comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
filiũ suũ ꝑ coloniã. S axones aut̃
congregati incampo qui dr̃ sinit¬
uero audissent se ex cluab partibꝰ
fideles dño regi fore ꝓmiserunt.
Rex ad palatium qđ aquis uocat᷑
recdiit. ibiq natalem dñi celebra¬
rex ad locum qui dr̃ cufsinstan
insuburbio magunciacensis ur¬
bis. ⁊ tenuit ibi placitum suum.
Audiens uͦ qd saxones more solito
cerant. irritã fecissent: c̃ ex̾citu
saxoniã ingresso:. ⁊ usq ad fluuiu
albin ꝑuenit ad loc̃ qui dr̃ liuh¬
ni: inquo tc uuizin ab roditoꝵ
rex a saxonib occisꝰ est. bi etiã
uenerunt missi tudun qui in
gente ⁊ regno auaroꝵ magnã
potestatem habebat. qui dixer̃t
quod idem tudun c̃ terra ⁊ ppło
suo se regi dedere uellet. Nex uͦ
⁊ eoꝵ terra uastata. acceptis obsi¬

Expanded text:
filium suum per Coloniam. Saxones autem congregantes se in campo, qui dicitur Sinitvero audissent se ex duabus partibus esse fideles domno regi fore promiserunt. Rex ad palatium quod Aquis vocatur rediit, ibique natalem Domini celebra ad locum qui dicitur Cuffinstain, in suburbium Mogontiacensis urbis, et tenuit ibi placitum suum. Audiens vero, quod Saxones more solito cerant, irritam fecissent, cum exercitu in Saxoniam ingressus est et usque ad fluvium Albim pervenit ad locum, qui dicitur Hliuni; in quo tunc Witzin Abodritorum rex a Saxonibus occisus est. Ibi etiam venerunt missi tudun, qui in gente et regno Avarorum magnam potestatem habebat; qui dixerunt, quod idem tudun cum terra et populo suo se regi dedere vellet et eius s eorumque terra vastata acceptis
Abbreviated transcription (Latin):
ge uenerunt angrarii inpago qͥ
dicitur bachim una cũ brunone
&e reliquis obtimatib eoꝵ. ⁊ ded̾ũt
ibi obsides sic̃ austrasii. Et iñ reu̾
saxonesq c̃ ipsis pugnã fecerant
in loco qui dr lidbah: s franci d̾o
uolente uictorzã habuerunt. et
plures ex ipsis saxones occiderunt

Expanded text:
gi, venerunt Angrarii in pago, qui dicitur Bucki, una cum Brunone et reliquis obtimatibus eorum et dederunt ibi obsides sicut Austrasii. Et inde reveSaxones cum ipsis pugnam fecerunt in loco, qui dicitur Lidbach, et Franci Deo volente victoriam habuerunt, et plures ex ipsis Saxones occiderunt.
Abbreviated transcription (Latin):
ne ad u eand̃ẽ t̾rare basilicã.
agerent᷑. aparuerunt qͥbusdã
xp̃ianis qui erant incastello. si¬
militer ⁊ qͥb dã paganis. qui
nes in albis. qui ipsã basilicam
ab igne ꝓtegebant: ⁊ ꝓpterea
ibidem non potucrunt neq in¬
teriꝰ neq exteriꝰ ignẽ accend̾e.
nec aliquod dampnũ eidẽ infer¬
re basilice: s nutu diuine ma¬
iestatis pauore ꝑterriti. infugã
uersi sunt. nemine ꝑsequente.
Nuentꝰ : autẽ pꝰea unꝰ ex isclem
saxonibꝰ mortuꝰ uixta ipãm ba¬
bens ignẽ & ligna in manibus.
uelut ore flando eandẽ basilicam
igni trade uoluiss. Et desiderio¬

Expanded text:
tione adversus eandem certare basilicam, agerentur, apparuerunt quibusdam christianis, qui erant in castello, similiter et quibusdam paganis, qui nes in albis, qui ipsam basilicam ab igne protegebant; et propterea ibidem non potuerunt neque interius neque exterius ignem accendere nec aliquod dampnum eidem inferre basilicae, sed nutu divinae maiestatis pavore perterriti in fugam conversi sunt, nemine persequente. Inventus est autem postea unus ex isdem Saxonibus mortuus iuxta ipsam babens ignem et ligna in manibus, velut ore flando eandem basilicam igni tradere voluisset. Et i
Abbreviated transcription (Latin):
trum cepit. deinde adermensul us¬
aurum ⁊ argentũ qd ibi reꝑtum¬
est abstulit. Et fuit siccitas mag¬
na ita ut aqͣ deficeret. insupͣdic¬
to loco ubi hermensul stabat.

Expanded text:
tus coepit, ad Ermensul usaurum vel argentum, quod ibi repperit, abstulit. Et fuit siccitas magna, ita ut aqua deficeret in supradicto loco, ubi Ermensul stabat;
Abbreviated transcription (Latin):
ep̃os de sui deiectione conquerebatur.
S cũ qudã initaliã confugissent. aliqͥ
uocati obedire noluissent. solꝰ ebo eoꝵ
qͥ impetebant᷑ adfuit. Qui c̃ rationis
reddende causa suꝑ talib urgẽtur. cã¬
batur se solũ relictis om̃ib in quoꝵ pre¬
sentia hec facta fuerant urgeri. At
uͦ c̃ cet̾i ep̃i obtendent necessitatẽ pre¬
sentie. excusarent aũ uolũtatẽ innocẽ¬
tie. isdem ebo tandẽ moleste ferens
talib extediari. consilio petito aliqͦrũ
ep̃oꝵ. ip̃e inse qͣnͣdã confessionẽ p̾di¬
canit. confirmauitq se ⁊ indignũ sac¬
dotio. ⁊ inreuocabilit̾ eo abstinere ui
tradidit. Quo facto. agobardꝰ lugdu¬
nensis archiep̃c. qui euocat᷑ uenire dis¬
tulit. c̃ t̾ eẽt euocatꝰ ad satisfactionẽ:
ab eccłie se motꝰ ÷ p̾sulatu. cet̾is ut dix

Expanded text:
pos de sui deiectione conquerebatur, sed cum quidam in Italiam confugissent, aliqui vocati oboedire noluissent, solus Ebo eorum qui impetebantur affuit. Qui cum rationis reddende causa super talibus urgeretur, causabatur se solum, relictis omnibus in quorum praesentia hec facta fuerant, urgeri. At vero cum ceteri episcopi obtenderent necessitatem praesentię, excusarent autem voluntatem innocentiae, hisdem Ebo tandem moleste ferens talibus extediari, consilio petito aliquorum episcoporum, ipse in se quandam confessionem praedicavit, confirmavitque se et indignum sacerdotio et inrevocabiliter eo abstinere iudtori contradidit. Quo facto, Agobardus Lugdunensis archiepiscopus, qui evocatus venire distulit, cum ter esset evocatus ad satisfactionem, ab e
Abbreviated transcription (Latin):
incrastinũ renu̾tiarẽ. imꝑator ratꝰ qd̾ e¬
rat uerũ. tempꝰ me redim̾e uelle. ne co
que ꝑspexeris renũtia. N oui enim
a me hanc stellam neqͣꝗͣ p̾terita uesꝑa
uisã. ł ate monstrat᷑a. s scio ħ signum
cometariũ ẽẽ. de qͦ iam p̃teritis locuti
sumꝰ dieb. qͥd autẽ portende tͥ uideat᷑
edicito. Cũq aliqua dicerem ⁊ tacuis¬
sem. unũ ÷ inquit. qd̃ adhuc silentio

Expanded text:
in crastinum nuntiarem, imperator ratus – quod ein crastinum nuntiarem, imperator ratus – quod erat verum – tempus me redimere velle, ne cogque perspexeris nuntia! Novi enim a me hanc stellam nequaquam praeterita vespera visam vel a te monstratam, sed scio hoc signum cometarum esse, de quo iam praeteritis locuti sumus diebus. Quid autem portendere tibi videatur, edicito!" Cumque aliqua dicerem et tacuissem, „Unum est, inquit, „quod adhuc silentio
Abbreviated transcription (Latin):
tas septimanie qm maxima remansit.
legatis illuc missis. qͥ ea q̃ indigebãt cor¬
reptione. in meliorẽ cõponerẽt statum.
His ꝑactis. ⁊̃ filiis popłoq dimissis. ĩꝑ¬
ator autũnali uenatione ꝑacta. missa
scĩ martini aqͥsgͣni rediit. hiemenq
lem sollempnitatẽ uixta morem debi
paschali. dirum semꝑ ac tͥste portentũ
id ÷ comete sydꝰ. in signo uͥginis appa¬
ruit: ĩ ea parte eidẽ signi qua penulã
eiꝰ subtꝰ. caudã uͦ serpentis simulq cor¬
uum conftingit. Qd̾ c̃ non more er¬
rantiũ septẽ syderũ orientẽ uerso pe¬
teret. ꝑ .xxu. dies qd̾ mirum ẽ. dictu id̾
sydꝰ et leonis ac cancͥ. nͨnon ⁊ geminoꝵ
tnͣsiens signa. incapite tauri tandem
sub aurige pedes igneũ globũ iubarũ¬
ꝙ prolixitatẽ deposuit qͣs usquequaq
quid suꝑ hoc mͥ uidẽt᷑. Aquo c̃ tempꝰͦ
peterẽ quo faciẽ sydis considarẽ. ac ꝑ
hoc rei ueritatẽ inuestigarẽ. ⁊ cognitã

Expanded text:
tas Septimaniae qtas Septimaniae qlegatis illuc missis, qui ea que indigebant correctione, in meliorem componerent statum. His peractis, etiam filiis populoque dimissis, imperator autumnali venatione peracta, missa sancti Martini Aquisgrani rediit hiememque lem sollempnitatem iuxta morem debitpaschali dirum semper ac triste portentum, id est cometę sidus, in signo Uirginis apparuit in ea parte eiusdem signi, qua penulam eius subtus caudam vero Serpentis similiter Coruumque constringunt. Quod cum non more errantium VII siderum orientem versus peteret, per XXV dies – quod mirum est dictu – idem sydus et Leonis ac Cancri necnon et Geminorum transiens signa, in capite Tauri tandem sub Aurigę pedes igneum globum iubarumque prolixitatem deposuit, quas usquequaque quid super hoc mihi videretur. Cui cum tempus peterem, quo fatiem sideris considerarem ac per hoc rei veritatem investigarem et cognitam
Abbreviated transcription (Latin):
questum est: quas pippinꝰ ⁊ sui.
multis intulerant eccłis. Ob qͣm
rem imꝑialis auctoritas ⁊ cõmoni¬
toriũ cõmunis ordinat᷑ concilii. qͥbꝰ
cõmoneret᷑ pippinꝰ ⁊ sui. ẽ qnͣto sui
ꝑicło. res eccłasticas ꝑuaserint. Que
res: ꝓsꝑum suscepit exitum. Nam
pippinꝰ monita pii pat̾s. suoꝵq
paruit. ⁊ om̃a in uasa restitui. etĩa
go lugdunensi habuit temꝑe esti¬
uo. inloco qui uocat᷑ stramiacꝰ. cum
pippino ⁊ hludouico filiis. Nam qd̃
hlothariꝰ non affuit. in ualentia egri¬
tudinis supͣdicte obstitit. In qͦ causã
eccłiarũ lugdunensis atͥ uennensis
uacantiũ. uentilari fecit. eo q̃ ep̃i du¬
dum illarũ. agobardꝰ qui iꝰsus ad ratõ¬
nensis affuerit quidẽ. s rursꝰ fugam ĩ¬
ierit. s hec quidẽ res imꝑfecta reman¬
sit. ꝓpt̾ absentiã ut dictum ÷ ep̃orum.¬
S ⁊ causa gothoꝵ ibidẽ uentilata ẽ:
quoꝵ alii partib b̾nardi fauebant. ali

Expanded text:
questum est, quas Pippinus et questum est, quas Pippinus et sui intulerunt ecclesiis. Ob quam rem imperialis auctoritas et commonitorium communis ordinatur concilii, quibus commoneretur Pippinus et sui, cum quanto sui periculo res ecclesiasticas pervaserint. Que res prosperum suscepit exitum; nam Pippinus monita pii patris sanctorparuit et omnia invasa restitui etiam go Lugdunensi habuit, tempore aestivo, in loco qui vocatur Stramiacus, cum Pippino et Hludouuico filiis; nam quod Hlotharius non adfuit, invalentia aegritudinis supradictae obstitit. In quo causam ecclesiarum Lugdunensis atque Uiennensis vacantium ventilari fecit, eo quod episcopi dudum illarum Agobardus quidem iussus ad rationensis affuerit quidem, sed rursus fugam inierit; sed haec quidem res inperfecta remansit propter absentiam, ut dictum eusa Gothorum ibidem ventilata est, quorum alii partibus Bernardi favebant, alii
Abbreviated transcription (Latin):
quondã p̃fectus uenatorib regali¬
b s ⁊ richardꝰ uix euasit. ñ pꝰ mul¬
tum ⁊ ip̃e morit᷑. Hi enĩ erant qͣꝵ
recessu dicebat᷑ francia nobilitate or¬
bata. fortitudine qͣsi neruis succisis
eiurata. prudentia his obeuntib
dit qm salubre sit qmͣq sobriũ
obseruare. qd̃ ex eiꝰ ore ꝓbat᷑ ꝓcede.
Non glorietur inquiens sapiens
insapientia. nͨ forti̾ in fortitudĩe
sua. nec diues indiuitiis suis. Sed
⁊ imꝑatoris animũ quis miret᷑ dig¬
ne. qnͣta hunc temꝑantia. diuina
gub̃nauerit clementia: Et enim
hoc suscepto nũtio. nec inse exulta¬
uit. nͨ morti inimicoꝵ insultauit.
s pugno pectore tonso. lacͥmisq oc¬
cłis repletis. dm̃ illis ꝓpiciũ fieri ẽ
ingenti gemitu p̃catus ÷. Hoc eod̾
facile conqͥeuit. qm imp̃r in eũ spẽ
posuit. cui ueracissime dicit᷑. Sub¬
est enĩ tͥ dñe cũ uolueris posse. In
ipsis ⁊̃ dieb in quib purificatio be.
necessariis. tum p̃cipue de his reb

Expanded text:
ectus venatoribus regalibus; sed et Richardus vix evasit, non post multum et ipse moritur. Hii enim erant, quorum recessu dicebatur: Francia nobilitate orbata, fortitudine quasi nervis succisis evirata, prudentia hiis obeuntibus Deus, quam salubre sit quamque sobrium observare, quod ex eius ore probatur procedere: Non glorietur, inquiens, sapiens in sapientia, nec fortis in fortitudine sua, nec dives in divitiis suis. Sed et imperatoris animum quis miretur digne, quanta hunc temperantia divina gubernaverit clementia? Etenim hoc suscepto nuncio, nec in se exultavit, nec morti inimicorum insultavit, sed pugno pectore tunso lacrimisque oculis oppletis, Deum illis propitium fieri cum ingenti gemitu precatus est. Hoc eodem facile conquievit, quam imperator in eum spem posuit, cui veracissime dicitur: Subest enim tibi, Domine, cum volueris, posse. In ipsis etiam diebus, in quibus purificatio beatnecessariis, tum praecipue de his rebus
Abbreviated transcription (Latin):
płimis sotus castrũ cabilonũ ut¬
cumq cõmuniuit. utͥ quid ab ad¬
uersarum partium studiosis ali¬
quid moliret᷑ noni. sͥ suisq foret
receptacło atq munitioni. Quod
cũ comꝑtum hlothario foret. im¬
ꝓuisꝯ illuc aduenire disposuit: qd̵
tam̃ facere nequiuit. Aduenit tñ
⁊ oppidum cͥcumdedit. que incͥcui¬
tu ciuuitatis erant incendio cõcrema
uit. pugnatũ ÷ acͥter dieb qͥnq et
tandẽ ad dedicatione pͥmũ urbs
recepta est. Post aũ uersa uice
crudelium more uictoꝵ. pͥmo qͥdẽ
direptionib eccłe uastate. thesauri
dep̃dati uł cõmunes sunt direpte
copie. Adultimũ uͦ ciuitas. noraci
depasta ÷ incendio. p̃ter unã basili¬
cam paruã. q̃ stupendo miracło c̃
hinc in seuientib cincta fuĩt. ⁊ lã¬
bentib flammis. tam̃ ñ potuit ad¬
uri. Fuit autẽ consecrata d̾õ in
honore beati georgii mix. nec tñ
hlotharii uoluntas fuit. ut ciuitas

Expanded text:
plurimis sotiis castrum Cauillonum utplurimis sotiis castrum Cauillonum utcumque communivit, ut si ab adversarum partium studiosis aliquid moliretur novi, sibi suisque foret receptaculo atque munitioni. Quod cum compertum Hlothario foret, inprovisus illuc advenire disposuit, quod tamen facere nequivit. Advenit tamen et oppidum circumdedit; que in circuitu civitatis erant, incendio conflagrata sunt. Pugnatum est acriter diebus quinque, et tandem ad deditionem primum urbs recepta est; post autem versa vice crudelium more victorum primo quidem direptionibus ecclesię vastate, thesauri depraedati vel communes sunt direptae copię, ad ultimum vero civitas voraci depasta est incendio, praeter unam basilicam parvam, quae stupendo miraculo, cum hinc inde sevientibus cincta fuerit et lambentibus flammis, tamen non potuit aduri; fuit autem consecrata Deo in honore beati Georgii martyris. Nec tamen Hlotharii voluntas fuit, ut civitas
Abbreviated transcription (Latin):
bant᷑ locis: aut certe c̃ eis congredi.
ue res c̃ segniꝰ ꝗͣ decuit administra¬
retur. ⁊ minꝰ cante cͥcu̾spiceret᷑. ñ mini¬
mã eis intulit calamitatẽ. Dum enĩ
insꝑato illis hostes suꝑuenirent. illi ã
minori ꝗͣ res postulabat cautela ute¬
rẽtur. insistentib terga bostib nuda¬
uerunt. Ibiq ⁊ ipse odo c̃ fr̃e int̾iit
Will̃mo. płimisq aliis. ceteri salutem
infuge subsidio posuerent. Quo ne¬
gotio ꝑacto. hi qui uictoria pociti sũt
c̃ neq ibi consistere eis posse totũ ui¬
d̾etur. neq adhlotharium se iungire
ualerent: uerentes ne aut ibi consistẽ¬
tib imp̃r suꝑueniret. aut certe ad
suos ꝓꝑantib mnitinere obiuaret. adhlo¬
tharium qnͣtotiꝰ mittunt ut sͥ suppe¬
ditaretur. quos tanti discͥminis cͥcũual¬
laret metꝰ. Qui audito eoꝵ ꝑicło ⁊
reb gestis en delibauit succurrere.
Qua tempestate guerinꝰ comes cũ

Expanded text:
bantur locis aut certe cum eis congredi. bantur locis aut certe cum eis congredi. Que res cum segnius quam decuit administraretur et minus caute circumspiceretur, non minimam eis intulit calamitatem: Dum enim insperato illis hostes supervenerunt, illi autem minori quam res postulabat cautela uterentur, insistentibus terga hostibus nudaverunt; ibique et ipse Odo cum fratre interiit Uuillelmo plurimisque aliis, ceteri salutem in fuge subsidio posuerunt. Quo negotio peracto, hii qui victoria potiti sunt, cum neque ibi consistere posse eis tutum videretur neque ad Hlotharium se iungere valerent, verentes ne aut ibi consistentibus imperator superveniret aut certe ad suos properantibus in itinere obviaret, ad Hlotharium quantotius mittunt, ut sibi subpeditaretur, quos tanti discriminis circumvallaret metus. Qui audito eorum periculo et rebus gestis, eis deliberavit succurrere. Qua tempestate Vuerinus comes cum
Abbreviated transcription (Latin):
tulans leticie cõmuni. Quos imꝑator
benigne suscipiens. ⁊ eis ꝓfidi integrita¬
te grãs agens. pippinum quidẽ filiũ
ad loca sͥ congrua redire letos ꝑmisit.
pse autẽ aquis grani ꝑmisit. ibiq iu¬
dich augustam ab italia reducentibus¬
eã rathaldo ep̃o ⁊ bonefatio. s ⁊ hlu
douic̃ recepit filiũ. P orro karolum
iamdudũ sec̃ habebat. ibidemq pas¬
che sollempnitatẽ c̃ solita deuotione
pegit. Post c̃ celebritatẽ ꝑ ardennã
uenatione sese exertuit. et post
sci pentecostes festiui. . tatẽ. ĩ par¬
tes rumericimontis uenatiomi atq
piscationi oꝑam dedit. Sane recedñ¬
ce filio ĩꝑatoris blothario a patre.⁊ in
partes predictas abeunte. remanser̃t
inneustrie partib lamb̃tꝰ comes ⁊ et
mathfridꝰ.cet̾iq qmͣ płimi qui easdẽ
partes ꝓpria ui tenere nitebantur.
mͣ rem egit ferentes odo comes.: ⁊ alii
arma corripiunt. eosq pellere illis nide¬

Expanded text:
tulans letitiae communi. Quos imperator tulans letitiae communi. Quos imperator benigne suscipiens et pro fidei integritate gratias agens, Pippinum quidem filium ad loca sibi congrua redire letos permisit. Ipse autem Aquisgrani pervenit, ibique Iudith augustam ab Italia reducentibus Rataldo episcopo et Bonefatio, sed et Pippinum recepit – filium porro Karolum iamdudum secum habebat –, ibidemque paschę sollempnitatem cum solita devotione peregit. Post cuius celebritatem per Arduennam sese exercuit, et post sancti pentecostes festivitatem in partes Romerici montis venationi atque piscationi operam dedit. Sane recedente filio imperatoris Hlothario a patre et in partes praedictas abeunte, remanserant in Neustrię partibus Lantbertus comes et Matfridus ceterique quamplurimi, qui easdem partes propria vi tenere nitebantur. Quam rem ęgre ferentes Odo comes et alii arma corripiunt eosque pellere illis nite
Abbreviated transcription (Latin):
solitum aquarum excresceret suꝑ¬
habundantia flatꝰq uentoꝵ imꝑ¬
uiables reddet fiuminũ alueas.
Sed in illiꝰ absolutione ita quodã mͦ
conuirasse uisa sunt elem̃ta. ut mox
⁊ uenti seuientes mitescerẽt: ⁊ celi faci¬
es in antiꝗͣ ⁊ młto temꝑe inuisã seren¬
co iter cepit. s neqͣꝗͣ filium ꝑsequi ha¬
beuntem. licet mł̾tis hortantib noluit
Inde gͦ nantogilum. acpꝰ uenit ca¬
risiacum uillam regiam: ubi consistẽ
operiebatur filium suũ pippinũ. ⁊ eos
qui tnͣsmationam residebant. s ⁊ eos
qui tnͣs brenũ adhludouicũ filiũ euis
confugiũ fecerant: s ⁊ ip̃m filiũ qui
ad eum ueniebat bludouicñ. Quo cõ¬
sistenti medio q̃dragesime temꝑe ar¬
ridente ⁊̃ leticia ip̃iꝰ dici ⁊ officui. ⁊ hor¬
tante cantilena eccle ac dicente. leta¬
re hierłm ⁊ diem festum agite om̃s
qui diligitis eam. maxima młtitudo
sidelium suoꝵ ibidem occurrit. congͣ¬

Expanded text:
solitum aquarum excresceret supsolitum aquarum excresceret superhabundantia, flatusque ventorum inperviabiles redderet fluminum alveos; sed in illius absolutione ita quodammodo coniurasse visa sunt elementa, ut mox et venti sevientes mitescerent et cęli faties in antiquam et multo tempore invisam serenco iter coepit, sed nequaquam filium persequi abeuntem licet multis hortantibus voluit. Inde ergo Nantogilum ac post venit Carisiacum villam regiam; ubi consistens opperiebatur filium Pippinum et eos qui trans Matronam residebant, sed et eos qui trans Hrenum ad Hludouuicum filium eius confugium fecerant, sed et ipsum filium qui ad eum veniebat Hludouuicum. Quo consistenti medio quadragesime tempore, arridente etiam letitia ipsius diei et offitii exhortante cantilena ecclesiae ac dicente: Letare Hierusalem , et diem festum agite omnes, qui diligitis eam, maxima multitudo fidelium suorum ibidem occurrit, congra
Abbreviated transcription (Latin):
incrastinũ dirigerent᷑. qui tempus
aduentꝰ supͣdictoꝵ ab eo cognosce¬
rent uiroꝵ. ⁊ sic ad condictam diẽ
sͥ occurrerent. de causa supͣdicta
tractaturi. Enim uͦ mutato con¬
silio c̃ his qui eiꝰ fauore ducebant᷑.
relicto patre inmonast̾io sc̃i dẏo¬
nisii. ipse burgundiã petiit. ⁊ uien¬
nam usq ꝑuenit. ibidemq stati¬
uam facẽ delegit. At uͦ hi qui c̃
imꝑatore remanserant. eũ adreci¬
piendas imꝑatorias hortabantur
infulas. S imꝑator qmꝗͣ mͦ qͦ pre¬
dictum ÷ eccł̃ie eliminatꝰ cõmunie.
neqͣqmͣ tam̃ p̾propere uoluit ad¬
quiesce̾ sententie. s dominica que
ĩ crastinum aduenit. in eccła sc̃i dẏo¬
nisii episcopali ministio uoluit re
sensit accingi. In qua re tanta
exultatio excreuit popłi. ut ⁊̃ ip̃a
elem̃ta uiderent᷑ ⁊ in uiriam pati¬
enti compati.: ⁊ releuato congratu¬
lari. Et enĩ usq ad tempꝰ illud tã¬
ta incubuerat ꝓcellarum uis plu¬
uiarumq uehementia. ut extra

Expanded text:
in crastinum dirigerentur, qui tempus adventus supradictorum ab eo cognoscerent virorum et sic ad condictam diem sibi occurrerent, de causa supradicta tractaturi. Enimvero mutato consilio, cum his qui eius favore ducebantur, relicto patre in monasterio sancti Dyonisii, ipse Burgundiam petiit, Uiennam usque pervenit, ibidemque stativam facere delegit. At vero hii, qui cum imperatore remanserant, eum ad recipiendas imperatorias hortabantur infulas. Sed imperator, quamqdictum est ecclesię eliminatus communione, nequaquam tamen praepropere voluit adquiescere sententiae, sed dominica que in crastinum advenit, in ecclesia sancti Dyonisii episcopali ministerio voluit recsensit accingi. In qua re tanta exultatio excrevit populi, ut etiam ipsa elementa viderentur et iniuriam patienti compati et relevato congratulari: Etenim usque ad illud tempus tanta incubuerat procellarum vis pluviarumque vehementia, ut extra
Abbreviated transcription (Latin):
nũtiis. tãlib aduentũ suũ iã iãq
fut᷑um p̃nuntiabat indiciis. Tan¬
dem itaq uitiis passionũ inter se
cõpugnantib. ⁊ ualentiã eiꝰ ĩpug¬
nantib. nat̾e imbecillitati cessit.¬
⁊ lecto decubuit. ⁊ in dies atq horas ꝓ.¬
pinquior morti. ꝓut uoluit suis scrip¬
to distributis. diem ultimũ clausit
francoꝵq regno pene ieluctabilẽ
luctum reliquit. At uͦ in eiꝰ succes¬
sore neridica ꝓbata ÷ scͥpt᷑a. que in
talib tͥbulantiũ consolans animos

Expanded text:
nuntiis, talibus adventum suum iamiamque nuntiis, talibus adventum suum iamiamque futurum praenuntiabat indicibus. Tandem itaque vitiis passionum inter se compugnantibus et valentiam eius inpugnantibus, naturae inbecillitas cessit; et lecto decubuit et in dies atque horas propinquior morti, prout voluit suis scripto distributis, diem ultimum clausit, Francorumque regno pene ineluctabilem luctum reliquit. At vero in eius successore veridica probata est scriptura, quae in talibus tribulantium consolans animos
Abbreviated transcription (Latin):
oꝵ annoꝵ p̾stituto. libenter indul¬
sit. Interea imꝑator karolꝰ conside¬
rans suum insenectute adclinem de¬
uexum. ⁊ uerens ne forte subtractus
reb humanis. confusum relinque¬
ret regnũ qd̃ erat dõ donante nobi¬
liter ordinatũ. sciłc ne aut ext̾nis
quateret᷑ ꝓcellis. aut intestinis uexa¬
ret᷑ scissionib misit. filiũq ab aqͥ¬
tania uocauit. quẽ uenientẽ clem̃¬
ter suscepit. tota estate sẽc̃ tenuit
de his quib eum indigere putauit
instruxit. qͣliter uidelicet sͥ uiuen¬
dum. regnandũ. regnũ ordinãdũ
⁊ ordinatũ tenendũ foret monuit.
⁊ tandẽ imꝑali eũ diademate coro¬
nauit. ⁊ rerum summã penes eũ
futuram ẽe. xp̃o fauente innotuit
⁊ hoc ꝑacto negotio reditũ adpro¬
pͥa conce̾sit. qui m̃se nouenbri a
patre digrediens. aqͥtaniã repetiit.
Pater uͦ ueluti morti ꝓpinquus.
crebͥs ⁊ ꝑegrinis urgeri cepit ĩcom¬
modis. Nam mors ueluti qͥbꝰdam

Expanded text:
 annorum praestituto libenter indulsit. Interea imperator Karolus considerans suum in senectute adclinem devexum, et verens ne forte subtractus rebus humanis confusum relinqueret regnum, quod erat Deo donante nobiliter ordinatum, scilicet ne aut externis quateretur procellis aut intestinis vexaretur scissionibus, misit filiumque ab Aquitania evocavit. Quem venientem clementer suscepit, tota aestate secum tenuit, de his quibus eum indigere putavit instruxit, qualiter videlicet sibi vivendum, regnandum, regnum ordinandum et ordinatum tenendum foret, monuit, et tandem imperiali eum diademate coronavit et rerum summam penes eum futuram esse Christo favente innotuit, et hoc peracto negotio reditum ad propria concessit. Qui mense novembri a patre digrediens, Aquitaniam repetiit. Pater vero veluti morti propinquus crebris et peregrinis urgeri coepit incommodis. Nam mors veluti quibusdam
Abbreviated transcription (Latin):
re pot̾at. Ndeo quidẽ facundꝰ erat.
ales studiosissime colebat. earumq
doctores płimum ueneratꝰ: magnis
afficiebat honorib Indiscenda grã¬
matica petrum pisasum dẏaconẽ
senem audiuit. incet̾is disciplinis al¬
binum cognom̃to alcuinũ itẽ dẏa¬
conũ debͥtannia saxonici generis ho-¬
minẽ. uirũ undet̃q doctissimũ p̃cep¬

Expanded text:
re poterat. Adeo quidem facundus erat re poterat. Adeo quidem facundus erat ales studiosissime coluit, earumque doctores plurimum veneratus, magnis adficiebat honoribus. In discenda grammatica Petrum Pisanum, diaconum, senem audivit, in caeteris disciplinis Albinum cognomento Alcoinum, item diaconem, de Brittania, Saxonici generis hominem, virum undecumque doctissimum, praecep
Abbreviated transcription (Latin):
bibendo parcꝰ erat. ut suꝑ cenã
raro pꝰlusꝗͣ ter biberet. Estate pꝰ
cibum meridianũ. pomoꝵ aliqͥd
sum̃s. ac semel bibens. depositis ueᷤ¬
tib ⁊ calciam̃tis. uelut noctu solit᷑
erat: duab aut tͥb horis quiesce¬
bat. Hoctib sic dormiebat. ut som¬
num quater aut qͥnquies ñ solũ
ex ꝑgiscendo. s ⁊̃ desurgendo inter-¬
rumꝑet. Cum calciaret᷑ ⁊ amici¬
retur: non tantũ amicos admit-¬
tebat. uerũ ⁊̃ si comes palatii litẽ
aliꝗͣ ẽẽ. dice̾t que sine eiꝰ iussu de¬
finiri ñ posset: statim litigantes
nali sedet. lite cognita sententiam
dicebat. Nec hoc tantũ eo tempore
s ⁊̃ quicqͥd eoꝰ die cuiꝰ libet officii aut¬
agendum. aut ciuiꝗͣ ministroꝵ in¬
iungendũ erat expediebat. Erat
eloquentia copiosus ⁊ exuberans. po
pendit: in quib latinã ita didicit. ut
ea ac patͥa lingͣ orare sit solitꝰ. G re¬
cam uero meliꝰ intellig̾ẽ ꝗͣ ꝓnuntia¬

Expanded text:
bibendo erat, ut super caenam bibendo erat, ut super caenam raro plus quam ter biberet. Aestate post cibum meridianum pomorum aliquid sumens ac semel bibens, depositis vestibus et calciamentis velut noctu solitus erat, duabus aut tribus horis quiescebat. Noctibus sic dormiebat ut somnum quater aut quinquies non solum expergescendo, sed etiam desurgendo interrumperet. Cum calciaretur et amiciretur, non tantum amicos admittebat, verum etiam, si comes palatii litem aliquam esse diceret quae sine eius iussu definiri non posset, statim litigantes tribunali sederet lite cognita sententiam dixit; nec hoc tantum eo tempore, sed etiam quicquid ea die cuiuslibet officii agendum aut cuiquam ministrorum iniungendum erat expediebat. Erat eloquentia copiosus et exuberans potependit: in quibus Latinam ita didicit ut aeque illa ac patria lingua orare sit solitus, Grecam vero melius intellegere quam pronuntia
Abbreviated transcription (Latin):
sagũ astͥngente: dẏademate quoq
ex auro ⁊ gẽmis ornatꝰ incedebat.
Aliis autẽ dieb habitꝰ eiꝰ parum ac̃o¬
muni ac plebeio abhorrebat. inci¬
bo ⁊ potu temꝑans. s in potu tẽꝑa¬
tior: quippe qui ebrietatem inqua¬
lic̃q homine. ne dũ inse ac suis płĩ¬
mum abhominabat᷑. Cibo enĩ
ñ adeo abstinẽ pot̾at. ut sepe quere.¬
tur noxia corꝑi suo ẽẽ. ieiunia.
Cõuiuabat᷑ rarissime. ⁊ hoc p̾cipu¬
is tantũ festiuitatib. tc tam̃ cũ
magno hominũ num̃o. Tena e¬
tidiana qͣ ternis tantũ ferculis pre¬
bebatur: p̃ter assam ꝗͥ uenatores ue¬
rub inferre solebant. qͣ ille liben-¬
tiꝰ ꝗͣ ullo alio cibo uescebat᷑. Inter
cenandũ aut aliqd̃ acroama aut
lectorem audiebat. legebant᷑q ei
hystorie ⁊ antiquoꝵ res geste. De¬
lectabatur & libͥs scĩ augustini. p̃¬
cipueq his qui de ciuitate di p̾titu¬
lati sũt. U ini ⁊ om̃is potꝰ adeo in

Expanded text:
sagum adstringente, diademate quoque sagum adstringente, diademate quoque ex auro et gemmis ornatus incedebat; aliis autem diebus habitus eius parum a communi et plebeio abhorrebat. 24. In cibo et potu temperans, sed in potu temperantior, quippe qui ebrietatem in qualicumque homine, nedum in se ac suis, plurimum abhominabatur. Cibo enim non adeo abstinere poterat, ut saepe quereretur, noxia corpori suo esse ieiunia. Convivabatur rarissime, et hoc praecipuis tantum festivitatibus, tunc tamen cum magno hominum numero. Caena cotidiana quaternis tantum ferculis praebebatur, praeter assam, quam venatores veribus inferre solebant, qua ille libentius quam ullo alio cibo vescebatur. Inter caenandum aut aliquod acroama aut lectorem audiebat. Legebantur ei historiae et antiquorum res gestae. Delectabatur et libris sancti Augustini, praecipueque his qui de civitate Dei praetitulati sunt. Vini et omnis potus adeo parcus in
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ custodũ corꝑis turbam inuitauit.
ita ut ñ ñꝗͣ centũ ł eo ampliꝰ homĩes
una lauarent᷑. ¶estitu patͥo id: fr̃a¬
tisco utebat᷑. ad corpꝰ camisiã lineã. ⁊ fe-¬
minalib lineis induebat᷑: dem̃ tuni¬
cã que limbo serico ambiebat᷑ ⁊ tbia¬
lia: tum fasciolis crura ⁊ pedes calci¬
am̃tis constringebat. ⁊ expellib lu¬
trinis ⁊ murinis torace confecto. hu¬
meros ac pectꝰ hẏeme muniebat.
Sago ueneto amictꝰ. ⁊ gladio sẽꝑ ac¬
cinctꝰ. cuiꝰ capulꝰ ⁊ baltheus aut au¬
reus aut argentens erat. Aliqͦtiẽs
na uero indum̃ta qmuis pulcherri¬
ma respuebat. nec umꝗͣ eis indui
patiebat᷑ excepto qd rome semel a¬
driano pontifice petente.⁊ it̾m leo¬
ne eiꝰ successore supplicante. longa
tunica ⁊ clamide amictꝰ. calceis quoq
romano more formatis ÷ indutus.
nfestiuitatib ueste auro texta. ⁊
calciam̃tis gẽmatis. ⁊ fibula aurea

Expanded text:
et custodum corporis turbam, invitavit, et custodum corporis turbam, invitavit, ita ut nonnumquam centum vel eo amplius homines una lavarentur. 23. Vestitu patrio, id est francisco , utebatur. Ad corpus camisam lineam et feminalibus lineis induebatur; deinde tunicam quae limbo serico ambiebatur, et tibialia; tum fasciolis crura, et pedes caltiamentis constringebat, et ex pellibus lutrinis et murinis thorace confecto humeros ac pectus hyeme muniebat; sago veneto amictus, et gladio semper accinctus, cuius capulus ac balteus aut aureus aut argenteus erat. Aliquoties ina vero indumenta, quamvis pulcherrima, respuebat, nec umquam eis indui patiebatur, excepto quod Romae semel, Adriano pontifice petente, et iterum Leone successore eius supplicante, longa tunica et clamide amictus, calceis quoque Romano more formatis induebatur. In festivitatibus veste auro texta et calciamentis gemmatis, et fibula aurea
Abbreviated transcription (Latin):
or. totaq corꝑis habitudine uirili.
uoce clara quidẽ. s que minꝰ corꝑis for¬
me conueniret. Talitudine ꝓsꝑa.¬
p̃t̾ qd̵ anteꝗͣ deced̾et ꝑ quattuor an¬
nos crebro febrib corripiebat᷑. ad ex¬
tremũ ⁊̃ uno pede claudicabat. Et¬
ĩt quidẽ pła suo arbitratu ꝗͣ medi¬
coꝵ consilio faciebat. quos pene exo¬
sos habebat. qd ei incibis assa qͥbus
assuetꝰ erat dimittere.⁊ elixis assu¬
equitando ac uenando. qd̃ illi genti¬
litium erat. qr uix ulla interris na¬
tio inuenit᷑: que in hac arte francis
posut equari. Delectabat᷑ ⁊̃ uapori¬
b aquarũ naturalit̾ calentium. fre¬
quenti natatu corpꝰ exercens. cꝰ ad eo
ꝑitꝰ fuit. ut nullꝰ ei iuste ualeat an-¬
teferri. Obhoc⁊̃ aquisgͣni regram
extruxit. ibiq extremis uite annis us¬
q ad obitum ꝑpetim habitauit. Et
non solũ filios adbalneũ. uerũ obti¬
mates ⁊ amicos aliqñ etiã satellitum

Expanded text:
o totaque corporis habitudine virili; o totaque corporis habitudine virili; voce clara quidem, sed quae minus corporis formae conveniret. Valitudine d antequam decederet per quatuor annos crebro febribus corripiebatur, ad extremum etiam uno pede claudicabat. Etunc quidem plura suo arbitratu quam medicorum consilio faciebat, quos pene exosos habebat, quod ei in cibis assa, quibus assetus erat, dimittere, et elixis adsuue equitando ac venando, quod illi gentilicium erat: quia vix ulla in terris natio invenitur, quae in hac arte Francis possit aequari. Delectabatur etiam vaporibus aquarum naturaliter calentium, frequenti natatu corpus exercens, cuius adeo peritus fuit, ut nullus ei iuste valeat anteferri. Ob hoc etiam Aquisgrani regiam extruxit, ibique extremis vitae annis usque ad obitum perpetim habitavit. Et non solum filios ad balneum, verum optimates et amicos, aliquando etiam satellitum
Abbreviated transcription (Latin):
bitasse uidebatur. Eeterum ꝑ om̃e
uite sue tempꝰ ita c̃ sũmo omniũ
amore atq fauore ⁊ domi ⁊ foris õ¬
uersatꝰ :: ut ñqmͣ ei uł minima in¬
iuste crudelitatis nota a quoqm
fuiss obiecta. Amabat ꝑegͥnos.
lum palatio. uerum ⁊̃ regno non
ĩmerito uidẽtur onerosa. p̃e tñ¬
dere minue gͣuabat᷑. c̾ ⁊̃ ingentia
ĩ cõmoda laude lib̃alitatis ac bone
fame m̃cede cõpensaret. C orpore
fuie ãplo atq rubusto. statura e¬
minenti. que tam̃ uistã ñ exce¬
deret. Nam septẽ suoꝵ proceritatẽ
ciꝰ constat habuisse mesuram. api¬
ce capitis rontondo. occłis p̃grandibꝰ
ac uegetis. naso paululũ mediocͥta¬
tem excedenti. canicie pulchra. fa¬
cie leta ⁊ hylari. Unde forme au¬
ctoritas ac dignitas tã stanti qmͣ
sedenti plima ad qurebat᷑ q̃ qm̃
ceruix obesa ⁊ breuior uenterq pro¬
iectior uidetur: tam̃ ħ ceteroꝵ m̃bro¬
rum celabat eqͣlitas: incessu firmi¬

Expanded text:
bitasse videbatur. Ceterum per omne bitasse videbatur. Ceterum per omne vitae suae tempus ita cum summo omnium amore atque favore et domi et foris conversatus est, ut numquam ei vel minima iniustae crudelitatis nota a quoquam fuisset obiecta. Amabat peregrinos lum palatio, verum etiam regno non inmerito videretur onerosa. Ipse tamdere minime gravabatur, cum etiam ingentia incommoda laude liberalitatis ac bonae famae mercede conpensaret. Corpore fuit amplo atque robusto, statura eminenti, quae tamen iustam non excederet – nam septem suorum pedum proceritatem eius constat habuisse mensuram –, apice capitis rotundo, oculis praegrandibus ac vegetis, naso paululum mediocritatem excedenti, canitie pulchra, facie laeta et hilari. Unde formae auctoritas ac dignitas tam stanti quam sedenti plurima adquirebatur; quamquam cervix obesa et brevior venterque proiectior videretur, tamen haec ceterorum membrorum celabat aequalitas. Incessu firm
Abbreviated transcription (Latin):
s c̃ pater bello c̃ hunoꝰ suscepto in
baioaria hẏemaret. egͥtudine si¬
mulata. cum quibdam pͥmoribꝰ
francoꝵ qui eum uana regni ꝓmis¬
sione illexerant: aduersus patrem
conurrauit. Quẽ post fraudẽ dettc
tonsum. incenobio prumia reli-¬
giose uite iamq uolentẽ uacare
ꝑmisit. Facta autẽ ÷ ⁊ alia priꝰ ꝯtͣ
eum ingermania ualida ꝯuiratio.
cuiꝰ auctores partim luminib or-¬
bati. partim menbris incolumes.
om̃s tam̃ exilio deportati: neq
ullꝰ exeis interfectus nisi tres tã¬
tum. qui c̃ se ne cõprehenderent᷑
stridis gladiis defenderent. aliqͥs
⁊̃ occidissent. qi aliter coherceri ñ pore¬
rant: interempti sunt. Harum tam̃
coniurationũ fastrade regine crudeltd̃
causa ⁊ origo ercitisse creditur. E t id¬
circo in ambab cõtra regem conspira¬
tum est: qr uxoris crudeliti consenti¬
ens. a sue nature benignitate. ac
solita mansuetudine ĩ maniter exor¬

Expanded text:
Is cum pater, bello contra Hunos suscepto, in Is cum pater, bello contra Hunos suscepto, in Baioaria hyemaret, aegritudine simulata, cum quibusdam e primoribus Francorum, qui eum vana regni promissione inlexerant, adversus patrem coniuravit. Quem post fraudem detecttonsum in coenobio Prumia religiosae vitae, iamque volentem, vacare permisit. Facta est et alia prius contra eum in Germania valida coniuratio, cuius auctores partim luminibus orbati, partim membris incolumes, omnes tamen exilio deportati sunt; neque ullus ex eis est interfectus, nisi tres tantum qui, cum se, ne comprehenderentur, strictis gladiis defenderent, aliquos etiam occidissent, quia aliter coerceri non poterant, interempti sunt. Harum tamen coniurationum Fastradae reginae crudelitas causa et origo extitisse creditur, et idcirco in ambabus contra regem conspiratum est, quia uxoris crudelitati consentiens, a suae naturae benignitate ac solita mansuetudine immaniter exor
Abbreviated transcription (Latin):
Erat enĩ in amicitiis optime tẽꝑa-¬
batq scĩssime quosc̃q in hac affi¬
nitate sͥ coniunxerat. E ilioꝵ ac fi¬
liarũ tantã ineducando curã hũit.
uc numꝗͣ domi positꝰ sine ipsis ce¬
naret: nũꝗͣ iter sine illis faceret.
Ndequitabant ei filii. filie uͦ pene
sequebant᷑. Quar̃ agm̃ excremũ.
exsatellitũ nũmo ad hoc ordinati to¬
ebant᷑. Que c̃ pulcherrime ẽent. &
ab eo płimũ diligerentur: mirum
dictu qd nullã earum cuiꝗͣ aut
suoꝵ aut exteroꝵ nuptui dare uo¬
luit: s om̃s secũ usq ad obitum
suũ indomo sua retinuit. dicens se
earum cõtub̃nio carere non posse.
Ic ꝑꝑ hoc licet alias felix. aduerse
fortune malignitatẽ exꝑtus est.
đ̃ tam̃ ita dissimulauit. ac si de eiᷤ
nulla uiꝗͣ alicꝰ ꝓbri suspitio exor¬
ta. uł fama disꝑsa fuiss. Erat ei
filiꝰ noĩe pippinꝰ ex concubina edit᷑.
facie quidẽ pulcher. s gibo deformi.

Expanded text:
Erat enim in amicitiis optime temperErat enim in amicitiis optime temperbatque sanctissime quoscumque hac adfinitate sibi coniunxerat. Filiorum ac filiarum tantam in educando curam habuit, ut numquam domi positus sine ipsis caenaret, numquam iter sine illis faceret. Adequitabant ei filii, filiae vero pone sequebantur, quarum agmen extremum ex satellitum numero ad hoc ordinati tuebantur. Quae cum pulcherrimae essent et ab eo plurimum diligerentur, mirum dictu, quod nullam earum cuiquam aut suorum aut exterorum nuptum dare voluit, sed omnes secum usque ad obitum in domo sua retinuit, dicens se earum contubernio carere non posse. Ac propter hoc, licet alias felix, adverse fortune malignitatem expertus est; quod ita tamen dissimulavit, ac si de eis nulla unquam alicuius probri suspicio exorta vel fama dispersa fuerit, sifilius nomine Pippinus, ex concubina editus, facie quidem pulcher, sed gibbo deformis.
Abbreviated transcription (Latin):
fecit. Filias uͦ lanificio assuesc̾e. co¬
loq ac sus ne ꝑ otiũ torꝑent oꝑam
impende: atq ad omnẽ honestatem
erudiri uissit. Ex his om̃ib duos
tantũ filios ⁊ unã filiã pͥꝰ qmͣ more¬
ret᷑ amisit. karolũ qui maior natu
erat.⁊ pippinũ qm regẽ italie p̃fece¬
rat: ⁊ rotrudẽ que filiarũ eiꝰ pͥmoge¬
nita.⁊ a constantino gͣcoꝵ imꝑatore
desponsata erat. Quoꝵ pippinꝰ unũ
filium suũ b̃nardum. filias autẽ. uͦ.
adelaidẽ. attulã. gunt᷑radã. bthaidẽ.
quibꝰ rex pietatis sue p̾cipuũ docum̃¬
tum ostendit. c̃ filio defuncto nepo¬
tem patͥ succedẽ ⁊ neptes inter fili
as suas educari feciss. Mortes filioꝵ
ac filie ꝓmagnanimitate qua excel¬
lebat. nimis patient̾ tulit. pietate
uidełc qͣ ñ minꝰ insignis erat: cõpul¬
sus ad lacͥmas. Nuntiato ⁊̃ sͥ adria¬
ni romani pontificis obitu. quẽ ĩ
acͣ srẽm aut carissimũ filiũ amisiss.

Expanded text:
fecit, filias vero lanificio adsuescere cofecit, filias vero lanificio adsuescere coloque ac fuso, ne per otium torperent, operam impendere atque ad omnem honestatem erudiri iussit. Ex his omnibus duos tantum filios et unam filiam, priusquam moreretur, amisit, Karolum, qui natu maior erat, et Pippinum, quem regem Italiae praefecerat, et Hruodtrudem, quae filiarum eius pnita a Constantino Graecorum imperatore desponsata erat. Quorum Pipinus unum filium Bernardum, filias autem quinque, Adalaydem, Atulam, Gundradam, Berthaidem quibus rex pietatis suae precipuum documentum ostendit, cum filio defuncto nepotem patri succedere as suas educari fecisset. Mortes filiorum ac filiae pro magnanimitate, qua excellebat, minus patienter tulit, pietate videlicet, qua non minus insignis erat, conpulsus ad lacrimas. Nuntiato etiam sibi Hadriani Romani pontificis obitu, quem in csi fratrem aut carissimum filium amisisset.
Abbreviated transcription (Latin):
reginã q̃ ei drogonẽ ⁊ hugũ genuit.⁊
adalindã ex qͣ theod̾icũ ꝓcreauit. Mat̃
qͦ eiꝰ b̃trada in magno apd̾ eũ honore
consenuit. Colebat enĩ eã c̃ magna re¬
uerentia. ita ut nulla ũꝗͣ inuicem sit
Hecessit tam̃ pꝰ mortẽ hyldegardis. cũ
iã tres nepotes suos totidemq neptes ĩ
filii domo uidiss: ꝗͣ ille in eadẽ basili¬
ca qͣ pater sitꝰ est apd̃ scm̃ dyonisium
magno c̃ honore fecit humari. E rat¬
autẽ ei unica soror nomĩe gisla. a pu¬
ellarib annis religiose conu̾sationi
mancipata. ꝗͣ similit̾ ut matrẽ mag¬
na coluit pietate. Que etiã paucis
antẽ obitũ illiꝰ annis ineo quo conuer-¬
sata ẽ. monasterio decessit. Liberoᷤ su¬
os ita censuit instituendos. ut tã filii
qmͣ filie pͥmo lib̾alib studiis quib ⁊
ip̃e oꝑam dabat: erudirent᷑. Tũ filios
cum pͥmum etas patiebat᷑. more fracoꝵ
equitare. armis ac uenatiõib exerceri

Expanded text:
Reginam, quae ei Drogonem et Hugum genuit, et Reginam, quae ei Drogonem et Hugum genuit, et Adallindem, ex qua Theodericum procreavit. Mater quoque eius Berhtrada in magno apud eum honore consenuit. Colebat enim eam cum summa reverentia, ita ut nulla umquam invicem sit Decessit tandem post mortem Hildigardae, cum iam tres nepotes suos totidemque neptes in filii domo vidisset. Quam ille in eadem basilica, qua pater situs est, apud Sanctum Dionisium, magno cum honore fecit humari. Erat ei unica soror nomine Gisla, a puellaribus annis religiosae conversationi mancipata, quam similiter ut matrem magna coluit pietate. Quae etiam paucis ante obitum illius annis in eo, quo conversata est, monasterio decessit. 19. Liberos suos ita censuit instituendos, ut tam filii quam filiae primo liberalibus studiis, quibus et ipse operam dabat, erudirentur. Tum filios, cum primum aetas patiebatur, more Francorum equitare, armis ac venatibus exerceri
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ uitam ꝑtinent. ia ab hinc dicere ex¬
ordiar. Post mortẽ patͥs c̃ fr̃e regnũ
partitꝰ. tanta pacientia simultates ⁊
inuidiã eiꝰ tulit. ut om̃ib mirũ uid̾et᷑
qd̾ ne ad irac̃diã quidẽ ab eo ꝓuocari
potuisset. Deũ c̃ matͥs hortatu filiã
desiderii regis langobardoꝵ duxisset
sueuoꝵ p̾cipue nobilitatis feminam
inmatͥmoniũ accepit. de qͣ tres filios
karolum uidelẽ pippinũ ⁊ hludouicũ
totidẽq filias hrotrudẽ. b̃tã ⁊ gissam
genuit. habuit ⁊ alias tres filias. the¬
od̾adam. hiltrudẽ.⁊ rothaidẽ. duas d̾
fastrada urore. q̃ de orientaliũ frãcoꝵ
germanoꝵ uidełẽ gente erat: terciã
de concubina qͣdã cuiꝰ nom̃ mͦ memorie
ñ occurrit᷑. Defuncta fastrada. leogar.¬
dem alemannã durit. de qͣ nil lib̾oꝵ
tulit. Post cꝰ mortẽ. tres habuit con¬
cubinas. gersuuindã saxonici gen̾is.
de qͣ ei filia noĩe ad altrud nata ẽ: et

Expanded text:
m vitam pertinentia iam abhinc dicere exm vitam pertinentia iam abhinc dicere exordiar. Post mortem patris cum fratre regnum partitus tanta patientia simultates et invidiam eius tulit, ut omnibus mirum videretur quod ne ad iracundiam quidem ab eo provocari potuissetDesiderii regis Longobardorum CarolusSuevorum praecipuae nobilitatis feminam, in matrimonium acceperit, de qua tKarolum videlicet et Pippinum et Ludowicum, totidemque filias, Hruodrudem et Bertham et Gislam, genuit. Habuit et alias tres filias, Theoderadam et Hiltrudem et Ruodhaidem, duas de Fastrada uxore, quae de orientalium Francorum, Germanorum videlicet, gente erat, tertiam de concubina quadam, cuius nomen modo memoriae non occurrit. Defuncta Fastrada, Liudgardam Alamannam duxit, de qua nihil liberorum tulit. Post cuius mortem tres habuit concubinas, Gersuindam Saxonici generis, de qua ei filia nomen Adaltrud nata est, et
Abbreviated transcription (Latin):
fluit. Precipue tam̃ edes sacͣs ubic̃q
intoto regno scio netustate collapsã
comꝑit. pontificib ⁊ pr̃ib ad qͦͣ curã
ꝑtinebant. ut restaurarent᷑ imꝑanit.
adhibens cͤam ꝑ legatos. ut imꝑata
ꝑficerent. Nolitꝰ: ⁊ classem cont᷑ bel¬
lum nordinannic̃. edificatis ad hoc
nauib uixta flumĩa q̃ ⁊ degallia ⁊
de germania septẽtͥonalẽ influũt
oceanũ. Et qr nordmanni gallicũ
litꝰ atq g̾manic̃ assidua infestatiõe
uastabant: ꝑ om̃s portꝰ ⁊ ostia flumi¬
nũ qͣ naues recipi posse uidebantur
statiõib ⁊ excubiis dispositis. ne qua
ꝓuintie narbonensis ac septimanie.
toto ⁊̃ litore italie usq romã: contra
mauros nuꝑ pyraticã ex̾cere aggͤsos
Nc ꝑhoc nullo gͣui dãpno uel a man¬
quedã insule g̾manico litori conti¬
gue: anordmannis dep̾date sunt.T a¬
lem eũ in tuendo. ãpliando. simulq
ornando regno fuisse constat. Cuiꝰ ã
Cetera que adint̾iorẽ atq domesticã¬

Expanded text:
des sacras, ubicunque in toto regno suo vetustate conlapsas comperit, pontificibus et patribus ad quorum curam pertinebant, ut restaurarentur, imperavit, adhibens curam per legatos, ut imperata perficerent. Molitus est et classem contra bellum Nortmannicum, aedificatis ad hoc navibus iuxta flumina, quae et de Gallia et de Germania septentrionalem influunt oceanum; et quia Nortmanni Gallicum litus atque Germanicum assidua infestatione vastabant, per omnes portus et hostia fluminum, qui naves recipi posse videbantur, stationibus et excubiis dispositis, ne qua provinciae Narbonensis ac Septimaniae, toto etiam Italiae littore usque Romam, contra Mauros nuper pyraticam exercere adgressos; ac per hoc nullo gravi dampno velquaedam insulae Germanico litori contiguae a Nordmannis depraedatae sunt. Talem eum in tuendo et ampliando simulque ornando regno fuisse constat. Cuius animi ceteraque ad interiorem atque domestica
Abbreviated transcription (Latin):
ta ꝑfici ñ potuerunt. Diuisionem
tam̃ thesauroꝵ ⁊ pecunie acuestiũ
cetereq suppellectilis corã amicis ⁊ mi¬
nistͥs suis annis tͥb añꝙ̃ decedẽt fe¬
cit. constestatꝰ eos ut post obitum
suum a se facta distributio: ꝑ illoꝵ
suffragium rata ꝑmanerit. Quid¬
q ex his que diuiserat fieri uellet.
breuiario comprehendit: cuiꝰ ratio
ta a głosissimo atq piissimo dom.¬
no karolo imꝑatore augusto. anno
.dcccxͦi. anno uero regni eiꝰ frãcie.
.xͦliiͦii. ⁊ initalia .xxxuͦi. imꝑii aũ
.xii. indictione .iiii. qmͣ pia ⁊ pru¬
denti considatione face̾ decreuit.⁊
dño annuente ꝑfecit de thesaurs
suis atq petcunia que in illa die
incamera eius inuenta est. In qua
illd̃ precipue p̃cauere uoluit. ut ñ
solum elemosinarũ largitio que sollq¬
niter apd̃ xp̃ianos de possessionib em
agitur. ꝓ se quoq de sua peccunia ꝯ

Expanded text:
ta perfici non poterant. Divisionem ta perfici non poterant. Divisionem tamen thesaurorum et pecuniae ac vestium aliaeque suppellectilis coram amicis et ministris suis annis tribus antequam decederet fecit, contestatus eos ut post obitum suum a se facta distributio per illorum suffragium rata permaneret, quidque ex his quae diviserat fieri vellet breviario conprehendit; cuius ratio est a gloriosissimo atque piissimo domno Karolo imperatore augusto anno aDCCCXI, anno vero regni eius in Francia XLIII et in Italia XXXVI, imperii autem XI, indictione IIII, quam pia et prudenti consideratione facere decrevit et Domino annuente perfecit de thesauris suis atque pecunia quae in illa die in camera eius inventa est. In qua illud praecipue praecavere voluit ut non solum eleimosinarum largitio, quae sollemniter apud christianos de possessionibus eorum agitur, pro se quoque de sua pecunia
Abbreviated transcription (Latin):
teoq gladii disposito. festinantib
ge iaceret. Accessit ad hoc creber
aquis palatii tremor.⁊ indomib uͥ
conuersabat᷑ assiduus laquearium
quo tecti culm̃ erat ornatũ. ictu ful¬
minis dissipatum: ⁊ supͣ domũ pon¬
tificis que basilice contigua erat ꝓ¬
iectum est. Erat in cadẽ basilica ĩ
margine corone q̃ inter suꝑiores ⁊ in¬
feriores arcꝰ inferiorẽ edis partẽ am¬
biebat: epigrãma synopide seͥptum.
continens quis auctor eẽt. eiusoẽ. tẽ¬
pli. cꝰ inextremo uerso legebat᷑ karo¬
lus pͥnceps. Uotatũ ÷ a quibdam¬
eodem quo decessit anno. paucis ante
mortem m̃sib eas quib princeps ex¬
pͥmebat᷑ literas ita cẽ. deletas. ut pe¬
nitꝰ ñ apparerent. Suꝑiora omnia
sic aut dissimulauit. aut spreuit. ac¬
si nicħ hoꝵ ad res suas quolibet mͦ
ꝑtineret. Testam̃ta facẽ instituit. qͥ¬
b filias ⁊ ex concubinis lib̃os ex aliqͣ
parte sͥ ħedes facẽt. s tarde inchoa¬

Expanded text:
teoque gladii dissipato, a festinantibus teoque gladii dissipato, a festinantibus ge iaceret. Accessit ad hoc creber Aquensis palatii tremor, et in domibus ubi conversabatur assiduus laqueariorum mque aureum, quo tecti culmen erat ornatum, ictu fulminis dissipatum et supra domum pontificis, quae basilicae contigua erat, proiectum est. Erat in eadem basilica in margine coronae, quae inter superiores et inferiores arcus interiorem aedis partem ambiebat, epigramma sinopide scriptum, continens quis auctor esset eiusdem templi, cuius in extremo versu legebatur «Karolus princeps». Notatum est a quibusdameodem quo decessit anno, paucis ante mortem mensibus, eas quae «princeps» exprimebant litteras ita esse deletas, ut penitus non apparerent. Sed superiora omnia sic aut dissimulavit aut sprevit, acsi nihil horum ad res suas quolibet modo pertineret. Testamenta facere instituit, quibus filias et ex concubinis liberos ex aliqua parte sibi heredes faceret, sed tarde inchoa