comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Siquis debeat alicui solidos decem et ille quideb& dequacum queratio¬
ne debeatur illi a creditoresuo solidos quinque et ueniat ereditor¬
et totos decem solidos ad ebitore petat : si probauerit illedebitor sibi ab
eo quinquesolidos deberiquare illum in solidum procotis decẽsolidis con¬
uenit causã ꝑd& quinoluit debitum compens are : Similis ratio est etdefra¬
ilius familias siuo lunt ate patris nauem exerceat : patrem in solido
ob eaquaes aluare coeperat obligat: IN TERẼTAT̃. TT̃ ADIECE
ΟbΙΑΜ euandȩ nauis gratia iactus cum mertium factum est:
omniũ in re A tributione sarciantur quod pro omnib:datum est
aue uł arbore .ui. tem¬
pestatis amissa uectores ad contributionem recineantur. nisi ipsis ar¬
borem salutis causȩ. ruentib nauis saluass&: INTERPRETATI ONEA¬
NΟΝEGEΤ actunauis leuata siperierit extractis aliorũ perurinato¬
res mercib: Iquoq: eiꝰ areirationem haberi placuit. quimercis salua

Expanded text:
Si quis debeat alicui solidos decem, et ille qui debet de quacunque ratione debeantur illi a creditore suo solidi quinque, et veniens creditor totos decem solidos a debitore petat, si probaverit ille debitor sibi ab eo quinque solidos deberi, quare illum in solidum pro totis decem solidis convenit, causam perdat, qui noluit debitum conpensare. Similis ratio est de fruFilius familias si uoluntate patris nauem exerceat, patrem in solidum ob ea quae salua receperit obligat. Ad legem Rhodiam Leuandae nauis gratia iactus cum mercium factus est, omnium intributione sarciatur, quod pro omnibus aue uel arbore ui tempestatis amissa uectores ad contributionem tenentur, nisi ipsis arborem salutis causa eruentibus nauis salua sit. Iactu nauis leuata si perierit, extractis aliorum per urinatores mercibus eius quoque rationem haberi placuit, qui merces salua
Abbreviated transcription (Latin):
reo conpetit InTA P̃TATIO Lic& priorpetitor offerat sacramentum
tamen cumnulla probatio debitiẽ : quicalum pniã sepatidicit potest fidem su
ã iuris iurandi religione firmare : Sireus cumurare uelit : Actor illi neces¬
sitatem iuris urandi remiserit et hoc liquido appareat : actio in eum nonda¬
tadicitur ad sacramentũ uocarinon potest : quiã qua̧ aegerit auctor suus ad
integrũ scire nom poruit ei quȩ dedebito quocumq: modo confessus docetur ex
eare actio creditori nondatur sed ad solutionẽ compellitur: ISTA IN T PRIT¬
hilutius deb& soluturũ teconscituas : teneris actio ne pecimiȩ consticute:
tipulatio est uerborum ad quã quis congruae interrogatus respondet
uelud spondes : spondeo : Dabis : dabo: Promictis : promitto Fideituae
erit : fidei mea erit: Et tam pure quã sub conditione concipi potest: INTER¬

Expanded text:
e petitione debiti. Licet prior petitor offerat sacramentum, tamen cum nulla probatio est debiti, is qui accusatur pam jurisjurandi religione firmare. Si qusitatem iurisiurandi remisit et hoc liquido appareat, actio in eum non data dicitur, ad sacramentum vocari non potest, quia quae egerit auctor suus ad integrum scire non potuit. CAP. ea re actio creditori non datur, sed ad solutionem compellitur. De phi L. Titius debet, soluturum te constituas, teneris actione pecuniae constitutae. Stipulatio est uerborum conceptio, ad quam quis congrue interrogatus respondet: uelut SPONDES? SPONDEO: DABIS? DABO: PROMITTIS? PROMITTO: FIDEI TVAE ERIT? FIDEI MEAE ERIT: et tam pure quam sub condicione concipi potest. De
Abbreviated transcription (Latin):
integrũ reuocentur. qui aut ꝑtimorem potestatis alicuius compulsi sue
aut fraude uł errore decepti sunt. auc ꝑ captiuitatẽ uł quamcumque
in iustã necessitatem substantiã suã autstatum ingenuitatis ꝑdidisse
noscuntur : aut siqui proneces sitate longinque peregrinationis abs¬
sentant uł ad restauranda. ea quae indampnis minoruam gesta eẽꝓ¬

Expanded text:
em potestatis alicuius conpulsi sunt, aut fraude vel errore decepti sunt, aut per captivitatem vel quamcunque iniustam necessitatem substantiam suam aut statum ingenuitatis perdidisse noscuntur; aut si qui pro necessitate longae peregrinationis absentant, vel restauranda ea, quae in dampnis minorum gesta e
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatem : ei ut indigno aufertur hereditas sita mennihil contraleges in
si ue in reum dicatur eẽ test amentum : saluaeorum disceptatione scrip¬
tus heres iure in possessionem mitti desiderat: INTERŨTATIO Ciue
scriptus heres ut statim in possessi onẽ mittatur iure desiderat : hoc postan¬
num impetrari non poterit : IMAΡR̃T Sunterheredem institutum et
substitutum contro uersia sit : magis plac& eum in posses sionem re¬
rum hereditaria rum mitti qui primo locoscriptus est : IN TERP̃TṼ¬

Expanded text:
indignis aufertur hereditas, si nihil testamento in siue irritum dicatur esse testamentum, salua eorum disceptatione scriptus heres iure in possessionem mitti desiderat. Si inter heScriptus heres ut statim in possessionem mittatur, iure desiderat. Hoc post annum impetrare non poterit. In eo testsubstitutum controuersia sit, magis placet eum in possessionem rerum hereditariarum mitti, qui primo loco scriptus est. Script
Abbreviated transcription (Latin):
no Erepier Tilius filiaue seruus si negotium aicuis gerant
inpatreu domi num uae peculiotenus actiodabitur TU TAT¬
Sipater uł dominus seruo uł filio filia tienegotis alieni ientri¬
n faonras senet : in solidũ tenebitur: IMAERT Patersiem ancipa
fisa ures sineulla expetatione a sedon atas  administrautt
slio letione negotiorum gestorum tenebitur : INT rpa uot

Expanded text:
tur. Filius familias uel seruus si negotium alicuius gerant, in patrem dominumue peculio tenus actio dabitur. Si pater uel dominus seruo uel filio familias negotia aliena agenda commiserit, in solidum tenebitur. Pater si emancipati filii res sine ulla exceptione a se donatas administrauit, filio actione negotiorum gestorum tenebitur. Qui, cum t
Abbreviated transcription (Latin):
non possunt: TIT DEFIDEIVSSOREETSPONSORT. Interfideius soremer
dicco p̃coris si soluendus speties lic& singuli in solidũs teneant᷑ obligatiodiui¬
si ad soluendum quae promi serunt probantur idonei et possintom̃s
in solidũ  retineri tamen restitutio debiti int̃ eos diuidenda est : ut unus qu¬
q id quod cum pro portionesua contigit ex soluat: DTET TIL ERIC ETIIC I¬
diS: Ob incursum fluminis uł metum corpus iã ꝑpetuȩ sepultura tra¬
ditum solempnib redditis sacrifitus ꝑ noctem in aliũ locum trans ferripotest:
INTΡRETATΟΝONECET Gorpus inciuitate in ferrinonlic& nefune¬
ent̃ et racra ciuitatis : Et qui contra cais fecerit extraordinẽ puntꝰ T refun
ΠR ΡRETATIΟSONESET Quilug& ab stinere deb& a conuiuis or¬
quid in funus erogatur: initer aes alienum primolocodeducitur : IN ItETA
nus cius aliquid in penderit recipercid abherede uł apatre uł ad omino potest

Expanded text:
non potest. De fideiussore et sponsore Inter fideiussores ex edicto praetoris, si soluendo sint, licet singuli in solidum teneantur, obligatio diuisi ad solvendum quae promiserunt probantur idonei, et possint omnes in solidum retineri, tamen restitutio debiti inter eos dividenda est, ut unusquisque id quod eum pro portione sua contigit, exsolvat. CAP. 256. - De his dis Ob incursum fluminis uel metum ruinae corpus iam perpetuae sepulturae traditum sollemnibus redditis sacrificiis per noctem in alium locum transferri potest. Corpus in ciuitatem inferri non licet, ne funestentur sacra ciuitatis: et qui contra ea fecerit, extra ordinem punitur. Inhabetur. Qui luget, abstinere debet a conuiuiis orquid in funus erogatur, inter aes alienum primo loco deducitur. Corporanus eius aliquid impenderit, recipere id ab herede uel a patre uel a domino potest
Abbreviated transcription (Latin):
de uenonesset si protutore curatoreuerer pupillis idultiue
ad ministrauit : actionenegotiorum gestorum protutore cura toreuete¬
prudens qua ipse fraudenegotiũ alicui comparat: INT P̃TATIO NON
FoET: It in priuatis et in publicis iuditus om̃s calumniosi extraordi¬
nem ꝓ E qualitate ad missi plectuntur : quidut apud cinitos iudice
aut apud priuatos iuidices fuerit decalumniae obseruatione conuictus
non ex pectata ordinis sententia prout causa fuerit supplitio subdecur
criminalib: dequib: quis absolutus est : ab eoqui accus auit rẽfragariac¬
Esi hoccrimen quod pater intendit post liberatum Preum ꝑsequiudit
inquo alius destiat uel iustus recessit alius: obicerenon prohibetur : Ista
restitutio est: redinte granderei uł cause actio: Integrirestitũtionem
precor tribuit : ex his causis que ꝑ metum dolũ et status ꝑmutationemet
iustum errorem et absentiã necessariã et in firmitatem aetatis gestaẽẽ
quelib& dut causa quȩ perierat in priorem statum reparatur : uelid

Expanded text:
torue non esset, pro tutore curatoreue res pupilli adultiue administrauit, actione negotiorum gestorum pro tutore curatoreue teprudensque per fraudem negotium alicui comparat. Idem lib. V tit. de priuatis et publicis iudiciis: Omnes calumniosi extra ordinem pro qualitapud cinctos  f. civicos, aut apud privatos judices fuerit calumniae objectione convictus, non exspectata ordinis sententia, prout causa fuerit, supplicio subdaturcriminibus, de quibus quis absolutus est, ab eo qui accusauit refricari acsi hoc crimen, quod pater intendit, post liberatum reum persequi uelit, n quo alius destitit uel uictus discessit, alius obicere non prohibetur. Delatrestitutio est redintegrandae rei uel causae actio. Integri restitutionem praetor tribuit ex his causis, quae per metum dolum et status permutationem et iustum errorem et absentiam necessariam et infirmitatem aetatis gesta esse quaelibet aut causa, quae perierat, in priorem statum reparatur, vel id
Abbreviated transcription (Latin):
tione usi fuerint: lege cornelia defalsis puniuntur: IN TERP̃TATIO¬
iqui in causissuis falsa printipum rescripta deculerint : ut falsarui puni¬
untur : Qui falsym nesciens alligauit: falsaria pena non tenet᷑ : IS TAIN¬
ΤEΚB NΟΝECET Incaput domini patroniue : nec seruus nec lib̵tus inter¬
um torqueri non potest : Ne alienã salutem indubium deducat: quisua
biturum sealiquomodo iuditio cauerat: mortuo eo proquoca Iuerat
lias: iussupatris manumit tere potest: Matris: non potest PISTAINT̃¬
PTΑT̃ NΟΝEGET: In eumqui album rascrit corruperit. sustulerit
muta uerit quidue aluit ꝓposiar edicendi grãturb auerit: ex traordinẽ

Expanded text:
tione usi fuerint, lege Cornelia de falsis puniuntur. Quiiis causis. Qui falsa principum rescripta detulerint, ut falsarii puniantur. Qui falsum nesciens allegavit, falsi poena non teneatur. In caput domini patronive nec servus nec libertus interum torqueri non potest, ne alienam salutem in dubium deducat, qui de sua biturum se aliquem iudicio cauerat, mortuo eo pro quo cauerat lias iussu patris manumittere potest, matris non potest. In eum, qui album raserit corruperit sustulerit mutauerit quidue aliud propositum edicendi causa turbauerit, extra ordinem
Abbreviated transcription (Latin):
soranitũ: et suã deserens ad aliã secontuleritciuitatẽ : quartã portio¬
sordim curiȩ suȩ quã des pex̃ defacultatib: siuis cogat᷑ in ferre: adillã ci

Expanded text:
erit maritum et suam deserens ad aliam se contulerit civitatem, quartam portioerit maritum et suam deserens ad aliam se contulerit civitatem, quartam portionis ordini curiae suae, quem despexit, de facultatibus suis cogatur inferre, ad ill
Abbreviated transcription (Latin):
u s̃cipie ut si curalem cuius cumq porpersionis actor don non seuer¬
essusceperit. Et nontrans acto anno ad ciuitatẽ curi& cuidebet fecent
mocane purgenuus fuert is ipse Actor incollegio deputet᷑ : Siserius
stib uerberet N amsi cũ constientia domnicuriale ultri ansispa
momere p̃ sumopserit et non ordinisuo si cut dictum est post dimumi si
morareddi dert: noueritipsũ p̃liũ in quo inuent᷑ fuerit cumalis sedo
untos. dei ꝑditurã: filia uerocurialis si dut seruo dut dcton. Aut
urator sei e coniunx erit aut dominus agriiumncta eẽ ꝑmiserit et non
rstani. s adtium cumȩ fuerit restituta: illa quidẽ continuop arentibus
unabo inhereditate successura reddat᷑ : qui ap eã si securi ali iument
odop otueritreparari: Ille uero cuiꝰ contuberniocur als filia fuerit
neulata : si colonus est collegio deputetur: Si uero seruu fuerit: int̃tar¬
nenta deficiat: Filia uerocurialis si ciuitatis suaecurialẽ accipere nolu¬

Expanded text:
cipit, ut, si curialem cuiuscumque possessionis actor domino nesciente susceperit et non transacto anno ad civitatem curiae, cui debetur, fecerit revocari, si ingenuus fuerit is ipse actor, in collegio deputetur, si servus, fustibus verberetur. Nam si cum conscientia domini curialem ultra anni spatium tenere praesumpserit et non ordini suo, sicut dictum est, post annum sine mora reddiderit, noverit ipsum praedium , in quo inventus fuerit curialis, se do perditurum. Filia vero curialis, si aut servo aut actori aut procuratori se coniunxerit aut dominus agri iunctam esse permiserit et non post anni spatium curiae fuerit restituta, illa quidem continuo parentibus curialibus in hereditatem successura reddatur, quia per eam, si se curiali iunxerit, ordo poterit reparari. Ille vero, cuius contubernio curialis filia fuerit maculata, si colonus est, collegio deputetur, si vero servus fuerit, inter tormenta deficiat. Filia vero curialis, si civitatis suae curialem accipere nolu
Abbreviated transcription (Latin):
legatarius eam antipia manumittant quae testator ab eis ut manu¬
mittant sperauit : Nec int̃ est utrum hoctestator desuisseruis ande
ipsius heredis uł delegacarii aut dealienis fieri iubeat: Quod sidealie
fecerit similit̃ coget heres emere ipsum seruum et in anumittere :¬
Sed suillũ dominus suus nolit uendere : ꝑ fidei conmissum datur libtas
quia in hac reheres estimationem in p̃tiod a renoncogitur Sed cum ꝑfu
dei cõmissũ lib̵tas dat᷑: his quim anumissus fuerit non testatoris her
dis libtus est : quia int̃fidei conmissum et legata sunt quedam distantia
Fideicommissum: ad cum cui aliquid dimis sum est. heredemortio
qui nom potest: Itẽ legatũ ꝑ codicellũ relictum non ual&: nisi codiclli
testamento fuerint confirmati : Fidei conmissum uero etiam si codicells
testamento non fuerint confirmati : nihi lominus debetur : Itemꝑle¬

Expanded text:
legatarius ea mancipia manumittant, quae testator ab iis ut manulegatarius ea mancipia manumittant, quae testator ab iis ut manumitterent sperauit. Nec interest, utrum hoc testator de suis seruis an de ipsius heredis uel de legatarii aut de alienis fieri iubeat. Quod si de alienis fecerit similiter cogitur heres emere ipsum seruum et manumittere. Quod si illum dominus suus nolit uendere, perit per fideicommissum data libertas, quia in hac re heres aestimationem in pretio dare non cogitur. Sed quum per fideicommissum libertas datur, is, qui manumissus fuerit, non testatoris, sed heredis libertus est. Praeterea inter fideicommissa et legata sunt quaedam distantiae. Fideicommissum ad eum, cui aliquid dimissum est, herede mortuonqui non potest. Item legatum per codicillum relictum non ualet, nisi codicilli testamento fuerint confirmati: fideicommissum uero, etiamsi codicilli testamento non fuerint confirmati, nihilominus debetur. Item per le
Abbreviated transcription (Latin):
dubaquoq re ilobseruindumest : quodi desf alcidus ouiromaut̃
dictum est ut heres instutus etiã siomnẽ hereditatem alii restitueres crip¬
tus sit : it a hered itatẽ ali restituat. ut quartã sibi ex ipsa hereditate rea¬
neat : Et singulȩ quecumq: res ꝑfidei commissum dimittere possuq:
hocest aut fundus aut domꝰ aut mancipium aut argentum: Et in ipso
fidei commissario : fidei conmissum dimitti potest: Et ad legatario
licet legatũ dimitti non possit fidei conmissum pocest : Non solum aut̃¬
ꝓpriae res a testatore ꝑ fidei commissum dimitti possunt : sed eti ã ipsius
mentũ parũ dimissum est plus aliiꝑ fidei commis sum quã id quod cõ¬
sequit᷑ red dereiubeat᷑ : cum aliena res ꝑ fidei conmissũ ẽ dimissa : aut¬
redimere et fidei conmissariodare aut p̃tium eꝰ reiquantum estimata
fuerit fidei conmissarionumerare. sicut indampnationis lega tofier
diximꝰ : Lib̵tates etiã seruis ꝑfidei conmissũdarepossunt : utheres u

Expanded text:
quoque re hoc obseruandum est, quod de Falcidia supra iam dictum est, ut heres institutus, etiam si omnem hereditatem alii restituere iussus est, ita hereditatem alii restituat, ut quartam sibi ex ipsa hereditate retineat. Et singulae quaecumque res per fideicommissum dimitti possunt, hoc est, aut fundus aut domus aut mancipium aut argentum. Ab ipso fideicommissario alteri fideicommissum dimitti potest. Et a legatario, licet legatum dimitti non possit, fideicommissum potest. Et non solum propriae res a testatore per fideicommissum dimitti possunt, sed etiam ipsius mentum parum dimissum est, plus alii per fideicommissum, quam id, quod consequitur, reddere iubeatur. Quum autem aliena res per fideicommissum reliredimere et fideicommissario dare, aut pretium eius rei, quantum aestimata fuerit, fideicommissario numerare, sicut in damnationis legato fieri diximus. Libertates etiam seruis per fideicommissum dari possunt, ut heres uel
Abbreviated transcription (Latin):
ocumacatuoce tenetur Pretereasi quis iumentũ altenus ad hoc accepit
cuninqumnquentilib ducer& si decẽmilib aut longius quã abillo qui
out suerit constitutũ adiecerit furtireusest : Ctmulcapreteroi quo
quã inm anu dliquis tenebat ex cusserit ut alicã raperepos sinean¬

Expanded text:
furti actione tenetur. Praeterea si quis iumentum alterius ad hoc accepit, furti actione tenetur. Praeterea si quis iumentum alterius ad hoc accepit, ut eum quinque milibus duceret, et id decem milibus, aut longius, quam ab illo, qui dedit, fuerit constitutum, abegerit, furti reus est. Et multa praeterea horum quam in manu aliquis tenebat, excusserit, ut alii eam rapere possin
Abbreviated transcription (Latin):
tore aurum aut argentũ aut mancipia uł aliasquas lib& species
habita estimatione consenciente credicore dederic: obligatio euiden
nuss Ete dliconas cuntur obligationes si aliquis furtum fecert ł
iona alienarapuerit uł dampnum altori dederit dut iniuriam fe¬
rto uarũ ominiũ rerum uno genere exdelicto nascitur obligatio
urtorumi dut̃ genera sunt quattucr: Manifesti nec mani fesa con¬
eptr et ebluo s Flani festum furtum dicitur : siquando cu sustu qor¬
tneollit up so funto d ephenditur Nec manifestunt appellatur¬
trtum iucd quamilb& dum fier& inuentum nonẽ tumen funtur
uuta a furedetur ut apud ipsum furem inuemiri non possit Prete¬
aqounoin alienã inuito aut nesciente domino contingit uł tellitautt
docomouerep̃sumit furtum facit Et si qui rem furatã acceperit aut
onendiera apud sc habuerit et eam aliter usus fueritquã pero ant

Expanded text:
tore, aurum aut argentum aut mancipia uel alias quaslibet species, tore, aurum aut argentum aut mancipia uel alias quaslibet species, habita aestimatione, consentiente creditore, dederit, obligatio euidenter mus. Ex delicto nascuntur obligationes, si aliquis furtum fecerit, uel bona aliena rapuerit, uel damnum alteri dederit, aut iniuriam ferit. Quorum omnium rerum uno genere ex delicto nascitur obligatio. Furtorum autem genera sunt quattuor: manifesti, nec manifesti, concepti et oblati. Manifestum furtum dicitur, si quando fur, qtollit, in ipso furto deprehenditur. Nec manifestum furtum appellatur, quod quamlibet dum fieret, inuentum non est, tamen furtum ita a fure datur, ut apud ipsum furem inueniri non possit. Praeterea si rem alienam, inuito aut nesciente domino contingit uel tollit, aut de loco mouere praesumit, furtum facit. Et si quis rem utendam acceperit aut commendatam apud se habuerit, et ea aliter usus fuerit, quam accepit,
Abbreviated transcription (Latin):
tione : Id est siunus .e. sotus sicut frequent̃ supra diximus capitefue¬
rit diminutus : Similit̃ emendari uerbo potest : et cum uerbis manda¬
tum fueritobligatio contrahitur : Possumus etum aut nr̃a negotia ait
alien acuicumq: agendamandare : dũ modo honestum aliquidagi
mandemꝰ : Nam si contrabonos mores aliquid mandare uoluerimuis
hoc est sicui quemandẽ alicui furtum faciat. authomicidium aut aduls¬
teriũ ad mittat : in his reb:mandati obligatio non contrahitur: Sola
mandauit sed es cui mandat᷑ mandati formã egredi nom potest : autsi
egres sus fuerit et mandatoꝵ tenetur obnoxius et quod extramandatũ¬
egit non p̃iudicat mandatorẽ : TIT QUIB MODIS OBLISATIOTOLLIT
ollitur obligatio soluti debiti: Preterea aliquotiens tollit᷑ obliga¬
tio : etiã si aliut quã cautum fuerat ad ebitore creditori redda cur
Namsi quicumq: propecuni a quã creditoricauit ad qui escente credis¬

Expanded text:
tione, id est, si unus ex sociis, sicut frequenter supra diximus, capite fuetione, id est, si unus ex sociis, sicut frequenter supra diximus, capite fuerit diminutus. Similiter et mandari uerbo potest, et cum uerbis mandatum fuerit, obligatio contrahitur. Possumus enim aut nostra negotia aut aliena cuicumque agenda mandare, dummodo honestum aliquid agi mandemus. Nam si contra bonos mores aliquid mandare uoluerimus, hoc est, si cuidam mandemus, ut alicui furtum faciat, aut homicidium, aut adulterium admittat in his rebus mandati obligatio non contrahitur. Soluimandauit. Sed is, cui mandatur, mandati formam egredi non potest: aut si egressus fuerit, et mandatori teneatur obnoxius, et quod extra mandatuegit, non praeiudicet mandatori. TITVLVS X. Quibus modis obligatio tollitur Tollitur obligatio solutione debiti. Praeterea aliquoties tollitur obligatio, etiam si aliud, quam cautum fuerit a debitore, creditori reddatur. Nam si quicunque pro pecunia, quam creditori cauit, acquiescente credi
Abbreviated transcription (Latin):
ua dut folqunoneias queritur : In quib rebus tiam int absentes bli¬
satiocenitras ipotest q uodin alis reb fierinom potest : Emptio igit᷑
ouen ditio contrahitur cum depretio inter emptorem et uendi¬
orm fuerit defiitum: etiam si precium non fuerit numeratum
nec pars pretii aucta data fuerit : Logatio conductio simirato¬
ne consistunt : et consensuetiã uerboꝵ definitio inter consentienter
firmaꝑmaneat: Societatẽ in ire possumꝰ : dut omniũ bonoꝵ autuni¬
us alicuius negociationis : Et potestita in ire sociecas sita men ho cin
t̃sotios : ut unus pecuniã det: altero perasua propecuni a ponat e
huius reidefinitid etiã uerbo initaual& : ita ut quid quid sociecats
tempr quolib& modo fuerit ad quisitũ sotiis cõmunesit: Permana
dut̃ inita societas quã diuin ipso consenso sotuꝑ seuerant quia sicut
consensu contrahitur etiã dissensudissoluit᷑ : Dissoluit᷑ ergo societas
dut morteunius sotii aut contrarii auoluntate : aut capitis diminu¬

Expanded text:
as quaeritur. In quibus rebus etiam inter absentes obligatio contrahi potest, quod in aliis rebus fieri non potest. Emptio igitur et uenditio contrahitur, cum de pretio inter emptorem et uenditorem fuerit definitum, etiamsi pretium non fuerit numeratum, nec pars pretii aut arra data fuerit. Locatio et conductio simili ratione consistunt, ut consensu, etiam uerbo, definitio inter consentientes firma permaneat. Societatem inire possumus aut omnium bonorum aut unius alicuius negotiationis. Et potest ita iniri societas, si tamen hoc inter socios conuenit, ut unus pecunia det, alter operam suam pro pecunia ponat. Et huius rei definitio etiam uerbo inita ualet ita, ut quidquid societatis tempore quolibet modo fuerit adquisitum, sociis commune sit. Permanet autem inita societas, donec in ipso consensu socii perseuerant; quia, sicut consensu contrahitur, etiam dissensu dissoluitur. Dissoluitur ergo societas aut morte unius socii, aut contraria uoluntate, aut capitis diminu
Abbreviated transcription (Latin):
t int̃rogatio et promissio : siita aliquis interroga debitorẽ : Post
nert̃ meu uł tuã illudelares pondes e quod pro pterta in utile uisĩ
s qure dpesenaberedis obligatio in cipero nom potest : Ctideo nec he¬
redi creditoris subhac sponsione obligatur debitor nec d ebitoris beres
reditoriteneur obnexius: Item in utilis est obligatio sidicat creditta
nonpotest sare quando sit pridiequã aliquis moriat᷑ nisi postquam
noreuus fier& : Itemsipure interrog& creditor et debitor subcondi¬
one promittat : uł sicreditor decemꝰ solidos debitorem interroga
nebitor quinque ꝓmittat hoc ordine integrum debitum uaccil¬
ure cognos citureꝰ St aliquis nobis pecumiam debeat possumus debito¬
ueat᷑ re aouipellere ut pecumam quã nob̵ redditurus erat: Alterise
aueat redditurã. Neque potest ei cui pronr̃o debito cau& det auto
nennumerato sicut fieri sol& aliquid dis putationis ad ferre : cum

Expanded text:
t interrogatio et promissio, si ita aliquis interroget debitorem: post t interrogatio et promissio, si ita aliquis interroget debitorem: post mortem meam uel tuam illud dari spondes? Quod propterea inutile uisum est, quia a persona heredis obligatio incipere non potest. Et ideo nec heredi creditoris sub hac sponsione obligatur debitor, nec debitoris heres creditori tenetur obnoxius. Item inutilis est obligatio, si dicat creditornon potest sciri, quando sit pridie, quam aliquis moriatur, nisi post quam mortuus fuerit. Item si pure interroget creditor, et debitor sub conditione promittat. Vel si creditor decem solidos debitorem interroget, et debitor quinque promittat, hoc ordine integrum debitum uacillare cognoscitur. Si aliquis nobis pecuniam debeat, possumus debitorem nostrum compellere, ut pecuniam, quam nobis redditurus erat, alteri se caueat reddituram; neque potest ei, cui pro nostro debito cauit, de cauto et non numerato, sicut fieri solet, aliquid disputationis adferre, cum id,
Abbreviated transcription (Latin):
bitor indotem dixerit: E. tantum tresꝑsonȩ : nulla in t̃rogatione
p̃cedente possunt dictione dotis legitime obligari : Alia uero ꝑso¬
na si premuliere dotẽ uiro promiserint : communi iure obligaris
debebunt : ut et interrogata respondeaN et scipulata promittau
Et alio casuuno loquente et unosine interrogatione alio promitten¬
te: contrahitur obligatio : Id est libertus p atrono aut donum dut
munus aut opera : sed aturum eẽ iurauit : Exponendum est hic¬
uerborũ solempnitate quã uiris uiran di religione retinentur s
nullah aec altera ꝑ sona hoc ordine obligari potest: Pretereaine¬
lis promissio est ẽtiã sistipulatione interueniente facta sit : suus
quid sedaturũ promiserit quod sui iuris non est : Hoc est siau
in genuum hominem. aut seruum sed aturum promittat
sinortuum aliquis quem uiuum credebat promiserit : Aulocum
onditio implari pro reidifficultate nom possit: Preterea in utilis est¬

Expanded text:
bitor in dotem dixerit. Hae tantum tres personae nulla interrogatione bitor in dotem dixerit. Hae tantum tres personae nulla interrogatione praecedente possunt dictione dotis legitime obligari. Aliae uero personae, si pro muliere dotem uiro promiserint, communi iure obligari debent, id est, ut et interrogata respondeant, et stipulata promittant. Item et alio casu, uno loquente et sine interrogatione alii promittente, contrahitur obligatio, id est, si libertus patrono aut donum aut munus aut operas se daturum esse iurauit. In qua re uerborum solemnitate, quam iniurandi religione tenentur. Sed nulla altera persona hoc ordine obligari potest. Praeterea inutilis est promissio, etiamsi stipulatione interueniente facta sit, si aliquis id se daturum promiserit, quod sui iuris non est; hoc est, si aut ingenuum hominem quasi seruum se daturum promittat: aut si mortuum aliquis, quem uiuum credebat, promiserit; aut locuae impleri pro rei difficultate non possit. Praeterea inutilis es
Abbreviated transcription (Latin):
soritradit interrog& ipsum : Fidetuesse iussi: Etilleres pondeat
Fidemees se iubeo : Ac conditione non solumille quidebitor est sed
et his qui fideiussor extitit obligatur: Et non solum fideiussor dũ
uiuit sed eheredes ipsius suilledefecerit tenentur ob noxii : Credi¬
tor dutem qui pecuni amdedit : in potestatem hab& ad reddendã
pecuniã quem ue lit tenere utrum ipsum debitorem anfideus¬
sorem : Sed si debitorem tenere elegerit : fideius sorem ab soluit:
Si uero fide iussorem tenuerit: debitorem ab soluit : Qui a uno
electo : quẽ idon eum debitor iudicauit alterum absoluit:
Suntet aliȩ obligationes : quae nulla p̃cedente in terro gatione cõ¬
trahipossunt : Idest ut muliersisponso uxor futura dotemdicao
quod tam de mobilib: reb: quam defundis ficripotest : Et non solũ
in hac obligatione his mulier oblegat᷑ : sed et patereius. et debitor
ipsius mulieris si pecuniam quãille debebat: ipso creditricis ipsede¬

Expanded text:
ontrahit, interroget ipsum: fide tua esse iubes? et ille respondeat: fide mea esse ivbeo, hac condicione non solum ille, qui debitor est, sed et is, qui fideiussor exstitit, obligantur. Et non solum fideiussor ipse, dum uiuit, sed et heredes ipsius, si ille defecerit, tenentur obnoxii. Creditor autem, qui pecuniam dedit, in potestate habet ad reddendam pecuniam, quem uelit tenere, utrum ipsum debitorem an fideiussorem. Sed si debitorem tenere elegerit, fideiussorem absoluet: si uero fideiussorem tenuerit, debitorem absoluet; quia uno electo, quem idoneum creditor iudicauit, alterum liberat. Sunt et aliae obligationes, quae nulla praecedenti interrogatione contrahi possunt, id est, ut si mulier siue sponso uxor futura, siue iam marito, dotem dicat. Quod tam de mobilibus rebus, quam de fundis fieri potest. Et non solum in hac obligatione ipsa mulier obligatur, sed et pater eius, et debitor ipsius mulieris, si pecuniam, quam illi debebat, sponso creditricis ipse de
Abbreviated transcription (Latin):
ur lt deg ueti undi cationis etd ampnations isto nstant ootnb si se susiuna¬
cir el estes igalis quecumqres ꝑlegitum da ipa atsonis relieta fuerdis sun¬
pilus nregridebeatar. Id est ut unus romipsam accipiat aliusestimatione rei
psus mrrtio ab heredeꝑ cipiti Sinen domodohaeel g eti serb auions Ille
eres mneus terull̃. llum ꝑ muitre presumqpmere e eanhaberer d alanc t eido
pegonum penb siceut cini exheredib dam potost ut aliquid ei gtedse retitsice
atus quia etã parten totuos hereditatis habett Quots cestes fuberranis¬
tum sindlee ieis ȩx imaniuerte hocstatutum est utf aleisdian sibi de
mnnudio ne legiaau hores retineait constante nini sominus teflon¬

Expanded text:
siunctim, id est, singulis quaecunque res per legatum damnationis relicta fuerit, singulis integra debeatur; id est, ut unus rem ipsam accipiat, alii aestimationem rei ipsius in pretio ab herede percipiat. Sinendi modo haec legati uerba sunt: ille heres mevs rem illam illvm permitte praesvmere elegatum non nisi uni ex heredibus dari potest, ut aliquid ei titutus, quartam partem totius hereditatis habeat. Quod si testator hereditatem suam legatis exinaniuerit, hoc statutum est, ut Falcidiam sibi de imminutione legatorum heres retineat, constante nihilominus te
Abbreviated transcription (Latin):
reperiunt᷑ ob noxi remit tant᷑ et nequa liberalitatẽ nr̃am caligo fraudis ua¬
leat in penire : et sun priuatum contractum uł in cautione debitum publicũ
transisse uł nouatũ eẽdicatur : aud si quiscurialis ex actor uł coortalis con¬
pulsor proobnoxio siuntulis se cõmemor& : nihi lominus liberalitas nrã firma
ꝑmaneat : Curialib: etiam et coortalib: nulla suꝑ ex actionis aduersus obtione
uł actuarios uł deuotissimos milites querellȩ ꝓ mittatur occasio itaut etoptio¬
nes et actuali et deuotis simi milites in uicemtaceant : et nullã aduersuscurido
sou oro dudosuł conlatores seuofficia prouinti alia seudeturiones moue¬

Expanded text:
reperiuntur obnoxii, remittantur. Et ne qua liberalitatem nostram caligo fraudis vareperiuntur obnoxii, remittantur. Et ne qua liberalitatem nostram caligo fraudis valeat inpedire, etsi in privatum contractum vel in cautionem debitum publicum transisse vel novatum esse dicatur aut si quis curialis exactor vel cohortalis conpulsor pro obnoxio se intulisse commemoret, nihilominus liberalitas nostra firma permaneat. Curialibus etiam et cohortalibus nulla super exactionibus adversus obtiones vel actuarios vel devotissimos milites querellae permittatur occasio, ita ut et obtiones et actuarii et devotissimi milites invicem taceant et nullam adversus curiales seu cohortales vel conlatores seu officia provincialia seu decuriones move
Abbreviated transcription (Latin):
obnoxis h ac merito postulauit ut p̃dicti debitores sacra nrã indulgentia
liberent᷑ qui prop̃t ad mirabilẽ in sinuationẽ tuã ꝓbandã eẽcensemꝰ : Cerrt
igit᷑ ꝓsecuritate ꝓuintialiũ ex actioreliquoꝵ : et a sextȩ inditionis inditio
usq ad finẽ ad quintȩ decimȩ nuꝑ elapsȩ debita deleant᷑ siue ex possessions¬
b: liberari uł patrimonialis. temporumue aut fiscalis ciuilis fis calisue iuri
seuin auro seuin argento seuins petieb: uł in metallica quecũq materia abo¬
uequolib& conlationis titulo in publicis calculis residere noscunt᷑: siue arce
sublimitatis tuȩ suethes auris siues acrodebent᷑ aerario si uecellario uł priua¬
tȩ reinr̃ȩ ut ad dominicȩ domꝰ siue operib: siueinclitȩ urbis om̃a conlatorib
nec non curialib: seu coortalib: seu prouintialib: offitiis et aliis qui cumque

Expanded text:
obnoxiis ac merito postulavit, ut praedicti debitores sacra nostra indulgentia obnoxiis ac merito postulavit, ut praedicti debitores sacra nostra indulgentia liberentur. Quapropter admirabilem insinuationem tuam probandam esse censuimus. Cesset igitur pro securitate provincialium exactio reliquorum et a sextae indictionis initio usque ad finem quintae decimae nuper elapsae debita deleantur, sive ex possessionibus liberari vel patrimonialis templorumve aut civilis fiscalisve iuris, seu in auro seu in argento seu in speciebus vel in metallica quacumque materia aliove quolibet conlationis titulo in publicis calculis residere noscuntur. Et sive arcae sublimitatis tuae sive thesauris sive sacro debentur aerario, sive cellariis vel privatae rei nostrae aut dominicae domui, sive operibus huius inclitae urbis, omnia conlatoribus nec non curialibus seu cohortalibus seu provincialibus officiis et aliis, quicumque
Abbreviated transcription (Latin):
autcerter obiettio nepuls auerit in pro uintia inqua consistit. quipulsa
suus ehenru actiones : Nec estim& aduers arum suũ alibi aut longius adiudi
np trabendum: Illeuero quipul satus fuerit : siudicemsus pettim s abueridi
ceat appellart : Similietiã et militantes ordinetene ant᷑: ut etipsi apud con¬
tentes uidices quas conpeteres ibicredunt ex erant actiones qui aom̃ib: legibus
constitutũ est ut auctor reiforũ sequat᷑ : DT INOULOENTIIS RTLIQUORUI¬
nob est uti litatihum anigeneris prouideri: N amid diebac nocto pros picimes
ut uniuersi quis ub nrdimperio uiuun ÷ et armorum p̃sidio ab hostili impetu
muniunt᷑ : et in pacelibero etio hac securitate potiunt᷑ : Ideoq miratisum
laud abilẽ suggestionẽ celsi tudinis tuae prȩteralias uirtutes quib: sublimiti
dia plurimũ polla& : etiã hum anitatetui culminis euident ostendit : Nã
debitorum quȩ in reliquis trahuntur exhactionẽ molestiam eẽtestatur

Expanded text:
in provincia, in qua consistit ille qui pulsatur, suas exerat actiones nec aestimet adversarium suum alibi aut longius ad iudicium pertrahendum: illi vero qui pulsatus fuerit, si iudicem suspectum habuerit, liceat appellare. Simili etiam et militantes ordine teneantur, ut et ipsi apud conpetentes iudices, quas conpetere sibi credunt, exerant actiones, quia omnibus legibus constitutum est, ut actor rei forum sequatur. NOV. II 450 ponobis est utilitati humani generis providere; nam id die ac nocte prospicimus, ut universi, qui sub nostro imperio vivunt, et armorum praesidio ab hostili impetu muniantur et in pace libero otio ac securitate potiantur. Ideoque mirati sumus laudabilem suggestionem cetua plurimum pollet, etiam humanitatem tui culminis evidenter ostendit. Nam debitorum, quae in reliquis trahuntur, exactionem molestiam esse testatur
Abbreviated transcription (Latin):
conprehensum est potest: Ille etiãres qua in rerum natura non sanct
edami pr at ionem in logato dimitti possuñ ut siutatestator intestamẽ¬
rofari fcistrcetus quiexillo agrin ati fuerint dutid quod exilla ancila
notiro fuera: Quo dinlegatuim uindicationis fiorineo pͥotest : quia
uo bot se uace legatarus tostatoremor tuo continuo uindicare: Et int̃

Expanded text:
comprehensum est, potest. Illa etiam res, quae in rerum natura non sunt, comprehensum est, potest. Illa etiam res, quae in rerum natura non sunt, per damnationem legato dimitti possunt, uelut si ita testator in testamento scribat: fructus, qui ex illo agro nati fuerint, aut: id quod ex illa ancilla natum fuerit; quod in legato uindicationis fieri non potest, quia non potest haec legatarius testatore mortuo continuo uindicare. Est et inter
Abbreviated transcription (Latin):
mere uelint aequales singuli derelegata capiant portiones : Perdamp¬
nationẽ isto ordine legatũ dimittitur : ut testator intestamento scribat:
Tuheres meus illihocda : autillud illi ab heredemeodari iubeo: In quoge¬
nere legatietiã alienȩ res ꝑ legatum dimittipos sunt : et necess cesthere¬
di aut redimere eamrem que iuris alieni est edegatario tradere : autsus
cuiꝰ res est uendere noluerit : quantum res illa ualebit legatario in pretis
compensare : Sed si testator alienã quasi suamcredens ꝑ hocgenꝰ legatum
reliquerit : legatarius hoc ab herede petere non potest ẽt in utile est lega¬
tum : Namsisciens alienã eẽꝑlegatum dederit: necesse est abherede di
ipsãrem aut estimationem rei in pretiolegatoriodari : Ceterum indãp
nationis legatũ et uindicationis hoc interest : quod ꝑ uindicationem
en ã relinquere non potest : Perdampnationem : eopacto quo superus

Expanded text:
mere uelint, aequales singuli de re legata capiunt portiones. Per dammere uelint, aequales singuli de re legata capiunt portiones. Per damnationem isto ordine legatum dimittitur, ut testator in testamento scribat: tu heres meus illi hoc da, aut: illud illi ab herede meo dari iubeo. In quo genere legati etiam alienae res per legatum dimitti possunt, et necesse est heredi, aut redimere eam rem, quae iuris alieni est, et legatario tradere, aut si is, cuius est res, uendere noluerit, quantum res illa ualebit, legatario in pretio comprensare. Sed si testator rem alienam quasi suam credens, per hoc genus legatum reliquerit, legatarius hoc ab herede petere non potest, et inutile est legatum. Nam si sciens alienam esse per legatum dederit, necesse est ab herede aut ipsam rem aut aestimationem rei in pretio legatario dari. Ceterum inter damnationis legatum et uindicationis hoc interest, quod per uindicationem res aliena relinqui non potest, per damnationem eo pacto, quo superius
Abbreviated transcription (Latin):
putant senon tantũ in substanti a quantũ in debitis relinquere : ipsi ser¬
uossu osmanum mittunt et heredes necessariofaciunt : Vt quomn agis
heres quam dominus in famiã incurrat : cumres ei id esthereditas domi¬
ni prodebitis uenditur et creditorib: datur: Extranei sunt quinullo ꝓ¬
pinquitatis gradutestatooꝵ iunguntur : sed eos quicumq: pro arbitriosu¬
XIIscribitheredes : TIT DELEGATIS Legatorum genera sunt quattuor:¬
Vindicationis : Dampnationis : Sinendimodo et preceptionis : Vindica¬
tionis legatũ est : sitestator sic locutus fuerit : illũ seruũ tibido autlego:
Illã remtibi presumpme. habe uindica : Quod post mortẽ testatoris : siat̃
lega tarius non specta toherede sibi presumpmat : Quam si presumpsert
nec propresumpto legato abherede possit calumniam sustinere : nec sialie¬
nares fuerit quaelegata est. legatarius hocest id abheredepecere : Si dutem
ꝑuindicationẽ muneris multis legatasit : et si singuli hancipsam rempresu¬

Expanded text:
putant, se non tantum in substantia, quantum in debitis relinquere, ipsi seruos manumittunt et heredes necessarios faciunt, ut quo magis heres quam dominus infamiam incurrat, cum res eius, id est hereditas domini, pro debitis uenditur et creditoribus datur. Extranei sunt, qui nullo propinquitatis gradu testatori iunguntur, sed eos quicunque pro arbitrio suo scribet heredes. TITuindicationis, damnationis, sinendi modo, et praeceptionis. Vindicationis legatum est, si testator sic locutus fuerit: illum seruum tibi do, aut lego, vel: illam rem tibi praesume, habe, vindica. Quod post mortem testatoris statim legatarius, non expectato herede, sibi praesumit. Quam si praesumpserit, nec pro praesumpto legato ab herede potest calumniam sustinere, nec si aliena res fuerit, quae legata est, legatarius hoc poterit ab herede petere. Si per uindicationem una res multis legata sit, et singuli hanc ipsam rem praesu
Abbreviated transcription (Latin):
ad quisierit: desumm a debitiretrahitur: Debitor credicoriuendere
fidutiam non potest : sed alii si uelit uenderepotest. itaut ex pretio eiusdem
pecuniã offerat creditori atque ita remancipatam sibirem emptori prestat
suum in uito debitore comparauerit: emptio non uidetur et ideo quando¬
quelui potest: Ex hoc enim causa pigneras uł fiducia finiri non potest:
soluto debito emptio non ualebit : Si int̃ creditorem et debitorem con¬
urera unt siduci am sibi uendere non liceat : non soluente debitere credi¬
tond siunti are e so lem pniter potest et distra heres & ec cnon intali conur¬

Expanded text:
 quaesiuit, sortem debiti minuit. Debitor creditori uendere fiduciam non potest: sed alii si uelit uendere potest, ita ut ex pretio eiusdem pecuniam offerat creditori, atque ita remancipatam sibi rem emptori praestet. suum inuito debitore comparauerit, emptio non uidetur et ideo quandoque lui potest: ex hoc enim causa pignoris uel fiduciae finiri non potest. Si uel fiduciae finiri non potest. Si inter creditorem et debitorem conuenerit, ut fiduciam sibi uendere non liceat, non soluente debitore creditor denuntiare ei sollemniter potest et distrahere: nec enim in tali conue
Abbreviated transcription (Latin):
omnitem̃ pruita suae subcurator eẽ iubentur quia substantiã suã rations¬
tario deuire ꝑsonarũ aliquadis putauit: ꝰ nono in hoc conmenta¬
rio dereb iterũ tractat: Om̃s itaq res aut nr̃i iuris unt : aut diuini di
publici : Nr̃i uris sunt : qua in proprietatenrã eẽ noscuntur : Duinius¬
ris sunt: aeccłȩ id est templadi uelea patrimonia ac substantiaequȩ ae
aecdesiastica iura ꝑtinent : Publici iuris sunt muri fora porte teluis
circus arena quȩ antiqui sc̃a appellauerunt pro eo quod ex indecolu
aliquid Aut contingi non liceres: Sedh aec om̃a innullius bonisunt ies
publia iuris cẽdicunt᷑: Sed et res hereditaria antequã aliquis erosgesis¬
tat: idestquandodubitat᷑ utrũ scriptus aut legitimus heres succ edere
debeat: innullius bonis eẽuidentur : Precerea quȩdam rescorporales sut

Expanded text:
omni tempore uitae suae sub curatore esse iubentur, quia substantiam suam rationomni tempore uitae suae sub curatore esse iubentur, quia substantiam suam rationtario de iure personarum aliqua disputauit, nunc in hoc commentario de rebus iterum tractat. Omnes itaque res aut nostri iuris sunt, aut diuini, aut publici. Nostri iuris sunt, quae in proprietate nostra esse noscuntur. Diuini iuris sunt ecclesiae, id est, templa Dei, uel ea patrimonia ac substantiae, quae ad ecclesiastica iura pertinent. Publici iuris sunt muri, fora, portae, theatra, circus, arena, quae antiqui sancta appellauerunt, pro eo, quod exinde tolli aliquid aut contingi non liceret. Sed haec omnia in nullius bonis sunt, ideo publici iuris esse dicuntur. Sed et res hereditariae, antequam aliquis heres existat, id est, quando dubitatur, utrum scriptus an legitimus heres succedere debeat, in nullius bonis esse uidentur. Praeterea quaedam res corporales sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
so Suerꝑ nep ns upocestate retinert in arbirio fiuliest: Aits
loluerit nepotes emancipar et filium in suaporestat retincre
hoces proiuris ordine liceremanifestum est : Quod non solũdene
Nutores legitimi sunt. auc testamentarii legitimi sunt quipupillo ꝑ
uirilem sexum propinquitate iungunt᷑ : qui proximior fueritde ag¬
natis ad ipsum legitimatitelaꝑtin& : Quiahis qui proximus fuerit ad
tutelã : ipse proximus ẽ et ad hereditatem : Testamentarii sunt : quos pa¬
tres aut aui paternitestamento suotutores filuis aut nepotib: delegaue¬
rint : Quod si nec testamentarius nitor fuerit neclegitimꝰ : tunc ex inqu¬
sitione iudicis pupillis tutoresdantur : TIT̃ DICVRΑTIΟΝE Peractis
pupillarib: annis quib: tutores ab soluunt᷑ : ad curiales Trationum¬
morũ incipit ꝑtinere: Subcuratores sunt minores aetate : inaiores
euersores in sani : Hiquiminores sunt : usque ad uiginti et quinque
annos complecos subcuratores sunt : Qui uero euersores autinsanisut̃

Expanded text:
s in sua potestate retinere, in arbitrio eius est: aut si uoluerit nepotes emancipare et filium in sua potestate retinere, hoc ei pro iuris ordine licere manifestum est. Quod non solum de De tutelis Tutores aut legitimi sunt aut testamentarii. Legitimi sunt, qui pupillo per uirilem sexum propinquitate coniunguntur, et qui proximior fuerit de agnatis, ad ipsum legitima tutela pertinet: quia is, qui proximus fuerit ad tutelam, ipse proximus est et ad hereditatem. Testamentarii sunt, quos patres aut aui paterni in testamento suo tutores filiis aut nepotibus delegauerint. Quod si nec testamentarius tutor fuerit, nec legitimus, tunc ex inquisitione iudicis pupillis tutores dantur. TITVLVS VIII. De curatione Peractis pupillaribus annis, quibus tutores absoluuntur, ad curatores ratio minorum incipti pertinere. Sub curatore sunt minores aetate, maiores euersores, insani. Hi, qui minores sunt, usque ad uiginti et quinque annos impletos sub curatore sunt. Qui uero euersores aut insani sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ao adiuiranrtur cui colonãtempꝰ addexerio: Subitura etã ut detalibas
rni sione silltionon negetur: itaut uicaru mancipia tam procolona qua
tonetnio calonis auꝰ colima est pariconsticutiomne debehiti mpłsete⁊ Adu
mngenui ⁊ uisecollonȩ ungi uolueru ⁊ alienȩ quia sepefitutcontiber
odera contneant gestis profiteant sededomodomini colonȩ cui conuic¬
ssuert mullar a dom edis cedere: Ingenuitatman ente nulli aben u
ricr euagandi dut cuii ometus fuert destrendi: sergen iualidb aleac¬
des sicontuberniũ coloni elegerit alieni siei denunciatum non fuenit
omnsint domino erofuturi. quos cumq ei ꝑartus ediderie : Poseden¬
nonem uero quoseistinqo edideri nencolonosi foruos nouerintes se

Expanded text:
minio adquirantur, cui colonam tempus addixerit. Iubetur etiam, ut de talibus personis commutatio non negetur, ita ut vicaria mancipia tam pro colona quarit, et pro colono is, cuius colona est, pari constitutione debebit inplere. Advenae ingenui, qui se colonae iungi voluerint alienae, quia saepe fit, ut contubernia electa contemnant, gestis profiteantur se de domo domini colonae, cui iunctus fuerit, nulla ratione discedere et ingenuitate manente nullam habeat licentiam evagandi aut, cui iunctus fuerit, deserendi. Ingenua idemque mulier si contubernium coloni elegerit alieni, si ei denuntiatum non fuerit, coloni sint domino profuturi quoscumque eius partus ediderit; post denuntiationem vero quoscumque ediderit, non colonos sed servos noverit esse
Abbreviated transcription (Latin):
neos manumittat : Namquam lib& dominus id est quattuor decin
annos aggrestus testamentũ facerepossit et heredem instituere et
legata relinquere : lib̵ tatem tamen seruis non potest in hac aetatecõ
dequanta familia liceat manumitti hoc ordine : Vt siquis duosseruo
hab& : ambos manumit terepossit: Iuiueratres: duo ftestamenco
manenatelt luquattuor similit̃ duos: Quis extres: Qui octo
quat tuor ⁊ S imn decer quunque Quiundeci duo decis tredecum
unttuerderdore quiqundecim sedcm decemer septeni amiliter
umes. t in decem et oceo soxs Eet ab hocnumero usquet sgntto
nt us que ddcentumq uartam denunero sersqu arte h mana¬
nitt̃ere potesti uauero plures quam centum habueanrte quiatar
uren sanuinac te rapotest Sed ethocstatutum est reeclequamliba
mli familia. n oali adi plus quamcentum test ost ent deq unuit

Expanded text:
neum manumittat. Nam quamlibet dominus, id est quatuordecim neum manumittat. Nam quamlibet dominus, id est quatuordecim annos egressus, testamentum facere possit et heredem instituere et legata relinquere, libertatem tamen seruis non potest in hac aetate conde quanta familia liceat manumitti, hoc ordine: ut, si quis duos seruos habet, ambos manumittere possit; qui uero tres, duos testamento manumittat; qui quatuor, similiter duos; qui sex, tres; qui octo, quatuor: qui decem, quinque; qui undecim, duodecim, tredecim, quatuordecim, quindecim, sedecim, decem et septem, similiter quinque: qui decem et octo, sex: et ab hoc numero usque ad triginta erit usque ad centum, quartam partem de numero seruorum manumittere potest: qui uero plures quam centum habuerit, quintam partem manumittere potest. Sed hoc statutum est, ut de quamlibet grandi familia nulli a