comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
erant transportan et hostium acies cernebatur. Labienus mi¬
lites cohortatus ut suae pristinae uirtutis et secundissimor
praeliorum retinerent memoriam. atq ip̃m caesarem cuius
ductu saepenumero hostes suꝑassent. praesentem adesse exi¬
stimarent. dat signum praelii. primo concursu a dextro cor¬
nu ubi septima legio constiterat hostes pellunt᷑ atq in fugã
conuciuntur. Asinistro quem locum quintadecima legio
tenebat. cum primi ordines hostium transfixis telis concidis¬
sent tamen reliqui acerrime resistebant. neq dabat suspicionẽ
fugae quisꝗͣ. ipse dux hostium camulogenus suis aderat. att
eos cohortatus incerto nunc etiam exiti uictoriae cum a sep¬
tima legione tribunis ẽẽt nunciatum quae in sinistro cõny
gererentur post tergum hostium Legionem ostendere signaq
iutulere. Nec eo quidem tꝑ̃e quisꝗͣ loco cessit. sed omnes cir¬
cumuenti interferti sunt. Fande fortunas tulit camulo¬

Expanded text:
erant transportati, et hostium acies cernebatur. Labienus mierant transportati, et hostium acies cernebatur. Labienus milites cohortatus ut suae pristinae virtutis et secundissimorum proeliorum retinerent memoriam atque ipsum Caesarem, cuius ductu saepe numero hostes superassent, praesentem adesse existimarent, dat signum proeli. Primo concursu ab dextro cornu, ubi septima legio constiterat, hostes pelluntur atque in fugam coniciuntur; ab sinistro, quem locum duodecima legio tenebat, cum primi ordines hostium transfixi telis concidissent, tamen acerrime reliqui resistebant, nec dabat suspicionem fugae quisquam. Ipse dux hostium Camulogenus suis aderat atque eos cohortabatur. Incerto nunc etiam exitu victoriae, cum septimae legionis tribunis esset nuntiatum quae in sinistro cornu gererentur, post tergum hostium legionem ostenderunt signaque intulerunt. Ne eo quidem tempore quisquam loco cessit, sed circumventi omnes interfectique sunt. Eandem fortunam tulit Camulo
Abbreviated transcription (Latin):
Eo cum ẽẽt uentum exploratores hostium omni fluminis
parte exant dispositi inopinantes quod magna subito co
orta tempestas ab nostris opprimunt᷑ exercitus equitatꝰq
equitibus romanis administrantibus quos ei negocio prȩ¬
fecerat celeriter transmititur. uno fere tempore sub lucẽ
hostibus nunciat᷑ in castris romanorum praeter consuetudi¬
nem tumultuari et magnum ire agmen aduers flumine so¬
nitumq remorum in eadem parte exaudiri et paulo infra
milites nauibus transportari. Quibus rebus auditis quod
existimabant tribus Locis transire legiones atq omnes per¬
turbatos defectione haeduorum sugam parare. suasq copi¬
as in tres partes distribuere. Nam praesidio e regione ca¬
strorum relicto et parua manu el esedum uersum missa q̃
tantum progrediatur quantum naues processissent reliquas
copias contra labienum reduxere. prima luce et nostri oẽs

Expanded text:
Eo cum esset ventum, exploratores hostium, ut omni fluminis Eo cum esset ventum, exploratores hostium, ut omni fluminis parte erant dispositi, inopinantes, quod magna subito erat coorta tempestas, ab nostris opprimuntur; exercitus equitatusque equitibus Romanis administrantibus, quos ei negotio praefecerat, celeriter transmittitur. Vno fere tempore sub lucem hostibus nuntiatur in castris Romanorum praeter consuetudinem tumultuari et magnum ire agmen adverso flumine sonitumque remorum in eadem parte exaudiri et paulo infra milites navibus transportari. Quibus rebus auditis, quod existimabant tribus locis transire legiones atque omnes perturbatos defectione Aeduorum fugam parare, suas quoque copias in tres partes distribuerunt. Nam praesidio e regione castrorum relicto et parva manu Metiosedum versus missa, quae tantum progrediatur, quantum naves processissent, reliquas copias contra Labienum duxerunt. Prima luce et nostri omnes
Abbreviated transcription (Latin):
rato atq instructo exercitu tenebat. Cum legiones a praesidio
atq impedimentis intexclusas maximum flumen destinebat
tantis subito difficultatibus obiectis ab animi uirtute auxi¬
Lium petendum uidebat. Sub uesperum consilio conuoca¬
to cohortatus ut ea quae impasset diligenter in dustrieq ad¬
ministrarent. naues quas a miledone adduxerat singulas eq¬
tibus romanis attribuit. et confecta uigilia quatuor milia
passuum secundo flumine silentio progredi ibiq expettari
iubet. Quinque cohortes quas minime firmas ad dimican¬
dum existimabat. castris presidio relinquit .U. eiusdem le¬
gionis reliquas de media nocte cum omnibus impedimẽtis
aduerso flumine magno tumultu proficisci imꝑat. Coꝗrit
etiam Lintres has magno sonitu remorum incitatas in ean¬
dem partem mittit Ipse post paulo silentio egressus cum tri¬
bus Legionibus eum Locum petit quo naues appelli uisserat

Expanded text:
rato atque instructo exercitu tenebat; tum legiones a praesidio rato atque instructo exercitu tenebat; tum legiones a praesidio atque impedimentis interclusas maximum flumen distinebat. Tantis subito difficultatibus obiectis ab animi virtute auxilium petendum videbat. Sub vesperum consilio convocato cohortatus ut ea quae imperasset diligenter industrieque administrarent, naves, quas Metiosedo deduxerat, singulas equitibus Romanis attribuit, et prima confecta vigilia quattuor milia passuum secundo flumine silentio progredi ibique se exspectari iubet. Quinque cohortes, quas minime firmas ad dimicandum esse existimabat, castris praesidio relinquit; quinque eiusdem legionis reliquas de media nocte cum omnibus impedimentis adverso flumine magno tumultu proficisci imperat. Conquirit etiam lintres: has magno sonitu remorum incitatas in eandem partem mittit. Ipse post paulo silentio egressus cum tribus legionibus eum locum petit quo naves appelli iusserat.
Abbreviated transcription (Latin):
do flumine ad lutetiam iter facere coepit. Hostes re cognita
ab his qui camulegeno fugerant Lutetiam incendi pontesq
eius oppidi rescindi iubet ip̃i ꝑspecta palude ad ripas seqͥnȩ
e regione Lutetiae contra labieni castra considunt. lam cȩ¬
sar a Gergouia discessisse audiebat᷑ iam de eduoꝵ defectio¬
ne er secundo galliae motu rumores afferebant᷑. Galliq in col¬
Loquiis interclusum itinere et ligeri Caesarem inopia frumẽ¬
ti coactum in prouinciam contendisse confirmabant. Bello¬
uagi autem defectione haeduorum cognita qui ante ꝑ se in
Cum labienus tanta rerum munitione. Longe aliud sibi ca¬
piendum consilium atq antea senserat intelligebat. Neque
iam ut aliud acquireret praelio ꝗͣ hostes lacesseret. s ut in¬
columem exercitum agednicum reduceret cogitabat. Nãq¬
ex altera ꝑte bellouagi quae ciuitas in gallia maximam
ht̃ opinionem uirtutis instabat. Alteram camulo genus pa¬

Expanded text:
do flumine ad Lutetiam iter facere coepit. Hostes re cognita do flumine ad Lutetiam iter facere coepit. Hostes re cognita ab eis, qui Metiosedo fugerant, Lutetiam incendi pontesque eius oppidi rescindi iubent; ipsi profecti a palude ad ripas Sequanae e regione Lutetiae contra Labieni castra considunt. Iam Caesar a Gergovia discessisse audiebatur, iam de Aeduorum defectione et secundo Galliae motu rumores adferebantur, Gallique in colloquiis interclusum itinere et Ligeri Caesarem inopia frumenti coactum in provinciam contendisse confirmabant. Bellovaci autem defectione Aeduorum cognita, qui ante erant pperunt. Tum Labienus tanta rerum commutatione longe aliud sibi capiendum consilium atque antea senserat intellegebat, neque iam, ut aliquid adquireret proelioque hostes lacesseret, sed ut incolumem exercitum Agedincum reduceret, cogitabat. Namque altera ex parte Bellovaci, quae civitas in Gallia maximam habet opinionem virtutis, instabant, alteram Camulogenus pa
Abbreviated transcription (Latin):
est in insula fluminis sequan&e. cuiꝰ aduenty ab hostibus
cognito magn&e ex finitimis ciuitatibus copiae conuenere
Summa imꝑii traditur. camulogeno aulerco qui prope con¬
fectus aetate. tñ propter singularem scientiam rei militaris
ad eum est honorem euocatus. Is cum animaduertisset ꝑ¬
petuam ẽẽ paludem qu& influeret in sequanam atq ões
Locum illum magno opere impediret hic consedit nostͦsq
transitu prohibere instituit. labienus primo uineas agere
fieri animaduerterenur silentio e castris tertia uigilia egres¬
sus eodem quo uenerat uinere molendinum peruenit. Id ẽ
oppidum senonum in insula sylua sequana positum ubi pay¬
cel exiterq coniunctis atq et militibus iniectis. et rei nouitate
ꝑterritis oppidanis quorum magna erat ad bellum enocata
sine contentione oppido potit᷑. Refactoq ponte quem supio¬
ribus diebus hostes rescinderant. exercitum traducit. et secũ¬

Expanded text:
est in insula fluminis Sequanae. Cuius adventu ab hostibus est in insula fluminis Sequanae. Cuius adventu ab hostibus cognito magnae ex finitimis civitatibus copiae convenerunt. Summa imperi traditur Camulogeno Aulerco, qui prope confectus aetate tamen propter singularem scientiam rei militaris ad eum est honorem evocatus. Is cum animadvertisset perpetuam esse paludem, quae influeret in Sequanam atque illum omnem locum magnopere impediret, hic consedit nostrosque transitu prohibere instituit. Labienus primo vineas agere, fieri animadvertit, silentio e castris tertia vigilia egressus eodem quo venerat itinere Metiosedum pervenit. Id est oppidum Senonum in insula Sequanae positum, ut pauuaginta celeriterque coniunctis atque eo militibus iniectis et rei novitate perterritis oppidanis, quorum magna pars erat ad bellum evocata, sine contentione oppido potitur. Refecto ponte, quem superioribus diebus hostes resciderant, exercitum traducit et secun
Abbreviated transcription (Latin):
infamia atq indignitas rei et oppositus mons ceuennȩ uia¬
rumq difficultas impediebat. tum maxime quod adiuncto
Labieno atq his Legionibus quas una miserat uehementer
timebat. Itaq ad clemum magnis diurnis nocturnisq itine¬
ribus confectis contra omnium opinionem ad ligerim ueĩt
Uadoq per equites inuento pro rei necessitate opportuno
ut brachia modo atq humeri ad sustinenda arma liberi
ab aqua ẽẽ possent disposito equitatu qui uim fluminis re¬
fringeret. atq hostibus populi aspectu ꝑnirbatis incolumes
exercitum traduxit. frumentumq in agris et pecoris copi¬
am nactus. repleto his rebus exercitu iter in senones facer
instituit. Dum haec apud caesarem gexunt᷑ labienus eo sup¬
plemento quod nuꝑ ex italia uenexat relicto agednicum
eet impedimentis praesidio cum quatuor legionibus Lu¬
cexiam proficiscit᷑ id est oppidus parisiorum quod positũ

Expanded text:
infamia atque indignitas rei et oppositus mons Cevenna viainfamia atque indignitas rei et oppositus mons Cevenna viarumque difficultas impediebat, tum maxime quod abiuncto Labieno atque eis legionibus quas una miserat vehementer timebat. Itaque admodum magnis diurnis nocturnisque itineribus confectis contra omnium opinionem ad Ligerem venit vadoque per equites invento pro rei necessitate opportuno, ut brachia modo atque humeri ad sustinenda arma liberi ab aqua esse possent, disposito equitatu qui vim fluminis refringeret, atque hostibus primo aspectu perturbatis, incolumem exercitum traduxit frumentumque in agris et pecoris copiam nactus repleto his rebus exercitu iter in Senones facere instituit. Dum haec apud Caesarem geruntur, Labienus eo supplemento, quod nuper ex Italia venerat, relicto Agedinci, ut esset impedimentis praesidio, cum quattuor legionibus Lutetiam proficiscitur. Id est oppidum Parisiorum, quod positum
Abbreviated transcription (Latin):
praetereundum tantum commodum existimauere. Itaq ĩ¬
terfectis nouiodum custodibus quiq et negociandi causa
conuenerant. pecuniam atq equos interse partiti sunt.ob¬
sides ciuitatum bibracte ad magistratum deducendos cy¬
rauerunt. oppidum quod a se reneri non posse iudicabant
re. ip̃i ex finitimis regionibus copias cogere. praesidia cu¬
scodiasq ad ripas ligeris disponere. equitatumq omnibus
Lecis iniciendi nmorio coua ostentare coche. si ab re
frumentaria romanos exlndere. aut ductos inopia ex
prouincia pellere possent. quam ad spem multum eos ad¬
iuuabat. quod liger ex niuibus exuerat. ut omnino nõ¬
uado posse transiri uiderert᷑. Quibus rebus cognitis cȩsar
maturandum sibi censuit si eẽt in perficiendis pontibus peri¬
clitandum ut priusꝗͣ eẽnt maiores eo nactae copi& dimicarer
Nam ut commutato consilio iter in prouinciam conuerteret
id ne moetu quidem necessario faciendum existimabat. cum

Expanded text:
praetermittendum tantum commodum existimaverunt. Itaque inpraetermittendum tantum commodum existimaverunt. Itaque interfectis Novioduni custodibus quique eo negotiandi causa convenerant pecuniam atque equos inter se partiti sunt; obsides civitatum Bibracte ad magistratum deducendos curaverunt; oppidum, quod a se teneri non posse iudicabant, runt. Ipsi ex finitimis regionibus copias cogere, praesidia custodiasque ad ripas Ligeris disponere equitatumque omnibus locis iniciendi timoris causa ostentare coeperunt, si ab re frumentaria Romanos excludere aut adductos inopia in provinciam expellere possent. quam ad spem multum eos adiuvabat, quod Liger ex nivibus creverat, ut omnino vado non posse transiri videretur. Quibus rebus cognitis Caesar maturandum sibi censuit, si esset in perficiendis pontibus periclitandum, ut prius quam essent maiores eo coactae copiae dimicaret. Nam ut commutato consilio iter in provinciam converteret, id ne metu quidem necessario faciendum existimabat; cum
Abbreviated transcription (Latin):
posito stipendio obsidibus. summa cum contumelia extor¬
tis et quam in fortunam quamq in amplinidinem dedu-¬
xisset. ut non solum in pristinum statum redissent sed õĩ¬
um tempoꝵ dignitatem et granam antecessisse uideren¬
nr. His datis mandatis eos a se dimisit. Nouiodunus
erat oppidum heduoru ad ripas Ligeris opportuno loco
positum. Huc caesar omnes obsides galliae frumentu pe¬
cuniam publicam suorum atq exercitus impedimentoꝵ
magnam partem contulerat. huc magnum numerum
equorum huius belli causa in italia atq in hyspania coemp¬
tum miserat. Eo cum eporodorix uiridomarusq uenissent.
et de statu ciuitatis cognouissent. Littauicum bibracti ab
heduis acceptum. qđ est oppidum apud eos maxim&e ayc¬
itatis conuctolatanum bibracti magistratum magnãq
partem senatus ad eum conuenisse. Legatos ad uertingeto¬
rigem de pace et amicicia concilianda publice missos. nõ

Expanded text:
posito stipendio, obsidibus summa cum contumelia extorposito stipendio, obsidibus summa cum contumelia extortis, et quam in fortunam quamque in amplitudinem deduxisset, ut non solum in pristinum statum redissent, sed omnium temporum dignitatem et gratiam antecessisse viderentur. His datis mandatis eos ab se dimisit. Noviodunum erat oppidum Aeduorum ad ripas Ligeris opportuno loco positum. Huc Caesar omnes obsides Galliae, frumentum, pecuniam publicam, suorum atque exercitus impedimentorum magnam partem contulerat; huc magnum numerum equorum huius belli causa in Italia atque Hispania coemptum miserat. Eo cum Eporedorix Viridomarusque venissent et de statu civitatis cognovissent, Litaviccum Bibracti ab Aeduis receptum, quod est oppidum apud eos maximae auctoritatis, Convictolitavim magistratum magnamque partem senatus ad eum convenisse, legatos ad Vercingetorigem de pace et amicitia concilianda publice missos, non
Abbreviated transcription (Latin):
equestri praelio atq secundo exercitum in castra reduxit
um hoc idem postero die fecisset satis ad gallicam osten¬
tationem minuendam. militumq animos confirmandos
factum. existimans in eduos mouit castra. ne tum quides
insecutis hostibus tertio die ad flumen clauer pontes refi¬
cit. eoq exercitum traducit. Ibi a uirodomaco atq epodo¬
rige edus appellatus dixit. cum om̃i equitatu Littauicus
ad solicitandos heduos ꝑrofectum opus ẽẽ ipsos anteceder
ad confirmanda ciuitatez. et si multis iam rebus ꝑfidias
eduorus ꝑspectam habebat atq horum discessu ad maturari
defectionez ciuitatis existimabat. tñ eos retinendos nõ consti¬
tuit. ne aut inferre iniuriam uideretur. aut dare timoris
aliquam suspicionem. Discedentibus his breuiter sua in he¬
duos merita exposuit. quos et qͣ humiles accepisset et com¬
pulsos in oppida multatos agris omnibus ereptis copiis im¬

Expanded text:
equestri proelio atque secundo in castra exercitum reduxit. equestri proelio atque secundo in castra exercitum reduxit. Cum hoc idem postero die fecisset, satis ad Gallicam ostentationem minuendam militumque animos confirmandos factum existimans in Aeduos movit castra. Ne tum quidem insecutis hostibus tertio die ad flumen Elaver venit; pontem refecit exercitumque traduxit. Ibi a Viridomaro atque Eporedorige Aeduis appellatus discit cum omni equitatu Litaviccum ad sollicitandos Aeduos profectum: opus esse ipsos antecedere ad confirmandam civitatem. Etsi multis iam rebus perfidiam Aeduorum perspectam habebat atque horum discessu admaturari defectionem civitatis existimabat, tamen eos retinendos non constituit, ne aut inferre iniuriam videretur aut dare timoris aliquam suspicionem. Discedentibus his breviter sua in Aeduos merita exposuit, quos et quam humiles accepisset, compulsos in oppida, multatos agris omnibus ereptis copiis, im
Abbreviated transcription (Latin):
neq a tribunis militum legatisq retineri potuissent. exposy¬
it quid iniquitas loci posset. quid ipse ad auaricum sensiss
cum sine duce. sine equitatu depraehensis hostibus explora¬
tam uictoriam dimisisset ne paruum modo detrimentum
in contentione propter iniquitatem Loci accideret. quam ope
eorum animi magnitudinem admiraret᷑. quod non castroꝵ
munitiones non altitudo montis. non muros oppidi tardar
potuisset. tanto opere licentiam arrogantiamq reprȩhendẽ
existimarent. nec minus se a milite modestiam et conti¬
nentiam qͣ uirtutem atq animi magnitudinem deserare. hac
habita oratione et ad extremam orationem confirmatis mi¬
tas loci attulisser. id uirtuti hostium attribuerent. tandes
de ꝓfecnone cogitans quae ante senserat Legiones e castͥs
eduxit. aciemq idoneo loco constituit. Cum uertingeto¬
rix nihilominus in aequum Locum descenderet leui feto

Expanded text:
neque ab tribunis militum legatisque retineri potuissent. Exposuneque ab tribunis militum legatisque retineri potuissent. Exposuit quid iniquitas loci posset, quid ipse ad Avaricum sensisset, cum sine duce et sine equitatu deprehensis hostibus exploratam victoriam dimisisset, ne parvum modo detrimentum in contentione propter iniquitatem loci accideret. Quanto opere eorum animi magnitudinem admiraretur, quos non castrorum munitiones, non altitudo montis, non murus oppidi tardare potuisset, tanto opere licentiam arrogantiamque reprehendereexistimarent; nec minus se ab milite modestiam et continentiam quam virtutem atque animi magnitudinem desiderare. Hac habita contione et ad extremam orationem confirmatis mitas loci attulisset id virtuti hostium tribuerent, eadem de profectione cogitans quae ante senserat legiones ex castris eduxit aciemque idoneo loco constituit. Cum Vercingetorix nihil magis in aequum locum descenderet, levi facto
Abbreviated transcription (Latin):
inde abite dum est facultas. uosq ad legionem recipite. Itaq
pugnans post paululum concidit. atq suis saluti fuit. nostͥ
cum undiq premerent᷑. xlui. centurionibus amissis deiecti st
Loco sed intolerantius gallos insequentes legio decima tarda¬
uit. quae pro subsidio paulo aequiore loco constiterat. hanc
rursus tertiae decimae legionis cohortes exceperunt. quae ex
castris minoribus eductae cum tito sextio legato coeꝑant Lo¬
cum supiorem. Legiones ubi primum planiciem attigerunt
infestis contra hostes signis constitere. Uertingetorix suos a¬
radicibus collis intra munitiones reduxit. Eo die milites st̃
paulum minus septingenti desiderati. Postero die caesar con¬
cione aduocata temeritatem cupiditatemq militum reprȩ¬
hendit. quod sibi ip̃i iudicauissent. quo procedendu aut ꝗd
agendum uideretur. neq signo recipiendi dato constitissent.

Expanded text:
inde abite, dum est facultas, vosque ad legionem recipite." Ita inde abite, dum est facultas, vosque ad legionem recipite." Ita pugnans post paulum concidit ac suis saluti fuit. Nostri, cum undique premerentur, XLVI centurionibus amissis deiecti sunt loco. Sed intolerantius Gallos insequentes legio decima tardavit, quae pro subsidio paulo aequiore loco constiterat. Hanc rursus XIII legionis cohortes exceperunt, quae ex castris minoribus eductae cum Tito Sextio legato ceperant locum superiorem. Legiones, ubi primum planitiem attigerunt, infestis contra hostes signis constiterunt. Vercingetorix ab radicibus collis suos intra munitiones reduxit. Eo die milites sunt paulo minus septingenti desiderati. Postero die Caesar contione advocata temeritatem cupiditatemque militum reprehendit, quod sibi ipsi iudicavissent quo procedendum aut quid agendum videretur, neque signo recipiendi dato constitissent
Abbreviated transcription (Latin):
nus destinendae causa miserat. Hi similitudine armorum ue
maduertebantur quod insigne pacatum ẽẽ consueuerat.
tñ id ip̃m sui fallendi causa milites ab hostibus ẽẽ factum
existimabant. Eodem tpͣe Lutius fabius centurio quiq una
murum ascendexant circumuencti atq interfecti muro p̃¬
cipitant᷑. Marcus petronius eiusdem legiõis centurio. cum
portas excidere conatus eẽt a multinidine oppressus ac sui
desperans. multis ias uulneribus acceptis manipularibus sy¬
is qui illum secuti erant. quoniam inꝗt me una uobiscum
seruare non possum nostrae quidem certe uitae perspicias
quos cupiditate gloriae adductus in periculus adduxi. uos
data facultate uobis consulite. simul in medios hostes irru¬
pit duobus ꝙͦ interfestis reliquos a porta paululum sum¬
mouit conantibus auxiliari suis frustra inquit meae uitae
subuenire conamini quem iam sanguis uiresq deserunt ꝓ¬

Expanded text:
nus distinendae causa miserat. Hi similitudine armorum vehnus distinendae causa miserat. Hi similitudine armorum vehmadvertebantur, quod insigne pactum esse consuerat, tamen id ipsum sui fallendi causa milites ab hostibus factum existimabant. Eodem tempore Lucius Fabius centurio quique una murum ascenderant circumventi atque interfecti muro praecipitabantur. Marcus Petronius, eiusdem legionis centurio, cum portam excidere conatus esset, a multitudine oppressus ac sibi desperans multis iam vulneribus acceptis manipularibus suis, qui illum secuti erant, "Quoniam," inquit, "me una vobiscum servare non possum, vestrae quidem certe vitae prospiciam, quos cupiditate gloriae adductus in periculum deduxi. Vos data facultate vobis consulite." Simul in medios hostes irrupit duobusque interfectis reliquos a porta paulum summovit. Conantibus auxiliari suis "Frustra," inquit, "meae vitae subvenire conamini, quem iam sanguis viresque deficiunt. Pro
Abbreviated transcription (Latin):
tresfamiliae quae paulo ante a romanis de muro manus
tendebant. suos obtestari et more gallico spersum capillu
ostentare. liberosque in conspectum proferre coepere Frat
romanis nec loco neq numero aequa contentio simul spatio
et cursu pugnae defatigati non facile recentes atq integros
sustinebant caesar cum iniquo loco pugnari hostiumq augeĩ
copias uideret. pre metuens suis ad titum sextium legatum
quem minoribus castris praesidio reliquerat. misit ut cohõtes
castris celeriter educeret et sub insimo colle a dextro later
hostium constitueret. ut si nostros loco depulsos uidisset. qu
minus libere hostes insequerent᷑ terreret. ipse paululum ex eo
Loco cum legione pregressus ubi constiterat. euentum pugnę
pectabat. Cum acerrime cominus pugnaret᷑. hostes Loco et
numero nostri uirtute confiderent. subito sunt haedui uisi a
Latere nostris aꝑto quos caesar a dextera parte alio ascensu ma¬

Expanded text:
tres familiae, quae paulo ante Romanis de muro manus tres familiae, quae paulo ante Romanis de muro manus tendebant, suos obtestari et more Gallico passum capillum ostentare liberosque in conspectum proferre coeperunt. Erat Romanis nec loco nec numero aequa contentio; simul et cursu et spatio pugnae defatigati non facile recentes atque integros sustinebant. Caesar, cum iniquo loco pugnari hostiumque augeri copias videret, praemetuens suis ad Titum Sextium legatum, quem minoribus castris praesidio reliquerat, misit, ut cohortes ex castris celeriter educeret et sub infimo colle ab dextro latere hostium constitueret, ut, si nostros loco depulsos vidisset, quo minus libere hostes insequerentur terreret. Ipse paulum ex eo loco cum legione progressus, ubi constiterat, eventum pugnae exspectabat. Cum acerrime comminus pugnaretur, hostes loco et numero, nostri virtute confiderent, subito sunt Aedui visi ab latere nostris aperto, quos Caesar ab dextra parte alio ascensu ma
Abbreviated transcription (Latin):
de muro iactabant. et pectore nudo prominentes passis
manibus obtestabantur romanos. ut sibi parcerent neu
sicut auarici fecissent. ne a mulieribus quidez atq infanti¬
bus abstinerent. nonnullȩ de muris ꝑ manus dimissae se¬
e militibus tradebant. Labius centurio legionis octauȩ¬
uem inter suos dixisse constabat excitari se auarici cen¬
sibus. praemiis. neq commissurum ut pͥus quisꝗͣ murum
ascenderet. tres suos nactus manipulares atq: his subleua¬
tus murum ascendit. hos ipse rursus singulos exceptans
in murum extulit. Interim ii qui alteram partem oppidi
ut supra demonstrauimus munitionis causa conuenerãt
pͥmo exaudito clamore. inde etiam craebris nuncus incita¬
ti oppidum a romanis teneri praemissis equitibus magno
concursu eo contendere. eprum ut quisq primus ueneãt
sub muro consistebat. suorumq pugnantiu numerus au¬
gebat. quorum cum magna multitudo conuenisset. ma¬

Expanded text:
umque iactabant et pectore nudo prominentes passis umque iactabant et pectore nudo prominentes passis manibus obtestabantur Romanos, ut sibi parcerent neu, sicut Avarici fecissent, ne a mulieribus quidem atque infantibus abstinerent: nonnullae de muris per manus demissae sese militibus tradebant. Lucius Fabius, centurio legionis VIII, quem inter suos eo die dixisse constabat excitari se Avaricensibus praemiis neque commissurum, ut prius quisquam murum ascenderet, tres suos nactus manipulares atque ab eis sublevatus murum ascendit: hos ipse rursus singulos exceptans in murum extulit. Interim ei qui ad alteram partem oppidi, ut supra demonstravimus, munitionis causa convenerant, primo exaudito clamore, inde etiam crebris nuntiis incitati, oppidum a Romanis teneri, praemissis equitibus magno concursu eo contenderunt. Eorum ut quisque primus venerat, sub muro consistebat suorumque pugnantium numerum augebat. Quorum cum magna multitudo convenisset, ma
Abbreviated transcription (Latin):
lexitas ut Gotomapatus rex nitobrogum subito in taber¬
naculo oppressus ut meridie conquieuerat suꝑioris cõpo¬
ris parte nudata uulnerato equo uix se e manibus praedan¬
rat. Caesar receptui cani iussit legioniq decimae qua cu
exat reconcionatus signa constituit ac reliquarus legionss
milites non exaudito sono tubae quod satis magna uallis
intercedebat. tñ a tribunis militu Legatisq ut erat a cae¬
sare praeceptus retinebant᷑. s elati spe uictori& celeris et ho¬
stium fuga et superiorum temporum secundis prelus nihil
adeo arduum sibi esse existimauerunt. quod non uirtute
consequi possent. neq finem prius sequendi fecerunt. ꝗͣ muro
oppidi portisq appropinquare. Tum uero ex omnibus ur¬
bis partibus orto clamore qui Longius aberant repentino
tumultu perterriti cum hostem intra portas eẽ existimaret
sese ex oppido eiecexunt matresfamiliae uestes argentiq¬

Expanded text:
leritas, ut Teutomatus, rex Nitiobrigum, subito in taberleritas, ut Teutomatus, rex Nitiobrigum, subito in tabernaculo oppressus, ut meridie conquieverat, superiore corporis parte nudata vulnerato equo vix se ex manibus praedanrat, Caesar receptui cani iussit legionique decimae, quacum erat, continuo signa constituit. Ac reliquarum legionum milites non exaudito sono tubae, quod satis magna valles intercedebat, tamen ab tribunis militum legatisque, ut erat a Caesare praeceptum, retinebantur. Sed elati spe celeris victoriae et hostium fuga et superiorum temporum secundis proeliis nihil adeo arduum sibi esse existimaverunt quod non virtute consequi possent, neque finem prius sequendi fecerunt quam muro oppidi portisque appropinquarunt. Tum vero ex omnibus urbis partibus orto clamore, qui longius aberant repentino tumultu perterriti, cum hostem intra portas esse existimarent, sese ex oppido eiecerunt. Matres familiae de muro vestem argent
Abbreviated transcription (Latin):
dio pugnandi i aut spe praed& longius progrediantur. quid
iniquitas loci habeat incommodi proponit. hec una celeri¬
tate posse mutari occasionis ẽẽ rem non praelii. His rebus
expositis signum dat. et a dextera ꝑte alio ascensu eodem
tꝑ̃e ad heduos mittit. oppidi mons a planicie atq initio
ascensus recta regione si nullus anfractus intercederet mil¬
le ducentos passus aberat. quicquid huic circumitus ad
molliendum cliuium accesserat. id spatium itineris auge¬
bat. a medio fere colle in longitudine ut natura montis
ferebat. ex grandibus saxis sex pedum murum qui nostr̃ỹ
impetum tardaret praedixerant galli. atq inferiori omni
spatio relicto uacuo suꝑiorem partem collis usq ad murum
oppidi densissimis castris compulerant. Milites dato signo
celeriter ad munitionez perueniunt. eamq transgressi tri¬
nis castris potiuntur. At tanta fuit in castris capiendis ce¬

Expanded text:
dio pugnandi aut spe praedae longius progrediantur; quid dio pugnandi aut spe praedae longius progrediantur; quid iniquitas loci habeat incommodi proponit: hoc una celeritate posse mutari; occasionis esse rem, non proeli. His rebus expositis signum dat et ab dextra parte alio ascensu eodem tempore Aeduos mittit. Oppidi murus ab planitie atque initio ascensus recta regione, si nullus anfractus intercederet, MCC passus aberat: quidquid huc circuitus ad molliendum clivum accesserat, id spatium itineris augebat. A medio fere colle in longitudinem, ut natura montis ferebat, ex grandibus saxis sex pedum murum qui nostrorum impetum tardaret praeduxerant Galli, atque inferiore omni spatio vacuo relicto superiorem partem collis usque ad murum oppidi densissimis castris compleverant. Milites dato signo celeriter ad munitionem perveniunt eamque transgressi trinis castris potiuntur; ac tanta fuit in castris capiendis ce
Abbreviated transcription (Latin):
media nocte imꝑat. ut paulo tumultuosius omnibus Locis
uagarentur. Prima luce magnum numerum tormentorum
ac simulatione collibus circumuehi iubet. his paucos addit
equites qui latius ostentationis cã uagarent᷑. Longo circĩuty
easdem omnes iubere petere regiones. Haec procul ex oppi¬
do uidebantur ut erat procul a gergouia despectus in ca¬
stra neq tanto spatio certi quid eẽt explorari poterat. Le¬
gionem unam eodem iugo mittit. et paulum progressas
inferiore constituit loco syluis occultat. Augetur gallis sy¬
spitio atque omnes illo munitionu copiae traducunt᷑. Ua¬
cua castra hostium caesar conspicatur tectisq in signibus suo¬
tum occultatisq signis militaribus raros militesq qui ex op¬
pido anim aduerterent᷑ ex maioribus castris in minora rra¬
ducit. Legatisq quos singulis legionibus praefecerat. quid fieĩ
uelit ostendit. inprimis monet ut contineant milites. ne stu¬

Expanded text:
media nocte imperat, ut paulo tumultuosius omnibus locis media nocte imperat, ut paulo tumultuosius omnibus locis vagarentur. Prima luce magnum numerum impedimentorac simulatione collibus circumvehi iubet. His paucos addit equites qui latius ostentationis causa vagarentur. Longo circuitu easdem omnes iubet petere regiones. Haec procul ex oppido videbantur, ut erat a Gergovia despectus in castra, neque tanto spatio certi quid esset explorari poterat. Legionem unam eodem iugo mittit et paulum progressam inferiore constituit loco silvisque occultat. Augetur Gallis suspicio, atque omnes illo ad munitionem copiae traducuntur. Vacua castra hostium Caesar conspicatus tectis insignibus suorum occultatisque signis militaribus raros milites, ne ex oppido animadverterentur, ex maioribus castris in minora traducit legatisque, quos singulis legionibus praefecerat, quid fieri velit ostendit: in primis monet ut contineant milites, ne stu
Abbreviated transcription (Latin):
haberet ne peofectio nata a timore defectionis similis fugae
uideretur. haec cogitanti accidere uisa est facultas bene rei
gerenda. Nam cum in minora castra operis ꝑspiciendi car¬
sa uenisset animaduertit collem qui ab hostibus tenebatur
nudatum hominibus qui superioribus diebus uix pre mul¬
tudine cerni poterat. admiratus quaexit ex profugis cãm
quorum magnus ad eum quotidie nuͣs confluebat. constabat
inter omnes quod iam ipse caerar ꝑ exploratores cognoueãt.
dorsum esse eius iugi prope equum. s hunc syluestrem et an¬
gustum qua eẽt aditus ad alteram partem oppidi uehemen
ter huic illos loco tmere. nec iam aliter sentire uno colle
a romanis occupato. si alterum amisissent. qn pene circum¬
uallati atq omni exitu et pabulatione interclusi uiderent᷑.
ad hunc muniendum omes a uertingetorige euocatos hac
re cognita caesar mittit ꝗͣ plurimas equitum turmas eisdes

Expanded text:
heret, ne profectio nata ab timore defectionis similis fugae heret, ne profectio nata ab timore defectionis similis fugae videretur. Haec cogitanti accidere visa est facultas bene rei gerendae. Nam cum in minora castra operis perspiciendi causa venisset, animadvertit collem, qui ab hostibus tenebatur, nudatum hominibus, qui superioribus diebus vix prae multitudine cerni poterat. Admiratus quaerit ex perfugis causam, quorum magnus ad eum cotidie numerus confluebat. Constabat inter omnes, quod iam ipse Caesar per exploratores cognoverat, dorsum esse eius iugi prope aequum, sed hunc silvestrem et angustum, qua esset aditus ad alteram partem oppidi; huic loco vehementer illos timere nec iam aliter sentire, uno colle ab Romanis occupato, si alterum amisissent, quin paene circumvallati atque omni exitu et pabulatione interclusi viderentur: ad hunc muniendum omnes a Vercingetorige evocatos. Hac re cognita Caesar mittit complures equitum turmas; eis de
Abbreviated transcription (Latin):
ultis utrinq intexfectis maiorem armatorum multitudie¬
concitant. Interim nuncio allato omnes milites eorum in po¬
testate caesaris teneri. concurrunt ad aristiũ nihil publico fac¬
tum consilio demonstrãt. quaestiones de bonis direptis de¬
cernunt. Littauici fratrumq bona publicant. legatos ad cȩ
rum causa suorus. sed contaminati facinore et compendio
ex direptis bonis quod ea res ad multos pertinebat. timore
poenȩ exterriti. consilia lam de bello inire incipiunt ciui¬
tatesq reliquas Legationibus solicitant. quae tametsi caesar
intelligebat. tamen ꝗͣ initissime potest Legatos appellat.
nihil se propter inscientiam leuitatemq uulgi grauius de
ciuitate iudicare. Neq de sua in heduos beniuolentia dimi¬
nuere et ipse maiorem galliae motum expectans ne ab om̃ibꝰ
ciuitatibus circumsisteretur consilia inibat. quemadmodũ
a gergouia discederet ac rursum omẽm exercitum contra¬

Expanded text:
multis utrimque interfectis maiorem multitudinem armatorum multis utrimque interfectis maiorem multitudinem armatorum concitant. Interim nuntio allato omnes eorum milites in potestate Caesaris teneri, concurrunt ad Aristium, nihil publico factum consilio demonstrant; quaestionem de bonis direptis decernunt, Litavicci fatrumque bona publicant, legatos ad Caesrum suorum causa; sed contaminati facinore et capti compendio ex direptis bonis, quod ea res ad multos pertinebat, timore poenae exterriti consilia clam de bello inire incipiunt civitatesque reliquas legationibus sollicitant. Quae tametsi Caesar intellegebat, tamen quam mitissime potest legatos appellat: nihil se propter inscientiam levitatemque vulgi gravius de civitate iudicare neque de sua in Aeduos benevolentia deminuere. Ipse maiorem Galliae motum exspectans, ne ab omnibus civitatibus circumsisteretur, consilia inibat quemadmodum ab Gergovia discederet ac rursus omnem exercitum contra
Abbreviated transcription (Latin):
su eorum relictis duabus portis obstruere coeteras plute¬
osq uallo addere et se in posterum diem similemq casum ap¬
parare His rebus cognitis caesar summo studio militum
ante ortum solis in castra ꝑuenit. Dum haec ad gergouia
geruntur edui primis nuncus a Littauico acceptis nullu
sibi ad cognoscendus spatium relinquunt impellit alios ara¬
ricia. alios iracundia et temeritas quae maxime illi homi¬
num genexi est innata ut leuem auditionem habeant ꝓ
re comperta bona ciuium romanorum diripiunt. cedes
faciunt in seruitutem abstrahunt adiuuat rem proclinatas
conuictolitauicus plebemq ad furorem impellit. ut facinor
admisso ad sanitatem reuerti pudeat. Marcum aristum tri¬
bunum militum iter ad legionem facientem fide data ex op¬
pido cauillonio educunt idem cogunt facere eos qui nego¬
indi causa ibi constiterant hos continuo itinere adorti om̃¬
bus impedimentis exuunt repugnatos diem noctemq obsidẽt

Expanded text:
su eorum duabus relictis portis obstruere ceteras plutesu eorum duabus relictis portis obstruere ceteras pluteosque vallo addere et se in posterum diem similemque casum apparare. His rebus cognitis Caesar summo studio militum ante ortum solis in castra pervenit. Dum haec ad Gergoviam geruntur, Aedui primis nuntiis ab Litavicco acceptis nullum sibi ad cognoscendum spatium relinquunt. Impellit alios avaritia, alios iracundia et temeritas, quae maxime illi hominum generi est innata, ut levem auditionem habeant pro re comperta. Bona civium Romanorum diripiunt, caedes faciunt, in servitutem abstrahunt. Adiuvat rem proclinatam Convictolitavis plebemque ad furorem impellit, ut facinore admisso ad sanitatem reverti pudeat. Marcum Aristium, tribunum militum, iter ad legionem facientem fide data ex oppido Cabillono educunt: idem facere cogunt eos, qui negotiandi causa ibi constiterant. Hos continuo in itinere adorti omnibus impedimentis exuunt; repugnantes diem noctemque obsident;
Abbreviated transcription (Latin):
dit atq moratur. interdicitq omnibus ne quenꝗͣ intersi¬
ciant. Eperodorigem et uiridomarum quos illi interfectos
existimabant inter equites uersari suosq appellare iuber
H is cognitis et littauici fraude ꝑsoecta hedui manus tender
deditionem significare et proiectis armis mortem depretaĩ
incipiunt. Littauicus cum suis clientibus quibus more gal¬
lorum nefas etiam in extranea fortuna deserere patronus
Gergouiam profugit. Caesar nuncus ad ciuitatem heduoꝵ
missis qui suo beneficio conseruatos docerent. quos uire bel¬
li interficere potuisset. tribusq horis noctis exercitui ad qe¬
tem datis castra ad gergouiam mouet. Medio fere itiner̃
equites a fabio missi quanto res periculo fuerit exponunt
summis copiis castra oppugnata demonstrant cum crebro
rum atq omnis generis telorum multos uulneratos. ad
haec sustinenda magno usui siusse tormenta fabium disces¬

Expanded text:
tur atque impedit interdicitque omnibus ne quemquam interfitur atque impedit interdicitque omnibus ne quemquam interficiant. Eporedorigem et Viridomarum, quos illi interfectos existimabant, inter equites versari suosque appellare iubet. His cognitis et Litavicci fraude perspecta Aedui manus tendere, deditionem significare et proiectis armis mortem deprecari incipiunt. Litaviccus cum suis clientibus, quibus more Gallorum nefas est etiam in extrema fortuna deserere patronos, Gergoviam profugit. Caesar nuntiis ad civitatem Aeduorum missis, qui suo beneficio conservatos docerent quos iure belli interficere potuisset, tribusque horis noctis exercitui ad quietem datis castra ad Gergoviam movit. Medio fere itinere equites a Fabio missi, quanto res in periculo fuerit, exponunt. Summis copiis castra oppugnata demonstrant, cum crebro rum atque omnis generis telorum multos vulneratos; ad haec sustinenda magno usui fuisse tormenta. Fabium disces
Abbreviated transcription (Latin):
ne patiatur ciuitatem prauis adolescentium consiliis ab ami¬
cicia populi xo. deficere. quod futurum prouiderat. ne se tot
hominum milia cum hostibus coniunxerint. quorum salu¬
tem neque propinqui negligere. neq ciuitas leui momento
aestimare posset. Magna affectus solicitudine hoc nuncio
caesar quod semꝑ heduorum ciuitati praecipue indulxeãt
nulla intexposita dubitatione legiones expeditas quatuor
equitatum omnem ex castris educit nec fuit spatium tali tẽ¬
pore ad contrahenda castra quod res posita in celeritate uide¬
hatur. fabium Legatum cum legionibus duabus castris prȩ¬
sidio relinquit fratres Luctauici cum compraehendendi ius¬
sisset paulo ante repperit ad hostes fugisse. Adhortatus mi¬
Lites necessario tempore itineris Labore permoueantur.y
pidissimis omnibus progressus milia passuum .xxu. agmen
heduorum conspicatus immisso equitaty iter eorum impe¬

Expanded text:
ne patiatur civitatem pravis adulescentium consiliis ab amine patiatur civitatem pravis adulescentium consiliis ab amicitia populi Romani deficere; quod futurum provideat, si se tot hominum milia cum hostibus coniunxerint, quorum salutem neque propinqui neglegere, neque civitas levi momento aestimare posset. Magna adfectus sollicitudine hoc nuntio Caesar, quod semper Aeduorum civitati praecipue indulserat, nulla interposita dubitatione legiones expeditas quattuor equitatumque omnem ex castris educit; nec fuit spatium tali tempore ad contrahenda castra, quod res posita in celeritate videbatur; Gaium Fabium legatum cum legionibus duabus castris praesidio relinquit. Fratres Litavicci cum comprehendi iussisset, paulo ante reperit ad hostes fugisse. Adhortatus milites, ne necessario tempore itineris labore permoveantur, cupidissimis omnibus progressus milia passuum XXV agmen Aeduorum conspicatus immisso equitatu iter eorum mora
Abbreviated transcription (Latin):
me interiere. atq hos latrones interficiamus ostendit ciues
romanos qui eius praesidii fiducia una erant. Magnum ny¬
merum frumenti commeatusq diripit. ipsos crudeliter ex-¬
cruciatos interficit. Nuncios tota ciuitate eduorum dimit¬
tit. eodem mendacio de caede equitum et principum per¬
monet hortatur ut simili ratione tque ipse fecerit suas inuirias
persequantur. ⁊perodorix heduus summo Loco natus adolescẽs
et summae domi potentiae. et una Uiridomarus paritate et
gratia. sed genere dispari. quem caesar ab Diuitiaco sibi tradi¬
tum ex humili. Loco ad summam dignationem perduxerat in
equitum numero conuenerant nominatim ab eo euocati. His
exat inter se de principaty contentis. et illa magistratuum
controuersia. alter pro conuictolitano. alter pro cotto sum¬
mis opibus pugnauerant. Ex his eperodorix cognito Litta¬
uici consilio media fere nocte rem ad caesarem defert. orat

Expanded text:
me interierunt, atque hos latrones interficiamus." Ostendit cives me interierunt, atque hos latrones interficiamus." Ostendit cives Romanos, qui eius praesidi fiducia una erant: magnum numerum frumenti commeatusque diripit, ipsos crudeliter excruciatos interficit. nuntios tota civitate Aeduorum dimittit, eodem mendacio de caede equitum et principum permovet; hortatur ut simili ratione atque ipse fecerit suas iniurias persequantur. Eporedorix Aeduus, summo loco natus adulescens et summae domi potentiae, et una Viridomarus, pari aetate et gratia, sed genere dispari, quem Caesar ab Diviciaco sibi traditum ex humili loco ad summam dignitatem perduxerat, in equitum numero convenerant nominatim ab eo evocati. His erat inter se de principatu contentio, et in illa magistratuum controversia alter pro Convictolitavi, alter pro Coto summis opibus pugnaverant. Ex eis Eporedorix cognito Litavicci consilio media fere nocte rem ad Caesarem defert; orat
Abbreviated transcription (Latin):
cipes ciuitatis eporedorix et Uiridomarus insimulati prodi¬
tionis ab romanis indita causa interfecti sunt haec ab ipis
cognoscite qui ab ipsa caede fugerunt. Nam ego fratribus
atq omnibus meis ꝓpinquis interfectis dolorem prohibeor
quae gesta sunt pronunciare. producuntur ii quos ille do¬
cuerat quae dici uellet. atq eadem q̃ littauicus pronuncia¬
uerat multitudini exponunt. multos equites heduorum in¬
terfectos. quod collocuti cum aruennis dicerentur. ipsos se
inter multitudinem militum occultasse atq ex media cae¬
de fugisse. Conclamant haedui. et littauicum obsecrant ut
sibi consulat quasi uero inquit ille consilu sit res ac non ne¬
cesse sit nobis gergoniam contendere. et cum aruennis nosmet
coniungere. An dubitamus quin nefario facinore admisso ro¬
mani iam ad nos interficiendos concurrant. pro inde si ꝗd
in me animi est. persequamur eorum mortem qui indignissi¬

Expanded text:
cipes civitatis, Eporedorix et Viridomarus, insimulati prodicipes civitatis, Eporedorix et Viridomarus, insimulati proditionis ab Romanis indicta causa interfecti sunt. Haec ab ipsis cognoscite, qui ex ipsa caede fugerunt: nam ego fratribus atque omnibus meis propinquis interfectis dolore prohibeor, quae gesta sunt, pronuntiare." Producuntur hi quos ille edocuerat quae dici vellet, atque eadem, quae Litaviccus pronuntiaverat, multitudini exponunt: multos equites Aeduorum interfectos, quod collocuti cum Arvernis dicerentur; ipsos se inter multitudinem militum occultasse atque ex media caede fugisse. Conclamant Aedui et Litaviccum obsecrant ut sibi consulat. "Quasi vero," inquit ille, "consili sit res, ac non necesse sit nobis Gergoviam contendere et cum Arvernis nosmet coniungere. An dubitamus quin nefario facinore admisso Romani iam ad nos interficiendos concurrant? Proinde, si quid in nobis animi est, persequamur eorum mortem qui indignissi
Abbreviated transcription (Latin):
caesaris beneficio affectum. sic tamen ut iustissimam apud eũ
causam obtinuerit. sed plus communi Libertati tribuere. cur
n potius hedui de suo iure et legibus ad caesarem discepta¬
torem ꝗͣ romani ad heduos ueniant. celeriter adolescentibꝰ
et ratione magistratus et premio deductis cum se uel pͥnci¬
pes eius cõsilii fore profiterent᷑. ratio ꝑficiendi quaerebatur
quod ciuitatem temere ad suscipiendum bellum adduci pos¬
se non confidebant. ꝑlacuit ut Littauicus.x. illis milibꝰ
quae caesari ad bellum mitterentur praeficeretur. atq ea du¬
cenda curaret. fratresq eius ad caesarem praecurrerent. reliqua
qua ratione agi placeat constitunt. Littauicus accepto exer¬
tu cum milia passuum circiter .xxx. a germania abesset. c̃o¬
uocatis subito militibus. Lachrymans quo proficiscimur inꝗt
milites omnis noster equitatus. omnis nobilitas ĩteriit. prin¬

Expanded text:
Caesaris beneficio adfectum, sic tamen, ut iustissimam apud eum Caesaris beneficio adfectum, sic tamen, ut iustissimam apud eum causam obtinuerit; sed plus communi libertati tribuere. Cur enim potius Aedui de suo iure et de legibus ad Caesarem disceptatorem, quam Romani ad Aeduos veniant? Celeriter adulescentibus et oratione magistratus et praemio deductis, cum se vel principes eius consili fore profiterentur, ratio perficiendi quaerebatur, quod civitatem temere ad suscipiendum bellum adduci posse non confidebant. Placuit ut Litaviccus decem illis milibus, quae Caesari ad bellum mitterentur, praeficeretur atque ea ducenda curaret, fratresque eius ad Caesarem praecurrerent. Reliqua qua ratione agi placeat constituunt. Litaviccus accepto exercitu, cum milia passuum circiter XXX ab Gergovia abesset, convocatis subito militibus lacrimans, "Quo proficiscimur," inquit, "milites? Omnis noster equitatus, omnis nobilitas interiit; prin
Abbreviated transcription (Latin):
stes uidebant᷑. sed is locus ab his praesidio non nimis firma tene¬
batur. tñ silentio noctis caesar e castris egressus priusqͣ subsidio
ex oppido ueniri posset deiectus praesidio potitus loco duas ibi
Legiones collocauit. fossamq duplicem duodenorum pedum
a maioribus castris ad minora perduxit. ut tuto a repentino
hostium incursu et singulari commeare possent. Dum haec
A Gergouiam geruntur conuitolitanus eduus. cui magr̃ã¬
tum ad iudicatum a caesare demonstrauimus solicitatus ab
aruennis pecunia cum quibusdam adolescentibus colloquit᷑
quorum erat princeps Littauiceus. atq eius fratres amplis¬
sima familia nati adolescentes cum his premium communi¬
cat hortaturq ut se liberos et imꝑio natos meminerint una
esse eduorum ciuitatem quae cextissimam galliae uictoriam
detineat. eius auctoritate reliquas contineri. qua traducta
Locum consistendi romanis in gallia non fore. ẽẽ nonnullo

Expanded text:
stes videbantur; sed is locus praesidio ab his non nimis firmo tenestes videbantur; sed is locus praesidio ab his non nimis firmo tenebatur; tamen silentio noctis Caesar ex castris egressus, priusquam subsidio ex oppido veniri posset, deiecto praesidio potitus loco duas ibi legiones collocavit fossamque duplicem duodenum pedum a maioribus castris ad minora perduxit, ut tuto ab repentino hostium incursu etiam singuli commeare possent. Dum haec ad Gergoviam geruntur, Convictolitavis Aeduus, cui magistratum adiudicatum a Caesare demonstravimus, sollicitatus ab Arvernis pecunia cum quibusdam adulescentibus colloquitur; quorum erat princeps Litaviccus atque eius fratres, amplissima familia nati adulescentes. Cum his praemium communicat hortaturque, ut se liberos et imperio natos meminerint. Vnam esse Aeduorum civitatem, quae certissimam Galliae victoriam detineat; eius auctoritate reliquas contineri; qua traducta locum consistendi Romanis in Gallia non fore. Esse nonnullo se