comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
N uestibulo edium palatiuarum
omniũ fere ordinũ młtitudo ope¬
rientes salutationem cesaris constite¬
rant. atq ibi in circulo doctoꝵ homi¬
num fauorino philosopho presente
ostentabat quispiam grãmatice rei
ditior scolica quedam nugalia de ge¬
nerib & casib uocabuloꝵ disserenscũ
arduis suꝑciliis uocisq ⁊ uultib gra¬
uitate composita tanqmͣ int̾pres ⁊ ar¬
biter sybille oraculoꝵ. Tum aspiciens
ad fauorinum quamqͣm ei nondũ etiã
satis notꝰ eẽt. penꝰ quoq inquituaris
generib dictum & uarie declinatũ
dum quoq muliebrem luciliꝰ insaci¬
rarum.xui. ñ uirili gn̾e ut cet̾is s
neutro appellauit his uerbis. Lega¬
uit quidam uxori mundũ omne atq¬
penum que quid mundum qd ñ qͥs
diuidet istuc. atq hoꝵ omniũ & de¬
stimoniis & exemplis cũ strepebat.
Cumq nimis odiose placeret. int̾ces¬
sit placide fauorinꝰ & ambo in qd ma¬
gister quicqͥd est nom̃ tibi abunde
młta docusti que quid ignorabamꝰ

Expanded text:
IN vestibulo aedium Palatinarum omnium fere ordinum multitudo opperientes salutationem Caesaris constiterant; atque ibi in circulo doctorum hominum, Favorino philosopho praesente, ostentabat quispiam grammaticae rei ditior scholica quaedam nugalia, de generibus et casibus vocabulorum disserens cum arduis superciliis vocisque et vultus gravitate composita, tamquam interpres et arbiter Sibyllae oraculorum. Tum aspiciens ad Favorinum, quamquam ei nondum etiam satis notus esset, Penus quoque, inquit, variis generibus dictum et varie declinatum dum quoque muliebrem Lucilius in Satirarum xvi. non virili genere, ut ceteri, sed neutro appellavit his verbis: Legavit quidam uxori mundum omne penumque. Atqui quid mundum, quid non? quis dividet istuc? Atque horum omnium et testimoniis et exemplis constrepebat; cumque nimis odiose blatiret, intercessit placide Favorinus et Amabo, inquit, magister, quicquid est nomen tibi, abunde multa docuisti quae quidem ignorabamus
Abbreviated transcription (Latin):
dam ñͥ partꝰ uid̾etur m̃sis octaui in¬
tempestiuitas. S qm̃ de homerico
annuo partu. ac de undecimo m̾se
diximꝰq cognoueramꝰ. uisum ẽ non
pret̾eund qd in płinii sedi libro sep¬
timo naturał hystorie legimꝰ. ło aut̃
quia extra fidem eẽ. uid̾i potest. u̾ba
ipsiꝰ plinii posuimꝰ. Massuriꝰ auctor
.L. papirium pretorem sed̾o here¬
contra eum dedisse cum mat̾ par¬
statͥum ei uid̾etur in eoð libro pli¬
nii scd̾i u̾ba hec scripta sunt. Oscita¬
tio innixii letał est. sicut ster nuisse
tum est. platonem philosophum
tenui admod̾ pecunia familiari
fuisse. atq eũ tam̃ tris philolaii
pythagorici libros decẽ milib deua¬
rium mercatum. Io ei precium do¬
nasse quidam scripserunt amicũ
eiꝰ dyonẽ syracosium. Aristotilem
quoq traditum libros pauculos
speusyppi philosopħi pꝰ mortem
eius emisse talentis acticis tribus.
simũ conseripsit qui ct ⁊ Aoc insẽ¬

Expanded text:
sdam, non partus, videretur mensis octavi insdam, non partus, videretur mensis octavi intempestivitas. Sed quoniam de Homerico annuo partu ac de undecimo mense diximus quae cognoveramus, visum est non praetereundum quod in Plinii Secundi libro septimo Naturalis Historiae legimus. Id autem quia extra fidem esse videri potest, verba ipsius Plinii posuimus: Masurius auctor est, L. Papirium praetorem, secundo heresessionem contra eum dedisse, cum mater parstatutum ei videretur. In eodem libro Plini Secundi verba haec scripta sunt: Oscitatio in nixu letalis est, sicut sternuisse tum est Platonem philosophum tenui admodum pecunia familiari fuisse atque eum tamen tris Philolai Pythagorici libros decem milibus denarium mercatum. Id ei pretium donasse quidam scripserunt amicum eius Dionem Syracosium. Aristotelem quoque traditum libros pauculos Speusippi philosophi post mortem eius emisse talentis Atticis tribus; simum conscripsit, qui Σίλλος inscri
Abbreviated transcription (Latin):
ñ confectos ẽẽ annos s affecto. In qͣ
re u̾bo usus ẽ non uulgarie signifi¬
cationis. Adfecta enĩ sicuti marcꝰ
cicero & uet̾m elegantissimi locuti
sunt ea ꝓprie dicebantur que ñ ad
finem ip̃m. s ꝓximye finẽ ꝓgressa
deductaue erant. Hoc uerbum ad
hanc sentenciam cicero in hoc fecit
qm dixit de ꝓuintiis consularibus.
Hypocrates aũt in eolibro de quo
supra scripsi. c̃ ⁊ num̃o dierum quib
conceptum in ut̾o coagłm conforma¬
tur. & tempꝰ ipsiꝰ partionis nono aut
decimo m̃se definiss. neq id tam̃ sẽꝑ
ead ẽẽ. fini dixiss. sed alias otiꝰ fieri
alias setiꝰ. hisce ad postremũ uerbis
Quib uerbis significat qd aliqnͣdo
otius fieret. ñ młto tam̃ fieri otrus neg.
qd sepiꝰ multo sepiꝰ. Memini ego romẽ
accurate hoc atq sollicite quesitum
negotio ñ rei tunc parue postulanto
an octauo m̃se inf̾ans ex ut̾o uiuus
editꝰ & statim mortuus iuł triũ libe¬
ror suppleuiss. cum ab ortio quib¬

Expanded text:
n confecto esse anno, sed adfecto. In qua re verbo usus est non vulgariae significationis. Adfecta enim, sicuti Marcus Cicero et veterum elegantissimi locuti sunt, ea proprie dicebantur quae non ad finem ipsum, sed proxime finem progressa deductave erant. Hoc verbum ad hanc sententiam Cicero in hac fecit, quam dixit De Provinciis Consularibus. Hippocrates autem in eo libro de quo supra scripsi, cum et numerum dierum quibus conceptum in utero coagulum conformatur, et tempus ipsius partionis nono aut decimo mense definisset neque id tamen semper eadem esse fini dixisset, sed alias ocius fieri, alias serius, hisce ad postremum verbis Quibus verbis significat, quod aliquando ocius fieret, non multo tamen fieri ocius, neque quod serius, multo serius. Memini ego Romae accurate hoc atque sollicite quaesitum, negotio non rei tunc parvae postulante, an octavo mense infans ex utero vivus editus et statim mortuus ius trium liberorum supplevisset, cum abortio quibu
Abbreviated transcription (Latin):
cum discubitum fuerat ceptꝰ que
erat a pponicib seruꝰ assistens mense
eiꝰ legere temptabat aut grecarum
quid litt̾arum aut nostraciũ ue¬
lut eo die quo ego affui. Legebat᷑
gauii bassi eruditi uiri liber de ori¬
gine u̾boꝵ & uocabuloꝵ in quo it
Parcꝰ composito uocabulo. ẽ dictꝰ
quasi pararce qnͣdo ficut in arca
omnia recondunt᷑ eiusq custodia
seruantur ⁊ continentur. ita homo
tenax paruo ꝙ contentꝰ omnia cu¬
stodita ac recondita hab sicuti ar
moleste atq odiose confabricatꝰ com¬
molitꝰ que magis ẽ originem uoca¬
buli gauiꝰ iste bassus quẽ narrauit
Nͥ am̃ scilie res dicere cõmendaticia.
cur n ꝓbabiliꝰ uideatur ut accipiamꝰ
parcũ ob eam causam dictum qͦd
pecuniam consumi atq impendi
arce at& ꝓhibeat quasi pecuniareꝰ
Quin potius in qd qd simpliciꝰ uenꝰq
ẽ id dicimꝰ. Parcꝰ enĩ neq ab arca.
neq ab arcendo. s ab eo qd̃ est pa

Expanded text:
hilosophy cum discubitum fuerat coeptusque hilosophy cum discubitum fuerat coeptusque erat apponi cibus, servus assistens mensae eius legere inceptabat aut Graecarum quid litterarum aut nostratium; velut eo die quo ego affui, legebatur Gavii Bassi, eruditi viri, liber De Origine Verborum et Vocabulorum. In quo itParcus composito vocabulo est dictus, quasi par arcae, quando, sicut in area omnia reconduntur eiusque custodia servantur et continentur, ita homo tenax parvoque contentus omnia custodita et recondita habet, sicuti amoleste atque odiose confabricatus commolitusque magis est originem vocabuli Gavius iste Bassus quam enarravit. Nam si licet res dicere commenticias, cur non probabilius videatur ut accipiamus parcum ob eam causam dictum, quod pecuniam consumi atque impendi arceat et prohibeat, quasi pecuniarcus? Quin potius, inquit, quod simplicius veriusque est, id dicimus? Parcus enim neque ab area, neque ab ar
Abbreviated transcription (Latin):
quosdam dicit pedarios appellatoᷤ.
uideturq eos significare qui ndũ
a censorib in senatũ lecti erant quid
ñ erant ẜ quia honorib ppłi usi erã.
insenatũ ueniebant & sentencia eiꝰ
habebant. Nam & currulib magi¬
stratib functis ndum accensoribus
in senatũ lectierant senatores non
erant. & qr in postremis scriptierãt.
ñ rogabantur sentencias s quas pͥnci¬
pes dixerant in eas discedebant. Hoc
significabat edictum quonc̃ quoꝙ
consules que cũ senatores incuriamuo¬
cant seruande consuetudinis causa
traliticio mutant᷑. Uerba edicti hec
sunt. Senatores quibq in se natusen¬
tenciam dicere licet. Uersum quoq
laberii in quo id uocabłm positũ & no¬
tarius simꝰ quem legimꝰ in mimo qͥ
stricture inscriptꝰ est. Caput sine li¬
gua pedani sentencia est. Hoc uo¬
cabłm a plerisq barbare dici dicani¬
manĩuertimꝰ. Nam ꝓpedariis peda¬
neos appellant.
pud cenam fauorini philosophi

Expanded text:
quosdam dicit pedarios appellatos, quosdam dicit pedarios appellatos, videturque eos significare qui, nondum a censoribus in senatum lecti, senatores quidem non erant, sed quia honoribus populi usi erant, in senatum veniebant et sententiae ius habebant. Nam et curulibus magistratibus functi, si nondum a censoribus in senatum lecti erant, senatores non erant et, quia in postremis scripti erant, non rogabantur sententias sed, quas principes dixerant, in eas discedebant. Hoc significabat edictum quo nunc quoque consules, cum senatores in curiam vocant, servandae consuetudinis causa tralaticio utuntur. Verba edicti haec sunt: Senatores quibusque in senatu sententiam dicere licet. Versum quoque Laberii. in quo id vocabulum positum est, notari iussimus, quem legimus in mimo qui Stricturae inscriptus est: Caput sine lingua pedari sententia est. Hoc vocabulum a plerisque barbare dici animadvertimus; nam pro pedariis pedaneos appellant. APUD cenam Favorini philosophip
Abbreviated transcription (Latin):
contumeliose appellat qd impenso pre¬
cio librum pytagorice discipline emis¬
set. ex que ectimeũ nobilem illum dia¬
logum concinnass. Uersus suꝑ eare
on pauci sunt qui opinantur pe¬
darios senatores appellatos qͥ sen¬
tenciam insenatu ñ uerbis dicerent.
s in alienam sentenciam pedib irent.
Qd igit᷑ cum senatꝰ consultum ꝑdis¬
cessionem fiebat. nonne uni sena¬
tores sentencian pedib ferebant:
Atq hec etiã uocabuli istiꝰ ratio dicit᷑
qm̃ .G. bassus in concentariis suis seͥp¬
tam reliquit. Senatores enĩ dicit in
uet̾m etate. qui curulem magistra¬
tum gessissent curru solitos honoris
gr̃a in curiam uehi. in quo curru
sela eẽt suꝑ qm̃ consid̾et que ob eã
causam currulis appellaretur. S. eos
senatores qui magistratum currulẽ
nͥdum ceꝑant pedib intrauisse in
curiam ꝓpc̾ea senatores ñ dũ maio¬
rib honorib pedarios nominatos.
M uarro in satyra menyppe aque
itiro Ryc n inscripta est. equites

Expanded text:
contumeliose appellat, quod inpenso pretio librum Pythagoricae disciplinae emisset exque eo Timaeum, nobilem illum dialogum, concinnasset. Versus super ci sunt qui opinantur pedarios senatores appellatos, qui sententiam in senatu non verbis dicerent, sed in alienam sententiam pedibus irent. Quid igitur? cum senatusconsultum per discessionem fiebat, nonne universi senatores sententiam pedibus ferebant? Atque haec etiam vocabuli istius ratio dicitur, quam Gavius Bassus in Commentariis suis scriptam reliquit. Senatores enim dicit in veterum aetate, qui curulem magistratum gessissent, curru solitos honoris gratia in curiam vehi, in quo curru sella esset super quam considerent, quae ob eam causam curulis appellaretur; sed eos senatores, qui magistratum curulem nondum ceperant, pedibus itavisse in curiam: propterea senatores nondum maioribus honoribus usos pedarios nominatos. M. autem Varro in Satira Menippea, quae Ἱπποκύων inscripta est, equites
Abbreviated transcription (Latin):
Id c̃ ego ad cõpłes gramaticoᷤ
attulissem. partim eoꝵ disputabãt
homeri quoq etate sicuti romuli
annũ fuisse nͥ duodecĩ m̃sium. s decẽ.
Alii ꝯuenisse neptuno maiestatiq
eiꝰ dicebant. ut longiori temꝑe fet
ex eo grandesceret. Alnalia quedã
nugalia. S fauorinꝰ michi ait. tie¬

Expanded text:
Id cum ego ad complures grammaticos attulissem, partim eorum disputabant Homeri quoque aetate, sicuti Romuli, annum fuisse non duodecim mensium, sed decem; alii convenisse Neptuno maiestatique eius dicebant, ut longiori tempore fetus ex eo grandesceret; alii alia quaedam nugalia. Sed Favorinus mihi ait
Abbreviated transcription (Latin):
sic uti uulgo dicisolitum erat de
reb nicħ int̾ se. s his tã dib itẽ atti
qd teti ita pari eod̾q iure ẽẽ. in de¬
cem m̃sib nados. ⁊ mundecĩ. qd si ita
neq ultra decimũ m̃sen fetura mu¬
lierum ꝑtolli potest. queri oportet
cur homerꝰ scripserit neptunum
dixisse puelle a se recens cõpresse.¬

Expanded text:
sicuti vulgo dici solitum erat de rebus nihil inter sese distantibus: idem Atti, quod Tetti, ita pari eodemque iure esse in decem mensibus natos et in undecim. Quod si ita neque ultra decimum mensem fetura mulierum protolli potest, quaeri oportet cur Homerus scripserit, Neptunum dixisse puellae a se recens compress
Abbreviated transcription (Latin):
ceret. deinde obsides quos haberet
ab heduis redd̾et. sequanisq ꝑmitt̾et.
ut quos illi hab̾ent. uoluntate eiꝰ red¬
dere illis liceret: ne ue heduos iniu¬
ria lacesseret. ne ue his sociisq eoꝵ
citiam cum eofuturam. si ñ impet᷑¬
ret. sese qm̃ al. messala ⁊ L. pisone
consulib senatꝰ censuiss. uti quic̃q¬

Expanded text:
ceret; deinde obsides quos haberet ceret; deinde obsides quos haberet ab Haeduis redderet Sequanisque permitteret ut quos illi haberent voluntate eius reddere illis liceret; neve Haeduos iniuria lacesseret neve his sociisque eorum tiam atque amicitiam cum eo futuram; si non impetraret, sese, quoniam M. Messala, M. Pisone consulibus senatus censuisset uti quic
Abbreviated transcription (Latin):
agere. Ei legat̃oni ariouistꝰ respondit:
Si quid ip̃i a cesare opꝰ eẽt. sese ad eum
uenturum fuisse: Siquid ille se uelit:
illum ad se uenire oportere. Preterea
se neq sine excitu in eas partes gallie
uenire audere quas cesar possideret.
neq ex̾citum sine magno cõmeatu atꝙ¬
emolum̃to in unũ locum contrahere
posse.: Sibi autẽ mirum uid̾i. quid in
sua gallia quam bello uiciss. aut ce¬
sari aut omnino p .r. negotii eẽt. His
responsis ad cesarem legatis. it̾m ad eũ
cesar legatos cum his mandatis mittit.
Qm̃ tanto suo ppłiq r. beneficio affe¬
ctꝰ. cum inconsulatu suo rex atq amicꝰ
a senatu appellatꝰ eẽt. hanc sͥ populoq
r. grãm referret. ut in colloquium uẽ¬
nire inuitatꝰ grauaretur. neq de cõ¬
muni re dicendum sͥ & cognoscend
putaret: hec ẽẽ que ab eo postularet.
Primũ. neqm młtitudinẽ hominum
ampliꝰ tnͣsrhenum in galliam tradu¬

Expanded text:
agere. Ei legationi Ariovistus respondit: agere. Ei legationi Ariovistus respondit: si quid ipsi a Caesare opus esset, sese ad eum venturum fuisse; si quid ille se velit, illum ad se venire oportere. Praeterea se neque sine exercitu in eas partes Galliae venire audere quas Caesar possideret, neque exercitum sine magno commeatu atque molimento in unum locum contrahere posse. Sibi autem mirum videri quid in sua Gallia, quam bello vicisset, aut Caesari aut omnino populo Romano negotii esset. His responsis ad Caesarem relatis, iterum ad eum Caesar legatos cum his mandatis mittit: quoniam tanto suo populique Romani beneficio adfectus, cum in consulatu suo rex atque amicus a senatu appellatus esset, hanc sibi populoque Romano gratiam referret ut in conloquium venire invitatus gravaretur neque de communi re dicendum sibi et cognoscendum putaret, haec esse quae ab eo postularet: primum ne quam multitudinem hominum amplius trans Rhenum in Galliam tradu
Abbreviated transcription (Latin):
res eum hortabantur. qua re sibi eam
rem cogitandam & suscipiendam pu¬
taret: In pͥmis qd heduos fres consangͥ¬
neosq sepe numero a senatu appellatoᷤ.
inseruitute atq indic̾one uidehat ger¬
manoꝵ teneri. eoꝵ q obsides ẽẽ apud
ariouistum ac sequanos intelligebat.
autẽ germanos consuescere rhenum
transire. & in galliam magnam eoꝵ
baros obtemꝑaturos existimabat: Qͥn
cum omnem galliam occupauissent
ut autẽ cymbri teuthoniq fecissent.
in ꝑuintiam exrent. atq inde inita¬
liam contend̾ent. presertim cum se¬
quanos a ꝑuintia nr̃a rhodanꝰ diui¬
deret. Quib reb quã maturrime oc¬
currendum putabat. Ip̃e autẽ ario¬
uistus tantos sibi sp̃c. tantam arro¬
gantiam sumpserat. ut ferendꝰ non
uid̾entur. Quamobrem placuit ei ut
ad ariouistum legatos mitt̾et. qui ab
eo postularent uti aliquem locũ me¬
dium utriꝰq colloquio delig̾et. uelle
sese de r.p. & sũmis utriꝰq reb cum eo

Expanded text:
res eum hortabantur quare sibi eam res eum hortabantur quare sibi eam rem cogitandam et suscipiendam putaret, in primis quod Haeduos, fratres consanguineosque saepe numero a senatu appellatos, in servitute atque in dicione videbat Germanorum teneri eorumque obsides esse apud Ariovistum ac Sequanos intellegebat; autem Germanos consuescere Rhenum transire et in Galliam magnam eorubaros temperaturos existimabat quin, cum omnem Galliam occupavissent, ut ante Cimbri Teutonique fecissent, in provinciam exirent atque inde in Italiam contenderent , praesertim cum Sequanos a provincia nostra Rhodanus divideret; quibus rebus quam maturrime occurrendum putabat. Ipse autem Ariovistus tantos sibi spiritus, tantam arrogantiam sumpserat, ut ferendus non videretur. Quam ob rem placuit ei ut ad Ariovistum legatos mitteret, qui ab eo postularent uti aliquem locum medium utrisque conloquio deligeret: velle sese de re publica et summis utriusque rebus cum eo
Abbreviated transcription (Latin):
capite demisso terram intueri. Eiꝰ rei
que causa eẽt miratur. Ex ipsis que siit.
uicħ sequani respondere. s in eadem tri¬
sticia taciti ꝑmanere. Cum ab his sepiꝰ
quereret. neq ullam omnino uocem
expͥmere posset: idem diuitiacꝰ heduꝰ
respondit. hoc ẽẽ miseriorem ⁊ grauio¬
rem fortunam sequanoꝵ qmͣ reliquoꝵ.
ꝗd soli ne in occulto quid queri neq
auxilium implorare auderent. absen¬
tisq ariouisti crudelitatem uelut si
coram adeẽt horrerent. ꝓpt̾ea qd re¬
liquis tantum fuge facultas daretur.
sequanis uͦ qui int̾ra fines suos arioui¬
stum recepissent. quoꝵ opida omnia in
pocestate eiꝰ eẽnt. om̃s cruciatꝰ eẽnt ꝑfe¬
rendi. His reb cognitis cesar. gallorum
animos uerbis confirmauit. pollicitꝰe.
ẽ sibi eam rem cure fut᷑am. magnam
se habere spem & beneficio suo & aucto¬
ritate adductum arioyistum. finem
iniuriis facturum. Hac orat̾one habi¬
ta. concilium dimisit. & scd̾m ea mlte

Expanded text:
capite demisso terram intueri. Eius rei capite demisso terram intueri. Eius rei quae causa esset miratus ex ipsis quaesiit. Nihil Sequani respondere, sed in eadem tristitia taciti permanere. Cum ab his saepius quaereret neque ullam omnino vocem exprimere posset, idem Diviacus Haeduus respondit: hoc esse miseriorem et graviorem fortunam Sequanorum quam reliquorum, quod soli ne in occulto quidem queri neque auxilium implorare auderent absentisque Ariovisti crudelitatem, velut si coram adesset, horrerent, propterea quod reliquis tamen fugae facultas daretur, Sequanis vero, qui intra fines suos Ariovistum recepissent, quorum oppida omnia in potestate eius essent, omnes cruciatus essent perferendi. His rebus cognitis Caesar Gallorum animos verbis confirmavit pollicitusque est sibi eam rem curae futuram; magnam se habere spem et beneficio suo et auctoritate adductum Ariovistum finem iniuriis facturum. Hac oratione habita, concilium dimisit. Et secundum ea multae
Abbreviated transcription (Latin):
nobilissimi cuiusq liberos poscere. & in eoᷤᷤ
omnia exempla cruciat᷑q edere. si qua
res ñ ad nutum aut ad uoluntatem eiꝰ
factasit: hominem ẽẽ barbarum. ira¬
cundum. temerarium. ñ posse eiꝰ imꝑia
diutiꝰ sustineri. nisi siquid incesare popło
ꝙ..r. sit auxilii. omnib gallis idem eẽ fa¬
ciendum qd heluitii fecerint. ut domo
enuigrent. aliud domiciliũ. alias sedes
remotas a germanis petant.fortunãq:
quecumq accidat exꝑiantur. Hec si e¬
nuntiata ariouisto sint. ñ dubitare qͥn
de omanib obsidib qui apud eum sint
grauissimum suppliciũ sumat: Cesarem
ne maior multitudo germanoꝵr rhenũ
tnͣsducatur. galliamq omnem ab ario¬
uisti iniuria posse defendere.
Ac orat̾one ab diuitiaco habita: om̃s
qui aderant magno fletu auxilium
a cesare petere ceꝑunt. Animaducit ce¬
sar unꝰ ex omnib. sequanos nich earum
rerum facere quas cet̾i facerent: s tristeᷤᷤ

Expanded text:
nobilissimi cuiusque liberos poscere et in eos nobilissimi cuiusque liberos poscere et in eos omnia exempla cruciatusque edere, si qua res non ad nutum aut ad voluntatem eius facta sit. Hominem esse barbarum, iracundum, temerarium: non posse eius imperia, diutius sustineri. Nisi quid in Caesare populoque Romano sit auxilii, omnibus Gallis idem esse faciendum quod Helvetii fecerint, ut domo emigrent, aliud domicilium, alias sedes, remotas a Germanis, petant fortunamque, quaecumque accidat, experiantur. Haec si enuntiata Ariovisto sint, non dubitare quin de omnibus obsidibus qui apud eum sint gravissimum supplicium sumat. Caesaremne maior multitudo Germanorum Rhenum traducatur, Galliamque omnem ab Ariovisti iniuria posse defendere. Hac oratione ab Diviciaco habita omnes qui aderant magno fletu auxilium a Caesare petere coeperunt. Animadvertit Caesar unos ex omnibus Sequanos nihil earum rerum facere quas ceteri facerent sed tristes
Abbreviated transcription (Latin):
suos obsides daret. ob eam rem se ex ciui¬
tate ꝑfugisse. & romam ad senatum ue¬
nisse auxilium postulatum. qd solus
neq iure iurando neq obsidib ten̾etur
S peius uictorib sequanis quã heduis
uictis accidisse. ꝓpt̾ea qd ariouistꝰ rex
germanoꝵ. in eoꝵ finib consediss. t̾ciãq
partem agri sequani qui eẽt optimꝰ tociꝰ
gallie occupauiss. & nc̃ de alt̾a parte
t̾cia sequanos decedere iuberet. ꝓpt̾ea
qd paucis m̾sib ante arudũ milia ho¬
minum .XXiiͦii. ad eum uenissent. quibꝰ
locꝰ ac sedes pararent᷑. fut᷑m ẽẽ paucis an¬
nis uti om̃s ex gallie finib pellerentur.
atq om̃s germani rhenum transirent.
Neq enĩ conferend̾ eẽ gallicum cũ ger¬
manor agro. neq hanc consuetudine in
uictꝰ cum illa comparandam: arioui¬
stum autẽ ut semel galloꝵ copias p̾lio
uicerit. qd prelium factum sit ad mage¬
tobrie. suꝑbe & crudelit̾ imꝑare. obsides

Expanded text:
suos obsides daret. Ob eam rem se ex civisuos obsides daret. Ob eam rem se ex civitate profugisse et Romam ad senatum venisse auxilium postulatum, quod solus neque iure iurando neque obsidibus teneretur. Sed peius victoribus Sequanis quam Haeduis victis accidisse, propterea quod Ariovistus, rex Germanorum, in eorum finibus consedisset tertiamque partem agri Sequani, qui esset optimus totius Galliae, occupavisset et nunc de altera parte tertia Sequanos decedere iuberet, propterea quod paucis mensibus ante Harudum milia hominum XXIIII ad eum venissent, quibus locus ac sedes pararentur. Futurum esse paucis annis uti omnes ex Galliae finibus pellerentur atque omnes Germani Rhenum transirent; neque enim conferendum esse Gallicum cum Germanorum agro neque hanc consuetudinem victus cum illa comparandam. Ariovistum autem, ut semel Gallorum copias proelio vicerit, quod proelium factum sit ad Magetobrigam, superbe et crudeliter imperare, obsides
Abbreviated transcription (Latin):
teriꝰ aũnos: hi cum tantoꝑe de poten¬
tatu int̾ se młtos annos contend̾ent.
factum ẽẽ uti ab au̾nis sequanisq ger¬
mani m̃cede accerserent᷑. Hoꝵ primo
circit̾ milia .xu. rhenum transisse. pꝰea
qm agros & cultum & copias gallorũ
homines feri ac barbari ad amassent
traductos płes nc̃ ẽẽ in gallia ad c &
xx. milium numerũ. Cum his heduos
eoꝵq clientes semel atq it̾m armis con¬
tendisse. magnam calamitatem pul¬
sos accepisse. omnẽ nobilitatẽ. omnẽ eqͥ
tatum amisisse: Quib preliis calamita¬
gallia potuissent. coactos ẽẽ sequanis ob¬
sides dare nobilissimos cruitatis. ⁊ iure
iurando ciuitatem obstring̾e. sese neq
obsides repetituros. neq auxilia a p . r.
imploraturos. neq recusaturos quo minꝰ
ꝑpetuo sub illoꝵ ditione atq imꝑio eẽnt:
Unum se ẽẽ ex omni ciuitate heduor qͥ
adduci ñ potuerit ut iuraret. aut liberoᷤ

Expanded text:
terius Arvernos. Hi cum tantopere de potenterius Arvernos. Hi cum tantopere de potentatu inter se multos annos contenderent, factum esse uti ab Arvernis Sequanisque Germani mercede arcesserentur. Horum primo circiter milia XV Rhenum transisse; postea quam agros et cultum et copias Gallorum homines feri ac barbari adamassent, traductos plures; nunc esse in Gallia ad C et XX milium numerum. Cum his Haeduos eorumque clientes semel atque iterum armis contendisse; magnam calamitatem pulsos accepisse, omnem nobilitatem, omnem senatum, omnem equitatum amisisse. Quibus proeliis calamitaGallia potuissent, coactos esse Sequanis obsides dare nobilissimos civitatis et iure iurando civitatem obstringere sese neque obsides repetituros neque auxilium a populo Romano imploraturos neque recusaturos quo minus perpetuo sub illorum dicione atque imperio essent. Unum se esse ex omni civitate Haeduorum qui adduci non potuerit ut iuraret aut liberos
Abbreviated transcription (Latin):
gna copia delig̾ent. quem ex omni
gallia oportunissimũ ac fructuosis¬
simum iudicassent. reliquas ꝙ ciuita¬
tes stipendiarias hab̾ent. Petierunt
uti sibi concilium tociꝰ gallie in diem
certam indicere. idq cesaris uolun
tate facere liceret: sese habere quasdã
res quas ex cõmuni consensu ab eope¬
tere uellent. Eare ꝑmissa. diem con
mandatum eẽt int̾ se sauxerunt.
Eo concilio dimisso. idem principes
ciuitatum qui ante fuerant ad cesa¬
rem reu̾derunt. petieruntq uti s̃
secreto in occulto de sua omniumꝙ
salute cum eo agere liceret. Eare im¬
petrata. sese om̃s flentes cesari ad pe¬
des ꝑiecerunt: ñ minꝰ se id contend̾e
& laborare ne ea que dixissent enunti¬
arentur. quam uti ea que uellent im¬
petrarent. ꝓpt̾ea qd si enuntiatũ eẽt.
sũmum incruciatũ se uenturos uide¬
rent. Locutꝰ ẽ ꝓ his diuitiacꝰ heduus.
gallie tociꝰ factiones eẽ duas: harum
alt̾ius pͥncipatum tenere heduos. al¬

Expanded text:
gna copia deligerent quem ex omni gna copia deligerent quem ex omni Gallia oportunissimum ac fructuosissimum iudicassent, reliquasque civitates stipendiarias haberent. Petierunt uti sibi concilium totius Galliae in diem certam indicere idque Caesaris facere voluntate liceret: sese habere quasdam res quas ex communi consensu ab eo petere vellent. Ea re permissa diem concmandatum esset, inter se sanxerunt. Eo concilio dimisso, idem princeps civitatum qui ante fuerant ad Caesarem reverterunt petieruntque uti sibi secreto in occulto de sua omniumque salute cum eo agere liceret. Ea re impetrata sese omnes flentes Caesari ad pedes proiecerunt: non minus se id contendere et laborare ne ea quae dixissent enuntiarentur quam uti ea quae vellent impetrarent, propterea quod, si enuntiatum esset, summum in cruciatum se venturos viderent. Locutus est pro his Diviciacus Haeduus: Galliae totius factiones esse duas; harum alterius principatum tenere Haeduos, al
Abbreviated transcription (Latin):
uintie allobrogib ꝙ eẽnt. Soios peten¬
tib heduis qd egregia uirtute erant
cogniti. ut in finib suis collocarent cõ¬
cessit: Quib illi agros dederunt. qͦsq
pꝰea in partem iuris libertatis ꝙ condi¬
tionem atq ip̃i erant receperunt. In
castris heluitioꝵ tabule reꝑte sunt lit¬
teris grecis confecte. & ad cesarem rela¬
te: quib intabuł nominatĩ ratio con¬
rerum sũma erat capitum. Heluiti¬
orũ. milia cc̃ lx iii. Tulinguoꝵ. milia
xxxui. Latobrigoꝵ .xxiiii. Rauracoꝵ.
xxiii. Soioꝵ. xciĩ. Ex his qui arma
omniũ fuerunt. ad milia cc̃c lxͣuiiͦi.
Eoꝵ qui domũ redierunt censu ha¬
bito ut cesar imꝑauerat. reꝑtꝰ numerꝰ¬
milium .c. & x.
ello heluitioꝵ confecto. cociꝰ fere
gallie legati pͥncipes ciuitatum
ad cesarem gratulatum conuenert̃:
domos suas heluitii reliquissent. uti
toti gallie bellum inferrent. imꝑioq
potirent᷑. locumq domicilio ex ma¬

Expanded text:
vinciae Allobrogibusque essent. Boios petenvinciae Allobrogibusque essent. Boios petentibus Haeduis, quod egregia virtute erant cogniti, ut in finibus suis conlocarent, concessit; quibus illi agros dederunt quosque postea in parem iuris libertatisque condicionem atque ipsi erant receperunt. In castris Helvetiorum tabulae repertae sunt litteris Graecis confectae et ad Caesarem relatae, quibus in tabulis nominatim ratio conrerum summa erat capitum Helvetiorum milium CCLXIII, Tulingorum milium XXXVI, Latobrigorum XIIII, Rauracorum XXIII, Boiorum XXXII; ex his qui arma  Summa omnium fuerunt ad milia CCCLXVIII. Eorum qui domum redierunt censu habito, ut Caesar imperaverat, repermilium C et X. Bello Helvetiorum confecto totius fere Galliae legati, principes civitatum, ad Caesarem gratulatum convenerunt:domos suas Helvetii reliquissent uti toti Galliae bellum inferrent imperioque potirentur, locumque domicilio ex ma
Abbreviated transcription (Latin):
qd intanta multitudine deditioꝵ suã
fugam aut occultari aut omnino igno¬
rari posse existimarent: prima nocte
castris heluitioꝵ egressi. ad rhenun fi¬
nesq germanor contenderunt. Quod
ubi cesar resciit: quoꝵ ꝑfines ierant. his
uti conquirerent & reduc̾ent si sͥ pur¬
gati ẽẽ uellent imꝑauit. reductos in
hostium numero habuit: Reliquos õs.
obsidib. armis. ꝑfugis. traditis in dedi¬
tionem accepit. Heluitios tulingos. la¬
tobrigos. in fines suos unde erant ꝓfe¬
cti reu̾ti iussit: & qđ omnib fructibus
acfrugib amissis domi nicħ erat quo
famem tolerarent. allobrogib impe¬
rauit ut his fruinti copiam facerent.
Ipsos opida uicosq quos incenderant.
restituere iussit. Id ea maxime rat̾one
fecit. qd noluit eum locum unde hel¬
uitii discesserant uacare: ne ꝓpt̾ boni¬
tatem agroꝵ germani qui transrhe¬
num incolunt. suis finib in heluitioꝵ
fines transirent. & finitimi gallie pro¬

Expanded text:
quod in tanta multitudine dediticiorum suam quod in tanta multitudine dediticiorum suam fugam aut occultari aut omnino ignorari posse existimarent, prima nocte e castris Helvetiorum egressi ad Rhenum finesque Germanorum contenderunt. Quod ubi Caesar resciit, quorum per fines ierant his uti conquirerent et reducerent, si sibi purgati esse vellent, imperavit; reductos in hostium numero habuit; reliquos omnes obsidibus, armis, perfugis traditis in deditionem accepit. Helvetios, Tulingos, Latobrigos in fines suos, unde erant profecti, reverti iussit, et, quod omnibus frugibus amissis domi nihil erat quo famem tolerarent, Allobrogibus imperavit ut iis frumenti copiam facerent; ipsos oppida vicosque, quos incenderant, restituere iussit. Id ea maxime ratione fecit, quod noluit eum locum unde Helvetii discesserant vacare, ne propter bonitatem agrorum Germani, qui trans Rhenum incolunt, ex suis finibus in Helvetiorum fines transirent et finitimi Galliae pro
Abbreviated transcription (Latin):
gonum die quarto ꝑuenerunt. cum ⁊
ꝓpt̾ uuln̾a militum & ꝑpt̾ sepulturã oc¬
cisoꝵ nr̃i triduum morati. eos sequi non
potuissent. Cesar adł ingonas litt̾as nun¬
tiosq misit. ne eos frum̃to neue alia re
iuuarent: qui si iuuissent. se eoðloco quo
heluitios habit᷑m. Ip̃e triduo int̾misso. c̃
omnib copiis eos sequi cepit. Heluitii om¬
nium rerum inopia adducti. legatos de
deditione ad eum miserunt. Qui cum eũ
in itinere conuenissent. seq ad pedes ꝓ¬
iecissent. supplicit̾q locuti flentes pacem
petissent. atq eos in eoloco quo tũ eẽnt
suum aduentũ expectare iussiss parue¬
runt. Eo postqm cesar ꝑuenit. obsideᷤᷤ
arma. seruos qui ad eos ꝑfugissent popo¬
scit. Dum ea conquirunt᷑ & conferunt᷑.
nocte int̾missa circit̾ hominũ milia .ui.
eiꝰ pagi qui uerbigenꝰ appellatur. siue
timore ꝑterriti ne armis traditis suppli¬
cio afficerentur. siue spe salutis inducti

Expanded text:
gonum die quarto pervenerunt, cum et gonum die quarto pervenerunt, cum et propter vulnera militum et propter sepulturam occisorum nostri triduum morati eos sequi non potuissent. Caesar ad Lingonas litteras nuntiosque misit, ne eos frumento neve alia re iuvarent: qui si iuvissent, se eodem loco quo Helvetios habiturum. Ipse triduo intermisso cum omnibus copiis eos sequi coepit. Helvetii omnium rerum inopia adducti legatos de deditione ad eum miserunt. Qui cum eum in itinere convenissent seque ad pedes proiecissent suppliciterque locuti flentes pacem petissent, atque eos in eo loco quo tum essent suum adventum expectare iussisset, paruerunt. Eo postquam Caesar pervenit, obsides, arma, servos qui ad eos perfugissent, poposcit. Dum ea conquiruntur et conferuntur, nocte intermissa circiter hominum milia VI eius pagi qui Verbigenus appellatur, sive timore perterriti, ne armis traditis supplicio adficerentur, sive spe salutis inducti,
Abbreviated transcription (Latin):
intulerunt. pͥma ⁊ scd̾a acies ut uictis ac
sũmotis resisteret. t̾cia ut uenientes susti¬
neret. Ita ancipiti prelio diu atq acriter
pugnatum ẽ. Dutiꝰ cum sustinere nr̃oꝵ
impetꝰ ñ possent. alt̾i se ut ceꝑant in mõ¬
tem receperunt. alt̾i ad impedim̃ta &
carros suos se contulerunt. Nam hoc to¬
to prelio cum ab hora septina ad uesꝑm
pugnatum sit. adu̾sum hostem uidere
nemo potuit. Ad młtam noctẽ etiã ad
impedim̃ta pugnatum ẽ: ꝓpt̾ea qd pro
uallo carros abiecerant. ⁊ e loco suꝑiore
in nr̃os uenientes tela coiciebant. & non
nulli int̾ carros rotasq mataras ac tra¬
gulas subiciebant. nr̃osq uulnerabant.
Dui cum eẽt pugnatum. impedim̃tis ca¬
strisq nr̃i potiti sunt. Ibi orgetorigis filie.
atꝙ unꝰ e filiis captꝰ ẽ. Ex eo prelio circit᷑
hominũ milia. cxiͦͣx. suꝑfuerunt. eaq
tota nocte continent̾ ierunt: Nullam
partem noctis itinere int̾misso in fines lin¬

Expanded text:
intulerunt: prima et secunda acies, ut victis ac intulerunt: prima et secunda acies, ut victis ac submotis resisteret, tertia, ut venientes sustineret. Ita ancipiti proelio diu atque acriter pugnatum est. Diutius cum sustinere nostrorum impetus non possent, alteri se, ut coeperant, in montem receperunt, alteri ad impedimenta et carros suos se contulerunt. Nam hoc toto proelio, cum ab hora septima ad vesperum pugnatum sit, aversum hostem videre nemo potuit. Ad multam noctem etiam ad impedimenta pugnatum est, propterea quod pro vallo carros obiecerunt et e loco superiore in nostros venientes tela coiciebant et non nulli inter carros rotasque mataras ac tragulas subiciebant nostrosque vulnerabant. Diu cum esset pugnatum, impedimentis castrisque nostri potiti sunt. Ibi Orgetorigis filia atque unus e filiis captus est. Ex eo proelio circiter hominum milia CXXX superfuerunt eaque tota nocte continenter ierunt nullam partem noctis itinere intermisso; in fines Lin
Abbreviated transcription (Latin):
Milites e loco suꝑiori pilis emissis. facile
hostium phalangem ꝑfregerunt. Ea di¬
siecta. gladiis districtis in eos impetum
fecerunt. Gallis magno ad pugnam e¬
rat impedim̃to. qd̾ płib eoꝵ scutis uno
ictu piloꝵ trantͣlixis & colligatis. cum fer¬
rum se inflixiss neq euellere neq sini¬
stra impeclita satis cõmode pugnare po¬
terant. multi ut diu iactato brachio
p̃optarent scuta e manu emitt̾e. ⁊ nu¬
do corꝑe pugnare. Tandem uulnibus
defessi. & pedem referre. & qd̾ mons sube¬
rat circit̾ mille passuũ. eo se reciꝑe cepe¬
runt. Capto monte & succedentib ñris
bon & tulingi qui hominũ milib circit᷑
.xu. agn hostium clau debant. & nouis¬
simis presidio erant. ex itin̾e nr̃os latere
aꝑto aggressi circumuenere. E id conspi¬
cati heluitii qui in montẽ sese receꝑant.
rursus instare & prelium redintegrare
ceꝑunt. Romani conu̾sa signa biꝑtito

Expanded text:
Milites loco superiore pilis missis facile Milites loco superiore pilis missis facile hostium phalangem perfregerunt. Ea disiecta gladiis destrictis in eos impetum fecerunt. Gallis magno ad pugnam erat impedimento quod pluribus eorum scutis uno ictu pilorum transfixis et conligatis, cum ferrum se inflexisset, neque evellere neque sinistra impedita satis commode pugnare poterant, multi ut diu iactato bracchio praeoptarent scutum manu emittere et nudo corpore pugnare. Tandem vulneribus defessi et pedem referre et, quod mons suberit circiter mille passuum spatio, eo se recipere coeperunt. Capto monte et succedentibus nostris, Boi et Tulingi, qui hominum milibus circiter XV agmen hostium claudebant et novissimis praesidio erant, ex itinere nostros ab latere aperto adgressi circumvenire, et id conspicati Helvetii, qui in montem sese receperant, rursus instare et proelium redintegrare coeperunt. Romani conversa signa bipertito
Abbreviated transcription (Latin):
sissent. sine eo re frum̃taria int̾cludi posse
confid̾ent: cõmutato consilio atq itin̾e
conu̾so. nr̃os a nouissimo agmine inseqͥ
ac lacessere ceꝑunt. Postqm id animum
adu̾tit. copias suas cesar in ꝓximũ collẽ
subducit. equitatumq qui sustineret
hostium impetũ misit. Ip̃e int̾im in col¬
le medio triplicem aciem instruxit. le¬
s in sũmo iugo duas legiones quas in gal¬
lia cit̾iore ꝑxime conscripserat. & omĩa
minb compleri. & int̾ea sarcinas in u¬
num locum conferri. ⁊ eum abhis qui
in suꝑiore acie constiterant muniri ius¬
sit. Heluitii cum omnib suis carris secu¬
ti. impedim̃ta in unũ locum contulert̃:
ip̃i confertissima acie reiecto nr̃o equita¬
tu. phalange facta subpͥmam nr̃am aci¬
em successerunt. Cesar primũ suo dein¬
de omniũ ex conspectu remotis equis.
ut equato omniũ ꝑiculo spem fuge tol¬
leret: cohortatꝰ suos prelium cõmisit.

Expanded text:
sissent, sive eo quod re frumentaria intercludi posse sissent, sive eo quod re frumentaria intercludi posse confiderent, commutato consilio atque itinere converso nostros a novissimo agmine insequi ac lacessere coeperunt. Postquam id animum advertit, copias suas Caesar in proximum collem subduxit equitatumque, qui sustineret hostium petum, misit. Ipse interim in colle medio triplicem aciem instruxit lem; in summo iugo duas legiones quas in Gallia citeriore proxime conscripserat et omnia aminibus compleret; impedimenta sarcinasque in unum locum conferri et eum ab iis qui in superiore acie constiterant muniri iussit. Helvetii cum omnibus suis carris secuti impedimenta in unum locum contulerunt; ipsi confertissima acie, reiecto nostro equitatu, phalange facta sub primam nostram aciem successerunt. Caesar primum suo, deinde omnium ex conspectu remotis equis, ut aequato omnium periculo spem fugae tolleret, cohortatus suos proelium commisit.
Abbreviated transcription (Latin):
eẽnt. ut undiq uno temꝑe in hostes im¬
petꝰ fieret: monte occupato nr̃os expe¬
ctabat. prelioq abstinebat. Multo de¬
niq die. ꝑ exploratores cesar cognouit.¬
& montem a suis teneri. ⁊ heluitios ca¬
stra mouisse. & considiũ timore ꝑt̾ritũ
qd ñ uidisset ꝑuiso sibi renuntiauisse.
Eodie quo consuerat int̾uallo hostes
sequitur. ⁊ milia passuũ tria ab eoꝵ
castris castra ponit. Postridie eiꝰ diei.
qd omnino biduũ suꝑerat cum exercitui
frumentũ metiri oport̾et. & qd a bibra¬
cte opido heduoꝵ longe maximo & co¬
piosissimo ñ ampliꝰ milib passuum.xuiii.
aberat: rei frum̃tarie prospiciend exi¬
stimauit. iter ab heluitiis au̾tit. ac bi¬
bracte ire contendit. Eares ꝑfugitiuos
L emilii decurionis equitum galloꝵ
hostibus nuntiatur. Heluitii seu qd
timore ꝑt̾ritos romanos disced̾e a se
existimarent. eo magis qd̾ pridie supe¬
riorib locis occupatis. preliũ non cõmi¬

Expanded text:
essent, ut undique uno tempore in hostes imessent, ut undique uno tempore in hostes impetus fieret, monte occupato nostros expectabat proelioque abstinebat. Multo denique die per exploratores Caesar cognovit et montem a suis teneri et Helvetios castra, movisse et Considium timore perterritum quod non vidisset pro viso sibi renuntiavisse. Eo die quo consuerat intervallo hostes sequitur et milia passuum tria ab eorum castris castra ponit. Postridie eius diei, quod omnino biduum supererat, cum exercitui frumentum metiri oporteret, et quod a Bibracte, oppido Haeduorum longe maximo et copiosissimo, non amplius milibus passuum XVIII aberat, rei frumentariae prospiciendum existimavit; itaque iter ab Helvetiis avertit ac Bibracte ire contendit. Ea res per fugitivos L. Aemilii, decurionis equitum Gallorum, hostibus nuntiatur. Helvetii, seu quod timore perterritos Romanos discedere a se existimarent, eo magis quod pridie superioribus locis occupatis proelium non commi
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ his ducib qui iter cognou̾ant. sũmũ
iugum montis ascendere iubet. quid sui
consilii sit ostendit. Ipse de quarta uigi¬
lia eosdem itinere quo hostes ierant ad es
contendit. equitatũq omnẽ aute se mit¬
tit. Considiꝰ qui rei militaris ꝑitissimus
habebatur in exercitu L. sylle. ⁊ pꝰea in
m. crassi fuerat: cum exploratorib pre¬
mittit᷑. Prima luce cum sũmꝰ mons a ł.
labieno teneret᷑. ip̃e ab hostium castris
ñ longiꝰ mille & qͥngentis passib ab eẽt.
neq ut postea ÷: aptiuis comꝑit aut
ipsiꝰ aduentꝰ aut labieni cognitꝰ eẽt:
considiꝰ equo admisso ad eum accurrit.
dicit montẽ quem a labieno occupari
uoluerit ab hostib teneri. idse a gallicis
armis atq insignib cognouisse. Cesar
suas copias in ꝑximũ collem subducit.
aciem instruit. labienꝰ ut erat ei pre¬
ceptum a cesare ne prelium cõmitt̾et.
nisi ipsiꝰ copie prope hostium castra uise

Expanded text:
et iis ducibus qui iter cognoverant summum et iis ducibus qui iter cognoverant summum iugum montis ascendere iubet; quid sui consilii sit ostendit. Ipse de quarta vigilia eodem itinere quo hostes ierant ad eos contendit equitatumque omnem ante se mittit. P. Considius, qui rei militaris peritissimus habebatur et in exercitu L. Sullae et postea in M. Crassi fuerat, cum exploratoribus praemittitur. Prima luce, cum summus mons a Lucio Labieno teneretur, ipse ab hostium castris non longius mille et quingentis passibus abesset neque, ut postea ex captivis comperit, aut ipsius adventus aut Labieni cognitus esset, Considius equo admisso ad eum accurrit, dicit montem, quem a Labieno occupari voluerit, ab hostibus teneri: id se a Gallicis armis atque insignibus cognovisse. Caesar suas copias in proximum collem subducit, aciem instruit. Labienus, ut erat ei praeceptum a Caesare ne proelium committeret, nisi ipsius copiae prope hostium castra visae
Abbreviated transcription (Latin):
ex re fut᷑m ut tociꝰ gallie animil ase auer¬
t̾entur. Hȩc cum płib urbis flens a cesare
pet̾et: cesar eiꝰ dextram prendit. conłolatꝰ
rogat. finem orandi faciat. tanti eiꝰ apud.
se gr̃ãm ẽẽ ostendit. uti & reip. iniuriam
& suũ dolorem eiꝰ uoluntati ac precib con¬
donet. Dumnorigem ad se uocat. frẽm
adhib. que in eo reprehendat ostendit.
que ip̃e intelligat. que ciuitas queratur
proponit: monet ut in reliquũ tempꝰ õs
suspiciones uitet. pret̾ita se diuitiaco fr̃i.
condonare dicit. Dumnorigi custodes po¬
nit. ut que agat quib cum loquatur
scire possit. E odem die ab exploratorib
certior factꝰ. hostes sub monte consedisse
milia passuum ab ipsiꝰ castris .uiiͦi: quał
eẽt natura montis. & quales in circuitu
ascensꝰ. qui cognoscent misit. renuntiatũ
est facilem ẽẽ. De t̾cia uigilia T. labienũ
legatum ꝓ pretore. cum duab legionib

Expanded text:
ex re futurum uti totius Galliae animi a se averex re futurum uti totius Galliae animi a se averterentur. Haec cum pluribus verbis flens a Caesare peteret, Caesar eius dextram prendit; consolatus rogat finem orandi faciat; tanti eius apud se gratiam esse ostendit uti et rei publicae iniuriam et suum dolorem eius voluntati ac precibus condonet. Dumnorigem ad se vocat, fratrem adhibet; quae in eo reprehendat ostendit; quae ipse intellegat, quae civitas queratur proponit; monet ut in reliquum tempus omnes suspiciones vitet; praeterita se Diviciaco fratri condonare dicit. Dumnorigi custodes ponit, ut quae agat, quibuscum loquatur scire possit. Eodem die ab exploratoribus certior factus hostes sub monte consedisse milia passuum ab ipsius castris octo, qualis esset natura montis et qualis in circuitu ascensus qui cognoscerent misit. Renuntiatum est facilem esse. De tertia vigilia T. Labienum, legatum pro praetore, cum duabus legionibus
Abbreviated transcription (Latin):
colloquitur. simul cõmonefacit quȩ ip̃o
p̾sente in concilio galloꝵ de dumnori¬
ge sint dicta. & ostendit que seꝑatim
quisq de eo apud se dixerit. petit atq
hortatur. ut sine eiꝰ offensione animi
uel ipse de eo causa cognita statuat. uł
ciuitatem statuere uibeat. Diuitiacus
multis cum lacrimis cesarem complexꝰ.
obsecrare cepit nequid grauiꝰ infrẽm sta¬
tueret. scire se illa ẽẽ uera. nec quemqmͣ
ex eo plusqm se doloris caꝑe. ꝓpt̾ea qͥd cũ
ip̃e gr̃a płimũ domi atq in reliqua gallia.
ille minimũ ꝓpt̾ adolescentiam poss. ꝑ se
creuiss. quib opib ac nerius ñ solum ad
mimiendam grãm. s pene ᷑ ꝑniciem suã
ut̾etur: Sese tam̃ ⁊ amore frat̾no & existi¬
mat᷑one uulgi cõmoueri. qd siquid ei a ce¬
sare grauiꝰ accidiss. cum ip̃e eum locum
amicitie apud eum teneret. neminẽ exi¬
stimaturum ñ sua uoluntate factum. qͦ

Expanded text:
conloquitur; simul commonefacit quae ipso conloquitur; simul commonefacit quae ipso praesente in concilio Gallorum de Dumnorige sint dicta, et ostendit quae separatim quisque de eo apud se dixerit. Petit atque hortatur ut sine eius offensione animi vel ipse de eo causa cognita statuat vel civitatem statuere iubeat. Diviciacus multis cum lacrimis Caesarem complexus obsecrare coepit ne quid gravius in fratrem statueret: scire se illa esse vera, nec quemquam ex eo plus quam se doloris capere, propterea quod, cum ipse gratia plurimum domi atque in reliqua Gallia, ille minimum propter adulescentiam posset, per se crevisset; quibus opibus ac nervis non solum ad minuendam gratiam, sed paene ad perniciem suam uteretur. Sese tamen et amore fraterno et existimatione vulgi commoveri. Quod si quid ei a Caesare gravius accidisset, cum ipse eum locum amicitiae apud eum teneret, neminem existimaturum non sua voluntate factum; qua
Abbreviated transcription (Latin):
dieb eẽt facium. initium eiꝰ fuge fac¬
tum a dumnorige atq eiꝰ equitib. nã
equitatui quem auxilio cesari hedui mi¬
serant. dumnorix preerat. eoꝵ fuga re¬
liquum eẽ equitatum ꝑterritum
ib reb cognitis. cum ad has suspiti¬
ones certissime res acced̾ent. qd ꝑ
fines se quanoꝵ heluitios traduxissẽt.
qd obsides int̾ eos dandos curass. qd̾ ea
omĩa ñ mͦ in iussu suo & ciuitatis. s etiã
inscientib ipsis feciss: qd a magistratu
heduoꝵ accusaretur. satis ẽẽ cause arbitra¬
batur. qua re in eum aut ip̃e animadũ¬
teret. aut ciuitatem animadũtere iu
iusticiam. temꝑantiam cognouerat.
Nam ne eiꝰ supplicio diuitiaci animũ
offend̾et uerebatur. Itaq priꝰqmͣ ⁊uicqͣm
conaretur. diuitlacum ad se uocari n¬
bet. ⁊ cotidianis int̾pretib remotis ꝑ .c.
ualeriyͣ troaucillum pͥncipem gallie
ꝓuntie familiarem suũ. cui summã
om̃iũ recum fidem habebat. cum eo

Expanded text:
diebus esset factum, initium eius fugae facdiebus esset factum, initium eius fugae factum a Dumnorige atque eius equitibus nam equitatui, quem auxilio Caesari Haedui miserant, Dumnorix praeerat: eorum fuga reliquum esse equitatum perterritum. Quibus rebus cognitis, cum ad has suspiciones certissimae res accederent, quod per fines Sequanorum Helvetios traduxisset, quod obsides inter eos dandos curasset, quod ea omnia non modo iniussu suo et civitatis sed etiam inscientibus ipsis fecisset, quod a magistratu Haeduorum accusaretur, satis esse causae arbitrabatur quare in eum aut ipse animadverteret aut civitatem animadvertere iubiustitiam, temperantiam cognoverat; nam ne eius supplicio Diviciaci animum offenderet verebatur. Itaque prius quam quicquam conaretur, Diviciacum ad se vocari iubet et, cotidianis interpretibus remotis, per C. Valerium Troucillum, principem Galliae provinciae, familiarem suum, cui summam omnium rerum fidem habebat, cum eo
Abbreviated transcription (Latin):
portoria reliquaꝙ omnia heduoꝵ uecti¬
galia paruo p̾cio redempta habere. ꝓpte¬
rea qđ illo dicente contradicere audeat
nemo: His reb & suam rem familiarem
auxisse. & facultates ad largiend̃ magnaᷤᷤ
comꝑasse. magnũ numerũ equitatꝰ suo
sumptu semꝑ alere & circum se habere.
neq solum domi s &̃ apud fiuitimas ci¬
uitates largit̾ posse. atq huiꝰ potentie
causa matrem in uitorigib homini il¬
lic nobilissimo ac potentissimo collocasse:
ip̃m ex heluitiis uxorem habere. sororem
ex matre ⁊ ꝓpinquas suas nuptum in
alias ciuitates collocasse. Fauere ⁊ cuꝑe
heluitiis ꝓpt̾ eam affinitatem. odisse etiã
suo nomine cesarem & romanos. qd cor
aduentu potencia eiꝰ deminuta. & diui¬
tiacꝰ frat̾ in antiquũ locum gr̃e atq ho¬
noris sit restitutꝰ: Siquid accidat roma¬
nis. sũmam in spem ꝑ heluitios regni op
Repꝑiebat & in querendo cesar. quod
prelium equestre adu̾sum paucis ante

Expanded text:
portoria reliquaque omnia Haeduorum vectiportoria reliquaque omnia Haeduorum vectigalia parvo pretio redempta habere, propterea quod illo licente contra liceri audeat nemo. His rebus et suam rem familiarem auxisse et facultates ad largiendum magnas comparasse; magnum numerum equitatus suo sumptu semper alere et circum se habere, neque solum domi, sed etiam apud finitimas civitates largiter posse, atque huius potentiae causa matrem in Biturigibus homini illic nobilissimo ac potentissimo conlocasse; ipsum ex Helvetiis uxorem habere, sororum ex matre et propinquas suas nuptum in alias civitates conlocasse. Favere et cupere Helvetiis propter eam adfinitatem, odisse etiam suo nomine Caesarem et Romanos, quod eorum adventu potentia eius deminuta et Diviciacus frater in antiquum locum gratiae atque honoris sit restitutus. Si quid accidat Romanis, summam in spem per Helvetios regni obtReperiebat etiam in quaerendo Caesar, quod proelium equestre adversum paucis ante