comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
runt: & pacem tenentes catho¬
licam. multas eoꝵ ꝑsecutiones
usq ad membroꝵ amputationẽ
& internitionẽ ꝑtulerunt: & to¬
tum illud bonũ ut dixi. ꝑ scm̃
illũ hominẽ consentientib coe
piscopis & pariter sat agentibus.
&e ceptũ & ꝑfectum est. Porro autẽ¬
qm̃ post illam que cũ donatistis
liebat ecclesie: licet: hoc defici¬
entes & uicti. ad excii sationem
iactarent quando quidem & ante
controuersiã idem heretici catho¬
lice cõmunionis eundem e̾ẽ noue¬
rant. & dum ab eodem conueniren¬
tur publicis gestis. que ad collati¬
onem occurrerent. & se facturos
ꝓsecuti sunt. poterant utiq sus¬
pectũ eum habentes recusare:
congressum tam̃ om̃ipotentis dei
p̃stitit auxilium. ut postea in ce¬
sariensi mauritanie ciuitate.
constitutus. uenerabilis memorie
augustinus. quo eũ uenire cum
aliis coep̃is. sedis apostoli ce lict̾e
cõpulerunt. obt̾minandas uideli¬
cetaliaeccłie necessitataes. Hac ergo

Expanded text:
verunt, et pacem tenentes cathoverunt, et pacem tenentes catholicam, multas eorum persecutiones usque ad membrorum amputationem et internecionem pertulerunt. Et totum illud bonum, ut dixi, per sanctum illum hominem, consentientibus nostris episcopis et pariter satagentibus, et coeptum et perfectum est. CAPUTquoniam post illam, quae cum Donatistis vebat Ecclesiae: licet hoc deficientes et victi ad excusationem jactarent, quandoquidem et ante controversiam iidem haeretici catholicae communionis eumdem esse noverant, et cum ab eodem convenirentur publicis gestis, quod ad collationem occurrerent, se esse facturos prosecuti sunt. Poterant utique suspectum eum habentes, recusare congressum. Tamen omnipotentis Dei praestitit auxilium, ut postea in Caesareensi Mauritaniae civitate constitutus venerabilis memoriae Augustinus, quo eum venire cum aliis ejus coepiscopis Sedis apostolicae litterae compulerant, ob terminandas videlicet alias Ecclesiae necessitates: hac ergo
Abbreviated transcription (Latin):
tam ubiq teneri debere. Ex quo
& iudex & officium. & idem cris¬
cepti sunt denas auri libras fisci
cipis dimitteret᷑ indulgentia: et
deo adiuuante ꝑfectum ẽ. Qua
diligentia & sco studio multũ ere
bic palmam dedit. & ap̃o se iusti¬
cie coronã seruauit: ac magis ma¬
gisq uiuante. xp̃o. de die in diem
augebat᷑ & multiplicabat᷑ pacis
unitas. ecclesieq dei frat̾nitas
Et id maxime factum ẽ post col¬
lationẽ que ab uniu̾sis epis ca¬
tholicis. ap̃d cartaginem cũ his¬
dem donatistarum ep̃is postino¬
dũ facta est. id iubente głorissi¬
mo & religiossimo imꝑacore ho¬
norio: ꝓpter quod ꝑficiendum
rat. In qua controuersia illi om̃i¬
modis confutati. atq de errore a
catholicis conuicti. sententia cog¬
nitoris notati sunt: & post eoꝵ ap¬
pellationẽ pussimi regis respon¬
sione. iniusti inter hereticos con¬
dempnati sunt. Ex qua racione
solito amplius eoꝵ ep̃i cum suis
clericis & plebib communica¬

Expanded text:
tarum ubique teneri debere. Ex quo tarum ubique teneri debere. Ex quo et Judex, et Officium, et idem Crisus, praecepti sunt denas auri libras fisci cipis dimitteretur indulgentia: et Domino adjuvante perfectum est. Qua diligentia et sancto studio multum crevhic palmam dedit, et apud se justiae coronam reservavit: ac magis magisque, juvante Christo, de die in diem augebatur et multiplicabatur pacis unitas, et Ecclesiae Dei fraternitas. Et id maxime factum est post collationem, quae ab universis episcopis catholicis apud Carthaginem cum eisdem Donatistarum episcopis postmodum facta est, id jubente gloriosissimo et religiosissimo imperatore Honorio; propter quod perficiendum etiam rat. In qua controversia illi omnimodis confutati, atque de errore a Catholicis convicti, sententia Cognitoris notati sunt; et post eorum appellationem, piissimi Regis responso juste inter haereticos condemnati sunt. Ex qua ratione solito amplius eorum episcopi cum suis clericis et plebibus communica
Abbreviated transcription (Latin):
Qm̃ si ab eodem dissimularetur:
forte catholicus ep̃s. ab ignoranti.¬
b bereticus putaret᷑. illo se quod
erat negante. atq ita ex hac dissi¬
dia. infirmis scandaium nasceret᷑:¬
& memorabili augustino antistite
om̃imodis instante. ad controuer¬
siam ambo illi calamenses. ep̃i uene¬
runt. & de ipsa diuersa communio¬
ne tercio conflictii secũ egerunt:
magna populoꝵ xp̃ianoꝵ multi¬
tudine cause exitum & ap̃d carta¬
ginem. & ꝑ totã affricam expectan¬
te:atq ille est crispinus ꝓconsula¬
ri & liberali sententia ꝓnunciatꝰ
hereticus. ꝓ quo ille apud cognito¬
rem. catholicus ep̃s intercessit.
ne auraria multa exigeretur. et
ei est beneficium impetratũ. Un¬
de cum ingratus ad piissimũ pͥn¬
cipem ꝓuocasset. & ab imꝑatore
relationi debitum est. responsum
solutum. et consequent̾ preceptũ
nullo prorsus loco hereticos do¬
natistas ẽẽ debere: et eos ad uim
legum omniũ. contͣ hereticos la¬

Expanded text:
quoniam si ab eodem dissimularetur, quoniam si ab eodem dissimularetur, forte catholicus episcopus ab ignorantibus haereticus crederetur, illo se quod erat negante, atque ita ex hac desidia infirmis scandalum nasceretur. Et memorabili Augustino antistite omnimodis instante, ad controversiam ambo illi Calamenses episcopi venerunt, et de ipsa diversa communione tertio conflictum secum egerunt, magna populorum christianorum multitudine causae exitum, et apud Carthaginem, et per totam Africam exspectante: atque ille Crispinus proconsulari et libellari sententia est pronuntiatus haereticus. Pro quo ille apud Cognitorem catholicus episcopus intercessit, ne auraria mulcta exigeretur; et ei est beneficium impetratum. Unde cum ingratus ad piissimum Principem provocasset, et ab Imperatore relationi debitum est responsum solutum, et consecutum est praeceptum, nullo prorsus loco haereticos Donatistas esse debere, et eos ad vim legum omnium contra haereticos la
Abbreviated transcription (Latin):
riciᷤ peꝑcerunt. sic̃ publica con¬
testantur gesta. Interea silendũ
ñ est: quod ad laudem dei ꝑ illiꝰ
tam egregii in eccła uiri studiũ.
domusq dei zelum. aduersus
predictos rebaptiratores dona¬
tistas. gestum & ꝑfectũ est. Cum
forte unus ex his. quos de suo mona
rat. et ad suam curã ꝑtinentem
heresim diocesim uisitaretet᷑
o itinere eoꝵ insidias incurrisset:
& ꝑuasum cũ om̃ib illi comitan¬
tibus. sublatis animalib & rebus.
clesie inter leges ñ siluit. & p̾ceptꝰ
est crispinus qui idem donatista.
in calamensi ciuitate & regione
ep̃s fuit: predicator scilicet e mul.¬
ti temporis edoctus. ad multam
teneri aurariam. publicis legib
contra hereticos constitutam. qui
resultans legibus p̃sentatus. cum
ap̃d ꝓconsulem se negaret hereti¬
cum. oborta est necessitas. ut illi
recedente ecclesie defensore. a catho¬
lico ep̃o resisteretur: & conuincere
eũ esse quoid se fuisse negauerat.

Expanded text:
ricis pepercerunt, sicut publica conricis pepercerunt, sicut publica contestantur gesta. Inter ea silendum non est, quod ad laudem Dei per illius tam egregii in Ecclesia viri studium domusque Dei zelum adversus praedictos rebaptizatores Donatistas gestum et perfectum est. Cum forte unus ex iis quos de suo monasropagaverat, ad suam curam pertinentem e dioecesim visitaret, eto itinere eorum insidias incurrisset, et pervasum cum omnibus illi comitantibus, sublatis animalibus et rebusclesiae inter leges non siluit. Et praeceptus est Crispinus, qui eisdem Donatistis in Calamensi civitate et regione episcopus fuit, praedicatus scilicet et multi temporis, et doctus ad mulctam teneri aurariam publicis legibus contra haereticos constitutam. Qui resultans legibus praesentatus cum apud Proconsulem se negaret haereticum, oborta est necessitas, ut illi recedente Ecclesiae defensore, a catholico episcopo resisteretur, et convinceretur eum esse, quod se fuisse negaverat:
Abbreviated transcription (Latin):
ce partes. uerũ etiam in trans¬
marinas & libros editos. atq
in greco sermone tnͣsiatos. ab illo u¬
no homine & ꝑ illũ multos fauente
deo cunctis innotescere meruerũt
Atq hic ut scriptum est. Peccator
uidens irascebatur: dentib suis fre¬
mebat. et tabescebat. Serui autẽ
tui ut dictum ẽ. cum his qͥ odert̃
pacem erant pacifici: & cum loqͣ¬
rentur. debellabant᷑ gratis ab eis.¬
Aliquotiens uͦ etiam uias armati.
gustino obsederunt: dum forte
iret rogatus ad usitandas. instru¬
endas & exhortandas catholicas
plebes. quod etiã sreqͤntissime
faciebat : et aliquando contigit.
ut illi subcenturiati. hactenus
ꝑderent captionẽ. Euenit enun
dei quidẽ ꝓuidentia seductoris
hominis errore. ut ꝑ aliam uiã
cum suis comitib sacerdos quo
tendebat uenisset: atq ꝑ hunc
postea cognouit errorem. manuᷤ
impias euasisse: & cum in om̃ib
liberatori deo grãs egisset. omni¬
no suo more illi nec laicis nec ele¬

Expanded text:
cae partes, verum etiam in transcae partes, verum etiam in transmarinis, et per libros editos atque in graecum sermonem translatos, ab illo uno homine, et per illum multis, favente Deo, multa innotescere meruerunt. Atque hinc, ut scriptum est, peccator videns irascebatur, dentibus suis frendebat, et tabescebat : servi autem Dei, ut dictum est, cum his qui oderant pacem, erant pacifici; et cum loquerentur, debellabantur gratis ab eisAliquoties vero etiam vias armati igustinum obsederunt, dum forte iret rogatus ad visitandas, instruendas et exhortandas catholicas plebes; quod ipse frequentissime faciebat. Et aliquando contigit, ut illi succenturiati hactenus perderent captionem: evenit enim Dei quidem providentia, sed ducatoris hominis errore, ut per aliam viam cum suis comitibus, sacerdos quo tendebat venisset, atque per hunc quem postea cognovit errorem, manus impias evasisset. Et cum in omnibus liberatori Deo gratias egisset, omnino suo more illi nec laicis nec cle
Abbreviated transcription (Latin):
tino: in monasterio deo seruienteᷤ¬
&e eccłie ypponiensi. clerici ordina¬
ri ceꝑunt. Ac deinde innotescen¬
te & clarescente de die in diem. et¬
ecclesie catholice p̃dicationis ue¬
ritate. scõꝵq seruoꝵ dei ꝓposito.
continentia & pauꝑtate ꝓfunda:
ex monasterio quod ꝑ illum me¬
morabilem uirũ. & esse & cresce¬
re ceꝑat. magno desidio poscere
atq acciꝑe ep̃os & clericos pax
eccłie atq unitas. et cepit primo.
& postea consecuta est. Nam fer¬
me decem quos ipse noui. scõs
ac uenerabiles uiros continente.
& doctos. beatissimus augustinꝰ
diuersis ecclesiis. ñ nullis quoq
eminentiorib rogatus dedit.
sico uenientes. domini ecclesiis
studio crescente edificationis
uerbi dei. ceteris eccłiis ꝓmotos
fr̃s ad suscipiendũ sacerdotiũ
prestiterunt. Vnde ꝑ multos et
in multis. salubris fidei espei
& caritatis. eccłie in notescente
doctrina. ñ solum ꝑ om̃s affri¬

Expanded text:
tino in monasterio Deo servientetino in monasterio Deo servientes, Ecclesiae Hipponensi clerici ordinari coeperunt. Ac deinde innotescente et clarescente de die in diem Ecclesiae catholicae praedicationis veritate, sanctorumque servorum Dei proposito, continentia, et paupertate profunda, ex monasterio quod per illum memorabilem virum et esse et crescere coeperat, magno desiderio poscere atque accipere episcopos et clericos pax Ecclesiae atque unitas et coepit primo, et postea consecuta est. Nam ferme decem, quos ipse novi, sanctos ac venerabiles viros continentes et doctissimos, beatus Augustinus diversis Ecclesiis, nonnullis quoque eminentioribus, rogatus dedit. um proposito venientes, Domini Ecclesiis studio crescente aedificationis verbi Dei, caeteris Ecclesiis promotos fratres ad suscipiendum sacerdotium praestiterunt. Unde per multos et in multis salubris fidei, spei, et charitatis Ecclesiae innotescente doctrina, non solum per omnes Afri
Abbreviated transcription (Latin):
ullasq. usq ad sangiunis effusi¬
onem accedere ñ metuentes. Sed
dum uerbũ dei sedulo predica¬
retur. & cum his qui oderant pa¬
cem pacis ratio haberetur: ila
loquentẽ debellabant gratis. et
cum adu̾sus eoꝵ dogma. ueritas
innotesceret. qui uolebant & po¬
derant sese inde uel eripiebant.
uł subducebant: & paci atq uni¬
tati eccłie cum suis quib pote¬
rant adherebant. Unde illiminu¬
isu erroris congregationes iu
dentes atq augmentis ecclesie
inuidentes: accensi exardescebafł
ira grauissima. & intolerabiles
ꝑsecutiones unitati eccłie com¬
pacti faciebant: ipsisq catholi
siones diurnas atq nocturnas
direptionesq rerum omnium
inferebant. slam & multos dei
seruos cedib debilitauerunt:
aliquib etiã calcem eũ acetõ
in oculos miserunt: aliosq oc¬
ciderunt. Unde etiã sius idem
donatiste rebaptizatores in odium
ueniebant. Proficiente porro doctͥ¬
na diuina. sub sco & rum scõ augꝰ¬

Expanded text:
villasque, usque ad sanguinis effusivillasque, usque ad sanguinis effusionem accedere non metuentes. Sed dum verbum Dei sedulo praedicaretur, et cum his qui oderant pacem, pacis ratio haberetur; illi loquentem debellabant gratis. Et cum adversus eorum dogma veritas innotesceret, qui volebant et poterant, sese inde vel eripiebant vel subducebant, et paci atque unitati Ecclesiae cum suis quibus poterant cohaerebant. Unde illi sui erroris congregationes minui videntes, atque augmentis Ecclesiae invidentes, accensi exardescebant ira gravissima, et intolerabiles persecutiones unitati Ecclesiae compacti faciebant; ipsisque sacerdosiones diurnas atque nocturnas, direptionesque rerum omnium inferebant. Nam et multos Dei servos caedibus debilitaverunt. Aliquibus etiam calcem cum aceto in oculos miserunt, aliosque occiderunt. Unde etiam suis iidem Donatistae rebaptizatores in odium veniebant. ina divina, sub sancto et cum sancto Augus
Abbreviated transcription (Latin):
tur:atq seductorem & decepto¬
rẽ anunarũ augustinum ẽe. et
priuatim &e publice conelama¬
bant: & ut lupum occidendum
esse in defensionẽ gregis sui dice¬
bant. et tractabant: om̃iaq pec¬
cata a deo indubitant᷑ e̾e creden¬
dum posse dimitti. his qui hoc
facere ac ꝑficere pocuissent. nec
deũ timebant nec hominẽ re¬
uerentes. Et ut eoꝵ causa diffiden¬
de cunctis in notesceret. elaborauit:¬
& publicis gestis conuenti ñ sunt
inauditum hominũ genus ꝑuer¬
sũ ac uiolentum. uelut sub ꝓfessi¬
one continentiũ ambulantesqͣ
circilliones dicebant᷑. ⁊ erant in
ingenti numero & turbis. ꝑ om̃s
fere affricanas regiones constitu¬
di qui malis imbuti doctoribus.
audatia suꝑba. & temeritate illici¬
ta. nec suis nec alienis aliquando
parcebant: contra ius fasq in cau¬
sis intercedentes hominib et n
obedissent. dampnis grauissimis
&e cedibus afficiebantur: armati
diuersis telis. bachantes ꝑagros

Expanded text:
tur, atque seductorem et deceptotur, atque seductorem et deceptorem animarum Augustinum esse, et privatim et publice conclamabant; et ut lupum occidendum esse in defensionem gregis sui, dicebant et tractabant; omniaque peccata a Deo indubitanter esse credendum posse dimitti iis qui hoc facere ac perficere potuissent, nec Deum timentes, nec homines erubescentes. Et ut eorum causae diffidentia cunctis innotesceret, elaboravit: et publicis gestis conventi, non sunt inauditum hominum genus perversum ac violentum, velut sub professione continentium ambulantes, qui Circumcelliones dicebantur. Et erant in ingenti numero et turbis per omnes pene Africanas regiones constituti. Qui malis imbuti doctoribus, audacia superba et temeritate illicita, nec suis, nec alienis aliquando parcebant, contra jus fasque incautis interdicentes hominibus: et nisi obedissent, damnis gravissimis et caedibus afficiebant, armati diversis telis, bacchantes per agros
Abbreviated transcription (Latin):
criterac suauit̾ pullulante atq
crescente dñi eccłia predicabat:
Paratus semꝑ poscentib redde
racionẽde fide & de spe que in
deum est: & eius dicta atq excerp¬
ta maxime donatiste. in eadem
tra forte aliquid dicerent: aut
a suis refellebant᷑. aut eadem
responsa. ad sc̃m augustinum
deferebant᷑: eaq comꝑta patien¬
ter & leniter. & ut seriptum est
cum timore et tremore. salutẽ
hominũ oꝑabatur. ostendens
quã nichil referre uoluerint.
ac ualuerint. quãq uerum
manifestumq sit. quod eccłie
dei fides tenet ac dicit: & hec dieb
ac noctibus. ab eodem iugitꝰ age¬
bantur. Nlam & epistolas priua¬
tas ad quosq eiusdẽ erroris ep̃os
eminentes scilicet & laicos dedit:
racione reddita admonens at
erhortans. ut uel ab illa se p̾uita¬
te corrigerent: uł ad dispucationẽ
uenirent. At illi causa differentie
ne quidẽ umquã rescribere uolu¬
erunt. s irati furiosa loqueban¬

Expanded text:
criter ac gnaviter pullulante atque criter ac gnaviter pullulante atque crescente Domini Ecclesia praedicaret, paratus semper poscentibus reddere rationem de fide et spe, quae in Deum est. Et ejus dicta atque excepta, maxime Donatistae in eadem tra forte aliquid dicerent, aut a suis refellebantur, aut eadem responsa ad sanctum Augustinum deferebantur, eisque compertis, patienter ac leniter, et, ut scriptum est, cum timore et tremore salutem omnium operabatur : ostendens, quam nihil illi refellere voluerint ac valuerint, quamque verum manifestumque sit quod Ecclesiae Dei fides tenet ac docet. Et haec diebus ac noctibus ab eodem jugiter agebantur. Nam et epistolas privatas ad quosque ejusdem erroris episcopos, et eminentes scilicet laicos dedit, ratione reddita admonens atque exhortans, ut vel ab illa se pravitate corrigerent, vel certe ad disputationem venirent. At illi causae diffidentia ne quidem unquam rescribere voluerunt: sed irati furiosa loqueban
Abbreviated transcription (Latin):
ICIIII yponiensib et uniuerse
plebi inopinatam cunctis suã
insinuante uoluntatẽ. om̃ibusq
audientibus. gratulantibꝰ. atq id
fieri ꝑficiq ingenti desidio cla¬
mantibꝰ: episcopatum susciꝑe
cont᷑ morem eccłie. suo uiuente
ep̃o p̃sbiter recusabat. Dumq
illi fieri solere ab om̃ib suade¬
retur. atq ignaro transmarinis
& affricanis eccłie exemplis. ꝓba¬
retur. compulsus atq coactus
nationem suscepit. Quod in se
postea fieri non debuisse. ut ui
lo ep̃o suo ordinaret᷑. & dixit. et sẽp¬
sit: ꝓpter concilii uniu̾salis ueritũ
quod iam ordinatus didicit: nec
quod sibi factũ doluit. ẽẽ alisfie¬
ri uoluit. Unde etiã sat egit.ut in
conciliis constitueret᷑ ep̃oꝵ: ab or¬
dinatoribus. debere ordinandis
uel ordinatis. omniũ statuca sac̾¬
instanciꝰ ac feruentius. maiori
auctoritate. non adhuc in una
tantũ regione. s ubicũq roga¬
tus uenisset. uerbũ salutis ala¬

Expanded text:
us Hipponensibus, et universae us Hipponensibus, et universae plebi inopinatam cunctis suam insinuat tunc voluntatem: omnibusque audientibus gratulantibus, atque id fieri perficique ingenti desiderio clamantibus, episcopatum suscipere contra morem Ecclesiae suo vivente episcopo presbyter recusabat. Dumque illi fieri solere, ab omnibus suaderetur, atque id ignaro transmarinis et Africanis Ecclesiae exemplis probaretur, compulsus atque coactus nationem suscepit. Quod in se postea fieri non debuisse, ut vivo suo episcopo ordinaretur, et dixit, et scripsit , propter concilii universalis vetitum, quod jam ordinatus didicit: nec quod sibi factum esse doluit, aliis fieri voluit. Unde etiam sategit, ut conciliis constitueretur episcoporum, ab ordinatoribus deberi ordinandis vel ordinatis omnium statuta sacerinstantius ac ferventius, majore auctoritate, non adhuc in una tantum regione, sed ubicumque rogatus venisset, verbum salutis aeternae ala
Abbreviated transcription (Latin):
Ille uͦ beatus senex ualerius cetis
ex hoc planius exultans. & deo
grãs agens. de concesso sibi spe¬
ciali beneficio. metuere cepit
ut est humanꝰ animus. ne ab a¬
lia ecclesia sacerdote priuata
ad episcopatũ quereret᷑. & sibi
auferretur. Nam & id ꝓuenisset
nͥ hoc idem episcopus cognito.
ad locũ secretum eũ tnͣsirecui¬
rasset. atq occultatum aqueren¬
tib minime inueniri fecisset. Unde
amplius formidans idem uenera¬
bilis senex. & sciens se corpore x eta¬
te infirmissimũ. egit secretis litt̾is
ap̃d primatẽ ep̃oꝵ carthaginen¬
sem. allegans in becillitatem corpo¬
poris sui. etatisq grauitatẽ. e obse¬
crans ut yponiensi eccłie ordinare¬
tur ep̃s: quod sue cathedre nam
iam succederet. s consacerdos ac¬
cederet augustinus. Et qui opta¬
uit & rogauit: satagens rescripto
impetrauit. Et postea petito ad
uisitandum adueniente ad eccle¬
siam yponiensem. tum primate
numidie megalio calamense ep̃o
tunc aderant. & clericis omnib¬

Expanded text:
Ille vero beatus senex Valerius caeteris ex hoc amplius exsultans, et Deo gratias agens de concesso sibi speciali beneficio, metuere coepit, ut est humanus animus, ne ab alia Ecclesia sacerdote privata, ad episcopatum quaereretur, et sibi auferretur: nam et id provenisset, nisi et hoc idem episcopus cognito, ad locum secretum eum transire curasset, atque occultatum a quaerentibus minime inveniri fecisset. Unde amplius formidans idem venerabilis senex, et sciens se corpore et aetate infirmissimum, egit secretis litteris apud primatem episcoporum Carthaginensem, allegans imbecillitatem corporis sui aetatisque gravitatem, et obsecrans ut Hipponensi Ecclesiae ordinaretur episcopus, quo suae cathedrae non tam succederet, sed consacerdos accederet Augustinus. Et quae optavit et rogavit satagens, rescripto impetravit. Et postea petito ad visitandum et adveniente ad Ecclesiam Hipponensem tunc primate Numidiae Megalio Calamensi episctunc aderant, et clericis omnib
Abbreviated transcription (Latin):
ces certaminis tui. ꝓ uirginitate.
Multũ enim te uideo uexatã de ab¬
ces qͥdem multa: labor uͦ modicũ
Bicit illi diabolus. Quomodo ergo
eua cum ẽẽt in paradiso. cũ ui

Expanded text:
um uirginitatis tue; multum enim uideo te afflictam pre abces multa, labor uero modicus». Dicit ei dyabolus: «Quomodo ergo Eua cum esset in paradiso ui
Abbreviated transcription (Latin):
tam necessitatis inopia. s ꝓpo¬
sito uoluncatis. S & hospitali¬
tatem semꝑ exhibuit. & in ip¬
sa mensa magis lectionem uł
disputationem quã epulatio¬
nem potationẽq diligebat: et
contra pestilentiam humane
consuetudinis in ea scriptũ ita
habebat. Quisqͥs amat dictis ab¬
sent um rodere uitã: hanc m̃¬
sam indignã nouerit ẽẽ sui.
Et ideo omnẽ conuiuam. a suꝑ¬
nere debere ammonebat. Nlam
& quosdã suos familiarissimos
coepiscopos. illiꝰ scripture obli¬
tos & contra eã loquentes. tam
aspere aliquando rep̃hendit
cominotꝰ: ut diceret aut delen¬
dos esse illos de m̾sa u̾sus. aut se
de media refectione ad suũ cu¬
biculũ surrecturũ. Quod ego et

Expanded text:
tamen necessitatis inopia, sed propotamen necessitatis inopia, sed proposito voluntatis. Sed et hospitalitatem semper exhibuit. Et in ipsa mensa magis lectionem vel disputationem, quam epulationem potationemque diligebat. Et contra pestilentiam humanae consuetudinis in ea scriptum ita habebat: Quisquis amat dictis absentum rodere vitam, Hanc mensam indignam noverit esse sibi. Et ideo omnem convivam a supnere debere admonebat. Nam et quosdam suos familiarissimos coepiscopos illius scripturae oblitos, et contra eam loquentes, tam aspere aliquando reprehendit, commotus ut diceret, aut delendos esse illos de mensa versus, aut se de media refectione ad suum cubiculum surrecturum. Quod ego et
Abbreviated transcription (Latin):
libris posuit dicens. Non egoim¬
mundiciã obsonii timeo: s im¬
mundiciam cupiditatis. Scio
noe om̃e carnis genus quod
cibo e̾e̾t usui manducare per¬
missum: heliam cibo carnis
refectum. Iohannẽ mirabili
abstinentia p̾ditum animalib
hoc ẽ locustis in escam cedenti¬
b non fuisse pollutũ. Et scio
esau lenticule concupiscentia
deceptum: & dauid ꝓpteraque
desideriũ a seipso reprebensũ:
&e regem nr̃m non de carne seo
de pane temptatũ. Ideoq & popłs
in heremo.non quia carnes de¬
siderauit. s quia esce desidio ad¬
uersus deũ murmurauit: me¬
ruit imꝓbari. De uino autẽ su¬
mendo apłi extat sententia. ad
timotheum scribentis ac dicen¬
centis. Noli usq adhuc aquam
bibere. s uino modico utere ꝓpt̾
stomacũ. & frequentes tuas infir¬
mitates. Coclearib tantũ argen¬
deis utens. ceterũ uasa quib m̃¬
se inferebant᷑ cibi testea uł lig¬
nea. & marmorea fuerunt: non

Expanded text:
libris posuit, dicens: Non ego imlibris posuit, dicens: Non ego immunditiam obsonii timeo, sed immunditiam cupiditatis. Scio Noe omne genus carnis quod cibo esset usui, manducare permissum; Etiam cibo carnis refectum; Joannem mirabili abstinentia praeditum, animalibus, hoc est locustis, in escam cedentibus non fuisse pollutum. Scio et Esau lenticulae concupiscentia deceptum; et David propter aquae desiderium a se ipso reprehensum; et Regem nostrum, non de carne, sed ne esse tentatum. Ideoque et populus in eremo, non quia carnes desideravit, sed quia escae desiderio contra Deum murmuravit, meruit improbari . De vino autem sumendo Apostoli exstat sententia ad Timotheum scribentis, ac dicentis: Noli usque adhuc aquam bibere, sed vino modico utere propter stomachum et frequentes tuas infirmitates . Cochlearibus tantum argenteis utens, caetera vasa quibus mensae inferebantur cibi, vel testea, vel lignea, vel marmorea fuerunt: non
Abbreviated transcription (Latin):
ma difficiliũ interbonos efficati¬
dotũ ꝑ diuersas ꝓuntias celebra¬
ta. cum potuit celebrauit. Non
ñnulli sacerdotes. uel clerici. si
ue ꝓfassiue ꝓnefas. excõmunicati
uel absoluerent᷑ uel abicerentur.
In ordinandis uͦ sacerdotib aecle¬
ricis. concessum maiorẽ xp̃ianoꝵ
&ͥ cõsuetudinẽ ecclesie. sequendũ
ta. &e lectualia. ex modato et con¬
petenti habitu erant. nec nitida
nuiũ. nec abiecta plurimũ. quia
his plerũq uel iactare se insolent̾
medium tenebat: neq in dexte¬
rã neq in sinistram declinans.
Mensa usus est. frugali &e parca.
Que qͥdem inter olera a legumi¬
na. etiã carnes aliquando ꝓpter
hospites uel quosq infirmiores¬
bebat: quia nouerat &e docebat
ut apłs dicit. quod om̃is creat᷑a
dei bona sit: & nichil abiciendũ
quod cũ gratiarũ actione ꝑci¬
pitur. Scĩficatur enĩ ꝑ uerbũ
dei & orationẽ. Et ut idem au¬
gustinus sc̃s in suis confessionũ

Expanded text:
ma difficilium inter bonos efficacima difficilium inter bonos efficacidotum per diversas provincias celebrata, cum potuit, frequentavit; non nonnulli sacerdotes et clerici, sive per fas sive per nefas excommunicati, vel absolverentur vel abjicerentur. In ordinandis vero sacerdotibus et clericis consensum majorem Christianorum, et consuetudinem Ecclesiae sequendnta vel lectualia ex moderato et competenti habitu erant, nec nitida nimium, nec abjecta plurimum: quia his plerumque vel jactare se insolentermedium tenebat, neque in dexteram, neque in sinistram declinans. Mensa usus est frugali et parca, quae quidem inter olera et legumina, etiam carnes aliquando propter hospites, vel quosque infirmioresbebat. Quia noverat, et docebat, ut Apostolus dicit, quod omnis creatura Dei bona sit, et nihil abjiciendum, quod cum gratiarum actione percipitur; sanctificatur enim per verbum Dei et orationem . Et, ut idem Augustinus sanctus in suis Confessionum
Abbreviated transcription (Latin):
premit. Cum uͦ int̾cedendum ẽẽ
rogatus uidebat᷑. tam id honeste
ac temꝑanter agebat. ut ñ solũ
honerosus ac molestus ñ uidẽt᷑.
uerũ etiã mirabilis exstitisset
Nam dũ exorta necessitate suo mo¬
re apud quendã affrice uicariũ
macedonium nomine ꝓ suppli¬
ci literis int̾ueniret. atq paru¬
isset: hoc more scriptum misit
Miro modo afficior sapientiã tuõ
& in illis que ed idisti. & in his que
interueniens. ꝓ sollicitis mictere
non grauaris. Nlam illa tantũ
habent acuminis. scientie. sc̃ita¬
tis. ut nichil supra sit. & hec tan¬
tũ uerecundie ut nisi faciã quod
mandas. culpam penes me rema¬
nere. ñ in negotio ẽẽ diiudicem
dnẽ merito uenerabilis & susci¬
piende pater. Non enĩ instans qͦd
pleriq homines istius loci faci¬
unt. ut quodcũq sollicitus uo
lueris extorqueas. et quod tibi
a iudice tot curis obstricto. peti¬
bile uisum fuerit. ammones sub¬
seruiente uerecundia que maxi¬

Expanded text:
premit. Cum vero intercedendum esse premit. Cum vero intercedendum esse rogatus videbat, tam id honeste ac temperate agebat, ut non solum onerosus aut molestus non videretur, verum etiam mirabilis existeret. Nam dum exorta necessitate suo more apud quemdam Africae vicarium, Macedonium nomine, pro supplici litteris interveniret, atque ille paruisset, hoc modo rescriptum misit: Miro modo afficior sapientia tua, et in illis quae edidisti, et in iis quae interveniens pro sollicitis mittere non gravaris. Nam et illa tantum habent acuminis, scientiae, sanctitatis, ut nihil supra sit; et haec tantum verecundiae, ut nisi faciam quod mandas, culpam penes me remanere, non in negotio esse, dijudicem, domine merito venerabilis, et suscipiende pater. Non enim instas quod plerique homines istius loci faciunt , ut quodcumque sollicitus petitor voluerit, extorqueas; sed quod tibi a judice tot curis obstricto petibile visum fuerit, admones subserviente verecundia, quae maxi
Abbreviated transcription (Latin):
deuotionẽ xp̃ianam. que & deo
debetur. & hominib peccantes
coram om̃ib arguens. ut ceteri
timorẽ habeant. Et faciebat tan¬
quã speculator a domino con¬
stitutus domꝰ isrł. p̃dicans uer¬
bũ atq instans oportune. inpor¬
tune. arguens. hortans. increpans.
in om̃i longanimitate & doctrina.
p̃cipueq oꝑam habens instruere
eos. qui ẽent idonei & alios doce¬
re. Rogatus quoq a ñ nullis. in
eoꝵ temporalib causis. epistolas
ad diuersos dabat. s hanc suam
a meliorib rebus occupationem
tanquã angariam deputabat.
suauem semꝑ habens de his que
dei sunt. uel allocutionẽ. uel col¬
locutionem frat̾ne ac domestice
intercessum apud scłi potestates
postulatum non dedisse. dicentem
ciuꝰdam sapientis seruandã esse
sententiam. de quo scriptũ ẽẽt
quod multa sui fame contempla¬
tione amicis non p̃stitisset. et
illud nichilominꝰ suum ad denͤ
qm̃ plerũq potestas que petit

Expanded text:
devotionem christianam, quae et Deo devotionem christianam, quae et Deo debetur et hominibus: peccantes coram omnibus arguens, ut caeteri timorem haberent : et faciebat hoc tanquam speculator a Domino constitutus domui Israel, praedicans verbum atque instans opportune, importune, arguens, hortans, increpans, in omni longanimitate et doctrina ; praecipueque operam dans instruere eos qui essent idonei et alios docere . Rogatus quoque a nonnullis in eorum temporalibus causis, epistolas ad diversos dabat. Sed hanc suam a melioribus rebus occupationem tanquam angariam deputabat, suavem semper habens de iis quae Dei sunt vel allocutionem vel collocutionem fraternae ac domesticaeintercessum apud saeculi potestates postulatum non dedisse, dicentem cujusdam sapientis servandam esse sententiam, de quo scriptum esset, quod multa suae famae contemplatione amicis non praestitisset: et illud nihilominus suum addens, quoniam plerumque potestas quae praestat,
Abbreviated transcription (Latin):
Nescitis quia angłos iudicabimꝰ:
ne dum secularia: Secularia
igitur iudicia si habueritis. int̾
uos. eos qui contẽptibiles sunt
est int̾ uos quisquã sapiens.
qͥ possit inter fratrẽ suum. sed
hominibus causas audiebat: di¬
li genter ac pie cuiꝰdam senten¬
tiam habens ante oculos. dicen¬
tis. se malle inter incognitos quã
int̾ cognitos eausas audire: eoqͦd
de incognitis ꝓ quo arbitrata est¬
equitate iudicaretur iniquũ
possit adquirere. De amicis uͦ
unus ẽẽt. contra quẽ sententia
ꝓferret᷑. ꝑditurus et eas aliquan¬
do usq in horam refectionis ali¬
quando autẽ tota die ieuinans.
semꝑ tam̃ nos cibabat. & dirime¬
bat. intendens in eis xp̃ianoꝵ mo¬
menta animoꝵ quantũ quisq
uel in fide bonisq morib ꝓfice¬
ret. uel ab his deficeret. atq cõ¬
ꝑtis rerum oportunitatib diui¬
ne legis ueritatem partes doce¬
bat. eamq illis inculcabat. & eas
rens. ab his quib ad hoc uaca¬
bat. nisi tantũ obedientiam. et

Expanded text:
Nescitis quia angelos judicabimus, nedum saecularia? Saecularia igitur judicia si habueritis inter vos, eos qui contemptibiles sunt est inter vos quisquam sapiens, qui possit inter fratrem suum dijudhominibus, causas audiebat diligenter ac pie cujusdam sententiam ante oculos habens, dicentis se malle inter incognitos, quam inter amicos causas audire: eo quod de incognitis, pro quo arbitra aequitate judicaretur, amicum posset acquirere; de amicis vero unum esset, contra quem sententia proferretur, perditurus. Et eas aliquando usque ad horam refectionis, aliquando autem tota die jejunans, semper tamen noscebat et dirimebat: intendens in eis christianorum momenta animorum, quantum quisque vel in fide bonisque moribus proficeret, vel ab iis deficeret; atque compertis rerum opportunitatibus, divinae legis veritatem partes docebat, eamque illis inculcabat, et eas rens ab iis quibus ad hoc vacabat, nisi tantum obedientiam et
Abbreviated transcription (Latin):
dificantes ꝓhibebat. nisi tantũ
inmod̾atos. Interea dũ eccłie
pecunia defecerat. hoc ipso po¬
pulo xp̃iano denuntiabat: non
se habere quod indigentib ero¬
garet. Nam & de uasis dñicis
ꝓpter captiuos & quãplurimoᷤ
indigentes. frangi & conflari
iubebat. & indigentib des¬
pensari. Quod ñ cõmemorassẽ
nisi contͣ carnalem sensũ qͦrũ¬
dam fieri ꝑuiderẽ: & hoc ipsũ
etiã uenerabilis memorie am

Expanded text:
dificantes prohibebat, nisi tantum dificantes prohibebat, nisi tantum immoderatos. Interea dum Ecclesiae pecunia deficeret, hoc ipsum populo christiano denuntiabat, non se habere quod indigentibus erogaret. Nam et de vasis dominicis, propter captivos et quam plurimos indigentes, frangi et conflari jubebat, et indigentibus dispensari. Quod non commemorassem, nisi contra carnalem sensum quorumdam fieri perviderem. Et hoc ipsum etiam venerabili
Abbreviated transcription (Latin):
noꝵ cogitatione relaxabat & de¬
ponebat. Quib ille dispositis
& ordinatis tanquã aurib mor¬
dacib ac molestis. anime recur¬
sum ad int̾iora m̃tis & suꝑiora fa¬
ciebat. quo uel de inueniendis di¬
uinis reb cogitaret. uel de iam
inuentis aliquid dictaret: aut
certe ex iam dictis atq tnͣserip¬
tis aliquid em̃daret. Et id age¬
bat in die laborans. et in nocte
lugubrans: & erat tanquã illa
gloriosissima masla. typum
gestans suꝑne ecclesie:de qua
scriptũ est. quod sederet ad pe¬
des dni. atq intenta. eius uer¬
bũ audiret. De qua soror con¬
questa. quod ab eadem circa
multũ ministeriũ occupata
ñ adiuuaretur: audiuit. mar¬
tha. martha. meliorem partem
elegit marria. que ñ auferet᷑ ab
ea. Nam fabricarũ nouarum
nũquam studiũ habuit. deui¬
tans in eis implicationẽ sui ani¬
mi. quẽ semꝑ liberũ habere
uolebat. ab om̃i molestia tempo¬
rali. non tam̃ illa uolentes & e¬

Expanded text:
norum cogitatione relaxabat et denorum cogitatione relaxabat et deponebat. Quibus ille dispositis et ordinatis, tanquam a rebus mordacibus ac molestis, animi recursum ad interiora mentis et superiora faciebat; quo vel de inveniendis divinis rebus cogitaret, vel de jam inventis aliquid dictaret, aut certe ex jam dictatis atque transcriptis aliquid emendaret. Et id agebat in die laborans, et in nocte lucubrans. Et erat tanquam illa religiosissima Maria typum gestans supernae Ecclesiae, de qua scriptum est, quod sederet ad pedes Domini atque intenta ejus verbum audiret: de qua soror conquesta, quod ab eadem circa multum ministerium occupata non adjuvaretur, audivit: Martha, Martha, meliorem partem elegit Maria, quae non auferetur ab ea . Nam fabricarum novarum nunquam studium habuit, devitans in eis implicationem sui animi, quem semper liberum habere volebat ab omni molestia temporali: non tamen illa volentes et ae
Abbreviated transcription (Latin):
donationis tabule suo redden¬
tͦ filio: pauꝑib uͦ erogandos
direrit solidos centum. Quo
ille sc̃s cognito. ingemuit homi¬
nẽ uł finxisse donationem. uel
eũ de bono oꝑe penitusse: et
qͣnͣtum potuit deo suggeren¬
te cordi eius. cũ dolore animi
ex eadem refragatione dixit. in illiꝰ sci¬
lecet increpationẽ & correptionẽ. & tabu¬
las qͣs. ille sponte miserat nec desicłatas
uec exactas confestim reddidit pecuniãq
illã respuit: atq rescriptis eundem
sicut oportuit & arguit & corripuit. ad mo¬
nens ut de sua simulatione uł
iniqͥtate penitentia & humili¬
tate deo satisfaceret: ne cum tã
graui delicto de corpore exiret
Frequentiꝰ quoq dicebat. magis
securiꝰ & tutius eccłe legata. a de¬
functis dimissa debere susciꝑe.
quã hereditates forte sollicitas
&̃ dampnosas.: illa legata magis
offerenda e̾ẽ. quã exigenda. Cõ
inherens rebus. aliquando seip¬
sum ad illa temporalia ab eter¬

Expanded text:
donationum tabulae suo redderendonationum tabulae suo redderentur filio; pauperibus vero erogandos direxit solidos centum: quo ille sanctus cognito, ingemuit, hominem vel finxisse donationem, vel eum de bono opere poenituisse, et quanta potuit Deo suggerente cordi ejus cum dolore animi ex eadem refragatione dixit, in illius scilicet increpationem et correctionem: et tabulas quas ille sponte miserat, nec desideratas, nec exactas, confestim reddidit, pecuniamque illam respuit; atque rescriptis eumdem, sicut oportuit, et arguit et corripuit, admonens ut de sua simulatione vel iniquitate cum poenitentiae humilitate Deo satisfaceret, ne cum tam gravi delicto de saeculo exiret. Frequentius quoque dicebat, magis securius et tutius Ecclesiam legata a defunctis dimissa debere suscipere, quam haereditates forte sollicitas et damnosas; ipsaque legata magis offerenda esse, quam exigenda. Comms et inhaerens rebus, vix aliquando se ipsum ad illa temporalia ab aeter
Abbreviated transcription (Latin):
quens. quã ꝓbatum manifestũ¬
q cognoscens. Domũ agrum.
seu uillã nũquam emere uolu¬
it. Uerum si forte eccłe a qͦquã
sponte tale aliqͥd donaretur.
uł titulo legati dimitteretur
ñ respuebat᷑: s suscipi ubebat
Nam aliquas eũ hereditates
recusasse nouimus. ñ quia ꝓ¬
pauꝑib inutiles ẽẽ possent. s
qm̃ iustum & equũ esse uide¬
bat. ut a mortuoꝵ uł filiis uel
parentib uł affinibꝰ magis pos¬
siderent᷑. quib ea deficientes
dimittere noluerunt. Quidã
etiã ex honoratis ypponiensiũ
apud cartaginẽ uiuens. eccłie
ypponiensi possessionem dona¬
re uoluit: & confectas tabulas
sibi usu fructu retento. ultro
eidẽ sce̾ memorie auoustinio mi¬
sit: cuiꝰ ille oblationẽ libent accepit
congͣtulans. quod et̾ne sue me¬
mor ẽẽt salutis. Uerum post
aliquot annos nobis forte cum
eodem in cõminus constitutis.
ecce ille donator literas ꝑ suũ
filium mittens. rogauit ut ule

Expanded text:
quens, quam probatum manifestatumquens, quam probatum manifestatumque cognoscens. Domum, agrum, seu villam nunquam emere voluit. Verum si forte Ecclesiae a quoquam sponte tale aliquid vel donaretur, vel titulo legati dimitteretur, non respuebat, sed suscipi jubebat. Nam et aliquas eum haereditates recusasse novimus, non quia pauperibus inutiles esse possent, sed quoniam justum et aequum esse videbat, ut a mortuorum vel filiis vel parentibus vel affinibus magis possiderentur, quibus ea deficientes dimittere noluerunt. Quidam etiam ex honoratis Hipponensium apud Carthaginem vivens Ecclesiae Hipponensi possessionem donare voluit, et confectas tabulas, sibi usu fructu retento, ultro eidem sanctae memoriae Augustino misit: cujus ille oblationem libenter accepit, congratulans ei quod aeternae suae memor esset salutis. Verum post aliquot annos nobis forte cum eodem cominus constitutis, ecce ille donator litteras per suum filium mittens, rogavit ut illae
Abbreviated transcription (Latin):
siusq om̃ib secum habitantib
hoc est uł ex reditib possessionũ
ecclesie. uł etiã ex oblationib fi¬
deliũ. Et dum forte ut ad solet
de possessionib ipsis inuidia
clericis fieret. alloquebat᷑ ple¬
bem dei: malens ex collationi¬
b magis plebiᷤᷤ dei uiuere. quã
illarum possessionũ curam uł
gub̾nationem pati:ͥ & paratum
se illis cedere. ut eo modo om̃s
dei serui & ministri uiuerent
quod in uet̾i destamento legun¬
tur altari deseruientes. eodem
compartire: s nũquam id laici
susciꝑe uoluerunt. Domꝰ. eccłe¬
curam. omnẽq substantiam ad
uices ualentiorib clericis dele¬
gabat. et credebat. Nũ quam
clauẽ.numquã anulum in ma¬
nu habens: s ab hisdẽ domus
p̃positis. cuncta & accepta et
erogata notabant᷑. que anno
completo eidem recitabantur.
quo sciret᷑ qnͣtum acceptum
quantũq dispensatum fuerit
&e quid dispensandũ remanse¬
rit: & in multis titulis magis
illius p̃positi domus fidem se¬

Expanded text:
secum habitantibus; hoc est, vel ex reditibus possessionum Ecclesiae, vel etiam ex oblationibus fidelium. Et dum forte ut assolet de possessionibus ipsis invidia clericis fieret, alloquebatur plebem Dei, malle se ex collationibus magis plebis Dei vivere, quam illarum possessionum curam vel gubernationem pati; et paratum se esse illis cedere, ut eo modo omnes Dei servi et ministri viverent, quo in Vetere Testamento leguntur , altari deservientes de eodem comparticipari. Sed nunquam id laici suscipere voluerunt. CAPUT curam omnemque substantiam ad vices valentioribus clericis delegabat et credebat. Nunquam clavem, nunquam annulum in manu habens: sed ab eisdem domus praepositis cuncta et accepta et erogata notabantur: quae anno completo eidem recitabantur, quo sciretur quantum acceptum, quantumque dispensatum fuisset, vel quid dispensandum remansisset; et in multis titulis magis illius praepositi domus fidem se
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑciꝑet. Et factum ẽ diuina pre¬
stante opitulatione: ut ꝑ illum
tantũ ac talem antistitẽ ambro¬
siũ. & doctrinam salutarẽ eccłe
catholice. et diuinum ꝑciperet
sacram̃tum. Moxq ex intimis
cordis medullis. spem omnẽ quã
habebat in scło dereliquit: iam
ñ uxorem. ñ filios carnis. non diui¬
tias. ñ honores scłi querens. s deo
cum suis seruire statuit: & in illo
& ex illo pusillo grege ẽe̾ studens
quẽ dñs alloquit᷑ dicens. nolite
timere pusillus grex. qm̃ compla¬
cuit patri ur̃o dare uobis reg¬
num:. uendite que possidetis et

Expanded text:
perciperet. Et factum est divina praeperciperet. Et factum est divina praestante opitulatione, ut per illum talem ac tantum antistitem Ambrosium, et doctrinam salutarem Ecclesiae catholicae, eta. Moxque ex intimis cordis medullis spem omnem quam habebat in saeculo, dereliquit; jam non uxorem, non filios carnis, non divitias, non honores saeculi quaerens; sed Deo cum suis servire statuit, et in illo, et ex illo pusillo grege esse studens, quem Dominus alloquitur, dicens: Nolite timere, pusillus grex, quoniam complacuit Patri vestro dare vobis regnum
Abbreviated transcription (Latin):
ciuitate. & rethoricam in affrice
capite cartagine postea docuit.
consequenti etiã tempore tnͣs ma¬
re in urbe roma. & apud medio¬
lanũ. ubi tunc imꝑatoris ualenti¬
niani minoris comitatus fuerat
constitutus. In qua urbe tunc e¬
piscopatũ administrabat accep¬
tissimꝰ deo: & in optimiᷤ uiris pre¬
clarissimꝰ sacerdos ambrosius
Huiꝰ interea u̾bi dei p̾dicatoris fre¬
quentissimis in eccła disputati¬
onib assistens. in popło. intende¬
bat suspensus atq affixus. Ne¬
rũ aliquando manicheoꝵ ap̃d
cartaginem adolescens fuerat
tra ipsam heresim diceretur: & pre¬
uenit dei lib̾atoris clementia. sui
sacerdotis cor ꝑtractantis. ut contͣ
illum errorem incedentes solue¬
rentur legis questiones: atq ita
edoctus. sensim atq paulatim
heresis illa miseratione diuina eiꝰ
ciendi in regione eiusdẽ amoris
ardore renatus ẽ. quo ꝓpinqͣnti¬
b dieb sc̃i pasche. salutis aquã

Expanded text:
sua civitate, et rhetoricam in Africae sua civitate, et rhetoricam in Africae capite Carthagine postea docuit. Consequenti etiam tempore trans mare in urbe Roma, et apud Mediolanum, ubi tunc imperatoris Valentiniani minoris comitatus fuerat constitutus. In qua urbe tunc episcopatum administrabat acceptissimus Deo, et in optimis viris praeclarissimus sacerdos Ambrosius. Hujus interea verbi Dei praedicatoris frequentissimis in ecclesia disputationibus astans in populo, intendebat suspensus atque affixus. Verum aliquando Manichaeorum apud Carthaginem adolescens fuerat tra ipsam haeresim diceretur. Et praevenit Dei liberatoris clementia sui sacerdotis cor pertractantis, ut contra illum errorem incidentes legis solverentur quaestiones: atque ita edoctus, sensim atque paulatim haeresis illa miseratione divina ejusciendi in religione eidem amoris ardor innatus est, quo propinquantibus diebus sanctis Paschae salutis aquam
Abbreviated transcription (Latin):
gam: ut nec patris luminũ of¬
fendam ueritatẽ. nec bonoꝵ ec¬
clesie filioꝵ ulla ex parte uidear¬
fraudare caritatem. Nec adtingã
om̃ia insinuare. que idem beatis¬
simus augustinꝰ. in sius confessio¬
num libris de semet ipso qualis
ante ꝑceptam grãm fuerit. qͣlisq
lam sumpta uiueret. designauit.
Hoc autẽ facere uoluit ut ait a¬
postoiꝰ. ne de se qͥsquã hominũ
supͣ quã se esse nouerat. aut de
se auditũ fuisset. crederet uel
putaret᷑. humilitatis scẽ more
munere querens: ex his uidelicet
que iam ꝑceꝑat. et frat̾nas p̃ces
poscens. de his que acciꝑe cupiebat
Sacram̃tum igitur regis ut angłica
auctoritate prolatũ ẽ. bonũ est
abscondẽ: oꝑa autẽ dñi reuelare
& confiteri. honorificũ est.
uitate tagatensi. de numero
curialiũ parentib honestis & xp̃i¬
& nutritus eoꝵ cura & diligentia:
plinis imbutus. quas lib̾ales uo¬
cant. Nam &e gramaticã priꝰ in

Expanded text:
gam, ut nec Patris luminum ofgam, ut nec Patris luminum offendam veritatem, nec bonorum Ecclesiae filiorum ulla ex parte fraudare videar charitatem. Nec attingam ea omnia insinuare, quae idem beatissimus Augustinus in suis Confessionum libris de semetipso, qualis ante perceptam gratiam fuerit, qualisque jam sumpta viveret, designavit. Hoc enim facere voluit, ut ait Apostolus, ne de se quisquam hominum supra quam se esse noverat, aut de se auditum fuisset, crederet vel putaret , humilitatis sanctae momunere quaerens, ex iis videlicet quae jam perceperat; et fraternas preces poscens, de iis quae accipere cupiebat. Sacramentum igitur regis, ut angelica auctoritate prolatum est, bonum est abscondere: opera autem Domini revelare et confiteri, honorificum est vitate Tagastensi, de numero curialium parentibus honestis et chriac nutritus eorum cura, et diligentia idisciplinis imbutus, quas liberales vocant. Nam et grammaticam prius in
Abbreviated transcription (Latin):
niũ factore & gubernatore dõ. mei¬
ꝑ fidẽ seruire decreui. & antea in
uita laicoꝵ &e nunc in officio ep̃oꝵ
studens. ex qualicũq accepto inge
augustini. que in eodem uidi. ab eo¬
q audiui. minime reticere. Id enĩ
etiã ante nos. factitatum fuisse.
a religiosissimis scẽ matris eccłe
catholice uiris legimus & comꝑi¬
mꝰ: qui diuino afflati sp̃u. sermo
milia. studiosoꝵ noticie intuler̃t:
quales quantiq uiri ex cõmuni
dominica gra in reb humanis. et
uiuere. & usq in finem obitus ꝑ¬
seuerare meruerint. Idcirco ipse
quoq dispensatoꝵ omniũ mini¬
mus. fide non ficta qua dño do¬
minantiũ. om̃ibq bonis seruien¬
dum & placendũ est fidelib. de
p̃dicti uenerabilis uiri exortu &
peursu. & de uite fine que ꝑ eũ
didici & exꝑtus sum. quã pluri¬
mis annis euis inherens caritati:
ut dñs donauerit uires. expli¬
candum suscipio. Sũ mam que¬
so maiestatẽ. quominꝰ hiuimodi
a me arreptum itergeram & ꝑ¬

Expanded text:
nium factore et gubernatore dei servire decrevi, et antea in vita laicorum, et nunc in officio episcoporum, studens ex qualicumque accepto ingenAugustini, quae in eodem vidi, ab eoque audivi, minime reticere debeo. Id enim etiam ante nos factitatum fuisse a religiosissimis sanctae matris Ecclesiae catholicae viris legimus et comperimus, qui divino afflati Spiritu, sermilia studiosorum notitiae intulerunt, quales quantique viri ex communi Domini gratia in rebus humanis, et vivere, et usque in finem obitus perseverare meruerunt. Idcirco ipse quoque dispensatorum omnium minimus, fide non ficta, qua Domino dominantium omnibusque bonis serviendum et placendum est fidelibus, de praedicti venerabilis viri et exortu, et procursu, et debito fine, quae per eum didici, et expertus sum, quam plurimis annis ejus inhaerens charitati, ut Dominus donaverit, explicandum suscepi. Verum summam quaeso majestatem, quo munus hujusmodi a me arreptum ita geram et pera