comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
eaꝵ illecebris deditoꝵ inuectꝰ. sicut
insita sibi dictabat integritas/ nec mi¬
nor austeritas quibꝰ nõ sapientie tm̃
s sanctitatis sibi nomẽ famãde quesi¬
erat. unde apud egregios auctoreᷤᷤ ca-¬
ab adu̾so lutiꝰ ualeriꝰ tribunꝰ plebis u¬
nus ex his qui rogationẽ tollẽde le¬
gis ad plebem tulerant. uir lenioris
ingenii. hic seu natura facilior seu
feminee et uulgaris gratie appeten¬
tior contra legem longa utiq nec mi¬
nus artificiosa oratione disseruit.Ita¬
q hinc tͥbunitia facũdia hinc feminea
uicit ĩpbitas ut tribunis ab actione
cessantibꝰ consensu oĩu lex oppia tolle¬
retur. hoc seu dolore seupudore motus
bus ad lune poͣtũ pueniss qui ubinã
sit hodie dubitari potest nisi forte dũ
urbs illa stetit manu factꝰ fuit ut
pleriq alii. ꝑ oĩa circũlitora diffusis
edictis ut se oẽs ad hispaĩas seq̃rẽtur
ipse cũ quãta potuit classe p̃gressus pi¬

Expanded text:
earum illecebris deditorum invectus, sicut earum illecebris deditorum invectus, sicut insita sibi dictabat integritas nec minor austeritas, quibus non sapientie tantum sed sanctitatis sibi nomen famam ve quesierat, unde apud egregios auctores Caab adverso Lucius Valerius tribunus plebis, unus ex his qui rogationem tollende legis ad plebem tulerant, vir lenioris ingenii. Hic seu natura facilior seu feminee et vulgaris gratie appetentior, contra legem longa utique nec minus artificiosa oratione disseruit. Itaque hinc tribunitia facundia hinc feminea vicit improbitas ut, tribunis ab actione cessantibus, consensuque omnium, lex Oppia tolleretur. 16 Hoc seu pudore seu dolore motus bus ad Lune portum pervenisset qui ubinam sit hodie dubitari potest, nisi forte dum urbs illa stetit manu factus fuit ut plerique alii, per omnia circum litora diffusis edictis ut se omnes ad Hispanias sequerentur, ipse cum quanta potuit classe pregressus Py
Abbreviated transcription (Latin):
tus finis ẽẽt. et romane res nõ solu
ĩ italia s hispania et grecia et ubiq
terraꝵ ad uota succederent nõ sal¬
ua solũ s florente re publica matro¬
nis quoq florens habitꝰ redderetur.
ne felicitatis oĩu sole haberent᷑ exoͣ¬
tes. cessante demũ legis cã er lex ip̃a
cessaret. hac de re uarie ut fit opini¬
ones hominũ uarieq sententie fue¬
re. Duo tͥbuni plebis sũma ope legẽ
tribunitiam defendebant. alii oppu¬
ꝯnabant multi passim ad suadẽdu
ad dissuadendũ alii ꝓcedebãt. et er¬
ant cõtẽtiões int̾ pͥncipes ita ut ali¬
quot diebꝰ ĩ curia ferme nil aliud age.¬
retur. quibꝰ motꝰ cato et die quoda
medio foro detentꝰ femineoq agmine
circũuẽtꝰ ⁊ attraetꝰ et fatigatꝰ in rostra
cõscendit. ibiq orationẽ habuit gra¬
uissimã ꝓ lege multa cõtra uanitatẽ
ac petulatiã feminaꝵ/ nee pautiora
cõtra leuitatẽ ac mollitiem uiroru

Expanded text:
tus finis esset, et romane res non solum tus finis esset, et romane res non solum in Italia sed in Hispania et Grecia et ubique terrarum ad vota succederent, non salva tantum sed florente republica, matronis quoque florens habitus redderetur ne felicitatis omnium sole haberentur exortes; cessante demum legis causa et lex ipsa cessaret. 13 Hac de re varie ut fit opiniones hominum varieque sententie fuere. Duo tribuni plebis summa ope legem tribunitiam defendebant, alii oppugnabant; multi passim ad suadendum, ad dissuadendum alii procedebant et erant contentiones inter principes ita ut aliquot diebus in curia ferme nil aliud ageretur. 14 Quibus motus Cato et die quodam foro medio detentus femineoque agmine circumventus et attrectatus et fatigatus, in rostra conscendit ibique orationem habuit gravissimam pro lege, multa contra vanitatem ac petulantiam feminarum nec pauciora contra levitatem ac mollitiem virorum
Abbreviated transcription (Latin):
sa oẽ ĩ illos fieri solitã aut limitaret
aut tolleret utrũq laudabile. sic
eĩ et auaritie occurrit et luxurie inq
u̾bis ĩ curia decertauit. si qua ũꝙͣ etate
plures uirtꝰ amicos ꝙͣ uoluptas habui¬
ss uicturꝰ forsitan qui uictꝰ ẽ. fuerat
añ annos uiginti dũ maxime seuiret
belli punici tẽpestas a mano oppio la¬
tu lex oppia de noĩe auctoris appella¬
ta. ea cautũ erat. ne romana mulie̾
auri plus semuncia ĩ auribꝰ ne ueste
aurea aut serica ne ue oĩno solitis
ornamẽtis muliebribꝰ uteretur. ne ue
res s acies mulieꝵ irritã ẽẽ flagita¬
bant. quaꝵ cõcusus ĩ publico nec
magistratuũ nec uirori ĩpro coheͣteri
poterat quominꝰ quotidie foꝵ obsi-¬
dentes et cõsules et tͥbunos ĩt̾pella¬
rent: uniu̾su deĩq senatũ querelis
ac p̃cibꝰ fatigarẽt. quatinꝰ cũ bello pu¬
nico nõ ꝓsper modo s gloriosus ĩposi¬

Expanded text:
sam omnem in illos fieri solitam aut limitaret sam omnem in illos fieri solitam aut limitaret aut tolleret. Utrunque laudabile; sic enim et avaritie occurrit et luxurie, inquverbis in curia decertavit, siqua unquam etate plures virtus amicos quam voluptas habuisset, victurus forsitan qui victus est. 11 Fuerat ante annos viginti, dum maxime seviret belli punici tempestas, a Marco Oppio lata lex Oppia de nomine auctoris appellata; ea cautum erat ne romana mulier auri plus semiuncia in auribus, ne veste aurea aut serica, ne ve omnino solitis ornamentis muliebribus uteretur, ne ve res sed acies mulierum flagitabant. 12 Quarum concursus in publico nec magistratuum nec virorum imperio coerceri poterat, quominus quotidie forum obsidentes et consules et tribunos interpellarent, universum denique senatum querelis ac precibus fatigarent, quatenus, cum bello punico non prosper modo sed gloriosus imposi
Abbreviated transcription (Latin):
tãta uis ĩgenii fuit. Scͥpsit et libros
originũ famosũ opꝰ et librũ reꝵ ru¬
sticaꝵ. fuit eĩ p̃ter tria illa q̃ diximꝰ
ĩsignis agricola. qd̾ aũt ad t̾ciũ atrine̾
uita eiꝰ indicio est quã totã ĩ cõsulen¬
do rei publice sic expendit atqea ĩ
re tãte fuit autoritatis ut nõ uiuen¬
tis mͦ s defũcti etiam cõsilio staretur
qd̾ patuit ĩ eu̾tenda caͣthagine que
post eiꝰ interirũ ideo est deleta qr ita
uiuens ille censuerat. qd̾ aũt ad se¬
cũdũ ĩ dubio ẽ anprudentia an doc¬
trina an bellica clarior sit uirtute.
de qua ĩ p̃sens nobis agendũ uenit. hic
ig̃ questor sub scipione setũdo bello pu¬
nico militauit. nec multo post sub
tẽpꝰ belli macedonici pͥmi p̃tor factꝰ
sardiniã proiĩtiã obrinuit asper a¬
deo adu̾sus feneratores ut eos oẽs ꝓ¬
uintie finibꝰ expelleret. et adu̾sus de¬
licias p̾toꝵ cũ eẽt ip̃e tũc p̃tor ut ĩpẽ¬

Expanded text:
tanta vis ingenii fuit! Scripsit et libros tanta vis ingenii fuit! Scripsit et libros Originum, famosum opus, et librum Rerum rusticarum; fuit enim preter tria illa que diximus insignis agricola. 8 Quod autem ad tertium attinet, vita eius indicio est, quam totam in consulendo reipublice sic expendit, atque ea in re tante fuit autoritatis ut non viventis modo sed defuncti etiam consilio staretur; quod patuit in evertenda Carthagine, que post eius interitum ideo est deleta quia ita vivens ille censuerat. Quod autem ad secundum, in dubio est, an prudentia an doctrina an bellica clarior sit virtute; de qua in presens nobis agendum venit. 9 Hic igitur questor sub Scipione secundo bello punico militavit nec multo post, sub tempus belli macedonici primi, pretor factus Sardiniam provinciam obtinebat, asper adeo et adversus feneratores ut eos omnes provincie finibus expelleret et adversus delitias pretorum, cum esset ipse tunc pretor, ut impen
Abbreviated transcription (Latin):
facta illiꝰ dcã laudãt᷑. s etia qr illiꝰ dic
ta tm̃ huiꝰ aũt nr̃i facta et dc̃a non
fortassis pauciora ꝙͣ socratis cõmen¬
dant᷑. fuit eĩ int̾ multa disertissimꝰ
ut dixi. sicut eĩ natumlis historie
libro septimo scͥptũ ẽ. Cato pͥmꝰ por¬
tie gentis tres sũmas ĩ hoĩe res p̃stitisse aĩt¬
existimatꝰ ẽ optimꝰ orator optimꝰ ĩꝑa¬
tor optimꝰ senator. et quod ad pͥmu
attinet oratioes scͥpsit ĩnumeras. cu
et si de nullo alio q de se ip̃o edite sa¬
tis multe ẽẽnt. Siquidẽ ꝓ se quat̾ ⁊ qͦ¬
dingies cãm dixit. neq ũꝙͣ senio coac¬
tus ut ꝑ aliũ defendi uellet. deniq ⁊
nec alius sepiꝰ accusatꝰ ⁊ sẽp sentẽciis
absolutꝰ. qd̾ sũme michi seueritatis
simul et innocentie signũ fue̾i̾t. nec la¬
tinis mͦ s gͥetis eriã literis opa dedit.
qua etate hinc collige ꝙ latinas iam
senior didiciss. et tñ ĩter literatoᷤᷤ ab
ĩfantia studiosos magnũ tenuit locũ.

Expanded text:
facta, illius dicta laudantur», sed etiam quia illius dicta tantum, huius autem et facta et dicta non fortassis pauciora quam Socratis commendantur. 5 Fuit enim inter multa disertissimus ut dixi; sicut enim Naturalis Historie libro septimo scriptum est, «Cato primus Portie gentis tres summas in homine res prestitisse extimatus est, optimus orator, optimus imperator, optimus senator». 6 Et, quod ad primum attinet, orationes scripsit innumeras, cum etsi de nullo alio quam se ipso edite satis multe essent, siquidem pro se quater et quadragies causam dixit, neque unquam senio coactus ut per alium defendi vellet, denique nec alius sepius accusatus et semper sententiis absolutus: quod summe michi severitatis simul et innocentie signum fuerit. 7 Nec latinis modo sed grecis etiam literis operam dedit; qua etate hinc collige, quod latinas iam senior didicisset; et tamen inter literatos ab infantia studiosos magnum tenuit locum:
Abbreviated transcription (Latin):
¶de õarto potio Catone censor mo icpit.
AArci poͣtii catonis censoriĩ la.¬
udibus plena sunt oĩa ꝰ p̃cipu¬
u sapientie cognomẽ obrinu¬
it ĩ qua nulli credit᷑ cessisse.
notũ ẽ illud lelii sapiẽtis apud tulium
qui de hoc catone loquens aut eĩz ne¬
mo ĩquit quod ꝗdẽ magis credo aut
sapientie fama est. quis ẽ eĩ ꝙͣuis ex
acie uulgari qui catoĩs audito nomi-¬
ne nõ intelligat sapiente. de illa lo¬
quor sapientia que naturalit̾ homi¬
nibꝰ accidit. uera eĩ ac sup̃ma ⁊ cele¬
stis sapientia magnis illis uiris ac il¬
lustribꝰ abscodita et negata nõ affu-¬
it. ĩ quo quidẽ miserari illos potius de¬
cet ꝙͣ nos quasi de ꝓpriis meritis i¬
supbire. quibꝰ illa tam paͬuis deores
rea naturalis illa tm̃ sapientia huic
uiro contigit s magna etiã scientia
literaꝵ. adhec eloquentia ꝙͣta illiuᷤᷤ
tẽpoi̾s eẽ poterat. nõdũ eĩ latina lin¬
gua ad sũmũ culmen sue claritatis

Expanded text:
DE MARCO PORTIO CATONE CENSORIO. 1 Marci Portii Catonis Censorii laudibus plena sunt omnia; precipuum sapientie cognomen obtinuit, in qua nulli creditur cessisse. Notum est illud Lelii sapientis apud Tullium, qui de hoc Catone «aut enim nemo,» inquit «quod quidem magis credo, autsapientie fama est; quis est enim, quamvis ex acie vulgari, qui Catonis audito nomine non intelligat sapientem? 2 De illa loquor sapientia que naturaliter hominibus accidit; vera enim ac superna et celestis sapientia, magnis illis viris et illustribus abscondita et negata, non affuit. In quo quidem miserari illos potius decet quam nos quasi de propriis meritis superbire, quibus illa tam parvis, Deo res rea naturalis illa tantum sapientia huic viro contigit, sed magna etiam scientia literarum; ad hec eloquentia quanta illius temporis esse poterat. Nondum enim latina lingua ad summum culmen sue claritatis
Abbreviated transcription (Latin):
ubi nichil reliquũ spei uidit. tandez
ꝑ pontificẽ solemnibꝰ uerbis dicta¬
tis missoq ad collegam qui se qd̾ ĩ¬
ter eos conuenerant pegisse nũcia¬
ret. sese diis manibꝰ ac teluri. secũq le¬
giones hostiu deuouit. et succintus
habitu gabino equoq insidens aͣma-¬
tus in cõfertissimos hostes ruit. e qua¬
si a suis ĩ illos omnẽ pauorẽ atq õe se¬
cũ ꝑiculũ transtuliss. Sic ardent̾ se¬
cuti sui pleni spei. territiq hostes hor¬
rore munculi. cũ aliꝙͣdiu tũc etiam
restitissent. sic ad ultunũ cesisũt ut
magni ex̾citꝰ parue reliquie suꝑessẽt.
¶Ipse detius in medios hostes cursu ra¬
pido inuectꝰ et cõfixus telis ĩnume¬
ris nouo ꝓrsus et insolito genere
mortis occubuit. Sic nõ equis auit
curribꝰ. Sed tͥbunꝰ pͥmũ impigra uir¬
tute. Consul demũ morte mi rifica ⁊¬
rriuphauit.¬

Expanded text:
ubi nichil reliquum spei vidit, tandem ubi nichil reliquum spei vidit, tandem per pontificem solemnibus verbis dictatis, missoque ad collegam qui se quod inter eos convenerat peregisse nuntiaret, se se diis Manibus ac Telluri secumque legiones hostium devovit; 14 et, succinctus habitu gabino equoque insidens, armatus in confertissimos hostes ruit et, quasi a suis in illos omnem pavorem atque omne secum periculum transtulisset, sic ardenter secutique sui pleni spei, territique hostes horrore miraculi, cum aliquandiu tunc etiam restitissent, sic ad ultimum cesi sunt, ut magni exercitus parve reliquie superessent. 15 Ipse Decius, in medios hostes cursu rapido invectus et confixus telis innumeris, novo prorsus et insolito genere mortis occubuit; sic non equis aut curribus, sed tribunus primum impigra virtute, consul demum morte mirifica triumphavit.
Abbreviated transcription (Latin):
deoꝵ monitꝰ expͥmũt atq decernũt
ut cuiꝰ iunci acies cepisset ille dux
ad uolũtariã mortẽ iret. hoc qd̾ dico
omnes asserũt historici. apud cicero¬
nẽ uͦ nõ hoc deoꝵ imꝑio s ducũ cõsi¬
lio gestũ legitur. et quoꝵ ducũ : plus
ꝓfecto rem publicam ꝙͣ se ip̃os aman¬
tiũ: atq ultro aĩas suas ꝓpatrie sue
gloria ac defensione donantiũ. co
gitauerunt eĩ si uulgata rei fama/
et inietta suis spe uictorie. ĩiectoq
hostibꝰ metu. dux deuotꝰ morti ĩ aci¬
em hostiũ irruiss. ex̾citũ secuturu
nec contra tale aliꝗd ducem hostiuz
ausuꝵ. sic uniꝰ mortẽ uite ac salu¬
ti oĩu fore. atq ita accidit. Siꝗde
cũ in p̃liũ uentũ eẽt . deniq acriter
utrĩq certatũ/ leuo tandẽ cornu. qd̾
decius agebat ferre impetũ nõ ualẽ¬
te detius multũ frustra suos adhor¬
tatꝰ. seq fugientibꝰ nequicꝙͣ obiciẽs.

Expanded text:
deorum monitus exponunt atque decernunt deorum monitus exponunt atque decernunt ut, cuius vinci acies cepisset, ille dux ad voluntariam mortem iret. 11 Hoc quod dico omnes asserunt historici; apud Ciceronem vero non hoc deorum imperio, sed ducum consilio gestum legitur: et quorum ducum! plus profecto rempublicam quam se ipsos amantium, atque ultro animas suas pro patrie sue gloria ac defensione donantium. 12 Cogitaverunt enim, si vulgata rei fama et iniecta suis spe victorie iniectoque hostibus metu dux devotus morti in aciem hostium irruisset, exercitum secuturum, nec contra tale aliquid ducem hostium ausurum: sic unius mortem vite ac saluti omnium fore. 13 Atque ita accidit; siquidem cum in prelium ventum esset diuque acriter utrinque certatum, levo tandem cornu quod Decius agebat ferre impetum non valente, Decius multum frustra suos exortatus seque fugientibus nequicquam obiciens,
Abbreviated transcription (Latin):
dignis honoribꝰ exornant.utriq ⁊
obsidionali graminea corona capiti
uictoris ĩposita. et hic quidẽ detio
nõ urbanꝰ s castrensis et militaris
obtigit triũphus.Itaq ualerium
coruũ et corneliũ simul de sãnitibꝰ
triũphantes prosecutꝰ detiꝰ non mi-¬
nore uisus est hominũ fauore ꝙͣ cõ¬
sules.Quarto post anno consul de¬
tius cũ manlio torquato de quo pa¬
ulo ante dictũ est acerrimo bello la
tinoꝵ fuit. cũq ad ueserum castra fir¬
massent. fertur utͥq consulu obu¬
sata ymago in somnis augustior hu¬
mana admonens altera ex parte
ducem exterritũ ex altera exertitu¬
terre et diis manibꝰ deberi. ꝓude cu¬
ius partis ĩꝑator et se ip̃m simul et
rie haud dubie euasuꝵ. hic uisis ĩ¬
ter se collatis et responso firmatis ⁊¬
auruspicũ cõsules legatis ac tribu¬¬
nis militũ ad consiliũ uocatis. ne reꝵ
inscii ĩ opinis turbarent᷑ euentibus

Expanded text:
dignis honoribus exornant utrique, dignis honoribus exornant utrique, obsidionali graminea corona capiti victoris imposita. 8 Et hic quidem Decio non urbanus sed castrensis et militaris obtigit triumphus. Itaque Valerium Corvum et Cornelium Cossum simul de Samnitibus triumphantes prosecutus Decius, non minore visus est hominum favore quam consules. 9 Quarto post anno consul Decius cum Manlio Torquato, de quo paulo ante dictum est, acerrimo Latinorum bello fuit. Cumque ad Veserim castra firmassent, fertur utrique consulum obversata imago in somnis augustior humana, admonens altera ex parte ducem, exercitum ex altera Terre et diis Manibus deberi: proinde, cuius partis imperator et seipsum simul et rem hauddubie evasurum. 10 His visis inter se collatis et responso firmatis aruspicum, consules, legatis ac tribunis militum ad consilium vocatis, ne rerum inscii inopinis turbarentur eventibus,
Abbreviated transcription (Latin):
lucem expectandã statuit ne tanta
tegeret nox atra uirtutẽ. pͥmo ma¬
ne castra ingressi inextimabili gau¬
dio excepri sunt. cũq ex̾citu cõuoca¬
to detii laudes eloqui cõsul ĩcipet ĩt̾¬
rupit eũ detius: et parce ĩquit laudi¬
biis meis nũc quin pͥus rei publice ne¬
gotiũ agimꝰ territosq hostes et noctꝰ¬
no nũc etiam stupore suspensos aggr¬
edimur. sequere me consul cũ exer¬
citu. obtẽꝑatũ est eiꝰ consilio ꝗ non
u̾bis mͦ s rebus bellice cõsultissimũ ap¬
probasset. Itum ad hostes qui repenti¬
no impetu fusi sunt. pars in castra cõ¬
fugit. ea raptĩ expugnata ac direpta.
qui illic inuenti ad triginta milia ce
dita merebatur cõsul pegit. ip̃mq
aurea corona et militaribus aliis ⁊¬
donis accumulat. neq ip̃m mͦ s co¬
mites. neq cõsul soliis s exercitus ⁊¬
omnis. Seꝑatim uͦ ip̃i milites qui ⁊¬
cũ detio perrexerant ducem suum

Expanded text:
lucem expectandam statuit, ne tantam lucem expectandam statuit, ne tantam tegeret nox atra virtutem. Primo mane castra ingressi, inextimabili gaudio excepti sunt; cumque exercitu convocato Decii laudes eloqui consul inciperet, interrupit eum Decius et ‘Parce’ inquit ‘laudibus meis nunc. Quin prius reipublice negotium agimus territosque hostes et nocturno nunc etiam stupore suspensos aggredimur? sequere me consul cum exercitu’. 6 Obtemperatum est eius consilio, qui non verbis modo sed rebus belli se consultissimum approbasset; itum ad hostes, qui repentino impetu fusi sunt: pars in castra confugit; ea raptim expugnata et direpta; qui illic inventi ad triginta milia cesdita merebatur, consul peragit ipsumque aurea corona et militaribus aliis donis accumulat; neque ipsum modo sed comites; neque consul solus sed exercitus omnis, separatim vero ipsi milites qui cum Decio perrexerant, ducem suum
Abbreviated transcription (Latin):
stupefacti hostes ancipitesq animi cũ
nec ex̾citũ Romanũ his paucis terga
p̃mentibꝰ neq hos paucos et uirtute
animi et natura loci tutos ĩuadere ⁊¬
atq ita ex̾citui terga dare ausi essent.
illis herentibꝰ seseq flectentibꝰ huc il¬
luc/ nactꝰ consul occasionẽ tuta suos
ĩ loca ꝑduxit. elusosq interim hostes
et consilia alternantes nox p̃uenit.
Tũ detius secũda uigilia que maxime
somnulenta est/ magnifice suos adhor¬
tatꝰ e colle descendit ꝑq sannitium
castra/ ꝙ ad suos iter aliud nõ eẽt pre¬
sentissimo aĩo. somnoq hostiu adiutꝰ
ac tenebris elabitur. cũq ner sic ho-¬
ste fefelliss. excitatis inde custodibus
et clamore hinc sublato nã sic derius
uibebat multos semisopitos ac semi¬
ermes incertosq an a detio. ana con¬
sule p̃merent᷑ interficit. atq ita inico¬
lumis ad sua castra ꝑuenit. que pͥus¬
ꝙͣ intraret ꝙ iam extra ꝑiculũ res eẽt

Expanded text:
stupefacti hostes ancipitesque animi, cum stupefacti hostes ancipitesque animi, cum nec exercitum romanum his paucis terga prementibus, neque hos paucos et virtute animi et natura loci tutos invadere atque ita exercitui terga dare ausi essent. Illis herentibus se seque flectentibus huc illuc, nactus consul occasionem tuta suos in loca perduxit; elusosque interim hostes et consilia alternantes nox prevenit. 3 Tum Decius secunda vigilia, que maxime somnolenta est, magnifice suos adhortatus e colle descendit perque Samnitium castra, quod ad suos iter aliud non esset, presentissimo animo somnoque hostium adiutus ac tenebris elabitur. 4 Cumque nec sic hostem fefellisset, excitatis inde custodibus et clamore hinc sublato, nam sic Decius iubebat, multos semisopitos ac semiermes, incertosque an a Decio an a consule premerentur, interficit; atque ita incolumis ad sua castra pervenit. 5 Que priusquam intraret, quod iam extra periculum res esset,
Abbreviated transcription (Latin):
Ubliꝰ decius bello sannitico
tribunus militũ fuit. cũq
Iromanꝰ consul ĩ prouide ne¬
morose uallis ĩ angustias magna
partẽ ex̾citꝰ induxiss eẽntq in in¬
genti discrimine ꝙ nec prodire nec
redire acies possent subiecte hosti¬
u telis. expectarentq nil aliud sa¬
nnitiũ duces nisi ut dux romanꝰ
aut eundẽ ĩ laqueũ totas induce¬
ret legiones. aut uicto similis ⁊¬
signa retro uerteret utrũq peri¬
culosissimu. eminentẽ quendam
collem cõspicatꝰ deciꝰ consulem attoni¬
tũ adiit ostenditq unã in illo appre¬
hendendo repositã spem salutis quẽ ĩ¬
cauti hostes neglexissent. qui ꝙ ĩpedi¬
to ex̾citui eẽt ĩꝑuius paucis expeditis
haud difficilis nõ nͥ unius legionis elec¬
tos petit: quibꝰ a consule propositu
laudante concessis ĩpuisus et tacitus
paruo quidẽ s egregio comitatu ꝑ fus¬
cos atq abditos calles ĩpigerrime supͣ
hostiũ caput euasit. quo spectaculo

Expanded text:
ublius Decius bello Samnitico tribunus militum fuit; cumque romanus consul improvide nemorose vallis in angustias magnam partem exercitus induxisset essentque in ingenti discrimine, quod nec prodire nec redire acies possent subiecte hostium telis, expectarentque nil aliud Samnitium duces, nisi ut dux romanus aut eundem in locum totas induceret legiones, aut victo similis signa retro verteret – utrunque periculosissimum –, eminentem quendam collem conspicatus Decius consulem attonitum adiit, ostenditque unam in illo apprehendendo repositam spem salutis, quem incauti hostes neglexissent. 2 Qui quod impedito exercitui esset impervius, paucis expeditis haud difficilis, nonnisi unius legionis electos petiit. Quibus a consule propositum laudante concessis, improvisus et tacitus, parvo quidem sed egregio comitatu, per fuscos atque abditos calles impigerrime supra caput hostium evasit; quo spectaculo
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣtũ uiꝵ honoraret plane nouerat. de
hac clade publice dolitũ nõ tã ꝑꝑ mor¬
rem. qui etate illa ⁊am eĩ sexagesimu
uite annũ excesserat incõsulte a deo se
ip̃m et collegam suũ et filiu et legiões
et rem publicã notissimi insidiatoris ĩ
laqueos inieciss. Sic qd̾ miseꝵ s comu¬
ne est et multis accidit gloriosam et
p̃claram uitam inglorio et obscuro fi-¬
ne notauerat. semꝑq inuita laudari so¬
litꝰ se post mortẽ reprehensioĩbꝰ ciuiũ su-¬
oꝵ genere moͬtis obieterat.

Expanded text:
quantum virum honoraret plane noverat. 109 De quantum virum honoraret plane noverat. 109 De hac clade publice dolitum, non tam propter morrem, qui etate illa, iam enim sexagesimum vite annum excesserat, inconsulte adeo seque ipsum et collegam suum et filium et legiones et rempublicam notissimi insidiatoris in laqueos iniecisset. Sic, quod miserum sed comune est et multis accidit, gloriosam et preclaram vitam inglorio et obscuro fine notaverat, semperque in vita laudari solitus se post mortem reprehensionibus civium suorum genere mortis obiecerat.
Abbreviated transcription (Latin):
fixũ equo p̃cipitẽ expirantem. collegãq
eius quintiũ crispinũ duobꝰ affectũ uul¬
neribus unde post periit. cõspexere/ ce¬
cidere animi et in fugã u̾si oẽs abiere. ⁊
periit tribunꝰ militũ unꝰ ex duobꝰ etia
p̃fectis sotioꝵ alter captꝰ alt̾ occisus est.
lictores consulũ quĩq capti reliꝗ int̾ fec-¬
ti. exceptis qui cũ consule sautio et maͣ¬
celli filio adolescente uulnerato etia
effugerunt. hanibal tanto tãq ĩ spera¬
to gaudio elatꝰ collem faustũ sibi ĩ feli¬
cem hosti castris occupat unde carentẽ
ducibus terret exͥcitũ romanũ / quiia
ad subueniendũ suis mouebatur. dũ
ait cicero net crudelissimꝰ quidem hostis
honore sepulture carere passus est. nẽ¬
pe reptũ corpꝰ uiri hanibal sepeliuit ut
ingenti sublato lerus emulo sic humani¬
tatis hac in parte nõ ĩmemor et detoris
sui bellice uirtutis extimator idoneus

Expanded text:
fixum equo precipitem expirantem, collegamque fixum equo precipitem expirantem, collegamque eius Quintium Crispinum duobus affectum vulneribus, unde post periit, conspexere, cecidere animi et in fugam versi omnes abiere. 107 Periit tribunus militum unus; ex duobus autem prefectis sotiorum alter captus, alter occisus est; lictores consulum quinque capti, reliqui interfecti, exceptis qui cum consule saucio et Marcelli filio adolescente vulnerato etiam effugerunt. Hanibal tanto tamque insperato gaudio elatus collem, faustum sibi infelicem hosti, castris occupat, unde carentem ducibus terreret exercitum romanum; qui iam ad subveniendum suis movebatur, dum ait Cicero, «ne crudelissimus quidem hostis honore sepulture carere passus est». Nempe repertum viri corpus Hanibal sepelivit, ut ingenti sublato letus emulo, sic humanitatis hac in parte non immemor et decoris sui; bellice virtutis extimator ydoneus,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓfectionẽ consulũ comitarent᷑. heu cuͣ
nõ saltem romani oẽs : s fortuna que
res hominũ u̾sat ubi aliquid molitur
oĩa dimouet que dispositionẽ suã impe¬
dire ualeat aut differre. edictũ qͦ erat
in castris a mardello ut si locꝰ metandis
castͥs placuiss signo accepto oẽs et impi¬
gre cõmigrarent. cũ fatalem ad locu
puenirent speculator hostiũ ignarus
quantã rem nutiaret insidiatoribus si¬
gnũ dedit. illi illico elatebris erũpẽtes
pars collis inu̾iticem euasit pars a teͬgo
circũ fundit᷑. sic undiq curũuenti ini¬
quã et loco et numero pugnã magnis
tñ aĩs ineunt. poteratq res trahi donͨ
forsitan legiones laborantibꝰ opem fer¬
rent nisi qd̾ inuitꝰ dico fuga ab etru¬
scis meis orta ceteros terriuiss restite¬
runt tñ fregelani equites ꝙͣ diu consu-¬
lu hortatiu pugnantiuq p̃sentia a¬
nimos dedit. at ubi mrarcellũ hasta cõ¬

Expanded text:
profectionem consulum comitarentur. Heu, cur profectionem consulum comitarentur. Heu, cur non saltem Romani omnes? Sed fortuna, que res hominum versat, ubi aliquid molitur, omnia dimovet que dispositionem suam impedire valeant aut differre. Edictum quoque erat in castris a Marcello ut, si locus metandis castris placuisset, signo accepto omnes eo impigre commigrarent. 105 Cum fatalem ad locum consules pervenirent, speculator hostium, ignarus quantam rem nuntiaret, insidiatoribus signum dedit; illi illico e latebris erumpentes, pars collis in verticem evadit, pars a tergo circumfunditur. Sic undique circumventi iniquam licet et loco et numero pugnam magnis tamen animis ineunt; poteratque res traihi, donec forsitan legiones laborantibus opem ferrent, nisi – quod invitus dico – fuga ab Etruscis meis orta ceteros terruisset. 106 Restiterunt tamen fregellani equites, quandiu consulum hortantium pugnantiumque presentia animos dedit; at, ubi Marcellum hasta con
Abbreviated transcription (Latin):
a sius ducibꝰ errari qui oportunitatẽ
tantã negligerent neq locũ adhuc
uacuũ arriperent ac munirent. oro
uent quandoq etiam sapaentiũ aĩos
uulgiuoces: et obstare unũ multis ⁊¬
milibus idem consona uoce poscentibꝰ
subdifficile ẽ. mouit marcellũ tñ nõ
tã consensus ex̾citꝰ ꝙͣ sua sors et sui in¬
sitꝰ appetitꝰ de quo diximꝰ ut nõ solũ ho¬
sti castia coniũgere s intra ualli unius
obiectãq oculis remuidemꝰ. heuuir ⁊¬
magne quo uis ire : an nõ ad ip̃m tu¬
tius fieri potest: an nõ exploratores alii:
in exͥcitu tanto erant: qui uł nullo ul
suo tm̃ ꝑiculo remspectarent: s diffici¬
le est uim fati urgentis euadere. eũt
ig̃ in discͥmen nõ sua tm̃ s totiꝰ ep̾citus
imo quidẽ uniu̾se rei publice fata por¬
tantes. educti e castris nõ nisi ducenti
uiginti eqtes. centũ scil octoginta e¬
trusci quadraginta aũt fregellani ꝗ

Expanded text:
a suis ducibus errari, qui oportunitatem a suis ducibus errari, qui oportunitatem tantam negligerent neque locum adhuc vacuum arriperent ac munirent. 102 Movent quandoque etiam sapientium animos vulgi voces, et obstare unum multis milibus idem consona voce poscentibus subdifficile est. Movit Marcellum tamen non tam consensus exercitus, quam sua sors et suus insitus appetitus, de quo diximus, ut non solum hosti castra coniungere sed intra valli unius obiectamque oculis rem videmus?’ Heu, vir magne, quo vis ire? An non id ipsum tutius fieri potest? an non exploratores alli in exercitu tanto erant, qui vel nullo vel suo tantum periculo rem spectarent? Sed difficile est vim fati urgentis evadere. Eunt igitur in discrimen, non sua tantum, sed totius exercitus, imo quidem universe reipublice fata portantes. 104 Educti e castris nonnisi ducenti viginti equites, centum scilicet octoginta Etrusci quadraginta autem Fregellani, qui
Abbreviated transcription (Latin):
conatui supͣ etia spem fauit. erat
it̾ hanibalis hinc et bina illinc ro.¬
manoꝵ castra eque ab utͥsq spatio
semotꝰ uepͥcosus et opacus collis iqui
se pͥus occupanti haud exiguũ momẽ¬
tũ ad uctoria allaturꝰ uidebatur.
hũc hanibal nõ tã ad castroꝵ usu
occupare ꝙͣ ad insidiaꝵ occasione
reseuare decreuerat. Itaq ꝑ noctẽ
aliquot ab eo tuͣme equitũ misse
clanculũ abditis ac silentibꝰ locis in¬
sederant. eo ꝓposito ut si qua sors
consiliis affulsiss in crastinũ effusoᷤᷤ
ad p̃dã populatores romanos int̾ci¬¬
perent. s euentũ consilio altiorez
fortuna p̃parabat. ut sepe magnaᷤᷤ
spes eludere sic int̾dũ modicas foue¬
re solita. luce ꝓxima erat quidẽ col¬
lis ĩ oculis utroꝵq et turbe raro ⁊¬
utilia discernentis ortũ mũmur in
castris romanoꝵ affirmantiũ passimq
iactantiu erratũ ab hostiu duce q
collem illũ nõ cepisset. nec minꝰ

Expanded text:
conatui supra etiam spem favit. 100 Erat conatui supra etiam spem favit. 100 Erat inter Hanibalis hinc et bina illinc Romanorum castra, equo ab utrisque spatio semotus, vepricosus et opacus collis, qui se prius occupanti haud exiguum momentum ad victoriam allaturus videbatur. Hunc Hanibal non tam ad castrorum usum occupare, quam ad insidiarum occasionem reservare decreverat. Itaque per noctem aliquot ab eo turme equitum immisse clanculum abditis ac silentibus locis insederant, eo proposito ut, siqua sors consiliis affulsisset, in crastinum effusos ad predam populatores romanos interciperent. 101 Sed eventum consilio altiorem fortuna preparabat, ut sepe magnas spes eludere sic interdum modicas fovere solita. Luce proxima erat quidem collie in oculis utrorunque et turbe raro utilia discernentis ortum murmur in castris Romanorum affirmantium passimque iactantium, erratum ab hostium duce, qui collem illum non cepisset, nec minus
Abbreviated transcription (Latin):
dimissu uenenat. quasi plane exituz
p̾sagiens duabꝰ ante ꝙͣ roma discedee̾t
edibus sacris extructis. honori scil
ac uirtuti. cũ utrisq parit̾ ede̾ unã
uouiss bello gallico cuiꝰ supͣ ĩ pͥnci¬
pioreꝵ eiꝰ mentio est habrta. s decre¬
to pontificũ negantiũ cellã unã duo¬
bus deis rite dedicari/ ne scilz si quid
ꝓuisi eueniss. cui deo sacrificaretur
incertũ eẽt. ꝓ una quã uouerat ne-¬
glecta ratione im pense duplicis du.¬
as soluit. o felix. si nõ honori ac uiͣ¬
tuti s honoris ac uirtutis autorĩ s
uouiss et reddidiss. eo et collega
eius auintiꝰ crispinꝰ aduenerat. eo¬
deniq hanibal redierat. ita unũ ĩ
locũ tota belli iuis cõu̾sa eiat. hani-¬
bal marcellu totiens iam exꝑtus ⁊
ut de ip̃o quidẽ solo nixtã metui a¬
spem gerebat. sic duobus sese parẽ
cõsulibꝰ diffidebat. totũ ergo ad ĩsi¬
dias animũ direxerat. et fortuna

Expanded text:
dimissum venerat, quasi plane exitum dimissum venerat, quasi plane exitum presagiens duabus antequam Roma discederet edibus sacris extructis, Honori scilicet ac Virtuti, cum utrisque pariter edem unam vovisset bello gallico cuius supra in principio rerum eius mentio est habita. 98 Sed decreto pontificum negantium cellam unam duobus deis rite dedicari, ne scilicet, siquid prodigii evenisset, cui deo sacrificaretur incertum esset, pro una quam voverat, neglecta ratione impense duplicis, duas solvit. O felix, si non Honori et Virtuti, sed honoris et virtutis Auctori et vovisset et reddidisset! 99 Eo et collega eius Quintius Crispinus advenerat, eodemque Hanibal redierat; ita unum in locum tota belli vis conversa erat. Hanibal, Marcellum totiens iam expertus, ut de ipso quidem solo mixtam metui spem gerebat, sic duobus se se parem consulibus diffidebat. Totum ergo ad insidias animum direxerat; et fortuna
Abbreviated transcription (Latin):
retrocessit. et hec quidẽ marcellꝰ non
ampliꝰ consul s prorogato in annu
imꝑio iam ꝓcõsul gesserar. ¶ Magna
marcelli reꝵ gloria atq in dies auctũ
nomen. s inuidia suũ morem tenuit.
itaq de hoc ip̃o et ꝙ male pugnasset
et ꝙ progati ĩpii estiuũ tp̃s uenusie
ꝑ otiu ageret. accusatꝰ absens atri.¬
buno plebis qui illi hostis erat ĩpe¬
trata a senatu uenia ut dimisso ad
ex̾citũ legato romã ueniret. ita ho-¬
stis accusationẽ uerareꝵ quas gesse¬
rat p̃dicatiõe subuertit ut accusan¬
tem pudor reu gloria sequeretur.
et quoniam uirtus uiris fortibꝰ et si
gloriam largiatur requiem negat.
ubi de abrogando or arcelli ĩꝑio age¬
batur quinto consul factꝰ est. S iã
aderat. ignara mens hominũ dũ
maxime rebus gerendis accĩgitur
tũ maxime ad teͣminũ appropin¬
quat. Iam mrarcellus cũ supplemẽto
excitꝰ uenusia ad ex̾citũ ibi altero ã no

Expanded text:
retrocessit. Et hec quidem Marcellus non retrocessit. Et hec quidem Marcellus non amplius consul sed, prorogato in annum imperio, iam proconsul gesserat. 95 Magna Marcelli rerum gloria atque in dies auctum nomen; sed invidia suum morem tenuit. Itaque de hoc ipso, et quod male pugnasset et quod prorogati imperii estivum tempus Venusie per otium ageret, accusatus absens a tribuno plebis qui illi hostis erat, impetrata a senatu venia ut dimisso ad exercitum legato Romam veniret, ita hostis accusationem vera rerum quas gesserat predicatione subvertit, ut accusantem pudor, reum gloria sequeretur. 96 Et quoniam virtus viris fortibus, etsi gloriam largiatur, requiem negat, ubi de abrogando Marcelli imperio agebatur quinto consul factus est. Sed iam aderat: ignara mens hominum! dum maxime rebus gerendis accingitur, tum maxime ad terminum appropinquat. 97 Iam Marcellus cum supplemento exercitus Venusiam ad exercitum ibi anno altero
Abbreviated transcription (Latin):
in uectꝰ in beluas. et hortatꝰ comiteᷤᷤ
multis illas uulneribus affecit. et
que sautie erant retro impulse in¬
tegras tẽruerunt. ita ões parit̾ in
suas uerse punicam aciem turba¬
uere. Inclinatos ad fugã aĩos uesti¬
ꝯiis insistentes peditũ nimbꝰ adiuuit.
cogitq iam sparso penos terga u̾tere.
hos marcellus ĩmisso ꝑculit equita¬
tu. auxit stingem duoꝵ casus ele¬
phantiu qui forte castroꝵ in limi¬
ne corruentes iter obstruxerãt fugi¬
entibus. itaq ꝑ uallũ aditũ querẽteᷤᷤ
romanis urgentibꝰ multi iniquo et
fugientiu turbis oppleto ĩ transitu
sunt opp̃ssi. de hanibalis ex̾citu oc.¬
to milia ꝑiere elephantes quinq. ñ
romanis uictoria gratis stetit. ciui-¬
u simul ac sotioꝵ cura tria milia
sunt amissa. multi ĩ suꝑ uulnerati.
que res maxime or arcellũ uolentẽ
uictis abeuntibꝰ instare continuit.
omisso aliquãtisꝑ hanibale uenusiu

Expanded text:
invectus in beluas et hortatus comites, invectus in beluas et hortatus comites, multis illas vulneribus affecit; et que saucie erant retro impulse integras terruerunt, ita omnes pariter in suos verse punicam aciem turbavere. Inclinatos ad fugam animos vestigiis insistentes peditum nimbus adiuvit coegitque iam sparsos Penos terga vertere; hos Marcellus immisso perculit equitatu. 93 Auxit stragem duorum casus elephantium, qui forte castrorum in limine corruentes iter obstruxerant fugientibus; itaque per vallum aditum querentes Romanis urgentibus, multi iniquo et fugientium turbis oppleto in transitu sunt oppressi. De Hanibalis exercitu octo milia perdere, elephantes quinque; nec Romanis victoria gratis stetit: civium simul ac sotiorum circa tria milia sunt amissa, multi insuper vulnerati. 94 Que res maxime Marcellum volentem victis abeuntibus instare continuit: omisso tantisper Hanibale, Venusiam
Abbreviated transcription (Latin):
ita se gerere ne pͥus infauste ꝙͣ feli¬
cis pugne rumor in patͥam referat᷑.
cibo etiam militari robur cõpoꝵ fir-¬
mare. et quid ꝑ oĩa agi uelit admo¬
nitos instructa acie castris educit/ ⁊¬
positis ĩ pͥma acie qui hesterna die
pͥmi fugerant. ut unde dedecꝰ ortũ
bal sensit admirans cũ ed ĩquit ho-¬
ste pugnamꝰ qui oĩs inpaciens sit ⁊¬
fortune. uictor uictis insultat uictꝰ
ĩ uictores sese erigit nec quietẽ pa-¬
ti potest. hec dicens aciem instruit
re et romanis inflictã ignominiã
aut purgare ꝓpositũ eẽt aut mori.
diu ergo ambiguũ p̃liu cũ fuiss. ha-¬
nibal elephantes p̃lii in fronte cõsti¬
tuit. si quo modo romanã aciem bel¬
uaꝵ turbare poss incursu. s enspes
et plereq mortaliũ in adu̾sũ recidit.
cũ eĩ pͥmo impetu turbare aliquoᷤᷤ ce¬
pissent essetq nudate ꝑiculũ aciei
decimus flauius tribunus militu

Expanded text:
ita se gerere ne prius infauste quam feliita se gerere ne prius infauste quam felicis pugne rumor in patriam perferatur, cibo etiam militari robur corporum firmare et quid per omnia agi velit admonitos, instructa acie castris educit, positis in prima acie qui hesterna die primi fugerant, ut unde dedecus ortum bi Hanibal sensit, admirans ‘Cum eo’ inquit ‘hoste pugnamus, qui omnis impatiens sit fortune: victor victis insultat, victus in victores se se erigit, nec quietem pati potest’. Hec dicens aciem instruit re et Romanis inflictam ignominiam aut purgare propositum esset aut mori. 91 Diu ergo ambiguum prelium cum fuisset, Hanibal elephantes prelii in fronte constituit, siquo modo romanam aciem beluarum turbare posset incursu; sed ea spes ut plereque mortalium in adversum recidit. 92 Cum enim primo impetu turbare aliquos cepissent, essetque nudate periculum aciei, Decimus Flavius tribunus militum,
Abbreviated transcription (Latin):
at et suũ ip̃e uix recognoscat exͥci¬
tuz. Ad has ducis uoces/ a toto cla¬
mor exercitu redditꝰ pectasse fatẽti¬
u atq orantiũ illiꝰ ueniã diei. petẽ¬
tiu q p̃terea ut ubi et quando ei
uisu ẽẽt in aciem reducerent᷑. ne¬
q dux grauaret᷑ suoꝵ militũ uir¬
tutem iteꝵ exꝑiri. Ego ait martellꝰ
id faciam neq longior erit mora
hodie pugnastis et uicti estis cras ⁊¬
pugnare opportet et iuncere ut uic¬
toribꝰ potiꝰ ꝙͣ uictis ignoscam. Sic ad
curandũ corpora dimissi sunt ingẽ¬
tibus animis diem posteꝵ expectã¬
tes. nec negantes iure se optimo re¬
dargutos ꝙ in tanto exͥcitu illo die p̃t̾
unu ducem nemo uir fuiss: illi se
aut uictoria aut morte satisfacere
dignu ẽẽ. sic illa nox acta est. ubi
pͥmũ illuxit armati oẽs et inuulti¬
bus aĩos p̃tendentes ducis ad p̃toriũ
cõuenere. collaudatos et eniti iussoᷤᷤ

Expanded text:
at et suum ipse vix recognoscat exerciat et suum ipse vix recognoscat exercitum. 87 Ad has ducis voces a toto clamor exercitu redditus, peccasse fatentium atque orantium illius veniam diei, petentiumque preterea ut ubi et quando ei visum esset in aciem reducerentur, neque dux gravaretur suorum militum virtutem iterum experiri. ‘Ego’ ait Marcellus ‘id faciam, neque longior erit mora: hodie pugnastis et victi estis, cras pugnare oportet et vincere, ut victoribus potius quam victis ignoscam’. 88 Sic ad curandum corpora dimissi sunt, ingentibus animis diem posterum expectantes nec negantes iure se optimo redargutos, quod in tanto exercitu illo die preter unum ducem nemo vir fuisset: illi se aut victoria aut morte satisfacere dignum esse. Sic illa nox acta est. 89 Ubi primum illuxit, armati omnes et in vultibus animos pretendentes ducis ad pretorium convenere. Collaudatos et eniti iussos
Abbreviated transcription (Latin):
gentis quatuor int̾ ceteros centuriõibꝰ
tribunisq militũ duobꝰ. At mraͣcellus
ad uesꝑam in castra reu̾sos tã acule¬
osa et tã asꝑa oratiõe coͣriput ut nõ
amarior illis infelicis pugne fuisset
adu̾sitas et in frontẽ et in tergũ ĩsul¬
tans ferro hostis ꝙͣ sola u̾boꝵ suidu¬
cis acrimonia. deo gratias agentis ꝙ nõ
castra hostes inuasissent. tã ignauis cõ¬¬
mͥssa custodibꝰ. et subinde querentis ⁊¬
unde hic de nichilo tantꝰ tior atq
hec tã repentina secoͣdia adusus eos
quos et nuꝑ et anno altero uictos ce¬
dentes fugauerint. quos heri castra
ponentes inuaserint ceptũq sine p̃¬
lio implere uetuerint. quenã hec nõ¬
nisi uniꝰ noctis trãsmutatio: de seq̃n¬
tibꝰ ꝓfugos. de uictoribꝰ uictos fete̾i̾t
nec auctis hostiu / nec sus iuribꝰ un¬
minuitis. solos aĩos sic deiectos. ut
p̃t̾ uiltꝰ atq arma nil romanũ uide¬

Expanded text:
gentis, quattuor inter ceteros centurionibus gentis, quattuor inter ceteros centurionibus tribunisque militum duobus. 86 At Marcellus ad vesperam in castra reversos tam aculeosa et tam aspera oratione corripuit, ut non amarior illis infelicis pugne fuisset adversitas et in frontem et in tergum insultans ferro hostis, quam sola verborum sui ducis acrimonia, deo gratias agentis quod non castra hostes invasissent tam ignavis commissa custodibus, et subinde querentis unde hic de nichilo tantus timor atque hec tam repentina socordia adversus eos, quos et nuper et anno altero victos cedentesque fugaverint, quos heri castra ponentes invaserint ceptumque sine prelio implere vetuerint; quenam hec nonnisi unius noctis transformatio de sequentibus profugos, de victoribus victos fecerit, nec auctis hostium nec suis viribus imminutis? solos animos sic deiectos, ut preter vultus atque arma nil romanum vide
Abbreviated transcription (Latin):
legiones in aciem ducit. hanibal it¬
hac tanta ferocia hostis attonitꝰ deq
hoc inter suos questꝰ ꝙ nullã eis tri¬¬
buat quietem nullũ bellici oꝑis la-¬
xamẽtũ quotidie solem simul ĩ celo
cõspici et marcellũ romanãq aciẽ in
cãpis. hortatꝰq ut hunc tantũ nũꝙͣ
cessantis ducis impetũ uł uno p̃lio re¬
tundãt quietiorẽ exinde militiã ac-¬
turi. p̃teritaꝵ quoq uictoriaꝵ me¬
minisse iussi et uerboꝵ ducis. et su¬
oꝵ ꝓ se quisq stimulis tedioꝵ incita¬
ti in pugnã eunt: usq in tertiã horã
pene pari marte certatũ est. Sentiẽs¬
q or arcellus suor aĩos lẽtescere et ⁊¬
submisit auxilia laborantibꝰ. et u̾bo
et oꝑe omni boni ducis officio fũctus
est. s nec pudor nec or arcelli reu̾en¬
tia sistere aciem quiuit ꝗn terga ue̾¬
tentes in castra refugerent. amissic
in p̃lio et in fuga duobꝰ milibꝰ septin¬

Expanded text:
legiones in aciem educit. 84 Hanibal legiones in aciem educit. 84 Hanibal hac tanta ferocia hostis attonitus, deque hoc inter suos questus, quod nullam eis tribuat quietem nullum bellici operis laxamentum, quotidie solem simul in celo conspici et Marcellum romanamque aciem in campis, hortatusque ut hunc tantum nunquam cessantis ducis impetum uno prelio retundant, quietiorem exinde militiam acturi. 85 Preteritarum quoque victoriarum meminisse iussi, et verborum ducis et suorum pro se quisque stimulis tediorum incitati, in pugnam eunt. Usque in tertiam horam pene pari Marte certatum est, sentiensque Marcellus suorum animos lentescere et submisit auxilia laborantibus et verbo et opere omni boni ducis officio functus est; sed nec pudor nec Marcelli reverentia sistere aciem quivit, quin terga vertentes in castra refugerent, amissis in prelio et in fuga duobus milibus septin
Abbreviated transcription (Latin):
suopte concitꝰ ingenio. hostẽ ex aperta
planitie sese in loca nemorosa insidiis
oportuna ꝯferentez uehement̾ urge¬
bat . neq ullũ sibi respirandi spaciui
dabat. nullus amator sic amice ũꝙͣ
ut hic hosti fieri pximꝰ studebat. nũ¬
ꝙͣ sat contigua castris castra uidebat᷑.
quotidieq mox ut uallũ ieterat cam.¬
pis aciem explicabat. Contra hanibal
leui armatura p̃lia parua miscendo tẽ¬
pus trahens fortunã iusti certamĩs
differebat. ne id sibi diulicitũ fuit
noctu ꝓgressu ut solebat die postero
castrametãtẽ assecutꝰ inuasit ut sine
pugna expediri cepta nõ possent. Cõ¬
cursu ergo magnis est uiribꝰ totis¬
q ex̾citibus dimicatu. s uergente
ad occasu die pari euentu p̃lio fin¬
is ĩpositꝰ. Marcellus tñ ꝓpere añ noc-¬
tem quãto quiuit hosti iucniora ca¬¬
stra disposuit. ut satis appareret pu¬
gne auidũ id agere. uix ig̃ sole orto

Expanded text:
suopte concitus ingenio, hostem ex aperta suopte concitus ingenio, hostem ex aperta planitie se se in loca nemorosa et insidiis oportuna conferentem vehementer urgebat, neque ullum sibi respirandi spatium dabat. 82 Nullus amator sic amice unquam ut hic hosti fieri proximus studebat: nunquam sat contigua castris castra videbantur, quotidieque mox ut vallum iecerat campis aciem explicabat. Contra Hanibal, levi armatura prelia parve miscendo tempus trahens, fortunam iusti certaminis differebat. Neque id sibi diu licitum fuit. 83 Noctu progressum ut solebat dicastrametantem assecutus invasit, ut sine pugna expediri cepta non possent. Concursum ergo magnis est viribus totisque exercitibus dimicatum, sed vergente ad occasum die pari eventu prelio finis impositus. Marcellus tamen propere ante noctem quanto quivit hosti viciniora castra disposuit, ut satis appareret pugne avidum id agere. Vix igitur sole orto
Abbreviated transcription (Latin):
tit nulloq obuiam exeunte spoliis ho.¬
stiu legendis suoꝵq corporibus humã¬
dis ex comodo diei reliquu transegit.⁊
Mox digressu silentio ꝓxime noctis ha-¬
nibalem ĩ apuliam abeuntẽ ipse die teͣ¬
cio insecutꝰ. atq uenusiam consecutus
iux̃ eu castra posuit. multosq ibi per
dies leuibꝰ hinc. atq hinc equitũ ac pe¬
ditũ excursibꝰ p̃lia plura potiꝰ ꝙͣ dura
cõmissa sunt. fere tñ oĩa romanis pro.¬
spera . Inde ulteriꝰ hanibal noctu semp
mouens castra nẽpe aptũ insidiis tp̃s
et locũ querens ꝓcedebat. at marcellꝰ
luce illũ clara nec alit̾ ꝙͣ p̃missis itine¬
ru exploratoribꝰ sequebatur. iam ex¬
acta hieme canusiũ ut̾q puenerat.
iamq et litere fabii maximi marcello
reddite erant quibus ad recuꝑandũ
tarentũ ꝓficiscens ut acri bello interĩ
hanibalem detineret hortat᷑. his pre¬
clari uiri monitis sed multo maxime

Expanded text:
tit, nulloque obviam exeunte spoliis hotit, nulloque obviam exeunte spoliis hostium legendis suorumque corporibus humandis ex commodo diei reliquum transegit. 80 Mox digressum silentio proxime noctis Hanibalem et in Apuliam abeuntem ipse die tertio insecutus atque ad Venusiam consecutus, iuxta eum castra posuit multosque ibi per dies levibus hinc atque hinc equitum ac peditum excursibus prelia plura potius quam dura commissa sunt, fere tamen omnia Romanis prospera. Inde ulterius Hanibal noctu semper movens castra, nempe aptum insidiis tempus et locum querens, procedebat; at Marcellus luce illum clara nec aliter quam premissis itinerum exploratoribus sequebatur. 81 Iam exacta hieme Canusium uterque pervenerat, iamque et litere Fabii Maximi Marcello reddite erant, quibus, ad recuperandum Tarentum proficiscens, ut acri bello interim Hanibalem detineret hortabatur. His preclari viri monitis sed multo maxime
Abbreviated transcription (Latin):
pͥma fronte difficilia uideant᷑. hani¬
bali certe nisi amasiolã suam extima¬
re uellet grauior equitũ iactura ꝙͣͣ
urbis fuit: siquidẽ equitatu quo penͤ
semꝑ p̃ualuerat/ extunc ĩferior atq
impar inuentꝰ est. et hoc quidẽ hastu
gestũ in apulia. In Sannio autẽ due
hostiu urbes capte. et triamilia mili¬
tũ hanihalis que p̃sidio ibi dimiserat
ui opp̃ssasunt.hinc mrarcellus in lu.¬
cania ꝓgressus hanibali instare tãta
fiducia ut cũ ille collibꝰ insediss hic
pͥmꝰq aciem castris educeret. pugnatũ
est ab hora tertia⁊isq ad noctẽ tã paibꝰ
animis ac fortuna ut neutra partiu
inclinaret s defessis integri integri sb̾
missi p̃liũ instaurarent dubiã nox sera
uictoriam fecit. in hoc tñ orarcellus ⁊¬
uictoris speciem exhibuit ꝙ die ꝗ pri-¬
mũ post hoc p̃liu illuxt ab ortu solis ad
multũ lucis instructa in campis acie ste¬

Expanded text:
prima fronte difficilia videantur. 77 Haniprima fronte difficilia videantur. 77 Hanibali certe, nisi amasiolam suam extimare vellet, gravior equitum iactura quam urbis fuit; siquidem equitatu, quo pene semper prevaluerat, ex tunc inferior atque impar inventus est. Et hoc quidem astu gestum in Apulia, in Samnio autem due hostium urbes capte et tria milia militum Hanibalis, que presidio ibi dimiserat, vi oppressa sunt. 78 Hinc Marcellus in Lucaniam progressus Hanibali instare tanta fiducia ut, cum ille collibus insedisset, hic primusque aciem castris educeret. Pugnatum est ab hora tertia usque ad noctem, tam paribus animis ac fortuna ut neutra partium inclinaret, sed defessis integri submissi sero prelium instaurarent: dubiam nox sera victoriam fecit. 79 In hoc tamen Marcellus victoris speciem exhibuit quod, die qui primus post hoc prelium illuxit, ab ortu solis ad multum lucis instructa in campis acie ste