comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
impleam. Oeħmc aduemens surssionas: cine¬
tum onus p̃dȩ i medio positum alt rtx
Rogo fos o fortissum p̃liatores: ut saltẽ
uas mich istud. hoc em̃ de urcto supra
memorato dicebat : extra partem cone¬
derẽ non abnuatis: hȩc rege dicente : illi quo
erat mens samor auint: Omiã gloriose rex quȩ
cernimus tua sunt : sed & nos ipsi tuo sumus
dommio subuigati: nunc qđ tibi placitũ ui¬
muidus ac facilis cum uoce magna eleuatã bi¬
pemiem urcto impilit dicens: Nichil hine acci¬
piens: nisi quȩ tibi sors uera largit᷑: ad hec
ob stupefactis om̃ibus: rex iniuriã suã pacien¬
de lenitate cohercuit: acceptoq urceo: nu¬
CIO ecdesiastico reddidit seruans ad ditum
sub pectore uilmis. Transacto uͦ anno : uis¬
sit omne cum armoꝵ apparatu uemire falã¬
gam ostensurũ in campo marcio ho armo
nitore: Uenim ubi cunctos crtnire deli¬
berat : uenit ad urcei ꝑcursorem: Cui ait:
Nullus tam inculta ut tu deculit arma.

Expanded text:
impleam'. Dehinc adveniens Sexonas, cuncimpleam'. Dehinc adveniens Sexonas, cunctum onus praedae in medio positum, ait rex: 'Rogo vos, o fortissimi proeliatores, ut saltim mihi vas istud' – hoc enim de urceo supra memorato dicebat, – 'extra partem concidere non abnuatis'. Haec regi dicente, illi quorum erat mens sanior aiunt: 'Omnia, gloriose rex, quae cernimus, tua sunt, sed et nos ipsi tuo sumus dominio subiugati. Nunc quod tibi bene placitum viinvidus ac facilis, cum voce magna elevatam bipennem urceo inpulit, dicens: 'Nihil hinc accipies, nisi quae tibi sors veobstupefactis omnibus, rex injuriam suam patientiae lenitate coercuit, acceptumque urceum nuntio ecclesiastico reddidit, servans abditum sub pectore vulnus. Transacto vero anno, jussit omnem cum armorum apparatu advenire phalangam, ostensuram in Campo Martio suorum armorum nitorem. Verum ubi cunctos circuire deliberat, venit ad urcei percussorem, cui ait: Nullus tam inculta, ut tu, detulit arma:
Abbreviated transcription (Latin):
su ueloci ƿlabit᷑: Chlodoueus uero ad ala¬
ricum mutit : ut eũ redder& : alioqum no¬
uerit sibi bellum ob eius recentationem in¬
ferri: at ille metuens ne ppt̃ eum rram
francorum icurrer& : ut gothorum pauere
mos est : uinctum legatis tradidit: OQurm
chlo doueus recrptum custodiȩ mancipari
precepit.
regnoq eius recepto eum clãs
feriri gladio p̾cepit: Eo tempore
eecłẽ a chlodouei exercitu dep̃datȩ sunt
Que erat ille adhuc fanaticis errorib in¬
uolutus :¬
gitur de quadam eccła urctum mire
magnitutinis ac pulc hritudinis hostes abstu¬
terant : cum reliquo ȩcdesiastici ministerii or
drrigit: poscens ut aliu de sacris uasis reci¬
pere non mereret᷑ saltẽ ł urceũ ȩccła sua re¬
cipiat: hȩc audiens rex: ait nuncio: Sequere
nos usq suessionas: quia ibi cuncta quȩ ad¬
quisita sunt dundenda erunt: Cũq nichi
uas illud sors dederit: quȩ papa poscit ad¬

Expanded text:
su veloci perlabitur. Chlodovechus vero ad Alasu veloci perlabitur. Chlodovechus vero ad Alaricum mittit, ut eum redderet: alioquin noverit sibi bellum ob ejus retentionem inferri. At ille metuens, ne propter eum iram Francorum incurreret, ut Gotthorum pavere mos est, vinctum legatis tradidit. Quem Chlodovechus receptum custodiae mancipari praecepit: regnoque ejus accepto, eum gladio clam feriri mandavit. Eo temporeesiae a Chlodovechi exercitu depraedatae sunt, quia erat ille adhuc fanaticis erroribvolutus. Igitur de quadam ecclesia urceum mirae magnitudinis ac pulchritudinis hostes abstulerant, cum reliqua eclesiastici ministeriiornadirigit, poscens, ut, si aliud de sacris vasis reciperenon meretur, saltim vel urceum aeclesia sua reciperit. Haec audiens rex, ait nuntio: 'Sequere nos usque Sexonas, quia ibi cuncta que adquisita sunt dividenda erunt. Cumque mihi vas illud sors dederit, quae papa poscit, ad
Abbreviated transcription (Latin):
tpistola: quȩ hȩc ita lo quitur: Sid psecutor ñ
post multum tempus ultione diuina pcussus
intrriit.
pace qureuit. In cuiuis loco uolusianus unus
ex senatorsbus subrogatus r̃: sed agochis suspie¬
tus habitus episcopatus sui anno septimo in
hispamiis est quasi captiuus abductus. sed
ptinus uitam fimuit. In cuius loco uerus
succedens: septimus post btatum martinum
Pis ita gestis mortuoq childerico: regnauit chlo¬
doueus filius eius ꝓ eo: anno aut̃ quinto rr̃s¬
ni eus syagrius romanorum rex egidi filius
apud ciuitatem suessionis quã quondã supra
memoratus egidius tenuerat sedem habebat: Suꝑ
quẽ chlodourus cũ ragnachario parente suo
qula & ipse regnum tenebat ueniens: cĩpũ
pugnȩ p̃parari p̃cepit: Sed nrc iste distulit :
ac resistere mrtuit: Itaq int̾ se utrisq pug¬
nantibus : sagrius elisum cernens exercitum
t̃ga utit: & ad alaricum regem tholosa cur¬

Expanded text:
epistola, quae haec ita loquitur. Sed persecutor non epistola, quae haec ita loquitur. Sed persecutor non post multum tempus, ultione divina percussus interiit. pace quievit: in cujus loco Volusianus, unus ex senatoribus, subrogatus est. Sed a Gotthis suspectus habitus, episcopatus sui anno septimo in Hispanias est quasi captivus abductus; sed protinus vitam finivit. In cujus loco Verus succedens, septimus post beatum Martinum His ita gestis, mortuo Childerico, regnavit Chlodovechus, filius ejus, pro eo. Anno autem quinto regni ejus, Syagrius Romaapud civitatem Sexonas, quam quondam supra memoratus Egidius tenuerat, sedem habebat. Super quem Chlodovechus cum Rquia et ipse regnum tenebat, veniens, campum pugnae praeparari deposcit. Sed nec iste distulit, ac resistere metuit. Itaque inter se utrisque pugnantibus, Syagrius elisum cernens exercitum, terga vertit, et ad Alaricum regem, Tolosam cur
Abbreviated transcription (Latin):
pauperum satiaueris: Quẽ eeditiũ mirȩ ue¬
locitatis fuisse multi commemorant: Nam qͣdã
uice multitudinẽ gothorum cum decẽ iris
fugasse ꝓscribitur Sed & sc̃s̃ patiens lugdu¬
nensis eps̃. simile huic in hac famre poplĩs p̃sti¬
tisse ꝑhibet᷑ benefitiũ: Extat exinde hodieq
apud nos beiti sidonis epistola : in qͦ eum de¬
clamatorit collaudauit: X.¬
Quius tempore & euarye rex gothorum
grauem in galliis
supra xp̃ianos intulit ꝑsecutionem: Trunca¬
bat passim ꝑ ũsitatis suȩ non consentientes
dericos carceribus subigebat: sacerdotes uͦ
alios dabat exilio : alios gladio trucidlabat: Nã¬
trucidabat: Nã
& ipsos sacrorum templorum adius spims uus¬
serat obserari: scilic& ut raritas in grediendi
obliionẽ faceret sidĩ: Maxime tunc nouem¬
populanȩ geminȩq. germanȩ. urbes abhas tt̃¬
prstate depopulate sunt: Eatat hodieq & ꝓ
hac cansa ad basilium epm̃ nobilis sidom ipsiuis

Expanded text:
pauperum satiaveris. Quem Ecdicium mirae vepauperum satiaveris. Quem Ecdicium mirae velocitatis fuisse 77 multi commemorant: nam quadam vice multitudinem Gotthorum cum decem viris fugasse perscribitur. Sed et sanctus Patiens Lugdunensis episcopus simile huic in ipsa fame populis praestitisse perhibetur beneficium. Exstat exinde hodie apud nos beati Sidonii epistola, in qua eum declamatorie collaudavit. XHujus tempore et Evarix rex Gotthorum, ravem in Galliis super Christianos intulit persecutionem. Truncabat passim perversitati suae non consentientes, clericos carceribus subigebat: sacerdotes vero, alios dabat exsilio, alios gladio trucidabat. Nam et ipsos sacrorum templorum aditus spinis jusserat obserari, scilicet ut raritas ingrediendi oblivionem faceret fidei. Maxime tunc Novempopulanae, geminaeque Germaniae urbes, ab hac tempestate depopulatae sunt. Exstat hodieque et pro hac causa ad Basilium episcopum nobilis Sidonii ipsius
Abbreviated transcription (Latin):
empore sidoni rp̃i magna burgundiã fames
oppressit: Cũq popłi ꝑ diu̾sas regiones disp¬
gerent᷑ nec esset ullus qͥ pauperib alimoniã
largiret᷑ : ecditius qͥdã exsenatorib huius ꝓ¬
pmqus magnã tc̃ rem m dõ confisus fecisse
phibet᷑ Nam inualescente fame misit pueros su¬
Os cũ eqͥtib & plaustris ꝑ uicinas ciuitates
ut eos ꝗͥ hac mopia uexabant᷑ sibi adducerent:
at illi euntes: cunctos pauperes quotquot m¬
uenire potuer̃ ad duxer̃ ad domũ tius: Ibiq
eos ꝑ omẽ tempus sterilitatis pascens: abinte¬
ritu famis exemit: Euer̃q & multi aiunt : am¬
plius quã quatuor milla ꝓmiscii spxus. ad ue¬
niente aut̃ ubertate : ordiata iterum eurctione
unũquemq: in loco suo restituit: Post quorum
discessum. uox ad tũ e çęlis lapsa ꝑuenit di¬
cens: Ecdici. redici: qͥa fecisti hanc rem: tibi &
semini tuo panis non de erit in sempit̃nũ: eoqđ¬
ob audieris ubis meis: & fam̃ mea refectione

Expanded text:
empore Sidoni episcopi magna Burgundiam famis oppressit. Cumque populi per diversas regiones dispergerentur, nec esset ullus qui pauperibus alemoniam largeretur, Ecdicius quidam ex senatoribus, huius propinquos, magnam tunc rem in Dperhibetur. Nam invalescente fame, misit pueros suos cum equis et plaustris per vicinas sibi civitates, ut eos qui hac inopia vexabantur sibi adducerent. At illi euntes, cunctos pauperes quotquot invenire potuerunt, adduxere ad domum ejus. Ibique eos per omne tempus sterili tatis pascens, ab interitu famis exemit. Fuereque, ut multi aiunt, amplius quam quatuor millia promiscui sexus. Adveniente autem ubertate, ordinata iterum evectione, unumquemque in locum suum restituit. Post quorum discessum, vox ad eum e coelis lapsa pervenit, dicens: Ecdici, Ecdici, quia fecisti rem hanc, tibi et semini tuo panis non deerit in sempiternum: eo quod obedieris verbis meis et famem meam refectione
Abbreviated transcription (Latin):
Luxuriosus & ab aruernis uereret᷑ int̾fici: romã
aufugit. ibiq sumlẽ temptans exercere luxuria
lapidibus est obrutus: Post cuius excessũ regnaũ
eoricus annos quatuor : obuit aut̃ anno uicesimo
regni sui: fuit etiã & tc̃ terrȩ motus magii¬

Expanded text:
luxuriosus, et ab Arvernis vereretur interfici, Romam luxuriosus, et ab Arvernis vereretur interfici, Romam aufugit: ibique similem tentans exercere luxuriam, lapidibus est obrutus. Post cujus excessum regnavit Eorichus annos quatuor: obiit autem anno vigesimo septimo regni sui. Fuit etiam et tunc terraemotus mag
Abbreviated transcription (Latin):
is itaq gestis: int̾ saxones atq roma¬
nos bellum gestum est: Sed saxones tͣga
uertentes : multos de sus romanis insequen
romanis insequen¬
tibus gladio reliquerunt. Insilȩ torii cũ¬
multo poplõ int̾empto a francis captę
atq. subũsȩ sunt: Eo anno mense nono
terra tremint: Odouacrius cum childerico
fidus miit : alemannosq qui partem italiȩ
oricus autem gothoriim rex uictorum
ducem suꝑ semtem cuntates p̃posuit : anno
xini. regm sui: Qui ꝓtimis aruernus ad¬
& scriptȩ illȩ usq hodir ꝑstant: ad ba¬
silicam sci uiliam columnas quȩ sunt in
ȩde postte exiberi iissit: Basilicam scĩ
laurentii & scĩ germam licamacensis uici
iNITȩ dificari: Euit autem aruernus an¬
nis nouem : suꝑ euchirium uero senatorẽ
calumnas posuit. Quem m carcere po¬
situm : nocte yxtram iussit : ligatumq
unita parietem antiquum ipsum parietẽ
suꝑ tum tlidi iussit: Ipse uero dum
mimum esset in amore : muluerum.

Expanded text:
His itaque gestis, inter Saxones atque RomaHis itaque gestis, inter Saxones atque Romanos bellum gestum 71 est: sed Saxones terga vertentes, multos de suis, Romanis insequenRomanis insequentibus, gladio reliquerunt; insulae eorum cmulto populo interempto, a Francis captae atque subversae sunt. Eo anno mense nono terra tremuit. Adouacrius cum Childerico foedus iniit, Alamannosque, qui partem Italiae oricus autem Gothorum rex Victorium ducem super septem civitatis praeposuit anno XIIII. regni sui. Qui protinus Arvernus adet cryptae illae usque hodie perstant ad basilicam sancti Juliani, et columnas, quae sunt in aede positae, exhiberi jussit. Basilicam sancti Laurentii et sancti Germani Licaniacensis vici jussit aedificari. Fuit autem Arvernis annis novem. Super Eucherium vero senatorem calumnias devolvit: quem in carcere positum nocte extrahi jussit, ligatumque juxta parietem antiquum, ipsum parietem super eum elidi jussit. Ipse vero dum nimium esset in amore mulierum
Abbreviated transcription (Latin):
nomine constant: de scõ simphoriano.¬
O tempore & basilica scĩ simphoriam augu¬
studumensis martyris ab eufromo presbitero e¬
dificita est: & ipse eufronius huius deinceps ur¬
bis rpiscopatum sortitus est: Hic enĩ marmorẽ
quȩ suꝑ scm̃ sepulchrum beati martim habrt᷑
cum grondi deuotione transmisit: .x.
gitur childericus aurelianis pulgnas egu.
adonacrius uero cum saxonibus andegauo ue¬
it magna tunctlues popłm deuastautt:
Mortuus est aut̃ egidius : & reliquit fili¬
um sigrium nomine: Quo defuncto : ad¬
ouagrius de andegauoł aliis locis obsi¬
des accepit: Britanm de bituricas a gochis
ixpissi sunt : multis apud dolensim uicum
ꝑemptis : Paulus uero comes cum romanis ac
francis. gothis. bella intulit: & pͣdas egit:
Ueniente uero adouagrius andegauis: chil¬
dericus rex sequenti dit̃ aduenit: Intemp¬
toq panslo cimite : cuntatẽ obtiuit: Magno
ea dre incendio domus eedȩ̃ concremata ẽ:

Expanded text:
nomine constant. Eo tempornomine constant. Eo tempore et basilica beati Simphoriani Agustidunensis martiris ab Eufronio presbitero aedificata est. Et ipse Eufronius huius deinceps urbis episcopatum sortitus est. Hic enim marmorem, qui super sanctum sepulchrum beati Martini habetur, cum grangitur Childericus Aurelianis pugnas egit; Adouacrius vero cum Saxonibus Andegavos venit. Magna tunc lues populum devastavit. Mortuus est autem Aegidius, et reliquit filium, Syagrium nomine. Quo defuncto, Adouacrius de Andegavo et aliis locis obsides accepit. Britanni de Biturica a Gotthis expulsi sunt, multis apud Dolensem vicum peremptis: Paulus vero comes cum Romanis ac Francis, Gotthis bella intulit et praedas egit. Veniente vero Adouacrio Andegavis, Childericus rex sequenti die advenit, interemptoque Paulo comite, civitatem obtinuit. Magno ea die incendio domus ecclesiae concremata est. XIX.
Abbreviated transcription (Latin):
silicam quȩ usq. hodir ꝑmant fabricauit.
quȩ habrtur acuutate passus quingentos.
quinquaginta hab& m longum pedes clu.¬
m lato: Lx. habet in alto: usq. ad ca¬
meram pedes .x Lu. fenestras i altario¬
xxx iI. in capso xx. columnas: xLi. in
toto ydifitio fenestras: Lii. columnas: cxx
ostia: uIII. tria in altario:u. in capso: So¬
lemntas enĩ ipsius basilicȩ. triplici uirtutẽ
pollet: id est dedicatione
Hanc rm̃ quarto nonas nilias obseruabis . de¬
positionem uero tius tercio idus nouembris
rsse cognoscas: Quod si fidelit᷑ celebraueris
& in p̾senti sclo & m futuro patrocinia
brati antistis ꝓmereberis: Et qm̃ camera il¬
lius cellulȩ poris eliganti opere fuerat fa¬
bricata : indignum ydyit sacerdos ut opus
rius periret: Sed postea m honore brało:
aploꝵ petri & pauli aliam constriixt basi¬
lica : in qua cameram illam affixit: Multas &
alias basilicas ꝑdificant: quȩ usq hodie in xp̃i

Expanded text:
silicam, quae usque hodie permanet, fabricavit: silicam, quae usque hodie permanet, fabricavit: quae habetur a civitate passus quingentos quinquaginta. Habet in longum pedes cin lato 60, habet in alto usque ad cameram pedes 45; fenestras in altario 32, in capso 20; columnas 41; in toto aedificio fenestras 52, columnas 120; ostia 8, tria in altario, quinque in capso. Sollemnitas enim ipsius basilicae triplici virtute pollet: id est dedicatione Hanc enim quarto Nonas Iulias observabis; depositionem vero eius tertio Idus Novembris esse cognoscas. Quod si fideliter celebraveris, et in praesenti saeculo et in futuro patrocinia beati antistitis promereberis. Et quoniam camera cellulae illius prioris eleganti opere fuerat fabricata, indignum duxit sacerdos, ut opera eius deperiret, sed in honore beatorum apostolorum Petri et Pauli aliam construxit basilicam, in qua cameram illam adfixit. Multas et alias basilicas aedificavit, quae usque hodie in Christi
Abbreviated transcription (Latin):
thoringia regressus i regno suo est resti¬
tus: his gͦ regnantibus simul: basina illa
quam supra memorauimus relicto uiro suo
ad chldericum uenit: Qui cum sollicite
introgar&. qua de causa ad rum urmiss&¬
de tanta regione : respondisse fertur: No¬
ui inquit utilitatem qđ sis ualde ftre¬
miius : id eoq. ueni ut habitem tecum.
Nam noueris si in transmarinis partibus
aliquẽm cognouissem utiliorem tibi.
expetissem utiq cõhabitationem eus. Atille
giudens : eam sibi in coniugio copulaũ
Que concipiens pepẽrit filium: uocauitq
nomen tiuis chlo doueum: Hic fuit mignꝰ.¬
& pugnator ł̃greguis:
pud urbem uero turomeam defuncto eu¬
stocho xp̃o septimo decimo sacerdotu sui
anno: quintus post beatum martinum ꝑ¬
prtuus ordinat᷑. Qui uirtutes assiduas ad
seƿulchrum rius firri dum̃ cerner&: cel¬
lulam quȩ suꝑeum fabricata fuerat ui¬
dens paruulam indignam talibus miracilis
uidneluit. Qua submota: magnam ibi ba¬

Expanded text:
Thoringia regressus, in regno suo est restiThoringia regressus, in regno suo est restitutus. His ergo regnantibus simul, Basina illa, quam supra memoravimus, relicto viro suo, ad Childericum venit. Qui cum sollicite interrogaret, qua de causa ad eum de tanta regione venisset, respondisse fertur: Novi, inquit, utilitatem tuam, quod sis valde strenuus: ideoque veni ut habitem tecum; nam noveris, si in transmarinis partibus aliquem cognovissem utiliorem te, expetissem utique cohabitationem ejus. At ille gaudens, eam sibi in conjugio copulavit: quae concipiens peperit filium, vocavitque nomen ejus Chlodovechum. Hic fuit magnpugnator egrepud urbem vero Turonicam, defuncto Eustochio episcopo, septimo decimo sacerdotii sui anno, quintus post beatum Martinum Perpetuus ordinatur. Qui cum virtutes assiduas ad sepulcrum ejus fieri cerneret, cellulam quae super eum fabricata fuerat, videns parvulam, indignam talibus miraculis judicavit. Qua submota, magnam ibi ba
Abbreviated transcription (Latin):
hildericus uȩro cum ess& minia i lunxu¬
ria dissolutus. & regnar& suꝑ francoꝵ
piectrunt: Comꝑto aut̃ qđ cum etiam intͬfi¬
cere uellent: thornigiam petut. relinquens
ibi hominem sibi carum qui uiporũ furentiũ
animos uerbis lenibus mollire possit. dans etiã
signum quando redire possit in patriam. id ẽ
diuserunt simul unim aureum. & unam qͥde
partem secum detilit childericus : aliam uero
misero partesq conuntȩ unum effecerint
solidum: tunc tu securo animo im patriam
repedabis: Abtens gͦ in thoringiam apud
regem basim̃ : axorem eius basiam uio¬
lauit: deniꝗ. franci hunc riectum egidiũ
sibi quem superius magistrum militum are¬
publica missum diximus unanimit᷑ asciscunt
Qui cum octano anno suꝑ ros regnara.
amicus ille fidelis pacatis francis occulte.
nuncios ad childericum cum parte illa
diisi solidi quam retinirerat mittit: Ille
uero certa cognoscens inditia. qđ a fran¬
cis desideraretur : ipsis etiam rogantibus a

Expanded text:
hildericus vero cum esset nimia in luxuria dissolutus, et regnaret super Francorum ejiciunt. Comperto autem quod eum etiam interficere vellent, Thoringiam petiit, relinquens ibi hominem sibi carum, qui virorum furentium animos verbis lenibus mollire possit, dans etiam signum quando redire possit in patriam: id est, diviserunt simul unum aureum, et unam quidem partem secum detulit Childericus, aliam vero anc partem tibi misero, partesque conjunctae unum effecerint solidum, tunc tu securo animo in patriam repedabis. Abiens ergo in Thoringiam, apud regem Bisinum uxoremque ejus Basinam latuit: denique Franci, hoc ejecto, Aegidium sibi, quem superius magistrum militum a republica missum diximus, unanimiter regem asciscunt. Qui cum octavo anno super eos regnaret, amicus ille fidelis, pacatis occulte Francis, nuntios ad Childericum, cum parte illa divisi solidi quam retinuerat, mittit. Ille vero certa cognoscens indicia, quod a Francis desideraretur, ipsis etiam rogantibus, a
Abbreviated transcription (Latin):
una nocte cũ mulieribꝰ & liberis int̾ficere
fecit. Circa hȩc tempora de functo sidebodo
rege hispaniȩ. sisenandus quidã exꝓceribꝰ¬
regẽ dagobertũ expetiit ut ei auxilium ferr&.
quatinꝰ regnũ hispamȩ obtinere poss&. In
huiꝰ beneficii recõpensatione. missoriũ aurcũ
regi ꝓmittit. pensantẽ auri pondera. l.
rando ducibꝰ. regnumq uiribꝰ francoꝵ sisenan¬
dus obtinuit. Missorium gothis contra di¬
centibꝰ ñ transmisit. sed ducentos mille soli¬
dos ꝓmissorio regi dagobto ꝑsoluit. Quod
argentũ rex scõ dẏonisio dedit. Edil drudis
regina & uirgo apud anglos clara habetur.
ens sarracenox exegypto mafricam Caẽ.¬
cũ nimia multitudine ꝑgens. obsessam
cartaginẽ cȩpit. & crudeliter depopulata

Expanded text:
una nocte cum mulieribus et liberis interficere una nocte cum mulieribus et liberis interficere fecit. Circa haec tempora defuncto Sisebodo rege Hispaniae Sisenandus quidam ex proceribus Dagobertum regem expetiit, ut ei auxilium ferret, quatinus regnum Hispaniae optinere posset; in huius beneficii recompensatione missorium aureum regi dare promittit, pensantem auri pondera quinrando ducibus regnumque viribus Francorum Sisenandus optinuit. Missorium Gothis contradicentibus non transmisit, sed ducenta milia solidos pro missorio regi Dagoberto persolvit; quod argentum rex sancto Dionisio dedit. Hediltrudis regina et virgo apud Anglos clara habetur. Gens Sarracenorum ex Aegypto in Africam cum nimia multitudine pergens, obsessam Cartaginem cępit et crudeliter depopulatam
Abbreviated transcription (Latin):
Grimaldus rex langobardorum Caritylv¬
cũ dagob̾to pacis firmissime foedus inuit.
Qđ cum ꝓfugus betharius cognouiss&. metu¬
ens Grimaldũ. egressus agallia ad brittan¬
niã insulã ꝓperare disponit. Interea Gri¬
maldus morit᷑. Cumq betharnus nauim in¬
gressus. aliquantulũ ꝑpelagus nauigass&
uox alittore audita ẽ. Reuertat᷑ betharius
mpatriã suã. quia tertius dies ẽ hodie qđ
grimaldus mortuus ẽ. Quistatim reuersus.
regnũ langobardorũ obtinuit. atq cimibertũ:
filium suum consortẽ regnifecit. Agathone
papa decedente. leo imior locũ eius oþtinuit.
ost hunc benedictus ordinat᷑. Dagobertus
rex cũ sclains conflixit. eosq superaint. qͥbꝰ
pre erat tunc dux nommne samo. Cascones
etiam de bellantes ferro compescuit. Hlum
expulsi. nouẽ milia cũ uxoribus & liberis
regẽ dagobertũ expetunt. terrã ad manen¬
dum requirunt. Quos rex ad hiemandũ ba
ioariã reciperȩ p̃cepit. disꝑsosq ꝑdomos om̃s

Expanded text:
Grimaldus rex Langobardorum cum Dagoberto pacis firmissimae foedus iniit. Quod cum profugus Bertarius cognovisset, metuens Grimaldum, egressus a Gallia ad Britanniam insulam properare disposuit. Interea Grimaldus moritur, cumque jam Bertarius navim ingressus, aliquantum per pelagus navigasset, vox a litore audita est: Revertatur Bertarius in patriam suam, quia tertius dies est hodie quod Grimaldus rex mortuus est. Qui statim reversus regnum Langobardorum obtinuit, atque Cunibertum filium suum consortem regni facit. Agathone papa decedente, Leo junior locum ejus obtinuit. Post hunc Benedictus ordinatur. Dagobertus rex cum Sclavis conflixit eosque superavit, quibus praeerat tunc dux nomine Samo. Vascones etiam rebellantes ferro compescuit. Huni expulsi novem milia cum uxoribus et liberis regem Dagobertum expetunt, terram ad manendum requirunt. Quos rex ad hiemandum in Baioariam recipere precepit dispersosque per domos omnes
Abbreviated transcription (Latin):
conon & sergius romana rexerunt ȩccl̃am
kilianus ep̃s wirnburgiensis & arnual
enis discipulus clarescunt. Iustinianus
affricã asarracenis abstulit. & cum his de
pacẽ terra mariq fecit. Hic sergium ponti¬
ficem quia errori illius synodi quã constan¬
Itinopolim
fecerat fauere & subscribere noluit. misso
tacharia ꝓtho spatario suo constantinopolim
deportari iussit . sed militibꝰ repugnantibꝰ
uissa principis perficere non potuit. car̃.¬
dalgisus tẏrãmis dux tridentiȩ ciuitatis
at itentibꝰ aldone & grausone brixians
cuntatibꝰ & aliis multis ex langobardis c̃tra
cumb̾tum regẽ debellat. eũq deregno ex¬
pellit. sed resumptis uiribꝰ chimib̾tus p̃fatũ
tyrannũ in p̾lio int̾fecit. Dagobtus rex
mettis ueniens. cũ consilio pontificum
& ꝓcerum. filium suũ sigib̾tum in regno
austriȩ sublimat. eumq cumb̾to ep̃o colo
niensis ȩccłȩ & pippino duci cõmendat.
equenti anno eifilius natus ẽ ex nand¬

Expanded text:
rgius Romanam regunt ecclesiam, Kylianus, episcopus Wirziburgensis, Arnnal ejus discipulus clarescit. Justinianus Africam a Sarracenis abstulit, et cum eisdem pacem terra marique fecit. Hic Sergium pontificem, quia in errorem illius synodi quam Constantinopolim fecerat, favere et subscribere noluit, misso Zacharia protospatario suo Constantinopolim deportari jussit; sed militibus repugnantibus, jussa principis perficere non potuit. dalgisus tyrannus, dux Tridentinae civitatis, adnitentibus Aldone et Grausone Brixianis civibus, et aliis multis ex Langobardis, contra Cunibertum regem debellat, eumque de regno expellit, sed resumptis viribus Cunibertus praefatum tyrannum in praelio interficit. Dagobertus rex Mettis veniens, cum consilio pontificum et procerum filium suum Sigibertum in regno Austriae sublimat, eumque Cuniberto, episcopo Coloniensis ecclesiae, et Pippino duci commendat. Sequenti anno ei filius natus est ex Nand
Abbreviated transcription (Latin):
tores ed aurũ qđ arege acceperant esse
ad ulterum. Qđ cum regi dixissent: ille
respondisse fert᷑: Merito inqt tale aurum
accepit : qui dnm̃ suũ ad mortẽ ꝓpͥa uo¬
luntate deducit: hoc illis qđ uiuerent de¬
bere sufficere : ne male ꝓditionem domi¬
norum suq: luituri int̃ tormita deficeret
Qđ illi audientes: optabant gram̃ ad ipisci.
illud sibi asserentes sufficere. si uiuere mere¬
rent̾: Euerunt aut̃ supradicti regis ꝓpinqͥ
huius. quorum fr̃ rignomeris nomine apa
cinomannis ciuitatẽ ex uissu chlodouei est
int̾fectus: Quib mortius : omne regnũ
edrum & thesauros chlodoueus accepit:
Int̃ fectisq & aliis multis. regibus ł parenti¬
bus suis pͥmis de qͥb zelũ habebat neci
auferrent regnum : imperiũ suũ ꝑtotis
gallias dilatauit: Postea tam̃ congregatis
suis : quadam uice dixisse fertur. de pa¬
rentib quos ipse ꝑdiderat. Ue mihi: qͣ
tanquam pere grinus int̾ extraneos re¬

Expanded text:
tores eorum, aurum quod a rege acceperant esse tores eorum, aurum quod a rege acceperant esse adulterum. Quod cum regi dixissent, ille respondisse fertur: Merito, inquit, tale aurum accipit, qui dominum suum ad mortem propria voluntate deducit. Hoc illis quod viverent debere sufficere, ne male proditionem dominorum suorum luituri inter tormenta deficerent. Quod illi audientes, optabant gratiam adipisci: illud sibi asserentes sufficere si vivere mererentur. Fuerunt autem supradicti reges, propinqui hujus: quorum frater, Rignomeris nomine, apud Cenomannis civitatem, ex jussu Chlodovechi interfectus est. Quibus mortuis, omne regnum eorum et thesauros Chlodovechus accepit. Interfectisque et aliis multis regibus, vel parentibus suis primis, de quibus zelum habebat, ne ei regnum auferrent, regnum suum per totas Gallias dilatavit. Tamen congregatis suis, quadam vice dixisse fertur de parentibus, 100 quos ipse perdiderat: Vae mihi, qui tanquam peregrinus inter extraneos re
Abbreviated transcription (Latin):
ł qua re. franci maxima indignatione tu¬
mebant Unde factũ ẽ: ut datis aureis siue
armillis Ebalteis. chlodoueus sed totũ assi¬
milatut̃ auro. erat enĩ ereũ de auratum
subdolo factũ : hȩc dedit leudebis eius. ut
suꝑ eum inuitaret᷑: Porro cũ ex ercitum
contra eum commnouiss& et ille specu¬
latores plerumq ad cognoscendũ trans¬
mitter& : reuersis nuncus int̾rogat quã
ualida hec manus foret Qui responder
Tibi tuoq pharroni est maximũ supple¬
mentum: Ueniens autem chlodo ueus: bellũ
contra eum instruit: at ille deuictum cernens
exercitum suũ : fuga labi parat: Sed ab ex
spectu chlodouei una cũ richario sre suo
nr̃m : ut te uinci ꝑmitteres: Melius enĩ
tibi fuerat mori: Et eleuatã securim: capiti
eius defirit: Conuersusq ad frem̃ eius alt
Situ solatium frĩ tribuisses. alligatus utiq
non fuiss&. Similit̃ & hunc securi ꝑcussũ
int̾fecit: Post quo mortẽ cognoscunt ꝓdli¬

Expanded text:
Pro qua re Franci maxima indignatione tuPro qua re Franci maxima indignatione tumibant. Unde factum est, ut, datis aureis sive armellis vel baltheis, Chlodovechus, sedtotum adsimilatum auro – erat enim aereum deauratum sub dolo factum–haec dedit leudibus eius, ut super eum invitaretur. Porro cum exercitum contra eum commovisset, et ille speculatores plerumque ad cognuscendum transmitteret, reversis nuntiis, interrogat, quam valida haec manus foret. Qui responderunt: 'Tibi tuoque Farroni est maximum supplimentum'. Veniens autem Chlodovechus, bellum contra eum instruit. At ille devictum cernens exercitum suum, fuga labi parat, sed ab exespectu Chlodovechi una cum Richario fratre suo nostrum, ut te vinciri permitteres? Melius enim tibi fuerat mori. Et elevatam securim capiti ejus defixit. Conversusque ad 99 fratrem ejus, ait: Si tu solatium Al. auxilium fratri tribuisses, alligatus utique non fuisset. Similiter et hunc securi percussum interfecit. Post quorum mortem, cognoscunt prodi
Abbreviated transcription (Latin):
pit cum filio uinctosq totundit: Et cha¬
raricum quidẽ p̾bm: filium uero eius
diaconum ordmari uibet̃: Cumq cha¬
raricus de humilitate sua conquirer&
& fler& filius eius: dixisse fertur: In
uiridi in quit ligno hȩ frondes succisȩ
sunt : nec om̃ino arescunt: sed uelocit̃
emergunt ut crescere queant : ut ina
tam uelocit̃ qui hȩc fecit intereat: Qđ
uerbum sonuit in aures chlodouei: qđ
scilic& minarentur sibi cesariẽ ad cres¬
cendum laxare : ipsumq int̾ficerẽ:
At ille iussit eos parit̾ capitẽ plac¬
TI: Quib mortuis: regnũ corũ¬
cum thesauris & poplĩs adquisuut: XXX¬
Rat autem ragnacharius rex apud ca¬
meracũ : tam effrenis in luxuria ut in x ł
ꝓpinqͥs qͥdẽ parentib indulger&: his habeb̾
pharronẽ consiliariũ : simili spurcitia lutu¬
lentũ: De quo fert̾ cũ aliqͥd̃ aut cibi aut
muneris Ecuius lib& rei regi adlatũ fuiss&
dicere solitũ hoc sibi suoq p̾harroni sufficere

Expanded text:
pit cum filio vinctusque totondit et Chapit cum filio vinctusque totondit et Chararicum quidem presbiterum, filio vero eius diaconem ordinari iubet. Cumque Chararicus de humilitate sua conquireret et fleret, filius eius dixisse fertur: 'In viridi', inquid, 'lignum hae frondis succisae sunt nec omnino ariscunt, sed velociter emergent, ut crescere queant; utinam tam velociter qui haec fecit intereat!' Quod verbum sonuit in aures Chlodovechi, quod scilicet minarentur sibi caesariem ad crescendum laxare ipsumque interficere. At ille iussit eos pariter capite plecti. Quibus mortuis, regnum eorucum thesauris et populis adquesivit. Erat autem tunc Ragnacharius rex apud Camaracum tam effrenis in luxoria, ut vix vel propinquis quidem parentibus indulgeret. His habebat Farronem consiliarium simili spurcitia lutolentum, de quo fertur, cum aliquid aut cibi aut muneris vel cuiuslibet rei regi adlatum fuisset, dicere solitum, hoc sibi suoque Farroni sufficere.
Abbreviated transcription (Latin):
sum: nec enĩ possum sanguinẽ parentũ
meorum effudere : qđ fieri nefas ẽ: Sed
quia hȩc euener̃: cõsiliũ uob̃ p̃beo si uidet᷑
acceptũ : Conuertimini ad me : ut sub
mea sitis defensionẽ At illi ista audien¬
tes plaudentes tam palmis quam uocib
eum clipeo euectũ suꝑ se regẽ constitu¬
unt : regnũq sigyberti acceptũ cum
thesauris. ipsos quoq suȩ ditioni ascuit.
Prosternebat enim cotidie ds̃ hostes eius
sub manu ipsius. & augebat regnũ eius
eoqđ ambular& recto corde coram eo: et
facer& quȩ placita erant in oculis eius:
ost hȩc ad chararicum diri xxxii.¬
git: quando aut̃ cum siagrio pug¬
nauit: hic charicus euocatus adso¬
latium chlodouei. eminus stetit :
neutram aduiuans partem: sed euentũ
rei expectans. ut cui euenir& uictoria. cũ
ILO& hic amiciciam colligar&: Obhanc
causam chlodo ueus indignans : contra
eum habut: Iuem ciruentũ dolis: cȩ¬

Expanded text:
sum. Nec enim possum sanguinem parentum sum. Nec enim possum sanguinem parentum meorum effundere, quod fieri nefas est. Sed quia haec evenerunt, consilio vobis praebeo, si videtur acceptum: convertimini ad me, ut sub meam sitis defensionem'. At ille ista audientes, plaudentes tam parmis quam vocibus, eum clypeo evectum super se regem constituunt. Regnumque Sigyberthi acceptum cum thesauris, ipsos quoque suae ditioni adscivit. Prosternebat enim cotidiae Deus hostes eius sub manu ipsius et augebat regnum eius, eo quod ambularet recto corde coram eo et facerit quae placita erant in oculis eius. Post haec ad Chararicum dirigit. Quando autem cum Siagrio pugnavit, hic Chararicus, evocatus ad solatium Chlodovechi, eminus stetit, neutre adiuvans parti; sed eventum rei expectans, ut cui evenerit victuriam, cum illo et hic amicitia conligaret. Ob hanc causam Chlodovechus indignans, contra eum abiit. Quem circumventum dolis coe
Abbreviated transcription (Latin):
uenientib iste patris thesauros pandit: Qui dũ
diuersa respicerent : ait. In hanc arcellulam
solitus erat pat̾ m̃s nũmismata auri cõgerere¬
Inmitte inquiunt illi manum tuã usq ad
fundum : ut cuncta repperias: Qđ cum
feciss& & eSs& ualde declinus: unus eleua¬
tam manu bipennẽ in cerebrum eus illi¬
sit: & sic quȩ in patrem egerat indignus
incurrit Ađ audiens chlodo ueus quod
scilic& int̾fectus esset sigybertus ł filius
eius : in eodẽ loco adueniens.: conuocat
ommẽ popłm illum dicens: audite quid
contigerit: dum ego inquit ꝑ scaldem
fluuium nauigarẽ : chlodericus filius pa¬
rentis mei patrem suũ insequebat uerbo
ferens qđ ego int̾ficere uelim: Cumq
ille ꝑ buconiã siluã fuger& : inmissis
sup eum latrunculis morti tradi
dt & occidit: Ipse ꝗꝗ dum thes¬
auros eius aperit : a nescio. quo ꝑcussus in¬
teriit: Sed in his ego nequaquã cõscius

Expanded text:
venientibus iste patris thesauros pandit. Qui dum venientibus iste patris thesauros pandit. Qui dum diversa respicerent, ait: In hanc arcellulam solitus erat pater meus numismata auri co'Inmitte', inquiunt illi, 'manum buam usque ad fundum et cuncta reppereas'. Quod cum fecisset et esset valde declinus, imus elevata manu bipinnem cerebrum eius inlisit, et sic quae in patre egerat indignus incurrit. Quod audiens Chlodovechus, quod scilicet interfectus esset Sygibertus vel filius eius, in eodem loco adveniens, convocavit omnem populum illum, dicens: 'Audite, quid contingerit. Dum ego', inquid, 'per Scaldem fluvium navigarem, Chlodericus, filius parentis mei, patrem suum insequebatur, verbo ferens, quod ego eum interficere vellim. Cumque ille per Buconiam silvam fugiret, inmissis super eum latruncolis, morti tradidit et occidit. Ipse quoque dum thesaurus eius aperit, a nescio quo percussus interiit. Sed in his ego nequaquam conscius
Abbreviated transcription (Latin):
uidisse: Cum aut̃ chlodoueus rex apud
parisius moraret᷑ misit clam ad filiũ sigy¬
berti dicens. Ecce pat̾ tuus senuit: & pede debile¬
claudicat: Si ille in quit moriet᷑. recte tibi cum
amicitia nostra regnũ illius reddet᷑: Qua ille
cupiditate seductus: patrẽ molit̾ occidere: Cũq
ille egressus de colonia ciuitate : transacto re¬
no ꝑ bucomã siluã ambulare disponer&: me¬
ridie intentoria sua ob dormiens. filius immis
tanquã regnum illius possessurus: Sed uidi¬
tio dĩ in foueam quam patri hostilit̾ fodit
incessit: Misit igitur nuncios ad chlo douei
regem de patris obitii nunciantes. atque
dicentes. Pater m̃s mortuus ẽ: & ego theaui¬
ros cum regno eius penes me habeo : di¬
rigite uos adme: & ea quȩ tibi de thesau¬
ris illius placent bona uoluntate transmittam.
Et ille: Gratias in quit tuȩ uoluntati ag
& rogo ut uenientib nris patefacias.
cuncta deniceps ipse possessurus. Qi

Expanded text:
vidisse. Cum autem Chlodovechus rex apud vidisse. Cum autem Chlodovechus rex apud Parisius moraretur, misit clam ad filium Sigyberthi, dicens: 'Ecce! patclaudicat. Si ille, inquit, moreretur, recte tibi cum amicitia nostra regnum illius redderetur. Qua ille cupiditate seductus, patrem molitur occidere. Cumque ille egressus de Colonia civitate, transacto Rheno, per Buconiam silvam ambulare disponeret, meridie in tentorio suo obdormiens, immistanquam regnum illius possessurus. Sed judicio Dei in foveam, quam patri hostiliter fodit, incidit. Misit igitur nuntios ad Chlodovechum regem, de patris obitu nuntiantes, atque dicentes: Pater meus mortuus est, et ego thesauros cum regno ejus penes me habeo. Dirige tuos ad me, et ea quae tibi de thesauris illius placent, bona voluntate transmittam. Et ille: Gratias, inquit, tuae voluntati ago, et rogo ut venientibus nostris patefacias, cuncta ipse deinceps possessurus. Quibus
Abbreviated transcription (Latin):
hlodoueus uͦ apud burde galemsẽ urbẽ
hiemẽ agens: cunctos thesauros alarici.
muri sponte corruerent : Tunc exclusis gothis
urbẽ suo dominio subiugauit: Post hȩc patrata
uictoria : turonis ẽ regressus. multa sc̃ȩ basi¬
licȩ beati martim munera offerens: xx uiiii
de consulatu accepit: & in basilica beati
portã atrii & ȩcclam ciuitatis ẽ p̾sentibus
popłis manu ꝓpͥa spargens uoluntate benignis¬
sima erogauit: Et ab ea dic tanquã consul
aut augustus est uocitatus: Egressus aut̃
aturonis parisius uenit: ibiq regem ca¬
thedram constituit : ibi & theodericus ad¬
eum uenit:
Deniq migrante eustochio turonorũ epõ oc
tauo post scm̃ martinum : licinus turonicis
ep̃s ordinatur: huius tẽpore bellũ superius
scriptum gestum ẽ: & huius tempore chlodo¬
ueus rex turonis uenit: Fic fertur in orien¬
te fuisse. ac loca uisitasse : scõrum: ipsamq
adisse ierusalem . & loca passionis resurecti¬
onisq dnĩcȩ quȩ in euangelus legimus sepe

Expanded text:
hlodovechus vero apud Burdegalensem urbem hyemem agens, cunctos thesauros Alarici muri sponte corruerent. Tunc exclusis Gotthis urbem suo dominio subjugavit. Patrata posthaec victoria, Turonis regressus est, multa sanctae basilicae beati Martini munera offerens. XXXVIII. de consulatu accepit, et in basilica beati portam atrii et eclesiam civitatis est, praesentibus populis manu propria spargens, voluntate benignissima erogavit, et ab ea die tamquam consul aut augustus est vocitatus. Egressus autem a Turonus Parisius venit ibique cathedram regni constituit. Ibi et Theudericus adum venit. Denique migrante Eustochio Turonorum episcopo, VIII. post sanctum Martinum Licinius Turonicis episcopus ordinatur. Huius tempore bellum superius scriptum gestum est. Et huius tempore Chlodovechus rex Turonus venit. Hic fertur in Oriente fuisse ac loca visitasse sanctorum ipsamque adisse Hierusolimam et loca passionis ac resurrectionis dominicae, quae in euangeliis legimus, saepe
Abbreviated transcription (Latin):
gothi t̃ga utissent: ipse rex chlodoueus uicto¬
riam dño ad iuuante obtinuit: tabbat aut̃
in adiutorium suũ filiũ sigyberti claudi.
nomine chlodericum: hic sigybert pugnans
contra alemannos aƿud tulbiacimsim oppi¬
dum : ꝑcussus ingeniculũ claudicabat: Porro
rexcum fugatis gothis alaricũ regem int̃¬
feciss& : duo ex adũso subito aduenientes
cũ contis utraq ei latera feriunt: Sed au¬
xilio tam loricȩ quã uelocis equi ne perii
exemptus ẽ: maximus ibi tunc aruernoꝵ
popłs̃ qui cũ apollinare uenerat. & pͥmi
qui erant ex senatorib. corruer̃. De hac pug¬
na amalaricus filius alarici in hispaniã fugit
regnũq patris sagacit᷑ occupauit: Chlodoue¬
us uͦ filiũ suũ theodericũ ꝑ albigẽsim acru¬
tenã ciuttatẽ ad aruernus dirigit Qui
abiens urbes illas afinib. gothorũ usq bur¬
gundionũ terminũ patris sui ditionibus
subiugauit:¬

Expanded text:
Gothi terga vertissent, ipse rex Chlodovechus victuGothi terga vertissent, ipse rex Chlodovechus victuriam, Domino adiuvante, obtinuit. Habebat autem in adiuturium suum filium Sygiberthi Claudi nomen Chlodericum. Hic Sygiberthus pugnans contra Alamannos apud Tulbiacensim oppidum percussus in genuculum claudicabat. Porro rex, cum, fugatis Grothis, Alaricum regem interfecisset, duo ex adverso subito advenientes, cum contis utraque ei latera feriunt. Sed auxilio tam luricae quam velocis equi, ne periret, exemptus est. Maximus ibi tunc Arvernorum populus, qui cum Apollinare venerat, et primi qui erant ex senatoribus corruerunt. De hac pugna Amalaricus, filius Alarici, in Spaniam fugit regnumque patris sagaciter occupavit. Chlodovechus vero filium suum Theudoricum per Albigensim ac Rutinam civitatem ad Arvernus dirigit. Qui abiens, urbes illas a finibus Gothorum usque Burgundionum terminum patris sui dicionibus subiugavit
Abbreviated transcription (Latin):
monachi cum unũ ostiũ cuneũ ad monasteriũ
cernerent ꝓƿinquare : abbatẽ exorant ut de
cellula sua egrederet᷑ ad cõsolandũ eos: Illoq
quasi pacẽ rogaturꝰ ꝑgit intrepidus: Unus aut̃
ex his euagiato gladio ut caput ei: librar&.
manus ad aurẽ extenta diriguit: gladiusq
retrorsum ruit: At ipse ad pedes beati uiri
ueniã deposcens sternit᷑: Qđ uidentes reliqͥ.
marimo cum timorẽ ad exercitũ redier̃.
timentes ne & ipsi parit̾ interirent: Nuius
uero brachiũ beatus confessor cum oleo be¬
nedicto cõtrectans : im posito signo crucis
restituit sanũ : ei:q. obtentu monasteriũ¬
ꝓmansit illesũ : Multasq & alias uirtutes operatus est.
quassiquis diligent̾ inqͥrit librũ uitȩ illius legens
nterea chlodoueus rexcũ alarico rege gothorũ
in campo uocladense decimo ab urbe pictaua
miliario cõuenit: & cõfligentib his eminus re¬
sistunt cõminus illi: Cũq sedm̃ cõsuetudinem

Expanded text:
monachi cum hostium cuneum unum ad monasterium monachi cum hostium cuneum unum ad monasterium cernerent propinquare, abbatem exorant, ut de cellula sua egrederetur ad exorandum eos. Illoque quasi pacem rogaturus, pergit intrepidus. Unus autem ex his evaginato gladio, ut caput ejus libraret, manus ad aurem erecta diriguit, gladiusque retrorsum ruit. At ipse ad pedes beati viri veniam deposcens sternitur. Quod videntes reliqui, cum timore maximo ad exercitum redierunt, timentes ne et ipsi pariter interirent. Hujus vero brachium beatus confessor cum oleo benedicto contrectans, imposito signo crucis restituit sanum: epermansit inlaesum. Multasque et alias virtutes operatus est, quas si quis diligenter inquiret, librum Vitae illius legens nterea Chlodovechus rex cum Alarico rege Gothorum in campo Vogladense decimo ab urbe Pictava miliario convenit, et confligentibus his eminus, resistunt comminus illi. Cumque secundum consuetudinem
Abbreviated transcription (Latin):
dnm̃ dep̃catus fuisset. ut̃ ei uadũ quo tran¬
sire possit dignaret᷑ ostendere : mane facto
cerua mirȩ magnituditns ante eos nutudĩ
flum̃ ingreditur: Illaq uadante : popłs qͦ
transire possit agnouit. Ueniente aut̃ rege
apud pictaus. dũ eminꝰ in tentoris cõmo¬
rar& pharus ignea debasilica scĩ hilaru egres¬
sa uisa ẽ ei tanquã suꝑ se aduenire: scilic&.
ut lumine beati confessoris adiutus hila¬
rii. liberius hereticas acies contra quas sȩpe
idẽ sacerdos ꝓfide conflixerat debellaret.
contestatus ẽ aut̃ omĩ ȩxercitu ut nec ibi
quidẽ aut̃ in uia aliquẽ spoliarent: aut
res cuiuscũq diriperent: XX UI.¬
Rat in his dieb. urr laudabilis scĩtatis
maxencius ab̃b redusus in monasterio suo obdĩ
timorẽ intra t̾minũ pictauensẽ: cuius monaste¬
rii nom̃ lectioni ñ indidimus : quia locus ille
usq hodie cellula scĩ maxencii uocat᷑: Cuius

Expanded text:
Dominum depraecatus fuisset, ut ei vadum quo tranDominum depraecatus fuisset, ut ei vadum quo transire possit dignaretur ostendere, mane facto cerva mirae magnitudinis ante eos nuto Dei flumine ingreditur, illaque vadante, populus quo transire possit agnovit. Veniente autem rege apud Pictavus, dum eminus in tenturiis commoraret, pharus ignea, de basilica sancti Helari egressa, visa est ei tamquam super se advenire, scilicet ut, lumine beati confessoris adiutus Helarii, liberius hereticas acies, contra quas saepe idem sacerdos pro fide conflixerat, debellaret. Contestatus est autem omni exercitu, ut nec ibi quidem aut in via aliquem expoliarent aut res cuiusquam direperent. Erat in his diebus vir laudabilis sanctitatis Maxentius abba, reclausus in monastyrio suo ob Dei timore infra terminum Pictavensim. Cuius monastyrio nomen lectioni non indidimus, quia lusque hodie Cellula sancti Maxentii vocatur. Cujus
Abbreviated transcription (Latin):
licam dicens: Ite : & forsitan aliquod
uictoriȩ auspicium ab ede scã suscipitis:
Tunc datis munerib qđ loco scõ exibe¬
rent ait: Si tu dnẽ adiutor mihi es &
gentem hanc incredulam semꝑq. ęmu¬
lam meis manibus tradere decreuisti
tius dignaris esse famulo tuo: Matu¬
rantib aut̃ pueris & ad locum acceden¬
tibus : uixta imperium regis dum scam̃
in grederent᷑ basilicam hanc antiphonã
ex imꝓ uiso primicerius qui erat imposuit:
Precin xisti dnẽ uirtute ad bellũ: sup¬
plantasti in surgentes in me subtus me:
Et inimicorũ meorum dedisti mihi dor¬
sum : & odientes me disꝑdidisti: Quod
psallentium audientes. dnõ grãs agen¬
tes. & uota beado confessori ꝑmitten¬
tes : leti nunciauer̃ regi: Porro ille
cum ad fluuium ui gennã cũ exercitu ad¬
uenisset : in quo loco eũ transire deber&
penitus ignorabat. Intumuerat enĩ ab in¬
undatione pluuiarum: Cũq illa nocte

Expanded text:
licam, dicens: 'Ite et forsitan aliquod licam, dicens: 'Ite et forsitan aliquod victuriae auspicium ab aedae sancta suscipitis'. Tunc datis muneribus, quod loco sancto exhiberent, ait: 'Si tu, Domine, adiutor mihi es et gentem hanc incredulam semperque aemulam tibi meis manibus tradere decrevisti, tius dignaberis esse famulo tuo'. Maturantibus autem pueris et ad locum accedentibus iuxta imperium regis, dum sanctam ingrederentur basilicam, hanc antefanam ex inproviso primicirius, qui erat, inposuit: Praecinxisti me, Domine, virtutem ad bellum, subplantasti insurgentes in me subtus me et inimicorum meorum dedisti mihi dorsum et odientes me disperdedisti. Quod psallentium audientes, Domino gratias agentes et vota beato confessori promittentes, laeti nuntiaverunt regi. Porro ille cum ad fluvium Vigennam cum exercitu advenisset, in quo loco eum transire deberit, paenitus ignorabat. Intumuerat enim ab inundationem pluviarum. Cumque illa nocte
Abbreviated transcription (Latin):
gitur chlo doueus rex ait suis Ualde
molestum fero : qđ hi arriani partem
teneant galliarum: Famus cum di
adiutorio : & superatis redigamus t̾rã
in ditione nr̃a: Cũq. placuiss& om̃ib
hic sermo: commoto exercitu pictauis¬
dirigit: Ibi tunc alaricus commorabatur:
Sed qm pars hostium ꝑ t̾ritorium turo¬
nicum transibat : ꝓ reuerentia beati my¬
tini dedit edictum. ut nullus de regio¬
ne illa aliud quam herbarum alimenta
aquãq p̃sumer&: Quidam aut̃ de exer¬
citu inuentũ cuiusdam pauperis fȩnũ
ait: Nonne rex herbam tantũ p̃sumi
mandauit: nihil aliud÷ & hoc inquit
herba ẽ: Non enĩ erimus trans gressores
p̃cepti eius : si eam p̾̃sumimus: Cumq uĩ
faciens pauperi fenum uirtiite tuliss&
factum ꝑuenit ad regẽm: Quem dic¬
to cicius gladio ꝑ emptum ait Et ubl
erat spes uictoriȩ : si beatus offenditur¬
martinus : Satisq fuit exercitui : nihil
ab hac regione ulterius p̾sumere Ipse
uero rex dirȩxit nuncios ad beatã basi¬

Expanded text:
ait suis: 'Valde molestum fero, quod hi Arriani partem teneant Galliarum. Eamus cum Dei adiutorium, et superatis redegamus terram in ditione nostra'. Cumque placuisset omnibus hic sermo, conmoto exercitu, Pectavdirigit. Ibi tunc Alaricus commorabatur. Sed quoniam pars hostium per territurium Turonicum transiebat, pro reverentia beati Martini dedit edictum, ut nullus de regione illa aliud quam herbarum alimenta aquamque praesumeret. Quidam autem de exercitu, inventum cuiusdam pauperis faenum, ait: 'Nonne rex herbam tantum praesumi mandavit, nihil aliud? Et hoc, inquid, 'herba est. Non enim erimus transgressores praecepti eius, si eam praesumimus'. Cumque vim faciens pauperi faenum vertute tulisset, factum pervenit ad regem. Quem dicto citius gladio peremptum, ait: 'Et ubi erit spes victuriae, si beato Martino offendimus?' Satisque fuit exercitui nihil ulterius ab ac regione praesumere. Ipsi vero rex direxit nuntius ad beatam basi