comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
so atq eorum decurione pculso & ad terram defixo reliq
pterriti fuga se in castra recipiunt. quo facto postea sunt
pterriti oppidum tentare. Scipio interim fere quotidie nõ
longe a suis castris passibus.ccc. instruere aciem ac maiore
parte diei consumpta rursus in castra se recipe. Quod cum
sepius fier& neq ex caesaris castris quisꝗͣ prodir& neq pro¬
pius cius copias acceder& despecta caesaris patientia exer¬
citusq eius uiba unuersis copiis productis lephantibusq
turritis. xxx. ante aciem instructis qͣ latissime potuit por¬
recta equitum peditumq multitudine uno tempore pro¬
gressus haud ita longe a caesaris castris constitit ĩ campo.
Quibus rebus cognitis caesar iub& milites qui extra munitio¬
gnandiq aut etiam muniendi gratia uallem petierant qq
ad eius rei opus erant omnes intra munitiones minutatim
modesteq sine tumultu ac timore se recipe atq in opere con¬

Expanded text:
so atque eorum decurione percusso et ad equum defixo reliqui so atque eorum decurione percusso et ad equum defixo reliqui perterriti fuga se in castra recipiunt. Quo facto postea sunt deterriti oppidum temptare. § 30 Scipio interim fere cotidie non longe a suis castris passibus CCC instruere aciem ac maiore parte diei consumpta rursus in castra se recipere. Quod cum saepius fieret neque ex Caesaris castris quisquam prodiret neque propius eius copias accederet, despecta Caesaris patientia exercitusque eius,13 universis copiis productis elephantisque turritis XXX ante aciem instructis, quam latissime potuit porrecta equitum peditumque multitudine uno tempore progressus haud ita longe a Caesaris castris constitit in campo. § 31 Quibus rebus cognitis Caesar iubet milites qui extra munitiognandique aut etiam muniendi gratia quique vallum petierant quaeque ad eam rem opus erant,14 omnis intra munitiones minutatim modesteque sine tumultu aut terrore se recipere atque in opere con
Abbreviated transcription (Latin):
lio traderent. Itaq declucti a uirgilio ad scipionem custodib
traditi & post diem tertium sunt interfecti. ꝗ cum duceren¬
tur ad necem petisse dicitur maior.T. a centurionibus ut se
priorem qͣ fratrem interficerent. idq ab eis facile impetrise
atq esse interfectos. Turina interim equitum quae pro uallo
instationibus esse solebant ab utrisq ducibus quotidie minis
prelus inter se depugnare non intermittunt. Non nunqͣ õe
germani galliq labienani cum Caesaris equitibus fide da¬
ta inter se colloquebantur. Labienus interim cum parte
equitatus leptim oppidum cui preerat saserna cũ cohorti¬
bus.iiii. oppugnare ac ui irrumpere conabatur. ꝗđ a defen¬
soribus propter egregiam munitionem oppidi & multitu¬
dine tormentoꝵ facile & sine piculo defendebatur. Quod
ubi saepius equitatus stare non intermittebat. cum forte an¬
te portam turma densa astitiss& scorpione accuratius mis¬

Expanded text:
lio traderent. Itaque deducti a Vergilio ad Scipionem custodibus lio traderent. Itaque deducti a Vergilio ad Scipionem custodibus traditi et post diem tertium sunt interfecti. Qui cum ducerentur ad necem, petisse dicitur maior Titius a centurionibus uti se priorem quam facerem interficerent, idque ab eis facile impetrasse atque ita esse interfectos. § 29 Turmae interim equitum, quae pro vallo in stationibus esse solebant,12 cotidie minutis proeliis inter se depugnare non intermittunt; non numquam etiam Germani Gallique Labieniani cum Caesaris equitibus fide data inter se colloquebantur. Labienus interim cum parte equitatus Leptim oppidum, cui praeerat Saserna cum cohortibus VI, oppugnare ac vi irrumpere conabatur; quod ab defensoribus propter egregiam munitionem oppidi et multitudinem tormentorum facile et sine periculo defendebatur. Quod ubi saepius eius equitatus facere non intermittebat, et cum forte ante portam turma densa adstitisset, scorpione accuratius mis
Abbreviated transcription (Latin):
Cuirgilius petronius qui thabso oppido maritimo preerat
cum animaduertiss& naues singulas cum exercitu caesaris
incertas locorum atq castroꝵ suorum uagari occasionem n¬
ctus nauem quam ibi hab& actuariam compl& militibus &
sagictarus & eidem scaphas de nauibus adiungit. ac singu¬
las naues caesarianas consectari cepit. & cum plures adortus
pulsus fugatusq inde discessiss& nec tamen desister& peridi¬
tari forte incidit in nauem inqua erant duo titi hispani a¬
dolescentes tribum legionis.u. quoꝵ patrem Caesar in senatũ
legerat & cum his .t. salienus centurio legionis eiusdem q
M. messalam. legatum obsederat messanae & seditiosissima
oratione apud eum est usus idemq pecuniam & ornamẽta
triumphi Caesaris retinenda & custodienda curauerat. & ob
has causas sibi timebat. Hic propter conscientiam peccatorũ
suorum psuasit adolescentibus ne repugnarent: seseq uirgi¬

Expanded text:
C. Vergilius praetorius, qui Thapsi oppido maritimo praeerat, C. Vergilius praetorius, qui Thapsi oppido maritimo praeerat, cum animum advertisset navis singulas cum exercitu Caesaris incertas locorum atque castrorum suorum vagari, occasionem nactus navem quam ibi habuit actuariam complet militibus et sagittariis et eidem scaphas de navibus adiungit ac singulas navis Caesarianas consectari coepit. Et cum pluris adortus esset pulsus fugatusque inde discessisset nec tamen desisteret periclitari, forte incidit in navem, in qua erant due Titii, Hispani adulescentes, tribuni legionis V., quorum patrem Caesar in senatum legerat, et cum his T. Salienus, centurio legionis eiusdem, qui M. Messallam legatum obsederat Messanae seditiosissima oratione apud eum usus idemque pecuniam et ornamenta triumphi Caesaris retinenda et custodienda curarat et ob has causas sibi timebat. Hic propter conscientiam peccatorum suorum persuasit adulescentibus ne repugnarent seseque Vergi
Abbreviated transcription (Latin):
pui.in miseros suamq fidem implorantes auxilio ꝓp co¬
piarum paucitatem se no posse. Milites interim in ope
exercere: atq castra munire: turres castella facere: mo¬
lesq iacere in mare non intermittere. Scipio interim
dephantos hoc modo conducere instituit. duas instru¬
dit acies. unam funditoꝵ contra elephantos quae qua¬
si aduersarioꝵ locum obtiner& & contra coꝵ frontem
aduersam lapillos minutos mitter&. deinde in ordine
elephantos instituit. post illos autem suam aciem instruxit.
ut cum ab aduersariis lapides mitti cepissent & elephanti
perterriti se ad suos conuertissent rursus a sua acie lapidib
missis eos conuerterent aduersus hostem quod egre tardeq
fiebat. Audes enim elephanti multor annorum doctrina u¬
suq uetusto uix edocti tam̃ cominuni piculo in aciem educũ¬
tur. Dum haec ad ruspinam ab utrisq ducibus ad ministrãtur

Expanded text:
eis se miseris suamque fidem implorantibus auxilio propter coeis se miseris suamque fidem implorantibus auxilio propter copiarum paucitatem esse non posse. Milites interim in opere exercere atque castra munire, turris, castella facere molesque iacere in mare non intermittere. § 27 Scipio interim elephantos hoc modo condocefacere instituit. Duas instruxit acies, unam funditorum contra elephantos, quae quasi adversariorum locum obtineret et contra eorum frontem adversam lapillos minutos mitteret; deinde in ordinem elephantos constituit, post illos autem suam aciem instruxit ut, cum ab adversariis lapides mitti coepissent et elephanti perterriti se ad suos convertissent, rursus ab sua acie lapidibus missis eos converterent adversus hostem. Quod aegre tardeque fiebat; rudes enim elephanti multorum annorum doctrina usuque vetusto vix edocti tamen communi periculo in aciem producuntur. § 28 Dum haec ad Ruspinam ab utrisque ducibus administrantur,
Abbreviated transcription (Latin):
gerere instituit. Luterisq celeriter in siciliam ad allicnum
& rabirium postumium conscriptis & per catas copũ mis¬
sis ut sine mora ut ulla excusatione hiemis uentoꝵ:q qͣ
celerrime exercitus sibi transportaretur: a fricam prouinci¬
am perire. funditusq euerti ab suis inimicis. quod nisi cele¬
riter socus for& subuentum preter ipsam africam terram
nihil ne tectum quidem quo se reciperent ab eoꝵ scelere
insidusq reliquum futurum. ipsc erit in tanta festinatiõe
& exepestatione ut postero dic ꝗͣ misiss& luteras nũtiumq
in siciliam classem exercitumq morari dicer&. dies no¬
ctesq oculos mentemq ad mare dispositos directosq habe¬
r&. Nec mirum. animaduertebat uillas exuri: agros ua¬
stari. pecus diripi trucidari: oppida castellaq dirui dese¬
riq principes aiuitatum aut interfici aut in cathenis te¬
neri. liberos eorum obsidum nomine in seruitutẽ arri

Expanded text:
 gerere, hieme gerere instituit, litteris celeriter in Siciliam ad Alienum  gerere, hieme gerere instituit, litteris celeriter in Siciliam ad Alienum et Rabirium Postumum conscriptis et per catascopum missis, ut sine mora ac nulla excusatione hiemis ventorumque quam celerrime exercitus sibi transportaretur: Africam provinciam perire funditusque everti ab suis inimicis; quod nisi celeriter sociis foret subventum, praeter ipsam Africam terram nihil, ne tectum quidem quo se reciperent, ab eorum scelere insidiisque reliquum futurum. Atque ipse erat in tanta festinatione et exspectatione ut postero die quam misisset litteras nuntiumque in Siciliam classem exercitumque morari diceret, dies noctesque oculos mentemque ad mare dispositos directosque haberet. Nec mirum: animadvertebat enim villas exuri, agros vastari, pecus diripi, trucidari, oppida castellaque dirui deserique, principes civitatum aut interfici aut in catenis teneri, liberos eorum obsidum nomine in servitutem abripi;
Abbreviated transcription (Latin):
s& capit consilium satius esse sibi suoq regno subsidiore
ire ꝗͣ dum alios ad uiturus proficisceretur ipse suo regno
expulsus forsitan utraq re expelleretur. Itaq rursus se¬
recepit.atq auxilia etiam ab scipione abduxxit sibi suiss
rebus timens elephantis.xxx. relictis suis finibus opp¬
disq suppetias profectus est. Caesar interim cum de suo
aduentu dubitatio in prouincia ess& neq quisꝗͣ crederl
ipsum sed aliquem legatum in africam cum copus uenise
conscriptis litteris circum prouinciam omnes ciuitates fi¬
cit de suo aduentu certiores. Interim nobiles homines s
suis oppidis profugere & in castra caesaris deuenire & de
aduersariorum. eius crudelitate a cerbitaq commemorare
ceperunt. Quoꝵ lacrimis querelisq caesar commotus cũ
antea stare. constituiss& statuus castris estate inita cun¬
ais copus auxiluisq actis bellum cum suis aduersarus

Expanded text:
set, capit consilium satius esse sibi suoque regno subsidio set, capit consilium satius esse sibi suoque regno subsidio ire quam, dum alios adiuturus proficisciretur, ipse suo regno expulsus forsitan utraque re expelleretur. Itaque rursus recipere atque auxilia etiam ab Scipione abduxit sibi suisque rebus timens elephantisque XXX relictis suis finibus oppidisque suppetias profectus est. § 26 Caesar interim, cum de suo adventu dubitatio in provincia esset neque quisquam crederet ipsum sed aliquem legatum in Africam cum copiis venisse, conscriptis litteris circum provinciam omnis civitates facit de suo adventu certiores. Interim nobiles homines ex suis oppidis profugere et in castra Caesaris devenire et de adversariorum eius crudelitate acerbitateque commemorare coeperunt. Quorum lacrimis querelisque Caesar commotus, cum antea constituisset e stativis castris aestate inita cunctis copiis auxiliisque accitis bellum cum suis adversariis
Abbreviated transcription (Latin):
qua dulai elota & ita iumentis exurientibus data uitã
eorum producebant. Dum haec ita fierent rex uiba co¬
gnitis Caesaris difficultatibus copiaꝵq paucitatẽ nõ est
uisus dari spatium conualescendi augendarũq eius opũ.
Itaq comparatis equitum magnis peditumq copiis subsi¬
dio suis egressus e regno ire contendit . P. situis interim &
rex bochus conunctis suis copiis cognito regis iuba& egres¬
su propius eus regnum copias suas ad mouere: cirtamq
oppidum oppulentissimum eius regni adorti paucis die¬
bus pugnando capiunt. & preterea duo oppida getuloꝵ.
quibus cum conditionem ferrent ut oppido excedere idq
sibi uacuum traderent. conditionemq repudiassent po¬
stea ab eis capti interfectiq sunt omnes. Inde progressi aguꝰ
oppidaq uexare non desistunt. Quibus rebus cognitis iu¬
ba cum iam non longe abscipione atq eius ducibus abes¬

Expanded text:
qua dulci eluta et ita iumentis esurientibus data vitam qua dulci eluta et ita iumentis esurientibus data vitam eorum producebant. § 25 Dum haec ita fierent, rex Iuba cognitis Caesaris difficultatibus copiarumque paucitate — non est visum dari spatium convalescendi augendarumque eius opum: itaque comparatis equitum magnis peditumque copiis subsidio suis egressus e regno ire contendit. P. Sittius interim et rex Bochus coniunctis suis copiis cognito regis Iubae egressu propius eius regnum copias suas admovere, Cirtamque, oppidum opulentissimum eius regni, adortus paucis diebus pugnando capit et praeterea duo oppida Gaetulorum. Quibus cum condicionem ferret, ut oppido excederent idque sibi vacuum traderent, condicionemque repudiassent, postea ab eo capti interfectique sunt omnes. Inde progressus agros oppidaque vexare non destitit. Quibus rebus cognitis Iuba cum iam non longe ab Scipione atque eius ducibus abes
Abbreviated transcription (Latin):
uncae grandi presidio relicto profectus primũ adrumenti
castra ponit. deinde ibi paucos dies commoratus noctu itiñẽ
facto cum labieni & petrei copiis copias suas coniungit. atq
unis castris factis.ĩi. passuum longe considunt. Equitatus
interim eoꝵi circum caesaris munitiones uagari. atq eos qui
pabulandi aut adaquandi gratia extra uallum progressi
essent excipere. & ita omnes aduersarios intra munitiones
continere. Quare caesariani graui annona sunt conflictati.
ideo quod nondum neq aib sicilia neq ab sardinia cominea¬
tus supportatus ess&. neq per auni tempus in mari classes
sine periculo uagari poterant. nec amplius milia passuum
ni terre africe quoquouersus tenebat. pabuliq inopia
premebatur. Qua necessitate coacti ueterani milites equi¬
tesq qui multa terra mariq bella confecissent periculis
inopia tali spe essent conflictati alga e litore collecta & a¬

Expanded text:
Uticae grandi praesidio relicto profectus primum Hadrumeti Uticae grandi praesidio relicto profectus primum Hadrumeti castra ponit, deinde ibi paucos dies commoratus noctu itinere facto cum Labieni et Petrei copiis coniungit, atque unis castris factis III milia passuum longe considunt. Equitatus interim eorum circum Caesaris munitiones vagari atque eos qui pabulandi aut aquandi gratia extra vallum progressi essent excipere: ita omnis adversarios intra munitiones continere. Qua re Caesariani gravi annona sunt conflictati, ideo quod nondum neque ab Sicilia neque ab Sardinia commeatus supportatus erat neque per anni tempus in mari classes sine periculo vagari poterant; neque amplius milia passuum VI terrae Africae quoquo versus tenebant pabulique inopia premebantur. Qua necessitate coacti veterani milites equitesque, qui multa terra marique bella confecissent et periculis inopiaque tali saepe essent conflictati, alga e litore collecta et a
Abbreviated transcription (Latin):
nobilitate & perte ipse satis animi magnitudine diligẽtia¬
q preditus. non ne eniteris & proficisceris ad paternas dien¬
his uerbis hominis grauissimi incitatus adolescentulus cum
nauibus cuiusq modi generis .xxx. inibi paucis rostratis
profectus ab utica est in mauritaniam regnumq bogudis est
ingressus. expeditoq exercitii numero seruor liberorum . ĩi
cuius partem inermen partem habuerat armatam ad oppi¬
dum ascurum accedere cepit: in quo oppido fuit presidium
regium. Pompeio adueniente oppidanoi usqeo passi propi¬
pius eum accedere donec ad ipsas portas ac inurum appropĩ¬
quar&. Subito eruptione facta prostratos pterritosq pompe¬
ianos in mare nauesq passim compulerunt. Ita re male ge¬
sta .cN. pompeius filius naues inde auertit. neq postea litus
aitigit. classemq ad insulas baleares uersus cõuertit. Scipio
interim cum his copiis quas paulo ante de monstrauimus

Expanded text:
et dignitate et per te ipse satis animi magnitudine diligentiaet dignitate et per te ipse satis animi magnitudine diligentiaque praeditus nonne eniteris et proficisceris ad paternas cliengitatum?' § 23 His verbis hominis gravissimi incitatus adulescentulus cum naviculis cuiusquemodi generis XXX, inibi paucis rostratis, profectus ab Utica in Mauretaniam regnumque Bogudis est ingressus expeditoque exercitu servorum, liberorum II milium numero, cuius partem inermem, partem habuerat armatam, ad oppidum Ascurum accedere coepit; in quo oppido praesidium fuit regnum. Pompeio adveniente oppidani, usque eo passi propius accedere donec ad ipsas portas ac murum appropinquaret, subito eruptione facta prostratos perterritosque Pompeianos in mare navisque passim compulerunt. Ita re male gesta Cn. Pompeius filius navis inde avertit neque postea litus attigit classemque ad insulas Balearis versus convertit. § 24 Scipio interim cum eis copiis quas paulo ante demonstravimus
Abbreviated transcription (Latin):
multis uerbis assidueq obiurgari non desistebat. Tius inquit
pater istuc etatis cum ess& animaduertiss&q rem .p. ab ar
diuis sceleratisq ciuibus oppressam bonosq aut interfectos
aut mulctatos exilio patria ciuitateq carere gloria & ani¬
mi magnitudine elatus priuatusq atq adolescentulus pa¬
terni exercitus reliquiis collectis pene oppressam funditus
deletamq i taliam urbemq romam in libertatem uindicauit
idemq siciliam africam numidiam mauritaniam mirabib
celeritate armis recepit. quibus rebus sibi eam dignitatem
quae est per gentes clarissima notissimaq conciliauit. adole¬
scentulus atq eques romanus triumphauit. atq non ita am¬
plis rebus ille patrus gestis neꝗ tam excellenti dignitate ma¬
iorum parta neq tantis clientelis nominisq claritate pre¬
ditus in rem.p. est ingressus tu contra & partis dignitates

Expanded text:
multis verbis assidueque obiurgare non desistebat. 'Tuus,' inquit, multis verbis assidueque obiurgare non desistebat. 'Tuus,' inquit, 'pater istuc aetatis cum esset et animadvertisset rem publicam ab nefariis sceleratisque civibus oppressam bonosque aut interfectos aut exsilio multatos patria civitateque carere, gloria et animi magnitudine elatus privatus atque adulescentulus paterni exercitus reliquiis collectis paene oppressam funditus et deletam Italiam urbemque Romanam in libertatem vindicavit, idemque Siciliam, Africam, Numidiam, Mauretaniamque mirabili celeritate armis recepit. Quibus ex rebus sibi eam dignitatem quae est per gentis clarissima notissimaque conciliavit adulescentulusque atque eques Romanus triumphavit. Atque ille non ita amplis rebus patris gestis neque tam excellenti dignitate maiorum parta neque tantis clientelis nominisque claritate praeditus in rem publicam est ingressus. Tu contra et patris nobilitate
Abbreviated transcription (Latin):
comportasse. omnemq regionem africe exinanisse frum̃to¬
oppida preterea pauca quae ipsi suis presidus tueri poterant.
reliqua dirui atq deseri. & eorum incolas intra sua presidia
coegisse cõmigrare. agros desertos ac uastatos esse. Hac neces¬
sitate caesar coactus priuatos ambiendo & blande appellan¬
do aliquantum numerum frumenti in sua presidia cõgesse¬
rat. coparce utebatur. opera interim ipse arciure quotidie & ad¬
terras cohortes in statione habere ꝓꝑhostium multitudinẽ. La¬
bienus saucios suos quor numerus maxximus fuit ub& in
nerariae errabundae uagabantur incertae locoꝵ atq castrorum
suoꝵ. quas singulas scaphe aduersariori suorum adhortae incẽ¬
derant. atq expugnabant. Hac re nuntiata caesari classes cir¬
cum insulas portusq disposuit. quo tutius commeatus compor¬
tari poss&. M. cato interim ꝗutica preerat. CN. pompen filiũ

Expanded text:
comportasse omnemque regionem Africae exinanisse frumentocomportasse omnemque regionem Africae exinanisse frumentooppida praeter ea pauca quae ipsi suis praesidiis tueri poterant reliqua dirui ac deseri, et eorum incolas intra sua praesidia coegisse commigrare, agros desertos ac vastatos esse. § 21 Hac necessitate Caesar coactus privatos ambiendo et blande appellando aliquantum numerum frumenti in sua praesidia congesserat et eo parce utebatur. Opera interim ipse cotidie circuire et alteras cohortis in statione habere propter hostium multitudinem. Labienus saucios suos, quorum numerus maximus fuit, iubet inerariae errabundae male vagabantur incertae locorum atque castrorum suorum; quas singulas scaphae adversariorum complures adortae incendebant atque expugnabant. Hac re nuntiata Caesar classis circum insulas portusque disposuit, quo tutius commeatus supportari posset. § 22 M. Cato interim, qui Uticae praeerat, Cn. Pompeium filium
Abbreviated transcription (Latin):
inter equites suos interponeretur: sagictariiq ex omnibus
nauibus itireis scirisq & cuiusq generis ductus in castra
compluribus frequentabat suas copias. Audiebat enim
scpionem post diem tertium eius diei quo prelium factũ
erat appropinquare: copias suas cum labieno & petreio
coniungere. quoꝵ copie legionum.uiii. & equitum. iii.
esse nuntiabantur. Officians ferrarias instruere: sagi¬
ctasq telaq ut fierent complura curare: glandes fundere.
sudes comparare: literas in siciliam nuntiosq mittere. ut
sibi crates materiemq congererent. ad arietes cuius in opia
in africa ess&: preterea ferrum plumbumq mitteretur.
Et iam animaduertebat frumento se in africa nisi un¬
portato uti non posse. priore anno enim propter aduersa¬
riorum delectus quod stipendiarii aratores milites ess&
facti messem esse non factam. preterea ex omni afri ca
frumentum aduersarios in pauca oppida & bene munita

Expanded text:
inter equites suos interponeretur, sagittariisque ex omnibus inter equites suos interponeretur, sagittariisque ex omnibus navibus Ityreis, Syris et cuiusque generis ductis in castra compluribus frequentabat suas copias — audiebat enim Scipionem post diem tertium eius diei quo proelium factum erat appropinquare, copias suas cum Labieno et Petreio coniungere; cuius copiae legionum VIII et equitum III milium esse nuntiabantur — officinas ferrarias instruere, sagittas telaque ut fierent complura curare, glandis fundere, sudis comparare, litteras in Siciliam nuntiosque mittere, ut sibi cratis materiemque congererent ad arietes, cuius inopia in Africa esset, praeterea ferrum, plumbum mitteretur. Etiam animum advertebat frumento se in Africa nisi importaticio uti non posse: priore anno enim propter adversariorum dilectus, quod stipendiarii aratores milites essent facti, messem non esse factam; praeterea ex omni Africa frumentum adversarios in pauca oppida et bene munita
Abbreviated transcription (Latin):
hac spe atq audacia inflammatus labienus cum equitibus
rea a petreio auxilio adhibito equitibus. Mdc. peditum ac
leuis armaturae quater tantis sagictariis ac funditoribus
ippotootisq compluribus. His copus pridie noñ. iañ. post
diem tertium qͣ africam attigit in campis planissimis pu¬
rissimisq ab hora diei quinta usq ad solis occasum est
decertatum. In eo prelio petreuis grauiter ictius ex acie
recessit. Caesar interun castra munire diligentius presi¬
dia firmare copiis maioribus uallumq ab oppido ruspi-¬
na usq ad mare deducere & a castris alterum eodem quo
tutius ultro. atroq cõmeare auxiliaq sine periculo sibi
succurrere possent.tela tormentaq ex nauibus in castra
comportare remigum partem ex classe galloꝵ rhodio
epibatarumq armare & in castra euocare: uti si poss& ea¬
dem ratione qua aduersarii leuis armature in teriecta

Expanded text:
Hac spe atque ea audacia inflammatus Labienus cum equitibus Hac spe atque ea audacia inflammatus Labienus cum equitibus us, praeterea Petreiano auxilio adhibito equitibus MDC, peditum ac levis armaturae quater tanto, sagittariis ac funditoribus hippotoxotisque compluribus: his copiis pridie Non. Ian., post diem VI. quam Africam Caesar attigit, in campis planissimis purissimisque ab hora diei quinta usque ad solis occasum est decertatum. In eo proelio Petreius graviter ictus ex acie recessit. § 20 Caesar interim castra munire diligentius, praesidia firmare copiis maioribus vallumque ab oppido Ruspina usque ad mare ducere et a castris alterum eodem, quo tutius ultro citroque commeare auxiliaque sine periculo sibi succurrere possent, tela tormentaque ex navibus in castra comportare, remigum partem ex classe, Gallorum, Rhodiorum epibatarumque armare et in castra evocare uti, si posset, eadem ratione qua adversarii levis armatura interiecta
Abbreviated transcription (Latin):
nouo atq inusitato genere prelii tẏrones legionarii pau¬
ciq perturbati curionis exemplo ab equitatu circunuẽti
opprimerentur. & ita uibam dixisse procontione tantam
se multitudinem auxilioꝵ aduersariis sumministratuꝵ
ut etiam cendendo in ipsa uictoria defatigati uincerẽtur
mum quod audierat legiones ueteranas romae dissentire.
neq in africam transire. deinde quod triennio in africa su¬
os milites consuetudine retentos fideles sibi iam effeciss&
maxima auxilia haber& numidaꝵ equitũ leuisq arma¬
ture. Preterea ex fuga prelioq pompeiano labienus quosse¬
cum a brundusio transportauerat equites germanos gal¬
losq ibiq postea ex hybridis libertinis seruisq cõscripserat
armauerat: equoq uti frenato condocuerat. Preterea regia
auxilia elephantes. cxx. equitatusq innumerabilis. deinde
legiones conscriptae. & cuiusq modi generis amplius. xii.

Expanded text:
novo atque inusitato genere proeli tirones legionarii paunovo atque inusitato genere proeli tirones legionarii paucique perturbati Curionis exemplo ab equitatu circumventi opprimerentur, et ita Labienum dixisse pro contione, tantam se multitudinem auxiliorum adversariis Caesaris sumministraturum ut etiam caedendo in ipsa victoria defatigati vincerentur mum quod audierat Romae legiones veteranas dissentire neque in Africam velle transire; deinde quod triennio in Africa suos milites retentos consuetudine fidelis sibi iam effecisset, maxima autem auxilia haberet Numidarum equitum levisque armaturae, praeterea ex fuga proelioque Pompeiano Labienus quos secum a Buthroto transportaverat equites Germanos Gallosque ibique postea ex hibridis, libertinis servisque conscripserat, armaverat equoque uti frenato condocuerat, praeterea regia auxilia, elephantis CXX equitatuque innumerabili,9 deinde legiones conscriptas ex cuiusquemodi generis amplius XII milibus.
Abbreviated transcription (Latin):
gna conuerti & medio campo redintegrari prelium. Cũ ab
hostibus codem modo pugnaretur nec̃ cominus ad manus
rediretur caesaris equites iumentaq ex nausea recentis sitis
hostem perseuerandumq cursum tardiorem haberent dieiq
pirs exigua ess& iam reliqua cohortibus equitatibusq arcũ¬
datis cohortatur ut uno ictu contenderent neq remitterent
donec ultra ultimos colles hostes repulissent atq eorũ essent
potiti. Itaq signo dato cum iam hostes languide tela negligẽ¬
terq muterent subito unmutit cohortes turmas qsuoꝵ. atq
puncto temporis hostibus nullo negocio campo pulsis post collẽ
deiectis nacti locum atq ibi paulisper commorati ita uli er̃ã
instructi leniter se ad suas recipiunt munitiones. Interun
res & omnis generis hominum. & preterea intercepti hosti¬
um complures equites peditesq ex quibus cognitum est
consilium hostium: eos hac mente & conatu uenisse: ut

Expanded text:
gna converti et medio campo redintegrari proelium. Cum ab gna converti et medio campo redintegrari proelium. Cum ab hostibus eodem modo pugnaretur nec comminus ad manus rediretur Caesarisque equites iumenta ex nausea recenti, siti, hostem perseverandumque cursum tardiora haberent dieique pars exigua iam reliqua esset, cohortibus equitibusque circumdatis cohortatur ut uno ictu contenderent neque remitterent, donec ultra ultimos collis hostis reppulissent atque eorum essent potiti. Itaque signo dato cum iam hostes languide tela neglegenterque mitterent, subito immittit cohortis turmasque suorum; atque puncto temporis hostibus nullo negotio campo pulsis post collemque deiectis nacti locum atque ibi paulisper commorati, ita uti erant instructi leniter se ad suas recipiunt munitiones. Itemque res ex omni genere hominum, et praeterea intercepti hostium complures equites peditesque. Ex quibus cognitum est consilium hostium, eos hac mente et conatu venisse ut
Abbreviated transcription (Latin):
nem qͣ maxxima porrigi: & alternis conuersis cohortibus ut
una post alteram ante signa tender&. ita corona hostium dex¬
tro sinistroq cornu mediam diuidit. & unam partẽ ab alte¬
ra exclusam equitibus intrinsecus adortis cum peditatu te¬
lis coniectis in fugam uertit. Neq longius progressus uerituᷤ
insidias se ad suos recipit. Idem altera pars equitũ peditũq
caesaris fecit. His rebus gestis ac procul hostibus repulsis con¬
uulneratisq ad sua presidia sese ut erat institutũ recipere ce¬
pit. Interim . M. petreus & .cN. piso cum equitibus numidis.
cec. electis peditatuq eiusdem generis satis grandi ex itinere
recto subsidio siis concurrunt. At hostes suis ex timore fir¬
matis rursusq renouatis animis legionarios cõuersis equis
recipientes nouissimos adoriri & impedire cepunt quominꝰ
se in castra reciperent. Hac re animaduersa caesar iub& si¬

Expanded text:
nem quam maximam porrigi et alternis conversis cohortibus, ut nem quam maximam porrigi et alternis conversis cohortibus, ut una post, altera ante signa tenderet, ita coronam hostium dextro sinistroque cornu mediam dividit et unam partem ab altera exclusam equitibus intrinsecus adortus cum peditatu telis coniectis in fugam vertit neque longius progressus veritus insidias se ad suos recipit; idem altera pars equitum peditumque Caesaris fecit. His rebus gestis ac procul hostibus repulsis convulneratisque ad sua praesidia sese, sicut erat instructus, recipere coepit. § 18 Interim M. Petreius et Cn. Piso cum equitibus Numidis MDC6 electis peditatuque eiusdem generis satis grandi ex itinere recta subsidio suis occurrunt. Atque hostes suis ex terrore firmatis rursusque renovatis animis legionarios conversis equitibus recipientes novissimos adoriri et impedire coeperunt quo minus se in castra reciperent. Hac re animadversa Caesar iubet si
Abbreviated transcription (Latin):
in equo capite nudo uersari in prima acie suos hortari non
nunqͣ legionarios caesaris ita appellare. Quid tu inquit mi¬
les tẏro tam feroculus es: uos quoq iste uerbis infatuat. in
magnum me hercle piculum uos impulit. misereor uestri.
Tum miles non sum inquit tyro labiene. sed de legione.x.
ueteranus. Tum labienus non agnosco inꝗt signa decuma¬
noꝵ. Tum ait miles iam me ꝗsum intelliges. simul cassidẽ
de capite deiecit ut cognosci ab eo poss&. atq ita pilum uin¬
bus contortum dum in labienum mittere contendit equi
grauiter aduerso pectore affixit. & ait labiene decumum
militem qui te petit scito esse. Omniũ tamen animi in terro¬
rem comecti. & maxime tyronum. Circunspicere enim cac¬
sarem neq amplius facere nisi hostium iacula uitare. Caesar
interim consilio hostium cognito uib& aciem in longitudi¬

Expanded text:
in equo capite nudo versari in prima acie; simul suos cohortari, non in equo capite nudo versari in prima acie; simul suos cohortari, non numquam legionarios Caesaris ita appellare: 'Quid tu,' inquit, 'miles tiro? Tam feroculus es? Vos quoque iste verbis infatuavit? In magnum mehercule vos periculum impulit. Misereor vestri.' Tum miles, 'Non sum,' inquit, 'tiro, Labiene, sed de legione X. veteranus.' Tum Labienus, 'Non agnosco,' inquit, 'signa decumanorum.' Tum ait miles: 'Iam me qui sim intelleges'; simul cassidem de capite deiecit, ut cognosci ab eo posset, atque ita pilum viribus contortum, dum in Labienum mittere contendit, equi graviter adverso pectori adfixit et ait: 'Labiene, decumanum militem qui te petit scito esse.' Omnium tamen animi in terrorem coniecti, et maxime tironum: circumspicere enim Caesarem neque amplius facere nisi hostium iacula vitare. § 17 Caesar interim consilio hostium cognito iubet aciem in longitudi
Abbreviated transcription (Latin):
la coniciunt. Nic cum caesariani in eos impetum fecissent
illorum equites refugiebant. pedites interim resistebant dũ
equites rursus cursu renouato peditibus suis succurrunt. Cae¬
sar nouo genere pugnae oblato cum animaduerter& ordineᷤ
suorum in procurrendo turbari pedites enim dum equites
longuis a signis persequuntur latere nudato a proximis nu¬
midis iaculis uulnerabantur. equites autem hostium pilum
cursu facile uitabant edicit per ordines nequis miles ab si¬
gnis.iiii. pedes longius proceder&. Equitatus interim labie¬
ni suorum multitudine confisus caesaris paucitatẽ circiure¬
non conatur. ꝗ equites uiliani pauci multitudine hostium
defessi equites uulneratis paulatim cedere. hostes magisqi
stare. Ita poncto temporis omnibus legionaruis ab hostium e¬
quitatu circunuentis caesarisq copiis in orbem compulsis in¬
tra cancellos omnes coniecti pugnare cogebantur. Labienus

Expanded text:
la coiciunt. Hic cum Caesariani in eos impetum fecissent, la coiciunt. Hic cum Caesariani in eos impetum fecissent, illorum equites refugiebant; pedites interim resistebant, dum equites rursus cursu renovato peditibus suis succurrerent. § 15 Caesar novo genere pugnae oblato cum animum adverteret ordines suorum in procurrendo turbari — pedites enim, dum equites longius a signis persequuntur, latere nudato a proximis Numidis iaculis vulnerabantur; equites autem hostium pilum militis cursu facile vitabant — edicit per ordines ne quis miles ab signis IIII pedes longius procederet. Equitatus interim Labieni suorum multitudine confisus Caesaris paucitatem circuire conatur: equites Iuliani pauci multitudine hostium defessi equis convulneratis paulatim cedere; hostes magis magisque instare. Ita puncto temporis omnibus legionariis ab hostium equitatum circumventis Caesarisque copiis in orbem compulsis intra cancellos omnes coniecti pugnare cogebantur. § 16 Labienus
Abbreviated transcription (Latin):
uerant ut procul caesariani pedestres copias arbitrarẽtur.
Dextrum ac sinistrum cornu magnis equitum copiis fir¬
mauerant. Interim Caesar aciem dirigit simplicem ut po¬
terat ꝑꝑ paucitatem. sagictarios ante aciem constituit.
equites dextro sinistroq cornu componit. & ita precipit
ut preuiderent ne multitudine equitatus hostium circũ¬
uenirentur. Existimabat se enim acie instructa cum pe¬
destribus copiis dimicaturum. Cum utrinq expectatio fic¬
r& neq caesar se remouer& cum suorum paucitate cõtra
magnam uim hostium artificio magis ꝗͣ uiribus decernen¬
dum uider& subito aduersarioꝵ equitatus sese extẽdere
& in lacitudinem promouere collesq complecti & Caesari
equitatus extenuari simulq ad acircum eundum parare
se ceperat. Cacsariani equites eoꝵ multitudinem a egre
sustinebant. Acies interim mediae cum concurrere conarẽtur
subito ex condensis turmis pedites numide leuis armaturae

Expanded text:
verant ut procul Caesariani pedestris copias arbitrarentur; verant ut procul Caesariani pedestris copias arbitrarentur; dextrum ac sinistrum cornu magnis equitum copiis firmaverant. Interim Caesar aciem derigit simplicem, ut poterat propter paucitatem; sagittarios ante aciem constituit, equites dextro sinistroque cornu opponit et ita praecipit ut providerent ne multitudine equitatus hostium circumvenirentur: existimabat enim se acie instructa cum pedestribus copiis dimicaturum. § 14 Cum utrimque exspectatio fieret neque Caesar sese moveret et cum suorum paucitate contra magnam vim hostium artificio magis quam viribus decernendum videret, subito adversariorum equitatus sese extendere et in latitudinem promovere collisque complecti et Caesaris equitatum extenuare simulque ad circumeundum comparare se coeperant. Caesariani equites eorum multitudinem aegre sustinebant. Acies interim mediae cum concurrere conarentur, subito ex condensis turmis pedites Numidae levis armaturae
Abbreviated transcription (Latin):
licti milites fuissent: ne ꝑꝑ suorum paucitatẽ & hostium
multitudinem metu deficerent. Interim cum iam cae¬
sar progressus ess& a castris circiter milia passuum tria
per speculatores & antecessores equites nuntiatur ei copias
hostium haud procul ab sese uisas. & herele cum eo nuntio
puluis ingens conspici ceptus est. Hac re. cognita. Caesar ce¬
leriter uib& equitatum uniuersum cuius copiam habu¬
it in presentia non magnam. & sagictarios quoꝵ paruus
numerus ex castris exierat accersiri atq ordinatu sig
se leniter consequi ipse antecedere cum paucis armatis.
lamq cum procul hostis conspici poss& milites in campo
iub& galeari & ad pugnam parari. Quoꝵ omnino nu¬
interim quorum dux erat labienus & duo pacidei aciẽ
dirigunt mirabili longitudine non peditum sed equi¬
tum conferctam: & inter eos leuis armature numi¬
das & sagictarios pedites interposuerunt. & ita cõdensa¬

Expanded text:
licti sui milites fuissent, ne hi propter suorum paucitatem et hostium licti sui milites fuissent, ne hi propter suorum paucitatem et hostium multitudinem metu deficerent. § 12 Interim cum iam Caesar progressus esset a castris circiter milia passuum III, per speculatores et antecessores equites nuntiatur ei copias hostium haud longe ab sese visas. Et hercule cum eo nuntio pulvis ingens conspici coeptus est. Hac re cognita Caesar celeriter iubet equitatum universum, cuius copiam habuit in praesentia non magnum, et sagittarios, quorum parvus numerus, ex castris arcessi atque ordinatim signa se leniter consequi; ipse antecedere cum paucis armatis. Iamque cum procul hostis conspici posset, milites in campo iubet galeari et ad pugnam parari; quorum omnino nuCL. § 13 Hostes interim, quorum dux erat Labienus et duo Pacidei, aciem derigunt mirabili longitudine non peditum sed equitum confertam, et inter eos levis armatura Numidas et sagittarios pedites interposuerant et ita condensa
Abbreviated transcription (Latin):
debant: neq quicꝗͣ solatu in presentia neq auxilium in
suorum consilio animaduertebant. nisi in ipsius impera¬
toris uultu uigore. mirabiliq hilaritate. Animũ enim
altum & erectum per se gerebat. tiuic ad quiescebant ho¬
mines: & in eius scientia & consilio omnia sibi procliua
omnes fore sperabant. Caesar una nocte in nauibus con¬
sumpta iam celo albescente. cum proficisci conaretur su¬
bito nauium pars de qua timebat ex errore eodem con¬
ferebatur. Hac re cognita Caesar celeriter de nauibus imn¬
perat omnes egredi. atq in litore armatos reliquos adue¬
nientes milites expectare: Itaq sine mora nauibus eis
in portum receptis & aduectis militum equitumq copi¬
is rursus ad ortum oppidum ruspinam rediit: atq ibi
deerrassent subsidio ire clam hostibus uoluisse dicitur. ne
casu imprudentes suae naues in classem aduersarioꝵ inci¬
derent. neq eam rem eos uoluisse scire qui in presidus re¬

Expanded text:
debant neque quicquam solati in praesentia neque auxili in debant neque quicquam solati in praesentia neque auxili in suorum consilio animum advertebant, nisi in ipsius imperatoris vultu, vigore mirabilique hilaritate; animum enim altum et erectum prae se gerebat. Huic adquiescebant homines et in eius scientia et consilio omnia sibi proclivia omnes fore sperabant. § 11 Caesar una nocte in navibus consumpta iam caelo albente cum proficisci conaretur, subito navium pars de qua timebat ex errore eodem conferebatur. Hac re cognita Caesar celeriter de navibus imperat omnis egredi atque in litore armatos reliquos advenientis milites exspectare. Itaque sine mora navibus eis in portum receptis et advectis militum equitumque copiis rursus ad oppidum Ruspinam redit atque ibi deerrassent subsidio ire clam hostibus voluisse, ne casu imprudentes suae naves in classem adversariorum inciderent, neque eam rem eos voluisse scire qui in praesidiis re
Abbreviated transcription (Latin):
iumentaq omnia sequantur. Itaq magno numero inuento
frumentoi ruspinam reduit. Noc eum id circo existimo fecis¬
se ne ne maritima oppida post se uacua relinquerentur:
presidioq firmata: ac classis receptacula munir&. Itaq id
relicto .p. saserna fratrem eius quem leptim proximo op¬
pido reliquerat cum legione iub& comportari ligna in
cppidum q̃ plurima. ipłe cum cohortibus. ui. quae ex uete¬
ranis legionibus in classe cum sulpicio & uatinio rem gesserãt
ex oppido ruspina egressus proficiscitur ad portum qui abest
oppido milia passuum.ii. ibiq classem sub uesperum cum
ea copia coscendit omnibus in exercitu insciis & requirẽ¬
tibus imperatoris consilium magno metu ac tristimonia
solicitabantur. Parua enim cum copia & ea tyronum ne¬
qomni exposita in africa contra magnas copias & insidi¬
ose nationis equitatumq in numerabilem se expositos ui¬

Expanded text:
iumentaque omnia sequantur. Itaque magno numero frumenti iumentaque omnia sequantur. Itaque magno numero frumenti invento Ruspinam redit. Huc eum idcirco existimo recepisse, ut maritima oppida post se ne vacua relinqueret praesidioque firmata ad classim receptacula muniret. § 10 Itaque ibi relicto P. Saserna, fratre eius quem Lepti in proximo oppido reliquerat, cum legione, iubet comportari ligna in oppidum quam plurima; ipse cum cohortibus VII, quae ex veteranis legionibus in classe cum Sulpicio et Vatinio rem gesserant, ex oppido Ruspina egressus proficiscitur ad portum, qui abest ab oppido milia passuum duo, ibique classem sub vesperum cum ea copia conscendit. Omnibus in exercitu insciis et requirentibus imperatoris consilium, magno metu ac tristimonia sollicitabantur. Parva enim cum copia et ea tironum, neque omni exposita, in Africa contra magnas copias et insidiosae nationis equitatum innumerabilem se expositos vi
Abbreviated transcription (Latin):
iub& proficisci. Item .c. salustium crispum pretorẽ ad celen¬
nam insulam uersus quam aduersarii tenebant cum parte
nauium ire ub&: quod ibi magnum numerum frumenti
esse audiebat. Haec ita imperabat unicuiq ita precipiebat ut¬
si fieri poss& neq locum excusatio ullum haber& nec morã
tergiuersatio. Ipse interea ex profugis & incolis cognitis condi¬
tionibus scipionis & qui cum eo bellum contra se gerebant
miserari regnum enim equitatum scipio ex prouincia africa
alebat tanta homines esse dementia ut malint regis uecti¬
gales qͣ cum ciubus in patria in suis fortunis esse incolumeᷤᷤ.
Caesar ad.iii. noñ. ianuar̃. castra mouit leptim.ui. cohortiũ
presidio cum saserna relicto. ipse rursus unde pridie uene¬
rat ruspinam cum reliquis copus conuertit. Ibiq sarcinis
exercitus relictis ipse cum expedita manu proficiscitur cir¬
cum uillas frumentatum: oppidanisq ummperat ut plaustra

Expanded text:
iubet proficisci. Item C. Sallustium Crispum praetorem ad Cerciiubet proficisci. Item C. Sallustium Crispum praetorem ad Cercinam insulam versus, quam adversarii tenebant, cum parte navium ire iubet, quod ibi magnum numerum frumenti esse audiebat. Haec ita imperabat unicuique, ita praecipiebat uti fieri posset necne locum excusatio nullum haberet nec moram tergiversatio. Ipse interea ex perfugis et incolis cognitis condicionibus Scipionis et qui cum eo bellum contra se gerebant, miserari — regium enim equitatum Scipio ex provincia Africa alebat — tanta homines esse dementia ut malint regis esse vectigales quam cum civibus in patria in suis fortunis esse incolumes. § 9 Caesar a. d. IIII4 Non. Ian. castra movet; Lepti sex cohortium praesidio cum Saserna relicto ipse rursus unde pridie venerat Ruspinam cum reliquis copiis convertit ibique sarcinis exercitus relictis ipse cum expedita manu proficiscitur circum villas frumentatum oppidanisque imperat ut plaustra
Abbreviated transcription (Latin):
uisa sunt. Interim Caesar a mari non diggredi neq mediter¬
ranea petere propter nauium errorem. equitatumq in naui¬
bus omnem continere ut arbitror ne agri uestarentur. aqua¬
q in naues uib& comportari. Remiges interim qui aquatum
e nauibus exierant subito equites mauri neq opinantibus
caesarianis adorti multos iaculis conuulnerauerunt. nõ nul¬
los interfecerunt. latent enim in insiduis cum equis inter
conuallos. & subito exeunt. non ut in campo cominus depi¬
gnent. Cacsar interim in sardiniam nuntioscum littens &
in reliquas prouincias finitimas dimisit: ut sibi auxilia commea¬
tum frumentum simł atq litteras legissent mittenda curarent.
exoneratisq partim nauibus longis rabirium postumiũ in
siciliam ad secundum comineatum arcessendum mittit. Inte¬
rim cum .x. nauibus longis ad reliquas naues onerarias con¬
quirendas quae deerrassent & simul mare tuendum ab hostib

Expanded text:
visa sunt. Interim Caesar a mari non digredi neque meditervisa sunt. Interim Caesar a mari non digredi neque mediterranea petere propter navium errorem equitatumque in navibus omnem continere, ut arbitror, ne agri vastarentur; aquam in navis iubet comportari. Remiges interim, qui aquatum e navibus exierant, subito equites Mauri neque opinantibus Caesarianis adorti multos iaculis convulnerarunt, non nullos interfecerunt. Latent enim in insidiis cum equis inter convallis ut subito exsistant,2 non ut in campo comminus depugnent. § 8 Caesar interim in Sardiniam nuntios cum litteris et in reliquas provincias finitimas dimisit, ut sibi auxilia, commeatus, frumentum, simul atque litteras legissent, mittenda curarent, exoneratisque partim navibus longis Rabirium Postumum in Siciliam ad secundum commeatum arcessendum mittit. Vatinium cum X navibus longis ad reliquas navis onerarias conquirendas quae deerrassent et simul mare tuendum ab hostibus
Abbreviated transcription (Latin):
cum sapius facerent & modo insequerentur modo rursus ab
equitibus in oppidum repellerentur cohortibus paucis exx uere¬
ranis quas secum habebat in extremo agmine collocatis &
parte equitatus iter leniter cum reliquis facere cepit. Itaq
quanto longuis ab oppido discedebatur tanto tardiores ad in¬
sequendum erant numidae. Interim in itinere exoppidis &
castellis legationes uenire polliceri frumentum paratosq esse
quae imperass& facere. Itaq eo die castra posuit ad oppidum
liberam ciuitatem & immunem. Legati ex oppido obuiam ue¬
niunt libenter se omnia facturos quae uell& pollicentur. ltaq
centurionibus ad portas oppidi & custodiis impositis nequis
miles in oppidum introir&. aut inuiriam facer& cuiqͣ inco¬
le non longe ab oppido secundum litus facit castra. Fodemq
naues onerariae & longe non nullae casu aduenerunt. relique
Qut est ei nuntiatum incertae locorum uticam uersus petere

Expanded text:
cum saepius facerent et modo insequerentur, modo rursus ab cum saepius facerent et modo insequerentur, modo rursus ab equitibus in oppidum repellerentur, cohortibus paucis ex veteranis quas secum habebat in extremo agmine collocatis et parte equitatus iter leniter cum reliquis facere coepit. Ita quanto longius ab oppido discedebatur, tanto tardiores ad insequendum erant Numidae. Interim in itinere ex oppidis et castellis legationes venire, polliceri frumentum paratosque esse quae imperasset facere. Itaque eo die castra posuit ad oppidum liberam civitatem et immunem. Legati ex oppido obviam veniunt, libenter se omnia facturos quae vellet pollicentur. Itaque centurionibus ad portas oppidi et custodiis impositis, ne quis miles in oppidum introiret aut iniuriam faceret cuipiam incolae, non longe ab oppido secundum litus facit castra. Eodemque naves onerariae et longae non nullae casu advenerunt; reliquae, ut est ei nuntiatum, incertae locorum Uticam versus petere
Abbreviated transcription (Latin):
oppidi egregia munitio & difficilis ad oppugnandum e¬
rat ascensus & nuntiabatur auxxilia magna equitatus
oppidanis suppetias uenire non est uisa ratio ad oppugnã¬
dum oppidum commorandi. nedum in ea re est caesar
occupatus. aircunuentus a tergo ab equitatu hostium labo¬
rar&. Itaq castra cum mouere uell& subito ex oppido
erupit multitudo atq equitatus subsidio uno tempore
eis casu succurrit ꝗerat missus a iuba. ad stipendium
accipiendum. castraq unde caesar egressus & iter facere
cepat occupat: & eius agmen extremũ inseq ceꝑunt. Quae
res cum animaduersa ess& subito legionarii consistunt:
& equites q̃qͣ erant pauci. tamen cõtra tantã multitudinẽ
audacissime concurrunt. Necidit res in credibilis ut eqtes
minus.xxx. galli maurorum equitum duo milia loco pelle¬
rent. refugerentq in oppidum. Postqͣ repulsi & coniecti erant
intra munitiones caesar iter constitutum ire contendit. Quod

Expanded text:
oppidi egregia munitio et difficilis ad oppugnandum eoppidi egregia munitio et difficilis ad oppugnandum erat ascensus et nuntiabatur auxilia magna equitatus oppidanis suppetias venire, non est visa ratio ad oppugnandum oppidum commorandi, ne, dum in ea re est Caesar occupatus, circumventus a tergo ab equitatu hostium laboraret. § 6 Itaque castra cum movere vellet, subito ex oppido erupit multitudo atque equitatus subsidio uno tempore eis casu succurrit, qui erat missus a Iuba ad stipendium accipiendum, castraque, unde Caesar egressus iter facere coeperat, occupant et eius agmen extremum insequi coeperunt. Quae res eum animadversa esset, subito legionarii consistunt et equites, quamquam erant pauci, tamen contra tantam multitudinem audacissime concurrunt. Accidit res incredibilis, ut equites minus XXX Galli Maurorum equitum II milia loco pellerent fugarentque in oppidum. Postquam repulsi et coniecti erant intra munitiones, Caesar iter constitutum ire contendit. Quod