comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
populum Romanu aliũ nullum
honore reputare. Massinisse autem
merito uirtutis eximie et probate
delinitus animus finem lacrimis
facit et sicut sepe noua cupiditas
ueterem fugat et ab ea cura que
prius implicuerat ad alias tr̃asfeit.
Qualit̾ scilicet uacante rege nu¬
midia tota ditionis sue faceret
in quam rem non medioere illi¬
Romani Imperatoris dignatio ⁊
Massinissa ceteri militares uiri pro
singulor mento laudibus ꝯdigs
ac muneribus ex ornant᷑.Int̾ quos
precipue lelius donatus aurea co¬
rona cum sciphace ceterisq capti¬
uis Romam mittit cũ quo et mas¬
sinisse legati parit proficiscunt᷑. post
contracta eni cu Romanis ami¬
citiam nulla Regis legatio Roma
ierat decere uisum est ut eius ani¬
mu non fame tantũ modo relatu
s professione etiam propria sena¬
tus agnosceret fieret q int̾ popu¬
lum Romanu ⁊ Regem uelut ex
familiari colloquio in cohati nexis¬
amoris aictior. Quedar preterea a
Senatu petere decreuerat. ¶Cum

Expanded text:
populum romanum alium nullum m honore iudicare, Massinisse autem et virtutis eximie et probate is honoribus delinitus animus finem lacrimis facit et, sicut sepe nova cupiditas veterem fugat, ab ea cura que prius eum implicuerat ad aliam transfertur, qualiter scilicet vacantem rege Numidiam totam ditionis sue faceret; in quam rem sibi non mediocrem romani imperatoris dignatio spMassinissa, ceteri militares viri pro singulorum merito laudibus condignis ac muneribus exornantur, et in primis Lelius, donatus aurea corona, cum Siphace ceterisque captivis Romam mittitur. Cum quo et Massinisse legati pariter proficiscuntur. 92 Post contractam enim cum Romanis amicitiam nulla regis legatio Romam ierat, et decere visum est ut eius animum non fame tantummodo relatu, sed professione etiam propria senatus agnosceret, fieretque inter populum romanum ac regem velut ex familiari colloquio inchoati amoris arctior nexus; quedam preterea rex a senatu petere decreverat. 7
Abbreviated transcription (Latin):
dictu ferum et triste consiliu cap̃t
mos antiquis Regibus ac ducib
fuit his precipue qui sub armis
uitam agerent proptͥ uarios rerũ
humanoꝵ casus uenenu semꝑ ha
egisset instrum̃tu nõ deforet quo
uel aliene ite tenderent in sidias

Expanded text:
dictu ferum et triste consilium capit. dictu ferum et triste consilium capit. 82 Mos antiquis regibus ac ducibus fuit, his precipue qui sub armis vitam agerent, propter varios rerum humanarum casus venenum habegisset, instrumentum non deforet, quo vel aliene vite tenderent insidias,
Abbreviated transcription (Latin):
tibus introrsu affectibus et rubor
genis et lacrime oculis erũperẽt
facturu se tande quicod ille ius¬
sisset respondit illacrimans obse¬
cransq ut quantu fieri posset
pateretur cũ fidem quam capti¬
ue dederat unplere his etiã ad¬
iecit et promissionis formãñqua
seu consulto seu interrũpentibus
uerba singultib ueritati particu¬
lam detraxit. ait enũ spopondis¬
se in nullius potestate se illã esse
tradituru nec ex pressit non pas¬
sum ut in manus Romanoru
perueniret cccursurũq mortis:
auxilio si aliter nequeat. Tandez
ab hoc tam mesto colloquio atq
ip̃i scipioni non satis ut arbitror
in tellecto inta bernaculu suum
sautiata mente se contulit ibique
solus aliquantulũ fuit. Denque
post multas lacrimas et ab imis p̃¬
cordiis auulsa suspirianit dolorem
totum cordis effunderet luctum
auditus est. Ad finem ubi se ex il¬
la miserabili exulatõne collegit

Expanded text:
tibus introrsus affectibus, rubor tibus introrsus affectibus, rubor genis lacrime oculis erumperent. Facturum se tandem quicquid ille iussisset respondit, illacrimans obsecransque ut, quantum fieri posset, pateretur se fidem quam captive dederat implere. 80 His adiecit et promissionis formam, ubi seu consulto seu interrumpentibus verba singultibus veritati particulam detraxit; ait enim spopondisse in nullius potestatem se illam esse traditurum, nec expressit non passurum ut in manus Romanorum perveniret, occursurumque mortis auxilio si aliter nequeat. 81 Tandem ab hoc tam mesto colloquio, atque ipsi Scipioni non satis ut arbitror intellecto, in tabernaculum suum sauciata mente se contulit; ibique solus aliquantulum fuit. Denique post multas lacrimas et ab imis precordiis avulsa suspiria, ut dolorem totum cordis effunderet luctum auditus est. Ad finem, ubi se ex illa miserabili eiulatione collegit,
Abbreviated transcription (Latin):
sun nescius auspitiis tamen et no¬
mine populi Romani uictu ẽẽ cap¬
tumq non alteriꝰ. Rex ergo cõuinx
Regia Regnũq et ut breuit̾ cũta
erat facta sunt populi Romani. Et
Rex ip̃e Roma mittendus eẽt et
uxor eus. quando nichil alurd
causa suppeteret ꝙͣ ꝙ hec est illa
mulier que uiru qui noster erat
cibus et importunis lacrimis bel¬
sub est causa cũ Romam mitti de¬
beat captiua carthaginensis eius
et preserti tanti ducis hostiũ filia
Cede parũper massinissa maiesta¬
ti populi Romani et illius decorẽ
desiderio tuo prefer. eius certe ñ
tuũ uł cuiꝰꝙͣ de captiua sua uidici¬
um c̃ẽ decet. Si hec auditu tibifor¬
te ip̃m qui sepe alios uicisti. mul¬
tas uirtutes uno de honestare fla¬
gitio dementia sũma est quod
eo tibi uigilantius prouidendu
scito quo clarior es idq asseque
ris facilius si animu in duxerio
cogitare. ꝙͣtus sit furorin rez pro¬
fundi cuiꝰ feditas ingens est S
fructus exiguus. Mouerunt he uo¬

Expanded text:
sim nescius, auspiciis tamen et nomine populi romani victum esse captumque non alterius. 77 Rex ergo, coniunx regia et regnum et, ut breviter cunta acis facta sunt populi romani. Et rex ipse Romam mittendus esset et uxor eius, quando nichil aliud cause suppeteret quam quod hec est illa mulier, que virum qui noster erat cibus importunis ac blanditiis belsubest causa cur Romam mitti debeat captiva, carthaginensis civis et presertim tanti ducis hostium filia. 78 Cede parumper, Massinissa, maiestati populi romani et illius decorem desiderio tuo prefer: eius certe, non tuum vel cuiusquam, de captiva sua iudicium esse decet. Si hec auditu tibi forte, qui sepe alios vicisti. Multas virtutes uno dehonestare flagitio dementia summa est. Quod eo tibi vigilantius providendum scito, quo clarior es – fit eris, si animum induxeris cogitare quantus est furor in rem profundi, cuius et feditas ingens sit et fructus exiguus’. 79 Moverunt he vo
Abbreviated transcription (Latin):
stero eodem introducẽte Massinisse¬
pione bene ac feliciter gestis. Scd̾a
gratiaꝵ actio pro multiplici muni¬
ficentia eius in massinissa. Resti
cõmemoratio fuit Regii ꝓpositiiu̾
inceps multo etia accuratius eni¬
beneficiis eẽt in dignus. Tertio lo¬

Expanded text:
Massinissepione bene ac feliciter gestis. In secunda gratiarum actio pro multiplici munificentia eius in Massinissam, pro recommemoratio fuit regii propositi: inceps multo etiam accuratius eniesset indignus. Tertio lo
Abbreviated transcription (Latin):
Scipio fraudis inscius qui tot
malis fractos animos hostiũ pa¬
cisq uere auidos extimaret lega¬
toru postulatis altum parit̾ et
mite responsu dedit. S ꝙͣ ius ñ
ad pacem procuranda uenisset
s ad uictoria reportanda eãq
pene indubitata quasi manibus
iam teneret consensu tamẽ pacis
tractatibus nõ negare ut totus or¬
bis intelligeret Romanos nõ pro
odio nõ pro preda s pro iusticia ⁊¬
certare paci has conditiones addi¬
dit ut trasfugas et captinos redde¬
rent. exercitus omnes ex Italia ci¬

Expanded text:
raudis inscius, qui tot malis fractos animos hostium pacisque avidos extimaret, legatorum postulatis altum pariter et mite responsum dedit: se quamvis non ad pacem procurandam venisset sed ad victoriam reportandam, eamque pene indubitatam quasi manibus iam teneret, consensum tamen pacis tractatibus non negare, ut totus orbis intelligeret Romanos non pro odio, non pro preda sed pro iustitia certare. Paci has conditiones addidit: ut transfugas et captivos redderent, exercitus omnes ex Italia
Abbreviated transcription (Latin):
interfecto. simulq litoreis ꝑua¬
statis agris longe lateq metum
sparserat. Ita ut carthaginẽ perla¬
ta famaiet cõclamatio ⁊ tumultuᷤ
tota urbe ingens fuerit. et porte
trepidant cla̾use quasi iam iã ho¬
stibus affuturis uigilieq per noc¬
tem et custodie in muns presen¬
ti uelut obsidione disposite Scipi¬
o aman paululu semotus et cau¬
te lut in hostico loca oportuna pre¬
occupans incedebat. Iam urbez
unam hostiu ceperat et in ea
octo milia hominu predeq sa¬
tis alterius. quam ne grauaret
exercitum in siciliam misit. ¶ hĩc
letis principiis ne deesset ad u
tiatur hãnonem fratrez haniba¬
lis multo cũ equitatu numida¬
ru in armis ẽẽ haud procul ĩde
ab ẽẽ. Ad salatiam urbem sub
tectis agentes estatem. Quod il¬
le audiens contempti sint uł
plures in quid tali duce. premi¬
ssaq ad elicienduz hostes equi¬
tatus parte duce massinissa ip̃e
cum reliquo consecutus equi¬

Expanded text:
interfecto, simulque litoreis devainterfecto, simulque litoreis devastatis agris, longe lateque metum sparserat, ita ut, Carthaginem perlata fama, et conclamatio et tumultus tota urbe ingens et fuerit, et porte trepidanter clause, quasi iamiam hostibus affuturis, vigilieque per noctem et custodie in muris presenti velut obsidione disposite. Scipio a mari paululum semotus et caute, ut in hostico, loca oportuna preoccupans incedebat; iam urbem unam hostium ceperat et in ea octo milia hominum predeque satis alterius; quam, ne gravaret exercitum, in Siciliam misit. 2 Hinc, letis principiis ne deesset, ad Uttiatur Hannonem, fratrem Hanibalis, multo cum equitatu Numidarum in armis esse, et haud procul inde abesse ad Salatiam urbem sub tectis agentes estatem; quod ille audiens contemptim «Sint vel plures» inquit «tali duce», premissaque ad eliciendum hostes equitatus parto Massinissa duce, ipse cum reliquo consecutus equi
Abbreviated transcription (Latin):
bigue s ut parte iam uictorie ⁊¬
nuntii redierunt/ ac senatui et
populo retulerũt aut illo duce ⁊
ex̾citu aut nullo unꝙͣ uinci posse
Carthaginez. ¶Sic infamia ut pr
fuit in gloriam nersa scipio con¬
tractis ad lilibeum copiis precatꝰ
deos prima luce funem Siculo sol¬
uit elitore et concursu ac stupo¬
re hominu ꝙͣtus numqͣ alias ĩ
Africam traiecit. Illic autẽ terrore
hostium et cõstẽnatõe terribili ut
plane deseri affricam putares ad
pulcri promõtoriu idest mõti
nomen omine delectatus appli¬
cuit. Egressus interram pede for¬
te offenso concidit. Attonitisq
qui aderant fedumq omen ab¬
orrentib ip̃e illud quoq melio¬
rem impartem alto animo detor¬
quens protentisq brachiis ter¬
ram amplerus teneo te inquid
Africa. Tum uicinis in collibus
quib ex hinc castra Cornelia no¬
men fuit exercitum exposuit fi¬
xitq tentoria. Primo ad uentu
misso ad obstandu equitatu ho¬

Expanded text:
bigue, sed ut parte iam victorie bigue, sed ut parte iam victorie nuntii redierunt ac senatui et populo retulerunt aut illo duce et exercitu aut nullo unquam vinci posse Carthaginem. 5 1 Sic infamia ut par fuit in gloriam versa, Scipio, contractis ad Lilibeum copiis, precatus deos prima luce funem siculo solvit e litore et concursu ac stupore hominum, quantus nunquam alias, in Africam traiecit. Illic autem terrore hostium et consternatione terribili, ut plane deseri Africam putares, ad Pulcri promontorium, id est monti nomen, omine delectatus applicuit. Egressus in terram, pede forte offenso concidit, attonitisque qui aderant fedumque omen abhorrentibus, ipse illud quoque meliorem in partem alto animo detorquens, protentis brachiisque terram amplexus, «teneo te» inquit «Africa». Tum vicinis in collibus, quibus ex hinc Castra Cornelia nomen fuit, exercitum exposuit fixitque tentoria. Primo adventu, misso ad obstandum equitatu ho
Abbreviated transcription (Latin):
ut ad uidendu quo instatu res ĩ
castris eẽnt electi uir quatuorde¬
cun nutterent᷑. Calamitatib qͦq
dio consultum. Inter cetera con¬
iectus in uincla pleminius uis¬
su scipionis ut quida scribũt.
lam alii uariant et cũ coplicib
scelerum Romã missus et in car¬
cerem detrusus dignu flagitiis
sius exitum hũit. Scipio relatu
uerbis s factis castrensem illam
suam expugnãda ratus infami¬
am legatis lete primu susceptis
hospitio et post ꝑ omnia circum¬
ductis situm castioꝵ et custodiaᷤ
horrrea quoq et armamẽtarium
et instructam classem et arma¬
tas legiones equituz ac pedituz
atq omne robur bellatorũ simł
terra mariq pugne simulacra
fingentii cunta deniq sic pa¬
rata sic nichil usꝙͣ negligentie ⁊¬
ut defectus quasi presentib hosti¬
bus ea ip̃a hora terra simul ac pe
ssis quas rei natura respuebat
ro mirantes letiq et taciti non
ut apparatus bellici aut spei am¬

Expanded text:
ut, ad videndum quo in statu res in ut, ad videndum quo in statu res in castris essent, electi viri quattuordecim mitterentur. Calamitatibus quoque dio consultum: inter cetera coniectus in vincla Pleminius, iussu Scipionis ut quidam scribunt, nam alii variant, et cum complicibus scelerum Romam missus et in carcerem detrusus, dignum sceleribus suis exitum habuit. Scipio et relatu verbis sed factis castrensem illam suam expugnandam ratus infamiam, legatis lete primum susceptis hospitio et postea per omnia circumductis, situm castrorum et custodias, horrea quoque et armamentarium et instructam classem ostendit et armatas legiones equitum ac peditum atque omne robur bellatorum simul terra marique pugne simulacra fingentium, cunta denique sic parata sic nichil usquam negligentie aut defectus, quasi presentibus hostibus ea ipsa hora terra simul ac pelssis quas rei natura respuebat, admirantes letique et taciti, non ut apparatus bellici aut spei am
Abbreviated transcription (Latin):
omne genus scelerum prolapsus
ita se gessit nec solus ip̃e s tribu¬
ni et milites sic certatim omneᷤᷤ
se cũtis et inciues et in se ipõs
flagitiis inquinarũt ut breuicar¬
taginẽsiu nequitia atq libidi¬
nem excusarent.ĩmentũq du¬
cem ignar̃q omniu que per
scelestos illos nebulones gererẽ¬
tur graui premerẽt que sepe uniꝰ
ex culpa in alter oritur infami¬
a Cui illa insuper accedebat ꝙ ĩ
ex ertitu corrupta omĩs discipli¬
na militie et Romanus mos ex¬
tinctus ferebatur et priore gra¬
uior fama ꝙ illa legati et militũ¬
hec ducis propria et penculosior
culpa eẽt. de quibus rebus cum
ad flebile querelam locrensium
legatoru et ad relatum plunmo¬
ru agitatu eẽt in senatu de retra¬
hendo in urbem scipione ab ro¬
gandoq eius imꝑio amultis qẽ
ante alios aQuinto fabio maxiõ
acres in eum sentencie dicte sũt
uicit tande mitior pars senatuᷤᷤ

Expanded text:
omne genus scelerum prolapsus, omne genus scelerum prolapsus, ita se gessit, nec solus ipse sed tribuni et milites sic certatim omnes se cuntis et in cives et in se ipsos flagitiis inquinarunt, ut brevi Carthaginensium nequitiam atque libidinem excusarent immeritumque ducem ignarumque omnium, quo per scelestos illos nebulones gererentur, gravi premerent, que sepe unius ex culpa in alium oritur, infamia. Cui illa insuper accedebat, quod et in exercitu corrupta omnis disciplina militie et romanus mos extinctus ferebatur, eo priore gravior fama, quod illa legati et militum, ducis hec propria et periculosior culpa esset. De quibus rebus cum ad flebilem querelam locrensium legatorum et ad relatum plurimorum agitatum esset in senatu de retrahendo in urbem Scipione abrogandoque eius imperio, a multis quidem ante alios a Quinto Fabio Maximo acres in eum sententie dicte sunt. Vicit tandem mitior pars senatus
Abbreviated transcription (Latin):
die proximo cum sus qui arci p̃¬
erant signo dato ut pugna inci¬
perent urbem eẽt agressus mopi¬
no portis apertis in̾ eum factus ẽ
impetus multisq suoꝵ in terfectiꝰ
ip̃e ut scipione illic ẽẽ cognouit
obinissa spe aut recipiende urbis
aut arcis defendende misit ad eos
qui illam tenebant ut euaderẽt
et sic in castra remeauit. nocte a¬
utem proxima motis castris ab¬
scessit elaro prorsus inditio se sin¬
gulare aliquid in illo duce sentire
Scipio africam suspirans nequa
cum occasio in italia detraheret
punitis defectionis auctorib po¬
pulo autem uerbis castigato ius¬
so qr legatos ad senatuz mittere¬
qui de locrensibus decerneret ip̃e
ꝙͣ primu in sicilia rediit dimis¬
so locris cuz presidio Plemino
legato. Deus bone ꝙͣtum sepe
maximoꝵ quoq uiditia uiroru
exorbitant ac fallunt᷑. perditissiõ
homine auaritie in explibilis in¬
tollerande superbie in bumane ne
qui digresso duce confestimn in

Expanded text:
die proximo cum, suis qui arci prdie proximo cum, suis qui arci preerant signo dato ut pugnam inciperent, urbem esset aggressus, inopino portis apertis in eum factus est impetus; multisque suorum interfectis, ipso ut Scipionem illic esse cognovit, omissa spe aut recipiende urbis aut arcis defendende, misit ad eos qui illam tenebant ut evaderent; ipse tunc in castra remeavit. Nocte autem proxima motis castris abscessit, claro prorsus indicio se singulare aliquid in illo duce sentire. Scipio Africam suspirans, nequa eum occasio in Italia detineret, punitis defectionis auctoribus, populo autem castigato iussoque legatos ad senatum mittere, de Locrensibus qui decerneret, ipse quam primum in Siciliam rediit, dimisso Locris cum presidio Pleminio legato Deus bone, quantum sepe maximorum quoque iudicia virorum exorbitant ac falluntur!, perditissimo homine, avaritie inexplebilis, intolerande superbie, inhumane ire. Qui, digresso duce confestim in
Abbreviated transcription (Latin):
nõ fidente consilus de hoc ip̃o ĩt
fabium maximu principe tũc
Senatus et scipione preclaris
orationibus altercatu est obti¬
nuit q ad extremu scipio ut
id ei liceret si expediens rei pu¬
blice uidicasset. Cunc se etrurie
atq umbric populis et ĩ bellu
et precipue in noua classem ul¬
tro certatum auxilia offerentib
o auctis copiis in africam traiec¬
turo subita spes affulsit. locros
ex hostibus recuperandi urbem
italaz que ad penos feruẽte illoꝵ
felicitate defecerat. missis qui eã
caperẽt. Cu arcium altera ia cap¬
ta altera ab hoste retenta ĩ medio
sepe pugnatum eẽt Cnutas pe¬
nor inuiriis fatigata ad Roma¬
nos rediit tota preter arcez illã
qua ad huc peni habebãt. Cuiꝰ
ad auxiliu eum ip̃e hanibal festi¬
nasset scipio audito ꝙͣto in dis¬
crimine res eẽt et ad uentus ha¬
nibalis rumore accepto fratre ɨ¬
ad tutella insule relicto ip̃e etiã
locros uenit. hanibal rei inscius

Expanded text:
de hoc ipso inter Fabium Maximum principem tunc senatus et Scipionem preclaris orationibus altercatum est; obtinuitque ad extremum Scipio ut id ei liceret, si expediens reipublice iudicasset. Tunc Etrurie atque Umbrie populis et in bellum et precipue in novam classem ultro certatim auxilia offerentibus o auctis copiis, in Africam traiecturo subita spes affulsit Locros ex hostibus recuperandi, urbem italam quo ad Penos, fervente olim illorum felicitate, defecerat. Missis qui eam caperent, cum, arcium altera iam capta altera ab hoste retenta, in medio sepe pugnatum esset, civitas Penorum iniuriis fatigata ad Romanos rediit tota, preter arcem illam quam adhuc Peni habebant. Cuius ad auxilium cum ipse Hanibal festinasset, Scipio, audito quanto in discrimine res esset et adventus Hanibalis rumore accepto, fratre ad tutelam insulo relicto, ipse etiam Locros venit. Cuius Hanibal inscius
Abbreviated transcription (Latin):
auoluptatib nichil aluid defẽdit
aut separat nisi uirtus hec sola ꝙ̃
spicimus uoluptates in uisibiles
incautos. hostem aut hiems con¬
tinet aut estus aut nor sopit aut
uber submouet multu tempus
int indutias et uerba pacis elabit̾
Non nichil otii armatis etia mili¬
tibus dat.longissima bella dies ⁊¬
una transigit interdu. Cum uolup¬
tatib nulle sunt indutie. Nulla cas

Expanded text:
a voluptatibus nichil aut defendit a voluptatibus nichil aut defendit aut separat nisi virtus hec sola quam ientem, voluptates invisibiles  delectant. Hostem aut hiems continet aut estus, aut nox sopit, aut imber submovet; multum temporis inter indutias et verba pacis elabitur; nonnichil otii armatis quoque militibus datur; longissima bella dies unus transigit. 75 Cum voluptatibus nulle sunt indutie, nullus eas
Abbreviated transcription (Latin):
has scipionis curas leliuiz ac oa¬
ssinissam casus attulit. Quib leta
fronte susceptis et audientib mul
magnifice collaudatis massinissaz
seorsum ab strabit. et cum soli pa¬
Romanu solo tibi nomine cogni¬
tum tu in media natus atq edu¬
catus. Africaiam ab origine hostiᷤᷤ
Romanorũ et Carthaginensium
amicus. repudiatis ac spretis pri¬
mis amicitiis secutus sis magnã
aliquam causam fuisse arbitror ali¬
quid in me notasti propt̾ quod tã¬
to dignum honore iudicaueris.
Ego autem ut de me ip̃o familiarit̾
tecum loquar. Nichil in me qd̾ tibi
tantu placusse debeat sentio ꝙ tũ
temperantia frenũq libidinũ. Id
enĩ magis in me tibi placere augu¬
ror in quo magis michi ip̃e cõpła
ta patria cuius amantissimus fui¬
stipost me per tot terras et maria
unã tius magnis innumerisq
uirtutibus addideris. huic etati
Massinissa in qua nunc ambo sumꝰ
hoste uel murus tegit uł uallu
separat uł tuetur ferrum. Animu

Expanded text:
has igitur ducis curas Lelium et Massinissam casus attulit; quibus leta fronte susceptis et pro merito rerue collaudatis, Massinissam Scipio seorsum abstrahit et, cum soli cromanum solo tibi nomine cognitum tu, in media natus atque educatus Africa, iam ab origine hostis Romanorum et Carthaginensium amicus, repudiatis ac spretis primis amicitiis secutus sis, magnam profecto aliquam causam fuisse arbitror. Aliquid in me notasti propter quod tanto dignum honore iudicaveris. Ego autem, ut cum amico familiariter de me loquar, nichil in me ipse quod tibi tantum placuisse debeat sentio, quantum temperantiam frenumque libidinum; id enim magis in me tibi placere auguror, in quo magis michi ipse complacta patria cuius amantissimus fuisti, post me per tot terras et maria unam tuis magnis innumerisque virtutibus addideris! 74 Huic etati, Massinissa, in qua nunc ambo sumushoste murus tegit, vel vallum separat, vel tuetur ferrum; animum
Abbreviated transcription (Latin):
sumu domu illius traslata cer
sanctiore Massinissam nouerim
Insuper ab adolescentia minusɨ
etiam cautum cu uidea furtim
us ac petulantiꝰ in sua domũ tra¬
dem patre illam michi dante tra
mulis agitatum Regem talia locu
tum posset in telligi. Quia tamẽ
res suapte natura turpis erat in

Expanded text:
sum, in domum illius translatam cernsum, in domum illius translatam cernsanctiorem Massinissam noverim, insuper ab adolescentia minus etiam cautum, cum videam furtim us ac petulantius in suam domum tram, patre illam michi dante libemulis agitatum regem loqui talia posset intelligi, quia tamen res suapte natura turpis erat, in
Abbreviated transcription (Latin):
o non deliquisse solum s in sa¬
nisse me fateor. At quod criminũ
nia res occultior est. Si animu
ad hibes expediam. Cum primũ¬
in lares meos Carthaginẽsez femi¬
nam introduxi tunc incepi pro¬
culdubio furere. Illa michi ⁊ pri¬
uate tecum amicitie et publici
federis cum populo Romano Il¬
la michi et decoris Regii et con¬
uente fidei Illa demu et diumni
prorsus et humani uiris obluuo¬
nem attulit. Eadem illa studio
ꝑ uigili atq omnib ingeniis q̃
cipitate solent institit. ut sceleratũ
bellumet nephariu Aduersus te
talem uiru amicu atq hospite
susciperem Nec ante precu obse¬
crandiq finis fuit quã propriis
illa manibus in felicem uirum
et malecredulu armasset.Itaq
tũc Regia mea arsisse meq corru¬
lam arma uobis intuli fuit ille fi¬
nis nõ principiu furoris mei
tales eniz nuptias hauddubie
talis exitus. manebat. Unu hẽo
crumnar omniu solamen quđ
hanc pacem qua ego consũptus

Expanded text:
o, non deliquisse solum sed insanisse me fateor; at quod malorum i, quoniam res occultior est, si animum adhibes expediam. Cum in lares primum meos carthaginensem feminam introduxi, tunc incepi proculdubio furere. 65 Illa michi et private tecum amicitie et publici federis cum populo romano, illa michi et decoris regii et convente fidei, illa demum et divini prorsus et humani iuris oblivionem attulit; eadem illa studio pervigili et omnibus ingeniis, que cipitare solent, institit ut sceleratum bellum atque ambiguum adversus te talem virum amicum hospitemque susciperem; nec ante precum obsecrandique modus fuit quam propriis illa manibus infelicem virum et male credulum armasset. 66 Itaque tunc regiam meam arsisse meque funditus corrulam arma vobis intuli, fuit ille finis non principium furoris mei; tales enim nuptias hauddubie talis exitus manebat. Unum habeo erumnarum omnium levamen: quod hanc facem, qua ego consumptus
Abbreviated transcription (Latin):
lat egritudinẽ die proximo cõuo¬
cato ad contione exercitu Massini¬
sam ante omnes Regu nominis
honore regiisq ac singularibus
decoratu preconiis Regiis insuꝑ
muncribus donat Aurea scilicetͥ¬
corona aurea patera sella curuli
Scipione eburneo toga picta et
palmata tunicahec erant Romaõꝵ
triuphantiũ ornam̃ta. Itaq scipio
cum hec donaret uerba nõ minus¬
mortalib Romani eẽnt triumpho¬

Expanded text:
lat egritudinem, die proxima convocato ad contionem exercitu, Massinissam, ante omnes regii nominis honore regiisque ac singularibus decoratum preconiis, regiis quoque muneribus donat: aurea corona, aurea patera, sella curuli, scipione eburneo, toga picta et palmata tunica. Hec erant Romanorum triumphantium ornamenta; itaque Scipio cum hec donaret verba addimortalium
Abbreviated transcription (Latin):
S omniu que nũc occurrũt me¬
et dux charthaginensiu hanibal
quor uterq tandem post asperri-¬
me et interdum felicissime gesta
Massinissa itaq ueneni custodem
seruu suum ad se uocat et poculo
uenenu suꝑin fundi iubens ꝑfet
in quid hoc ad Sophonisba. dic
me promissor sibi nõ oblitu qͦꝵ
rem alterũ ne uiuar in manus Ro¬
manoꝵ ueĩre permitterez. Nũc aũt
testes michi sunt dii.primũ si licui¬
sset libentius prestaturũ me fuisse.¬
S quonia: Romano Imperatori
minerit ꝙͣti patris filia fuerit quã¬
tis duobus coniugib desponsata

Expanded text:
ccurrunt et dux Carthaginensium Hanibal, quorum uterque post asperrime et interdum prosperrime gesta Massinissa itaque veneni custodem servum vocat et, poculo venenum superinfundi iubens, ‘Perfer’ inquit ‘hoc ad Sophonisbam. Dic me promissorum sibi non oblitum, quorum rem, alterum ne vivam in manus Romanorum venire permitterem. 85 Nunc, testes michi sunt dii, primum si licuisset libentius prestitissem; sed quoniam romano imperatori, minerit quanti patris filia, quantis duobus coniugibus desponsata
Abbreviated transcription (Latin):
certamine minor fuit. Quĩq ho¬
stiu milia non amplius ĩ prelio
ceciderunt. fugientiu pars ma¬
xima Cirthã ur̃bem regni caput
petiit. Alii in castra ꝓpere redier̃t
Illic uõ nil profugis ꝙͣ in campo
et castra inuadunt a Romanis
⁊ que in eis inuenta est turba cõ¬
prehendit᷑ que duor miliui quĩ¬
gentor numeiũ nõ impleuit.
¶His repente supra spem precipiti
prosperitate peractis massinissa
exstimulis martie uirtutis qua
pollebat plurimũ et uictorie cap¬
tiq hostis ac recuperati regniga¬
q aduersis neq prosperis i reb
locũ c̃ẽ desidie hortatur ut ie en
equitib impigris captiuoq re¬
ge precurrere cirtham uelit Cele¬
ritate opus ẽẽ qua prestare uni¬
uersus ex̾citus non possit magn
Permittente lelio Massinissa pri¬
or cũ cquitatu Regem captiui
sinissa Cuutatis principes ad col¬
loquiu euocat. Illi aute ꝑ mud̾
et propugnacula fundunt᷑ audi¬
turi dicturiq quod res posceret.

Expanded text:
it: quinque hostium milia non amplius in prelio ceciderunt. Fugientium pars maxima Cirtham regni caput petiit, alii in castra redierant. Illic vero nil profugis quam in campo et castra invaduntur a Romanis, et que in eis inventa est turba comprehenditur, que duorum milium et quingentorum numerum non explevit. 51 His repente supra spem precipiti prosperitate peractis, Massinissa, et stimulis martie virtutis qua pollebat plurimum, et victorie captique hostis ac recuperati regni gaque adversis neque prosperis in rebus locum esse desidie; hortatur ut se cum equitibus impigris captivoque rege precurrere Cirtham velit: celeritate opus esse, quam prestare universus exercitus non possit; sina52 Permittente Lelio Massinissa prior, cum equitatu regem vinctum civitatis principes ad colloquium vocat; illi per muros et propugnacula funduntur, audituri dicturique quod res posceret.
Abbreviated transcription (Latin):
ab impudenti temperare matri
uirũ fortem intentũq proposito
de nuptiis cogitare Romanis alie¬
nissimu moribus ducebat. altera
ꝙ eodem die capta et primũ uisa
et amata et in matrimoĩu suscep¬

Expanded text:
ab impudenti temperare matrimvirum fortem intentumque proposito de nuptiis cogitare fedum et romanis alienissimum moribus ducebat; alia quod eodem die capta et primum visa et amata et in matrimonium suscep
Abbreviated transcription (Latin):
clades Romano more disponẽs
inq equis armisq diuidendis
ordinandisq peditu cohortib
atq equitum turmis Romane
militie consuetudine secutus ĩ
excursiones primũ ut mos ẽ. ac¬
censis deinde ultrocitroq animis
collatis signis preliu fuit. Cuius
uutio superor Syphacis in clina¬
re prima lelii ac massinisse acies
iisa est postremo tamen in signi
Romanoru et precipue peditũ

Expanded text:
suum romano more disponens, inque equis armisque dividendis ordinandisque peditum cohortibus atque equitum turmis romane militie consuetudinem, secutus – excursiones primum ut mos est; accensis deinde ultro citroque animis et collatis signis prelium fuit. Cuius initio superior regis, inclinare prima Lelii ac Massinisse acies visa erat; tandem tamen insigni Romanorum et presertim peditum
Abbreviated transcription (Latin):
gis que diebus et noctib lassaba
circũferens plurimas Carthaginẽ¬
siu enutates partim uirib parti
dantibus in castra que utica ob
carthaginem uersus iter arripit.
deficerent et sicut multos iam ꝑ
annos bello arsert italia sie arde¬
ret africa et Carthagine nõ ĩ me¬
tociens uictis inducibus spes es¬
set. Et quotidie expectaret᷑ obsidi¬
o ad quam nõ repellenda s ꝑfe¬
renda omiua pararent᷑ in ex¬
trenus tandem malis uix nul¬
legati qui hanibale ad tutellã
patrie reuocarent.Missa nichlo¬
minus legatio altera ad peten¬
dam pacem a Romano duce. nõ
hec quide pura fide s punica ut
scilicet inter tractatus pacis tp̃s
efflueret eẽtq tantisper respiram̃¬
tu ciuib anxiis ac defessis reb

Expanded text:
gis, que diebus ac noctibus circumferens, plurimas Carthaginensium civitates partim manu ac viribus partim dantibus in castra que Uticam obsCarthaginem versus iter arripit. deficerent, et sicut multos iam per annos bello arserat Italia sic arderet Africa, et Carthagine pavor non immetotiens victis in ducibus spes ess, ut quotidie expectaretur obsidio, ad quam non repellendam sed perferendam omnia parabantur, in extremis tandem malis ulegati qui Hanibalem ad tutelam patrie revocarent; missa nichilominus legatio altera ad petendam pecem a romano duce, nec hec quidem pura fide sed punica, ut scilicet inter tractatus pacis tempus efflueret, essetque tantisper respiramentum civibus anxiis ac defessis r
Abbreviated transcription (Latin):
stantiam scipionis in flixerant qͦ¬
minus legatis hostiũ Roma rede¬
untibus ius gentiu saluũ ueller
Quãius enĩ nẽc spe pacis nec ab ho¬
ste iam ruptis indutiis teneret᷑.
Nolens tamen hostiles mores quos
oderat emulan illos ad se reuersos
dimisit in columes. ¶Dum hec Ro¬

Expanded text:
onis inflexerant, quaminus legatis hostium Roma redeuntibus ius gentium salvum vellet. Quamvis enim nec spe pacis nec ab hoste iam ruptis indutiis teneretur, nolens tamen hostiles mores quos oderat emulari, illos ad se reversos dimisit incolumes. 9 1 Hec
Abbreviated transcription (Latin):
uersus has unus est continentie
clipcus qui nisi mortalibus infir¬
mis diuinitus datus eẽt labefac¬
bus imbecilles animos. Syphacez¬
crede massinissa Maior domuisse
et sub iugu cocgisse noluptates.
me quidem ante oñines rerũ ate
bene gestar et memorez et preccẽz
habes de reliquis metacente tui
idem testis et uidex esto. Cogitaci¬
o tibi potius tua pudorez afferat

Expanded text:
ersus has continentie clipeus, qui nisi mortalibus infirmis divinitus datus esset, labefacbus imbecilles animos. Hunccrede, Massinissa, maior multo domuisse et sub ingum coegisse voluptates. 76 Me quidem ante omnes rerum a te bene gestarum et memorem et preconem habes; de reliquis me tacente tu idem testis et iudex esso. Cogitatio tibi potius tua pudorem afferat,
Abbreviated transcription (Latin):
ambo censores simul facti quor
eẽt de alior moribus uidicare ⁊
de suis moribus non curantes
S huuis tante concordie obliti
et ueter memores simultatu
in famibus se uicissim sentẽciis
notauerunt et qui tantos hoste̾
uicennt iram ignobile uincere
nequiuerunt. adeo facilius hõ
ergo libentius desinam. Siꝗdẽ
hec est illa uictoria ad metaurũ
amnem a cuntis historicis set
imprimis a Tito liuio celebra¬
ta. In super flacti lirico carmine
nobilis Sic enum ait. Qo̾ debe¬
as o Roma Neronibus. Testis
metauru flumen Et hasdrubal
deuictus. Reiecteq retror su ha¬
nibalis mine et pulcer fugatis
ille dies latio tenebris.
De Publio Scipione Cornelio
africano maiore.
Nblium corneli¬
um scipionem.
Qui primus afri¬
sue modo etatis
S omnis ante se memorie oĩuz
gentium ciulibet regum. Impe¬

Expanded text:
ambo censores simul facti, quorum ambo censores simul facti, quorum esset de aliorum moribus iudicare, de suis moribus non curantes sed huius tante concordie obliti et veterum memores simultatum, infamibus se vicissim sententiis notaverunt; et qui tantos hostes vicerant, iram ignobilem vincere nequiverunt. Adeo facilius homoergo libentius desinam, siquidem hec est illa victoria ad Metaurum amnem a cuntis historicis sed in primis a Tito Livio celebrata, insuper Flacci lyrico carmine nobilis. Sic enim ait: Quid debeas, o Roma, Neronibus, Testis Metaurum flumen et Hasdrubal Devictus Reiecteque retrorsum Hanibalis mine et pulcer fugatis Ille dies Latio tenebris. DE PUBLIO CORNELIO SCIPIONE AFRICANO MAIORE. 1 1 Publium Cornelium Scipionem hunc, qui primus Afrisuae modo aetatis sed omnis ante se memoriae omnium gentium cuilibet regum impe
Abbreviated transcription (Latin):
publice gloriosum. Ad sũmam
triumphi decus eximuiz penes
illum fuit. Nec unꝙͣ eques insi¬
gnior urbem intrauit illo simp¬
p̾lici in equo instar triumphie¬
rat ingentis et populi amor et
gratia in illum pronioriet plura
longe triumphali die in claudi¬
um Neronem nulitaria carmina
ut mos erat ꝙͣ in liuũ dc̃a Raro¬
unꝙͣ pari fauore et beninolẽtia
hominu triumphatũ est. Nom
solum spectantib cũ gaudio et
de more salutantibus s certatĩ
omnibus qui poterant uctriceᷤᷤ
de obsculantibus ducu manus.
et pias et letas grates agentibꝰ
ꝙ cor uirtute res publica salua
esset. Prelata in triumpho cap¬
tiuor turba est. at seruitio liberas¬
toꝵ ciuiũ acies sequebat᷑. prelata
est preda ingens rex uaiar s ĩ
primis auri ⁊ argenti quod hãs¬
drubal Cargine missum suprema
bello manum positurus ad uere¬
rat. hec hactenus. Illa eni sciens
Sileo que hanc tantam ducuz
famam minuũt. Ut post ãnos

Expanded text:
publice gloriosum’. 192 Ad summam publice gloriosum’. 192 Ad summam triumphi decus eximium penes illum fuit, nec unquam eques insignior urbem intravit: illo simplici in equo instar triumphi erat ingentis et populi amor, et gratia in illum pronior, et plura longe triumphali die in Claudium Neronem militaria carmina, ut mos erat, quam in Livium dictaunquam pari favore et benivolentia hominum triumphatum est; non solum spectantibus cum gaudio et de more salutantibus, sed certatim omnibus qui poterant victrices deosculantibus ducum manus et pias et letas grates agentibus, quod eorum virtute respublica salva esset. 194 Prelata in triumpho captivorum turba est, at servitio liberatorum civium acies sequebatur; prelata etiam preda ingens rerum variarum, sed in primis auri et argenti quod Hasdrubal Carthagine missum supremam bello manum positurus advexerat. 195 Hec hactenus. Illa enim sciens sileo, que hanc tantam ducum famam minuunt, ut post annos
Abbreviated transcription (Latin):
poscentibus ut pro bene gesta re¬
publica et diuinus cultus supe¬
ris et humanus triumphi honor
uictoribus haberet᷑ utrumq con¬
cessum. conmissumq eis ip̃is
ut triumpho modum ponerent.
toria parta et ip̃ius ea luce fuiss
auspicium Et tunc uictor excitꝰ
presens cẽt. Nero aute aliena in
prouĩcia rebus gestis sine ex̾ci¬
tu rediisset mra concordia con¬
uenerunt ut luius triumphaẽt
Nero autem quadrigis preemi¬
tem cquo sequeretur atq ita fac¬
tum est. Neq ideo Neronis mo¬
destia gloriam eius imminuit
s auxit potius omĩu oculis in
eum uersis acclamanti et una
uoce dicentiiz cat ille ut libet
equis niueis ⁊ curru aureo hic
uictoriam fecit. hic et absens cõ¬
silio et presens corpore pugna¬
uit. Illic sola sui nominis presẽ¬
tia hanibalis impetum cõtinu¬
it hic uirtute presenti strauit
hostium legiones hasdrubaliq
caput eripuit mittendu fratu
munus utriq misenmu Rei¬

Expanded text:
poscentibus ut pro bene gesta reposcentibus ut pro bene gesta republica et divinus cultus superis et humanus triumphi honor victoribus haberetur, utrunque concessum commissumque eis ipsis ut triumpho modum ponerent.  Livii victoria parta et ipsius ea luce fuisset auspicium et tunc victor exercitus presens esset, Nero autem aliena in provincia rebus gestis sine exercitu rediisset, mira concordia convenerunt ut Livius triumpharet, Nero autem quadrigis preeuntem equo sequeretur; atque ita factum est. 191 Neque ideo Neronis modestia gloriam eius imminuit sed auxit potius, omnium oculis in eum versis acclamantium et una voce dicentium: ‘Eat ille ut libet equis niveis et curru aureo! hic victoriam fecit, hic et absens consilio et presens corpore pugnavit: illic sola sui nominis presentia Hanibalis impetum continuit, hic virtute presenti stravit hostium legiones Hasdrubalique caput eripuit mittendum fratri, munus utrique miserrimum, rei
Abbreviated transcription (Latin):
augustissimo habitu sũmaq leti¬
cia quasi iam belli atq omĩs peri¬
culi finis eẽt acte dus gratie. Ogẽs
ceca uincendi gnara s cuius uic¬
toria donum eẽt ignorans. ¶his
peractis liuius Consul cum sena¬
tui nũtiasset non egere amplius
galliam proĩtiam consulur exer¬
citu sufficere pretorias legiones
que sub portio litimo ibi eent pre¬
lioq interfuissẽt posse iam se si
patribus placeat reuerti. decreue¬
runt patres ut nõ solus ip̃e s Col¬
lega etiam rediret. et luuu qui¬
dem tum exercitu S Neronis ex¬
citum obiectum hanibali rema¬
nere iusserunt donec eo dux no¬
uus accederet. Consules cognita
senatus uoluntate in ter se litens
egerunt ut peneste alter alterur
expectaret quo scilicet sicut cõi
consilio atq opera bene feliciter
rem gesserant sic urbem pariter
introient. Et casus fuit ut codẽ
die peneste ambo diuersis ex pu¬
tibus conuenirent. Datus ẽ pe¬
tentib extra urbem senatus et

Expanded text:
augustissimo habitu summaque letiaugustissimo habitu summaque letitia, quasi iam belli atque omnis periculi finis esset, acte diis gratie. O gens ceca, vincendi gnara sed cuius victoria donum esset ignorans! 187 His peractis, Livius consul cum senatui nuntiasset non egere amplius Galliam provinciam consulari exercitu, sufficere pretorias legiones que sub Portio Licinio ibi essent prelioque interfuissent, posse iam se si patribus placeat reverti, decreverunt patres ut non solus ipse sed collega etiam rediret. Et Livium quidem cum exercitu; sed Neronis exercitum obiectum Hanibali remanere iusserunt, donec eo dux novus accederet. 188 Consules, cognita senatus voluntate, inter se literis egerunt ut Preneste alter alterum expectaret, quo scilicet, sicut comuni consilio atque opera bene feliciterque rem gesserant, sic urbem pariter introirent. Et casus fuit ut eodem die Preneste ambo diversis ex partibus convenirent. 189 Datus est petentibus extra urbem senatus et,
Abbreviated transcription (Latin):
in credibile autem uictorie tp̃s
erat. ꝙͣꝙͣ multis exemplis et Ro¬
manis et externis sepe cõpeitu
sit fama nichil ẽẽ uelocius. Deĩq
hostinatis ad incredulitate ani¬
mis persuaderi nichil penitus ⁊¬
potuit ante ꝙͣ legati consulum
adessent. Quibus aduentãtibus
omnis sexus omnis etas obuiã
prodiit pene urbis menia illis oc¬
cĩuere uelle uidebant̾ usq ad põ¬
tem miluium.nam flaminia st̃
in gressi dempsum et continuu
agmen fuit tam felici nuntio afi¬
de dignis impleri quisq primus
optabat. in extimabili ciuium cõ¬
cursu iux terram pedibus contin¬
gentes omnes tres tot enĩ erant
in capitolium deducunt᷑. Illic mi¬
ra attentione nuntiarũt deletum
exercitum. Cesum ducem. recupe¬
ratos ciues et eo omĩa letiora qͦ¬
quo in speratiora. Numꝙͣ nempe
tam dulce gaudium. ꝙͣ post me¬
tum. Rebus ordine cognitis Su¬
plicatio tridui decreta et omĩbus
in templis auirs ac matronis

Expanded text:
incredibile autem victorie tempus incredibile autem victorie tempus erat, quanquam multis exemplis et romanis et externis sepe compertum sit fama nichil esse velocius. Denique obstinatis ad incredulitatem animis persuaderi nichil penitus potuit, antequam legati consulum adessent. 185 Quibus adventantibus omnis sexus omnis etas obviam prodiit: ipsa pene urbis menia illis occurrere velle videbantur. Usque ad pontem Milvium, nam Flaminia sunt ingressi, densum et continuum agmen fuit; tam felici nuntio a fide dignis impleri quisque primus optabat. Inextimabili civium concursu vix terram pedibus contingentes omnes tres, tot enim erant, in Capitolium deducuntur. 186 Illic mira attentione nuntiarunt deletum exercitum, cesum ducem, recuperatos cives, et eo omnia letiora quo insperatiora; nunquam nempe tam dulce gaudium quam post metum. Rebus ordine cognitis, supplicatio tridui decreta et omnibus in templis a viris ac matronis
Abbreviated transcription (Latin):
Eratq sub oculis belli punici prio¬
ris exemplum leti quoq princi¬
pii miseriq exitus quod uel puer
ip̃e uiderat uł apatre didicerat. his
affectus et confectus curis undi¬
q contractis auxiliis ne animo
in diuersa distraheretur. castra ꝙͣ
primum mouit. et cũ oĩb copii
imbrutios atq extrema italie se
recepit. ¶Ante ꝙͣ claudius ad
ex̾citum iam Romam uictorie fa¬
ma perueniens occupatas adeo
metu mentes in uenerat / ut sun¬
mis auribus excepta substineret
neq spei ac gaudii in capaces ad
animos penetraret et dempsert
ip̃a celentas fame fidem. duo e¬
quites Narnienses ad exercituz
uenerant qui de consilio Claudii
Neronis de quo diximus Roma
missus erat ut in faucibus umbe
obstaret hostiu congressui hi uic¬
toriam nũtiabant/ et addebant ɨ¬
ante nõ nisi biduum fuisse certa¬
men. hec ex castris legatoꝵ literis
nuntiata uarie animos affecerãt
⁊ uictoria quidem ip̃a possibilis

Expanded text:
eratque sub oculis belli punici prioeratque sub oculis belli punici prioris exemplum feti quoque principii miserique exitus, quod vel puer ipse viderat vel a patre didicerat. 182 His affectus et confectus curis, undique contractis auxiliis, ne animo in diversa distraheretur, castra quam primum movit et cum omnibus copiis in Brutios atque extrema Italie se recepit. 183 Antequam Claudius ad exercitum, iam Romam victorie fama perveniens occupatas adeo metu mentes invenerat, ut summis auribus excepta subsisteret neque spei ac gaudii incapaces ad animos penetraret; et dempserat ipsa celeritas fame fidem. Duo equites narnienses ad exercitum venerant qui de consilio Claudii Neronis, de quo diximus, Roma missus erat ut in faucibus Umbrie obstaret hostium congressui; hi victoriam nuntiabant et addebant ante nonnisi biduum fuisse certamen. 184 Hec, ex castris legatorum literis nuntiata, varie animos affecerant: et victoria quidem ipsa possibilis,
Abbreviated transcription (Latin):
occurrisset redeunti nemo pẽne
obuius foret q neq iussio con¬
sulis ulla precesserat neq sat po¬
ssibille uidebant᷑ attigisse eum
un de tanto iam uictor prelio
redibat. Quis autẽ nõ stuperet
sex dier spationõ amplius ameta¬
uri ripis armato ac fesso ⁊ cruento
cum exertitum apuliam perueĩri
posse. quod nescio in expeditus
cursor atq agilis potuisset. uix ca¬
stra erat ingressus suspensa animo
atq incerta ip̃e plenus gaudii ple¬
nusq solicitudinis sine qua nũ¬
quam post digressum fuerat dũ
captiuos afros in unculis osten¬
tary et ex eis duos solutos ad illũ
ire qui sibi seriem rei geste expo¬
nerent. Ille ubi amicum caput
aspexit ⁊ nũtios audiuit. tanto
et publico ⁊ priuato dolore ꝑcul¬
sus obstupuit et suspirans Agno¬
sco in quid fatum cartaginis. hoc
solum dixit et tacuit. Nempe me¬
minerat nulli unquam duci feli¬
ciora bellor fuisse primordia. et iã
de fine nõ u merito dubitabat.

Expanded text:
occurrisset, redeunti nemo pene occurrisset, redeunti nemo pene obvius foret, quod neque iussio consulis ulla precesserat, neque sat possibile videbatur attigisse eum unde tanto iam victor prelio redibat. 179 Quis autem non stuperet, sex dierum spatio non amplius a Metauri ripis armato ac fesso et cruento cum exercitu in Apuliam perveniri posse, quod nescio an expeditus cursor atque agilis potuisset? 180 Vix castra erat ingressus suspensa animis atque incerta, ipse plenus gaudii plenusque solicitudinis sine qua nunquam post digressum fuerat, dumcaptivos Afros in vinculis ostentari et ex eis duos solutos ad illum ire, qui sibi seriem rei geste exponerent. 181 Ille, ubi amicum caput aspexit et nuntios audivit, tanto et publico et privato dolore perculsus obstupuit et suspirans ‘Agnosco’ inquit ‘fatum Carthaginis’. Hoc solum dixit et tacuit: nempe meminerat nulli unquam duci feliciora bellorum fuisse primordia et iam de fine non immerito dubitabat,
Abbreviated transcription (Latin):
cesserat ut cum die proximo cla¬
udio Consule iam digresso luuo
nuntiatum eẽt Cisalpinos gallos
ac ligures qui prelio euasissent ĩ¬
conditos abire sine signis sine or¬
dine sine duce paucis immissis
equitib ad unum omnes facille
opprimendos responderet sinite
illos ut suꝑsint aliqui hostiu cla¬
dis nostreq uirtutis nuntii. Ad
hunc modũ utrũq Cannensis
clades hosti reddita est. uel cesor
numero uł ducis interitu Recu¬
perata preterea quatuor milia ⁊
amplius captiuorũ Romanoru
quos secum forsitam permufadi
gratia trahebat. Eaq ꝓspere fortu¬
ne non mediocris accessio fuit
et compensatio iacture hoc p̃lio
accepte quo ne gratuita Roma¬
nis fuisse uictoria quis credat
octomilia sociorum simul ac ci¬
uium sunt amissa. hasdrubalis
truncum caput apto ad id fercu¬
lo reponi claudius consul uissit.
hanibali obiecta erant rediit nõ
minori celeritate ꝙͣ uenerat a¬
deo ut cũ uenienti turba ingẽs

Expanded text:
cesserat ut, cum die proximo Clacesserat ut, cum die proximo Claudio consule iam digresso, Livio nuntiatum esset Cisalpinos Gallos ac Ligures qui prelio evasissent inconditos abire sine signis sine ordine sine duce, paucis immissis equitibus ad unum omnes facile opprimendos, responderet: ‘Sinite illos, ut supersint aliqui hostium cladis nostreque virtutis nuntii’. 177 Ad hunc modum utcunque cannensis clades hosti reddita est vel cesorum numero vel ducis interitu; recuperata preterea quattuor milia et amplius captivorum romanorum, quos secum forsitan permutandi gratia trahebat, eaque prospere fortune non mediocris accessio fuit et compensatio iacture hoc prelio accepte, quo, ne gratuitam Romanis fuisse victoriam quis credat, octo milia sotiorum simul ac civium sunt amissa. 178 Hasdrubalis truncum caput apto ad id ferculo reponi Claudius consul iussit, Hanibali obiecta erant, rediit non minori celeritate quam venerat; adeo ut, cum venienti turba ingens