comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
gnatoribus uillaragutis profligatis. Materis calami-¬
tatis hine ortum accepit. Ioanne belliera pręses
quem s ipsum gulernato rem uocant ita infesto fe¬
rebatur animo pro uillaragutis contra centellias
ut nõ gubernatoris sed carnificis munus se crede¬
ret accepisse. nullum oportunius uel ultioni uel in¬
uiris tempus ratus q̃ illud inter regni: demens atꝗ
nisipiens qui non intelligeret neminem uebementius
delinquere magistratum ꝙ̃ qui personam pręsidis gerit
quod multo maius est: etiam regis qui uita excessit.
Tunc enim preses nulla ex parte suus sed totus cuuu
totus rei publicȩ est ⁊ quasi cans in ouili sine custode:
cum magis iugilandum latrandumq pro grege est
At iste insito partium odio pro cane lupus effectus aut
peror lupo tanis. abfente pastore partem gregis qui co¬
lorem ut sic loquar centellianum habebat: nõ tantũ
fugabat seol trucidabat quoꝗ. Ad quadraginta nũo

Expanded text:
gnatoribus Villaragutis profligatis. Materies calamignatoribus Villaragutis profligatis. Materies calamitatis hinc ortum accepit. 6 Ioannes Belliera preses, quem et ipsum gubernatorem vocant, ita infesto ferebatur animo pro Villaragutis contra Centellias, ut non gubernatoris sed carnificis munus se crederet accepisse, nullum oportunius vel ultioni vel iniurie tempus ratus, quam illud interregni, demens atque insipiens, qui non intelligeret neminem vehementius delinquere magistratum, quam qui personam presidis gerit et, quod multo maius est, etiam regis qui vita excessit. 7 Tunc enim preses nulla ex parte suus, sed totus civium, totus reipublice est, et quasi canis in ovili sine custode, cum magis vigilandum latrandumque pro grege est. At iste, insito partium odio, pro cane lupus effectus aut peior lupo canis, absente pastore partem gregis, qui colorem, ut sic loquar, Centellianum habebat, non tantum fugabat, sed trucidabatquoque. 8 Ad quadraginta numero
Abbreviated transcription (Latin):
ub erari cum prȩseitim quotidie maiora consererent
ma ragonia certamina gubernatore uolente proum¬
ciam in officio tenere ac quietam comite e uasto
nia & trans montes copiis annitente reliquias ad¬
uersȩ factionis euertere Esuam rebus gerendis pro¬
ficere. ¶Tandem post aliquot menses ꝑ conuentus
unuiersos hoc est per terna bracina ualentię ⁊ cata¬
lome ecclesiastica patricia plebeia ultra quatuorilla
aragonis quę diximus. locus deletus est in Aragonia op-¬
pidum caspa. mandatũꝗ gubernatori ut dispositis prę¬
sidiis armatorum curaret nequid res pub detrimẽti
caperet. quo ad inter regnum duraret. łbi cum alia
multa tum uero de iudicitus deligendis tractabatur
Enterea comes nõ eadem qua in Aragonia sed nõ mul¬
tum dissimili iniusticia par prope modum sui fauo .¬
ris ac partui naufragium fecit ualentiȩ primum
ab alienatis a se centelliis deunde suę factionis propu-¬

Expanded text:
liberari, cum presertim quotidie maiora consererentur liberari, cum presertim quotidie maiora consererentur in Aragonia certamina, gubernatore volente provinciam in officio tenere ac quietam, comite, accersitis e Vasconia et trans montes copiis, annitente reliquias adverse factionis evertere et suam rebus gerendis preficere. 4 Tandem post aliquot menses per conventus universos, hoc est per terna brachia Valentie et Catalonie ecclesiastica, patricia, plebeia, ultra quatuor illa Aragonie que diximus, locus delectus est in Aragonia oppidum Caspa mandatumque gubernatori, ut, dispositis presidiis armatorum, curaret nequid respublica detrimenti caperet, quoad interregnum duraret. Ibi cum alia multa, tum vero de iudicibus deligendis tractabatur. 5 Interea comes, non eadem qua in Aragonia, sed non multum dissimili iniusticia, par propemodum sui favoris ac partium naufragium fecit. Valentie primum abalienatis a se Centelliis, deinde sue factionis propu
Abbreviated transcription (Latin):
plus posse odium q̃ beniuolentia & golorem q̃ gr̃am
ꝗ cupiditatẽ se abatroci iiuria ulcisceñoli q̃ alie¬
no honori inseriuendi Blascus quoꝗ qui ingresso
antonio opem trilisset: nunc ingressis cum potentia
aliis opem ferre nisisceleratissimus uideri uelle
Na bonis cadere ooactus est. Ferdinandus intel¬
ligens exunare tria sibi cõmoda fore ꝙ partes
suȩ roborarentur / ꝙ competitorũ qui ualiolissimi
erant alter debilitaretrir. alter hostes supra ca-¬
put acerrimos habiturus esset: nõ grauate auxi¬
lia misit. Periit aũt arcluepiis anno circũ acto
ab obitu regis eodem mense. ¶Cuius morte solutis
concilium est calatauibii ⁊ post modum conuentus
prouinciales agi incepti. Ab aragonensibus in alcanitio¬
tro. a ualentins in tragera. acatalanis dertuse ꝙ
hęt oppida finituna sunt alis duabus prouniciis. quo
difficilius fuit inter distractus conuentus mature de¬

Expanded text:
plus posse odium quam benivolentiam, et dolorem quam gratiam, plus posse odium quam benivolentiam, et dolorem quam gratiam, et cupiditatem se ab atroci iniuria ulciscendi quam alieno honori inserviendi. 24 Blascusquoque, qui ingresso Antonio opem tulisset, nunc ingressis cum potentia aliis opem ferre, nisi sceleratissimus videri vellet et a bonis cadere, coactus est. VIII 1 Ferdinandus, intelligens ex una re tria sibi commoda fore, quia partes sue roborarentur, quia competitorum, qui validissimi erant, alter debilitaretur, alter hostes supra caput acerrimos habiturus esset, non gravate auxilia misit. 2 Periit autem archiepiscopus anno circumacto ab obitu regis eodem mense. 3 Cuius morte solutum concilium est Calatavibii et postmodum conventus provinciales agi incepti, ab Aragonensibus in Alcanitio, a Valentinis in Tragera, a Catalanis Dertuse, quia hec oppida finitima sunt aliis duabus provinciis. Quo difficilius fuit inter distractos conventus mature de
Abbreviated transcription (Latin):
fossum iaceratumq iacuisss. Tolerq statim di¬
uinum si redte estimemus numen apparuit. Nam
⁊ tantum animi ad inuadendam urbem illis q̃tum
ad aggrediendum fac mus fuisset: haud dubre subla¬
ta lis erat & appressa factione urrea comes regiam
dignitatem uel ex torsisset uel impetrasset. Nime
sceleris nõ uoti compos effectus est. dum hostem debi¬
litatum mancũq magis de fuga ꝙ̃ de ultione cogita¬
turum putat: tam procul posito Ludoiuco a quo pe¬
terentur auxilia. nee inmentem uenit ei plerisꝗ
animalibus acriora arma infuga esse i ꝗ ingeniui
ex necessitacibus crescere. ¶Dato hunc in modum
spacio mimicis ad sibi consulendum illi tum illatę
miuriȩ dolore tum inferende metu. ad prox mus
at magis ualidum Ferdinandi de cuius iurebene¬
quoꝗ sentrebant presidium confugiũt. longe decey¬
ta aduersariorum spe qui asemel suscepta tausa
ad aliam descitriros hostes nõ suspicabantur. ignari

Expanded text:
fossum laceratumque iacuisset. 21 Ideoque statim difossum laceratumque iacuisset. 21 Ideoque statim divinum, si recte estimemus, numen apparuit. Nam si tantum animi ad invadendam urbem illis quantum ad aggrediendum facinus fuisset, haud dubie sublata lis erat et, oppressa factione Urrea, comes regiam dignitatem vel extorsisset vel impetrasset. 22 Nunc sceleris non voti compos effectus est, dum hostem debilitatum mancumque magis de fuga quam de ultione cogitaturum putat, tam procul posito Ludovico, a quo peterentur auxilia; nec in mentem venit ei, plerisque animalibus acriora arma in fuga esse et ingenium ex necessitatibus crescere. 23 Dato hunc in modum spatio inimicis ad sibi consulendum, illi tum illate iniurie dolore, tum inferende metu, ad proximum ac magis validum Ferdinandi, de cuius iure benequoque sentiebant, presidium confugiunt: longe decepta adversariorum spe, qui a semel suscepta causa ad aliam descituros hostes non suspicabantur, ignari
Abbreviated transcription (Latin):
piscopum excepit: cumꝗ se mutuo salutassent hic
illum filii ille hunc patris noĩe ecquid inquit An¬
tonius erit ne rex comes urgelli : Non meuiuo
respondit. Ego inquit aut te capto cuit mactato.
Mactato respondit fortasse: captiuo nequah̃. Atꝙ
hec aicenti frenosꝙ flectenti antonius colaphum in
medio ore incussit. arreptoq protinus gladio ca¬
put ferit. refugientem cȩteri uulnerant. subinde
caput muli ut ab instituto cursu auerterent per¬
cutientes. Inter eos antonii armiger qui unus lan¬
ceam gerebat ea supterbrachium adducta incur¬
rens prȩcipitauit e mulo atgita iacentem contru-¬
cidarunt. manumꝗ inter dȩtera uulnera ampu¬
tarunt. ita is qui diadema imponere regi debebat
imiperio euis qui diadema sperabat: teterrima mor¬
te est affectus. ultore angelos relinquens ne ung̃
m sellam regiam illi daretur ascendere perquem
summi in regno antistitis corpus fedissime con¬

Expanded text:
piscopum excepit; cumque se mutuo salutassent, hic piscopum excepit; cumque se mutuo salutassent, hic illum filii, ille hunc patris nomine: 18 «Ecquid», inquit Antonius, «erit ne rex comes Urgelli?». «Non me vivo», respondit, «Ergo», inquit, «aut te capto, aut mactato». «Mactato», respondit, «fortasse, captivo nequaquam». 19 Atque hec dicenti frenosque flectenti Antonius colaphum in medio ore incussit, arreptoque protinus gladio caput ferit; refugientem ceteri vulnerant, subinde caput muli, ut ab instituto cursu averterent, percutientes. 20 Inter eos Antonii armiger, qui unus lanceam gerebat, ea supter brachium adducta, incurrens precipitavit e mulo, atque ita iacentem contrucidarunt manumque inter cetera vulnera amputarunt. Ita is qui diadema imponere regi debebat, imperio eius qui diadema sperabat, teterrima morte est affectus, ultores angelos relinquens, ne unquam in sellam regiam illi daretur ascendere, per quem summi in regno antistitis corpus fedissime con
Abbreviated transcription (Latin):
tatos infortunio fiusse ⁊ miquos secundissima
fortuna usos Sed non nimꝙ̃ sapientissimi non
longe absunt a conietanda dei uoluntate. cum
patrem ille aut dominũ agere uidetur ¶rchr¬
erisbopum e calataiubio reuetentem atꝗ mopido
almmiuna agentem antonius ait se adire uelle
colloquii gratia. Et enm sȩpe eum profamilia¬
ritate interuisebat collocatsꝙ adinsidias in pro-¬
ximo nemore ducentis equitibus pastatil  exparte ma¬
gna loricatis ipse cum paucis armats procedit. Nã
armati tum omnes fere qui exfactionibus professi erãt
incedebant ac premutit e uicino ad archiepiscopũ
qui dicat se ad collo quiũ uenire. ꝑo hic nuncio leta¬
tus tanq̃ aliquid quo gauderet ad amico audituru.
conscenso mulo obuiam egressus est decem duo decum
ue comitibus. Nam festinantia plures undig con¬
uenire nõ siuercit. Ille tardius de maustria uter
faciens plus duobus stadiis procul a muris arcdnie¬

Expanded text:
tatos infortunio fuisse et iniquos secundissima tatos infortunio fuisse et iniquos secundissima fortuna usos. Sed nonnunquam sapientissimi non longe absunt a coniectanda Dei voluntate, cum patrem ille aut dominum agere videtur. 16 Archiepiscopum e Calatavibio revertentem atque in oppido Almuina agentem Antonius ait se adire velle colloquii gratia etenim sepe eum pro familiaritate intervisebat, collocatisque ad insidias in proximo nemore ducentis equitibus hastatis et ex parte magna loricatis, ipse cum paucis armatis procedit – nam armati tum omnes fere qui ex factionibus professi erant, incedebant – ac premittit e vicino ad archiepiscopum qui dicat se ad colloquium venire. 17 Eo hic nuntio letatus tanquam aliquid quo gauderet ab amico auditurus, conscenso mulo, obviam egressus est, decem duodecim ve comitibus. Nam festinantia plures undique convenire non siverat. Ille tardius de industria iter faciens, plus duobus stadiis procul a muris archie
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓ cum fuisset tutor Ioannis ferrandis fraudarat
pupillum dimidiata hereditate eamꝗ inolascum.
qui gentilis atꝗ agnatus suus erat transtulerat indi-¬
gum existimans tantam generus sui hereditatem
totam in alienum deferri. nulla ei qui ex ipsa domo
esset reluta portione. Is cum postea cerneret Io an¬
nem crecto ac sublimi animo uirũ. blascum uero
segnion ac longe imparem. uidit fore. ut se defũcto
ac nedum quidem defuncto Ioannes Blascum he¬
reditariis bonis exueret. Ea re pręsidium homi-¬
ni infirmiori aduersus potentiorem in diuersa fac:¬
tione comparauit. propinquũ siuũ in contraria.
acie ponens ducem hostium intra sua castra uer¬
sari patiens ac uolens. Unde mortis sue origo
defluxit &postea cum rerum merita nestiamus
iudicia diuina mirari so lemus. Enimuero hanc
quã retuli causam paucissimi notam habent..
Neꝗ ego nime de iuidicio dei in uniuersum pronun¬
ciasse intelligar. Scio equidem iustos sepe mule¬

Expanded text:
quia, cum fuisset tutor Ioannis Ferrandis, fraudarat quia, cum fuisset tutor Ioannis Ferrandis, fraudarat pupillum dimidiata hereditate eamque in Blascum, qui gentilis atque agnatus suus erat, transtulerat, indignum existimans tantam generis sui hereditatem totam in alienum deferri, nulla ei, qui ex ipsa domo esset, relicta portione. 14 Is, cum postea cerneret Ioannem, erecto ac sublimi animo virum, Blascum vero segniori ac longe imparem, vidit fore ut, se defuncto ac nedum quidem defuncto, Ioannes Blascum hereditariis bonis exueret. Ea re presidium homini infirmiori adversus potentiorem in diversa factione comparavit, propinquum suum in contraria acie ponens et ducem hostium intra sua castra versari patiens ac volens. Unde mortis sue origo defluxit. 15 Et postea cum rerum merita nesciamus, iudicia divina mirari solemus. Enim vero hanc quam retuli causam paucissimi notam habent. Neque ego nunc de iudicio Dei in universum pronuntiasse intelligar. Scio equidem iustos sepe mul
Abbreviated transcription (Latin):
terras miscentem auctoritate armorum esse agen¬
dum. Ferdinandum q̃ tum fauor in aduersarios
propensus lȩdebat. tañtum recens gloria rerum
gestarum cõmendabat. ꝙ mari terraꝗ uictor
redisset ꝙ imperiui castelle ampliasset: ꝙ pro re
christiana fortissime ac felicissime diicasset:
ꝓ nisi ad experiendam litem de successione ue¬
iusset. prope iam Regem barbarum debellasser
Et de eo quotidie magis. ac magis homines fauora
maduertens Comes iam duos externos competito¬
res in dies maiorem sibi auitoritatem compare:
iaq arehepis topi opera facinus exequi festinat.
S quoa minatius fuerat penpetrar. Itaq antonio
lums negocium dat: ut hominem perspecrem col¬
loquii euocatum ob truricet ¶Erat aũt Aeritonius
Ssi diuerse factronis tamea perfamiliaris archi-¬
episcopo ac pene chiens Nam annuis quasi stipẽdiis
ab eo donabatur ꝙ eodem meise septingentos aureos
aragonicos acceperat. Td dicitur fecisse ardnepiscopus

Expanded text:
terras miscentem, auctoritate armorum esse agenterras miscentem, auctoritate armorum esse agendum. 11 Ferdinandum quantum favor in adversarios propensus ledebat, tantum recens gloria rerum gestarum commendabat, quia mari terraque victor redisset, quia imperium Castelle ampliasset, quia pro re Christiana fortissime ac felicissime dimicasset, quia nisi ad experiendam litem de successione venisset, prope iam regem barbarum debellasset. Et de eo quotidie magis ac magis homines favorabtur. 12 Ex quo animadvertens comes iam duos externos competitores in dies maiorem sibi auctoritatem comparare, idque archiepiscopi opera, facinus exequi festinat et quod minatus fuerat perpetrare. Itaque Antonio Lune negocium dat, ut hominem per speciem colloquii evocatum optruncet. 13 Erat autem Antonius, et si diverse factionis, tamen perfamiliaris archiepiscopo ac pene cliens. Nam annuis quasi stipendiis abatur et eodem mense septingentos aureos aragonicos acceperat. Id dicitur fecisse archiepiscopus,
Abbreviated transcription (Latin):
nouas moliebatur ⁊ insulę regnum affectabat. quius
nõ minor metus incessit in amimos eorum qui bo-¬
num publicum & gloriam A ragoniȩ caram habe¬
bant. q̃ que araponie rex esset cum plus damni
fieret alienata sicilia ꝙ̃ quolibet competitorũ rege
facto. Igieur omnia plena motus tnoris turba.¬
tionum ac periculorũ S uelut intempestate mul¬
torum uentorũ cum internautas nõ modo litigal
de gubernando sed etiã pugnatur ¶ Huc accede¬
bat ꝙ ludouicus suasu Ardnepiscopi quo maior cau¬
se suę esset & auctoritas ⁊ gratra. miserat adfines
catalonie copias militum nunciosꝙ ad concilium
qui hortarentur ad iusticiam nihil metueret. pro¬
fecto esse copias aduersus perturbatores ondmis iu¬
diciorum ⁊ iuris nec defuturas pecunias ¶Tdem
facit ferdmandus nõ ignorans a ludouico nõ mi-¬
nus illa in fauorem fieri uris priuati ꝙ̃ publici
s. contra comitem factionibus armisꝙ cęlum ac

Expanded text:
novas moliebatur et insule regnum affectabat. Cuius novas moliebatur et insule regnum affectabat. Cuius non minor metus incessit animos eorum qui bonum publicum et gloriam Aragonie caram habebant, quam quis Aragonie rex esset, cum plus damni fieret, alienata Sicilia, quam quolibet competitorum rege facto. Igitur omnia plena motus, timoris, turbationum ac periculorum, et velut in tempestate multorum ventorum, cum inter nautas non modo litigatur de gubernando sed etiam pugnatur. 9 Huc accedebat, quia Ludovicus, suasu archiepiscopi, quo maior cause sue esset et auctoritas et gratia, miserat ad fines Catalonie copias militum nuntiosque ad concilium, qui hortarentur ad iusticiam, nihil metueret, presto esse copias adversus perturbatores ordinis iudiciorum et iuris, nec defuturas pecunias. 10 Idem facit Ferdinandus, non ignorans a Ludovico non minus illa in favorem fieri iuris privati quam publici, et contra comitem, factionibus armisque celum ac
Abbreviated transcription (Latin):
torq tam sibi infensi q̃ arduep̃o obnoxii sint: cum
alter affnis alter gener illi esset: Quio de bradno ci-¬
uitatum quod uocant regale quorum pleriꝗ supe¬
riorum uel auctoritatem uel gr̃ãm sequuntur: Eo
quidem magis ꝙ dabat oꝑam anchiepiscopus ut conci¬
lium cesartugustam transferretur idꝗ recte ac iurr
fieri ꝑ suos papa asserabat. ¶Quoa su fieret multo
meliores fore partes ludoruci intelligens comes
utriq minatus est ardnepiscopo se propileo pontifi¬
cali impositurum capsidem ignitam: papę rasur
esse uerticem nõ aqua sicut fieri solet ante ꝑfusũ.
nterea quotidie cedes seditionesꝙ per proumcias fiebãt
nec cuiusꝙ̃ auttoritas aut potestas ire obiuam poterat
nemo satrs alteri credere. nemo os temperare: ipsa
capita inter se dissidere ac digladiari. Usꝙ adeo iam
m contemptum uenerant exteris. Si quidem in si¬
cilia de quo postea dicemus Bernardus Caprera rec

Expanded text:
torque tam sibi infensi quam archiepiscopo obnoxii sint, cum torque tam sibi infensi quam archiepiscopo obnoxii sint, cum alter affinis, alter gener illi esset? Quid de brachio civitatum, quod vocant regale, quorum plerique superiorum vel auctoritatem vel gratiam sequuntur? Eo quidem magis, quia dabat operam archiepiscopus, ut concilium Cesaraugustam transferretur idque recte ac iure fieri per suos papa asseverabat. 6 Quod si fieret, multo meliores fore partes Ludovici intelligens comes, utrique minatus est: archiepiscopo, se pro pileo pontificali impositurum capsidem ignitam; pape, rasurum esse verticem non aqua, sicut fieri solet, ante perfusum. 7 Interea quotidie cedes seditionesque per provincias fiebant, nec cuiusquam auctoritas aut potestas ire obviam poterat; nemo satis alteri credere, nemo optemperare, ipsa capita inter se dissidere ac digladiari, usque adeo iam in contemptum venerant exteris. 8 Siquidem in Sicilia, de quo postea dicemus, Bernardus Caprera res
Abbreviated transcription (Latin):
Quod ubi resciuere catalonie urbes sum mopere
dissuaserunt amissurum ea uia illum onine sui
uis omne hominũ studuĩ. nec acatalonia sed ab
Aragonia incipienddum esse: Cataloniam quidem
studiosam eius semꝑ fore uerum tantam labem
minime subituram esse. ut regem ipsa sprima s
sola faciat contra suas ⁊ quidem maiores natu
sorores. Expectaret quid eligendi iudices pronun¬
ciarent iam concilium quod illi parlamentũ uo-¬
cant cogi exomnibus prorunciis in calataiubio
Sed hoc illi molestum erat ꝙ res in aragonia ꝙ ar¬
chiepiscopo auttore quasi nauis gubernatore ad mi¬
nistrarentur Qiud enuim sperandũ sibi debrachio
ecolesiastico: quatuor enim brachia in aragonia fa¬
ciunt ⁊ auus caput sit archiepiscopus competitoris stu-¬
diosus. sui mimitus cumquo Benedutus papa faciat.
ut omnia cõmuni amborum consilio geri uideant᷑ :
Quid de nobilium equeriorumq : cum gubernator prę -¬

Expanded text:
Quod ubi rescivere Catalonie urbes, summopere Quod ubi rescivere Catalonie urbes, summopere dissuaserunt: amissurum ea via illum omne suum ius, omne hominum studium, nec a Catalonia sed ab Aragonia incipiendum esse; Cataloniam quidem studiosam eius semper fore; verum tantam labem minime subituram esse, ut regem ipsa et prima et sola faciat contra suas et quidem maiores natu sorores, expectaret quid eligendi iudices pronuntiarent: iam concilium, quod illi parlamentum vocant, cogi ex omnibus provinciis in Calatavibio. 4 Sed hoc illi molestum erat, quia res in Aragonia, quia archiepiscopo auctore, quasi navis gubernatore, administrarentur. 5 Quid enim sperandum sibi de brachio ecclesiastico – quatuor enim brachia in Aragonia faciunt – cuius caput sit archiepiscopus, competitoris studiosus, sui inimicus, cum quo Benedictus papa faciat, ut omnia communi amborum consilio geri videantur. Quid de nobilium equeriorumque, cum gubernator pre
Abbreviated transcription (Latin):
apertis studiis ianua ꝙ omisso uidiciorum ordme
prose quiq̃ impensius quotidis parare arma
clientes contrabere concire ciuusq gñis homines suas
partes augere. consultare cũ sius. nec domestita tan¬
tum sed externa etiam auxilia accersere. donar̃.
polliceri. nibl remutere: magisq ac magis in dies
adui spectare res uidebatrr. ꝗ regnum ciuis fore
qua plurimum posset ¶Poterat aũt plurimum tunt
Comes urgellensis Federico mortę aui prope destituto
Sper ȩtatem magis adhortando q̃ adhortante Duce
⁊ andię nõ per se sed per alios auxilia rogante Ludo¬
uico ⁊ ferdmando extra regnum proculq agentibus
Ut comes ep quatuor competitoribris duorum qui
aderant iam uictor esset: duorum qui aberant
alterum nõ tier& quem nemo fere priuatim de¬
fenderet alterius cuiuis aduitrix factio urrea esse
propediem uittor iuderetur. Adeo iam de capien¬
odis Regis insignibus appellandoq se rege deliberabat

Expanded text:
apertis studiis ianua et, omisso iudiciorum ordine, apertis studiis ianua et, omisso iudiciorum ordine, pro se quisque impensius quotidie parare arma, clientes contrahere, concire cuiusque generis homines, suas partes augere, consultare cum suis, nec domestica tantum, sed externa etiam auxilia accersere, donare, polliceri, nihil remittere, magisque ac magis in dies ad vim spectare res videbatur et regnum eius fore, qui plurimum posset. 2 Poterat autem plurimum tunc comes Urgellensis, Federico morte avi prope destituto et per etatem magis adhortando quam adhortante duce Gandie, non per se sed per alios auxilia rogante, Ludovico et Ferdinando extra regnum proculque agentibus, ut comes ex quatuor competitoribus, duorum qui aderant iam victor esset, duorum qui aberant alterum non timeret, quem nemo fere privatim defenderet, alterius, cuius adiutrix factio Urrea esset, propediem victor videretur. Adeo iam de capiendis regis insignibus appellandoque se rege deliberabat. 3
Abbreviated transcription (Latin):
audientibus quęstionem terremotus q̃ in nodasse. Ex
quo animi suorum magis anxii esse ceperunt. Na
in tota hispania nõ modo Benedictus qui sub umora
regis latebat sed nemo alius cum Martio erat com¬
parandus CCorpiis defuncti a medicis curatum &
ad tricesimum usq diem in publico reseruatum
est. ut exommibus regnis homines conuenientes agno¬
sccrent Sed maiore cura Regniam Comes asser¬
ndam curauit: ut iix misere cubiculo pede
liccret efferre: uerbo quidem quod diceret dubium
esse an grauida e rege foret. Re aũt̃ ꝙ uereret.
ne ex altero postea concipiens: e rege concepisse¬
se mentiretur: Si quidem s apuod iuris consultos
C apud pbysicos. recepta opiio est incertum tem¬
pus esse pariendi ⁊ inundecimum usꝙ eiiterdũ
intertium decimum mensem exeraln partum posse
Chȩc quidem domestica sunt ¶Publice aũt post
defuctum sepultumq Regem patefacta est mapis

Expanded text:
audientibus questionem terremotus quam innodasse. Ex audientibus questionem terremotus quam innodasse. Ex quo animi suorum magis anxii esse ceperunt. Nam in tota Hispania non modo Benedictus, qui sub umbra regis latebat, sed nemo alius cum Martino erat comparandus. 11 Corpus defuncti a medicis curatum et ad tricesimum usque diem in publico reservatum est, ut ex omnibus regnis homines convenientes agnoscerent. 12 Sed maiore cura reginam comes asservandam curavit, ut vix misere cubiculo pedem liceret efferre, verbo quidem quia dicere dubium esse an gravida e rege foret, re autem quia vereretur ne, ex altero postea concipiens, e rege se concepisse mentiretur. Siquidem et apud iurisconsultos et apud physicos recepta opinio est, incertum tempus esse pariendi, et in undecimum usque et interdum in tertiumdecimum mensem extrahi partum posse. Et hec quidem domestica sunt. VII 1 Publice autem post defunctum sepultumque regem patefacta est magis
Abbreviated transcription (Latin):
catalonis̨ quoꝗ princ eps sub intelligitur hoc est quod
ambarum unus idemꝙ Rex sed ab una quę̧ sit di¬
gnior nuncupatur. Quare haud dubitem dicer
Regem illum suȩq ȩtatũ homines qui contra femi¬
nas decreuerunt fecisse quod sui maiores nõ fa¬
ciendum existimauerunt. ¶Mortis Martini non¬
nullę res ut cceduntur pręnunciȩ fuerunt:
Lodem mense fuit eclyysi luñę toto sydere oboluite
cirtiter horȩ spacium. item terremotus semel cum ma¬
ne surgeret. itcrum cum poculum a pincerne manu
accepturus esset: cumq dixisset mors magni alicuius
uiri terremo motu significatur. inquit exintimis qui¬
dam nime nostre timeo parti. Aol eum rex. ego
nõ sum magnus ubi adest maior. Maior me papa
est. De illo igitur terremotus loquitur nõ de me
Erat aũt tunc Benedutus Barcelonȩ. ipse uero eodem
in prędio suburbano. Itaq iusus est minus soluisse

Expanded text:
Cataloniequoque princeps subintelligitur, hoc est quia Cataloniequoque princeps subintelligitur, hoc est quia ambarum unus idemque rex, sed ab una, que sit dignior, nuncupatur. Quare haud dubitem dicere regem illum sueque etatis homines, qui contra feminas decreverunt, fecisse quod sui maiores non faciendum existimaverunt. 8 Mortis Martini nonnulle res, ut creduntur, prenuntie fuerunt. Eodem mense fuit eclypsis lune toto sidere obducte circiter hore spatium. 9 Item terremotus, semel cum mane surgeret, iterum cum poculum a pincerne manu accepturus esset, cumque dixisset: «Mors magni alicuius viri terremotu significatur» inquit ex intimis quidam: «Nunc nostre timeo parti». Ad eum rex: Ego non sum magnus ubi adest maior. Maior me papa est, de illo igitur terremotus loquitur, non de me». 10 Erat autem tunc Benedictus Barcelone, ipse vero eodem in predio suburbano. Itaque visus est minus soluisse
Abbreviated transcription (Latin):
ad guctur euasit sipsa euanuit & rex animam ef¬
flauit ¶ta Martinus Rex uel diutine quartanę
langore uel tunc grassante morbo uel incomoda
habitudie corporis mel infando ueneno uel in¬
consultis uxoris medicamentis: uel merore amissi
filii. uel horum plerisꝗ excessit e uita: omnium
Aragonie Regrm epotentissimus : nam nullus an¬
te eum siciliam tenuerat. Sultimus exfamilia co-¬
mitis Barcelone in quem regnum Aragonie tran¬
sierat. filia regis que patri successerat᷑ in matrimo¬
nium accepta. CEx quo nurari gabeo quid in men¬
tem uenerit illi regi atꝗ aragonensibus populis uel¬
le non licere in regnum succedere femine: cum
ex hac regina & uir catalanus ini regiam digni¬
tatem conscenderit. quȩ̨ res etiam nationi glorio¬
sa est. S Aragonia maiorem inmodum mauesta¬
tem suam propagauent: ad iecta ei quasi appen¬
dice catalonio quę uiribus ad illam sexqui altera
Siquidem cum rex aragonie nuncupatu

Expanded text:
ad guctur evasit, et ipsa evanuit, et rex animam efad guctur evasit, et ipsa evanuit, et rex animam efflavit. 6 Ita Martinus rex, vel diutino quartane langore, vel tunc grassante morbo, vel incommoda habitudine corporis, vel infando veneno, vel inconsultis uxoris medicamentis, vel merore amissi filii, vel horum plerisque excessit e vita, omnium Aragonie regum et potentissimus nam nullus ante eum Siciliam tenuerat et ultimus ex familia comitis Barcelone, in quem regnum Aragonie transierat, filia regis que patri successerat in matrimonium accepta. 7 Ex quo mirari habeo, quid in mentem venerit illi regi atque Aragonensibus populis, velle non licere in regnum succedere femine, cum ex hac regina et vir Catalanus in regiam dignitatem conscenderit, que res etiam nationi gloriosa est, et Aragonia maiorem in modum maiestatem suam propagaverit, adiecta ei quasi appendice Catalonia, que viribus ad illam sesquialtera est. Siquidem cum rex Aragonie nuncupatur
Abbreviated transcription (Latin):
nuidiosam uolunt esse uitam scurrilem. Inc igrt
Porra de nũo erat eorum qui siis rebiu nõ sibi ti¬
merent. in quibus absportandis cum aliquot horis
districtus fuisset tandem ad conspectum rediit regis
ciu ille uix suppetente uoce. Unde inquit domine
Borra qui tam dui abfiusti: hic simul ut rem dis¬
simularet: simul ut regem cupidum suauis alloquii
i posset ilaritate afficeret. Ego uero inquit e ui -¬
cina umea redeo. uoi nescio qui himulum meu
ꝑ caudam adficum suspenderat quasi ficos furto
edisset qui nõ dum maturisunt. Adhanc facetã¬
uocem Rex cum arrisisset: mox animam cele¬
rius agere cepit. Borra ut erat ex aduerso. ui¬
debat umordm quandam breue lo cispacim oc¬
cupantem paulatim a medio uentre ascendente
pro ut anmia continenter inferiora relinquebat.
duiderit ne an uidere uisus sit an conuexitas aliqua
corporis adumorauerit. fides pens oculos eius sit. ubi

Expanded text:
invidiosam volunt esse vitam scurrilem. 4 Hic igitur invidiosam volunt esse vitam scurrilem. 4 Hic igitur Borra de numero erat eorum, qui suis rebus non sibi timerent, in quibus absportandis cum aliquot horis districtus fuisset, tandem ad conspectum rediit regis. Cui ille, vix suppetente voce: «Unde, inquit, domine Borra, qui tam diu abfuisti?» Hic simul ut rem dissimularet, simul ut regem cupidum suavis alloquii, si posset, hilaritate afficeret: «Ego vero», inquit, «e vicina vinea redeo, ubi nescio qui hinnulum meum per caudam ad ficum suspenderant, quasi ficos furto edisset, qui nondum maturi sunt.» 5 Ad hanc facetiam rex cum arrisisset, mox animam celerius agere cepit. Borra, ut erat ex adverso, videbat umbram quandam breve loci spatium occupantem paulatim a medio ventre ascendentem, prout anima continenter inferiora relinquebat. Id viderit ne an videre visus sit an convexitas aliqua corporis adumbraverit, fides penes oculos eius sit. Ubi
Abbreviated transcription (Latin):
dicam an opinione an benuolentia ut eum ynlibris meis
fastidre non deb eam quem reges nullo q̃libet serio
in negocio fastidierunt cum pręsertum quod apuo
Digi opmionem ualet plurimum diues sit. ddeo
ut adcentum milia aurtorum profiteri possit. Uirpro-¬
fecto natus ad ex probrandum litterarum stientięq
ac sapientię studiosis. qui doctrinam nõ ueri contem¬
platione non summi boni fine nõ ipsa uirtutũ lau-¬
de sed pecunia gumbratili populorum honore me¬
tiuntur. Adhos quotidianum Borrę conuicium per¬
tinet ditentis plus se ꝯpecunię g honoris comparasse
dum stultum agit : ꝙ̃ qui litterarum ⁊ sapientię stu¬
diosi uocantur. Quo& cum audiunt pleriq luterati
ornatumꝗ hominis regalem uident s erubescunt
adolent. ⁊si uera fateri uolunt etiam inuident.
ninuram infra omnes scurras. histriones iinimosꝙ
detrudendi male meriti de liberalibus artibus quibus

Expanded text:
dicam an opinione an benivolentia, ut eum in libris meis dicam an opinione an benivolentia, ut eum in libris meis fastidire non debeam, quem reges nullo quamlibet serio in negocio fastidierunt; cum presertim, quod apud vulgi opinionem valet, plurimum dives sit, adeo ut ad centum milia aureorum profiteri possit. Vir profecto natus ad exprobrandum literarum scientieque ac sapientie studiosis, qui doctrinam non veri contemplatione, non summi boni fine, non ipsa virtutum laude, sed pecunia et umbratili populorum honore metiuntur. 3 Ad hos quotidianum Borre convitium pertinet dicentis, plus se et pecunie et honoris comparasse, dum stultum agit, quam qui litterarum et sapentie studiosi vocantur. Quod cum audiunt plerique literati ornatumque hominis regalem vident, et erubescunt et dolent et, si vera fateri volunt, etiam invident: nimirum infra omnes scurras, histriones mimosque detrudendi, male meriti de liberalibus artibus, quibus
Abbreviated transcription (Latin):
scens sibi delitescendum putauit. Atq ea note cũ
setus atꝗ consuetudo ferebat clausę forent portę/
audiebat e domo in qua latebat in propinqua uti
multi uersabantur armati colloquentes. ad mirantes
querentes ubi est gubernator. quid de eo factum est
quo abiit: hic aut uti multa iam die apertę ⁊ am
porte essent: nõ equum sed nauigim conscendit:
paniscolamo que siti amica erat se contulit. Hȩc
retuli ut q̃ uolento ad affectationem regni fuerit
animo comes urgellensis appareat. ¶Nunc refera
id quod an ueneni an pestis an alius rer signum sit
medici uiderint Quoo ipse qui uidit quid fuerit
se scire negat idem qui Regem ueneno perisse nõ
credit. Is est borra scurrarum eximius quatuor
Soctignita hodie natus annos. nec dum a scrirrande
uacans de quo nequis nuretur me facere mentione
in tanta fuit apud complures semꝙ Reges dignitate

Expanded text:
scens, sibi delitescendum putavit. 16 Atque ea nocte cum scens, sibi delitescendum putavit. 16 Atque ea nocte cum secus atque consuetudo ferebat clause forent porte, audiebat e domo, in qua latebat, in propinqua, ubi multi versabantur armati, colloquentes, admirantes, querentes: «Ubi est gubernator? quid de eo factum est? quo abiit?» 17 Hic autem ubi multa iam die aperte iam porte essent, non equum, sed navigium conscendit Paniscolamque, que sibi amica erat, se contulit. Hec retuli, ut quam violento ad affectationem regni fuerit animo comes Urgellensis appareat. VI 1 Nunc referam id quod, an veneni an pestis an alius rei signum sit, medici viderint. Quod ipse qui vidit, quid fuerit se scire negat, idem qui regem veneno periisse non credit. 2 Is est Borra scurrarum eximius, quatuor et octoginta hodie natus annos, necdum a scurrando vacans. De quo nequis miretur me facere mentionem, in tanta fuit apud complures semper reges dignitate,
Abbreviated transcription (Latin):
phoniis atgomini ioc unditatum grĩe exultauerant
desercuntur denudlantur. uelut adhostium acl¬
uentum aut si erpnis inuasisset i lugubria uident
ac feralia. cinctis partm occultius. partim aptius
ernigrantibus. Quorum unusfuit Egiddius Ara¬
goniȩ gubernator. qui intelagens q̃ infestos ha¬
Beret mimicos. pereausam dormiendi. meridie
cubiculum suum intrauit. ⁊mputato habitu cũ
regio confessore ꝑarcelonam abiit. rumorq fuit
conatos esse quosdam indomo Regis uincula ei
iiicere. Credo hanc opmionem ex eo ortas ꝙ comes
certis hominibus negocium dederat ut ei uinuila mii-¬
cerent captuuiꝗ ducerent ac necarent. Nam Barcelo¬
na cum eo uenit gubernator: plena armatorũ erat
ex maxnna parte eorii qui comiti studebant ꝙ intran¬
tes urbem perq uiam euntes ciuitas sciscitabatur. an
rex adhuc spiraret an ibi gubernator Aragonie esse aa
Quo maturius ille tantopere se quęri ab mimicis cogno-¬

Expanded text:
phoniis atque omni iocunditatum genere exultaverant, phoniis atque omni iocunditatum genere exultaverant, deseruntur, denudantur, et velut ad hostium adventum, aut si Erynis invasisset, lugubria videntur ac feralia, cuntis partim occultius, partim apertius emigrantibus. 14 Quorum unus fuit Egidius Aragonie gubernator, qui intelligens quam infestos haberet inimicos, per causam dormiendi meridie cubiculum suum intravit, et mutato habitu cum regio confessore Barcelonam abiit rumorque fuit conatos esse quosdam in domo regis vincula ei iniicere. Credo hanc opinionem ex eo ortam, quia comes certis hominibus negocium dederat, ut ei vincula iniicerent captumque ducerent aut necarent. 15 Nam Barcelona, cum eo venit gubernator, plena armatorum erat, ex maxima parte eorum qui comiti studebant, et intrantes urbem perque viam euntes civitas sciscitabatur an rex adhuc spiraret, an ibi gubernator Aragonie adesset. Quo maturius ille tantopere se queri ab inimicis cogno
Abbreviated transcription (Latin):
soles estiui Illuc eum complures adierunt. ut iam quasi
defunitum lamentatantur. Sin primis situli legati Te¬
dericum sibi regemdari cim fletu lacrimisꝗ̃ poscebãt
Quibus rex ingemiscens uerbis at uultu glum poterat
cõmendauit. Tum legati harcelonenses nequia Res¬
ponsum regi fortasse scrupuli moueret in posterum
adinbitis tabellionibus interrogarunt: iuberet ne eius
regna esse cui iure deberentur: ita se o iubere respon¬
dit : Prȩclarum profecto responsum uel quod mu-¬
lieribus. uel quod siculis uel quod Barcelonenensibus
reddidit. Drimum quidem liberum ingenuuiga
at pręfractum sed smne bile atq indignatione alteris
uero molle atꝗ affectus plenum. Seo ita ut iusticię
magis q̃ affectiu se parere ostenderet: Uleinum aũt
simplex ac solium ut nind petendumsibi existi¬
maret: nullo competitorum in succedendo populis
proccribusꝗ cõmendato ¶lamonius familia per
domum prope modum lymphata ferebatur. Iam
cubicula illa quȩ nuper ornamentis mulierum. sym¬

Expanded text:
soles estivi. 11 Illuc eum complures adierunt et iam quasi defunctum lamentabantur, et in primis Siculi legati Federicum sibi regem dari cum fletu lacrimisque poscebant. Quibus rex ingemiscens verbis ac vultu quantum poterat commendavit. 12 Tum legati Barcelonenses, nequid responsum regis fortasse scrupuli moveret, in posterum, adhibitis tabellionibus, interrogarunt iuberet ne eius regna esse, cui iure deberentur; ita se iubere respondit. Preclarum profecto responsum, vel quod mulieribus, vel quod Siculis, vel quod Barcelonensibus reddidit: primum quidem liberum, ingenuum ac prefractum, sed sine bile atque indignatione; alterum vero molle atque affectus plenum, sed ita ut iustitie magis quam affectui se parere ostenderet; ultimum autem simplex ac solidum, ut nihil petendum sibi existimaret, nullo competitorum in succedendo populis proceribusque commendato. 13 Iam omnis familia per domum propemodum lymphata ferebatur. Iam cubicula illa que nuper ornamentis mulierum, sym
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ad Narbonensem usq prouinciam quę nũc uulgo
tantum prouincia dicitur/ licet non seruatis usque¬
quaꝗ limitibus.¶A tergo aũt harũduarum sedet
Aragonia

Expanded text:
 ad Narbonensem usque provinciam, que nunc vulgo tantum Provincia dicitur, licet non servatis usquequaque limitibus. 10 A tergo autem harum duarum sedet Aragonia
Abbreviated transcription (Latin):
latinis esse corruptum. prȩterea Ulyxem illuc nõ na¬
uigasse. postremo hanc uocem si grȩcam origmem sec¬
tari libet. ab equis ductant. Tbi enim a multu estgre¬
corum latinorumq traditum equas fauonio qui ide¬
⁊ ephyrus est flanti obuersas tempore certo contipere:
eumq partum esse pernicissimum. licet triennium
nõ excedat. Opmor homerũ secutos qui iugales achil¬
lis equos ad oceanum zephyro patre genitos tradit
ngranata urbs eiusidem nõĩs quę regioni nomen dedit
a sicut de granata dixnnus. nomen accipit qui
caput regni est. omnium hrispaniȩ urbium ut fertur
amenissima. olmi romanorum colonia. postea non
minima exparte catalonorum: Nam utriusq gen¬
tis prope eadem est. lmpua finitime alio quin uinctisq
litoribus quorum tractus parum differunt ¶ed in me¬
diterraneis multo plus possidet Catalonia cuius metro¬
polis quidem est Terracon. celeberrima uero slerda

Expanded text:
Latinis esse corruptum, preterea Ulixem illuc non naLatinis esse corruptum, preterea Ulixem illuc non navigasse, postremo hanc vocem, si grecam originem sectari libet, ab equis ductam. Ibi enim a multis est Grecorum Latinorumque traditum equas Favonio, qui idem Zephyrus est, flanti obversas tempore certo concipere eumque partum esse pernicissimum, licet triennium non excedat. Opinor Homerum secutos, qui iugales Achillis equos ad Oceanum Zephyro patre genitos tradit. 7 In Granata urbs eiusdem nominis, que regioni nomen dedit,a, sicut de Granata diximus, nomen accipit, quia caput regni est, omnium Hispanie urbium, ut fertur, amenissima, olim Romanorum colonia, postea non x parte Catalanorum; nam utriusque gentis prope eadem est lingua, finitime alioquin iunctisque litoribus, quorum tractus parum differunt. 9 Sed in Mediterraneis multo plus possidet Catalonia, cuius metropolis quidem est Terracon, celeberrima vero Ilerda,
Abbreviated transcription (Latin):
mus: eam tamen consuetudo diuturna suꝑauit In
posterioribus aũt usus loquenoli cum ipsa auctoritate
ac uetustate consentit. ¶Lgitur hispania cuus par¬
tes regionesq magis q̃ urbes alia sortitae sunt nõĩa. non
tam quinq in regna duuditur ꝙ̃ quinꝗ regibus paret :
Castelle A ragoniȩ portugalliȩ: Nauarre etranate:
Multo omnium latissimum est castelle quod obuersum
fere oceano. duobus ueluti brachiis portugalliam gra¬
natamq complectitur: sinistro granatam in mediter¬
raneo mari. dextro portugalliam quod est multo lon¬
gius. Nam uas cones es alliamq actingit: quȩ nuꝑrt
a germaniȩ quadam gente francia dicitur: res nisi
hieronymus tradidisset futura ignota ¶ In castello
exommnibus potentissima est i spalis. quam uulgo sibiliam
dicunt. ¶n portupallia olisippona. quod nomen ab-
iis corrumpitur qui uelut ab ulyxe. Ulyxbonã dicũt
nescientes ylyxem non fuisse illius uiri nomen. sed sic a

Expanded text:
mus, eam tamen consuetudo diuturna superavit. In mus, eam tamen consuetudo diuturna superavit. In posterioribus autem usus loquendi cum ipsa auctoritate ac vetustate consentit. 4 Igitur Hispania, cuius partes regionesque magis quam urbes alia sortite sunt nomina, non tam quinque in regna dividitur, quam quinque regibus paret, Castelle, Aragonie, Portugallie, Navarre, Granate. Multo omnium latissimum est Castelle, quod obversum fere Oceano duobus veluti brachiis Portugalliam Granatamque complectitur, sinistro Granatam in Mediterraneo mari, dextro Portugalliam, quod est multo longius, nam Vascones Galliamque attingit, que nunc a Germanie quadam gente Francia dicitur: res omnibus, nisi Hieronymus tradidisset, futura ignota. 5 In Castella ex omnibus potentissima est Ispalis, quam vulgo Sibiliam dicunt. 6 In Portugallia Olisippona, quod nomen ab iis currumpitur qui velut ab Ulixe Ulixbonam dicunt, nescientes Ulixem non fuisse illius viri nomen, sed sic a
Abbreviated transcription (Latin):
inde uocibus appellata sunt. Et uetus sermo nilalaliua
est q̃ uetus loquendi consuetudo. Quis enim in Italia:
in qua sumus prolais uocibus quibus utimur. intelligit nun¬
cupantem brutios. lucanos. samnites. campanos. uolscos.
equos. hernicos umbros. etruscos gallos. boros insubres
Ut admirari soleam unde factum sit ꝙ regionum prope
omium sint immutata noĩa cum urbibus sua fere
constent. Etaꝗ in hacre nõ uetustatis auctoritatem sequar.
sed nostrorum temporũ consuetudini obsequar ¶ Sed
ihac ipsa consuetudine opus est iudicio. Nam ut flo-¬
rentiam potus dixerim q̃ fluentiã. ⁊ferrariã q̃ forũ
arrii spapiam q̃ ticinum & urbem castellum q̃ Ti¬
fernum s alia multa: ita nõ ianuam sed enuam nõ
cumas sed comum: nam cumę uixta baias nõ extãt:
nõ barcinonam sed barcelonã non siciliam nisi insulã
quam homerus uocauit suo iuire trinacriam. In
rioribus enim si auctoritatem ex libris repetere possu¬¬

Expanded text:
inde vocibus appellata sunt, et vetus sermo nihil aliud est quam vetus loquendi consuetudo. 2 Quis enim in Italia, in qua sumus, pro his vocibus quibus utimur intelligat nuncupantem Brutios, Lucanos, Samnites, Campanos, Volscos, Equos, Hernicos, Umbros, Etruscos, Gallos, Boios, Insubres, Ligures? Ut admirari soleam unde factum sit, quia regionum prope omnium sint immutata nomina, cum urbibus sua fere constent. Itaque in hac re non vetustatis auctoritatem sequar, sed nostrorum temporum consuetudini obsequar. 3 Sed in hac ipsa consuetudine opus est iudicio. Nam ut Florentiam potius dixerim quam Fluentiam, et Ferrariam quam Forum Arrii, et Papiam quam Ticinum, et Urbem Castellum quam Tifernum, et alia multa, ita non Ianuam sed Genuam, non Cumas sed Comum – nam Cume iuxta Baias non extant? –, non Barcinonam sed Barcelonam, non Siciliam, nisi insulam quam Homerus vocavit suo iure Trinacriam. In superioribus enim et si auctoritatem ex libris repetere possu
Abbreviated transcription (Latin):
alibi prius oriuntur tenebre q̃ ubi prius orta est lux ꝑt
moriente ut dies ita nox prior est ut ab eis etiã tene¬
bre uenire udeantur. Oriens uidet primũ solem qua¬
i florentem. occidens postremum quasi fructiferum.
Elli dantlumen nos accipimus. ab illorum hospiciopro¬
dit. a nostro excipitur. De iis adnos: de nobis ad eos
cõmeat ¶Sed suꝑriacuũ est de hac cum orientalibus con¬
tendere qui nullũ ertum locum ubi apud eos parsor¬
bis tertia recte incipiat. possant ostendere. ut nos inhis¬
pania. facimus. quam uire meritoꝗ caput debere dici
europȩ terrarumq probauimus. Etlanc romani cum
rerum potirentur: in duas diuisere prouincias cite¬
riorem ulteriorẽq Quarũ utraq suas regiones certis
distinctas finibus ac uocabulis habebat quȩ hodie pene
mutata sunt. Ut necesse habeam cum pręsentibus fu-¬
turisꝗ hominibus scribam nõ priscis nominibus uti. sed

Expanded text:
alibi prius oriuntur tenebre, quam ubi prius orta est lux. Et alibi prius oriuntur tenebre, quam ubi prius orta est lux. Et in oriente ut dies, ita nox prior est, ut ab eis etiam tenebre venire videantur. Oriens videt primum solem quasi florentem, occidens postremum quasi fructiferum; illi dant lumen, nos accipimus, ab illorum hospitio prodit, a nostro excipitur; de iis ad nos, de nobis ad eos commeat. 5 Sed supervacuum est de hac cum orientalibus contendere, qui nullum certum locum ubi apud eos pars orbis tertia recte incipiat possint ostendere, ut nos in Hispania facimus, quam iure meritoque caput debere dici Europe terrarumque probavimus. II 1 Hanc Romani, cum rerum potirentur, in duas divisere provincias, Citeriorem Ulterioremque. Quarum utraque suas regiones certis distinctas finibus ac vocabulis habebat, que hodie omnia pene mutata sunt: ut necesse habeam, cum presentibus futurisque hominibus scribam, non priscis nominibus uti, sed
Abbreviated transcription (Latin):
fateri licet. Exquo pleriq in describendo orbe abti-¬
spania ueluti a capite mc eperunt. ¶Neq est quod
aliqui ditant mundi caput moriente esse pedes
uero in occasu ad quem uergit hispania. plusꝗ in esse
dignitatis ubi lux oritur q̃ ubi teneore. Namͦ si cȩli
cardiem & ut greci dicunt polum consideremus /
qui septentrio est. profecto non caput pedesꝗ spectãdi
sunt sed dextera a qua occasum ⁊ sinistra a qua ortum
constat esse. Neq idem dici de antarctico polo in contra¬
rium potest. Si enim proprium rotȩ est circuagi in dex¬
trum: nimirũ ariticus caput erit. in cuuis dextrum
non antariticus in cuius leuum mundus rotatur Ueꝵ
sicut ad cęlum hispania quia uergit inoccasum index¬
tra esse censenda est. ita ad ipsum orbem terrarũ quia
certissimum est caput Europe caput noĩari potest inihil
obstante eo quod dedignitate orientis opponitur. ¶ Nã
nullius rei principium est suo fine prȩstantius. Neq

Expanded text:
fateri licet. Ex quo plerique in describendo orbe ab Hifateri licet. Ex quo plerique in describendo orbe ab Hispania, veluti a capite, inceperunt. 3 Neque est, quod aliqui dicant, mundi caput in oriente esse, pedes vero in occasu, ad quem vergit Hispania, plusque inesse dignitatis ubi lux oritur, quam ubi tenebre. Nam si celi cardinem et, ut Greci dicunt, polum consideremus, qui septemtrio est, profecto non caput pedesque spectandi sunt, sed dextera a qua occasum, et sinistra, a qua ortum, constat esse. Neque idem dici de antarctico polo in contrarium potest. Si enim proprium rote est circumagi in dextrum, nimirum arcticus caput erit, in cuius dextrum, non antarcticus, in cuius levum mundus rotatur. Verum sicut ad celum Hispania, quia vergit in occasum, in dextra esse censenda est, ita ad ipsum orbem terrarum, quia certissimum est caput Europe, caput nominari potest, nihil obstante eo quod de dignitate orientis opponitur. 4 Nam nullius rei principium est suo fine prestantius. Neque