comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mediocriter doctui. Item si cum ex ał littemi
oranonibus. aut poematibin eligeris
exempla que ceteris signis ar̃titicii
notata surirꝰ quia rudis id nemo
facero possit arrificiosissime te fucissẽ
putes : erras proptirea oꝑ isto signo uido¬
mus te nõ nibu nuiꝰ rei sciro. ẜ aliis si¬
gnis multa descire ĩ tollignnus. Quod
si artisiciosum est ĩ telligere qque sũt
ex arte scripta multo artisiciolius ifz
scribere ex axte. q eñ scribit artisicio¬
se ab aliis cõmede scripta facilo ĩ tel¬
ligero peterit qui facile eliget nõ
cñtinuo ipse cõmode scribit᷑. Et si est
maxime artiticiosum alio tẽpore uta¬
tur ca facultato. nõ tum cũ pare᷑
et ipsi gi gneoe et perferre debent.
Postromo ĩ eo ium artisicii cõsumãt
rum bani electores cxistimentur
¶Contra ca que ab his dieũtur ꝙꝑ
dicunt alienis se exemplis uti oporte¬
re satis est dietum. blũc que separa¬
tim dici passint cõsicleremus. Dici¬

Expanded text:
mediocriter litteratus, item si, cum de mediocriter litteratus, item si, cum de orationibus aut poematis elegeris exempla, quae certis signis artificii notata sunt, quia rudis id nemo facere possit, artificiosissime te fecisse putes, erres, propterea quod isto signo videmus te nonnihil scire, aliis signis multa scire intellegemus. Quod si artificiosum est intellegere, quae sint ex arte scripta, multo est artificiosius ipsum scribere ex arte. Qui enim scribit artificiose, ab aliis ‹commode scripta facile intellegere poterit; qui eliget facile, non continuo commode ipse scribet. Et, si est maxime artificiosum, alio tempore utantur ea facultate, non tum, cum parere et ipsi gignere et proferre debent. Postremo in eo vim artificii consumant, rum boni selectores existimentur. Contra ea, quae ab iis dicuntur, qui dicunt alienis exemplis uti oportere, satis est dictum. Nunc, quae separatim dici possint, consideremus. Dici
Abbreviated transcription (Latin):
tur dicere sẽ ex cogitasse quod alios
docent. cum noͣ ĩcribunt ostendũt
nobis quid alii excogitarĩt. ¶ Hoc
ipsum difficille est ĩ quiunt cligere
de multis. Quid dicitit difficilẽ. u¬
Utrum laboriosimi an artisiciosum.¬
di laboriosum nõ statim preclirum.
Sunt et cñ multa laboriasa que si
facutis nõ cõtinuo Noriemimi in¬
si ctiam si uestra mãna labulai aur
orationes totas trĩscripsissons glorio¬
sum putaretis. Em illud arisiciosũ¬
et egregium dicitis iudete ne ĩ suc¬
ti rerum muorum iudeini. si
nos parua res si cun magna delectat:
Nam isto modo cligere r udis ꝗde
nemo potost: ħ smẽ simio artificio
uloplui ⁊ elocunone prescnũ omĩa
nidere poterit. que ex arte dicent᷑
facere nemo poterit nisi eruolitoi.:
t pariodos nũ si ori pline rudis id
facere nemo poterit cũ feceriste lit¬
teratissimũ putes ineptus sis. pͥropte¬
rea quod id facile faciat quinis i¬

Expanded text:
tur dicere se excogitasse, quod alios tur dicere se excogitasse, quod alios doceant; cum scribunt, ostendunt nobis, alii quid excogitarint. «‹At› hoc ipsum difficile est», inquiunt, «eligere de multis.» Quid dicitis difficile, utrum laboriosum an artificiosum? Laboriosum non statim praeclarum. Sunt efaciatis, non continuo gloriemini; nisi etiam, si vestra manu fabulas aut orationes totas transscripsissetis, gloriosum putaretis. Sin istud artificiosum egregium dicitis, videte ne insueti rerum maiorum videamini, si vos parva res sicuti magna delectabit. Nam isto modo selegere rudis quidem nemo potest, sed sine summo artificio ulo plus, in elocutione praesertim, omnia videre poterit, quae ‹ex› arte dicentur; facere nemo poterit nisi eruditus. Ittios, sed quia plane rudis id facere nemo poterit, cum feceris, te litteratissimum putes, ineptus sis, propterea quod id facile faciat quivis
Abbreviated transcription (Latin):
probatissimis simiore. Primũ omĩu
exempla ponũtur nõ cõfirmanoli
neoꝵ testificandi causa s demẽstrã¬
di. Non cñ cum dicimius esse exoͣnan¬
onem que uerbi causa cõstet. et si¬
militer desmentibus uerbil et poni¬
mui hoc xomplum a craso: quod
possimus et debeniut :̃ nõ testimo¬
nium collocamut s exemplũ. Hoc
ĩ terest igitur ster testimonium
et exemplum. exemplo demostrat᷑
id quooa dicinui. au mocli si. te¬
stimonio esse illuol ita ut nos dicimꝰ
contirmatur. Preterea oportet testimo¬
niimi cum re cõuenire aliter eñ rem
nõ patest cõfirmare. ad id quaed illi fa¬
cumt cum re nõ cõnenit. curitã. quã
pallicentur artem se scribere exempla
proferunt ab his plerũo qnii artem
nescieruntĩTum quis es qui possit
il quoel de arte seripserint cõpro¬
bare: nͥ alquid scribat ex arte cõtra¬
ꝙͣ facunt q polliceri molentur. nã
cum seribere artem ĩstituũt uiden¬

Expanded text:
probatissimis sumi.» Primum omnium probatissimis sumi.» Primum omnium exempla ponuntur nec confirmandi neque testificandi causa, sed demonstrandi. Non enim, cum dicimus esse exornationem, quae verbi causa constet ex similiter desinentibus verbis et sumimus hoc exemplum a Crasso: «quibus possumus et debemus» testimonium conlocamus, sed exemplum. Hoc interest igitur inter testimonium et exemplum: exemplo demonstratur id, quod dicimus, cuiusmodi sit; testimonio, esse illud ita, ut nos dicimus, confirmatur. CAPUT 6 Praeterea oportet testimonium ‹cum re convenire; aliter enim rem non potest confirmare. At id,› quod illi faiunt, quom re non convenit. Quid ita? Quia pollicentur artem scribere, exempla proferunt ab iis plerumque, qui artem nescierunt. Tum quis est, qui possit id, quod de arte scripserit, conprobare, nisi aliquid scribat ex arte? Contraque faciunt, quam polliceri videntur. Nam cum scribere artem instituunt, viden
Abbreviated transcription (Latin):
rere ceperit. ipse ĩter acem stet. et
narret aliis quõ iacła alit bois cimi
sisoniis cursitarint. sie isti cum ĩ alt̾i
curriculum descederunt. illos ꝗ ĩ eos
op̃ est artisicii elaborarent auint fa¬
cere in modeste. ipsi aliquẽ mitiqu¬
uni oratorem aut poetam laudant
aut scriptimmꝰ sicuti. studiũ rhe¬
torice artis prodire nõ aude̾nt.
nõ ausim dicere. s tamio uereor ne
qͣ ĩ re lauolem modestie uenentur
ĩ ca ipłã re sint ĩpudentes. Quid qñ
tibi iu aliquii ĩquit. Artẽ tuam
scribis gignis nouas nobis preceptio¬
nel eas iple cõsirmare nõ potes ab
aliis exempla simin. uide ne facias
ĩpulenter quimi tuo nomine / uel ex
aliorum laboribus libare lauolem.
ham si tua uolumina prẽderint
antiqui oratores et pocte: et suum
quiso de liberis tulerit nihil istis
ꝙ suum uelint relinquatur. At exẽ¬
pla qm̃ testioniorum similia sur.
Item cõuenit ut testimonia ab hõĩbri

Expanded text:
rere coeperint, ipse intra carcerem stet et rere coeperint, ipse intra carcerem stet et naret aliis, quomodo Ladas aut boviscum sisonius cursitarint, sic isti, cum in artis curriculum descenderunt, illos, qui in eo, quod est artificii, elaborent, aiunt facere inmodeste, ipsi aliquem antiquum oratorem aut poetam laudant aut scripturam, sic uti in stadium rhetoricae prodire non audeant. CAPUT 5 Non ausim dicere, sed tamen vereor, ne, qua in re laudem modestiae venentur, in ea ipsa re sint inpudentes. «Quid enim tibi vis?» aliquis inquiat. «Artem tuam scribis; gignis novas nobis praeceptiones; eas ipse confirmare non potes; ab aliis exempla sumis. Vide ne facias inpudenter, qui tuo nominei velis ex aliorum laboribus libare laudem.» Nam si eorum volumina prenderint antiqui oratores et poetae et suum quisque de libris suis tulerit, nihil istis, quod suum velint, relinquatur. «At exempla, quoniam testimoniorum similia sunt, item convenit ut testimonia ab hominibus
Abbreviated transcription (Latin):
et hec omĩa ĩ telligit. et iedonea maxi¬
me cligit. et omĩa ĩ artem maxime
scribenda redigit. et singulas ranoes
preceptionis necesse est c̃ius rei sũ¬
mus artifer sit. ħ igitar ipsum ma¬
unnũ artisicium est ĩ arte sua posso
cunt magis nos auctoritate cõmoũẽr
qm̃ ueritate disputacionũ illud enere¬
mur. ne eui san sit ad contrariam
cationẽ probandam. ꝙ ab ca parte
steterunt hi qui et ĩ ueniores huius
axtisicii fuerint. et uetustate iam saui
omĩbus probati sunt: ꝙ si illorũ aue¬
toritate remota res omiĩs uelent cũ
re cõparare. ĩ tellgent nõ omĩa esle¬
cõcedenda antiquitati. Primũ igit¬
ꝙ ab eius de modestia dicitur iũde¬
liter proferatur. Nam si tacere aut
nihil seribore modeta est. cur quiecq
scribunt aut loqquuntur. Sin aliꝗd
suum scribunt. cur quo secius om¬
nia scribant impediuntur modestia.
Quasi si quil ad olinpiacum uene¬
rit cursinris et steterit ui ĩmitator

Expanded text:
et haec omnia intellegit, et idonea maxiet haec omnia intellegit, et idonea maxime eligit, et omnia in arte maxime scribenda redigit in singulas rationes praeceptionis, necesse est eius rei summus artifex sit. Hoc igitur ipsum maximum artificium est in arte sua posse lli cum dicunt, magis nos auctoritate ‹sua commovent quam veritate› disputationis. Illud enim veremur, ne cui satis sit ad contrariam rationem probandam, quod ab ea steterint ii, et qui inventores huius artificii fuerint et vetustate iam satis omnibus probati sint. Quodsi, illorum auctoritate remota, res omnes volent cum re conparare, intellegent non omnia concedenda esse antiquitati. Primum igitur, ab eis quod de modestia dicitur, videliter proferatur. Nam si tacere aut nil scribere modestia est, cur quicquam scribunt aut locuntur? Sin aliquid suum scribunt, cur, quo setius omnia scribant, inpediuntur modestia? Quasi si quis Olympia cum venerit cursum et steterit, ut mittatur,
Abbreviated transcription (Latin):
babilior sit tii hominũ stadia od
mie enduni tum alacriora reddit.
no crigit om̃ĩu enpiditate et aen¬
it ĩ dustriam. Cum spet miccta est est¬
posse miitandi que rachi aut crasi
cõsequi facriltatem. ¶ Postremñ
hoc ipsum sinnũ est artitieruã res ua¬
rias et dispares ĩ tot pocmatbui
orationibus sparsãs et uage disicctas its
diligenter eligere. ut imũ quodqꝵ ģenꝰ
xemplerura sub singalos arni lacoł sbi¬
cer possit. Hoc ĩ ĩ dustria solñ fieri
posset tñ essemus laudindi cũ taleni
laborem nõ fugissemus mic̃ sine sum¬
mo artificio nõ potest fieri. Quis ẽ
cĩz qui nõ cum suñe tenet artem
possit ea que inbet ars de tanta et tã
chffussa scriptura notare et separare.
Ceteri cum legunt orationes bonas
aur pocmata probent. oratores et poe¬
tas neqq ĩ telligant quare cõmoti
probent ꝙ scirẽ nõ possunt: nbi sit
aur quid sit. aut onomado factus sit
id quad maxime eos delectet is qui

Expanded text:
babiliores tum hominum studia ad babiliores tum hominum studia ad imitandum alacriora reddit? Immo erigit omnium cupiditates et acuit industriam, cum spes iniecta est posse imitando Gracci aut Crassi consequi facultatem. CAPUT 3 Postremo hoc ipsum summum est artificium res varias et dispares in tot poematis et orationibus sparsas et vage disiectas ita diligenter eligere, ut unum quodque genus exemplorum sub singulos artis locos subicere possis. Hoc si industria solum fieri posset, tamen essemus laudandi, cum talem laborem non fugissemus; nunc sine summo artificio non potest fieri. Quis est enim, qui, non summe cum tenet artem, possit ea, quae iubeat ars, de tanta et tam diffusa scriptura notare et separare? Ceteri, cum legunt orationes bonas aut poemata, probant oratores et poetas neque intellegunt, qua re commoti probent, quod scire non possunt, ubi sit nec quid sit nec quo modo factum sit id, quod eos maxime delectet; ‹at› is, qui
Abbreviated transcription (Latin):
pla hoc est ĩ quiunt ostentare se
ĩprimis est ad eam rem ĩ pedimẽto
ne nos solos proban: nosoꝵ amare alios
cõtemnere. et irridere uideaiur: et cñ
cum possumus ab ennio sumiere aut a
greco ponere exemplum uidetur esse
arrogantia illa relinquere et ad sua de¬
ducere. ¶ Preterea exempli testimo¬
niorum locum ponent. et id csi quo
ãmonuerit et leniter fecerit precep¬
tio exemplo sicut testimonio cõproba¬
tur. nõ igitur ridiculam sit si quii ĩ lite
aut ĩ iudicio domesticos testimoniis pu¬
contirmande caulã surnitur. Non ergo
oportet hoc nisi approbatio siñi. ne qd
aliud cõfirmare odebeit: egtat ad ipsim
cõsix mitionis: et eiz necelse est aut se om¬
nibus anteponant. Si et sua maxime
probent aut negent optima exempla¬
esse que a rrebatissimis oratoribus aut
poctis sumpta sint. Si se omibus ante
stare nõ possunt dicere qĩ illos n̾bi¬
inteponunt. Quid ipsa igitur autori¬
tas antiquorum. Nam cum res pro¬

Expanded text:
pla: hoc est, inquiunt, ostentare se,pla: hoc est, inquiunt, ostentare se,in primis est ad eam rem inpedimento, ut nos et solos probare, nos amare ‹alios contemnere et deridere› videamur. Etenim cum possimus ab Ennio sumere aut a Gracco ponere exemplum, videtur esse adrogantia illa relinquere, ad sua devenire. Praeterea exempla testimoniorum locum optinent. ‹Id› enim, quod admonuerit et leviter fecerit praeceptio, exemplo sicut testimonio conprobatur. Non igitur ridiculus sit, si quis in lite aut in iudicio domesticis ‹testimoniis› puconfirmandae causa sumitur. Non ergo oportet hoc nisi a probatissimo sumi, ne quod aliud confirmare debeat, egeat ‹id› ipsum confirmationis. Etenim necesse est, aut se omnibus anteponant et sua maxime probent, aut ‹negent optima esse exempla quae a› probatissimis ‹oratoribus aut poetis› sumpta sint. Si se omnibus antestare, non possunt dicere, quare sibi illos anteponant.› Quid? Ipsa auctoritas antiquorum non cum res pro
Abbreviated transcription (Latin):
õniam ĩ hoc libro
hereni de elocunoẽ
cõscripsimus: et qbꝰ
ĩ rebui opus fuit exẽ¬
plis uti nostris exẽ¬
plis usi simmis. et
id fecimui preter
cõsuetudinẽ grȩcorum qui de hac
re scripserunt. necessario faciẽdũ ẽ.
Ut paucis rationẽ nostri cõsilii demꝰ
atq hoc nas cõsnetruhne facere nõ
studio satis erit signi ꝙ ĩ superiori¬
bus libris nihil neq ante rem neop
pixter rem Ioenti sumui. ¶ Hũc
si pauca qque res pastulat dixerimis
tibi id quad reliquũ est artis ita in
stituamui perloluenus: S facilius
nostram rationẽ ĩ telliges si priui
quod illi ditant cognoneris. Cum¬
pluribus de cansit p̃utant. oportẽ
cum ipsi percerexint quo pacto
ab oratore aut a pacta probatã i¬
sumptum panere exemplum et pri¬
mũ se id modestia comoti se fa.¬
cere dicunt propterea ꝙ uideatur es¬
se ostentacio qqueclam nõ satis habẽ
percipere de artisicio sed chã ipsos
uideri uelle artiliciole gignere erẽ¬

Expanded text:
oniam in hoc libro, Herenni, de ELOCUTIONE conscripsimus et, quibus in rebus opus fuit exemplis uti, nostris exemplis usi sumus et id fecimus praeter consuetudinem Graecorum, qui de hac re scripserunt, necessario faciendum est, ut paucis rationem nostri consilii demus. Atque hoc necessitudine facere, non studio, satis erit signi, quod in superioribus libris nihil neque ante rem neque praeter rem locuti sumus. Nunc, si pauca, quae res postulat, dixerimus, tibi id, quod reliquum est artis, ita uti instituimus, persolvemus. Sed facilius nostram rationem intelleges, si prius, quid illi dicant, cognoveris. Compluribus de causis putant oportere, cum ipsi praeceperint, quo pacto ab oratore aut poeta probato sumptum ponere exemplum. Et primum se id modestia commotos facere dicunt, propterea quod videatur esse ostentatio quaedam non satis habere praecipere de artificio, sed etiam ipsos videri velle artificiose gignere exem
Abbreviated transcription (Latin):
tis  que turget et ilamata est cũ
aũt nouis aũt p̾scis neebis aut duri¬
ter alumde translanis aut grauioribui
qͣi res postulit aliquid dicẽtur hoc modo.
nm oqui ꝑ duelionibus uenhieat pa

Expanded text:
 quae turget et inflata est, cum aut novis aut priscis verbis aut duriter aliunde translatis aut gravioribus, quam res postulat, aliquid dicitur, hoc modo: «Nam qui perduellionibus
Abbreviated transcription (Latin):
rommo ad se trãstere tam. uirtbꝰ
conaretur. ¶Quent aliquis quios
fregeliai nõ ne sua sponte coran st̃
equidem isti muinus lacile conarentur
ꝙ illi qquc̃admodum dixissem uidebant
¶Nam rerum ĩporiti qui imusosq rei
de rebii antegellit aemyla potere non
possunt. Hi per ĩpruolentiam facile ali
ducuntur ĩ sta uolem. at hii qui sc̃iunt
alii acciderit quid facile et aliorũ eisẽti¬
bus siui postunt rationibus peo nidore.¬
¶ N ulla igitne re ĩ ducti. nulla spe tirti
populi romani temptare nicberet unl¬
lis copiis. tetua est ago aliquad inissẽ
necesse est quad aliquid n quod dico
sus est detriciri. demelo uln uium est¬
ire et ĩ alucum descendere. ccce ĩ iste de
trãs uerso. hoc inqquit adolescens pucri
tiu me modo pulsarunt. Satistaciat
clariii edem et alaa dicere cepit h insti
tandeni i quii sine me cosiderire tũe

Expanded text:
ad se transferre tantulis viribus conarentur. Quaeret aliquis: Quid? Fregellani non sua sponte conati sunt? Eo quidem isti minus facile conarentur, quod illi quemadmodum discessent videbant. Nam rerum inperiti, qui unius cuiusque rei de rebus ante gestis exempla petere non possunt, ii per inprudentiam facillime deducuntur in fraudem: at ii, qui sciunt, quid aliis acciderit, facile ex aliorum eventis suis rationibus possunt providere. Nulla igitur re inducti, nulla spe freti erium populi Romani temptare auderet nullis copiis fretus? Ergo aliquid fuisse necessum est. Quid aliud, nisi id, quod dico,sus est, defricari; deinde, ubi visum est, ut in alveum descenderet, ecce tibi iste de traverso: «Heus», inquit, «adolescens, pueri tui modo me pulsarunt; satis faciasclarius eadem et alia dicere coepit. Hic: «Vix; tamen», inquit, «sine me considerare.» Tum
Abbreviated transcription (Latin):
adolesens nec nurui eui ct pedigogi
lite ad auriculas uersarentur nipcri¬
to huimadi cõuiciorum i cħ̃ iste in¬
disset leura ex austo rubore qui se pa¬
tarentur nihil habere quad exstima¬
tigne perderet ut amiia sine tame de¬
trimento facero posset. OIgit ur¬

Expanded text:
pedagogi lites ad oriculas versarentur inperito huiusmodi conviciorum. Ubi enim iste vidisset scurram exhausto rubore, qui se putaret nihil habere, quod de existimatione perderet, ‹ut› omnia sine famae detrimento facere posset?» CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
tionis equaliter prepolitas. Ea cõsor¬
uabitur si fugumus rebras nocaliũ
cõcursiones que uastam atq hiantẽ ora¬
tissime amenissime impediebãt. e si ui¬
tabimiui eiusdem littere nimiam
assiduitatem cui uitio uersui hic eit
exemplum. nam hoc nihil prohibet
ĩ uitiis aliens exemplis uti. O tute ti¬
te/. tante tibi tãte tirãno tulisti et h
eiuldem poete quilꝙͣ quisq quã¬

Expanded text:
tio equabiliter perpolita; ea conseruabitur, si fugiamus crebras uocalium concursiones que uastam atque hiantem ree amenissime impendebant " ; - et ei uitabimus eiusdem littere nimiam assexemplo - nam hic nihil prohibet in vitiis alienis exemplis uti -: O Tite, tute, Tatei, tibi tanta, tyranne, tulisti, et hic eiusdem poetae: quoiquam quicqua
Abbreviated transcription (Latin):
dem assiduitatem uerbi nimia fu¬
orationis ratio nõ ꝯter ei ratiomi
ratio nõ est fidem adhibere. et si
cdtestantes. et si uerborũ trãsiectiẽs
uitabimus  que erit cõtinua. qua
dore posterius loquemur quo ĩ indi¬
eio est collini assiduus ut nꝰ est in
prigre libxo. has yes ael te scripta lnci
misimus ch. ¶ Item fugore oportet.
longam uerborum cõstruetionem
que e auditorii aures et oratoris
spiritinri lodit. ¶ His ĩ cõpositione¬
dimi est indignitate. ¶ Dignitaᷤᷤ
est quo reddĩt ornatam orationẽ
uarictato dstinguens. Hec ĩ uerboꝵ
et sentẽciarum exornationẽ dmidi¬
tur. Uerborum exornano est que ip̃iꝰ
sermonis ĩsignita cõtinẽt perpoli¬
tione. Lentintiarum exornatio est

Expanded text:
imiam furationis ratio non extet, ei rationi ratio non est fidem habere -  -; obtestantes; et si verborum transiectionem vitabimus, nisi quae erit concinna, qua de re posterius loquemur; quo in vitio est Caelius adsiduus, ut haec est: In priore libro has res ad te scriptas, Luci, misimus, Aeli. Item fugere oportet longam verborum continuationem, quae et auditoris aures et oratoris spiritum laedit. His vitiis in conpositionedum est in diest, que reddit ornatam orationem cum varietate distinguens, hoc in verborum et sententiarum exornatione dividitur. Verborum exornatio est, que ipsius sermonis insignita continetur perpolitione . Sententiarum
Abbreviated transcription (Latin):
obliquam redant oratianẽ. S
figuram i dicendo cõmutnei orxn¬
tet᷑. ut grauẽ medioeris midiogẽ
excipiat attenuata. e inde idotidẽ
beat dictum est. Lideamus nũc cpiaᷤ
res debeat habere cloentio cõmoda
t perfecta que maxnne ad mõu
crationis accamodata ist.
Res res ĩ se debet habere. Ele
gantiam cõpesitionẽ digni¬
tatem ¶ Eleganta est que facit
ut unũ quodoꝵ pure tũ apte dici
uideatur. Hec distribuiturr i latinia¬
tem et explanationem. ¶ Lannitas.
est que sirmonẽ purum cosornat
ab ꝯmm̃i iitio remetum ¶icix ĩ ser¬
mane qua mmus is latinus su duo
possunt esse salocusmus er bãdarimus¬
¶ Qcloecismus est cũ ĩ uorbis prb
cõsequens uerbum superiori. nõ ac¬
comodatur. ¶ Barbacismus cum
uerborum niquo uictose effertur
ħ qua ratione uitare debenius ĩ rete
gramatica clilucide dicemius ¶ Ex¬
planano est que roddlit aportam
dilucidamo oranonom. ea cõpara¬
tur duabus rebus usitatis uerbis

Expanded text:
obliquam reddunt orationem. Sed obliquam reddunt orationem. Sed figuram in dicendo commutare oportet, ut gravem mediocris, mediocrem excipiat attbeat, dictum est, videamus nunc, quas res debeat habere elocutio commoda et perfecta. Quae maxime admodum oratori adcommodata est, tres res in se debet habere: egantiam, compositionem, dignitatem. Elegantia est, que facit, ut unum quodque pure et aperte dici videatur. Hec distribuitur in latinitatem et explest, quae sermonem purum conservat, ab omni vitio remotum. Vitia in sermone, quo minus is Latinus sit, duo possunt esse: soloecismus et barbarismus. Soloecismus est, cum in verbis pluribus consequens verbum superius non adcommodatur. Barbarismus est, cum verbis aliquid vitiose efferatur. Haec qua ratione vitare possumus, in arte grammatica dilucide dicemus. Explanatio est, quae reddit apertam et dilucidam orationem. Ea cotur duabus rebus: usitatis uerbis
Abbreviated transcription (Latin):
lua sponte tacerent et nõ haberent
hic ad iutores multos malos homines
t audaces silent eĩ du cogitare omes
qui magno negocia noluir agero nõ
nere aucditorem defluit est tatus ixqi
quidq̃ cõprehendens ꝑsttis uerbis
amplectitur. Qui nõ possunt i illa fa¬
cetissima uerborum attenuatiõe cen¬
mode uersari ueniũt ad aridum et
ex aiigne genus orationis quoel nõ
albenum est exile nominari eiuusmo¬
di est ħ nam ille istie ĩ balneis ac¬
cessit adhͦ postex dicit hic tuus scc¬
uui me pullauit. postea dieit ħ illi
osiderabo. post ille cõnieium fecit
et magis magis q prescatibus mul¬
tis elamauit triuolui ħ quidem
iam est ĩ libaralis scrmo. nõ cĩ ẽ
adeptus id qued habet attenuata
figura puris et clectas uerbis conpo¬
sit᷑a arationem ¶ Ome genus
orationis et grauo. t medioe̾re et
attenuatum. dignitatẽ officiũt exor¬
nanones de quibus postea ioquemͣ
quesita re disponentur distictam
sicuni coloribus si crebro collocabũt᷑

Expanded text:
sua sponte facerent et non haberent hinc adiutores multos, malos homines et audaces. Solent enim diu cogitare omnes, qui magna negotia volunt agere.» Non ntum auditorem; diffluit enim totus neque quicquam conprehendens perfectis verbis amplectitur. Qui non possunt in illa facetissima verborum attenuatione commode versari, veniunt ad aridum et exangue genus orationis, quod non alienum est exile nominari, cuiusmodi est hoc: «Nam istic in balineis accessit ad hunc; postea dicit: «Hic tuus servus me pulsavit.» Postea dicit hic illi: «Considerabo.» Post ille convicium fecit et magis magisque praesente multis clamavit.» Frivolus hic quidem iam et inliberalis est sermo: non enim est adeptus id, quod habet attenuata figura, puris et electis verbis conpositam orationem. Omne genus orationis, et grave et mediocre et adtenuatum, dignitate adficiunt exornationes, de quibus post loquemur; quae si rarae disponentur, distinctam, sicuti coloribus, si crebrae conlocabuntur,
Abbreviated transcription (Latin):
alteri cura comparatur: nihil nos aitiẽt
cõmonere: nisi ut ab hi  qui nõ ĩscii sunt
cius artifien ratio curande uocis petatur.
de ei parte firmitudinis que cõeruitur
ratione de elamationis: et de molitudĩe
uocis oeq mixime est necessari ora¬
tori: qui ea quoq moderatione decli¬
rimui ĩ dicendo cõeruaire. Si qua
marnne sedita e depresa noce prin¬
cipia dicamu nim ledintur artarie
ribus uti cõnenit. recreatur eñ spirĩtu
uox et artarie reticendo aopue ẽñt cõ
eñ faciunt ut nullo genere uocis effu
ictus cñ fit. et uulierantur artarie
acuta atq attenuata nimis a clanan¬
one. et si quis splendor est uocis cõsu¬
spiritu cõtinenter multa dicere ĩ extrima
cõuenit oratione. fauces eñ calefurt. et ar¬
tarie cõplectuntur. et uo que uarie trac
ta est reducitur ĩ quẽdam sonũ equibi¬
lem atq cõtantem. Qepe rerũ na¬
ture gratia quedim uiro debetur uelu¬
ti acciolit ĩ hac re. min que diximuᷤ ad

Expanded text:
altera cura conparatur, nihil nos adtinet commonere, nisi ut ab iis, qui ‹non› inscii sunt eius artificii, ratio curandae vocis petatur. De ea parte firmitudinis, quae conservatur ratione declamationis, et de mollitudine vocis, quae maxime necessaria est oratori, quoniam ea quoque moderatione declarimus in dicendo vocem conservare, si quam maxime sedata et depressa voce principia dicemus. Nam laeditur arteriribus <utamur>; reuertitur enim spiritu uox et arterie reticendo acquiescunt. Terenim faciunt, ut nullo genere uocis effusctus enim fit, et uulnerantur arterie acuta atqione, et qui splendor est vocis, consuspiritu continenter multa dicere in extrema convenit oratione: fauces enim calefiunt et arteriae conplentur et vox, quae tractata varie est, reducitur in quendam sonum aequabilem atque constantem. Quam saepe rerum naturae gratia quaedam iure debetur! Velut
Abbreviated transcription (Latin):
rem fuisse. Si himiii genero iplu
ĩ suis nõ ĩ maiorum turtutibnt habu¬
isse presidium. In uituporanõo si ec¬
no genere dedecori maioribus fuis¬
se. Si nialo: tamo bis ip̃ii de toimio¬
to fuisse. Educatio bena ĩ laude. eĩ
bonis honeste disciplinis tetius ruerihe
se retraxisse aperte. Ad corroris omo¬
da. Anatura si sit digntas: atqi for¬
ma laudi fuisse oam rie quẽ admo¬
dum cęteris detrimento atep de¬
decori Si iures atq udocitas ogre¬
cia hancstatis hoc exercitationibui
et ĩ dustriis dicemus tꝑata. Si uali¬
tudo perpetua diligentia et tempo¬
rantia cupiditatum ¶ In uitupe¬
ratione si erũt her corporis cẽ moda
his male usum dicemus. que casu
⁊ natura tãch quibbet gladiator
habuerit. Si nouerũt om̃ia preter

Expanded text:
rem fuisse; si humili genere, ipsum rem fuisse; si humili genere, ipsum in suis, non in maiorum virtutibus habuisse praesidium; in vituperatione, si bono genere, dedecori maioribus fuisse; si malo, tamen his ipsis detrimento fuisse. Educatio: in laude,  honeste in bonis disciplinis totius pueritiae e transire oportet ad corporis commoda: natura si sit dignitas atque forma, laudei fuisse eam, non quemadmodum ceteris detrimento atque dedecori; si vires atque velocitas egregia, honestis haec exercitationibus et industriis dicemus conparata; si valetudo perpetua, diligentia et temperantia cupiditatum; in vituperatione, si erunt haec corporis commoda, de his usum dicemus, quae casu et natura tamquam quilibet gladiator habueri
Abbreviated transcription (Latin):
uchementer improbataros. ¶Ab rebri ᷤ¬
ip̃is. Incertum esse quiol potissimum
laudemini. Iereri ne cum multa dixe¬
rimus plura pretereamus : et que si mile
sentẽtias habebiit. Quibris sentẽtiis con¬
quas ante cõmemerauimus ratio¬
num. narratio nouerit ulla que nece ᷤ¬
sario cõsequatur. S si quid ĩcielerit cũ
aliquod factum ciui de quo loquemͣ
nobi narmnddum sit cum lauole aut
uituperatione: preceptio narandi de
primo libro repetetur.
Iuisienc bac utemire. Ex ponemus
quas res lauciatirei sirms : aut ui¬
tuperaturi. demde ut opuyoꝵ ut que¬
ne tẽpero res erit gesta or dire diconi
ĩ telligatur. ¶ Med ex poreye mporlo¬
bit nrimi nirtutes aut uitia demole
comeda aur i cõmoda corporis aut
rerum externarum quẽ ab animo
tractata sint de mõstrare. Ordinem
hũc ad hibere ĩ demoscranda uita de¬
benius. Ab externis rebus si genus ĩ
laude quibus mnoribus nãtus sit.
Si bono genere parem. aut excelsio¬

Expanded text:
vehementer inprobaturos. Ab rebus vehementer inprobaturos. Ab rebus ipsis: incertos esse, quid potissimum laudemus; vereri, ne, cum multa dixerimus, plura praetereamus, et quae similes sententias habebunt; quibus sententiis conquas ante commemoravimus, ratione, narratio non erit ulla, quae necessario consequatur; sed si qua inciderit, quom aliquod factum eius, de quo loquemur, nobis narrandum sit cum laude aut vituperatione, praeceptio narrandi de primo libro repetetur. ivisione hac utemur: exponemus, quas res laudaturi sumus aut vituperaturi; deinde, ut quaeque, quove tempore res erit gesta, ordine dicemus, egerit, intellegatur. Sed exponere oportebit animi virtutes aut vitia; deinde commoda aut incommoda corporis aut rerum externarum, quomodo ab animo tractata sunt, demonstrare. Ordinem hunc adhibere in demonstranda vita debemus: ab externis rebus: genus: in laude, quibus maioribus natus sit; si bono genere, parem aut excelsio
Abbreviated transcription (Latin):
lis noster mimus sit. Si uitu porabi¬
mus aut meritro facere oꝑ ita tracta¬
ti sumus. aut studio ꝙ unle pritenꝰ
esse ab om̃ibui unicam maliciã arq
nequicum cogniolei. Aut ꝙ placet ostẽ¬
di quots nobis dipliceat ex alorus
uituperanone. O Ab eius persona de
quo loquimur si landabimin ãeł uerẽ¬
torum eloquẽtiam anteire. ¶ Si ui¬
tuperabimin ea que nidemui cõtra¬
ria pauen uerbis cõmutans diei posse
dicemus: ut paulo supra exempli cau¬
sa demõstratum est. Q Ab anditorũ
porsona si laudabimu. Qm̃ nihil apnd
ignaros laudanu nos monendi causa
pãuca dicturos. aut si erunt ignari ut
quos laudemu: atq ille qui laudatus
fuerit. aut it. Sponre nos facile his qbꝰ
uelnni huiꝰ facta probaturos. ¶Con¬
traria uituperatio. Qñ norĩt parica de
rent petemui ut agnoscant uti mali¬
ciam uitare possint᷑. quoniã dissiile
sunt qui iudiũt atq ille qui uitu¬
poratur. Spanie not cos illius nitam

Expanded text:
lis ipsius animus sit. Si vituperabilis ipsius animus sit. Si vituperabimus: aut merito facere, quod ita tractati sumus; aut studio, quod utile putemus esse ab omnibus unicam malitiam atqua nequitiam cognosci; aut quod placeat ostendi, quod nobis placeat, ex aliorum vituperatione. Ab eius persona, de quo loquemur, si laudabimus: veretorum eloquentiam anteire. Si vituperabimus, ea, quae videmus contrarie paucis verbis commutatis dici posse, dicemus, ut paulo supra exempli causa demonstratum est. CAPUT 12 Ab auditorum persona, ‹si› laudabimus: quoniam non apud ignotos laudemus, nos monendei causa pauca dicturos; aut si erunt ignoti, utquos laudemus, atque ille, qui laudatur, fuerit aut sit, sperare nos facile iis, quibus velimus, huius facta probaturos. Contraria vituperatio: quoniam norint, pauca de orent, petemus, uti gnoscant, uti malitiam vitare possint: quoniam dissimiles sint, qui audiant, atque ille, qui vituperatur, sperare eos illius vitam
Abbreviated transcription (Latin):
diuiditur ĩ laudem et uituserationẽ.
Quibus de ribus hudem cõstituerimꝰ
ex cõtrariis rebris erit uituperatio com¬
paranda. ¶Laus igitur potest esse re¬
rum externirum. et corpõis et mimi.
Rerum externarum sunt ea que caũ
e ducatio diuitie. potestates. lorie ciui¬
tates amicitie. et que huimodi suit: et ea¬
ui que his cõtraria. Cor poris sinit ea que
natura corpori attribuit cõmoda aut in¬
cõmoda. uelocitates uires dignitas iu
mi sunt ea que cõsilio et cogitatiõe no¬
stra constant. prudentia iusticia. for¬
titudo modestia. et que cõtraria hu
sunt. erit igitur hec cõsirmitio a cõ¬
futatio. In hũimedi caulã prĩcipiũ su¬
metur aut ab nostra aut ab eur de qͦ
loquitur. aut ab eorum qui audient
P aut ab re. ¶Ab nostra si laudabimꝰ.
aut officio facere ostendemus: on cauiã
necessitudmis ĩ tercedat. Aut stuodio o
huiꝰmodi uirtute sit ut omĩes cõmemo¬
rare debennt uelle quod rectum est.
aut ex aliorum laule ostendere qua¬

Expanded text:
iditur in laudem et vituperationem, quibus ex rebus laudem constituerimus, ex contrariis rebus erit vituperatio conparata. Laus igitur potest esse rerum externarum, corporis, animi. Rerum externarum sunt ea, quae caseducatio, divitiae, potestates, gloriae, civitas, amicitiae, et quae huiusmodi sunt et quae his contraria. Corporis sunt ea, quae natura corpori adtribuit commoda aut incommoda: velocitas, vires, dignitas, mi sunt ea, quae consilio et cogitatione nostra constant: prudentia, iustitia, fortitudo, modestia, et quae contraria sunt. CAPUT 11 Erit igitur haec confirmatio ‹et confutatio› nobis in huiusmodi causa. Principium sumitur aut ab nostra aut ab eius, de quo loquemur, aut ab eorum, qui audient, persona aut ab re. Ab nostra, si laudabimus: aut officio facere, quod causa necessitudinis intercedat; aut studio, quod eiusmodi virtute sit, ut omnes commemorare debeant velle, quod rectum sit; aut ex aliorum laude ostendere, qua
Abbreviated transcription (Latin):
ẽstruetio militum facilime ĩ dicẽ do
maxime utilem oratori dixerunt
esse. et ad persuadendum plurimum
mlere. Nos quidem cam de quinque
partibus plurimũ posse nõ facile dixe¬
rimus. nec egregie magnã esse utilita¬
tem ĩ prenũtiationẽ soła audacter con¬
firmauerimus: nam cõmode ĩ uẽtiões.
et cõcine uerborum elocutiones. et pã¬
tium cause artificiose dispositiones: et
horum oiũm diligens memoria sine
pronũciatione noñ plus qͣi sine bis reb
pronĩcitio sola ualere poterit. Qua re
quia nenio de ei re diligenter seripsir.
nam ꝯmñes uix posse pũtarũt de uoce
uiutu. et gestu dilucide seribi. cum he
res ad sensus nostros portiner̃t: et
quia magnopere ca pars a nobi ad
dicendum cõparnida est nõ negligen¬
ter uidetur tota res cõsiderandĩ. Q Di¬
uiditur igitur pronũciatio ⁊ uocis heu¬
ram et corporis motum. figura uoci¬
ea est que suumi quẽdani posidet habi

Expanded text:
instructio militum, facillime in dicendo, instructio militum, facillime in dicendo, maxime utilem oratori dixerunt esse ‹et› ad persuadendum plurimum valere. Nos quidem unum de quinque rebus plurimum posse non facile dixerimus, ‹nec› egregie magnam esse utilitatem in pronuntiatione audacter confirmaverimus. Nam commodae inventiones et concinnae verborum elocutiones et partium causae artificiosae dispositiones et horum omnium diligens memoria sine pronuntiatione non plus, quam sine his rebus pronuntiatio sola valere poterit. Quare, ‹et› quia nemo de ea re diligenter scripsit - nam omnes vix posse putarunt de voce et vultu et gestu dilucide scribi, cum eae res ad sensus nostros pertinerent - et quia magnopere ‹ea pars› a nobis ad dicendum conparanda est, non neglegenter videtur tota res consideranda. Dividitur igitur pronuntiatio in vocis figuram ‹et› in corporis motum. Figura vocit ea, quae suum quendam possidet habit
Abbreviated transcription (Latin):
am rouerti licebit.Si causa nostra
magnã dificultatem udebitur habere.
ut nemo eqqua animo pricipiũ possit
audire parcium anarratione cum
ĩ ceporimus ad prĩcipii seniẽtum re¬
uertemur. ¶Si narratio crit pa¬
rum probabilis exordiemur ab aliqͣ
firma argumentatione. his trãslationi¬
uti necosse est cum ipsa res artificio¬
sam dispositionẽ artiticiose cõmutaeͬ
tatione argumẽtationũ dispositioẽs
huiꝰmodi cõuenit habere. Eixmissimas
argumiẽtationes ĩ primis et postremis
cause partibus collo care. Ne diocns
noq ĩ unles ad aicendimi noq necessa¬
rias ad probandum. que si sẽparanĩ
ar singule dicantur ĩ fir me sint cõ
fumt interponi i medio et collocari
animus auditoris ex qua re cõfirma¬
ri caua possit: qua ꝑꝑ continuo sirmã
rio mindatur. utile est cum dicere de¬
sinamius recte aliquani reliqquere i
mimo iuditorum bene firnia argunnẽ¬
tanionem. ⁊ lec disposino locorñ tãqͣ

Expanded text:
am reverti licebit. Si causa nostra am reverti licebit. Si causa nostra magnam difficultatem videbitur habere, ut nemo aequo animo principium possit audire, ab narratione cum inceperimus, ad principii sententiam revertemur. Si narratio parum probabilis, exordiemur ab aliqua firma argumentatione. His commutationiuti necesse est, cum ipsa res artificiosam dispositionem artificiose commutare tatione argumentationum dispositiones huiusmodi convenit habere: firmissimas argumentationes in primis et in postremis causae partibus conlocare; mediocris et neque inutiles ad dicendum neque necessarias ad probandum, quae, si separatim ac singulae dicantur, infirmae sint, cum fiunt, interponi in medio conlocarianimus auditoris, sei qua re causa confirmari possit - quapropter continuo firmam riae mandatur, utile est, cum dicere desinamus, recentem aliquam relinquere in animis auditorum bene firmam argumentationem. Haec dispositio locorum, tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
dlocuimui.i. expositonẽ rationem
cõfirmationẽ ranionis: exernationẽ cõ¬
clusionem. ¶Hec igitur duplex dis¬
positio est: una por crationes. altera
per argumẽtationes ab ĩstitutiõe artiᷤ
profecta. ¶Est autẽ alia dispositio
que cum ab ordme artificioso secedẽ¬
dum est oratoris iudicio ad rẽpus accon¬
modatur. Utsi ab narͣatiõe dicẽ ĩcipimiꝰ
aur ab aliqua firmissima argiẽtatiõe.
nit litterarum aliquarũ recitatioe. Aur
si secũdum prĩcipium cõfirmatione ura¬
mur. Deinde narratione. Aut si quã eiꝰ¬
modi permutationẽ ordinis faciemui.
quorum nihil nisi causa postulet fieri e¬
oportebit. Nam si uehementer aures au¬
dirorum obtuse uidebuntur: arq animi
defatigati ab aduersariis multitudiẽ uer¬
borum̃ cõmode pottrimus prĩcipio saꝑ¬
federe. et exordiri caulãm aut narra¬
tiane aut aliqua firma argrimẽtatio¬
ne. Qlemde si cõmodum crit quool nõ
semper necesse est ad prĩcipii sentẽti¬

Expanded text:
docuimus: in expositionem, rationem, confirmationem rationis, exornationem, conclusionem. CAPUT 17 Haec igitur duplex dispositio est: una per orationes, altera per argumentationes, ab institutione artis profecta. Est autem alia dispositio, quae, cum ab ordine artificioso recedendum est, oratoris iudicio ad tempus adcommodatur; ut si ab narratione dicere incipiamus aut ab aliqua firmissima argumentatione aut litterarum aliquarum recitatione; aut si secundum principium confirmatione utamur, deinde narratione aut si quam eiusmodi permutationem ordinis faciemus; quorum nihil, nisi causa postulat, fieri oportebit. Nam si vehementer aures auditorum optunsae videbuntur atque animi defatigati ab adversariis multitudine verborum, commode poterimus principio supersedere, exordiri causam aut ‹a› narratione aut aliqua firma argumentatione. Deinde, si commodum erit, quod non semper necesse est, ad principii sententi
Abbreviated transcription (Latin):
Q Cuin nerborum similitudiios im ior¬
nibu exprimere uolemiu plis negoin
suscipienur. et magis ĩgenium noste ñ
xercebirini idl quãd modo facere oron¬
tebit. Iam domi ultiones rego atride pi¬
rant. ĩ loco cõsti tuero. oportet maniuis
ad celum tollontẽ domitiũ erna ro¬
gibus mirtiis loriꝰ cedatur. hoc erit u
domi ultiene rege. ĩ altero loco exosimi.
et eybrum suborniri: ut ad ephigenin
ĩ agamienone et menelui hoc exit atri¬
de parant. hoc modo om̃in uerba er̃i
eaxpressa Seed hee muiginũ cõfirmito
tum ualet. si nituralem̃ memoriĩ ex¬
inscitauerimut. Hie annotatice uer su
posito ipsi nobilcum primũ tam ẽam.
bis nitẽ cum uersum demde cũ ii¬
gimibui iurba exprimimis. hoc modo
nature suppeditabitur doctrina. nam¬
cumi ex utraque altera est parata ma¬
gii erit firma ita tamẽ ut multo plus
ĩ doctrina atq arte presidii sit: ꝙ docer
nõ griuareniur in metuerinius ne
cum ab ĩstituto nostro recessimus: mi

Expanded text:
 Cum verborum similitudines imaginibus exprimere volemus, plus negotii suscipiemus et magis ingenium nostrum exercebimus. Id nos hoc modo facere oportebit: Iam domum itionem reges Atridae parant  in loco constituere manus ad caelum tollentem Domitium, cum a Regibus Marciis loris caedatur: hoc erit «Iam domum itionem reges»; in altero loco Aesopum et Cimbrum subornari, ut ad Ephigeniam, in Agamemnonem et Menelaum: hoc erit «Atridae parant.» Hoc modo omnia verba erunt expressa. Sed haec imaginum conformatio tum valet, si naturalem memoriam exsuscitaverimus hac notatione, ut versu posito ipsi nobiscum primum transeamus bis aut ter eum versum, deinde tum imaginibus verba exprimamus. Hoc modo naturae subpeditabitur doctrina. Nam utraque altera separata minus erit firma, ita tamen, ut multo plus in doctrina atque arte praesidii sit. Quod docere non gravaremur, nei metueremus, ne, cum ab instituto nostro recessissemus, min
Abbreviated transcription (Latin):
que pertinet ad utilitatẽ cõfirmetor
ut ab hac disficili cõsuetudine sine la¬
bore ad illam facilitatõ trãsire possi¬
mus. Q Sed cum ĩ om̃i disciphã
ĩfirma est artis preceptio sme sũmꝰ
ssiduitate exercitationis. Tum uero
ĩmemorus minimũ ualet dactria
nisi ĩdustria labore studio diligẽtia
cõprobetur. Quã plurimos locos ut
habeas t quam maxime ad precepta
accomodatos curare de bebis ima¬
gmibus collocandis exerceri cotidle
cõuenit. nõ sicut a cęteris studiis ab¬
ducimur. nõnũꝙͣ occupatiõe ita ab tłi
re nos potost cauiã deducere aliqua.
nũꝙ est cũ ꝗn aliquid memorie
tradere uelimus. et tum maxame
cum aliquo maiori negocio detine¬
mur. quare cum sit ũnle facile me¬
minisse nõ to fallit ꝙ tantope unle
sir quanto labore sit appetendum
ꝙ poterii cristimare unlitate cogni¬
ta. ¶Plibus uerbis ad eai te¬
nostro. aut nos tuꝯ studio diffisi

Expanded text:
quae pertinet ad utilitatem, confirmetur, quae pertinet ad utilitatem, confirmetur, ut ab hac difficili consuetudine sine labore ad illam facultatem transire possimus. CAPUT 40 Sed cum in omni disciplina infirma est artis praeceptio sine summa adsiduitate exercitationis, tum vero in nemonicis minimum valet doctrina, nisi industria, studio labore, diligentia conprobatur. Quam plurimos locos ut habeas et quam maxime ad praecepta adcommodatos curare poteris; in imaginibus conlocandis exerceri cotidie convenit. Non enim, sicut a ceteris studiis abducimur nonnumquam occupatione, item ab hac re nos potest causa deducere aliqua. Numquam est enim, quin aliquid memoriae tradere velimus et tum maxime, cum aliquo maiore negotio detinemur. Quare, cum sit utile facile meminisse, non te fallit, quod tantopere utile sit, quanto labore sit adpetendum: ‹quod› poteris existimare utilitate cognita. Pluribus verbis ad eam tene aut tuo studio diffisi
Abbreviated transcription (Latin):
ridiculum sit: mille uerborũ imagĩẽs
cõparare. Quantulum poterũt hec̃ ua¬
ler cum ex finita uerborim copia
modo aliud nos nerborum meminis¬
se oportebit. Demole uolinnus ad ĩ¬
cdustria quẽorͣ remouere ut ne orud
ipse querat cum nos illi omĩa parata
quesitaq tradamus. Preterea simi¬
litudine alia alius magii cõmouetur.
nam ut sope formã si quam simi¬
sua comodo cãtienit imagines cõ¬
parare. ¶ Postremo pręcoptoris
est docere. quẽ admodum queri ꝗd¬
q cõueniat. et unũ aliquid. aut alte¬
rum. nõ omĩa que eius generis er̃t
exempli cã subicero quo res possit
rendis disputanins : rationẽ damils.
difficilim: nit parum utilem arbi¬
cõtentus sis quo et utihoros sint: et
phis tabrant facilitatis. ad monẽdui
es qiuice ueberum mimoriã no¬
ttre cos equi iulrat res faciliores sme
ĩ rebiis disficilioribus esse ante exerci¬
tatos. nec nos hanc uerborũ me
citatione illarum rerum memoria

Expanded text:
ridiculumst mille verborum imagines ridiculumst mille verborum imagines conparare. Quantulum enim poterunt haec valere, cum ex infinita verborum copia modo aliud modo aliud nos verbum meminisse oportebit? Deinde cur volumus ab industria quemquam removere, ut ne quid ipse quaerat, nos illi omnia parata quaesita tradamus? Praeterea similitudine alia alius magis commovetur. Nam ut saepe, formam si quam simisuo commodo convenit imagines conparare. Postremo praeceptoris est docere, quemadmodum quaeri quidque conveniat, et unum aliquod aut alterum, non omnia, quae eius generis erunt, exempli causa subicere, quo res possit rendis disputamus, rationem damus difficilem aut parum utilem arbicontentus sis, quod et utilior sit et plus habeat facultatis, admonendus es, quare verborum memoriam ‹notere eos, qui velint res faciliores sine  rebus difficilioribus esse ante exercitatos. Nec nos hanc verborum memcitatione illa rerum memoria,
Abbreviated transcription (Latin):
hec res ei acciohit: si quã maxime no¬
tas similitudines constitutiõn. si nõ
multas nec uagas. seol ahorud agẽtes
imagines ponem̃is. Si egregiam̃ pul¬
critũdinem aut unicam tur̃pitudmnẽ
cis afribuemiis. si aliquas exornabimus
ut si toronis aut ueste parparea qͦ
nabis notacior sit similitudo aut si qͣ
rem de formabimui. Ut si cruentam
aut ceno oblitam. aut rubricã delibu¬
tam ĩ dicamui quo magis ĩsigni¬
tas formas aut si ridiculas res aliq¬
ins imaemibus atribumiui. Nmi
ea ros qͣueq saciet: nt ficilius memi¬
ter notatas meminisse nõ difficile est:
S illud facere oportebit: ut identidẽ
primos quosq locos imaginũ reno¬
uanlarum cã celeriter animo perura¬
memora scrirserunt: fecisse ut multo¬
rum nerborum itnagmes cõscriberõt.
ut qui eas coliscere uelent: paratas
haberent ne quid ĩ quirondo opore¬
cõsinerent. Quorum rationẽ aliquot
de causis ĩ probamus. primũ ꝙ ĩ uerbo¬
rum ĩ numerabilium multitudinem

Expanded text:
t, si quam maxime notatas similitudines constituemus; si non multas nec vagas, sed aliquid agentes imagines ponemus; si egregiam pulcritudinem aut unicam turpitudinem eis adtribuemus; si aliquas exornabimus, ut si coronis aut veste purpurea, quo nobis notatior sit similitudo; aut si qua re deformabimus, ut si cruentam aut caeno oblitam aut rubrica delibutam inducamus, quo magis insignita sit forma, aut ridiculas res aliquas imaginibus adtribuamus: nam ea res quoque faciet, ut facilius memiter notatas meminisse non difficile est. Sed illud facere oportebit, ut identidem primos quosque locos imaginum renovandarum causa celeriter animo pervamemoria scripserunt, fecisse, ut multorum verborum imagines conscriberent, uti, qui ediscere vellent, paratas haberent, ne quid in quaerendo consumerent operae. Quorum rationem aliquot de causis inprobamus: primum, quod in verborum innumerabili multitudine
Abbreviated transcription (Latin):
imitatur sepe doctrinan. Ars porro
naturȩ comoola cõfirmat et anget.
ficiose. Porro hec artificiose nature
ut sit egregia. et hec que doetrina di¬
tur indigẽt ĩgenii. nec hoc magis aut
minus ĩ hac re quam ĩ cȩteris artibus
sit: ut ĩgenio doctrina. preceptione
natura ni tescat. Quare et illii ꝗ naͣ
ꝙ tute paulo past peteris ĩ telligere:
et si illi frecti suo ĩ genio: nostro nõ
ĩdigerent documento. tñ iusta cã
daretur: quare his qui minus ĩge¬
nii habent adiumento uelimus
esse. Nunc de arnficiosa memoria
loquemur. Constat igitim irtificio¬
sa memoria ex locis et imaginibꝰ
locos appollamus eos qui brentor
prefecte. ĩ signiter aut natura au ma¬
nu sunt ab soluti. ut eos facile naͣli
memoria coprhendere et amplecti
queamus. ut gdes ĩter colum nũ
angulũ fornicẽ et alia q̃ his silia suit:
OImagines sunt forme qquelam
et note et simuliera eiꝰ rei quã me

Expanded text:
imitatur saepe doctrinam, ars porro imitatur saepe doctrinam, ars porro naturae commoda confirmat et auget, ficiosae, porro haec artificiosa naturae ut sit egregia, et haec, quae doctrina datur, indiget ingenii. Nec hoc magis aut minus in hac re, quam in ceteris artibus fit, ut ingenio doctrina, praeceptione natura nitescat. Quare et illis, qui ninstitutio, quod tute paulo post poteris intellegere: et si illei, freti ingenio, nostri non indigerent, tamen iusta causa daretur, quare iis, qui minus ingenii habent, adiumento velimus esse. Nunc de artificiosa memoria loquemur. Constat igitur artificiosa memoria locis et imaginibus. Locos appellamus eos, qui breviter, perfecte, insignite aut natura aut manu sunt absoluti, ut eos facile naturali memoria conprehendere et amplecti queamus: ‹ut› aedes, intercolumnium, angulum, fornicem et alia, quae his similia sunt. Imagines sunt formae quaedam et