comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
timnitũ nõ frcit. ant nõ iu¬
ie testm fecit. aiiidq. fecat
ruptũ irritum ne fr̃m est
au̾si nemo exco: hrs criti¬
tĩt. ¶Intestatoꝵ. uit̃ here¬
ieates ex legi .xii. tabulaꝵ
primũ.idsuos hxredes pn¬
nent. Suiaut̃ heredes er¬
istimanturut ⁊ suprittir¬
ĩ. qui in potestatt mori¬

Expanded text:
fecit, aut non iure fecit, aut id quod fecerat ruptum irritumve factum est, aut nemo ex eo heres extitit. Intestatorum autem hereditates ex lege duodecim tabularum primum ad suos heredes pertinent. Sui autem heredes existimantur, ut et supra diximus, qui in potestate mori
Abbreviated transcription (Latin):
possit tn̾cocticiulos ponẽs¬
fact postqne temꝑa cum
⁊tabro cocuicillos feciss iã
nemini dubiũcrat qͥnco¬
decedens fidi comitit codici¬
ft̃m codiciili ft̃i crant. pap

Expanded text:
posset, tamen codicillos posset. post quae tempora cum et Labeo codicillos fecisset, iam nemini dubium erat quin codecedens fideicommittere codicifactum codicilli facti erant, Pap
Abbreviated transcription (Latin):
ingnstus conuocasse pru¬
tentes int̾ quos trebaciũ
sisse in possit hoc recipiñ
ausonas aiuris rõne co¬
patium suasisse. augnsto
mIIdiceret utiussim

Expanded text:
onvocasse prudentes, inter quos Trebatium sisse, an possit hoc recipi nec absonans a iuris ratione cobatium suasisse Augusto, quod diceret, utilissim
Abbreviated transcription (Latin):
ualere bona h̾rentatis con¬
tingit. ut ex hac cã neq de¬
ub̃atonis auxuium cisfi¬
at neccͣium. nisi omissa ob¬
scruatõne nr̃e cõnͣstitutõr
it .⁊ se se net̾i granaminiad¬
itonis suppon̾e matuint.

Expanded text:
alere bona hereditatis contingit, ut ex hac causa neque deliberationis auxilium eis fiat necessarium, nisi omissa observatione nostrae constitutionis int et sese veteri gravamini aditionis sup
Abbreviated transcription (Latin):
uct̾es cnim heredes ꝓciñis
appellabant ssicut. antẽ mi¬
dauoluntate crͣnens here
fit ita ci contraria destina¬
tone statim abhrititate re¬
pcuiturseumquimutris
gerere.. ad quirere sibiħr

Expanded text:
veteres enim heredes pro dominis appellabant. sicut autem nuda voluntate extraneus heres fit, ita et contraria destinatione statim ab hereditate repellitur. eum, qui mutus gerere et ad
Abbreviated transcription (Latin):
tatibo eoꝵ fauentes chispo¬
suit. ut om̃ib legatis una
⁊quibꝰ cumubis anquid
derelictum sit: liceat lega
constitutois ꝑpensum i¬
odimi cxipĩ tenore ꝑfec¬
tissime accipe possibile ẽ.
s. nonusq ad cãm consti¬
tutõnem stanctum ẽe er¬
istimauim cũeni antiqui¬
tateminuenimꝰ legata qͥ¬
dem strictt concludentẽ fi¬
dei cõmissis aũt que exuo¬
iuntate mãgis descendeb¬
ant de functoꝵ pingniorẽ
nat᷑am inctuigentem neccͣ¬
ium ee ctixim omĩa lega¬
ta fidi cõmissis cxͣequare.
nat᷑a fidi cõmisioꝵ. ¶Et si
quid am̃puns ẽ in legiti
proc crescat fidi cõmissi na¬
turass: ne inprimis iegu
cũnabius. ꝑmixte de his
exponedo stuctiosis ado¬
lestentibꝰ qndam intro¬
tucamo cufficuitatẽ o pe

Expanded text:
tatibus eorum faventes, disposuit, ut omnibus legatis una quibuscumque verbis aliquid derelictum sit, liceat legatconstitutionis perpensum modum ex ipsius tenore pe fectissime accipere possibile est. Sed non usque ad eam constitutionem standum esse existimavimus. cum enim antiquitatem invenimus legata quidem stricte concludentem, fideicommissis autem, quae ex voluntate magis descendebant defunctorum, pinguiorem naturam indulgentem, necessarium esse duximus omnia legata fideicommissis exaequare, natura fideicommissorum, et si quid amplius est in legatis per hoc crescat fideicommissi natura. sed ne in primis legum cunabulis permixte de his exponendo studiosis adulescentibus quandam introducamus difficultatem, ope
Abbreviated transcription (Latin):
Est rec uiderꝰ delegatis q̃
p̃s iuris exͣppositam qui¬
dem mat̾um uidctur Nam
loq̃uimur dehiis inris fig¬
uris quib puniu̾sitatem
Ires nobis acquirũtur.s
cũ om̃imꝰ dẽtestis deq hrdi¬
bo qͥͣĩtestõ institutũt᷑ locu¬
co potest hec iuris mat̾ia
tcͣtiri ¶ legatum itaq est
donato quedam a defuncto
ꝑ q̃ singula gn̾a legatoꝵ¬

Expanded text:
st haec uideamus de legatis. quae pars iuris extra propositam quidem materiam uidetur: nam loquimur de his iuris figuris, quibus per uniuersitatem res nobis adquiruntur: sed cum omnino de testamentis deque heredibus qui testamento instituuntur locuco potest haec iuris materia tractari. Legatum itaque est donatio quaedam a defuncto per quae singula genera legato
Abbreviated transcription (Latin):
fi. ¶Prohrde x gerere quii
uidetur si reb prcitariis
tmꝙͣ heres ntatur ut uen¬
tendo res h̾rcutarias. aut
quoquo mͦ si uouintatem
tead cunda h̾rctitate cium¬

Expanded text:
i. pro herede autem gerere quis videtur, si rebus hereditariis tamquam heres utatur vel vendendo res hereditarias aut quoquo modo, si voluntatem de adeunda her
Abbreviated transcription (Latin):
quodamm᷑ dñi cx̃istima¬
tur. unte  si quis intesta¬
tus mortuus sit: prima
ab intestato qͣm ex testõhr¬
des fiunt. s hiis p̾tor pm¬
se abherectitate ut porius
simisr acreditorib posside¬
ant᷑. Ceti qui tectatoris i¬
ri subiccti non sint. exͣnci
heredes appc̃llantur. itaq
quade cã ci qui hxredes am
numissus eod̾ nu̾o sxtuir

Expanded text:
quodam modo domini existimantur; unde etiam, si quis intestatus mortuus sit, prima ab intestato quam ex testamento heredes fiunt. Sed his praetor pse ab hereditate, ut potius similiter a creditoribus possideantur. Ceteri, qui testatoris iuri subiecti non sunt, extranei heredes appellantur. itaquequa de causa et qui heredes a meo manumissus eodem numer
Abbreviated transcription (Latin):
uiud ei comodũ p̾statur
ut ea que post mortem pro¬
ni sui sibi ad quisicrit. ip̃i
rescrͣuentu ⁊ q̃muis nõ
sufficiant bona defuncticre
heredes sunt filius uciuti
fuius filia nepos neptis cx
fino.ci de inceps cet̾i libi qͥ

Expanded text:
ud ei commodum praestatur, ut ea quae post mortem patroni sui sibi adquisierit ipsi reserventur: et quamvis non sufficiant bona defuncti creheredes sunt veluti filius, filia, nepos neptisque ex filio et deinceps ceteri l
Abbreviated transcription (Latin):
cã libos suos ui exitredait
ui omittunt introctuctũ
c̃ ut dr mofficioso testõ ag̾e
possint libi quiquerunt
aut inique se ex heredatos
aiiiniq p̾t̾itos hoc colore
testm̃ orctinarent. s hoc chi¬
citur nõ qi uere furiosus
sit s recte quidẽ fent rest̾m

Expanded text:
suos vel exheredant vel omittunt, inductum est ut de inofficioso testamento agere possint liberi, qui queruntur, aut inique se exheredatos aut inique praeteritos, hoc colore, testamentum ordinarent. sed hoc dicitur non quasi vere furiosus sit, sed recte quidem fecit testam
Abbreviated transcription (Latin):
diuisionem ad õptati. ita
temũ de mofficioso testam̃¬
to ag̾e possut. si nuuo a¬
no nre. ad bona de functi
pucnire possunt. Namci
officioso agere possunt ¶S:
hec ita accipienda sunt. si
nichil penitus cis atesta¬
torib teͣstam̃to relictum

Expanded text:
divisionem adoptati, ita demum de inofficioso testamento agere possunt si nullo alio iure ad bona defuncti venire possunt. nam qui officioso agere possunt. Sed haec ita accipienda sunt si nihil eis penitus a testatoribus testamento relictum
Abbreviated transcription (Latin):
temꝑibꝰ inspicitur. testĩ¬
tempt quidem ftĩ ut consti¬
t̾it institutõ. Mortis uo¬
temꝑe testatoris ut efftin
heat .hix. aniplius ci cum
adierit herectitatt c̃e debet
cum cotestĩ factõ. sñ pure
sũ sub concitone hxeres ĩ

Expanded text:
temporibus inspicitur, testamenti quidem facti, ut constiterit institutio, mortis vero testatoris, ut effectum habeat. hoc amplius et cum adit hereditatem esse debet cum eo testamenti factio, sive pure sive sub
Abbreviated transcription (Latin):
uit sui ⁊ nect̾ii. aut̃ cxͣnci.
neccͣius heres c̃scruus hxre
institutus. ideo sic appella¬
modo post mortem testa¬
heres fit. Unde qui fatuiti¬
tes suas sus pectas ht sos
seruũ suũ primoaut scc̾o¬

Expanded text:
ut sui et necessarii aut extranei. Necessarius heres est servus heres institutus: ideo sic appellamodo post mortem testaheres fit. unde qui facultates suas suspectas habent, solent servum suum primo aut sec
Abbreviated transcription (Latin):
cente id ꝙ eis de est usq ad
qͣrtam iegntime ꝑtis reꝑ¬
leatur. ucct nõ fũit᷑. i d icctũ
boniinri arhitratutebere
cam repicri ¶Si tutor noic
pupilli cuio tutelam gere¬
bat ex testam̃to pris sui
legitum acceꝑit cumnith
erat ip̃i tutori relictuma
patre suo nichominꝰ pos¬
sit noĩc suo de inofficioso
renctum fũit de in offõ eg̾it
⁊ suꝑatus ẽ ip̃c tutor ꝙ sibi
in cod̾ testõ legatum relic¬
tumẽ nõ. admittit sigĩtur
qrtam quisd h̾re ut dem
officõso testam̃to agẽ non
possit sũ iure hcretitario¬

Expanded text:
 ad quartam legitimae partis repletur, licet non fuerit adiectum, boni viri arbitratu debere eam repleri. Si tutor nomine pupilli, cuius tutelam gerebat, ex testamento patris sui legatum acceperit, cum nihil erat ipsi tutori relictum a patre suo, nihilo minus possit nomine suo de inofficioso relictum fuerit, de inofficioso egerit et superatus est, ipse quod sibi in eodem testamento legatum relictum est, non amittit. Igitur quartam quis debet habere, ut de inofficioso testamento agere non possit: s
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ .s. ita accipi dełet si fuit
nͣũrꝰ aũ priigna tua. Na
siad huc murus c̃.i. si adh¬
ue nupta c̃ filio tuo aliarõ¬
ne uxorem cam cduce̾ nõ po¬
sis qr ead̾ duobo nupta ẽe
nõ potest. ¶Item si ad huc

Expanded text:
 ita accipi debet, si fuit nurus aut privigna: nam si adhuc nurus est, id est si adhuc nupta est filio tuo, alia ratione uxorem eam ducere non poteris, quia eadem duobus nupta esse non potest: item si adhuc
Abbreviated transcription (Latin):
patrituo nupta ẽ cõmuni
iure impectit᷑ tibi nubrre
qr ead dnob nupta eẽ ñ
põtest. ¶tem si ad huc so

Expanded text:
patri tuo nupta est, communi iure impeditur tibi nubere, quia eadem duobus nupta esse non potest: item si adhuc so
Abbreviated transcription (Latin):
neptem eiꝰ ꝑmittit᷑ ¶E
ns. id optanit filiam nõ
uideris impectiriuxorem
possunt. ¶Atemamitã lic
ad optiuam uxorem duce
nõ uez.itemͣ matteram qr
parentum loco łetur. Qua
itam.⁊ matteram magnã
tatis quoq uen̾atõne qua¬
rumdam nupcus abstiñe
necce .c̃. ut ecre prĩnignam

Expanded text:
neptem permittitur. us adoptavit filiam non videris impediri uxorem possunt. Item amitam licet adoptivam uxorem ducere non licet, item materteram, quia parentum loco habentur. qua itam et materteram magnam tatis quoque veneratione quarundam nuptiis abstinere necesse est. ut ecce p
Abbreviated transcription (Latin):
Ustas autem nupcias int̾
se cies romani contrahut
qui scõm p̾cep̃ta iegum co¬
cunt. masculi quidẽ p̃nb¬
es. femine u̾o uiri pͥotentẽ
sũ patres fum̃. sint. sũ filii¬
in quoꝵ põtestate sunt. Naĩ
hoc fĩ debereqi cimilis .⁊ ᷑a¬
curalis rõ suadet intm̃ nt
iussus pentum p̾cede debeat
Unde quesitumẽ. an furio¬
si filia nubere. aut furiosi
fulius uxorem auce põssit¬
batur nr̃a ꝓcessit decisio qͥ
ꝑmissum ẽ ad exemplum
filic furiosi filium quoq
posse sñ patris int̾uentu

Expanded text:
Iustas autem nuptias inter se cives Romani contrahunt, qui secundum praecepta legum coeunt, masculi quidem puberes, feminae autem viripotentes, sive patresfamilias sint sive filiiin potestate sunt. nam hoc fieri debere et civilis et naturalis ratio suadet in tantum ut iussum parentis praecedere debeat. unde quaesitum est, an furiosi filia nubere aut furiosi filius uxorem ducere possitbatur, nostra processit decisio, qua permissum est ad exemplum filiae furiosi filium quoque posse et sine patris interventu
Abbreviated transcription (Latin):
S si qua ꝑadoptonemso
int̾te ⁊ cam nupcie consi¬
st̃c non possunt. cnmũo
tio dissoluta sit. pot̾is cam
uxorem duce. s ⁊ si tu em¬
ancipatus fiiis nichuest
impedito nupciis. ⁊ idrod
stat siquis gnumad opta¬
Creuelit. dełx eum añ fuiam
suam cm̃ancipare.⁊ siꝗs
nent nurumad optare de¬
bere cum añ fuium suũ
roris filiam duc̾e uxorẽ nõ
ucz. s nec neptem frĩs ur

Expanded text:
 si qua per adoptionem sointer te et eam nuptiae consistere non possunt: cum tio dissoluta sit, poteris eam uxorom ducere: sed et si tu emancipatus fueris, nihil est impedimento nuptiis. et ideo constat, si quis generum adoptare velit, debere eum ante filiam suam emancipare: et si quis velit nurum adoptare, debere eum ante filium roris filiam uxorem ducere non licet. sed nec neptem fratris vel
Abbreviated transcription (Latin):
nc fido uiditus. S cum pleniorẽ
ce. exstĩpulatu actonem in ueni¬
entes omne nis q rci uxorie accõ
añ sebat cummultis cdinisionib̃
incritipulatu. accõne quededotiꝰ¬
b cxigenctis ꝓponit᷑ tnͣstiũimus
m̾ito reiurorie accõne sublata ex

Expanded text:
nae fidei iudiciis: sed cum, pleniorem esse ex stipulatu actionem invenientes, omne ius quod res uxoria ante habebat cum multis divisionibus in ex stipulatu actionem, quae de dotibus exigendis proponitur, transtulimus, merito rei uxor
Abbreviated transcription (Latin):
enau̾it eam nõ debetur ñ
ip̃a nec estimatõ ey ¶ Si
quis rem suam qi alienã
legit nalet legatum. nã
pius uaiet ꝙ inneritate
c̃qͣmqd̃ in õpinione. s si
de functi p̾re potest ¶Ssi

Expanded text:
enaverit eam, non debetur nec ipsa nec aestimatio eius. Si quis rem suam quasi alienam legaverit, valet legatum: nam plus valet quod in veritate est quam quod in opinione. sed et si d
Abbreviated transcription (Latin):
nt. ⁊ postra extestimento
agit recte cum agt̾ ⁊ fun¬
nus .ait. qr usustruitꝰ mꝑ
titone serintutis iccumo¬
ptinet. S officio iutlitis
continct᷑ nt̃ dectucto usur
inerat estimatonem pr̃i¬
ri¶S si rem legatariiꝗs
eilegiu̾it in utile legitũ¬

Expanded text:
nerit et postea ex testamento agat, recte eum agere et funnus ait, quia usus fructus in petitione servitutis locum optinet; sed officio iudicis contineri, ut deducto usu fructu iubeat aestimationem praestari. Sed si rem legatarii quis ei legaverit, inutile legatu
Abbreviated transcription (Latin):
piacuit ut quicꝙ ex reu
estra ni opibo suis ad qui¬
ritur id nobis adiciatur.
usufructuario. s dño ꝓpri¬
ctatis ad quiritur. ¶demͣ
na fide possitetur. sũ is lib

Expanded text:
placuit, ut, quidquid ex re vestra vel ex operibus suis adquirant, id vobis adiciatur, usufructuario, sed domino proprietatis adquiritur. idem na fide possidetur, sive is l
Abbreviated transcription (Latin):
statim tua eẽ inteiligatur
quibꝰdam platuit statim
tuam ẽẽ ⁊ co usq tuamui¬
deri doncc cam ꝑsequaris
ꝙ. si de sicris cam ꝑsequi de¬
sinat tuam ẽs ci rursus fĩ
amupantis aui nõ. auit̾ pu¬
s. poifiorcm sententiam
nos confirmamo qr mui¬
ta accĩdere solent ut cam ñ
fera c̃ itaq que in arboretu¬
ueo in cludant᷑ nõ magis
uicres que intua arbore ni¬
tium faciunt. idroq si aliũ
fauos qr si quos effec̾int
quiliz cxim̾e potest. pianc
mͦtegra re. si p̾ui̾dis ingre¬
cuentẽ in functum tuum
potes eum iure ꝓhitrre ut¬
non ingrectiatur. ¶ Exam̃
co usq tuin in teligitur
donee in conspectu tuo est.
Pauonũci columbaꝵ fc̾rĩ
natura c̃. nec adrem ꝑtin¬

Expanded text:
statim tua esse intellegatur. quibusdam placuit, statim tuam esse et eo usque tuam videri, donec eam persequaris; quodsi desieris persequi, desinere tuam esse et rursus fieri occupantis. alii non aliter pused posteriorem sententiam nos confirmamus, quia multa accidere solent, ut eam non fera est. itaque quae in arbore tuveo includantur, non magis lucres quae in tua arbore nidum fecerint: ideoque si alius quoque si quos effecerint, quilibet eximere potest. Plane integra re si provideris ingredientem in fundum tuum, potes eum jure prohibere ne ingrediatur. Examen o usque tuum intelligitur, donec in conspectu tuPauonum et columbarum fera natura est nec ad rem pertin
Abbreviated transcription (Latin):
cisituo totuisag. inundat᷑
fu̾it neq eni mundatõ spe¬
tiem fundiomutat.:i obio
si recesserit aqua paiamẽ
fuit ¶ Eumexauienama¬
tia spẽs aliqͥ fc̃ã sit ab ãliq
queri solet quis coꝵ nat᷑a¬
li rõne dnĩs sit. utrumis
qui fec̾it: an ilic pocius qͥ¬

Expanded text:
cuius totus ager inundatus fuerit. neque enim inundatio speciem fundi commutat et ob id, si recesserit aqua, palam est eum fuit. Cum ex aliena materia species aliqua facta sit ab aliquo, quaeri solet, quis eorum naturali ratione dominus sit, utram is qui fecerit, an ille potius q
Abbreviated transcription (Latin):
cuũm hitur: ꝑĩcuĩ enim
erat ne it̾m dñs de cad̾ re
curatores. cod mͥ quo ciꝑ
curatores satisdare delrre
ua ẽclicti faciebant. S a¬
uqͣn hus agentib satis¬
dato remitttbaturaxcl¬

Expanded text:
um habiturum: periculum enim erat, ne iterum dominus de eadem re curatores eodem modo quo et procuratores satisdare debere, verba edicti faciebant. sed aliquando his agentibus satisdatio remittebatur
Abbreviated transcription (Latin):
incticiũ accipiebat. in ꝑso¬
nam nidicatũ somi satis¬
dare nõ cogebatur. ¶S: ħ
hodie alit̾ obscruantur. sũ
enĩquis in remaccone cõ¬
minc nullam satͣisdatom
dare ꝓutis estimatone ꝯpe¬

Expanded text:
ipiebat in personam, iudicatum solvi satisdare non cogebatur. Sed haec hodie aliter observantur. sive enim quis in rem actione conmine, nullam satisdationem propter litis aestimatione
Abbreviated transcription (Latin):
tutem iuris ca destraritn
uꝑcinos cuntem princip¬
cin suꝑare contẽdentes er
lsus questor sacri palacii
suggessit constitutõnem
fecimius ꝑqͣm disposium
si testator fidi heredis sui
comisit ut uł p̾rctitatem
ut sp̃ale fidi cõmissumre¬
stituat i neq exscriptura

Expanded text:
a detraxit: nuper et nos, eundem principem superare contendentes, ex lsus quaestor sacri palatii suggessit, constitutionem fecimus, per quam disposuimus: si testator fidei heredis sui commisit, ut vel hereditatem vel speciale fideicommissum restituat et neque ex scriptura
Abbreviated transcription (Latin):
cẽ osutur res possit ma¬
inferdai s uel pauciores
ꝙͣ .u. uil nemo penitus tes¬
tis intucnit tunc sũ pr
herectis sũ alius quicum¬
ꝙ sit qui fidem elegit here¬
chs ciabco iliquid resti¬
trnoluit. si heres ꝑfidr
tentus. ad implere fidem
retusit negando remita
tẽ sub secutam si fidi com¬
micsiri iusiurandũ cide¬
tulerit cum prius ipe deca¬
lupnia iurauit necc̃c ot
ctum subire qd̾ nichilta¬
le atestatore anchinit ii re¬
tusantrm ad fidi comis
sis uniu̾sitatis ut sp̃alis
solntõnem coartari. deꝑ¬
eit ultima uoluntas test¬
atoris fid̾i herettis cõmissa.
ẽadem obscruaricensuim
c⁊ si alegatario ul fidei cõ¬
missario aliquid similit
relictumsit qd sĩs aquo
renctumcditit᷑ confiteatur.
quitm alquid asc relictũ
ẽc sad legis sub̃tilitatem
deturrat.omimꝰ cogencdir
est soluere te singulis rẽ¬
reumquere ueluti furea¬
cum hoiem uestemarga¬
entum. peccuniam niati
et ut ip̃m heredem rogare
ut autui restituat ur iegi¬

Expanded text:
e noscitur, res possit manifestari, sed vel pauciores quam quinque vel nemo penitus testis intervenerit, tunc sive pater heredis sive alius quicumque sit, qui fidem elegit heredis et ab eo aliquid restitui voluerit, si heres perfidia tentus adimplere fidem recusat, negando rem ita esse subsecutam, si fideicommissarius iusiurandum ei detulerit, cum prius ipse de calumnia iuraverit, necesse ndum subire, quod nihil tale a testatore audivit, vel recusantem ad fideicommissi vel universitatis vel specialis solutionem coartari, ne depereat ultima voluntas testatoris fidei heredis commissa. eadem observari censuimus et si a legatario vel fideicommissario aliquid similiter relictum sit. quodsi is a quo relictum dicitur confiteatur quidem aliquid a se relictum esse, sed ad legis subtilitatem decurrat, omnimodo cogendus est solvere. TIT. 24 DE SINGULIS RErelinquere, uelut fundum, hominem, uestem, argentum, pecuniam, et, uel ipsum heredem rogare, ut alicui restituat, uel leg
Abbreviated transcription (Latin):
tarium qmnis a legatano
iegari nõ possit ¶Potest
aut᷑ nõ solum ꝓprias test¬
atores ꝑfidi comissum
rorelinquere. s ei hxeredr
ant icgatarii an fidi cõm¬
te eare rogari potest ut
camantiu restiturat que
ei reucta sit s ci dealia re
sũ ip̃iꝰ su aliena sit hoc so¬
lum tñ obseruantumẽ¬

Expanded text:
tarium quamvis a legatario legari non possit. Potest autem non solum proprias testator res per fideicommissum relinquere, sed et heredis aut legatarii aut fideicommde ea re rogari potest, ut eam alicui restituat, quae ei relicta sit, sed etiam de alia, sive ipsius sive aliena sit. hoc solum
Abbreviated transcription (Latin):
qui ex. asse heres institut᷑
quierꝑte heres scͥptus c̃
Preptͥei q intestatus mo
riturꝰ potest rogare cum
adoue bona sua ulłimo
inre ui honorario ꝑtinc
inteiligitut hereditatem
suam totam ꝑtemucei
ant rem. iliqͣm. nelutitũ¬
dum hoĩem pectuiam. au¬
cui restituat. cumalioqͥn
rursus alii totum.aũꝓꝑ
dum pendent. ⁊ tam nõm
qͣm sub.am accepunt entro¬

Expanded text:
qui ex asse heres institutus qui ex parte heres scriptus est. Praeterea intestatus quoque moriturus potest rogare eum ad quem bona sua vel legitimo iure vel honorario pertinere intellegit, ut hereditatem suam totam partemve eius aut rem aliquam, veluti fundum, hominem, pecuniam, alicui restituat: cum alioquin rursus alii totum aut padum pendent et tam nomen quam substantiam acceperunt, et
Abbreviated transcription (Latin):
si agat croclitor.⁊ crcipi¬
nocet ci erceptõ. conuenit
rox u̾ii manet. licet post¬
ci incontͣriũ pecc̃ati sunt
S qr iniquil ẽ crectitoren
exchudi. reppncatõ ei dab¬
itur ex postiore pecco ꝯue¬
to ¶rursus int̾ctum eue¬
nit si reppucatõ que pri
t̃acie iusta sit ũque neccx
q. cum accidit. au .a. aueg¬
tõne opus ẽ ad murant
rei grã. queciuppucatõa
catur. et si rursus ca pa
noccat: rursus alia alleg¬
atõne optis ẽ qua actorid¬

Expanded text:
si agat creditor et excipinocet ei exceptio; convenit hoc verum manet, licet postea in contrarium pacti sunt. sed quia iniquum est creditorem excludi, replicatio ei dabitur ex posteriore pacto convento. Rursus interdum evenit, ut replicatio, quae prima facie iusta sit, inique noceat. quod cum accidit, alia allegatione opus est adiuvandi rei gratia, quae duplicatio catur. Et si rursus ea prinoceat, rursus adiectione opus est, qua actor a
Abbreviated transcription (Latin):
lio necc̃t ẽ ciul h̾rdem insti¬
tue ni erh̾rdare. ne forte
uĩuo eo filio mortuo suc¬
cedento in locum ciꝰ ne poᷤᷤ
neptis ue qi agnatõne
rupant testam̃tũ. idq lc¬
cinqͣua simul ex hrdatõi
modus ad similitudinẽ
postumoꝵ demonstratur
Tmancipatõ ubos m̃re
ex h̾rdarẽ nec̾ee ẽ. qr nõ st̃
sui hrdes. s p̾tor om̃s ta
fcmmini serus qͣm mas¬
culini. si h̾rdes nõ institu¬
antur exh̾rdari inbet ui¬
riliꝰ sexͣ noĩatim. femini¬
ni u̾o ⁊ int̾cctos. sqrõ si
neq heredes instituti fu̾ĩt
nita ut cuixims exh̾rdati
ꝓmittit p̾tor eis contͣ tab
¶ ad optim ub̾i qͣm aui sũt
inpot̾att pr̃is ad optinicĩ¬
tem iuris hnͣtur. C uiꝰ sũt
iustis nupciis quesitrata
emancipati n̾o a pr̃e ad¬
optiuo n iure cuuli n¬
q. ad eclictum p̾toris atͣti¬
net int̾ ubos nuantꝰ qua
rõne accittit ut ex ctiu̾so
q. ad nat᷑alem pentẽ atti¬
n qͣm ciu quidẽ sint in

Expanded text:
lio necesse est ei vel heredem instituere vel exheredare, ne forte, vivo eo filio mortuo, succedendo in locum eius nepos neptisve quasi adgnatione rumpant testamentum. idque leest, in qua simul exheredationis modus ad similitudinem postumorum demonstratur. Emancipatos liberos iure exheredare necesse est, quia non sunt sui heredes. sed praetor omnes tam feminini sexus quam masculini, si heredes non instituantur, exheredari iubet, virilis sexus nominatim, feminini vero et inter ceteros. quodsi neque heredes instituti fuerint neque ita, ut diximus, exheredati, promittit pr. Adoptivi liberi quamdiu sunt in potestate patris adoptivi, eiusdem iuris habentur cuius sunt iustis nuptiis quaesiti: iemancipati vero a patre adoptivo neque iure civili neque quod ad edictum praetoris attinet inter liberos numerantur. qua ratione accidit ut ex diverso, quod ad naturalem parentem attinet, quamdiu quidem sint
Abbreviated transcription (Latin):
pcumciis fit heres. nam
ip̃c alienatus neq lb̾ n
heres ꝑse eẽ pot̾. ei si cum
ub̃tate heres institutus
fu̾it destitisse. icni alib̾ta¬

Expanded text:
us fit heres: nam ipse alienatus neque liber neque heres esse potest, etiamsi cum libertate heres institutus fuerit: destitisse etenim a liberta
Abbreviated transcription (Latin):
piatuit nõ ałr recte exħr¬
esto ¶Poitumor autelo¬
is locũ succedendo qi ãgn̾ã¬
cendo fiunt parentib sui
hrces ut ecce. si qui filium
ciereo ne potem neptẽ ue
in pot̾ate ẜeat qr fuius gra¬
cuui p̾cectit issolus iura sui
h̾rcis ħt. qͣmuis nepos
ꝙͦ ⁊ neptis er co ineadem
pot̾ate sunt. S si filius eiꝰ
niuo co moriatur. aũ qua¬
ubet alia rõne exeat de po¬
testate ei incipit ne pos
neptis ne in cio loco sucte¬
qͣi agnatõne nãtiscunt᷑ ne

Expanded text:
placuit non aliter recte exhereesto ’. Postumorum autem lois locum succedendo quasi adgnascendo fiunt parentibus sui heredes. ut ecce si quis filium et ex eo nepotem neptemve in potestate habeat, quia filius gradu praecedit, is solus iura sui heredis habet, quamvis nepos quoque et neptis ex eo in eadem potestate sunt: sed si filius eius vivo eo moriatur aut qualibet alia ratione exeat de potestate eius, incipit nepos neptisve in eius locum succequasi adgnatione nanciscuntur. ne
Abbreviated transcription (Latin):
infirmatiu. Itroq si mułr
exqua p̾tumus ł postu¬
ma sꝑabatur abõrtum fe¬
cit. nichu impedim̃to est̃
ptis hrcib ad hrcitatem
adcundan. s feminini
quid sexꝰ ꝑsonc ul noĩatĩ.
uiint ceteros exBrdariso¬
lebant clum tñ si int̾ cct̾os
ex hrdent᷑ aliquid eis lege¬

Expanded text:
infirmatur: ideoque si mulier, ex qua postumus aut postuma sperabatur, abortum fecerit, nihil impedimento est scriptis heredibus ad hereditatem adeundam. sed feminini quidem sexus personae vel nominatim vel inter ceteros exheredari solebant, dum tamen, si inter ceteros exheredentur, aliqui
Abbreviated transcription (Latin):
serum descendentib lib̃is
utriusq sexus fu̾at anti¬
quitati obscruatum S
si nõ fr̃ant heredes septi
scripte ue ni exhrdatier¬

Expanded text:
sexum descendentibus liberis utriusque sexus fuerat antiquitati observatum: sed si non fuerant heredes scripti scriptaeve vel exheredati ex
Abbreviated transcription (Latin):
int̾tucta ẽ testamentũ fact
nõ potest. s id qd̾ ante frc̾¬
at qͣm int̾ctictõ ei bonoꝵ¬
suoꝵ fiat ratũm. eħtemq
muitus ⁊ surdus non s̃p
oio nõ exauit. ñ qui tar¬
de craudit. Namoi mut
is intelligitur quiloqui
niani po̾test nõquitare

Expanded text:
interdicta est, testamentum facere non potest, sed id quod ante fecerit quam interdictio ei bonorum fiat ratum est. Item mutus et surdus non sempomnino non exaudit, non qui tarde exaudit: nam et mutus is intellegitur qui eloqui nihil potest, non qui tarde
Abbreviated transcription (Latin):
curare debet eumut hrdẽ
instituat. uilexh̾rdemno¬
minatĩ cum fatiat alio¬
qͥnsicum suentio p̾trrie¬
rit inutilit testabiturad¬
co quidẽ ut si muo pr̃e fi¬
li mortuus sit. ne mohe
res erco testam̃to criste

Expanded text:
curare ut eum heredem instituat vel exheredem nominatim faciat: alioquin si eum silentio praeterierit, inutiliter testabitur, adeo quidem ut, etsi vivo patre filius mortuus sit, nemo ex eo testamento heres e
Abbreviated transcription (Latin):
nõ potest ficere testin nisi
pobserͣuatõm qm iexcu
uii iustini pris mei ntro¬
nõ uaiet. qͣmuis redierit
S: qd clum intiuitate fũ¬

Expanded text:
non potest facere testamentum nisi per observationem quam lex divi Iustini patris mei intronon valet, quamvis redierit: sed quod dum in civitate fu
Abbreviated transcription (Latin):
conueubant᷑. Et quidem
scrui q̃mad̾ma potestateli¬
bant᷑ exhus inteiuge̾ pos¬
sum. que descrius manu¬
mittendis supr exposum̃
Hii uo quimpotestate pa¬
reñtis sunt: mortuo co sui
uiris fiunt. s hocͣ cuistinctõ¬
nemrccipit. nam mortuo
pr̃e sane dmimꝰ fuius filia
ue: sui iuris efficiunt᷑. mor¬
tuo autt̃ auo: nõ om̃im ne¬
potes neptes ne suiniris
fiunt. S ita si post mortem
quo temꝑe. auius moritur
aui iam mortuus ẽ aut ex

Expanded text:
erantur. et quidem servi quemadmodum potestate liberantur, ex his intellegere possumus quae de servis manumittendis superius exposuimus. Hi vero qui in potestate parentis sunt mortuo eo sui iuris fiunt. sed hoc distinctionem recipit. nam mortuo patre sane omnimodo filii filiaeue sui iuris efficiuntur; mortuo uero auo non omni modo nepotes neptesue sui iuris fiunt, sed ita si post mortem quo tempore auus moritur, aut iam mortuus est aut ex
Abbreviated transcription (Latin):
fit auob modis. aut prin¬
cipau rescr̃pͣto. aut impio
magratus ¶Imꝑatoris au¬
toritate ad optare quis p̾¬
eos casue. qui quenc sinui
ris sunt. que spes ad optõ¬
nis dicitur arrõ gatõ¶Mi
primũ gracium ub̃oꝵ opti¬
neant. qualis ẽ filius filia
sũ inferidrcm. quaus ẽ ne¬
pos neptis. ꝓncpos ꝓncp
tis ¶S hodic ex nra cõnͣsti¬
tutõne cum fuius fam̃.ap
atre naturau exͣnee ꝑsonc
in ad optõnemdatur iu¬
ra potestatis naturus pa¬
cris minimt oissõuant. ñ
quicꝙͣ ad pr̃emad optinũ
tnͣsit. nec in pocestate cius
est. uicet ab intestato iura
successionis cianobis tr̃i¬
buta sũt ¶Si n̾o p̾r nat᷑aui
nõ cxͣncos: auo filii sui ma¬
ur mͣat̾no fuium auumde¬
dit mad optõnem. In hox
cãu qr inunam ꝑsonam
concurrũt:i nͣaturaua e⁊
stabile ius prĩs ad oꝑtim
⁊ nat᷑an uinculo copuatũ
⁊ icgiitimo ad optõis mͦ

Expanded text:
tem duobus modis fit, aut principali rescripto aut imperio magistratus. imperatoris auctoritate adoptamus eos easve, qui quaeve sui iuris sunt. quae species adoptionis dicitur adrogatio. primum gradum liberorum optineant, qualis est filius filia, siue inferiorem, qualis est nepos neptis, pronepos ptis. Sed hodie ex nostra constitutione, cum filiusfamilias a patre naturali extraneae personae in adoptionem datur, iura potestatis naturalis patris minime dissolvuntur nec quidquam ad patrem adoptivum transit nec in potestate eius est, licet ab intestato iura successionis ei a nobis tributa sunt. si vero pater naturalis non extraneo, sed avo filii sui mavel materno filium suum dederit in adoptionem, in hoc casu, quia in unam personam concurrunt et naturalia et stabile ius patris adoptivi et naturali vinculo copulatum et legitimo adoptionis modo
Abbreviated transcription (Latin):
si quidcm excã donatois
aut dotis añ qualiz auaer
cã res tradant᷑ sñ dubio
⁊ tracditt nõ ałr emptori
ad quirũt᷑. qͣm siis uena¬
itori p̾cium som̾it it alio
mͦ ei satiffec̾it. ueluti ex ꝓ¬
missoreaut pignore dã¬
to.¶Quod cuietur qui¬

Expanded text:
is aut dotis aut qualibet alia ex causa tradantur, sine dubio et traditae non aliter emptori adquiruntur, quam si is venditori pretium solverit vel alio modo ei satisfecerit, veluti expromissore aut pignore dato. quod cavetur qui
Abbreviated transcription (Latin):
nuda nouintas sufficit
dñiad rem tnͣsferendam
tibi cõmodanit. au locan¬
it. mi apud te deposuit. nẽ¬
did̾it tibi. añ donau̾it qͣ¬
uis cnim exeacã tibi eam

Expanded text:
untas sufficit domini ad rem transferendam, aliquis commodavit aut locavit aut apud te deposuit, vendiderit tibi aut donaverit. quamvis enim ex ea causa tibi eam
Abbreviated transcription (Latin):
inꝗͣ tradita fu̾it ueluti ex
cã emptonis.aũdotis aut
dam. quippe ita ꝓdite sunt
iure ciuin accõnes. ut quisco¬
miniũ suũ uencticet ¶ S. qr
sane ciuru erat eo casu de fice
accõnem inuentac̃ a pretore
aͣccõ in q̃ dñs ilicͣit is qui po¬
ssõnem ⁊misit eai rem se
ẽ que accõ publiciana appe¬
p̾tore mecticto posita ¶ rursũ
exͣ aĩuso si quis cum rei pũb
põtestate ẽet. renicis qui in
ciͣtate ẽ usuceꝑit ꝑmittit᷑
dño. si possõr rei pubute ca
ab cẽ de sierit tunc intͣ. inmũ
rescisa usucapione cam.i
nõ cc̃pisse .iobid suam cẽ rẽ
aliis simiu cquitate motus
p̾tor accomodat. sicut exlatõ¬
re digestoꝵ seu pandectarũ
uolumĩe ĩtellige̾ ncet ¶Item

Expanded text:
aliena tradita fuerit, veluti ex causa emptionis aut ersequendam: quippe ita proditae sunt iure civili actiones, ut quis dominium suum vindicet. sed quia sane durum erat, eo casu deficere actionem, inventa est a praetore actio, in qua dicit is qui possessionem amisit eam rem se esse. quae actio Publiciana appepraetore in edicto proposita est. Rursus ex diverso si quis, cum rei pubpotestate esset, rem eius qui in civitate esset usuceperit, permittitur domino, si possessor rei publicae causa abesse desierit, tunc intra annum, rescissa usucapione, eam pnon cepisse et ob id suam esse rem. aliis, simili aequitate motus, praetor accommodat, sicut ex latiore digestorum seu pandectarum volumine intellegere licet. Item
Abbreviated transcription (Latin):
tractitõẽ nuda ꝯuentõnetenẽ
ex sua irudictone ꝓpositas
ħt p̾tor. uc lit de pectnia con¬
stituta cui similis uidebatur
recepticia ¶ S exnra constõ¬
ne cum .i si quid plenio sxat
hor inaccõne peccunie consti¬
cua uissa e̾ cum sua. auctori¬
tite anris legib recede ¶Itẽ
p̾t̃or ꝓposuit de pecuło seruoꝵ
filioꝵq famihas ⁊ erqua qrͣ¬

Expanded text:
traditione nuda conventione tenetur ex sua iurisdictione propositas habet praetor. veluti de pecunia constituta, cui similis videbatur recepticia: sed ex nost cum et, si quid plenius habebat, hoc in pecuniam consticua iussa est cum sua auctoritate a nostris legibus recedere. item praetor proposuit de peculio servorum filiorumque familias, et ex qua q
Abbreviated transcription (Latin):
ait̾ actor alt̾ rens ẽ quala st̃
omi restitutoria atqr exhi¬
bitoria.namq actor diide¬
siderat. añcrib̾i aũ restitiurẽ
c̃ a q̃ desid̾atur ut restituat. au̾
crhibeat. ¶Phibitorioꝵ. ant
int̾tuctor. aua simpucia snt
aua duplicia. simpncia st̃

Expanded text:
alter actor, alter reus est: qualia sunt omnia restitutoria aut exhibitoria: namque actor est qui desiderat aut exhiberi aut restitui reus is a quo desideratur ut restituat aut exhibeat. prohibitoriorum autem interdictorum alia simplicia sunt, alia duplicia. simplicia sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
dem curatorem dare inuitũ¬
tñ cum curam suscipe non
cogenctum ainus seuerus
.⁊ antoninꝰ rescripscrunt.
¶tem rescripscrunt maritũ
uxori suc curͣitorẽ datumcx¬
cusare se posse licz se miis¬
ceat. ¶Siquis aute flis aue¬
gatõnib er ensatõnem tu¬
trie meruit nõ ẽ ub̾atus õ¬
descendr. ¶ Datum c̃ aut̃ ĩ
remonentu suspecto᷑ tuto¬
res rome ptorret in ꝓuin¬
ciis p̾sictibꝰ car nlegato ꝓ¬
consuns. ¶S̾stencumus
qui possunt de suspecto cog¬
noscẽ. nunc uideam. qui
suspecti fĩ possunt. ⁊ quidẽ¬
omĩs tũtores possunt. sũ te¬
stamentarii sunt sũ non
quare ⁊ si legittimus sit
tutor accusari potest. qͥd si
patronus. Adͣ huc idem cr̃
cicendum. csum mͦ memi

Expanded text:
invitum eum curam suscipere non cogendum, divi Severus et Antoninus rescripserunt. Idem rescripserunt maritum uxori suae curatorem datum excusare se posse, licet se immisceat. Si quis autem falsis allegationibus excusationem tutelae meruit, non est liberatus ondescendere. Datum est autem ius removendi suspectos tutores Romae praetori et in provinciis praesidibus earum et legato proconsulis. Ostendimus, qui possunt de suspecto cognoscere: nunc videamus, qui suspecti fieri possunt. et quideomnes tutores possunt, sive testamentarii sint sive quare et si legitimus sit tutor, accusari poterit. quid si patronus? adhuc idem erit dicendum: dummodo memi
Abbreviated transcription (Latin):
am statuit natura neq
ad locãtõnẽ neq aduen¬
cuctonem in cimantem
s suis pactõnib fuicien¬
damfisiquid̃ anquid pa¬
ctum fi̾nt. hoc ita optine¬
siquid̃ tocius rei int̾itus
accesscrit. ad dñm suꝑh̾
redundarc ꝑicumm. siꝑ
riũ hio dampnũ uenire
quo iure utimur. ¶Item
queritꝰ sicum aurifice ri
cycõuenit ut is ex auro
suo. certi pond̾is. certeq
forme anuolos ei fateret
ei acciꝑet. uibi grã aurcos
.x. utrum ẽmpcio. quen¬

Expanded text:
aturam neque ad locationem neque ad venditionem inclinantem, sed suis pactionibus fulciendam, et si quidem aliquid pactum fuerit, hoc ita optinesi quidem totius rei interitus accesserit, ad dominum super hoc redundare periculum, sin rium huiusmodi damnum venire. quo iure utimur. Item quaeritur, si cum aurifice Titio convenerit, ut is ex auro suo certi ponderis certaeque formae anulos ei faceret et acciperet verbi gratia aureos decem, utrum emptio e
Abbreviated transcription (Latin):
desid̾atur qualem ailig¬
entissimꝰ prtam̃: suis re¬
b ad hibet. qͣm si p̾stit̾it.
amisserit de restituenda
ca nõ tenebitinfmortuo
cõnciuctore int̾ tempa cõ¬

Expanded text:
qualem diligentissimus paterfamilias suis rebus adhibet. quam si praestiterit amiserit, de restituenda ea non tenebitur. Mortuo conductore intra tempora co
Abbreviated transcription (Latin):
locato. ꝯ cliuto ¶Piane si depo¬
siti igitur es noic ꝙ tumultꝰ
incenctii. ruinc. naufragiica
tepositum sit ĩ chũpiũ accõm
pͥtor reddit. si m cum ipo apd
ꝙ tepositum sit añ cum prde
ex ei er dolo ip̃ĩ agitur. quo
ciu mixta ẽ accõ. ¶Ex maie

Expanded text:
locato conducto. plane si depositi agetur, eo nomine quod tumultus, incendii, ruinae, naufragii causa depositum sit, in duplum actionem praetor reddit, si modo cum ipso apud quem depositum sit aut cum herede eius ex dolo ipsius agitur: quo casu mixta est actio. E
Abbreviated transcription (Latin):
tͥcium ⁊ si msimpumi quisq
agit. ucuiti si quis hoĩcem ciau¬
dum. asi iuscum occidit quim
eoanno integ̾ ⁊ magni p̾cii fũ¬
it tmn enĩ dampnatur qͣnti is
homo ĩco anno ꝑpurimicim¬
diuisionem ¶Item mirta est
accõ contra cos quirelicta sa¬
crostis ecciis. ut aliis uen̾abi¬
lb iocis legati. uil fid̾i comis¬
si noie dare distĩerint usq¬

Expanded text:
terdum et si in simplum quisque agit. veluti si quis hominem claudum aut luscum occiderit, qui in eo anno integer et magni pretii fuerit; tanti enim damnatur, quanti is homo in eo anno plurimi fudivisionem. item mixta est actio contra eos qui relicta sacrosanctis ecclesiis vel aliis venerabilibus locis legati vel fideicommissi nomine dare distulerint usq
Abbreviated transcription (Latin):
q scxus quos in potestate
quio. ad cos ꝑuenerat ex¬
ceptis .s. castrensibo pectu¬
nis hoc pentibꝰ suis ad qui¬
rebant sine ulla chistinctõ¬
ne et hoc ita parentum fie¬
bat ut eẽt eis ncencia qd ꝑ
obis in humanũ uisum
siquid exre pris ei obuei¬

Expanded text:
que sexus, quos in potestate quid ad eos pervenerat exceptis videlicet castrensibus peculiis, hoc parentibus suis adquirebant sine ulla distinctione: et hoc ita parentum fiebat, ut esset eis licentia quod per obis inhumanum visum si quid ex re patris ei obveni
Abbreviated transcription (Latin):
siquis cõnsentiente creobu¬
ditore alind ꝓano solu̾ito
nec tñ int̾est qui soluat.
ntrum ip̃e qui debet. an au
ꝓco lib̾atur enĩ ⁊ alio sol¬
uente sũ sciente debitore

Expanded text:
quis consentiente creditore aliud pro alio solverit. nec tamen interest, quis solvat, utrum ipse qui debet, an alius pro eo: liberatur enim et alio solvente, sive sciente debitore
Abbreviated transcription (Latin):
qui soluendo nõ ẽ testam̃to
sernũ suũ cum ub̃tate h̾rdẽ
institu̾e. ut fiat ub̃ ħrs q
Lei solus neccͣius. si eo modo
nemo alius exco testam̃to
ħ̾rs extit̾it. auͥ qr nemo sr
scriptus sit. aut qr is quis
egentes homines quiboa
lius hrs extiturus nõ cẽt.
hxeat qui satisfc̃urꝰ eẽt cre

Expanded text:
 testamento servum suum cum libertate heredem instituere, ut fiat liber heresque ei solus et necessarius, si modo nemo alius ex eo testamento heres extiterit, aut quia nemo heres scriptus sit, aut quia is quiegentes homines, quibus alius heres extaturus non esset, habeant, qui satisfacturus esset cre
Abbreviated transcription (Latin):
nuir hominib qui sub
imꝑio nrõ sunt uc sine
ca legibꝰ cognita sup̃ mo¬
am ex constitutõne diui
pir. antonini qui sñ cãs
nummi suum orcid̾it non
minus puniri iulxtur
qͣmqui scruum auenum
atidit S ci maior aspitas
dnoꝵ ciusdem principis
constitutõne colxrcetur.

Expanded text:
is hominibus, qui sub imperio nostro sunt, licet sine causa legibus cognita et supra moam ex constitutione divi Pii Antonini qui sine causa servum suum occiderit, non minus puniri iubetur quam qui servum alienum occiderit. sed et maior asperitas dominorum eiusdem principis constitutione coerce
Abbreviated transcription (Latin):
ditõib uend̾e ut p̾cium
dño daretur ⁊ recte. expe¬
cuit enĩ rei publice neqͥs
re sua male utatur. Emo
rescripti ad elium maicia¬
num emissi u̾ba hec sunt
¶Dom̃inor quidom pota¬
Etem in suos seruos illiba¬
tam eẽ oportet. nec cuiqͣm
hominũius suĩ de trahi. s
dominor quidom int᷑ estn
fame. uii intouerabuemĩ¬
iur̃iam denẽgetur hiis ꝗ
iuste de p̾cantur: Idroq cog¬
nosce de querelis cor qui
ex familia inuii sabini ad
statuamꝯ fugerent ⁊ siuł
durius hitos qͣm equinẽ
ur in fame in iuria affr̃os

Expanded text:
ditionibus vendere, ut pretium domino daretur. Etenim expedit enim rei publicae, ne quis re sua male utatur. cuius rescripti ad Aelium Marcianum emissi verba haec sunt : ‘ Dominorum quidem potestatem in suos servos illibatam esse oportet nec cuiquam hominum ius suum detrahi. sed dominorum interest, famen vel intolerabilem iniuriam denegetur his qui iuste deprecantur. ideoque cognosce de querellis eorum qui ex familia Iulii Sabini ad statuam confugerunt, et si vel durius habitos quam aequum est, vel infami iniuria affectos
Abbreviated transcription (Latin):
mediam quodam uiam
cligentes nõ alitͥ minori
cam̃to dare seruo suo con¬
ceciimꝰ nisi septimũ. i deci¬
mum annũ compleu̾it.
octauũ decimũ annũ tetige
stabintas ita ros adiita¬
re credatur ut. iad ub̾tate᷑
dandas serius suis possĩt

Expanded text:
am quodammodo viam eligentes, non aliter minori tamento dare servo suo concedimus, nisi septimum et decimum annum impleverit et octavum decimum tetigerstabilitas ita eos adiuvare credatur, ut et ad libertates dandas servis suis possint
Abbreviated transcription (Latin):
ingenuus anquis natus
sit nõ officit iuii inscruitu¬
te fuisse ⁊ p̾ca manͣmmis¬
sum ẽe. sepissime enimcõ
scrũitute manumissi sũt¬
Est autẽ manumissio da

Expanded text:
ingenuus aliquis natus sit, non officit illi in servitute fuisse et postea manumissum esse: saepissime enim conservitute manumissi sunt. manumissio a
Abbreviated transcription (Latin):
ittat. aũ seruũ ꝓcuratoris
h̾ndi grã.aũ.anciuam ma¬
intͣ ser menses uror cĩcͣa¬
tur.nisi iusta cã impediat.
et qui manumittit᷑ ꝓcuras
ittendi minoribꝰ .xx.ĩnis
ut qui .xiiii. annos etatis
sit fact̾:⁊ in eo h̾rdem sibiĩ¬
stitu̾e legataq relinquere
possit. Damen si ad huc
minor sit.annis .ix. lib̾ta¬
tem scruo dare nõ pot̾atq.
nõcrat ferentium. siis cui
totor bonor in testamẽto
dispositõ data fu̾it. iis
no ub̾tatem dare non ꝑ¬
mittebatur: quare nõ sim¬
ilit̾ ei q̃mad̾ alia ᷤ res: itas
nos suos mnultima nolu̾¬
tate dispone q̃mad̾m nolũ

Expanded text:
ut servum procuratoris habendi gratia, aut ancillam maintra sex menses uxor ductatur, nisi iusta causa impediat, et qui manumittitur procurittendi minoribus viginti aut qui quattuordecim annos aetatis sit et in eo heredem sibi instituere legataque relinquere possit, tamen, si adhuc minor sit annis viginti, libertatem servo dare non poterat. quod non erat ferendum, si is, cui totorum bonorum in testamento dispositio data erat, uni servo libertatem dare non permittebatur. quare nos similiter ei quemadmodum alias res ita et servos suos in ultima voluntate dispone
Abbreviated transcription (Latin):
manumissionis. ꝓꝓꝓbata
fuit manumissi. ¶Iusteã
manumissionis hec sunt
cãc. neluti si quis pãtrem
ani matrem aũ fiuum fui¬
amne. an fres sorores uen¬
aturaies añ pedagogumaũ
nutricem eciucatoremue añ

Expanded text:
manumissionis adprobata fuerit manumissi. Iustae autem manumissionis causae sunt, veluti si quis patrem aut matrem aut filium filiamve aut fratrem sororemve naturales aut paedagogum, nutricem, educa
Abbreviated transcription (Latin):
cem questoris suggestion¬
cm correximꝰ que int̾ imꝑ¬
iales racdiat sanctones/. ioͣs
lib̾tos nuuo nec etatis ma¬
numissi nec dñi manum¬
issoris nec manumissioĩs
discrĩmine mͦ ħ̾ito sicut¬
iam aña obsernabaturci¬
uitate romana: donauim̃
muitis agõius modis ꝑ
quos possit lib̾tas seruis
cumqiuitate romana que

Expanded text:
em quaestoris suggestionem correximus, quae inter imperiales radiat sanctiones, et omnes libertos, nullo nec aetatis manumissi nec dominii manumissoris nec in manumissionis modo discrimine habito, sicuti antea observabatur, civitate Romana donavimus: multis additis modis, per quos possit libertas servis cum civitate Romana, quae
Abbreviated transcription (Latin):
seruo compete potest quͣi
constitutõibꝰ introctucti
tus antea fu̾at. Nam qui
manumittebant᷑. mͣ maio¬
rem.⁊ iustam ub̾tatemo¬
sequebant᷑.⁊ fiebant ciues
ni er iege iunia norbana
ficbant. modo inferiorem
iamerinultis tempibo ĩ
dessuctutinem abiit. Sz ñ¬
latinoꝵ u̾o nomẽ freq̃nt¬
abatur. qdeoq nra pictas¬
omĩa augẽ ⁊ in melorem
statum rectuc̾e de siderans.
duabo ꝯstitutõib hoc emẽ¬
dauit .⁊ inpristinũ statum
reduxit.qr. ⁊ a primis ur¬
bis rome cimabulis una
atq simpier ub̾tas com¬
prtebat. idest ead qͣm sxb¬
at manumissornisiq .s.
dem ꝑconstitutõnẽ nr̃am
ex pulimo qͣm ꝓmulgaui¬
mꝰ int̾ nrãs decisiones ꝑ
qͣs suggerente nobis tribu¬

Expanded text:
servo competere potest, qui constitutionibus introducti tus antea fuerat: nam qui manumittebantur, modo maiorem et iustam libertatem consequebantur et fiebant cives ni ex lege Iunia Norbana fiebant, modo inferiorem iam ex multis temporibus in desuetudinem abiit, Latinorum vero nomen non frequentabatur: ideoqa augere et in meliorem statum reducere desiderans, in duabus constitutionibus hoc emendavit et in pristinum statum reduxit, quia et a primis urbis Romae cunabulis una atque simplex libertas competebat, id est eadem quam habebat manumissor, nisi quodidem per constitutionem expulimus, quam promulgavimus inter nostras decisiones, per quas, suggerente nobis Trib
Abbreviated transcription (Latin):
ci potẽstati suppositus ẽ ei
manumissus ub̃atur ado¬
nun pot̾ate. Queres ain¬
em ut pote cumiure nat᷑ati
tur nec c̾et nota manum¬
issio cum scruitus c̾̃et in co¬
gnita .s. postqͣ iure genti¬
um scruit᷑ inuasit: secutũ
c̃ bñficium manumissio¬
omine oms homines app¬
clarent᷑. iure gencium  tã
gn̾a hominũ ẽe cepunt u¬

Expanded text:
tati suppositus est, et manumissus liberatur potestate. quae res a iut, utpote cum iure naturali tur nec esset nota manumissio, cum servitus esset incognita: sed posteaquam iure gentium servitus invasit, secutum est beneficium manumissionomine homines appellaremur, iure gentium tria genera hominum esse coep
Abbreviated transcription (Latin):
eraito ustino.i alto inge¬
nuo. S cisiquis exmatre
ingemius nichũominꝰ
nascitur. qmad̾m qui ex
matre ub̾a: ⁊incto patre
natus ẽ qm uulgo concep¬
tus ẽ ¶ Sufficit autẽnb̾m
fuisse mr̃emeotemꝑx quo
fuius nascitur ucet ancilla
citur ub̃um nasci. quiꝰ nõ
trlrt cuamitis matris ci
noc̾e qui inuto c̃. ¶ Exhuis
q̃ ulud quesitumẽ si. ancu¬
u pͥgnans manumissa fũ¬
it. de inde ancilla fẽa postea
pariat.ei marcenus. ꝓbat
uõm nasci. Sufficit enim

Expanded text:
ertino, altero ingenuo. sed et si quis ex matre ingenuus nihilo minus nascitur: quemadmodum qui ex matre libera et incerto patre natus est, quoniam vulgo conceptus est. sufficit autem liberam fuisse matrem eo tempore quo nascitur, licet ancilla citur liberum nasci, quia non debet calamitas matris ei nocere qui in utero est. ex his et illud quaesitum est, si ancpraegnans manumissa sit, deinde ancilla facta postea pariat. Et Marcellus probat liberum nasci. Sufficit enim
Abbreviated transcription (Latin):
fluxisse uidetur. In hus ei¬
cnim cinitatib ita agi so¬
utum erat ut lacete monii
quidem magis ea que ꝓle
gibꝰ obserurent memo¬
ric mandarent. atiaenien¬
ses u̾o ea que in legibꝰ scͥ¬
pta comp̾hendissent cus¬
todirent. ¶S nataua qui¬
demiura que. apd̾ onĩs gẽ¬
tes ꝑeque seruant᷑ duĩ¬
na quadam ꝓuidentias
stituta semꝑ firma atq ĩ¬
mutabiua ꝑmanent: ca¬

Expanded text:
fluxisse videtur: in his enim civitatibus ita agi solitum erat, ut Lacedaemonii quidem magis ea quae pro legibus observarent memoriae mandarent, Athenienses vero ea quae in legibus scripta reprehendissent custodirent. Sed naturalia quidem iura, quae apud omnes gentes peraeque servantur, divina quadam providentia constituta, semper firma atque immutabi
Abbreviated transcription (Latin):
animũ studiosi multi
ficiemeiũ cum magnola¬
bore ci scpe qͥ cum cliffidẽ¬
cia que pierumq iuue¬
nes ad uertit serius ad
id ꝑducemꝰ id ꝙ leniori
nia cuictus sñ magnola¬
boreoi sñ ulla diffidencia
maͣturio ꝑcluci potuiss
Iuris p̾cepta sunt hec ro¬
ñeste nu̾e. alt̾um non le¬

Expanded text:
animum studiosi multitanimum studiosi multitficiemus aut cum magno labore eius, saepe etiam cum diffidentia, quae plerumque iuvenes avertit, serius ad id perducemus ad quod leniore via ductus sine magno labore et sine ulla diffidentia maturius perduci potuisset. Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non l