comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tiebat. & cogitabat. s altius et
ꝓfundius eam consid̾ans. & his
animarũ precipue uł ꝑicula
uel mortes preuidens solito am¬
apponit scientiam. apponit
dolorem. & cor intendens in ea.
fuerunt ei lacrime panes die
ac nocte. a marissimamq et
lugubrẽ pre cet̾is sue senectu¬
tis iam pene extremã duce¬
bat. ac tolerabat uitam. ui¬
debat enĩ ille homo dei ciui¬
tates excidio ꝑditas pariterq
cũ edificiis uillarumq habita¬
tores. alios hostili nece extinctos
alios effugatos atq disꝑsas eceles¬
si as. sacerdotes ac ministros de¬
stitutos uirgines sacras. & quos¬
q continentes ubiq dissipatos.
& in his alios dormentis defecisse
alios gladio int̾emptos ẽẽ. alios
in captiuitate ꝑdita anime & cor¬
poris integritate ac fide. malo
more & duro hostib deseruire.
hymnos dei & laudes ecclesiis de¬
pisse. eccła edificiarũ quã pluri¬
mis locis ignib concremata. sol¬
lempnia que deo debent᷑ de ꝓ¬

Expanded text:
tiebat et cogitabat: sed altius et tiebat et cogitabat: sed altius et profundius ea considerans, et in his animarum praecipue vel pericula vel mortes praevidens, solito amapponit scientiam, apponit dolorem ; et, Cor intelligens, tinea fuerunt ei lacrymae panes die ac nocte , amarissimamque et lugubrem prae caeteris suae senectutis jam pene extremam ducebat ac tolerabat vitam. Videbat enim ille homo Dei civitates excidio perditas, pariterque cum aedificiis villarum habitatores, alios hostili nece exstinctos, alios effugatos atque dispersos; Ecclesias sacerdotibus ac ministris destitutas, virginesque sacras et quosque continentes ubique dissipatos; et in his alios tormentis defecisse, alios gladio interemptos esse, alios in captivitate, perdita animi et corporis integritate ac fidei, malo more ac duro hostibus deservire; hymnos Dei et laudes de ecclesiis deperisse, aedificia ecclesiarum quam plurimis locis ignibus concremata, solemnia quae Deo debentur de p
Abbreviated transcription (Latin):
speculum appellare. Uerũ bre¬
ui consequenti tempore diuina
uoluntate & pocestate ꝓuenit.
ut manus ingens diuersis telis
armata. & bellis exercitata. im¬
maniũ hostium uuandaloꝵ et
alemannoꝵ commixtã secum¬
habens gothoꝵ gentẽ. aliarũq di¬
uersarum ꝑsonas ex hispanie par¬
tib. transimnarinis partibus affri¬
ce influxisset et irruisset: uniũ¬
saq ꝑ loca mauritaniarũ. etiã
ad alias nr̃as transiens ꝓuintiã
& regiones. om̃i seuiens a troci¬
tate &e crudelitate. cuncta que
potuit spoliatione. cedib. diu̾¬
sisq tormentis. incendiis. aliis
innumerabilib & infandisma¬
lis. depopulata est: nulli sexiii.
nulli parcens etati: nec ipsis dĩ
sacerdotib uel ministris: nec
ipsis ecclesiarum ornam̃tis. si¬
ue instrumentis. uel edificiis.
Et hanc ferocissimã hostium
grassationẽ & uastationem. il
le homo dei et factũ fieri e fu¬
isse non ut ceteri hominũ sen¬

Expanded text:
Speculum appellari. Verum breSpeculum appellari. Verum brevi consequenti tempore divina voluntate et potestate provenit, ut manus ingens diversis telis armata et bellis exercitata, immanium hostium Vandalorum et Alanorum commixtam secumhabens Gothorum gentem, aliarumque diversarum personas, ex Hispaniae partibus transmarinis, navibus Africae influxisset et irruisset: universaque per loca Mauritaniarum etiam ad alias nostras transiens provincias et regiones, omni saeviens crudelitate et atrocitate, cuncta quae potuit, exspoliatione, caedibus, diversisque tormentis, incendiis, aliisque innumerabilibus et infandis malis depopulata est; nulli sexui, nulli parcens aetati, nec ipsis Dei sacerdotibus vel ministris, nec ipsis ecclesiarum ornamentis seu instrumentis vel aedificiis. Et hanc ferocissimam hostium grassationem et vastationem, ille Dei homo, et factam fuisse et fieri, non ut caeteri hominum sen
Abbreviated transcription (Latin):
toᷤ & editos recensuit lbros. si¬
ue eos quos primo tempore sue¬
conuersionis adhuc laicus. siue
quos p̃sbiter. siue quos ep̃s dic¬
tauerat: et q̃cumq in his recog¬
nouit aliter quam se habet ec¬
clesiastica regula. a se fuisse dic¬
tata & scripta. cum adhuc eccle¬
siasticũ usum minꝰ sciret. minꝰ¬
q sapusset: a semet ipso & repre¬
hensa & correpta sunt. Unde e¬
tiã duo conscripsit uolumina.
quoꝵ ẽ titulus de recensioneli¬
broꝵ. Prereptos etiã sibi quoᷤᷤ¬
dam libros ante diligentiorem
emendationẽ a ñnullis fratrib
conquerebatur: licet eos post¬
modum em̃dasset. Inꝑfecta etiã
morte dereliquit. Quiq ꝓdesse
diuino testam̃to uet̾i & nouo. p̃¬
missa p̾fatione precepta diui¬
na seu uetita ad uite regulam
ꝑtinentia excerpsit. atq ex his
unum codicem fecit. ut qui
uellet legeret. atq in eo uł quã
obediens deo inobediensq esset
agnosceret: & hoc opus uoluit

Expanded text:
tos et editos recensuit libros, sitos et editos recensuit libros, sive eos quos primo tempore conversionis suae adhuc laicus, sive quos presbyter, sive quos episcopus dictaverat: et quaecumque in his recognovit aliter quam sese habet ecclesiastica regula a se fuisse dictata et scripta, cum adhuc ecclesiasticum usum minus sciret, minusque sapuisset, a semetipso et reprehensa et correcta sunt. Unde etiam duo conscripsit volumina, quorum est titulus, De recensione librorum. Praereptos etiam sibi quosdam libros ante diligentiorem emendationem a nonnullis fratribus conquerebatur, licet eos postmodum emendasset. Imperfecta etiam morte dereliquit. Quique prodesdivino Testamento, Vetere et Novo, praemissa praefatione praecepta divina seu vetita ad vitae regulam pertinentia excerpsit, atque ex his unum codicem fecit; ut qui vellet legeret, atque in eo vel quam obediens Deo inobediensve esset, agnosceret: et hoc opus voluit
Abbreviated transcription (Latin):
quã bene. si aliquando:. quare
non modo: Et talem sententiã
mirabatur: & laudabat hominẽ
ꝓtulisse dm̃ quidẽ timentem.
Veruntam̃ in uilla natũ ce nutri¬
tum. s non multa lectionis eru¬
ditum scientia. contra illũ scili¬
cet sensum egrotantis ep̃i de quo
sc̃s in epistola sua. quam de mor¬
talitate scripsit martyr cipria¬
nus. ita retulit dicens. Cum qui¬
dã de collegis & consacerdotibus
nr̃is infirmitate defessus. & de ap¬
ꝓpinquante morte sollicitꝰ com¬
meatum sibi p̃caretur. astitit de¬
precanti et iã pene morienti. iu¬
uenis honore & maiestate uene¬
rabilis. statu celsus. & clarus as¬
pectui: & quẽ adsistentem sibi.
uix posset humanus aspectꝰ ocu¬
lis carnalib intueri:. nisi quod
talem uidere iã poterat de se¬
culo recessurus. atq ille ñ sine
quadã animi & uocis indigna¬
tione infremuit: & dixit. Pati
timetis: exire non uultis: quid
uero diem exitus sui. a sedicta¬

Expanded text:
quam, bene; si aliquando, quare quam, bene; si aliquando, quare non modo? Et talem sententiam mirabatur et laudabat hominem protulisse, Deum quidem timentem, verumtamen in villa natum et nutritum, sed non multa lectionis eruditum scientia: contra illum scilicet sensum aegrotantis episcopi, de quo sanctus in epistola sua quam de Mortalitate scripsit martyr Cyprianus, ita retulit, dicens: Cum quidam de collegis et consacerdotibus nostris infirmitate defessus, et de appropinquante morte sollicitus, commeatum sibi pprecanti, et jam pene morienti juvenis, honore et majestate venerabilis, statu excelsus, et clarus aspectu, et quem assistentem sibi vix posset humanus aspectus oculis carnalibus intueri, nisi quod talem videre jam poterat de saeculo recessurus. Ad quem ille non sine quadam animi et vocis indignitate infremuit, et dixit: Pati timetis, exire non vultis: quid vero diem obitus sui a se dicta
Abbreviated transcription (Latin):
brosus in talib necessitatibus
indubitant̾ esse faciendum. et
dixit. & scripsit. S & de neglec¬
to a fidelib gazofilatio. & secre¬
tario unde altari necessaria infer¬
rentur. aliquando in eccła loqͦnᷤ
admonebat: quod etiã beatissi¬
mũ ambrosium se p̃sente ui ec¬
clesia tractauisse nob̾ aliq̃nre
tibq cõmunibus alebantur et
uestiebant᷑: & ne qͥsquam facili
iuratione etiã ad ꝑiuriũ deci¬
disset. & in ecclesia popło p̃dica¬
bat: et sius instituerat ne quis
Iuraret ne ad mensã quidem
Quod si ꝓlapsus fuisset: unã de
statutis ꝑdebat potionẽ. Nu¬
merus enĩ erat suis secum com¬
morantibꝰ. & conuiuantib po¬
culoꝵ p̃fixus. Indisciplinatiõis
quoq et transgressionis suoꝵ a
regula recta &e honesta. & argil¬
ebat & tolerabat qnͣtum dece¬
bat & oportebat: in talibꝰ. p̃cipi¬
e docens. ne euiꝰquam cor decli¬
naretur in uerba maligna: ad
excusandũ excusationes in pe
cupiditatẽ respondisse. Si num¬

Expanded text:
brosius in talibus necessitatibus indubitanter esse faciendum, et dixit, et scripsit . Sed et de neglecto a fidelibus gazophylacio et secretario, unde altari necessaria inferuntur, aliquando in ecclesia loquens admonebat: quod etiam beatissimum Ambrosium se praesente in ecclesia tractavisse, nobis aliquando rettibusque communibus alebantur et vestiebantur. Et ne quisquam facili juratione etiam ad perjurium decidisset, et in ecclesia populo praedicabat, et suos instituerat, ne quis juraret, ne ad mensam quidem. Quod si prolapsus fuisset, unam de statutis perdebat potionem: numerus enim erat suis secum commorantibus et convivantibus poculorum praefixus. Indisciplinationes quoque et transgressiones suorum a regula recta et honestate, arguebat, et tolerabat quantum decebat et oportebat: in talibus praecipue docens, ne cujusquam cor declinaretur in verba maligna ad excusandas excusationes in pecupiditate, ei respondisse: Si nun
Abbreviated transcription (Latin):
latione suscepit: quod & insignẽ
uirtutib uirum desiderabat ag¬
noscere. & quod uxor eiꝰdem. lon¬
go iam tempore. quartano tabes¬
cebat in cõmodo. Ingredienti. lon¬
gissimo p̃t̾ consuetudinem famu¬
latur occursu: simulq admiratio¬
ne defigitur. Ita enim dignitas
uultus. sermonis eruditio. p̃dica¬
tionis auctoritas. stupentis animũ
compleuerunt: ut merito fama
eũ minorem fuisse cognosceret.
Inuentus enĩ ẽ rebus maior ẽẽ quã
nuntiis. Offert munera: ingerit be¬
neficia : ambit᷑q a beatissimo ui¬
ro ut dignaretur acciꝑe quod
tradebat. In cõmodum etiã con¬
ficetur uxoris: qua uisitata ita
ius passionis extincta ẽ. ut tre¬
mor precedens. & febris sub se¬
quens deleretur. Reoditaq pͥs¬
tine sanitati. fidelis matrona
remediũ celeste suscepit: quo &
corpus salubritate. & anima cre¬
dulitate conualuit. Acceptisi¬
taq exuoluntate beneficis.
optatũ leuamen ꝓpriedetu lit

Expanded text:
latione suscepit, quod et insignem latione suscepit, quod et insignem virtutibus virum desiderabat agnoscere, et quod uxor eiusdem longo iam tempere quartano tabescebat incommodo. Ingrediente longissimo praeter consuetudinem famulatur occursu simulque admiratione defigitur. Ita enim dignitas vultus, sermonis eruditio, praedicationis auctoritas stupentis animum conpleverunt, ut merito fama eum minorem fuisse cognosceret; inventus est enim rebus maior esse quam nuntiis. Offert munera, ingerit beneficia, ambiturque a beatissimo viro, ut dignaretur accipere, quod querebat. Incommodum etiam confitetur uxoris; qua visitata, ita vis passionis extincta est, ut tremor praecedens et febris subsequens delerentur, redditaque pristinae sanitati, fidelis matrona remedium caeleste suscepit, quo et corpus salubritate et anima credulitate convaluit. Acceptis itaque ex voluntate beneficiis, optatum levamen propriae detulit
Abbreviated transcription (Latin):
reqͥrunt: & quod suꝑest multitu¬
dini. releuat uel uidisse. Diuerse
infirmitates. passim benedictione
sanantur: predicationib ciuitas
recreatur. Et licet festinus absces¬
serit. sicientem tam̃ popłm doctri¬
ne fontib irrigauit. Si itinera eiꝰ
cuncta ꝑcurram: si uniuersa com¬
memorem: parabit ꝓlixitas conges¬
ta fastidium. S dabit dñs ueniã:
quod sciens plura pretereo. Itaq
ad uenientem beatissimũ uirum.
urbs arelatensis religiosa gratu¬
latione suscepit᷑ apostolicũ instar
sui temporis sacerdotem suscipi¬
ens. Illustrabatur eo tempore ciuita.
hilario sacerdote: multimoda uir¬
tute precioso. Erat enĩ fidei igne¬
us torrens celestis eloquii: & pre¬
ceptionis diuine oꝑarius inde¬
fessus. Qui uenerabilem scm̃¬
pontificẽ affectu patrem & re¬
uerentia: ut apłm sublimabat
Auxiliaris etiã regebat tum ꝑ
gallias apicem p̾fecture:. qui p̃sen¬
tiam sacerdotis duplicata gratu¬

Expanded text:
requirunt et, quod superest multiturequirunt et, quod superest multitudine, relevat vel vidisse. Diversae infirmitates passim benedictione sanantur, praedicationibus civitas recreatur, et licet festinus abscesserit, sitientem populum doctrinae fontibus inrigavit. Si itinera eius cuncta percurram, si universa commemorem, parabit prolixitas congesta fastidium; sed dabit Deus veniam, quod sciens plura praetereo. Itaque advenientem beatissimum virum urbs Arelatensis relegiosa gratulatione suscepit, apostolicum instar sui temporis sacerdotem suscipiens. Inlustrabatur eo tempore civitas Hilario sacerdote multimoda virtute pretioso; erat enim fide igneus torrens caelestis eloquiiet praeceptionis divinae operarius indefessus. Qui venerabilem sanctum affectu ut patrem, reverentia ut apostolum sublimabat. 24. Auxiliaris etiam regebat tum per Gallias apicem praefecturae. Qui praesentiam sacerdotis duplicata gratu
Abbreviated transcription (Latin):
hospicio: familia tota gaudebat.
Strati reliquias: fidelis matͦna col¬
legit & condidit. Accidit post dies
aliquot. ut aggrestius quidã bene
ingenuus. habens uxorẽ. filios et
parentes. possessio fieret inuaden¬
tis inimici: suoꝵq omniũ fietib
ñ minus germani absentia. quã in¬
felicis captiuitas lugebat᷑. Et cum
nichil remedii posset adhiberi: p̃¬
sũpsit uirtutem fidei mat̾na uene¬
rabilis. Stramen conditũ ꝓfert. qͦ
furiosus circundatꝰ colligatur. Qui¬
ꝑ spatium noctis unius. quasi ap¬
posito uallatus incendio. inclama¬
to semꝑ nomine sacerdotis. qui
cũ abesset p̃sentia. uirtute ñ dee¬
rat. diuino purgatur auxilio: neq
umquã postea in om̃i uite sue
spatio. ꝑ iculum temptationis in¬
petens. ad iludunensiũ urbem ara¬
ri famulante deuectus est. Ubi ẽ¬
tantib popłi studiis: indiscreta
etas & sexus. uno occurrit officio
Om̃s benedictionẽ flagitant: tactũ

Expanded text:
hospitio familia tota gaudebat; hospitio familia tota gaudebat; strati reliquias fidelis matrona collegit et condidit. Accidit post dies aliquot, ut Agrestius quidam bene ingenuus, habens uxorem, filios et parentes, possessio fieret invadentis inimici, suorumque omnium fletibus non minus Germani absentia quam infelicis captivitas lugebatur. Et cum nihil remedii possit adhiberi, praesumit virtutem fidei matrona venerabilis. Stramen conditum profert, quo furiosus circumdatus conligatur. Qui spatium noctis unius, quasi adposito vallatus incendio, inclamato semper nomine sacerdotis, qui, cum abesset praesentia, virtute non deerat, divino purgatur auxilio neque umquam postea in omni vitae suae spatio periculum temptationis inpetens, ad Lugdunensem urbem, Arare. famulante, devectus est, ubi, certantibus populi studiis, indiscreta aetas et sexus uno occurrit officio. Omnes benedictionem flagitant, tactum
Abbreviated transcription (Latin):
latere ñ posse. Hitabat suoꝵ so¬
latia: extraneoꝵ declinabat occͣ¬
sus. s obscurari ñ poterat maie¬
statis luce circundatus. Nlam ui¬
ci om̃s. municipia. ciuitates. qͦt¬
quot sese ꝑ itineris tramitẽ por¬
rigebant: in occursum cũ conui¬
gib ac liberis conuolabant. Et
continuatũ pierumq agmendũ
occurrentes iungebant: ꝓseqͦnti¬
bus coherebant. Preteriri silen¬
tio impiũ puto: in alisiensi loco
absens quantũ uirtutis oꝑatus
Erat illic presbit̾ senator nomine
natalib nobilis: religione nobi¬
lior. Coniunx illi nectariola. si¬
milis scĩtate: quos p̾teriens ꝓstu¬
dio antiq caritatis expetiit. ad¬
uenienti preꝑant mansionem:
& qͣntum maior ꝑsona aderat.
tantũ maior impendit᷑ apparatuᷤ.
Matrona furtim stramen in lectu¬
lo subdidit sacerdotis: quo ille
inscius eubitauit. Deductaq nocti
oratiõẽ uł psaimis. die reddito iter
quo agebatur ingredit᷑. Illustrato

Expanded text:
latere non posse. Vitabat suorum solatere non posse. Vitabat suorum solatia, extraneorum declinabat occursus; sed obscurari non poterat, maiestatis luce circumdatus. Nam vici omnes, municipia, civitates, quot sese per itineris eius tramitem porrigebant, in occursum cum coniugibus ac liberis convolabant et continuatum plerumque agmen, dum occurrentes iungebantur prosequentibus, cohaerebat. 22. Praeterire silentio impium puto, in Alisiensi loco absens quantum virtutis operatus est. Erat illic presbyter Senator nomine, natalibus nobilis, religione nobilior. Coniunx illi Nectariola, similis sanctitate; quos praeteriens pro studio antiquae caritatis expetiit. Advenienti praeparant mansionem, et quantum maior persona aderat, tantum minor inpenditur apparatus. Matrona furtim stramen in lectulo subdidit sacerdotis, quo ille inscius cubitavit, deductaque nocte oratione vel psalmis, die reddito, iter quod agebat ingreditur. Inlustrato
Abbreviated transcription (Latin):
cis illius labor. & irridendus est
ce dolendus: quẽ mox uidebitis
estuantem. Cumq de lapsi ani¬
malib substitissent: paulopost e¬
minꝰ inturnt᷑ peditẽ. post se manu
captũ animal deducentem. Qui
breui adiungit᷑: dum ille accele¬
rat. hi morantur. Statiq uesti¬
giis ꝓuolutus. crimen quod com¬
miserat conficetur: ae ita tociꝰ noc¬
tis spacio irretitũ esse se retulit.
ut longius ꝓdire ñ posset: nec e¬
uadendi uiam aliam repperisset.
nisi ut abductum animal re¬
formaret. Ad hec uirbeatissimꝰ.
Si hesterna inquit die nudo tibi
tegimen dedissem: furandi neceᷤ¬
sitas non fuisset. Quod deest
accipe: reforma quod nr̃m est.
Itaq confessor criminis: ꝓ pena
cõmissi non solum ueniã. uerũ
etiã premiũ cum benedictione
suscepit. Querebat uir deo plenus
secretum & abiectionẽ ocłi. cum
uirtutib ꝓderetur: in quo uere
euangłica sententia ꝓbabatur. ci¬
uitatem supͣ montem positam

Expanded text:
cis illius labor et inridendus est cis illius labor et inridendus est et dolendus, quem mox videbitis aestuantem'. Cumque delapsi animalibus substitissent, paulo post eminus intuentur peditem, post se manu captum animal deducentem. Qui brevi adiungitur; dum ille accelerat, hi morantur, statimque vestigiis provolutus, crimen quod commiserat confitetur et ita totius noctis spatium inretitum esse se retulit, ut longius prodire non posset nec evadendi viam aliam repperisset, nisi ut abductum animal reformaret. Ad haec vir beatissimus: 'Si hesterna', inquit, 'die nudo tibi tegimen dedissemus, furandi necessitas non fuisset. Quod deest, accipe; reforma, quod nostrum est'. Itaque confessor criminis pro poena commissi non solum veniam, verum etiam praemium cum benedictione suscepit. 21. Quaerebat vir Deo plenus secretum et abiectionem oculi, cum virtutibus proderetur; in quo vere euangelica sententia probatur, civitatem supra montem positam
Abbreviated transcription (Latin):
re. Opere precium puto manda¬
re memorie: etiã eius iter clarũ
fuisse uirtutib Necdum t̾ritoriũ
sue ciuitatis excesserat. uiã lenit̾
carpens. eratq imminente iam
uesꝑa. dies pluuiosus Cum subi¬
to comitatui suo nudus pede cu¬
cullo uaciis. nimis expeditus
uiator accrescit. cuiꝰ etiam nudi¬
cati condoluit. Qui dolose inhe¬
rens contub̾nio. uingitur man¬
sioni. & inter innocentes oceu¬
patosq custodes. qui deo non
animalib uigilabant: uimentũ
quo senior uehebatur predo noct᷑¬
nus arripuit. Die reddito: amissi¬
o euectionis agnoscitur. Et ut sa¬
cerdoti animal ñ deesset: unus ex
clericis in peditem mutat᷑ ex eqͥte
Dumq iter agit᷑: circũiecti comiteᷤᷤ
intuent᷑ beatum uirũ. extra morẽ
conceptã leticiam. uultꝰ obumbra¬
tione uelantem. Quod cũ ab om¬
nib uideretur: unus ex reliquis
auctoritate concepta. causam le¬
ticie ꝑcunctat᷑. At ille inquiens
paululũ remoremur: qͥa infeli¬

Expanded text:
20. Operae pretium puto manda20. Operae pretium puto mandare memoriae, etiam eius iter darum fuisse virtutibus. Necdum territorium suae civitatis excesserat, viam leniter carpens, eratque, inminente iam vespera, dies pluvius: cum subito comitatu suo nudus pede, cucullo vacuus, nimis expeditus viator adcrescit, cuius etiam nuditate condoluit. Qui dolose inhaerens contubernio , iungitur mansione et inter innocentes occupatosque custodes, qui Deo, non animalibus vigilabant, iumentum, quo senior vehebatur, praedo nocturnus arripuit. Die reddito amissio evectionis agnoscitur et, ut sacerdoti animal non deesset, unus ex clericis in peditem mutatur ex equite. Dumque iter agitur, circumiecti comites intuentur beatum virum, extra morem conceptam laetitiam vultus obumbratione velantem. Quod cum ab omnibus videretur, unus ex reliquis, auctoritate concepta, causam laetitiae percunctatur. At ille inquiens: 'Paulolum commoremur, quia infeli
Abbreviated transcription (Latin):
saxones: cum tocius numero re¬
gionis. reditũ moliunt᷑. Tranqͥl¬
lam nauigationem merita ꝓpri¬
ai& indercessio albani martyriˢ
parauerunt: quieteq antistites.
suoꝵ desidiis felix carina resti¬
tuit. Itaq reditu uenerabilium
sacerdotũ exultant gallie: gaudent
ecclesie: demones contremiscunt
Certe expectatio ꝓprie ciuitatis. be¬
atum germanum uotis supplici¬
bus ambiebat: quã & ap̃d maiesta¬
tem diuinã. & inter mundi ꝓcel¬
las seruare consueuerat. Tributa¬
ria enĩ functio. pret̾ solitum & ne¬
cessitates innumere: ciues suos qͣsi
pupillos orbatos parente dep̃sserant
Recipiunt presidiũ destituti: ag¬
noscit causas: memorantib con¬
gemiscit. Et ꝓ quiete uł requie.
quesiturus remedia ciuitati. post
marina discrimina labores ter¬
rene expeditionis ingreditur.
Itaq gallias illustraturus. paruis
simo comitatu & exigua euecti¬
one ꝓgreditur: qui ꝓ largissimis
thesauris xp̃m ferebat in pecto

Expanded text:
Saxones, cum totius merore reSaxones, cum totius merore regionis reditum moliuntur. Tranquillam navigationem merita propria et intercessio Albani martyris paraverunt, quietosque antestites suorum desideriis felix carina restituit. 19. Itaque reditu venerabilium sacerdotum exultant Galliae, gaudent ecclesiae, daemones contremescunt. Certe expectatio propriae civitatis beatum Germanum votis duplicibus ambiebat, quam et apud maiestatem divinam et inter mundi procellas servare consueverat. Tributaria enim functio praeter solitum et necessitates innumerae cives suos, quasi pupillos orbatos parente, depresserant. Recipiunt praesidium destituti, agnoscit causas, meroribus congemescit et pro quiete vel requie, quaesiturus remedia civitati, post marina discrimina labores terrenae expeditionis ingreditur. Itaque Gallias lustraturus, contentus parvissimo comitatu et exigua evectione progreditur, qui pro largissimis thesauris Christum ferebat in pectore.
Abbreviated transcription (Latin):
more:. securisq hostib qui se in¬
speratos ade̾e̾̃ confiderent. allelus¬
a tercio repetitũ sacerdotes excla¬
mant. Sequit᷑ una uox omnium :
&e eleuatũ clamorem. reꝑcusso ae¬
re. montiũ inclusa multiplicant
hostile agmen terrore ꝓsternitur:
& ruisse suꝑ se ñ solum rupes cir¬
cundatas. uerum etiã ipsam celi
machinam concremiscunt. Trepi¬
dationiq iniecte: uix sufficere
pedũ ꝑnicitas credebatur. Passim
fugiunt: arma ꝓiciunt: gauden¬
tes uł nuda corpora eripiusse dis¬
crimini. Plures etiã timore p̾ci¬
piteᷤ flum̃ qd sensĩ uenientes tran
citur. Sponsalia colligunt᷑ expo¬
sita: & predam celestis uictorie. mi¬
les religiosus adipicit᷑. Triũphant
pontifices. hostib fusis sine sangui
ne: triumphat uictoria. fide op¬
tenta ñ uirib Composita itaq pacȩ¬
multiplici: suꝑatisq hostib uel
spitalib uł carne conspicius. qͥp¬
pe qui uicissent pelagianistas. &

Expanded text:
securisque hostibus, qui se insecurisque hostibus, qui se insperatos adesse confiderent, Alleluia tertio repetitam sacerdotes exclamant. Sequitur una vox omnium, et elatum clamorem, repercusso aere, montium conclusa multiplicant. Hostile agmen terrore prosternitur, et ruisse super se non solum rupes circumdatas, verum etiam ipsam caeli machinam contremescunt, trepidationique iniectae vix sufficere pedum pernicitas credebatur. Passim fugiunt, arma proiciunt, gaudentes vel nuda corpora eripuisse discrimine. Plures etiam timore praecipites flumen, quod sensim venientes transcitur; spolia colliguntur exposita, et praedam caelestis victoriae miles relegiosus adipiscitur. Triumphant pontifices, hostibus fusis sine sane, triumphant victoria fide obtenta, non viribus. Composita itaqmultiplici superatisque hostibus vel spiritalibus vel carne conspicuis, quippe qui vicissent Pelagianistas et
Abbreviated transcription (Latin):
dib contexta componit᷑. & in expe¬
ditione campestri instar cuuta¬
tis aptatur. Madidus baptismate
ꝓcedit exercitus : fides feruet in
popło: & contempto armoꝵ p̾sidi¬
o. diuinitatis expectatur auxilium
Inderea. hec institutio uel forma
castroꝵ: hostib nunciatur. Qui
uictoriã quasi de inermi exerci¬
tu p̃sumentes: assumpta a lacri¬
tate festinant. Quoꝵ tam̃ exerci¬
tus: exploratione cognoscit᷑. Cũq
emensa sollẽpnitate paschali. re¬
cens de lauachro pars maior exer¬
citus arma caꝑe. & bellum parare
temptaret: germanꝰ ducem se p̃¬
lii ꝓficetur. Eligit expeditos: cir¬
cumiecta ꝑcurrit: & e regione
qua hostiũ sꝑabaturaduentus.
uallem circundatam editis mon¬
tib intuet᷑. Quo in loco nouum
componit exercitũ ipse dux ag¬
minis. & iam aderat ferox hosti¬
ũ multitudo: quã appropinqͣre
intuebantur in insidiis constitut
Cũ subito germanus signifer.u¬
niuersos ammonet: & predicit.
ut uoci sue uno respondeant cla

Expanded text:
dibus contexta componitur, atque in expeditione campestri instar ctis aptatur. Madidus baptismatis procedit exercitus, fides fervet in populo, et contempto armorum praesidio, divinitatis expectatur auxilium. Interea haec institutio vel forma castrorum hostibus nuntiatur, qui victoriam quasi de inermi exercitu praesumentes, adsumpta alacritate, festinant; quorum tamen adventus exploratione cognoscitur. Cumque, emensa sollemnitate paschali, recens de lavacro pars maior exercitus arma capere et bellum parare temptaret, Germanus ducem se proelii profitetur. Elegit expeditos, circumiecta percurrit et e regione, qua hostium sperabatur adventus, vallem circumdatam editis montibus intuetur. Quo in loco novum conponit exercitum ipse dux agminis. 18. Et iam aderat ferox hostium multitudo, quam adpropinquare intuebantur in insidiis constituti: cum subito Germanus signifer universos admonet et praedicit, ut voci suae uno clamore respondeant,
Abbreviated transcription (Latin):
deberet ꝓuirtutis ac passionis
ibidem aduentaret: ut sciscita¬
retur ab incolis. quo tempore
huiꝰ sacra sollẽpnia celebraren¬
Tunc ille. Oremus inquit. e for¬
tassis nob̾ hec dñi potentia reuela

Expanded text:
deberet pro virtutis ac passionis ivatem adveniret, sciscitatusque ab incolis, quo tempore huius sacra celebrarenTunc ille: 'Oremus', inquit, 'et fortassis nobis haec Domini potentia revela
Abbreviated transcription (Latin):
ria forte potuerint inueniri. uel
unde uoluerit inquirat. & inuen¬
ta describat & habeat: et petenti
ad scribendum sine inuidia ipse¬
uocem dicentis. Audet quisquã
uestrũ aduersus alterum nego¬
tium habens. iudicare ab iniquisͦ:
&e non apud scõs : An nescitis quia

Expanded text:
ria forte poterunt inveniri, vel ria forte poterunt inveniri, vel unde valuerit inquirat, et inventa describat et habeat, et petenti ad describendum, sine invidia etia dicentis, Audet quisquam vestrum adversus alterum negotium habens judicari ab iniquis, et non apud sanctos? An nescitis quia
Abbreviated transcription (Latin):
tã fiusse dñi ecclesiam p̃uidens:
illosq manicheos. donatistas.
pelagianistas & paganos. et exmag¬
bonoꝵ omniũ. indisciplinatio¬
nẽ pieac sce̾ tolerans fratrum in¬
gemiscensq de iniquitatib maloꝵ.
siue eoꝵ qui intra ecclesiam. siue
eoꝵ qui extra eccłam sunt consti¬
tuti. dominicis ut dixi lucris
semꝑ gaudens. & dampnis me¬
rens. Tanta autẽ ab eodem dicta
nonicis libris exposita. ad edifi¬
cationem scõꝵ ecclesie filioꝵ. ut
ea om̃ia uix quisquã studiosoꝵ
ꝑlegere & nosse sufficiat. Terũ¬
tam̃ ne ueritate uerbi auidissi¬
mos in aliquo fraudare uidea¬
mur: statui dõ prestante in huꝰ
opuculi fine. etiam eorumdẽ li¬
broꝵ tractatũ. & epistolarũ indi¬
culũ adiungere. Quo lecto qui
magis dei ueritatẽ quã tempora¬
les amant diuitias. sibi quisq
quod uoluerit ad legendum. eli¬
gat. & id ad scribendum uel de
bibliotheca ypponiensis eeclesie
petat. ubi emendatiora exempla¬

Expanded text:
tam fuisse Domini Ecclesiam pervidens, tam fuisse Domini Ecclesiam pervidens, illosque Manichaeos, Donatistas, Pelagianistas, et Paganos ex magbonorum omnium; indisciplinationes pie ac sancte tolerans fratrum, ingemiscensque de iniquitatibus malorum, sive eorum qui intra Ecclesiam, sive eorum qui extra Ecclesiam sunt constituti, dominicis, ut dixi, lucris semper gaudens, et damnis moerens. Tanta autem ab eodem dictatnonicis Libris exposita ad aedificationem sanctorum Ecclesiae filiorum, ut ea omnia vix quisquam studiosorum perlegere et nosse sufficiat. Verumtamen ne veritatis verbi avidissimos in aliquo fraudare videamur, statui, Deo praestante, in hujus opusculi fine etiam eorumdem librorum, tractatuum, et epistolarum indiculum adjungere: quo lecto qui magis Dei veritatem quam temporales amant divitias, sibi quisque quod voluerit ad legendum et cognoscendum eligat, et id ad describendum, vel de bibliotheca Hipponensis Ecclesiae petat, ubi emendatiora exempla
Abbreviated transcription (Latin):
et deuitandos ab om̃ib catholi¬
cis censuerunt: et tale de illis ec¬
clesie dei catholice. ꝓlatum u¬
diciũ. etiam piissumus imꝑator
audiens ac sequens. suis eos legi¬
b dampnandos. & int̾ hereticos
habere debere constituit. Unde
ñ nulli ex eis ad sce̾ matris eccłe
gremiũ unde resiluerunt redi¬
erunt. & adhuc alii redeunt. in¬
notescente ac p̃ualescente aduer¬
sum illũ decestabilem errorem
recte fidei ueritate. Et erat ille
memorabilis uir. p̃cipuum do¬
minici corporis membrũ. circa
uniuersalis ecclesie utilitates sol¬
licitus. semꝑ ac ꝑuigil: & illi diui¬
nitus donatũ est. ut de suoꝵ la¬
boꝵ fructu. etiã in hac uita gau¬
dere ꝓuenisset. Prius quidẽ in
ypponiensi eccłia & regione cui
maxime p̾sidebat. unitate ac pa¬
ce ꝑfecta. deinde in aliis affrice
partib siue ꝑ semetipsũ. siue
ꝑ alios. & quos ipse dederat sac̾¬
dotes. pullulasse. & multiplica¬

Expanded text:
et devitandos ab omnibus Catholiet devitandos ab omnibus Catholicis censuerunt. Et tale de illis Ecclesiae Dei catholicae prolatum judicium, etiam piissimus imperator Honorius audiens ac sequens, suis eos legibus damnatos, inter haereticos haberi debere constituit. Unde nonnulli ex eis ad sanctae matris Ecclesiae gremium, unde resilierant, redierunt, et adhuc alii redeunt, innotescente et praevalescente adversus illum detestabilem errorem rectae fidei veritate. Et erat ille memorabilis vir, praecipuum dominici corporis membrum, circa universalis Ecclesiae utilitatem sollicitus semper ac pervigil. Et illi divinitus donatum est, ut de suorum laborum fructu, etiam in hac vita gaudere provenisset, prius quidem in Hipponensi Ecclesia et regione, cui maxime praesidebat, unitate ac pace perfecta; deinde in aliis Africae partibus, sive per se ipsum, sive per alios, et quos ipse dederat sacerdotes, pullulasse, et multiplica
Abbreviated transcription (Latin):
scribi minime potuerunt. Ia
enĩ egerat nequitia hominis:
ut sua nouissima ꝓsecutione
longissima. totũ quod reman¬
serat diei spatium occuparet.
nouos nr̃oꝵ tempoꝵ hereticos
& disputatores callidos. arte
magis subtili &e noxia. & scri¬
bentes. et ubicũq poterant.
publice. & ꝑ domus loqͤntes.
ꝑ annos ferme decem elabora¬
bat. libroꝵ multa condens. & in
ecclesia populis ex eodem errore
freqͤntissime disputans. Et qmͣ
idem ꝑuersi. sedi apostolice. ꝑ suã
ambitionẽ eandem ꝑfidiam. p¬
suadere conabantur: in stantis¬
sime etiã conciliis affricanis.
innocentio. et postea sco zosimo.
eius successori ꝑsuadetur: quã
illa secta a fide catholica. & ab¬
hominanda et dampnanda fu¬
isset. At illi tante sedis antistices.
suis diuersis temporib eosdem
notantes. atq a membris eccłie
p̃cidentes. datis litteris & affrica¬
nis. & occidentis. & orientis par¬
tib ecclesias eos anathemandos

Expanded text:
scribi minime potuerunt. Id scribi minime potuerunt. Id enim egerat nequitia hominis, ut sua novissima prosecutione multo longissima, totum quod remanserat diei spatium occuparet. novos nostrorum temporum haereticos et disputatores callidos, arte magis subtili et noxia scribentes, et ubicumque poterant publice et per domos loquentes, per annos ferme decem laboravit , librorum multa condens et edens, et in ecclesia populis ex eodem errore frequentissime disputans. Et quoniam iidem perversi Sedi apostolicae per suam ambitionem eamdem perfidiam persuadere conabantur, instantissime etiam conciliis Africanis saInnocentio, et postea sancto Zosimo ejus successori persuaderetur, quam illa secta a fide catholica et abominanda et damnanda fuisset. At illi tantae sedis antistites, suis diversis temporibus eosdem notantes, atque a membris Ecclesiae praecidentes, datis litteris et ad Africanas Occidentis, et ad Orientis partis Ecclesias, eos anathemandos
Abbreviated transcription (Latin):
ipsoꝵ quoq arrianoꝵ ep̃o qͦ¬
dam maximo cum gochis. ad
affricam ueniente. apud yppo¬
nem quã plurib uolentibus.
petentibus: & p̾claris int̾positis
uiris contulit: & quid singłe as¬
seruerunt partes scriptum est
Que si studiosi diligenter legere¬
curauerint. ꝓculdubio iudicabũt
uel quid callida & irracionabi¬
lis heresis. ad seducendũ & deci¬
piendũ ꝓficeatur: uł quid eccła
catholica. de diuina teneat & p̃¬
dicet trinitate. S qm̃ ille here¬
ticus de ypꝑone rediens ad car¬
taginem. de sua multa collatio¬
est: qui utiq non facile a diui¬
ne legis ignaris examinari & di¬
iudicari possit. a uenerabili ui¬
ro augustino sequenti tempo¬
ris stilo. & illius totiꝰ temporis
collationis de singulis obiectis
& responsis facta est recapitu¬
latio: et quã nichil illis obiec¬
tis referre potuerit. nichilomi¬
nus demonstratũ est. additis
supplementis. qui in tempore
collationis. augusto inferri et

Expanded text:
ipsorum quoque Arianorum episcopo quipsorum quoque Arianorum episcopo quodam Maximino cum Gothis ad Africam veniente, apud Hipponem quam plurimis volentibus atque petentibus, et praeclaris interpositis viris contulit: et quid singulae asseruerint partes, scriptum est. Quae si studiosi diligenter legereuraverint, procul dubio indagabunt, vel quid callida et irrationabilis haeresis ad seducendum et decipiendum profiteatur, vel quid Ecclesia catholica de divina teneat et praedicet Trinitate. Sed quoniam ille haereticus de Hippone rediens ad Carthaginem, de sua multa in collatioest; quae utique non facile a divinae legis ignaris examinari et dijudicari possent: a venerabili Augustino sequentis temporis stilo, et illius totius collationis de singulis objectis et responsis facta est recapitulatio, et quam nihil ille objectis referre potuerit, nihilominus demonstratum est, additis supplementis, quae in tempore collationis angusto cuncta inferri et
Abbreviated transcription (Latin):
sermonẽ atq asseruit. quid ere¬
diderit. & ab illo qui teneret au¬
diuit: & uera racione. atq aucto¬
ritate scripturarũ ꝓlata. doeuit
& ostendit nr̃e fidei firmam̃ta:. illiꝰ
autẽ asserta. nulla ueritate. nulla
scripturarũ sc̃arum auctoritate.
suffulta docuit. & frustrauit. et
uta se inuicẽ partes digresse st̃.
Ille magis ac magis iratus & furenͦ.
m̃datia multa. ꝓ sua falsa fide iac¬
tabat: uictum essea se ipso ꝓcla¬
mans. multoꝵ ore laudatum au¬
gustinũ: quod cũ minime lateret.
coactus est ad ipsũ scribere pas¬
centius. ꝓpter illius metũ omis
tum fuerat. fideliter intimauit:
ad ea si negarent᷑ ꝓbanda. mag¬
nam testium habens copiamela¬
rissimos scilicet. atq honorabi¬
les qui tunc aderant uiros: atq
ille ad duo sibi directa. scripta.
unum uix reddidit rescriptũ:
in quo magis inuiriã facere.
quã sue secte ualuit rationem
declarare. quod uolentib &ua

Expanded text:
sermonem, atque asseruit quid cresermonem, atque asseruit quid crederet, et ab illo quid teneret audivit, et vera ratione atque auctoritate Scripturarum probata docuit, et ostendit nostrae fidei firmamenta: illius autem asserta nulla veritate, nulla Scripturarum sanctarum auctoritate suffulta docuit, et frustravit. Et ut a se invicem partes digressae sunt, ille magis magisque iratus et furens, mendacia multa pro fide sua falsa jactabat, victum esse a se ipso proclamans, multorum ore laudatum Augustinum. Quae cum minime laterent, coactus est ad ipsum scribere Pascentium, propter illius metum omisstum fuerat, fideliter intimavit: ad ea, si negarentur, probanda magnam testium habens copiam, clarissimos scilicet atque honorabiles, qui tunc aderant, viros. Atque ille ad duo sibi directa scripta, unum vix reddidit rescriptum, in quo magis injuriam facere, quam suae sectae rationem valuit declarare. Quod a volentibus
Abbreviated transcription (Latin):
cum quodã etiã pascentio comite
domus regie arriano. qui ꝑ aucto¬
ritatem sue ꝑsone fisci uehementis¬
simus exactor fidem catholicam. atͦ¬
citer ac iugit̾ oppugnabat: & quã
plurimos sacerdotes dei. simpli¬
ciore fide iiuentes de ea ciuitate
& potestate exagitabat & ꝑturba¬
bat: int̾positis honoratis & nobilib
uiris ap̃d cartaginem. ab illo ꝓuo¬
catus coram contulit. S idem he¬
reticus tabulas atq stilum. quas
magister noster & ante congressũ
& in congressu instantissime fieri
uolebat: ne adessent om̃imodo
recusabat. Et dum id ꝑnegassec
dicens. quod legum metũ publi¬
carum. ꝑ iclitaretalib scriptis
nollet: atq interpositis adplica¬
re. augustinus episcopꝰ cum suis
qui aderant consacerdotibus ui¬
deretur. absq illa scriptura pͥua¬
tim disputarent: collationem sus¬
cipit. predicens ut postmodum
contigit. Quod post solutũ con¬
sit forte dicere. nullo scripture
documento se dixisse. quod forte

Expanded text:
cum quodam etiam Pascentio comite cum quodam etiam Pascentio comite domus regiae Ariano, qui per auctoritatem suae personae fisci vehementissimus exactor, fidem catholicam atrociter ac jugiter oppugnabat, et quam plurimos sacerdotes Dei simpliciori fide viventes, dicacitate ac potestate exagitabat, et perturbabat, interpositis honoratis et nobilibus viris, apud Carthaginem ab illo provocatus, coram contulit. Sed idem haereticus tabulas atque stilum, quod magister noster et ante congressum et in congressu instantissime fieri volebat, ne adessent omni modo recusabat. Et dum id pernegasset, dicens quod metu legum publicarum periclitari tabulis scriptis nollet; atque interpositis id placere Augustinus episcopus cum suis qui aderant consacerdotibus videret, ut absque ulla scriptura privatim disputarent, collationem suscepit: praedicens, ut postmodum contigit, quod post solutum conliberum forte dicere, nullo scripturae documento, se dixisse quod forte
Abbreviated transcription (Latin):
tos uel lectas dicunt p̾sentes ꝑue¬
niretur. atq ad eccłam ab eodẽ
deducerentur. & ꝑducerent᷑ ab
ep̃o: ad tabulas auditi sunt. Int̾
ex locis libroꝵ quos illi accipuĩ.
Manicheus qui ad confessionẽ ea¬
rundem blasphemiarũ eos ꝑdu¬
xit. & que int̾ se illi suo more ma¬
lo indigna & turpia facere con¬
suerunt. feminarum illarum
uelut electoꝵ ꝓditione. illis eccle¬
siasticis gestis declaratũ est: atq
ita pastoꝵ diligentia dominico
gregi augnentũ accessit: & adu̾¬
sus fures atq latrones. defensio
competens ꝓcurata est. Cũ qͦdã
etiam felice. de numero eoꝵ qͦs
electos dicunt manichei. publi¬
ce in ypponiensi ecclesia notari¬
is excipientib dispucauit popło
astante: & post scd̾am uel terciã
collationem. ille manicheus fri¬
strata uanitate et errore ipsuis
recte ad nostrã conu̾sus ẽ fidem
atq eccłam: sic̃ eadem relecta
docere poterit script᷑a. Pret̾ea¬

Expanded text:
tos vel electas dicunt, praesentes pervetos vel electas dicunt, praesentes perveniretur, atque ad ecclesiam ab eodem deducerentur et perducerentur, ab episcopis ad tabulas auditi sunt. Interex locis librorum, quos illi accipiunt Manichaei, usque ad confessionem earumdem blasphemiarum eos perduxit: et quae inter se illi suo more malo indigna et turpia facere consueverant, feminarum illarum velut electarum proditione, illis ecclesiasticis gestis declaratum est. Atque ita pastorum diligentia, dominico gregi et augmentum accessit, et adversus fures atque latrones defensio competens procurata est. Cum quodam etiam Felice, de numero eorum quos electos dicunt Manichaei, publice in Hipponensi ecclesia notariis excipientibus disputavit populo astante: et post secundam vel tertiam collationem ille Manichaeus frustrata vanitate et errore ipsius sectae, ad nostram conversus est fidem atque Ecclesiam, sicut eadem relecta docere poterit scriptura.
Abbreviated transcription (Latin):
atq catholicũ factum. Quod ip
se uenerabilis augustinus & nos
qui tunc aderamus ab eodemdi.¬
ligent̾ inquirentes. ex qua re po¬
tissimũ illo tractatu sibi fuerit
satisfactum. & referente nob̾ om¬
nib sermonis seriem. recognos¬
centibus ꝓfundũ consilium dei
ꝓ salute animarũ. admirantes
&e stupentes. glorificauimꝰ sc̃m no
uoluerit. & unde uoluerit. & quo¬
modo uoluerit. & ꝑ scientes & ꝑ
nescientes salutem oꝑatur ani¬
marũ. Et ex eo ille homo ꝓposi¬
to seruoꝵ dei adherens. negoti¬
atoris dimisit actionẽ: & ꝓficienᷤ
in eccłie membris in alia regio¬
ne. ad presbiterii quoq dei uo¬
luntate. petitus & coactus acces¬
sit officium. tenens atq custo¬
diens ꝓpositi scĩtatem: et forte
adhuc usq in rebus humanis
uiuit tnͣsmare constitutus. Ap̃d¬
cartaginem. quoq dũ ꝑ quen¬
dam domꝰ regie ꝓcuratorẽ nomi¬
ne ursũ fidei catholice hominẽ
ad quosdã manicheoꝵ. quoselec¬

Expanded text:
atque catholicum factum. Quod et atque catholicum factum. Quod et ipse venerabilis Augustinus, et nos qui tunc aderamus, ab eodem diligenter inquirentes, ex qua re potissimum in illo tractatu sibi fuerit satisfactum, et referente eo, nobisque omnibus sermonis seriem recognoscentibus, profundum consilium Dei pro salute animarum admirantes et stupentes, glorificavimus sanctumvoluerit, et unde voluerit, et quomodo voluerit, et per scientes et per nescientes salutem operatur animarum. Et ex eo ille homo proposito servorum Dei adhaerens, negotiatoris dimisit actionem, et proficiens in Ecclesiae membris, in alia regione ad presbyterii quoque Dei voluntate petitus et coactus accessit officium, tenens atque custodiens propositi sanctitatem: et forte adhuc usque in rebus humanis vivit trans mare constitutus. CAPCarthaginem quoque, dum per quemdam domus regiae procuratorem, nomine Ursum, fidei catholicae hominem, ad quosdam Manichaeorum, quos elec
Abbreviated transcription (Latin):
oblationem & errorem docere
&e curare uoluerit. in cuiꝰ manu
sunt. & nos & sermones nostri.
Nam cũ ꝓposite questionis lat̾a
ꝑtractarem. in aliud sermonis
excursũ ꝑrexi: atq ita ñ conclu¬
sa uel explicata questione. dis¬
putationẽ terminaui. magis
aduersus manicheoꝵ errorem.
Un de nichil dicere decreueram.
disputans: quã deshis que asse¬
rere ꝓposueram. Et post hec
nisi fallor ecce alia die. uel post
biduũ. uenit quidã firmus no¬
mine. negotiator. intra monaste¬
riũ sedente sco augustino. nob̾
coram ad pedes genib ꝓuolutꝰ.
sese iactauit: lacrimas fundens
&e rogans. ut ꝓ suis delictis sacer¬
dos cum scis dnm deprecaret᷑. confi¬
tens quod manicheoꝵ sectam. secu¬
tus fuisset. & in eam quã plurimis
anniᷤꝰᷤ uixiset & ꝓpterrea pecuniam
multã ipsis manicheis uel eis quo
dicunt electos. in cassum erogas¬
set. ac se in eccła dei miscđia fus¬
se eiꝰ tractatibꝰ. nuꝑ correptum

Expanded text:
oblivionem et errorem doceri oblivionem et errorem doceri et curari voluerit, in cujus manu sunt et nos et sermones nostri. Nam cum propositae quaestionis latebras pertractarem, in aliud sermonis excursu perrexi, atque ita non conclusa vel explicata quaestione, disputationem terminavi, magis adversum Manichaeorum errorem, unde nihil dicere decreveram, disputans, quam de iis quae asserere proposueram. Et post haec, nisi fallor, ecce alia die vel post biduum venit quidam Firmus nomine, negotiator, et intra monasterium sedente sancto Augustino, nobis coram, ad pedes ejus genibus provolutus sese jactavit, lacrymas fundens, et rogans ut pro suis delictis sacerdos cum sanctis Dominum precaretur, confitens quod Manichaeorum sectam secutus fuisset, et in ea quam plurimis annis vixisset, et propterea pecuniam multam ipsis Manichaeis, vel eis quos dicunt electos, incassum erogasset: ac se in ecclesia, Dei miserise ejus tractatibus nuper correctum
Abbreviated transcription (Latin):
nifestata diffidentia: eccłe dei
augnienta ac firmamenta ꝓue¬
nerunt. Quisqͥs ergo diligentiã
&e oꝑa beatissime memorie augͦ¬
tiui ꝓ eccłie dei statuta cognos¬
cere. plenius uoluerit. etiã illa
ꝑcurrat gesta: & inueniet que
uel qualia ꝑtulerit. quib illũ
doctum. eloquentẽ. & ꝑ dicatũ
hominẽ prouocauerit. hortatꝰ¬
q fuerit. ut ꝓ sue defensione
partis quod uellet edisceret. il¬
lumq uictum cognoscit. Scio
fratres & conserui. qui nob̾cum
intra ypponiensem eccłam cum
eodem scõ uiro uiuebant. nobis
ad mensã constitutis eum dixisse
aduertistis hodie in eccłia meũ
sermonẽ eiusq initium & finem.
contra meã consuetudinem ꝓces¬
sisse. qm̃ non eã rem terminatã
explicui. quã ꝓposueram. s pen¬
dentem reliquerim. cui respon¬
dimus ita nos in dempore mira¬
tos fuisse. scinus & recognoscimꝰ
at ille credo ait forte aliquẽ er¬
rantẽ in popło. dñs ꝑ nostram

Expanded text:
nifestata diffidentia, Ecclesiae Dei nifestata diffidentia, Ecclesiae Dei augmenta ac firmamenta provenerunt. Quisquis ergo diligentiam et operam beatissimae memoriae Augustini pro Ecclesiae Dei statu cognoscere plenius voluerit, etiam illa percurrat gesta: et inveniet quae vel qualia protulerit, quibus illum doctum, eloquentem, et praedicatum hominem provocarit, hortatusque fuerit ut pro suae defensione partis quod vellet ediceret; illumque victum cognoscet. CAPUTfratres et conservi, qui nobiscum tunc intra Hipponensem Ecclesiam cum eodem sancto viro vivebant, nobis pariter ad mensam constitutis eum dixisse: Advertistis hodie in ecclesia meum sermonem, ejusque initium et finem contra meam consuetudinem processisse, quoniam non eam rem terminatam explicuerim quam pro posueram, sed pendentem reliquerim? Cui respondimus. Ita nos in tempore miratos fuisse scimus et recognoscimus. At ille: Credo, ait, quod forte aliquem errantem in populo Dominus per nostram
Abbreviated transcription (Latin):
occasione ꝓuenit. ut emeritu eius¬
dẽ loci donatistarũ ep̃m. quẽ sue
secte p̾cipuum in illa collatione
habuerunt defensorem uideret:
ce cũ eodem publice in eccła popło
astante diuerse cõmunionis ex
hoc ipso disputaret. & ꝓuocares
gestis ecclesiasticis. ut quod for¬
te sic̃ dicebant. ꝓsequi potuit in
collatione. & ꝑmissus non erat
in presenti sine alicuiꝰ potestatis
phibitione. aut potentia securus
dicere minime dubitaret. & in sua
ciuitate. suis om̃ib p̃sentibus ciui¬
bus. fiducialit᷑ ꝓpriam defendere
cõmunionem non denegasset. il
re uoluit: qui ei pollicebant᷑ se ad
eius redituros cõmunionem. etiã
cũ discrimine. patrimonioꝵ sa¬
lutisq sue temporalis: si modo
catholicã suꝑaret assertionẽ. at
ille amplius dicere. illis gestis ni¬
unceremꝰ an uicti fuerimus: et
alio loco dum a notario ut res¬
ponderet ammoneret᷑. ait: &cũ¬
reticeret. factaq eius cunctis ma¬

Expanded text:
occasione provenit, ut Emeritum ejusoccasione provenit, ut Emeritum ejusdem loci Donatistarum episcopum, quem suae sectae praecipuum in illa collatione habuerunt defensorem, videret, et cum eodem publice in ecclesia populo astante diversae communionis, ex hoc ipso disputaret, et provocaret gestis ecclesiasticis, ut quod forte, sicut dicebant, prosequi potuit in collatione, sed permissus non erat, in praesenti sine alicujus potestatis prohibitione aut potentia securus dicere minime dubitaret, et in sua civitate suis omnibus praesentibus civibus fiducialiter propriam defendere communionem non denegaret. Illene id facere voluit, qui ei pollicebantur, se ad ejus redituros communionem, etiam cum discrimine patrimoniorum salutisque suae temporalis, si modo catholicam superaret assertionem. At ille amplius dicere illis gestis nivicerimus, an victi fuerimus. Et alio loco, dum a notario, ut responderet, admoneretur, et reticeret, ejus cunctis ma