitutione nostra et hoc in meliorem statum reformatum est et data est licentia et heredi legatar
Abbreviated transcription (Latin):
dit. uiuo testatore. legataru¬
lucro uł dãpno est. ꝙ si post
meztẽ testatoris ante aditã
manumisso peculium lega
chies huius. legati. ab adita ħe¬
clitate. cedit. S̾et si extranco
peculnum legatum fuerit.
non cedere ea legatd. nisi ex
rebus peculiaribus auctimi
fuerit ꝓpeculium aũt nisi le¬
gatum fuerit manumisso.
non debetur. ꝙͣ uis si uiuus
manumis it sufficit si nõ
adimatur et ita diui seu̾ꝰ¬

Expanded text:
dit vivo testatore legatarl damno est. quodsi post mortem testatoris ante aditam manumisso peculium legatdies huius legati ab adita hereditate cedit: sed si extraneo peculium legatum fuerit, non cedere ea legata, nisi ex rebus peculiaribus auctum fuerit. peculium autem nisi legatum fuerit, manumisso non debetur, quamvis si vivus manumiserit, sufficit si non adimatur: et ita divi Se
Abbreviated transcription (Latin):
ant¶qua ratione excitati e¬
tiam constitutionẽ in ur̃o
ꝓposuimus codice .¶Qua ps¬
pectum est ut si qui men¬
tecaptos h̾e̾ant filios uł ne¬
potes uł ꝓnepotes cuiusc̃q
sexus uł gradus sint liceat
eis et si pubes sinnaderẽplũ
pupillaris ib̾stitutõis certas
ꝑsonas sb̾stituere. Sin aũt
resipuerĩt eande̾ institutio¬
nem infirmari. et hoc ad
exemplum pupillaris ib̾sti¬
tutionis que postqͣ pupillus
adoleuerit infirmatur ¶Igit
Fatum modum ordinata du¬
o quodãmodo sũt testamẽta
Alterum pris alterum filii
tãꝙͣ si ip̃e filius sibi heredem
insticiusset. aut certe unũ
est testamẽtum duaꝵ cãr.
ita quis formidolosus sit. ut
timeret ne filius eius pupillꝰ
adhuc ex es ꝙ palam sb̾stitu¬
tũ accepit post obitũ eius ꝑ¬
iculo ĩsidiaꝵ subiciat᷑. nulga¬
rem quidẽ sb̾stitutõnẽ palam
facere. et in primis ꝑtibus¬
ib̾stitutõnẽ ꝑ quã et si heres
extiterit pupillus. et intͣ pu¬

Expanded text:
ant. Qua ratione excitati, eant. Qua ratione excitati, etiam constitutionem in nostro posuimus codice, qua prospectum est, ut, si mente captos habeant filios vel nepotes vel pronepotes cuiuscumque sexus vel gradus, liceat eis, etsi puberes sint, ad exemplum pupillaris substitutionis certas personas substituere: sin autem resipuerint, eandem substitutionem infirmari, et hoc ad exemplum pupillaris substitutionis, quae, postquam pupillus adoleverit, infirmatur. Igitucundum praefatum modum ordinata duo quodammodo sunt testamenta, alterum patris, alterum filii, tamquam si ipse filius sibi heredem instituisset: aut certe unum est testamentum duarum causem quis ita formidolosus sit, ut timeret, ne filius eius pupillus adhuc ex eo quod palam substitutum accepit, post obitum eius periculo insidiarum subiceretur: vulgarem quidem substitutionem palam facere et in primis testasubstitutionem, per quam et si heres extiterit pupillus et intra pu
Abbreviated transcription (Latin):
tur. si neq ip̃e herei erit ñ¬
qr aliũm heredem effecerit
In eo uero quẽ partẽ famili¬
as ẽẽ arbitratur illud signi¬
ficat. si ħ̾editatẽ sibi eiue:
cuius iuri postea sb̾iectus eẽ¬
impuberibus quostitutõne
in potestate quis habet. non
solum ita ut supradiximus
sustinere possit .i. ut si ħedes
non estiterint. alius ei sit he¬
res. set eo amplius. ait si he¬
des ei exstiterint. et ad huc
impuberes mortui fuerint.
Sic ei aliquis heres. uluti si
quis dicat hoc modo. dicius
filius meus heres michi es¬
to si filius meus heres mͥ nõ
erit siue heres erit. Et pria
moriatur anteꝙͣ in suã tute¬
lam uenerit .i. pubes facmo
sit. tuuc senis heres esto. qͦ
casu si quidẽ nõ extiterit ħes
filius. tunc sb̾stitumꝰ pr̃is sit
heres. Si uero extiterit heres
filius et ante pub̾tatẽ d̾cesẜ̾it
ip̃i filio. sit heres sb̾stitutus
slam moribus institutũ est
ut cum eius etatis sint filii
inqua ip̃i sibi testam̃tũ fac̾e
non possunt pentes eis faci¬

Expanded text:
tur: si neque ipse heres erit neque alium heredem effecerit: in eo vero quem patremfamilias esse arbitratur, illud significant: si hereditatem sibi eive cuius iuri postea subiectus eimpuberibus, quos in potestate quis habet, non solum ita, ut supra diximus, substituere potest, id est ut, si heredes ei non extiterint, alius ei sit heres, sed eo amplius ut et si heredes ei extiterint et adhuc impuberes mortui fuerint, sit eis aliquis heres. veluti si quis dicat hoc modo: ‘ Titius filius meus heres mihi esto: si filius meus heres mihi non erit, sive heres erit et prius moriatur quam in suam tutelam venerit id est pubes factus sit, tunc Seius heres esto.’ quo casu si quidem non extiterit heres filius, tunc substitutus patri fit heres: si vero extiterit heres filius et ante pubertatem decesserit, ipsi filio fit heres substitutus. nam moribus institutum est, ut, cum eius aetatis sunt in qua ipsi sibi testamentum facere non possunt, parentes eis faci
Abbreviated transcription (Latin):
licas uł templa. ułque publi¬
Co usui destinata sunt quis
legauerit. nam nulius mom̃¬
ti legatum est ¶ Quod aũt
diximus alienam rem posse
legari. ita intelligendũ est.
Si defunctus sciebat alienã
rem ẽẽ. non ũ iguõribat.
forsitan em̃ si sciuisset ali¬
enam esse nõ legasset. Et
ita diuus pius rescripsit.¬
S et ueruis est. ip̃m qui ag̃.
.i. legatarium probare opor¬
tere. si se alienain rem. le¬
gare defunctum. nõ hedem
probure oportere. ignorasse
alienam ẽẽ. quia semperñ¬
cessitas probandi urcũbit᷑
illi qui ãgit ¶ Set et si rõ
obligatam crelit ori aliqͥs
legauerit necẽe habet he¬
res eam luere. et hoc quoq
casu idem placet. quod ĩ re
aliena. ut ita demũ luere
necc̃e habeat heres. Si scie¬
bat definictus rem obliga¬
tam eẽ. et ita diuus seuem
et antonius rescͥpserũt. Si
cam̃ de fuctus  uoluit
luere ¶ Sĩ res auena legata
fuerit. et eius uiuo testatore.
legatarius dominus factus

Expanded text:
licam vel templa vel quae publilicam vel templa vel quae publico usui destinata sunt, legaverit: nam nullius momenti legatum est. quod autem diximus, alienam rem posse legari, ita intellegendum est, si defunctus sciebat alienam rem esse, non et si ignorabat; forsitan enim si scisset alienam non legasset: et ita divus Pius rescripsit. et verius est ipsum qui agit, id est legatarium, probare oportere, scisse alienam rem legare defunctum, non heredem probare oportere, ignorasse alienam, quia semper necessitas probandi incumbit illi qui agit. Sed et si rem obligatam creditori aliquis legaverit, necesse habet heres luere. et hoc quoque casu idem placet quod in re aliena, ut ita demum luere necesse habeat heres, si sciebat defunctus rem obligatam esse: et ita divi Severus et Antoninus rescripserunt. si tamen defunctus voluit luere. Si res aliena legata fuerit et eius, vivo testatore, legatarius dominus factus
Abbreviated transcription (Latin):
tate mãgis descendebant de fc̃¬
toꝵ pinguioreui naturam in¬
dulgentem / necͣcͣrium ẽẽ dixi¬
mus oninia legata fidei comissis
ex equa reut nulla sit inter
ea lifferentia. Set quod de est
legatis hoc repleatur exna¬
tura fideicomissoꝵ. et si quid
amplius est iulegatis. ꝑ hoc ad¬
crescit fidei comissoꝵ. exnaturi¬
¶ Set ne in prinis legum cu¬
uabulis ꝑnite de hus erponẽ¬
do studiosis adolescentib aliqͣ
introducamius difficultatem.
oꝑe. p̾cium ẽẽ diximus interi
seꝑatim prius de legatis. et pos¬
tea de fideconiulls tractare. ut
natura utriusq iuris cognita
facile possint ꝑmxtionẽ eor
eruditi ib̾tiliorib aurib acci¬
pere FNon solum aũt teͬstatoris
cił berelis set ⁊ aliena res le¬
gari potest. Ita ut heres co¬
gatur reclimere eamͥ et p̾stare
uł si non potest reclinere esti¬
mationem eius dure. Set si tał
res sit. cuius non est cõmerci¬
extĩmatio eius debetur. Sĩcuti
sicampum martium uł basi¬

Expanded text:
tate magis descendebant defunctorum, pinguiorem naturam indulgentem, necessarium esse duximus omnia legata fideicommissis exaequare, ut nulla sit inter ea differentia, sed quod deest legatis, hoc repleatur ex natura fideicommissorum, et si quid amplius est in legatis per hoc crescat fideicommissi natura. sed ne in primis legum cunabulis permixte de his exponendo studiosis adulescentibus quandam introducamus difficultatem, operae pretium esse duximus, interim separatim prius de legatis et postea de fideicommissis tractare, ut natura utriusque iuris cognita, facile possint permixtionem eorum eruditi suptilioribus auribus accipere. Non solum autem testatoris vel heredis res, sed et aliena legari potest: ita ut heres cogatur redimere eam et praestare vel, si non potest redimere, aestimationem eius dare. sed si talis res sit, cuius non est commercitimatio eius debetur, sicuti si campum Martium vel basi
Abbreviated transcription (Latin):
debitori suo lib̾ationem le¬
gãuerit legatum ũrile est
Et neq ab ip̃e debitore ñq
ab herede̾ eiui potest heres
peterẽ: nec ab alio qui loco¬
heredis est Set potest ad̾bi¬
tore conueniri. ut lib̾et eu:
Porest aũt quis uł ad tẽpus
iubere ne heres peta. Et con¬
tiario. si debitõr creditori su¬
oͥ qued debet legauerit. in¬
utile est legatum: si nichil
plus est in legato ꝙͣ ĩ debito.
quia nichil am̃plius haber
ib̃conditione. debitum ei pu¬
re le gauerir. utile est lega¬
tum. propter rep̃sentatõnẽ
Q si uiuo testatore dies ue¬
uerit. aut conditio extiterit.
Papinianus. scripsit utile
eẽ nichilom̃inus legatũ qr
semel constitit ꝙ ueru est
.Nlon em̃ placuit. sinãm existi¬
mantium extinctum ẽẽ le¬
gatum. quia ineam causã
ꝑuenit a qua inciꝑe non pͭ
Ser si urori maritus dotem
legauerit. ualer legatum.q
plemius est legatum . ꝙͣ dotis
accio Ser si quã nõ acceꝑit.
dotem legauerit. diui seu̾ꝰ

Expanded text:
debitori suo liberationem legaverit, legatum utile est, et neque ab ipso debitore neque ab herede eius potest heres petere, nec ab alio qui heredis loco est: sed et potest a debitore conveniri, ut liberet eum. potest autem quis vel ad tempus iubere, ne heres petat. Ex contrario si debitor creditori suo quod debet, legaverit, inutile est legatum, si nihil plus est in legato quam in debito, quia nihil amplius habet sub condicione debitum ei pure legaverit, utile est legatum propter repraesentationem. quodsi vivo testatore dies venerit aut condicio extiterit, Papinianus scripsit, utile esse nihilo minus legatum, quia semel constitit. quod et verum est: non enim placuit sententia existimantium, extinctum esse legatum, quia in eam causam pervenit, a qua incipere non potest. Sed si uxori maritus dotem legaverit, valet legatum, quia plenius est legatum quam de dote actio. sed si quam non acceperit dotem legaverit, divi Severus
Abbreviated transcription (Latin):
recte eum agere et fundum
peterẽ iulianus ait. Quia
ususfructus in petitione .ẜ¬
uitutis locum optinet. Set
officio iudicis contineri. ut
de ducto usufructu iubeat
exstimationẽ p̾stari¶Set si
rem legatarii quis ei legau̾¬
at. inutile legãtum est. qr qo
ꝓpͥum est ip̃ius. amplius eiuss
fieri non potẽst. et licet alie¬
naue̾rit eam. nõ debent nec
ip̃am. noc exstumario eiꝰ ¶ Si
quis rem suam qͣsi alienani
legau̾it ualet legatũ. Nam p¬
lus ualet ꝙ iii ueritate est.ꝙͣ
qd̾ inoꝑiniouꝗ Ser si legataru le
putauit ualere cõstat exitur.
uoliintas de fuucri potest ha¬
bere ¶Si rem suam legau̾it
testator. posteaq alieñuerit.
Celsus existimat. si nõ adim̃di
animo uendidit nichilonimꝰ
deberirid ꝙ diui Seuerus et
Santomus rescͥpserunt ¶ dein
rescripserunt eum qui post
testam̃tum factum preclia
que legata erant pignori de¬
ditrademisse legatum nõ ui¬
deri. et roeo legatariũ cũ he¬
rede agere posse ut precdia a

Expanded text:
recte eum agere et fundum petere Iulianus ait, quia usus fructus in petitione servitutis locum optinet; sed officio iudicis contineri, ut deducto usu fructu iubeat aestimationem praestari. Sed si rem legatarii quis ei legaverit, inutile legatum est, quia quod proprium est ipsius, amplius eius fieri non potest: et licet alienaverit eam, non debetur nec ipsa nec aestimatio eius. Si quis rem suam quasi alienam legaverit, valet legatum: nam plus valet quod in veritate est quam quod in opinione. sed et si legatarii putavit, valere constat, quia exitum voluntas defuncti potest habere. Si rem suam legaverit testator posteaque eam alienaverit, Celsus existimat, si non adimendi animo vendidit, nihilo minus deberi, idque divi Severus et Antoninus rescripserunt. iidem rescripserunt, eum qui post testamentum factum praedia quae legata erant pignori dedit ademisse legatum non videri, et ideo legatarium cum herede agere posse, ut praedia a
Abbreviated transcription (Latin):
testam̃tisᷤᷤ eadem res eidem de¬
beatur. Interest utrũ reman
estimationẽ ex testam̃to con¬
secutu est. Nlam si rem agͥe
Eque inrerum natura nõ est
si mͦ futura estͥ recte  legat᷑
ułuti fructus qui in illõ fũ¬
do nati erunt. aut qd̾ ex illa
ue conũctĩm sine disiuctĩ.
si ambo ꝑueniant ad legatũ
siditur inter eos legatũ Si
alter deficiat. qui aut spreu̾it
legatum. aut iu̾o restãtore
decesẜit. aut quolibet moco
defesserit. totum ad conlega¬
tarium ꝑtinet. Cõnuicti aũt
legatur ułuti si quis dicat.:
do lego. Set si expresẜit eũ¬
dem hominẽ sticum eque dis¬
iunctim legatũ intelligitur
¶S̾i cui fumous alienus legat
fuerit. et eierit proprieta¬
tem. de tracto usufructu. et
usus fructus ad eum ꝑuen̾it.
et postea ex testam̃to agat..¬

Expanded text:
testamentis eadem res eidem debeatur, interest utrum rem an aestimationem ex testamento consecutus est: nam si rem, agere quae in rerum natura non est, si modo futura est, recte legatur, veluti fructus, qui in illo fundo nati erunt, aut quod ex illave coniunctim sive disiunctim, si ambo perveniant ad legatum, scinditur inter eos legatum: si alter deficiat, quia aut spreverit legatum aut vivo testatore decesserit aut alio quolibet modo defecerit, totum ad collegatarium pertinet. coniunctim autem legatur, veluti si quis dicat ‘ do lego ’, sed et si expresserit ‘ eundem hominem Stichum ’, aeque disiunctim legatum intellegitur. Si cui fundus alienus legatus fuerit et emerit proprietatem detracto usu fructu et usus fructus ad eum pervenerit et postea ex testamento agat
Abbreviated transcription (Latin):
nõ sine causa seq̃nti loco po¬
test hec iuris mat̾ia tractari
legatum itaq est donatio
queda a defuncto relicta. Set
olim quidẽ erant legatorũ
nem. ꝑ dampnationẽ. Si nẽ¬
di modo. ꝑ precptionem. Et
certa quetũ uerba cuiq ge¬
neri legatoꝵ assignata erĩt.
signif. cabantur Set ex cõ¬
stitutionib diuuoꝵ princi¬
pum sollempnitas huiꝰ mõĩ
uerboꝵ penitun sblata est.:
Nrã aũt cõstitutio quã cũ
magna fecimus lugubratiõe.
defuctoꝵ uoluntates ualidi¬
ores ẽẽ cupientes. et nõ uer¬
bis ser uolu̾tatib eoꝵ fauẽ¬
tes lisposuit. ut omnibus
legatis una sir nat᷑ura. ¶Et
quib cũq uerbis aliquid de¬
relictum sit. liceat legatari¬
is id ꝑsequi. non solum ꝑ
actiones ꝑsonales set etiã
ꝑin Rẽ et phypothecariã
¶Cuius constitutionis ꝑpen¬
sum moclum ex ip̃iꝰ renore

Expanded text:
non sine causa sequenti loco ponon sine causa sequenti loco potest haec iuris materia tractari. Legatum itaque est donatio quaedam a defuncto relicta. Sed olim quidem erant legatorum nem, per damnationem, sinendi modo per praeceptionem: et certa quaedam verba cuique generi legatorum adsignata erant, significabantur. sed ex constitutionibus divorum principum sollemnitas huiusmodi verborum penitus sublata est. nostra autem constitutio, quam cum magna fecimus lucubratione, defunctorum voluntates validiores esse cupientes, et non verbis sed voluntatibus eorum faventes, disposuit, ut omnibus legatis una sit natura et, quibuscumque verbis aliquid derelictum sit, liceat legatariis id persequi non solum per actiones personales, sed etiam per in rem et per hypothecariam: cuius constitutionis perpensum modum
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntate suscipiende here¬
cditatis heres fieri ¶Pro hed¬
rece aũt gerere quis uide¬
tur si rebus hereditariis
tanꝙͣ heres utatur. uł uen¬
dendo res herelitarias aut
pclia colendo locando ue/ et
quoqͦmodo uolũtatẽ suamd̾¬
claret uł re uł uerbis de
adheunda hereclitate. duin¬
mͦ sciat eum in cuius boĩs
pro herede gerit. restatum
at se ei heredem ẽẽ. pro he¬
rede em̃ gerere est. ꝓ dño
gerere. ueteres em̃ heredes
ꝓdm̃s applłabant. ¶Sicur
aũt nuda uoluntate extra¬
nen̾ heres fit. Ita et contra¬
ria destinatõe statim ab he¬
rechitate repellitur ¶ Fum
qui mutus uł surdus est¬
natus uł postea factus ni¬
chil prohibet pro herede ge¬
rere et adquirere sibi ħedi¬
tatem.Si tam̃ m̾telligit
de legatis. queͥ pars iuris
extra ꝓpoĩtam quidem ma¬
teriam uidetur Ilam loqͥ¬
mur de his uiris figuris.
quibus ꝑ unuersitatẽ res
nobis adquiruntur. Set c̃
omnino de testam̃tis deq.
heredibus qui intestam̃to
instituuntur loquti sumꝯ.

Expanded text:
oluntate suscipiendae hereditatis heres fieri. pro herede autem gerere quis videtur, si rebus hereditariis tamquam heres utatur vel vendendo res hereditarias aut praedia colendo locandove et quoquo modo, si voluntatem suam declaret vel re vel verbis de adeunda hereditate, dummodo sciat, eum in cuius bonis pro herede gerit testato t se ei heredem esse. pro herede enim gerere est pro domino gerere: veteres enim heredes pro dominis appellabant. sicut autem nuda voluntate extraneus heres fit, ita et contraria destinatione statim ab hereditate repellitur. eum, qui mutus vel surdus natus est vel postea factus, nihil prohibet pro herede gerere et adquirere sibi hereditatem, si tamen intellegit de legatis. quae pars iuris extra propositam quidem materiam videtur: nam loquimur de his iuris figuris quibus per universitatem res nobis adquiruntur. sed cum omnino de testamentis deque heredibus qui testamento instituuntur locuti sumus,
Abbreviated transcription (Latin):
test. singulii quidem si nemi¬
nem eoꝵ intestatum desce¬
dere uoluit. Nouissimo si
ius legitimaꝵ heditatũ in te¬
grum inter eos custodire:
uelit Sub̾stituit᷑ aũt impu¬
beri aut nomĩnatĩ ułuti di
patri heres er̃it. quibus u̾b̾
uocantur ex sbstitutõe impu¬
bere filio mortuo qui et ei¬
scripti sunt ħedes et exstite¬
runt et ꝓ qua ꝑte ħeces facti
sunt ¶ Masculo igitur usq
nos et si hoc tempus excesẜit
sb̾stitũtio euanescit. ¶ Ex¬
tirrmeo uero uł filio puberi
heredi instituto ita sb̾stitue¬
re nemo põtest. ut si heres
extiterit et iitͣ aliꝙ tẽpus
decesẜ̾it alius ei sit heres .S.
hoc solum ꝑmissum est. ut
eum ꝑfideicomissum testator
obliget alii ħeditatẽ eius uł
gotam ul ꝓꝑte restituere qd̾
irritunue frat. Rumpitur
aũt testaniẽtũ cũ ineoden
statu manente cestate .i. pꝰ¬

Expanded text:
test. singulis quidem, si neminem eorum intestato decedere voluit: novissimo, si ius legitimarum hereditatium integrum inter eos custodiri velit. Substituitur autem impuberi aut nominatim, veluti ‘ mihi heres erit ’: quibus verbis vocantur ex substitutione, impubere filio mortuo, qui et scripti sunt heredes et extiterunt, et pro qua parte heredes facti sunt. Masculo igitur usquedecim annos: et si hoc tempus excesserit, substitutio evanescit. Extraneo vero vel filio puberi heredi instituto, ita substituere nemo potest ut, si heres extiterit et intra aliquod tempus decesserit, alius ei sit heres: sed hoc solum permissum est, ut eum per fideicommissum testator obliget, alii hereditatem eius vel totam vel pro parte restituere: quod irritumve fiat. Rumpitur autem testamentum, cum in eodem statu manente testatore ip