comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dentes fructus iam matios re¬
liquisset cestator fructuariͥos eos
feret. si die legati cedente adhuc
pendentes dep̃hendils nam ⁊ stã¬
ces fructus ad fructuariũ ꝑtinent
Si dñs solitꝰ fuit tab̾ns ad m̾¬
ces suas uti ut ad negotiationẽ¬
suam utiq ꝑmittet᷑ fructuario
locare eas. ⁊ ad alias m̾ces ⁊ illud
solum obseruand̾ ne ut abutat᷑
usufructu ut contumeliose fuin¬
riose ue utat᷑ usuf. Si serui
ususfructus legatꝰ ÷ cuiꝰ testator
sciuasi minist̾io uacue utebat᷑ si
eum disciplinis uł arte iastitue¬
rit ususfructuariꝰ arte eiꝰ ut peri¬
tia utet᷑. ¶Si quid cõclarii noĩe
debeat᷑ ut si cruid ob foemam aq̃
ductus q̃ ꝑ agrum tͣnsit pendat᷑
ad onus fructuariũ ꝑtinebit. S
⁊ si enus ad collationem uie puto
ħ quoq fructuariũ subit᷑um. gͦ
⁊ qd̾ ob tͣnsitum exercitꝰ confert᷑
ex fructib ħ ⁊ si quis municipio
nam solent possessores c̾tam ꝑtẽ fruc¬
tuũ municipio uiliori p̾tio adicere.

Expanded text:
dentes fructus iam maturos reliquisset testator, fructuarius eos feret, si die legati cedente adhuc pendentes deprehendisset: nam et stantes fructus ad fructuarium pertinent. Si dominus solitus fuit tabernis ad merces suas uti vel ad negotiationem, utique permittetur fructuario locare eas et ad alias merces, et illud solum obseruandum, ne uel abutatur usufructuarius uel contumeliose iniurioseue utatur usu fructu. Si serui usus fructus legatus est, cuius testator quasi ministerio uacuo utebatur, si eum disciplinis uel arte instituerit usufructuarius, arte eius uel peritia utetur. Si quid cloacarii nomine debeatur uel si quid ob formam aquae ductus, quae per agrum transit, pendatur, ad onus fructuarii pertinebit: sed et si quid ad collationem uiae, puto hoc quoque fructuarium subiturum: ergo et quod ob transitum exercitus confertur ex fructibus: sed et si quid municipio, nam solent possessores certam partem fructuum municipio uiliori pretio addicere:
Abbreviated transcription (Latin):
minꝰ utit᷑ usufructuariꝰ si nec
ip̃e utat᷑ s nomine eius aliꝰ puta qͥ
emit ut qui conduxit. ut cui donatꝰ
t. ut qui neg̾m eius gĩt. plane illd̾
int ÷ qd̾ si uendido usufructũ ⁊̃¬
si emptor ñ utat᷑ iudeor usumfruc¬
tum retinere.¬

Expanded text:
ec ipse utatur nec nomine eius alius, puta qui emit uel qui conduxit uel cui donatus est uel qui negotium eius gerit. plane illud interest, quod, si uendidero usum fructum, etiamsi emptor non utatur, uideor usum fructum retinere
Abbreviated transcription (Latin):
dem. li .i. ad urseiũ ferocẽ Si u¬
susfructus legatꝰ ÷. s heres scͥptus
ob ħ tardius ad id ut tardius ad le
biuo placuit. Usustruetus serui
mͥ legatꝰ ÷ is q cum ego uti frui desissẽ
tionem legati tuli nichilo mag̾ eułn
lib̾m fore sabuiũ respondit namq iuid̾i
me uti frui homine ꝓ quo aliq̃ rem ha¬
beo incõditionem aũt eius libtatis
tum aree legauãt. insulã ibi edi¬
ficauit ea uiuo eo decidit uł deusta
⁊ u sumfructũ deb̾i existimauit contͣ
aũt ñ id̾ uiris ẽẽ si insule usufructu
legato a rͨ ea dem̃ insula fc̃a sit. id̾ ꝙ
ẽẽ ⁊ si scifoꝵ ususfructus legatꝰ sit.
deĩ massa fc̃a ⁊ itm̃ sciphi: licet enĩ

Expanded text:
dem libro primo ad Urseium Ferocem. Si usus fructus legatus est, sed heres scriptus ob hoc tardius adit, ut tardius ad legitur, ut Sabino placuit. Usus fructus serui mihi legatus est isque, cum ego uti frui desissem,e aestimationem legati tuli: nihilo magis eum liberum fore Sabinus respondit namque uideri me uti frui homine, pro quo aliquam rem habeam, condicionem autem eius libertatis tum areae legauerat, insulam ibi aedificauit: ea uiuo eo decidit uel deusta est: usum fructum deberi existimauit. contra autem non idem iuris esse, si insulae usu fructu legato area, deinde insula facta sit. idemque esse, et si scyphorum usus fructus legatus sit, deinde massa facta et iterum scyp
Abbreviated transcription (Latin):
Si duos fructuarios ꝓponas ⁊ ex alt̾iꝰ
re seruus sit stipulatꝰ querit᷑ utrum
totum an ꝓ ꝑte qua ht̃ usumf. ei q̃¬
rat᷑. nam ⁊ in duob bone fid̾i possessori¬
b ħ idem ⁊ ap̃ scebolam agitatum
stipulet᷑ ꝑtem eius duntaxat ciueri
ꝑdem dño qd̃ si nominatim sit slipu¬
latꝰ nec dubitari debere quin ad lecto
nomiie solidũ ei q̃rnit᷑. Ioem q ait et
accipimꝰ. idem ⁊ in fructuaruĩs erit
dicendum ut quo casum ñ totum
adquirit᷑ fructuario ꝓpͥetatis dño
erit q̃situm qm̃ ex re frucluarũ q̃¬
ri ei posse ostendimꝰ. Qm̃ autẽ
diximꝰ ex re fructuarii uł ex oꝑis pꝰ¬
se ad quirere utrũ nunc locum hãt
quotiens iure legati usulf. sit con¬
stitutꝰ an ⁊ si ꝑ tͣditionem uł stipu¬
lationem uł alium quemcumes
modum uidend̾ ⁊ uera ÷ pegasi sña

Expanded text:
Si duos fructuarios proponas et ex alterius Si duos fructuarios proponas et ex alterius re seruus sit stipulatus, quaeritur, utrum totum an pro parte, qua habet usum ratur. nam et in duobus bonae fidei possessoribus hoc idem est apud Scaeuolam agitatum stipuletur, partem ei dumtaxat quaeri, partem domino: quod si nominatim sit stipulatus, nec dubitari debere, quin adiecto nomine solidum ei quaeratur. idemque ait et accipimus. idem et in fructuariis erit dicendum, ut quo casu non totum adquiretur fructuario, proprietatis domino erit quaesitum, quoniam ex re fructuarii quaeri ei posse ostendimus. Quod autem diximus ex re fructuarii uel ex operis posse adquirere, utrum tunc locum habeat, quotiens iure legati usus fructus sit constitutus, an et si per traditionem uel stipulationem uel alium quemcumque modum, uidendum. et uera est Pegasi sententia,
Abbreviated transcription (Latin):
bit eum qui ex re fructuarii stipulet᷑
nominatim ꝓpͥetario ut uissu eiꝰ ip̃i
ad quirit᷑. contͣ aũt nicħ̾ agit si ñ ex
re fructuarũ nec ex oꝑis sius fructu¬
ario stipulet᷑. ⁊ Seruus fruetuarus
si usumfructũ in se dari stipulet᷑ aut
sñ nomine aut nominatim ꝓpͥetario
ip̃i ad quirit exemplo serui cõmunis
qui scipulando rem alt̾i ex dñis cuiꝰ res
⁊ nicħ̾ agit qm̃ rem suam stipulando
quis nich̾ agit alt̾i stipulando aqͥrit
solidũ
dem iulianꝰ eod̃ .Li. scͥbit. Si seruus
fructuarius oꝑaᷤ eius locauerat ni¬
cħ agit. nam ⁊ si ex re mea inquit a
me stipulatꝰ sir nch̾ agit᷑ ñ mag̃ ꝗͣ¬
siseruus alienus bona side mͥ seruiẽs
idem agendo dño quicquõ adquirit
simłi mͦ ait ne quid̾ si rem meã ame
fructuario conducat me ñ obligauit
⁊ regularit̾ dissut qd̾ quis ab alio
stipulando mͥ ad qurit id a me stipu¬
lando nich̃ agit nͥ foete in quit noĩatĩ
dño suo stipulet᷑ a me uł conducat.

Expanded text:
bit eum, qui ex re fructuarii stipuletur nominatim proprietario vel iussu eius, ipsi adquirere. contra autem nihil agit, si non ex re fructuarii nec ex operis suis fructuario stipuletur. Servus fructuarius si usum fructum in se dari stipuletur aut sine nomine aut nominatim proprietario, ipsi adquirit exemplo servi communis, qui stipulando rem alteri ex dominis cuius res est, nihil agit, quoniam rem suam stipulando quis nihil agit, alteri stipulando adquirit solidum. Idem Iulianus eodem libro scripsit: si seruo fructuarius operas eius locauerit, nihil agit: nam et si ex re mea, inquit, a me stipulatus sit, nihil agit, non magis quam seruus alienus bona fide mihi seruiens idem agendo domino quicquam adquirit. simili modo, ait, ne quidem si rem meam a me fructuario conducat, me non obligabit. et regulariter definiit: quod quis ab alio stipulando mihi adquirit, id a me stipulando nihil agit: nisi forte, inquit, nominatim domino suo stipuletur a me uel conducat.
Abbreviated transcription (Latin):
mul solu̾i̾nt ex re utͥusq ut puta
decem nilia p̃tũ nomine debebat¬
⁊ dena soluit ex re singulor cui ma
gis seruus ad quirat. si num̃atione
soluit int̾erit cuiꝰ pͥore nũmos soluit
nam quos pꝰea soluĩt aut uindica¬
bit aut si fu̾nt nũi consũpti ad
conditionẽ ꝑtineat. si u̾o sunt ĩ sac¬
culo soluis nicħ fecit accipientis ⁊
ĩo nũdum ad quisisse cuiqmͣ dñiũ
uid̾r. qr cum plus p̾tio soluit seris
ñ faciet nũmos accipientis. Si oꝑas
suaᷤᷤ iste seruus locau̾it ⁊ in annos sĩ¬
gulos c̾tum aliquid stipulet᷑ eoꝵ qͥd̾
annoꝵ stipulatio quib usust. mãsit
ad quiret ͤ fructuario. seqñtium u̾o̾
stipulatio ad ꝓpͥetariũ tͣnsit semel ad¬
quisita fructuario quãuis ñ soleat
stipulatio semel eui q̃sita ad alium
tͣnsire nͥ ad ħedem uł ad rogatorem ꝓñ
gatꝰ ⁊ iste seruus oꝑa suã locauit ⁊ sti¬
pulatꝰ ⁊ ut supͣscͥptum ÷ ꝓ ut capitis
dsminutione amissus fu̾it usust̾. mox

Expanded text:
mul soluerit ex re utriusque, ut puta decem milia pretii nomine debebat et dena solugis servus adquirat? si numeratione solvat, intererit, cuius priores nummos solvat: nam quos postea solverit, aut vindicabit aut, si fuerint nummi consumpti, ad condictionem pertinent: si vero simul in sacculo solvit, nihil fecit accipientis et ideo nondum adquisisse cuiquam dominium videtur, quia cum plus pretium solvit servus, non faciet nummos accipientis. Si operas suas iste seruus locauerit et in annos singulos certum aliquid stipuletur, eorum quidem annorum stipulatio, quibus usus fructus mansit, adquiretur fructuario, sequentium uero stipulatio ad proprietarium transit semel adquisita fructuario, quamuis non soleat stipulatio semel cui quaesita ad alium transire nisi ad heredem uel adrogatorem. proinde gatus et iste seruus operas suas locauit et stipulatus est ut supra scriptum est, prout capitis minutione amissus fuerit usus fructus, mox
Abbreviated transcription (Latin):
S ⁊ an locare possit uidend̾ ⁊. ⁊ putolo¬
cat᷑um ⁊ licet destator cõmodare ñ loca¬
re fuĩt solitꝰ. tñ ip̃m fructuariũ locatu¬
rum tam scenicã quam fumebrẽ uestẽ
iopͥetatis dominꝰ ñ debebit impedire
fructuariũ ita udentẽ. ne det̾iorem eiꝰ
conditionem faciat de quibdam pla¬
ne dubitabat᷑. si eum uti ꝓhibeat an
uire id faciat ut puta dolea si fundi
de fossa sint ut phibendum. Idem et
in seriis ⁊ in cuppis ⁊ incadis ⁊ amp
horis putant. Idem ⁊ in specularib
si domus usust᷑. leget᷑. s ego puto nnsi
sit contͣria uoluntas etiam instrum̃¬
tum finidi ut domꝰ contim̾ ss nec ser¬
uitutem imponẽ fundo p ꝓpͥetarus
nec amitt̾e seruitutẽ ad quirere pla¬
ne seruitutem eumposse. etiam in¬
uito fructuario uilianꝰ scͥpsit cr̃ub
consecm̃t̾ fruetuariꝰ quid̃ ad qurere
dec̾ior fructuarũ conditio ñ fi¬
at ueluti si talem seruitutẽ iuicmo
concessi̾t us sibi ñ ẽẽ altius tollere

Expanded text:
uidendum est: et puto locaturum, et licet testator commodare, non locare fuerit solitus, tamen ipsum fructuarium locaturum tam scaenicam quam funebrem uestem. Proprietatis dominus non debebit impedire fructuarium ita utentem, ne deteriorem eius condicionem faciat. de quibusdam plane dubitatur, si eum uti prohibeat, an iure id faciat: ut puta doleis, si fortdefossa sint, uti prohibendum: idem et in seriis et in cuppis et in cadis horis putant: idem et in specularibus, si domus usus fructus legetur. sed ego puto, nisi sit contraria voluntas, etiam instrumentum fundi vel domus contineri. Sed nec servitutem imponere fundo potest proprietarius nec amittere servitutem: adquirere plane servitutem eum posse etiam invito fructuario Iulianus scripsit. quibus consequenter fructuarius quidem adquirere iat deterior fructuarii conditio veluti si talem servitutem vicino concesserit, ius sibi non esse alteri tollere
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ego puto ueram  ruetuariꝰ
cãm ꝓpͥetatis det̾iorem fac̾e̾ ñ debet
meliorem face̾ pͭ. ⁊ si fundi ⁊ usus
sructus legatus ñ deb neq arrbo¬
res frugiferas excid̾e neq iuillam
diruere. nec eniucquam fac̾e in ꝑ¬
niciem ꝓpͥetatis. ⁊ si forte uolup¬
tarium fuit p̃dium niridiaria ł
gestationes uł deambulationes
arhorib pnfructuosis opacas ate
amoema̾ns hñs ñ debebit deicere
ut forte ortos olitorios faciat uł a¬
uud cnud eid̾ ad redditum spectat
inde ÷ cuesitum an lapidicmas

Expanded text:
 ego puto veram. Fructuarius causam proprietatis deteriorem facere non debet, meliorem facere potest. et aut fundi est usus fructus legatus, et non debet neque arbores frugiferas excidere neque villam diruere nec quicquam facere in perniciem proprietatis. et si forte uoluptarium fuit praedium, uirdiaria uel gestationes uel deambulationes arboribus infructuosis opacas atque amoenas habens, non debebit de‹i›cere, ut forte hortos olitorios faciat uel aliud quid, quod ad reditum spectat. Inde est quaesitum, an lapidicinas
Abbreviated transcription (Latin):
sp̾sit impendñti ẽẽ dñium eiꝰ ⁊ nu¬
merationem p̾tii declaraturam cuiꝰ
sit. namsi ex re fructuarũ recte fr¬
tuarii fuisse id̾ q ÷ ⁊ si forte stipu¬
latus sit seruus num̾aturus pecu¬
niam nam num̾atio declaraiit
cui sit adquisita stipulatio gͦ ostñ¬
dimꝰ impendñti ẽe dñium. donec
p̃tium iimeret᷑ q̃uid gͦ si amilso
usuf. cunc p̃tiũ numẽt᷑. Iulianus

Expanded text:
psit in pendenti esse dominium eius et numerationem pretii declaraturam, cuius sit: nam si ex re fructuarii, retro fructuarii fuisse. idemque est et si forte stipulatus sit seruus numeraturus pecuniam: nam numeratio declarabit, cui sit adquisita stipulatio. ergo ostendimus in pendenti esse dominium, donec pretium numeretur. quid ergo si amisso usu fructu tunc pretium numeretur? Iulianus
Abbreviated transcription (Latin):
dem. li .xuii. ad sabm̃ Si serui
usuf. sit legatꝰ quicqͥd is ex oꝑa
sua ad quirit ut ex re fructuarii
ad eum ꝑtinet. siũ stipulet᷑ suĩ ei
possessio fu̾it tͣdita. si u̾o heres in¬
stitutꝰ sit ut legatum acceꝑit lab̾o

Expanded text:
decimo ad Sabinum. Si serui usus fructus sit legatus, quidquid is ex opera sua adquirit uel ex re fructuarii, ad eum pertinet, siue stipuletur siue ei possessio fuerit tradita. si uero heres institutus sit uel legatum acc
Abbreviated transcription (Latin):
ge enim eum testatorem inferre
cum ñ eẽt tam oportune ubi sepe¬
liret᷑. ex eo ne det̾ĩorem condidionẽ
fructuarii faciat ꝓpͥetariꝰ. Solet
q̃ri onseruũ dñs cohcere possit ⁊
aristo ap̃ cassiũ notat plenissima¬
ineum coh̃cionem hr̃e. si mͦ sñ do

Expanded text:
ge enim eum testatorem inferre, cum non esset tam oportune, ubi sepeliretur. Ex eo, ne deteriorem condicionem fructuarii faciat proprietarius, solet quaeri, an seruum dominus coercere possit. et Aristo apud Cassium notat plenissimam eum co
Abbreviated transcription (Latin):
gis euã usucapio ꝓpͥetatis q̃ pꝰ con¬
stitutũ usimit. conting̃. debebit
plane denegari ususfructꝰ ꝑ secu¬
tio si ei qui noxe accep̃ litis estima¬
tio ñ osserat᷑ a fructuario. Si qͥs
seruũ occid̾it utilem actionẽ exem¬
plo aquilie fructuario danda ñꝗͣ
boꝵ alie substituende sunt ⁊ pͥores
ad fructuariũ ꝑtinent.
putat insulã pꝰse ita legari ut
ei seruitꝰ imponat᷑ q̃ alt̾i insule
heditarie debeat᷑. ħ mͦ. si ille ħedim̃o
ꝓmisi̾t ꝑ se ñ fore quo altiꝰ ea edifi¬
cia collant᷑ cum ei eoꝵ. edificioꝵ u
sumfructũ do lego uł sic ediũ illaꝵ
quo ad altius qmͣ uti nũc sunt e¬
dificate ñ erunt illi usumf. do le¬
go. Si arbores uento delectas dñs
neliani gaio meuio dolego ꝑm̃ acci

Expanded text:
gis quam usucapio proprietatis, quae post constitutum usum fructum contingit. debebit plane denegari usus fructus persecutio, si ei qui noxae accepit litis aestimatio non offeratur a fructuario. Si quis seruum occiderit, utilem actionem exemplo Aquiliae fructuario dandam numqborum aliae substituendae sunt et priores ad fructuarium pertinentputat insulam posse ita legari, ut ei seruitus imponatur, quae alteri insulae hereditariae debeatur, hoc modo: 'Si ille heredi meo promiserit per se non fore, quo altius e‹a› aedificia tollantur, tum ei eorum aedificiorum usum fructum do lego' uel sic: 'Aedium illarum, quoad altius, quam uti nunc sunt, aedificatae non erunt, illi usum fructum do lego.' Si arbores uento deiectas dominneliani Gaio Maeuio do lego', peri
Abbreviated transcription (Latin):
qͥt. s ⁊ si sub conditionis implende
cã qͥd seruus fructuariꝰ consequat᷑.
⁊ constit̾it ꝯtemplatione fructuarii
eam conditionẽ ad sc̾ptam dicend̃ ÷
ip̃i ad quiri nam ⁊ in mortis cã
donatione id̾ dicend̾ ÷.¬

Expanded text:
sed et si condicionis implendae causa quid seruus fructuarius consequatur et constiterit contemplatione fructuarii eam condicionem adscriptam, dicendum est ipsi adquiri: nam et in mortis causa donatione idem dicendum e
Abbreviated transcription (Latin):
litate edium ñ inmutatasita ner¬
ua eum cui ediũ usuffructꝰ legatꝰ
sit altuis colłe ñ posse quãuis limĩa
ñ obscurant᷑ qr cextum mag̃ tur¬
bat᷑ eid̃ labeo etiam inꝓpͥetatis dño
scͥbit sĩdem gͥmane obstruere eum
posse ¶tem si domus ususfructus
iegatus sit meritoria illie facere
fructuariꝰ ñ deb. nec ꝑcenaculadi¬
uid̾e donũ. at cha locare p᷑ s oporte¬
bit ciiasi domũ locare nec balneũ
ibi faciendum ÷ qd̾ aũt dicit meri¬
coria ñ facturum ita accipe q̃ uul¬
go diũsoria uł fullonica appellant
eg̾o quid̾ ⁊ si balneũ sit in domo
usib dominicis solitũ uacare in
intima ꝑte domꝰ ut int̾ dc̃as ame dic
nias. ñ recte nec ex boni iuri arbi¬
tͣtu factum si id locare ceꝑit ut psi.
lauet. ñ mag̃ quam si domũ ad
stationem um̃itoꝵ locam̾t aut si
stabulũ qd̾ erat domꝰ uim̃tis ⁊ ca¬
richis uacans p̾stino locau̾it.¬

Expanded text:
litate aedium non immutata. item Nerlitate aedium non immutata. item Nerua eum, cui aedium usus fructus legatus sit, altius tollere non posse, quamuis lumina non obscurentur, quia tectum magis turbatur: quod Labeo etiam in proprietatis domino scribit. idem Nerua nec obstruere eum posse. Item si domus usus fructus legatus sit, meritoria illic facere fructuarius non debet nec per cenacula diuidere domum: atquin locare potest, sed oportebit quasi domum locare. nec balineum ibi faciendum est. quod autem dicit meritoria non facturum ita accipe quae uolgo deuersoria uel fullonica appellant. ego quidem, et si balineum sit in domo usibus dominicis solitum uacare in intima parte domus uel inter diaetas amoenas, non recte nec ex boni uiri arbitratu facturum, si id locare coeperit, ut publice lauet, non magis quam si domum ad stationem iumentorum locauerit, aut si stabulum quod erat domus iumentis et carruchis uacans, pistrino locauerit
Abbreviated transcription (Latin):
auri ⁊ argenti ⁊ sulphuris ⁊ eris
⁊ ferri ⁊ cet̾orur fodmnas. ut quas
pat̾ familias instituit exercere
pot̾it. ut ip̃e instituere si nich agri¬
culte nõcebit. ⁊ si forte m ħ qd̾ iili¬
tuit plus reditus sit quam inuine¬
tis ist arbustis uł oliuetis q̃ fuerũt
forsitan etiam hec deicere pot̾ĩt si
quid̃ ei ꝑmittit᷑ meliorere ꝓpͥetatẽ¬
si cam̃ q̃ mnstituit ususfruetusriꝰ
aut celum corrumpant agͥ aut ma¬
gnum apparatum sint desid̾atura
um quid̾ posit᷑um in fundo nͥ cid̾ ad
fructum ꝑcipiend̾ necc̃ium sit. sed
si edium ususfruetꝰ legatus sit uer¬
ua filiꝰ ⁊ limina imnitt̾e eum pꝰ se
ait S ⁊ colores ⁊ picturas ⁊ marmo¬
ra pot̾it ⁊ sigilla ⁊ si ciuid ad domu¬
um ornatũ spectat. s neq dietas
tͣnsformare ut conuĩg̾e̾ aut seꝑare
ei ꝑmittet᷑. ut aditus postiqͥasue u̾te.¬
re ut refugia aꝑire uł atͥum muta¬
re. uł urdiaria ad alium mod̾ con¬
u̾t̾e excole̾ enim eid̾ inuenit pͣ qua¬

Expanded text:
auri et argenti et sulpuris et aeris et ferri et ceterorum fodinas uel quas pater familias instituit exercere poterit uel ipse instituere, si nihil agriculturae nocebit. et si forte in hoc quod instituit plus reditus sit quam in uineis uel arbustis uel oliuetis quae fuerunt, forsitan etiam haec deicere poterit, si quidem ei permittitur meliorare proprietatem.Si tamen quae instituit usufructuarius aut caelum corrumpant agri aut magnum apparatum sint desideratura um quidem positurum in fundo, nisi quod ad fructum percipiendum necessarium sit.Sed si aedium usus fructus legatus sit, Nerua filius et lumina immittere eum posse ait: sed et colores et picturas et marmora poterit et sigilla et si quid ad domus ornatum. sed neque diaetas transformare uel coniungere aut separare ei permittetur, uel aditus posticasue uertere, uel refugia aperire, uel atrium mutare, uel uirdiaria ad alium modum conuertere: excolere enim quod inuenit potest qua
Abbreviated transcription (Latin):
refig̾ posse resixa plane posse uindicare
dncipioꝵ qͦ usufructu legato ñ d
abuti. s sed̾m conditionem eoꝵ uti: nam
si labrarium rus mittat. ⁊ qualum ⁊
calcem portare coit hystrionem balu¬
atorem faciat ut de simphonia  atͥensẽ
uł de palestra st̃corandis latͥnis p̃ponat
ab uti uidebit᷑ ꝓpͥetatessulficient̃ autẽ
alere ⁊ uestire d scd̃m ordinem ⁊ dig¬
nitatem mancipioꝵ ⁊ gñałr labeo ait
Innb reb mobilib modum eum deb̾e̾
cene̾ sua feritate ut seuitia ea corrup¬
tat alioqͥn etiam lege acuilia eumcõ¬
ueniri  si uestim̃toꝵ issusfructꝰ iegatꝰ
sit ñ sicut qnͣtitatis ususfructus lege¬
t᷑ dicendum ⁊ ida eum uti deb̾e ne ab¬

Expanded text:
e posse uindicare. Mancipiorum quoque usus fructus legato non debet abuti, sed secundum condicionem eorum uti: nam si librarium rus mittat et qualum et calcem portare cogat, histrionem balniatorem faciat, uel de symphonia atriensem, uel de palaestra stercorandis latrinis praeponat, abuti uidebitur proprietate. Sufficienter autem alere et uestire debet secundum ordinem et dignitatem mancipiorum. Et generaliter Labeo ait in omnibus rebus mobilibus modum eum tenere debere, ne sua feritate uel saeuitia ea corrumpat: alioquin etiam lege Aquilia eum conueniri. Et si uestimentorum usus fructus legatus sit non sic, ut quantitatis usus fructus legetur, dicendum
Abbreviated transcription (Latin):
poniꝰ dubitat. si fugitiuus in quo m̃s
ususfructus ÷ stipulet᷑. aliqͥd ex re
mea uł ꝑ tͣditionem accipiat an ꝑ ħ
ip̃m quasi utar retineam usumf. ma
gis q admittit retinere. Nam sepe e¬
tiam si p̃sentib seruis ñ udam᷑ tñ u¬
sumf.retinemꝰ ut puta egrotantĩ sꝰ¬
uoͥ. ut infantiꝰ cmꝰ oꝑe nulle sunt ut de¬
fecte senectutis hominis. Nam ⁊ si a¬
grum aremꝰ licet tam̃ sterilis sit ut
muillus fructus nascat᷑ retinemꝰ usũ
tunis retim̃ cam̃ nsumfructũ nam
qia ratione inquit retinet᷑ aꝓpͥeta¬
rio possessio etiam si infuga seruus
sit pari ratione etiam usuffructus
recmet᷑ Idem tͣctat qd̾ si quis polsõ¬
nem eius nactus sit. an ciuemad̾m
a ꝓpͥetario possid̾i desinit ita etiam

Expanded text:
i fugitiuus, in quo meus usus fructus est, stipuletur aliquid ex re mea uel per traditionem accipiat: an per hoc ipsum, quasi utar, retineam usum fructum? magisque admittit retinere. nam saepe etiamsi praesentibus seruis non utamur, um retinemus: ut puta aegrotant‹e› seruo uel infant‹e›, cuius operae nullae sunt, uel defectae senectutis homin‹e›: nam et si agrum aremus, licet tam sterilis sit, ut nullus fructus nascatur, retinemus usum tiuus, retineri tamen usum fructum: nam qua ratione, inquit, retinetur a proprietario possessio, etiamsi in fuga seruus sit, pari ratione etiam usus fructus retinetur. Idem tractat: quid si quis possessionem eius nactus sit, an, quemadmodum a proprietario poss
Abbreviated transcription (Latin):
usum ⁊ usumfructũ. Sed si exci¬
piat ut pasce̾ sibi ⁊ in habitare lice¬
at uaiet exceptio cum ex multis sai¬
tib pastiõe fructus ꝑciperet᷑ ⁊ habi¬
tationis exceptione sie temꝑalis si¬
ue usq ad morten

Expanded text:
usum et usum fructum. sed et si excipiat, ut pascere sibi uel inhabitare liceat, ualet exceptio, cum ex multis saltibus pastione fructus perciperetur. et habitationis exceptione, siue temporali siue usque ad mortem
Abbreviated transcription (Latin):
admot̾ subserere cogit᷑ arbores ⁊ art¬
sto notat. hec uera ẽẽ. ixratiꝰ aũt
li . iiii. m̃branaꝵ ait. ñ posse fructu¬
ariũ ꝓhib̾i quo miiꝰ refic̾iat qr nec
arare ꝓhibi pͭ aut colle̾/ nec solũ nec¬
cessarias refectiones facturũ s etiã
uoluptatis causa ut tectoria ⁊ paiu¬
m̃ta. ⁊ similia face̾ neq aũt amp

Expanded text:
m adserere cogitur arbores: et Aristo notat haec uera esse. Neratius autem libro quarto membranarum ait non posse fructuarium prohiberi, quo minus reficiat, quia nec arare prohiberi potest aut colere: nec solum necessarias refectiones facturum, sed etiam uoluptatis causa ut tectoria et pauimenta et similia facere, neque autem amp
Abbreviated transcription (Latin):
dem si possideꝗt᷑ ab alio arartti u¬
sum fructũ si mͦ mͥ aliquid stipislet
ꝑui p referre an ab hede possideat᷑
ut ab eo cui heditas uendita ÷ ut cui
ꝓpͥetas legata sit. an a p̃done sułfi¬
cere enim ad retmendum usum
fructum eẽ affcm̃ retin̾e̾ uolentis
⁊ seruũ nomine frue luairii aliqͥ
fur decenĩt ut desecui̾t fructꝰ
maturos pondentes cui conditõe
teneat᷑ dño sundi an fruetuario ⁊
putat qm̃ fructus ñ sinnt sructu¬
tionem compet̾e tructuario aũt
furti actionem qm̃ int̾ fuit eius
fruetus ñ eẽ ablatos marcenꝰ aut
mouet᷑ eo qd̾ si pꝰea fructus istos
nactus fu̾it fructuariꝰ fortassis fi¬
ant enis nam si siant qua rõne
nͥ euenit nisi eam ut int̾im fier̃t
ꝓpͥetarii mox ap̃phñsi fruetuarũ
esficerent᷑. exemplorei sub condi¬
Itione legate eq̃ intĩm ħedis ⁊ en¬
ꝯrium tͣnsit nerũ ÷ enimcõditio¬
nem compet̾e ꝓpͥetaria cũ aũt mmi
pendenti ⁊ dnͣium ⁊ ut ip̃e nili¬

Expanded text:
tti usum fructum, si modo mihi aliquid stipuletur, paruique referre, ab herede possideatur ab alio, cui hereditas uendita sit uel cui proprietas legata sit, an a praedone: sufficere enim ad retinendum usum fructum esse affectum retinere uolentis et seruum nomine fructuarii aliquid fur decerpserit uel desecuerit fructus maturos pendentes, cui condictione teneatur, domino fundi an fructuario? et putat, quoniam fructus non fiunt fructuctionem competere, fructuario autem furti actionem, quoniam interfuit eius fructus non esse ablatos. Marcellus autem mouetur, eo, quod, si postea fructus istos nactus fuerit fructuarius, fortassis fiant eius: nam si fiunt, qua ratione hoc euenit? nisi ea, ut interim fierent proprietarii, mox adprehensi fructuarii efficientur, exemplo rei sub condicione legatae, quae interim heredis ensit. uerum est enim condictionem competere proprietario: cum autem in pendenti est dominium ut ipse Iuli
Abbreviated transcription (Latin):
dñs pͭ meare satisdationem desi¬
dare ut officio iuidicis ħ fiat. nã
sicuti deb fructuarius utifrui
ita ⁊ ꝓpͥetatis dominꝰ securus eẽ
deb deppͥetate hec aũt ad omnẽ
usumfructum ꝑtinere.
ulianꝰ. li .xxxuiii. dig̃ ꝓbatꝰ i¬
ususfruictus legatus sit. ñ pͥus
dandam actionem usufructuario
quam satisded̾it se bomi uri ar¬
bitͣtu usurum friuit᷑m ss ⁊ si płes
in futͤm quemadm̃ utifrm debsde
p̃t̾itis aũt dampnis fructuariꝰ etiã
lege aquilia tenet᷑. ⁊ int̾dc̃o qd̾ ui
in alienare tale quid cõmisit ¶em¬
q consultus qd̃ bonum fuit actionẽ
pollici p̃torem cum competat legis
aquilie actio. R̾dit. qr sunt casus qͥ¬
bus cessat aquilie actio iõ indicemꝰ
dare̾ ut euis arbitͣtu utat᷑ fruat᷑ qͥ
agrum ñ ꝓscindit qui uites ñ sũb¬
sit item aciuarum ductus coerume¬
pi patit᷑. lege aquilia ñ tenet᷑ ead̾
⁊ usuratio dicenda suntss inter
duos fructuarios mota sit ꝯtͦu̾sia.

Expanded text:
n ea re satisdationem desiderare, ut officio iudicis hoc fiat: nam sicuti debet fructuarius uti frui, ita et proprietatis dominus securus esse debet de proprietate. haec autem ad omnem usum fructum pertinere Iulianus liusus fructus legatus sit, non prius dandam actionem usufructuario, quam satisdederit se boni uiri arbitratu usurum fruiturum: sed et si plures m uti frui debet. De praeteritis autem damnis fructuarius etiam lege aquilia tenetur et interdicto quod ui in aliena re tale quid commiserit. denique consultus, quo bonum fuit actionem polliceri praetorem, cum competat legis Aquiliae actio, respondit, quia sunt casus, quibus cessat Aquiliae actio, ideo iudicem dari, ut eius arbitratu utatur: nam qui agrum non proscindit, qui uites non subserit, item aquarum ductus conrumpi patitur, lege Aquilia non tenetur. eadem et in usuario dicenda sunt. Sed si inter duos fructuarios sit controuersia,
Abbreviated transcription (Latin):
ut sarta recta hãt si quatñ uetu¬
state corruissent neutrũ cogi refic̾e
s si heres refec̾it passurũ fructuariũ
uti unde celsus demͦ sarta recta ha¬
bendi eruerit si que uetustate corru¬
exunt refice̾ ñ cogit᷑. modica gͥ refec¬
tio ad eum ꝑtinet qm̃ ⁊ alia hon̾a

Expanded text:
ut sarta tecta habeat: si qua tamen uetustate corruissent, neutrum cogi reficere, sed si heres refecerit, passurum fructuarium uti. unde Celsus de modo sarta tecta habendi quaerit, si quae uetustate corruerunt reficere non cogitur: modica igitur refectio ad eum pertinet, quonia
Abbreviated transcription (Latin):
sis ut in ñtoꝵ deiectis usey ad u¬
sum suũ ⁊ uille posse usufructuari¬
um serre labeo ait. nec matĩa eum
ꝓ ligno usurum si hãt unde utatur
ligno quam sm̃am puto uerã alio¬
crum ⁊ si cotusn ager sit hunc casũ
passus om̃s arbores auferet fructu¬
cum ad uille refectionem putat pse
quemad̃m calcem inquit coquere
ut harenam fod̾e aliud ue qd̃ edifi¬
cio necc̃ium simi̾e. Haiuis usufruc¬
tu legato nauigantum mittendĩb:¬
an ego puto licet nausragii ꝑiculum
imineat. nauis et enimad ħ parat᷑
ut naiget. U sufructuarius ut ip̃e
frui eare ut alii fruendam concedere
uł locare nt uend̾e pot̾. Nam ⁊ cnuilo¬
catutitꝰ ⁊̃ qͣui uendit utit᷑. s si alii p̃¬
cario concedat nt donet pudo eum inti
at ite iõ retni̾e usumfructum. ⁊ ħ cas¬
sius ⁊ pegasus responderunt. ⁊ pomp̃

Expanded text:
lsis uel ui uentorum deiectis usque ad usum suum et uillae posse usufructuarium ferre Labeo ait: nec materia eum pro ligno usurum, si habeat unde utatur ligno. quam sententiam puto ueram: alioquin et si totus ager sit hunc casum passus, omnes arbores auferret fructutum ad uillae refectionem putat posse: quemadmodum calcem, inquit, coquere uel harenam fodere aliudue quid aedificio necessarium sumere. Nauis usu fructu legato nauigandum mittendam puto, licet naufragii periculum immineat: nauis etenim ad hoc paratur, ut nauiget. Usufructuarius uel ipse frui ea re uel alii fruendam concedere uel locare uel uendere potest: nam et qui locat, utitur et qui uendit, utitur. sed et si alii precario concedat uel donet, puto eum uti atque ideo retinere usum fructum, et hoc Cassius
Abbreviated transcription (Latin):
rum c ⁊ uenationũ reditum cassiꝰ
ait. li uiii. uiris cuulis ad fructuari¬
um ꝑtinẽ gͦ ⁊ piscationũ semmario
rum aũt fruetum puto ad fructua¬
rium ꝑtin̾e. Ita tam̃ ut ⁊ uend̾e ei ⁊
semmare liceat. deb tñ sonserendi
agͣ causa semmariũ ꝑatum semꝑre¬
nouare quasi instrum̃tũ agͥ ut fiito
usuif. dño restituat᷑ istrum̃ti autẽ
finctum hr̃e deb. uendendi tñ falcui¬
tatem ñ ht̃.  Nam ⁊ si fundi ususf.
fu̾it legatus ⁊ si ager unde palo in
t̃familias uti ut salice uł harudĩe
puto fructuarium hactemis uti pꝰse
ne ex eo uendat. nͥ forte salicti eius¬
u sine pala ⁊s ut arundmeti usust
sit legatus cunc enim ⁊ uend̾e̾ pot̾
Tlam ⁊ trebatius se̾bit siluam cedu.¬
am ⁊ arundinetũ posse fructuariũ
ced̾e sic̃ pat̾ familias cedebat ⁊ uen¬
dere licet pat̃ sam̃. ñ solebat uend̾e
s ip̃e nti admdo enm referendũ ÷
ñ ad qualitatem utitendi.

Expanded text:
rum quoque et uenationum reditum Cassius ait libro octauo iuris ciuilis ad fructuarium pertinere: ergo et piscationum. Seminarii autem fructum puto ad fructuarium pertinere ita tamen, ut et uendere ei et seminare liceat: debet tamen conserendi agri causa seminarium paratum semper renouare quasi instrumentum agri, ut finito usu fructu domino restituatur. Instrumenti autem fructum habere debet: uendendi tamen facultatem non habet. nam et si fundi usus fructus fuerit legatus et sit ager, unde palo in ter familias uti, uel salice uel harundine, puto fructuarium hactenus uti posse, ne ex eo uendat, nisi forte salicti ei uel siluae palaris uel harundineti usus fructus sit legatus: tunc enim et uendere potest. nam et Trebatius scribit siluam caeduam et harundinetum posse fructuarium caedere, sicut pater familias caedebat, et uendere, licet pater familias non solebat uendere, sed ipse uti: ad modum enim referendum est, non ad qualitatem utendi.
Abbreviated transcription (Latin):
sit ut neq torq̃at ne ꝙ fagellis
aut. li .x. ad sabm̃. Si quis do¬
nat᷑us usufructuario spopõd̾it
seruo in quem usumf. ht stipulã¬
ti ip̃i usufructuario obligaui̾t qͥ
⁊ei seruus talis stipulari possit¬
nsitatum ⁊.¬
stipulet᷑ sibi aut sticho seruo fruc¬
tuario donandi cã dũ nult fructua
⁊ cui ad quirat iste fructuariꝰ ser¬
uus ut puta si seruũ emit ac ꝑ tͣdi¬
cionem accep̃ nec dum p̃tiũ num̾a

Expanded text:
 torqueat, neque flagellis decimo ad Sabinum. Si quis donaturus ‹us›ufructuario spoponderit seruo in quem usum fructum habet stipulanti, ipsi usufructuario obligabitur, quia ‹u›t ei seruus talis stipulari possitusitatum stipuletur sibi aut Sticho seruo fructuario donandi causa, dum uult fructuarest, cui adquirat iste fructuarius seruus: ut puta si seruum emit et per traditionem
Abbreviated transcription (Latin):
ut ꝑmutarit ut in dotem dedit meas
i manumissim nec ineuin ciusega
fit peculium de peculio actionen a ng.
tenead heres⁊ait ocilius teni. es pecui¬
ura penes eum sit quicendo ps lega¬
torio se liberauit pegasus aũt cauer
heredi debi̾ant. ab eo cui peculiuleca¬
tum sit er ad eum uennit cortores
gssi tͣdidit iũ cantione erit conueni¬
ein ¶ Di p̃cepto seruo ⁊ peculio irga¬
dessit heres restituere seditatem si
de peculio conueniat᷑ trebellani ex¬
ceptione ñ utet᷑ ut marcenꝰ tractons
aomuictit. Is au̾t cui restituta est here

Expanded text:
uel permutauit uel in dotem dedit, in uel permutauit uel in dotem dedit, in in manumissum neque in eum, cui legatum sit peculium, de peculio actionem. an ergo teneatur heres? et ait Caecilius teneri, quia peculium penes eum sit, qui tradendo id legatario se liberauit.Pegasus autem caueri heredi debere ait ab eo, cui peculium legatum sit, quia ad eum ueniunt creditores: ergo si tradiderit sine cautione, erit conueniendus.Si praecepto seruo et peculio rogatus sit heres restituere hereditatem, si de peculio conueniatur, Trebelliani exceptione non utetur, ut Marcellus tractans admittit: is autem cui restitut
Abbreviated transcription (Latin):
diu sermus ut filiꝰ mnpate est de peculio
aetio ipetui est pꝰ moetem aũt eis uel
postenuam emancipatꝰ maninnilsꝰ alie¬
natus ue fuerit temporat õẽ incipiat
id̾ annalis. amiꝰ aũt ittilis computabit᷑
⁊ ĩo si conditionalis sit ob ligõ iuliamis
scbit ex eo computandum annũ ñ ex qͦ
emancipatꝰ ÷ s ex quo peti potuit con¬
ditione eristente. ¶Merito tempoeari¬
morte ut alienatione ertinguit᷑ peculiũ
susficielut usq ad anniũ ꝓouci obligonẽ¬
auenatio aũ ⁊ manimssio ad seruosꝑ
tinet il ad filios moes aut tam ao seruos¬
quam ad filios refertur. emancipatio
uero ad solum filiũ. s ⁊ si aliomͦ sine
emancipatione desierit ẽẽ in p̾ate anna¬
lis erit actio S ⁊ si morte patͥs ut depor¬
catione suiniris fuit effectus fulnis de
peculio intͣ amiũ heres pat̾s ut fiseus
tenebunt᷑ ¶n alienatione accipit᷑
utic uenditor qui actione de peculio in¬
tra annũ tenet᷑ s ⁊ si donauit serumi

Expanded text:
ate est, de peculio actio perpetua est: post mortem autem eius uel postquam emancipatus manumissus alienatusue fuerit, temporaria esse incipit, id est annalis.Annus autem utilis computabitur: et ideo et si condicionalis sit obligatio, Iulianus scripsit ex eo computandum annum, non ex quo emancipatus est, sed ex quo peti potuit condicione exsistente.Merito autem temporarie uel alienatione extinguitur peculium, sufficiebat usque ad annum produci obligationem.Alienatio autem et manumissio ad seruos pertinet, non ad filios, mors autem tam ad seruosquam ad filios refertur, emancipatio uero ad solum filium. sed et si alio modo sine emancipatione desierit esse in potestate, annalis erit actio. sed et si morte patris uel deportatione sui iuris fuerit effectus filius, de peculio intra annum heres patris uel fiscus tenebuntur.In alienatione accipitur utique uenditor, qui actione de peculio intra annum tenetur: sed et si donauit seruum
Abbreviated transcription (Latin):
cessarias enũt seruus quasi dño
neccĩas ueluti seruos hactenꝰ ud̾i in
rem eius u̾sum pomp̃. scͥbit. qͣtenus
seruoꝵ uerum p̃tium facit cum si ne¬
cessarias enull in solidum qnͣtũ ue¬
nisset cene̾t᷑. Io̾ ait siũ ratinu habear¬
serui contͣctum dñs sii ñ. de in rom
u̾so ẽẽ actionem. Quod seruus dño
emit si quidem uoluntate eius emit
p ed̃ iuissu agi Sin uero ñ ex uolun¬
tate si quid̾ dñs ratum habiu̾t. uel
alioqum rem neccĩam uł utilẽ dño
enit de inrem u̾so actio eut. Si uero

Expanded text:
cessarias emerit seruus quasi domino necessaria‹s›, ueluti seruos, hactenus uideri in rem eius uersum Pomponius scribit, quatenus seruorum uerum pretium facit, cum, si necessarias emisset, in solidum quanto uenissent teneretur.Idem ait, siue ratum habeaserui contractum dominus siue non, de in rem uerso esse actionem.Quod seruus domino emit, si quidem uoluntate eius emit, potest quod iussu agi: sin uero non ex uoluntate, si quidem dominus ratum habuerit uel alioquin rem necessariam uel utilem domino emit, de in re
Abbreviated transcription (Latin):
runt enus de nirem u̾so age̾ possit uti
ẽditor an uenditor puto aũt siquid̃ p̃¬
tium nunñatum sit c̃ortorem de inre
u̾so acturum ⁊ si uestis ꝑierit si aũt
ñ fuit p̾tium solutũ ad ħ tñ dc̃a pecu¬
nia ut uestis em̾et᷑ ⁊ pecimia ꝑierit
uestis tñ familie diuisa ÷ utiq ẽdito¬
rem de inrem u̾so hr̃e actionem. nam
⁊ uenditor ht̃. qr res ens in rem dñ

Expanded text:
rint, quis de in rem uerso agere possit, utrum rint, quis de in rem uerso agere possit, utrum creditor an uenditor? puto autem, si quidem pretium numeratum sit, creditorem de in rem uerso acturum et si uestis perierit: si autem non fuit pretium solutum, ad hoc tamen data pecunia, ut uestis emeretur et pecunia perierit, uestis tamen familiae diuisa est, utique creditorem de in rem uerso habere actionem. an et uenditor habeat, quia res ei
Abbreviated transcription (Latin):
am unguenta focte ut si quid ad deli¬
cias ut si quid ad tͣpes sumptꝰ submi¬
nistrauit. neq .n. spectamꝰ a bono dnũ¬
accessit qd̾ consumptum ÷ s an inne¬
gotium dñi unde recte d̾r ⁊ si frum̃tũ
comꝑauit seruus ad alendas dñi fami¬
lias ⁊ in orreo dñco reposuit ⁊ hꝑũt
ut cocruptum est ut arsit nd̃i mren
set is q decessisset ut insulam fulsur
eaq ruiss dice̾m ee̾ actionem de in
rem u̾so s si sic accep̾ quasi in rẽ dn̾i
ũteret nec u̾tit ⁊ decepit ẽditorem ñ
uid̾r ũsum nec tenet᷑ dñs nec creduli¬
tas ẽditoris dũo obẽẽt ut caliditas ser¬
ui noceret quid tm̃ si is fuit serus eni
solitus erat accipiens u̾tere. adhuc ã
putonocẽ dño si alia m̃te serinis acce¬
pit aut si cum hac m̃te accepils pꝰea
alio ũtit curiosius gͥ deb⁊ ẽẽ creditor
quo u̾tat᷑. imutuatꝰ sit pecũa
seruus ad uestem comꝑandã ⁊ ñmi ꝑie¬

Expanded text:
am, unguenta forte, uel si quid ad deliam, unguenta forte, uel si quid ad delicias uel si quid ad turpes sumptus sumministrauit: neque enim spectamus, an bono domini cesserit quod consumptum est, sed an in negotium domini.Unde recte dicitur et si frumentum comparauit seruus ad alendam domini familiam et in horreo dominico reposuit et hoc periit uel corruptum est uel arsit, uideri sset isque decessisset uel insulam fulsisset eaque ruisset, dicerem esse actionem de in rem uerso.Sed si sic accepit quasi in rem domini uerteret nec uertit et decepit creditorem, non uidetur uersum nec tenetur dominus, ne credulitas creditoris domino obesset uel calliditas serui noceret. quid tamen, si is fuit seruus, qui solitus erat accipiens uertere? adhuc non puto nocere domino, si alia mente seruus accepit aut si, cum hac mente accepisset, postea alio uertit: curiosus igitur debet esse creditor, quo uertatur.Si mutuatus sit pecuniam seruus ad uestem comparandam et nummi perie
Abbreviated transcription (Latin):
stare consueuerat inrem urd̃i dñi u̾¬
tisse labeo scbit. gͦ idem erit ⁊ in filio¬
S si mutua pecunia accepta domum
dñicam exoenauit dectoriis ⁊ quibus¬
dam aliis q̃ mag̃ ad uoluptatem ꝑti¬
nent quam ad utilitatẽ ñ uid̾r u̾sũ
q nec ꝓcurator hec imputaret nͥ for¬
te mandatum dñ aut uoluntatem
hũit nec debĩ ex eo honerari dn̾̃m ꝙ
ip̃e facturum ñ eẽt. quid gͦ ÷ pati
debe dñs c̾ditorem hec auferre sñ do¬
mus sue scilicet muiria ne cogendus
sit dñs uend̾e domũ ut qnͣti p̃tiosior
fẽa est hic p̾stet.t idem lab̾o ait
Si seruus mutuatꝰ nũmos ame alii
fecit. s quasi dm̃ice rõnis ẽẽt ex qua
ca hactenus erit dñs obligatus ut si
ñ putat sibi expedire nom̃ debitoris
habere cedat c̃ditori actionib ꝓcurato¬
rem q eum faciat nec ñ illudꝰ qͦ inxẽ
diũ u̾sum labeo ait qd̾ mutuatus s̾uus
dño emit uolenti ad luxuri᷑am mat̾i¬

Expanded text:
aestare consueuerat, in rem uideri domini ueraestare consueuerat, in rem uideri domini uertisse Labeo scribit. ergo idem erit et in filio.Sed si mutua pecunia accepta domum dominicam exornauit tectoriis et quibusdam aliis, quae magis ad uoluptatem pertinent quam ad utilitatem, non uidetur uersum, quia nec procurator haec imputaret, nisi forte mandatum domini aut uoluntatem habuit: nec debere ex eo onerari dominum, quod ipse facturus non esset. quid ergo est? pati debet dominus creditorem haec auferre, sine domu‹s ui›delicet iniuria, ne cogendus sit dominus uendere domum, ut quanti ‹pretio›sior facta est, id praestet.Idem Labeo ait, si seruus mutuatus nummos a me aliifecit, sed quasi dominicae rationis. ex qua causa hactenus erit dominus obligatus, ut, si non putat sibi expedire nomen debitoris habere, cedat creditori actionibus procuratoremque eum faciat.Nec non illud quoque in rem domini uersum Labeo ait, quod mutuatus seruus domino emit uolenti ad luxuriae materi
Abbreviated transcription (Latin):
dñ cibarioꝵ nomine consumpsi̾t aut
si peciiam a c̃oitore acceptam dñi ẽdi¬
tori solu̾it. S ⁊ si errauit in soluendo
⁊ putauit c̃ditorem eum qui ñ erat
in debiti repetitionem dñs hr̃et si¬
ue cum seruus dñi negotũ g̾endi ad¬
ministrandi ue cã quid gessit ueluti
si mutuatus sit pecuniam ut frum̾tũ
comꝑaret ad familiam alendam uel
ad uestiendam siũ peculiarit̾ mutu¬
atus pꝰea inrem dñi u̾tit. ħ enimure
utim. ut etiam si pͥus in peculiũ u̾tit
peciniam mor inrem dm̃ ẽẽ de inrẽ
u̾so eẽ actio possit. ⁊ regularit̾ dicimꝰ
cociens de in remu̾so eẽ actionem qͥb
casib ꝓcurator mandati uł qui nego¬
tia gessit negotioꝵ gestoꝵ hret actio¬
nem. quotiens q̃ aliqͥd consumpsit
seruus ut aut meliorem rem dñs ha¬
buerit. aut ñ det̾iorem ꝓuide si ser¬
uus sumpsit pecuniamꝰ nt se ałet et
uestiret scd̾m consuetudinem dñ. id
est usq ad eum mod̾ quem dñs eip̃¬

Expanded text:
ni cibariorum nomine consumpserit aut si pecuniam a creditore acceptam dominico creditori soluerit sed et si errauit in soluendo et putauit creditorem eum qui non erat, indebiti repetitionem dominus haberet siue cum seruus domini negotii gerendi administrandiue causa quid gessit ueluti si mut‹u›atus sit pecuniam, ut frumentum compararet ad familiam alendam uel si ad uestiendam siue peculiariter mutuatus postea in rem domini uertit: hoc enim iure utimur, ut, etiamsi prius in peculium uertit pecuniam, mox in rem domini, esse de in rem uerso actio possit.Et regulariter dicimus totiens de in rem uerso esse actionem, quibus casibus procurator mandati uel qui negotia gessit negotiorum gestorum haberet actionem quotiensque aliquid consumpsit seruus, ut aut meliorem rem dominus habuerit aut non deteriorem.Proinde si seruus sumpsit pecuniam, ut se aleret et uestiret secundum consuetudinem domini, id est usque ad eum modum, quem dominus ei pr
Abbreviated transcription (Latin):
terum si ñ p̃strc̾it manet actio de inrẽ
acceptis seruũ manumisit. agi cum¬
p̃tium serui. qr dando lib̾tatem locuple
a me mutuam accepit in peculiũ quid̃
hanc qnͣtttatem ñ compitari in rem
aũt uid̾i u̾sum si quid plus sit in eo
cid̾ seruus quam est in serup̃tio¶In

Expanded text:
terum si non praestiterit, manet actio de in remterum si non praestiterit, manet actio de in remacceptis seruum manumisuia dando libertatem locupleta me mutuam accepit, in peculium quidem hanc quantitatem non computari, in rem autem videri versum, si quid plus sit in eo quod servus dedit quam est in servi pretio. In
Abbreviated transcription (Latin):
fetu. ancillarũ q ꝑtus. ⁊ deced̾e ueluti
si mortim̾ sit anumal. uł alio quolibet
u̾sum sit quasi cum ip̃is potius contͣs¬
tum uideat᷑. nec uid̾r frustͣ de inremũ¬
so actio ꝓmissa quasi susfic̾e̾t depecu¬
lio. rectissime .n. labeo dicit fieri posse
culium ⁊ annus utilis p̃teriit de mrẽ
ũso namq actio ꝑꝑetua ÷ ⁊ locum ht̃ si¬
ue ademit sit̃i dolo malo. sine actio de
peculio anno finita ÷. Item si plures
agant de peculio proficere ħ ei cuiꝰ pecu¬
nia iremu̾sa est deb⁊ ut ip̃e ub̾ĩorẽ
actionem hãt c̾te si p̃uentum sit ab ali¬
enio tractum de peculio deurem u̾so
actio an cesset uidendum ÷ ⁊ refert põ¬
poniꝰ uilianũ existimare depecutio ac¬
tionem ꝑm̃ unirem u̾so actionem. qi in
peculium conu̾sum est qd̾ in dñi rem
erat u̾sum ⁊ ꝓ seruo solutum ⁊ quemi¬
admod̾ si ip̃i seruo a dño fuiss solutum
s ita demum si p̾stit̾it actionem de pe¬
culio dñs qd̾ seruus in rem eiꝰ u̾terat ce¬

Expanded text:
ancillarumque partubus et decedere, ueluti si mortuum sit animal uel alio quolibet versum sit, quasi cum ipsis potius contractum videatur. Nec videtur frustra de in rem verso actio promissa, quasi sufficeret de peculio: rectissime enim Labeo dicit fieri posse, culium et annus utilis praeteriit? de in rem uerso namque actio perpetua est et locum habet, siue ademit sine dolo malo siue actio de peculio anno finita est.Item si plures agant de peculio, proficere hoc ei, cuius pecunia in rem uersa est, debet, ut ipse uberiorem actionem habeat. certe si praeuentum sit ab aliquo et actum de peculio, de in rem uerso actio an cesset, uidendum. et refert Pomponius Iulianum existimare de pe culio actione peremi de in rem uerso actionem quia in peculium conuersum est quod in domini rem erat uersum et pro seruo solutum est, quemadmodum si ipsi seruo a domino fuisset solutum, sed ita demum, si praestiterit ex actione de peculio dominus quod seruus in rem eius uerterat: ce
Abbreviated transcription (Latin):
erit rõ pͥuilegioꝵ in actione de pecuslio
dilata int̾u cet̾oꝵ c̾ditoꝵ actione uel
int̾posita cautione si pͥores agant qui
pͥmilegiũ ñ hñt restituturi qd̾ acceꝑunt
si inferat᷑ pꝰea cum patre actio pͥuilegũ
um cum mainimitc̾etur a demptũ nͥ
⁊ uid̾r concessum. debitores aũt conue¬
nire nͥ mandatis sͥ actionib ñ pͣ¬

Expanded text:
erit ratio priuilegiorum in actione de peculio erit ratio priuilegiorum in actione de peculio dilata interim ceterorum creditorum actione uel interposita cautione, si priores agant, qui priuilegium non habent, restitu‹tum› iri quod acceperunt, si inferatur postea cum patre actio priuilegiium cum manumitteretur ademptum non est, uidetur concessum: debitores autem conuenire nisi mandatis sibi actionibus non p
Abbreviated transcription (Latin):
qui tutelam quasi lib̃ administͣ¬
uit seruus ꝓnũtiatus ÷ an si conue¬
niat᷑ enis du̾s apupillo cuiꝰ eruid̃ po¬
tiorem cãm c̃ditorũ cet̾orum serui
habendam rescͥptum est. an uł id
deducat᷑ ex poculio ed dño debetur¬
⁊ si putaueris posse deduci an int̾sit utr
enim si filius dotem accep̃ tutelam ad
melior solet ẽẽ conditio quam cetoꝵ in¬
hibebit᷑ actio. plane si ex repupilli no¬
mina fecit ut pecuniam inarchã depo¬
suit dat᷑ ei uendicatio nũmoꝵ ⁊ adu̾sꝰ
debitores utilis acho seiliet siñnos cõ¬
sumpserunt. hic enualienare eos nõ
potuit qd̃ ⁊ in quouis tutore dicendũ ÷¬
cum in lib̾catis possessione ẽẽt an pꝰea.
nam ⁊ si ticiĩ seruo c̃didero eius q dñs
ẽẽ cepero deducam qd̾ pͥus c̃didi si conue¬
niri de peculio cepero. qͥd gͦ ÷. qr de pocu¬
lio actio desic̃. utilis actio in dño qͣi tute
culũ ẽẽ intelligat᷑. ¶ Si dos filiofam̃.
sit data uł tutelam administrau̾it hñda

Expanded text:
qui tutelam quasi liber administrabat, seruus pronuntiatus est. an si conueniatur eius dominus a pupillo, cuius quidem potiorem causam quam creditorum ceterorum serui habendam rescriptum est, an uel id deducatur ex peculio, quod domino debeturet si putaueris posse deduci, an intersit, utrum, enim si filius dotem accepit, tutelam amelior solet esse condicio, quam ceterorum inhibebitur actio. plane si ex re pupilli nomina fecit uel pecuniam in arca deposuit, datur ei uindicatio nummorum et aduersus debitores utilis actio, scilicet si nummos consumpserunt: hic enim alienare eos non potuit: quod et in quouis tutore dicendum cum in libertatis possessione esset an postea: nam et si Titii seruo credidero eiusque dominus esse coepero, deducam quod prius credidi, si conueniri de peculio coepero. quid ergo est? quia de peculio actio deficit, utilis actio in dominum quasi culium esse intellegatur.Si dos filio familias sit data uel tutelam administrauerit, habenda
Abbreviated transcription (Latin):
lufam̃. aniuia adu̾sis patrem acti¬
o est quemad̾m adu̾sus eum eẽt ꝑpetu¬
auiuo filio. ĩõ si ex causa redibitionis
erat de peculio actio sex mensium er̃
pꝰmortem filii. Id̾ q dicend̾ in om̃ib
temporalib actionib. ¶ Si seruus

Expanded text:
lii familias annua aduersus patrem actio est, quemadmodum aduersus eum esset perpetua uiuo filio, ideo si ex causa redhibitionis erat de peculio actio, sex mensum erit post mortem filii: idemque dicendum in omnibus temporalibus actionibus.Si seruus