comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
m̃ibus quicumq desi¬
dant tabulas testam̃ti inspicere.
uł etiam describ̾e. despiciendi. de¬
scribendĩq potestatem facturum se pretor
pollicetur: quod uł suo uł alieno nomine desi¬
danti tribuere eum manifestum ẽ. Ratio aũt
eius edicti manifesta ẽ. Neq enim sine iudice
trans sigi. neq apud uidicem ex quiri ueritas
de his controuersiis que ex testam̃to ꝓficisceren
tur alit̾ potest. quam inspectis cognitisq uerbĩ
testamenti.
iquis neget sigillum suum ag¬
noscere. non idõ quidem minus aꝑuint᷑ tabulȩ

Expanded text:
mnibus, quicumque desiderant tabulas testamenti inspicere uel etiam describere, ‹in›spiciendi describendique potestatem facturum se praetor pollicetur: quod uel suo uel alieno nomine desideranti tribuere eum manifestum est.Ratio autem huius edicti manifesta est: neque enim sine iudice transigi neque apud iudicem exquiri ueritas de his controuersiis, quae ex testamento proficiscetur, aliter potest quam inspectis cognitisque verbis testamenti. Si quis neget sigillum suum agnoscere, non ideo quidem minus aperiuntur tabul
Abbreviated transcription (Latin):
Plane inquit sipenus esculenta legetur. lab̃
hec ẽẽ: sed ꝑea solemus. T rebatius in melle
contra scribit. merito quia mel eẽ solemus.
Sed ꝓculus om̃ia haec contineri recte scribit
nisi contraria mens testatoris appareat. E scu¬

Expanded text:
Plane, inquit, si penus esculenta legetur, LabeoPlane, inquit, si penus esculenta legetur, Labeohaec esse, sed per ea solemus. Trebatius in melle contra scribit, merito, quia mel esse solemus. sed Proculus omnia haec contineri recte scribit, nisi contraria mens testatoris appareat. Escu
Abbreviated transcription (Latin):
in p̃statione dum taxat eẽ penum. qͣntitatem
uero ⁊ peti posse. habebit gͣ hr̃s oblationem
tamdui quã du lis cum eo de pecunia ꝯtestetur.¬
annos penus obhoc potuit pr̃ari. si minus sũme
ꝑsingłos annos petunt᷑. Quid gͦ si una summa
legata sit ⁊ pͥmo penus non sit pr̃ita. utrũ tota sũ¬
ma debeat᷑. quasi tota penoris tegato trangfuso.
an uͦ qͣntitas pͥmi anni estimationis sola sit tͣns¬
lata: dubitari potest. puto tñ sic uoluntatẽ seq̃n¬
dam destatoris in tota summa ilico postquam
cessauerit hr̃s dare penum. uxori prestetur hr̃¬
certis legata ⁊ consumpta. nec uasa quidem
cedunt legato exemplo peculii.
complectatur̃: uideamus. Et quintus .m.
neri. que usu potuiq sunt. Idem sab. ł. ad
esse solet. Item uimentorum que dñici usus
causa parata sunt. Sed aristo notat ⁊̃ que
usui potuiq non sunt contineri legato.
Ut puta ea in quibus ẽẽ solemus. oleumfor¬
te. garum. muria. mel. ceteraq his similia.

Expanded text:
in praestatione esse dumtaxat penum, quantitatem uero et peti posse. habebit igitur heres oblationem tamdiu, quamdiu lis cum eo de pecunia annos penus adhuc poterit praestari, si minus, summae per singulos annos petentur. quid ergo, si una summa legata sit et primo penus non sit praestita? utrum tota summa debeatur, quasi toto penoris legato transfuso, an uero quantitas primi anni aestimationis sola sit translata, dubitari potest. puto tamen sic uoluntatem sequendam testatoris, ut tota summa ilico, postquam cessauerit heres dare penum uxori, praestetur, herecertis legata et consumpta ne uasa quidem cedunt legato exemplo peculii. complectatur, uideamus. et Quintus Mucineri, quae esui potuique sunt. idem Sabinus libesse solet, item iumentorum, quae dominici usus causa parata sunt. Sed Aristo notat etiam quae esui potuique non sunt contineri legato, ut puta ea, in quibus esse solemus, oleum forte, garum muria‹m› mel ceteraque his similia.
Abbreviated transcription (Latin):
phenoris aliquid hr̃s dare ussus¬
est. i si non dedisset: nũmos dare
lampnatus est. Queritur anpenus legata peti
possit. anuͦ solummꝰ sit in pr̃atione. ⁊ si non pr̃e¬
tur. tiinc qͣntitas petatur: ⁊ si quidem penus

Expanded text:
penoris aliquid heres dare iusest, si non dedisset, nummos dare damnatus est: quaeritur, an penus legata peti possit an vero solummodo sit in praestatione et, si non praestetur, tunc quantitas petatur. et si quidem semel
Abbreviated transcription (Latin):
si non ex alia causa possideant. Ut puta si quic
omiserit quidem hr̃ditatem. sed ex causa fidĩ¬
gͥ edictum p̃toris locum habebit. quotiens aut
quasi hr̃s legitimus possideat. aut qui a bono¬
rum possessionẽ accepit ab intestato. aut forte¬
si quasi p̃do possideat hr̃ditatẽ. fingens sibi
aliquẽ titulum ab intestato possessionis. Iuo¬
cumq enĩ modo hr̃ditatem lucri facturus quis
sit: legata p̾stabit Sane int̾ueniente cautione
hr̃ditate euicta legata reddi: ⁊ si non possideat
quis hr̃ditatem. dolo aũt malo fecerit. quomimꝰ
possideat eueniet. ut ꝑinde teneatur. atq si
hr̃ditatem adisset. dolo aut malo fecisse uide¬
tur. quominus possideat: qui ad alium tran¬
stulit possessionem ꝑfraudem. ut legataru ce¬
deriq qui quid in testam̃to acceꝑunt. careant
his que sibi relicta sunt. Sane questionis fuit:

Expanded text:
si non ex alia causa possideant: ut puta si quis si non ex alia causa possideant: ut puta si quis omisit quidem hereditatem, sed ex causa fideiigitur edictum praetoris locum habebit, quotiens aut quasi heres legitimus possidet aut quia bonorum possessionem accipit ab intestato aut si forte quasi praedo possideat hereditatem fingens sibi aliquem titulum ab intestato possessionis: quocumque enim modo hereditatem lucrifacturus quis sit, legata praestabit, sane interueniente cautione 'euicta hereditate legata reddi'. Et si non possideat quis hereditatem, dolo autem malo fecerit quo minus possideat, eueniet, ut perinde teneatur atque si hereditatem adisset. Dolo autem malo fecisse uidetur quo minus possideat, qui ad alium transtulit possessionem per fraudem, ut legatarii ceterique qui quid in testamento acceperunt careant his quae sibi relicta sunt. Sane quaestionis fuit
Abbreviated transcription (Latin):
tus. ⁊ p̃termiserit institutionem. anincidat
inedictum queritur. & non puto incide qua¬
si testator hanc ei dedit facultatem: qui eum
substituit. Pret̃mittere ẽ causam testam̃ti:
siquis repudiauerit hr̃ditatem.
ui sunt in potestate.statim hr̃des sunt
quicquã facit. Iui si postea non miscuerus.
ex testam̃to uidentur hr̃des. nisi si abstinue¬
rint quidem se testam̃to. Uerum ab incesta¬
to petierint bonoꝵ possessionem: hinc enim
inciderit inedictum.
UI sub conditione institutus hr̃s potuit¬
parere conditiomi. nec paruit cũ conditio tal
sit: ut in arbitrio sit hr̃dis instituti. deinde
ab intestato possideat hr̃ditatem: debebit edi¬
Eto teneri. quia debet huuis modi conditio pro
pura habi. Pon querimus qui p̃termissa
causa testam̃ti ab intestato hr̃ditatem posside¬
ant. utrum uire legitimo possideant: an non.
lam quoquo uire possideant hr̃ditatem uł par¬
tem etus: conuieniri ex edicto potuerint. Utiq

Expanded text:
tus et praetermiserit institutionem, an incidat tus et praetermiserit institutionem, an incidat in edictum, quaeritur. et non puto incidere, quasi testator hanc ei dederit facultatem, qui eum substituit. Praetermittere est causam testamenti, si quis repudiauerit hereditatem. Qui sunt in potestate statim heredes sunt quicquam facit. quod si postea miscuerunt, ex testamento uidentur heredes: nisi si abstinuerint quidem se testamento, uerum ab intestato petierint bonorum possessionem: hic enim incident in edictum. Qui sub condicione institutus hparere condicioni nec paruit, cum condicio talis sit, ut in arbitrio sit heredis instituti, deinde ab intestato possideat hereditatem, debebit edicto teneri, quia eiusmodi condicio pro pura debet haberi. Non quaerimus, qui praetermissa causa testamenti ab intestato hereditatem possideant, utrum iure legitimo possideant an non: nam quoquo iure possideant hereditatem uel partem eius, conueniri ex edicto poterunt, utique
Abbreviated transcription (Latin):
Retor uoluntates defu¬
nctoꝵ tuetur. et eoꝵ callidita¬
A occurrit. qui omissa causa
dena. iiui ad uitestato hr̃ditatem partemue
eius possident. adhoc ut eos circumueniant
quib quid ex udicio defuncti debi potiit
sinon ab intestato hr̃ditas possidetur. ⁊ meos¬
accusationem pollicetur. ⁊ parui refert utrũ
quid ꝑsemet ipsum. an ꝑ alium acquirere
potuit hr̃ditatem. Nam quocũq modo potu¬
it. si non a c̃quisierit hr̃ditatem. inea causa est
ut incidãt ihedictum p̃toris. Pret̾mittere aũt
causam testam̃ti uidetur. qui cum possit ui¬
bere: id noluit facere. Quid gͦ si seruns eius
cum iubetur adire hr̃ditatem. dicto audiens
non fuit. sed cõpellendus ẽ seruus: hoc fac̃e.
Ideoq dñs ab intestato ueniens. incidit inedie¬
tum. Sin aũt nec c̃tioratus ẽ dñs aseruori postea
ipse abintestato possedit hr̃ditatem. non de¬
bet incid̾e medictum. nisi si fingit ignorantiã.
i. ꝓponatur idem ⁊⁊ institutus ⁊ substitu¬

Expanded text:
etor uoluntates defunctorum tuetur et eorum calliditati occurrit, qui omissa causa testamenti ab intestato hereditatem partemue eius possident ad hoc, ut eos circumueniant, quibus quid ex iudicio defuncti deberi potuit, si non ab intestato possideretur heactionem pollicetur. Et parui refert, utrum quis per semet ipsum an per alium adquirere potuit hereditatem: nam quomodocumque potuit, si non adquisiit hereditatem, in ea causa est, ut incidat in edictum praetoris: praetermittere autem causam testamenti uidetur, qui, cum posset iubere, noluit id facere. Quid ergo si seruus eius cum iuberetur adire hereditatem, dicto audiens non fuit? sed compellendus est seruus hoc facere ideoque dominus ab intestato ueniens incidit in edictum. Sin autem nec certioratus est dominus a seruo et postea ipse ab intestato possedit hereditatem, non debet incidere in edictum, nisi si fingit ignorantiam. Si proponatur idem et institutus et substitu
Abbreviated transcription (Latin):
lib̾ti possessionẽ. ¶ Si quis qñ mala mente
parentis ex hr̃datus sit. s alia ex cã exhr̃¬
datio ip̃i ñ nocet. Ut pote pene fũroris
cã ex hr̃datũ eũ ł iõ qr ĩpubes erat hr̃dẽq
institutũ rogatũq ei restituere hr̃ditatem.¬
catis standũ est sdius patͦm ex hr̃datus in
eredatio.⁊ nocẽ arbitror qr testam̃tũ ualet.
a quo exhr̃datus ẽ. Ex testam̃to aũt ex quo
neq adita hr̃ditas ẽ. neq petita bõꝵ pos¬
sessio lib̾is exhr̃datio ñ noceat. Absurdũ ẽ
enĩ in hoc uale tantũ testam̃tũ ut exhr̃da-¬
tio uigeat cũ alias ñ ualeat. Si patͦm filius
pͥue gradu hr̃des scͥptus. scdo exhr̃datus.
huic ñ noceat exhr̃datio cũ uoluntate patͥs
ȩxtit̃t hr̃s ł exist̾e̾ potuit. Neq n debet uidi
pat̾ indignũ existimasse filiũb õĩs libtoꝵ quẽ

Expanded text:
i quis non mala mente parentis exheredatus sit, sed alia ex causa, exheredatio ipsi non nocet: ut puta pone furoris causa exheredatum eum uel ideo, quia impubes erat, heredemque institutum rogatum ei restituere hereditatem.catis standum est.Si filius patroni exheredatus in eredatio. et nocere arbitror, quia testamentum ualet, a quo exheredatus est.Ex testamento autem, ex quo neque adita hereditas est neque petita bonorum possessio, liberis exheredatio non nocet: absurdum est enim in hoc tantum ualere testamentum, ut exheredatio uigeat, cum alias non ualeat.Si patroni filius priore gradu sit heres scriptus, secundo exheredatus, huic non nocet exheredatio, cum uoluntate patris uel extiterit heres uel existere potuerit: neque enim debet uideri pater i
Abbreviated transcription (Latin):
Si u̾o ñ hũit effectũ peti¬
tio eiꝰ. dico ñ ĩpedirĩ quominꝰ adiuuet᷑. Qu in
immo ⁊ si cadit quãĩ exdebita porcionernsti¬
tutus. mox apparuit eũ minorẽ ꝑartẽ quam
sꝑauit accepisse. equissimũ ẽ adninti eũ ad
suũ auxiliũ. s n si testator cũ uenisset ⁊ hr̃¬
dem ut sibi legatũ solueret᷑. mox penituiss
puto eũ posse adiuuaĩ. Si patͦnuis legatũ
sibi relictũ agnoũt idq fuĩt eiuctũ. cõpetit
ei legitimũ auxiliũ qr id qͥ sꝑaĩt sehabitu¬

Expanded text:
Si uero non habuit effectum petitio eius, dico non impediri, quo minus adiuuetur. quin immo et si sic adit quasi ex debita portione institutus, mox apparuit eum minorem partem quam sperauit accepisse, aequissimum est admitti eum ad suum auxilium. sed et si testato conuenisset heredem, ut sibi legatum solueretur, mox paenituisset, puto eum posse adiuuari.Si patronus legatum sibi relictum adgnouerit idque fuerit euictum, competit ei legitimum auxilium, quia id, quod sperauit
Abbreviated transcription (Latin):
testam̃tum facere potest ⁊ soli filio tamrisi sibi ñ
fecerit qđ testam̃tum ualebit. si forte pater uł m
militia. uł intra annum nilitie decessit. Bona
possessione ultra tp̃ra edicito det̾mminata: nec
militis posse agnosci: Pop̃.ł.xiiii. scribit. qr¬

Expanded text:
testamentum facere potest: et soli filio, tametsi sibi non testamentum facere potest: et soli filio, tametsi sibi non fecerit: quod testamentum ualebit, si forte pater uel in militia uel intra annum militiae decessit. Bonorum possessionem ultra tempora edicto determinata nec militis posse adgnosci Papinianus libro q
Abbreviated transcription (Latin):
ita ⁊ adimere potest. Deniq si cancellauerit te¬
stam̃tum suum uł incidit. nulliuis erit mom̃ti.
Si tam̃ testam̃tum suum cancellauerit. et mox
uale uoluerit. ualebit. ex sup̃ma uoluntate. Et
idõ cum miles induxisset testam̃tum suum. mox
anulos suo signasset. qui suꝑ ea recogniturus
erat considabit: quo ꝓposito id fecerit. Nam si
uoluntatis mutate eum penituisset ꝓbabitur.
renouatum testam̃tum intelligitur. qđ si ideo
ue ea que scͥpta fuerant legi possint. causa ir¬
riti facti uidicii potior existimabitur.
estam̃tum ante militiam factum amilite.¬
siinmilitia decesserit uire militari uase. si mili¬
tis uoluntas contraria non sit. duius pius res¬
cripsit. Si quis se scribat hr̃dem in testam̃¬
tomilitis. non remittitur ei senatus consultipe
Siles et ad tẽpus hr̃aem facere na.¬
potest. et alium post tp̃s. uł exconditione ułm
conditione. Item tam. sibi quam uire militari

Expanded text:
ita et adimere potest. denique si cancellauerit teita et adimere potest. denique si cancellauerit testamentum suum uel inciderit, nullius erit momenti: si tamen testamentum cancellauerit et mox ualere uoluerit, ualebit ex supr‹em›a uoluntate. et ideo cum miles induxisset testamentum suum, mox anulo suo signasset, qui super ea re cogniturus erit considerabit, quo proposito id fecerit: nam si mutatae uoluntatis eum paenitu‹i›sse probabitur, renouatum testamentum intellegetur: quod si ideo, ne ea quae scripta fuerant legi possint, causa irriti facti iudicii potior existimabitur. Testamsi in militia decesserit, iure militari valere, si militis voluntas contraria non sit, divus Pius rescripsit. Si quis se scribat heredem in testamento militis, non remittitur ei senatus consulti poena. Miles et ad tempus heredem facere potest et alium post tempus uel ex condicione uel in condicionem. Item tam sibi quam filio iure militari
Abbreviated transcription (Latin):
milles scribit hr̃des. ut institutio incipiat ui¬
res ħe. si mortis tp̃r talis inueniatur. ut ami
instituit. in ea conditione ẽ ut institutio ñualeat.
Um miles intestam̃to suo seruo libtatem dedit:
eidemq ⁊ apͥmo et ascd̾o hr̃de ꝑfidei commissum
hr̃ditatem reliquerit. quãuis ⁊ pͥmus hr̃s et sub¬
stitutus. pͥusquam adierint hr̃ditatem. morte obie¬
rint. non deb̾e intestati exitum facere. imꝑator
nr̃ cum diuo seuero rescripsit. Sed ꝑinde hñdũ
est ac si eidem seruo lib̾tas simul ⁊ hr̃ditas direc¬
to data eẽt que utraq ad eum ꝑuenire testatorem
Iet inpaganorum testam̃tis indulgendum eẽt. &
placet non sine distinctione hec fieri. Sed si quidẽ
uiuo testatore et sciente decessissent: nichil noui
statuendum ẽ. Si aut̃ ignorante aut post mor
amplius quam unũ nec̃iũ facere poterit. Sicut
aũt hr̃ditatem miles nuda uoluntate dare pot̾:

Expanded text:
miles scribit heredes, ut institutio incipiat uimiles scribit heredes, ut institutio incipiat uires habere, si mortis tempore talis inueniatur, ut a miinstituit, in ea condicione est, ut institutio non ualeat. Cum miles in testamento suo seruo libertatem dederit eidemque et a primo et a secundo herede per fideicommissum hereditatem ‹rel›iquerit, qaumuis et primus heres et substitutus, priusquam adierint hereditatem, mortem obierunt, non debere intestati exitum facere imperator noster cum diuo Seuero rescripsit: sed perinde habendum est, ac si eidem seruo libertas simul et hereditas directo data esset, quae utraque ad eum peruenire testatorem et in paganorum testamentis indulgendum esset: et placet non sine distinctione hoc fieri, sed, si quidem uiuo testatore et sciente decessissent, nihil noui statuendum, si autem ignorante aut post mortamplius quam unum necessarium facere poterit. Sicut autem hereditatem miles nuda uoluntate dare potest,
Abbreviated transcription (Latin):
cum ei quasi militi tribuatur. uis testandi conseq̃ns
erit dr̃e uire militari eum testandum. Qđ ita in¬
telligi oportet sine sacram̃ti fides rupta sit.
imiles incertus an sui iuris sit testam̃tum fece¬
rit. in ea conditione ẽ testam̃tum eius ut ualeat.
culio inmilitia testatus sit: non ꝑtinebunt ad
hr̃dem eius patris bona. sed sola castrensia.
do cogitauit. non quia adimere uolebat castren¬
sia bona hr̃di scͥpto. sed quia de pat̾ĩus testari
uolebat. ⁊ alium hr̃dem scribe. Sed si am ue¬
teranus decesit. uiniuersabona ⁊̃ paterna ad hr̃¬
dem ꝑtinere castreustum.
iam pͥotuit de parte bonorum t̾estafi i deportar.
ere om̃s hi qui testam̃ti factionem non ha¬
bent amilite hr̃des institui possunt. sed si ser¬
uum pene hr̃dem scribat institutio ñ ualebit.
sed si mortis tp̃a inciuitate inueniatur. institu¬
tio incipit conualescere. quasi nc̃. idata hr̃dita¬
te. & generalit̾̃ in om̃ibus id poterit dici. quoᷤᷤ

Expanded text:
cum ei quasi militi tribuatur ius testandi, consequens erit dicere iure militari ‹e›i testandum. quod ita intellegi oportet, si non sacramenti fides rupta sit. Si miles incertus, an sui iuris sit, testamentum fecerit, in ea condicione est testamentum eius, ut ualeat:culio in militia testatus sit, non pertinebunt ad heredem eius patris bona, sed sola castrensia: do cogitauit, non quia adimere uolebat castrensia bona heredi scripto, sed quia de paternis testari uolebat et alium heredem scribere. Sed si iam ueteranus decessit, uniuersa bona etiam paterna ad heredem pertinere castrensium Miam potuit de parte bonorum testari. Et deportati et fere omnes, qui testamenti factionem non habent, a milite heredes institui possunt. sed si seruum poenae heredem scribat, institutio non ualebit: sed si mortis tempore in ciuitate inueniatur, institutio incipit conualescere quasi nunc data hereditate. et generaliter in omnibus id poterit dici quos
Abbreviated transcription (Latin):
ege iuma patͦma si dissonantes pa-¬
tres uidicũ existant sent̃ntie ꝓlib̾tate
non dispari mĩo tam ꝓ lib̾tate quam
ccͣ lib̾tatẽ dix̾int ꝓ lib̾tate ꝓnuncian¬
dum eẽ sepe ꝯstitutũ est.

Expanded text:
Lege Iunia P‹e›tronia, si dissonantes pares iudicum existant sententiae, pro libertate non dispari numero tam pro libertate quam contra libertatem dixerint, pro libertate pronuntiandum esse saepe constitutum est.
Abbreviated transcription (Latin):
manumittere: s manumissus patris
hac lege emit. ut intͣ annum manumit¬
teret᷑. dem̃ intͣ annũ seuis seruus ꝓnun¬
ciatus ẽ. quero an ex lege uenditionis fi¬
nito anno pamphila lib̾tatẽ ꝯsecuta sit.

Expanded text:
manumittere, sed manumissus patris hac lege emit, ut intra annum manumitteretur: deinde intra annum Seius seruus pronuntiatus est: quaero, an ex lege uenditionis finito anno Pamphila libertatem consecuta sit.
Abbreviated transcription (Latin):
posse adhanc qͦ u̾boꝵ significationẽ extendi.
It̃ quesitũ est ansi kalendari qđ in pat̾a sua ł
int̾ fines eiꝰ defunctus exercuit instrum̃to in
domo ꝗͣ inpat̾a sua habebat reliꝗt: anid qͦq
bealendariũ ꝓpt̾ ũba supͣscͥpta meuio ex cã fi¬

Expanded text:
um significationem extendi. item quaesitum est, an, si calendarii, quod in patria sua uel intra fines eius defunctus exercuit, instrumenta in domo, quam in patria sua habebat, reliquit, an id quoque kalendarium propter uerba supra scripta Maeuiis ex causa fi
Abbreviated transcription (Latin):
libtatẽ dedat. fundũ garilianũ legauit. cũ cã.
i alio capite titio filio quẽ exparte qͣrte hr̃dem
scͥpserat. p̃legaũat. in ħ u̾ba titi fili ħ ampluᷤ
de medio sumito legata mea ea que mͥ cam pater
tuus p̃sens ꝗͣ coclius uistus fr̃ pat̾s reliquerunt.
Iuesitũ ẽ cũ fundus garilianus testatͥci a marito
eiꝰ idẽ a patre titi fili legatus sit. cui fundus
ex cã fidĩ cõmissi debeat᷑ utrũ titio filio tantum.
tatis sue partẽ reliꝗt: legatũ gn̾ali sermone tͥns¬
ferre uoluisse. S¬
e uoluise. E Testõ pueros ita legatierat
publio meruo dñi milo mõ ab hr̃dib mĩs dari
uolo pueros.u. ex m̃is. dũ taxat. int᷑ annos.uii.
post annos cũ plures ꝗͣ fec̃ testõ morit᷑. Quesi¬

Expanded text:
legauit cum casa, et alio capite Titio filio, quem ex parte quarta heredem scripserat, praelegauerat in haec uerba: 'Titi fili, hoc amplius de medio sumito legata mea, quae mihi tam pater tuus Praesens quam Coelius Iustus frater patris reliquerunt'. quaesitum est, cum fundus Gargilianus testatrici a marito eius, id est a patre Titii filii legatu‹s› sit, cui fundus ex causa fideicommissi debeatur, utrum Titio filio tantum atatis suae partem reliquit, legatum generali sermone transferre uoluisse.Testamento pueros ita legauerat: 'Publio Maeuio dominulo meo ab heredibus meis dari uolo pueros quinque ex meis dumtaxat intra annos septem': post annos complures, quam fecit testamentum, mori
Abbreviated transcription (Latin):
Intestõ ita scͥptum fuit. domũ meam Iant.¬
cũ orro adplicito lib̃tis m̃is. ꝯcedi uolo ⁊ alio ca¬
pite: fortumio lib̃to meo ex domomea ꝗͣ lib̾tis
dedi. dietã inqͣm habitabam. ittẽ cellariũ uĩc¬
tum eid̃ diete ab hr̃de mõ ꝯcedi uolo. Quesitũ ẽ.
anhr̃s testatoris oneritus uideat᷑ in pr̃andole¬
quos his codicilł manumisi łpꝰeo manumise.¬
ro. ꝯ tub̾nales suas. itẽ filios filias lego. nͥ si quoᷤᷤ
qͣsue ad uxorẽ meã testõ ꝑtiñe uolui. uł ei noĩa¬
ori sue restituerent cũ om̃ib que ibi er̃t. et
mancipiis rusticis uł urbanis ⁊ actorib ex¬
ceptis manumissis. Quesitũ est cũ heros: i sticꝰ
serui in diem uite testatoris mumbriampiceno
actũ amministrauĩnt. sint aũt danie quẽ cesta¬
tor uiuus manunserat. filis natuiales utrũ eidẽ
dame ex ũb̾ codicilł ab hr̃dib prãndi sint. an uͦ
ad seiam uxorem ex ũb codicilli epłe ꝑtineats.

Expanded text:
nto ita scriptum fuit: 'domum meam cum horto applicito libertis meis concedi uolo' et alio capite: 'Fortunio liberto meo ex domu mea, quam libertis dedi, diaetam, in qua habitabam, item cellarium iunctum eidem diaetae ab herede meo concedi uolo'. quaesitum est, an heres testatoris oneratus uideatur in praestando leos uiuus et quos his codicillis manumissi uel postea manumisero, contubernales suas, item filios filias lego, nisi si quos quasue ad uxorem meam testamento pertinere uolui uel ei nominaori suae restituerent cum omnibus, quae ibi erunt, et mancipiis rusticis uel urbanis et actoribus exceptis manumissis. quaesitum est, cum Eros et Stichus serui in diem uitae testatoris in Umbria in Piceno actum administrauerint, sint autem Damae, quem testator uiuus manumiserat, filii naturales, utrum eidem Damae ex uerbis codicilli ab heredibus praestandi sint, an uero ad Seiam uxorem ex uerbis epistulae pertineant.
Abbreviated transcription (Latin):
nollet .R. eũ qͥ fidĩ ꝯmissũ pr̃ari sibi ulit posse
partẽ dimidiã eiꝰ agͥ qui legatus ẽ petẽ qͣuis
alt̾̃ ꝑsequi nolit. It̃ quesitũ est cautio que int̃¬
poni debeat scđm uoluntatẽ ꝓ quota parte
ead mancipia filiis ss̃ cũ obiret restitueret.
Quesitũ est agͣta ex his: andefuncti filiis hr̃di¬
b restituenda sint. Post mortẽ legatarie an
si debitor. cũ ea mulier alii nubet. ñ man¬
dato mulieris dotẽ marito eiꝰ dedit. ⁊ sibi
reddi eã stipłatus ẽ si sine lib̾is filia moreret᷑.
mulier filiã suã scep̃. quesitũ ẽ an fidĩ com¬
habusset dotẽ datã suꝑeẽ fidĩcõmissi pe¬
titionẽ. It̃ quesitan si pat̾ accepto facẽ
stipłationẽ ułit mulieri ꝑsecutio fidi com¬
ut mulier ratũ habet posse ꝯ dicere.¬
Seia seiũ maritũ scͥpsit hr̃dem. eiq
ne: tc̃ ualiano fris filio restitueret eandẽ

Expanded text:
ndit eum, qui fideicommissum praestari sibi uelit, posse partem dimidiam eius agri qui legatus est petere, quamuis alter persequi nolit. item quaesitum est, cautio, quae interponi debeat secundum uoluntatem, pro quota parte ssit, ut eadem mancipia filiis suis cum obiret restitueret. quaesitum est, adgnata ex his an defuncti filii heredibus restituenda sint post mortem legatariae an si debitor, cum ea mulier alii nuberet, non mandatu mulieris dotem marito eius dedit et sibi reddi eam stipulatus est, si sine liberis filia moreretur: mulier filiam suscepit: quaesitum est, an fideicomhabuisset dotem datam, superesse fideicommissi petitionem. idem quaesiit, an, si pater accepto facere stipulationem uelit, mulieri persecutio fideicomut mulier ratum haberet, posse condicere.Seium maritum scripsit heredem eique nae, tunc Ualeriano fratris filio restitueret eandem
Abbreviated transcription (Latin):
appia decessisset ñ eẽ libatũ afidĩ cõmisso.
pꝰ mortẽ nutiq credit᷑ datũ. Ehr̃dis scͥpti
om̃e reddas. restituas meue infanti dulcĩ¬
sime. aqua seia satis exigi ueto. cũ seiã eã

Expanded text:
Appia decessisset, non esse liberatum a fideicommisso post mortem enim utique creditur datum.Heredis scripti omne reddas restituas Maeuiae infanti dulcissimae. a qua Seia satis exigi ueto, cum sciam ea
Abbreviated transcription (Latin):
cũ infamilia nub̃et. legauit ⁊ adiec̃ ira fidĩ tue
filia ꝯmitto. ut cũ infamilia nubas.⁊ qͦtienscũq
nubes: patiaris ex dote tua ꝗͣ dabis partẽ dimi¬
diam. stipłari frẽm tuũ. ⁊ seiam matrẽtuam
ꝓ partib dimidus dari sibi. simmatͥmonio eiꝰ
cui nubes siue diuorcio facto pͥusꝗͣ dos tua
cium eand̃ recepit. ⁊ ali in matͥmoniũ cum
dote dedit. istipłatus ẽ eã dotẽ sibi aut filie sue
reddi. Manente filia in matͥmonio scđa mor¬
tuus ẽ eod̃ testõ relicto. eiq hr̃des extiterant
filius ⁊ uxor. Postea marito defuncto puellado¬
te recepta. nupsit. aliis p̃sentib ⁊ ꝯsentienti¬
b frẽ ⁊ matre. quȩ ⁊̃ dotẽ eiꝰ auxit: in euter
coꝵ stipłati sunt dotẽ. mox matris filiꝰ ⁊ filia
hr̃des exciterunt. dem̃ in matͥmonio filia
decessit: marito hr̃de relicto. Quesitum est
cum puella ñ excã legati pecunã indotẽ ab
hr̃dib patͥs acceꝑat. s mortuo scdõ marito ma¬

Expanded text:
cum in familia nuberet, legauit et adiecit ita: 'fidei tuae, filia, committo, ut, cum in familia nubas et quotienscumque nubes, patiaris ex dote tua, quam dabis, partem dimidiam stipulari fratrem tuum et Seiam matrem tuam pro partibus dimidiis dari sibi, si in matrimonio eius cui nubes siue diuortio facto, priusquam dos tua tium eandem recepit et alii in matrimonium cum dote dedit et stipulatus est eam dotem sibi aut filiae suae reddi: manente filia in matrimonio secundo mortuus est eodem testamento relicto eique heredes exstiterunt filius et uxor: postea marito defuncto puella dote recepta nupsit alii praesentibus et consentientibus fratre et matre, quae etiam dotem eius auxit, et neuter eorum stipulati sunt dotem: mox matri filius et filia heredes exstiterunt: deinde in matrimonio filia decessit marito herede relicto. quaesitum est, cum puella non ex causa legati pecuniam in dotem ab heredibus patris acceperat, sed mortuo secundo marito ma
Abbreviated transcription (Latin):
LPRSEPISSIME
rescͥptum ẽ ⁊ consatutum eum qui
testam̃tum facere opinatus ẽ nec
uoluit quasi codicillos iduałe uid̾i
nec cõdicillos fecisse. ⁊ deoq qđ in illo testam̃to
scͥptum ẽ licet quasi in codicillis possit ualere.
tantum non debetur.
i ei qui post testam̃tum factum et
aliquid daretur. utile ẽ quod si ei qui post cesta¬
m̃tum factum ⁊ anteqͣm codicilli scribentur mor¬
tuus fuisset datum eẽt ꝓ non scͥpto habetur.¬
odicilloꝵ uis singłare ẽ ut quecũq inhis
scribentur ꝑinde hab̾entur. ac si in testam̃to sc̃pta
eẽnt. Idõq seruo qui testam̃ti facti tpr testatoris
fuisset codicilloꝵ tp̃r alienus. non recte lib̾tas di¬
recta datur. ⁊ ccͣ si cum testam̃tum fiebat alie¬
nus eẽt.:⁊ codicilloꝵ tp̃r. testatoris. intelligitur
alieno seruo lib̾tas data. ⁊ idõ licet directe libtadẽ
deficiunt. ad fidei commissarias eundem est.¬
Uriosus non intelligitur codicillos facere qͥ

Expanded text:
epissime rescriptum et constitutum est eum, qui testamentum facere opinatus est nec voluit quasi codicillos id valere, videri nec codicillos fecisse: ideoque quod in illo testamento scriptum est, licet quasi in codicillis poterit valere, tamen non debetur.i ei, qui post testamentum factum et ideicommissum aliquid daretur, utile est.Quod si ei, qui post testamentum factum et antequam codicilli scriberentur mortuus esset, datum eCodicillorum ius singulare est, ut quaecumque in his scribentur perinde haberentur, ac si in testamento scripta essent. ideoque servo, qui testamenti facti tempore testatoris fuisset, codicillorum tempore alienus, non recte libertas directa datur. et contra si, cum testamentum fiebat, alienus esset, codicillorum tempore testatoris, intellegitalieno seruo libertas data. et ideo licet directae libertates deficiunt, attamen ad fideicommissarias eundum est.Furiosus non intellegitur codicillos facere, qu
Abbreviated transcription (Latin):
tumerit. an uero non quia substitutus hr̃s qͥ
partem faciat. licet ipse non debeat. Idemetiã
circa nomina exp̃ssa potest tractari multoq
magis solum cohr̃dem dotum deb̃e puto quia
his adiunctus sit. qui etiam tunc cum adiun¬
gebatur in rebus humanis non erant.
ed cum ea testatoris
erogarentur. dicendum scͥptis hr̃dib ꝓfutu¬
ram doli exceptionem. si amplius quam lñ di¬
taria porcio petatur.
Nicillis relicta. ⁊̃ postea natus intestatis successor
debebit. Quicumq enim ab intestato successe¬
rit. locum habeant codicilli. Nam unis casu̾

Expanded text:
tum erit, an vero non, quia sit substitutus heres, qui tum erit, an vero non, quia sit substitutus heres, qui partem faciat, licet ipse non debeat. idem etiam potest circa nomina expressa tractari. multoque magis solum coheredem totum debere puto, quia is adiunctus sit, qui etiam tunc cum adiungebatur in rebus humanis non erat. ed cum ea testatoris erogarentur, dicendum scriptis heredibus profuturam doli exceptionem, si amplius quam hereditaria portio petatur. dicillis relicta etiam postea natus intestati successor debebit: quicumque enim ab intestato successerit, locum habent codicilli: nam unus casus
Abbreviated transcription (Latin):
collectio quamr uipsi reddunt illa ẽ quod codici¬
ii legẽ uiris inde traditam seruent. Ego aũt sum
ausus sent̃ntiam ꝓculi uerissimam dicere. Nul¬
lius enim mom̃ti est legatum quod datum est
ei qui tp̃r codicilloꝵ inrebus humanis non ẽ
licet testam̃ti fuerat. Cẽ enim debet cui debet᷑.
deinde sic queritur andatum consistat. ut non
ante uris ratio quam ꝑsona querenda sit. In
ꝓposito gͥ quod post obitum hr̃dis codicilł lega¬
tum uł ademptum ẽ nullius mom̃ti ẽ. quia hr̃s
ad quem sermonem conferat. in rebus humaniꝰ
nonest. eaq ademptio ⁊ datio. nunc uana effi¬
citur. hec in eo hr̃de qui ex asse institutus erit.
dato substituto ita. ut ab intestato codicilli confir¬
marentur. quod si duo instituti sint substitutis
datis unusquisq eoꝵ decesserit. utilia uidentu
legata. Sed circa hr̃des erit tractatus. numquid
totum legatum debeatur. Si quis nchi erit lega¬

Expanded text:
collectio, quam et ipsi reddunt illa est, quod codicicollectio, quam et ipsi reddunt illa est, quod codiciet legem iuris inde traditam seruent. ego autem ausim sententiam Proculi uerissimam dicere. nullius enim momenti est legatum, quod datum est ei, qui tempore codicillorum in rebus humanis non est, licet testamenti fuerit: esse enim debet cui detur, deinde sic quaeri, an datum consistat, ut non ante iuris ratio quam persona quaerenda sit. et in proposito igitur quod post obitum heredis codicillis legatum uel ademptum est, nullius momenti est, quia heres, ad quem sermonem conferat, in rebus humanis non est eaque ademptio et datio nunc uana efficietur. haec in eo herede, qui ex asse institu‹tu›s erit dato substituto, ita ut ab instituto codicilli confirmarentur.Quod si duo instituti sint substitutis datis unusque eorum decesserit, utilia uidentur legata: sed circa coheredem erit tractatus, numquid totum legatum debeat, si 'quisquis mihi he
Abbreviated transcription (Latin):
llud sine dubio
dici non potest. ⁊̃ filiam manumittere cogendam:
cum ab ea nichil pater petierit. ⁊ iuire suo hr̃s
tabulas testam̃ti non fecisset. codicillis ita scͥp¬
serit citium hr̃dem eẽ uolo. Sed ⁊ multum int̃¬
est. utrum fidei cõmissariam hr̃ditatem a legi¬
timo ꝑ hanc scͥpturam quam codicilloꝵ instar
hab̾e uoluit reliquerit. an uero testam̃tum fac̃e
se existimauerit. Nam hoc casu nichil alegitimo
potit peti. Uoluntatis questio aũt ex eo scͥpto ple¬
rumq declarabitur. Nam si forte atitio legata re-¬
liquit substitutum ad scͥpsit. hr̃s si non extitisset
sine dubio non codicillos. sed testam̃tum facere¬
Ieũ. ł.uiii. Quidam referunt quantum apdđ̃
tam eẽ inquestione huiusmodi controuersiam.
an legata que postea quam inftituti mortẽ abie¬
runt codicilł adscripta uł adempta sunt a sub¬
eẽt. Quod sabinum ⁊ cassium respondisse aiunt.
ꝓculo dissentiente. Nimirum aũt sabini ⁊ cassiz

Expanded text:
 sine dubio dici non potest etiam filiam manumittere cogendam, cum ab ea nihil pater petierit et iure suo heres tabulas testamsit: 'Titium heredem esse uolo'. sed multum interest, utrum fideicommissariam hereditatem a legitimo per hanc scripturam, quam codicillorum instar habere uoluit, reliquerit an uero testamentum facere se existimauerit: nam hoc casu nihil a legitimo peti poterit. uoluntatis autem quaestio ex eo scripto plerumque declarabitur: nam si forte a Titio legata reliquit, substitutum adscripsit, heres si non exstitisset, sine dubio non codicillos, sed testamentum facerum.Quidam referunt, quantum repeto tam esse in quaestione huiusmodi controuersiam: an legata, quae posteaquam instituti mortem obierunt codicillis adscripta uel adempta sunt, a subesset. quod Sabinum et Cassium respProculo dissentiente. nimirum autem Sabini et Cassii
Abbreviated transcription (Latin):
deberent referri ad testam̃tum. sed iure militari
ualent.¬
.Bieo seruo qui testam̃to begatum¬
acceꝑit. lib̾tas codicilł decur. utile legatum ẽẽ
diciiis quasi abinicio constiterit legatum.¬
i quis certi geñĩs codicillos confirmaũit.
p̾uta quos nouissimos fecero. non utiq statim
que codicillis dantur consistere uidebuntur. qͣm¬
diu alii quoq fieri possint. ⁊ ideo si ali postea fi
ant. legata in pͥoribus data non ualebunt.
lere codicillos ab eo factos. qui pat̾familias ẽẽt:
necne ignorasset. Ulp̃ notat. nisi ueteranus fu¬
it. quia tunc testam̃tum ualebit.
uod ꝑmanus tra¬
ditum ẽ. codicillis hr̃ditatem dari non posse.
rationem illam habet ne ꝑ codicillos qui ex testa¬
m̃to ualent: ipsum testam̃tum quod uires ꝑ
rabat. codicillis adfilium scriptis lib̾tates dedit.
Nata post mortem patris filia. cum de ea nichil
patrem sensisse constitisset: placuit lib̾tates a solo

Expanded text:
debent referri ad testamentum, sed iure militari debent referri ad testamentum, sed iure militari ualent.Si ei seruo, qui testamacceperit, libertas codicillis detur, utile legatum esse dicemus, quasi ab initio constiterit legatum.Si quis certi generis codicillos confirmauerit, puta 'quos nouissimos fecero', non utique statim quae codicillis dantur consistere uidebuntur, quamdiu alii quoque fieri possint, et ideo si alii ant, legata in prioribus data non valebunt. lere codicillos ab eo factos, qui pater familias nec ne esset, ignorasset. Vlpianus notat: nisi veteranus fuit: tunc enim et testamentum valebit. per manus traditum est codicillis hereditatem dari non posse rationem illam habet, ne per codicillos, qui ex testamento valerent, ipsum testamentum, quod vires per rabat, codicillis ad filium scriptis libertates dedit. nata post mortem patris filia, cum de ea nihil patrem sensisse constitisset, placuit libertates a solo
Abbreviated transcription (Latin):
m̃tum codicillos quis confirmaũit. deinde a d¬
arragandum quis se p̃buerit: ubi codicillos¬
fecerit. atq ita emancipatus decesserit. querit᷑
an ex codicilł legata debeantur: Nam ⁊ testam̃¬
tum ualet si eo tp̃r eos fecit. quo testam̃ti factio¬
nem non habuerit: nec similis ẽ muto qui recte
codicillos confirmauerit. Licet enim testam̃tũ
facere non possit: tm̃ testuͣm quod ante fecerat
in eodem statu est. huius atĩt testam̃tum subla¬
tum est: ⁊ de alienis quodãmodorebus testat᷑.¬
& si dicemus codicillos uałe. nam isi postumu̾
natus ruꝑit testam̃tum ⁊ decesserit: nichilo
minus codicilli ualent.¬
ualent. Si miles testam̃¬
tum quidem ante militiam facturus ⁊ codi¬
cillos in militia fecit. aniure militari ualent
codicilli. queritur qm̃ testam̃tum uire cõmu¬
ni ualet. nisimilitie tp̃r signauit. uł quedam
a diecerit. Certe codicilli militiȩ tp̃r faca non

Expanded text:
mentum codicillos quis confirmaverit, deinde admentum codicillos quis confirmaverit, deinde adrogandum se praebuerit fecerit atque ita emancipatus decesserit, quaeritur, an ex codicillis legata debeantur: nam et testamentum ualet, sed eo tempore eos fecit, quo testamenti factionem non habuit. nec similis est muto, qui recte codicillos confirmauerit: licet enim is testamentum facere non possit, tamen testamentum quod ante f‹e›cerat in eodem statu est, huius autem testamentum sublatum est et de alienis quodammodo rebus testatur. sed dicemus codicillos ualere: nam et si postumus natus ruperit testamentum et decesserit, nihilo minus codicilli ualent. Si miles testamentum quidem ante militiam, sed codicillos in militia feccodicilli, quaeritur, quoniam testamentum iure communi ualet, nisi si militiae tempore signauit uel quaedam adiecerit. certe codicilli militiae tempore facti non
Abbreviated transcription (Latin):
codicillis scribitur. atq si ibi confirmatio scͥpta
fuisset. Ułuti si ita codicilł scͥptum erit. Uestem¬
que inea est codicilloꝵ ꝙ̃s spectandum non quo
confirmantur. Item si titius uiuus ẽ. ł si tot annis
est. codicilł legauit seio. tp̃s co dicilloꝵ non quo
tp̃r fit testam̃tum spectandum.
untur codicilli.iiii. modis. Aut enim infuturũ
confirmantur. aut in p̃titum. aut ꝑfidei cõmis¬
sum testam̃to facto. aut sine testam̃to. Sed idõ fi¬
dei cõmissa dari possunt ab intestato succedñti¬
bus. qm̃ creditur pater familias sponte sua hisre¬
linquere legitimam hr̃ditatem. Co dicilli¬
totiens ualent. quotiens quis testam̃tum quoq
facere possit. Non tm̃ hoc ita intelligremꝰ: ut exi¬
gamus potuisse eum eo tp̃r quo scribit eos codi¬
cillos facere testam̃tum. Quid enim si sufficien¬
tium testium facultatem non habuit: Sed si uire
testam̃ti factionem habuerit. si p ost factũ testa¬

Expanded text:
codicillis scribitur, atque si ubi confirmatio scriptum codicillis scribitur, atque si ubi confirmatio scriptum fuisset: veluti si ita in codicillisquae mea est', codicillorum tempus spectandum, non quo confirmantur: item 'si Titius uiuus est' uel 'si tot annis est', codicillis legauit Seio, tempus codicillorum, non quo tempore fit testamentum, spectandum.Conficiuntur codicilli quattuor modis: aut enim in futurum confirmantur aut in praeteritum aut per fideicommissum testamento facto aut sine testamento. Sed ideo fideicommissa dari possunt ab intestato succedentibus, quoniam creditur pater familias sponte sua his relinquere legitimam hereditatem. Codicilltotiens valent, quotiens quis testamentum quoque facere possit. non tamen hoc ita intellegemus, ut exigamus potuisse eum eo tempore, quo scribit eos codicillos, testamentum facere: quid enim, si sufficientium testium facultatem non habuit? sed si iure testamenti factionem habuit. Si post factum testa
Abbreviated transcription (Latin):
suos hr̃des instituerit. conditionem eman¬
cipationis codicilł adiecit. quia neq con¬
ditionem hr̃di instituto codiciłt adicere neq
substituere directo potest. Co dicillos ⁊
plures quis facere potest. sed ipsius manu ne-
q scribi: neq signari necesse est.¬
sua signatos ⁊ subscͥptos. ualent tantum a¬
beo facti codicilli. licet neq ab eo signati.
neq manu eius scripti fuerint. Nam ea quȩ
postea geruntur pͥoribus derogant.
odicillos is demum facere potest qui
et testam̃tum facere potest.
i post testam̃tum factum mortuo. codicilł̃
qu̾is legauerit. licet testam̃to confirmatis ꝓ nor
scripto legatum sit.
codicillorum ułuti si ante captiuitatem codicillõ
confirmauerit. ⁊ in captiuitate co dicillos scribat.
Nam non ualent. Idem ẽ si aliquomodo ius
testam̃ti faciendi desierit habe. Precẽa in illis quȩ
iuris sed facti sunt non ẽ ꝑinde hñdum quod

Expanded text:
suos heredes instituerit, condicionem emansuos heredes instituerit, condicionem emancipationis codicillis adiecit, quia neque condicionem heredi instituto codicillis adicere neque substituere directo potest. Codicillos et plures quis facere potest et iue scribi neque signari necesse est.Lanu signatos et subscriptos, tamen valent facti ab eo codicilli, licet neque ab eo signati neque manu eius scripti fuerint: nam ea quae postea geruntur prioribus derogant. Codicillos is demum facere potest, qui et testamentum facere potest. Si post testamentum factum mortuo codicillis quis legaverit licet testamento confirmatis, pro non scripto legatum fit. codicillorum, veluti si ante captivitatem quis codicillos confirmaverit et in captivitate codicillos scribat: nam non valent. idem est, si aliquo modo ius testamenti faciendi desierit habere. Praeterea in illis, quae non iuris, sed facti sunt, non est perinde habendum quod
Abbreviated transcription (Latin):
factionem habet ⁊ codicillos faceret. ꝑinde ha¬
beri debet. ac si om̃s hrdes eẽnt eius. ad quos
legitiina eius hr̃ditas. ułbonoꝵ possessio per¬
uentura eẽt. Sed si post codicillos factos natꝰ
quis ẽẽt ꝓximis agnatus. uł seruus hr̃s fi¬
dei cõmisso prãri debebit. Intelligit᷑ enim is
quoq hr̃s scͥptus. ⁊ iõ non ꝑinde hñdus ẽ.
ac si rupisset codicillos hos.estam̃to
facto etiam si codicilli in eo confirmati nor q¬
eeñt: uires tam̃ ex eo capient. Demq si ex
testam̃to hr̃ditas adita non fuisset. fidei .c.
ex eiuismodi codicillis nulliꝰ mom̃ti erit.
sit. recte lib̾tatem dare placuit. quamuis
testam̃ti facti tp̃r soluere non sit..¬
ap̃. ł. Ante tabulas testam̃ti facti
bodicilli non aliter ualent quam si testam̃¬
to quod postea factum ẽ. uł codicilł confir¬
mentur. aut uoluntas eoꝵ quocũq uidicio
retineatur. Sednon seruabuntur ea dẽ qui¬
bus alit̃ defunctus nouissime udicauit.

Expanded text:
factionem habet et codicillos faceret, perinde haberi debet, ac si omnes heredes eius essent, ad quos legitima eius hereditas vel bonorum possessio perventura esset. Sed quis esset proximus adgnatus uel suus heres, fideicommissum praestari debebit: intellegitur enim is quoque heres scriptus et ideo non perinde habendus est ac si rupisset hos codicillos.Testamento facto etiamsi codicilli in eo confirmati non essent, uires tamen ex eo capient. denique si ex testamento hereditas adita non fuisset, fideicommissum ex huiusmodi codicillis nullius momenti eritsit, recte libertatem dare placuit, quamuis testamenti facti tempore soluendo non .Ante tabulas testamenti codicilli facti non aliter ualent, quam si testamento quod postea factum est uel codicillis confirmentur aut uoluntas eorum quocumque indicio retineatur: sed non seruabuntur ea, de quibus aliter defunctus nouissime iudicauit.
Abbreviated transcription (Latin):
sunt ꝓ parte dimidia. filiucs ad quem codiciłł
factus soluere compellitur: non ⁊̃ postumus.
Sed ⁊ si codicillos reliquisset. duob suꝑstitibu̾
filus decedens cum putaret alt̾um ex his pͥus
decessisse: simili modo dici potest: om̃ia ꝑinde
deb̾e filium ad quem scͥpti sunt codicilli. atq
si solus hr̃s extitisset patri. immo dum taxat
fuerit filio ablaturus. nisi solum putaret
successorem sibi futurum

Expanded text:
sunt, pro parte dimidia filius, ad quem codicillus sunt, pro parte dimidia filius, ad quem codicillus factus est, soluere compellitur, non etiam postumus. sed et si codicillos reliquisset duobus superstitibus filiis decedens, cum putaret alterum ex his prius decessisse, simili modo dici potest omnia perinde debere filium, ad quem scripti sunt codicilli, atque si solus heres exstitisset patri. immo dumtaxat fuerit filio ablaturus, nisi solum putaret successorem sibi futurum
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfecisset. ꝑtinent codicilli. ut manifestius dicã:
intestato patrefamilias mortuo. nichil deside¬
rant codicilli: sed uicem testam̃ti exhibent
testam̃to aũt facto. uis consecuntur eius.
Id̾ .ł. ntere quib hr̃ditis ꝓmititur. uel
anuni affectus expͥmitur ium codicillorum
non optinent eis.
lociana celso suo salutẽ.
Lucius titius his uerbis ita cauit. Siquis tabuł
alioue quo genere ad hoc testam̃tum ꝑtinens
reliquero: ita uałe uolo. Iuero an codicilli qui
ante hoc testam̃tum scͥpti sunt: debeant rati
eẽ. Iubentuis celsus plotione salutem. Hec u̾ba
si quid ad hoc testam̃tum ꝑtinens reliquero ua¬
lere uolo: ⁊̃ ea que ante testam̃tum scͥpta sunt
comprehendere.
Iarcus ⁊ xiiii. Is qui unum filium
habebat cum codicillos scͥpsisset ad eum: dece̾¬
sit intestatus. hec de eo:i quem postea ꝓc̃urauit.
agnatione si hr̃dis uemo dixerat codicillos
euanuisse. Igitur si nichil tum de postumis
sꝑauit: codicilli non euanescant. ⁊ que relicta

Expanded text:
fecisset, pertinent codicilli. et ut manifestius dicam, intestato patre familias mortuo nihil desiderant codicilli, sed uicem testamenti exhibent: testamento autem facto ius sequuntur eius. Litterae, quibus hereditas promittitur uel animi affectus exprimitur, uim codicillorum non optinent. 18 Cstorum. Plotiana Celso suo salutem. Lucius Titius his uerbis ita cauit: 'si quid tabulis alioue quo genere ad hoc testamentum pertinens reliquero, ita ualere uolo'. quaero, an codicilli, qui ante hoc testamentum scripti sunt, debeant rati esse. Iuuentius Celsus Plotianae salutem. Haec uerba: 'si quid ad hoc testamentum pertinens reliquero, ualere uolo', etiam ea, quae ante testamentum scripta sunt, comprehendere.rum. Is qui unum filium habebat, cum codicillos ad eum scripsisset, decessit intestatus herede eo et quem postea procreauit. adgnatione sui heredis nemo dixerit codicillos euanuisse: igitur si nihil tum de postumis sperauit, et codicilli non euanescent et quae relicta
Abbreviated transcription (Latin):
i palam hr̃s nuncupa¬
tus est legata aũt intabulis collata fuerint.
iulius ait tabulas testam̃ti non intelligi. quib
hr̃s scͥptus nonest ⁊ magis codicilli quam tes¬
tam̃tum existimande sint. ⁊ hoc puto rectiꝰdici¬
fidĩ commissis. ⁊.

Expanded text:
i palam heres nuncupatus sit, legata autem in tabulis collata fuerint, Iulianus ait tabulas testamenti non intellegi, quibus heres scriptus non est, et magis codicilli quam testamentum existimandae sint: et hoc puto rectius diciFIDEICOMMISSIS
Abbreviated transcription (Latin):
tem suã rogatus fuit hr̃ditatis suce partẽ qͣrtam
restituere ueruis eẽ existimo qđ ⁊ sceuola notat.
i paꝑiꝰ fr̃oto scribit uale fidĩ cõmissũ. atq si hr̃di¬
tate sua restituenda ẽ roganis eẽt:ieatenus resti.¬
tuenda ẽ. qͣtenus hr̃ditas testatoris patitur.
cđm uulgarẽ formã uiris. si libos suos emã¬
cipare rogatus fu̾it. non cogit᷑ hoc face. Potestas
enĩ patͥa mestimabilis ẽ edes destruende. neq le¬
gari. neq ꝑfidĩ cõmissũ relinqui possunt. ⁊ita
senatus censuit. Sifidi cõmu
posse eũ admitti ad capiendũ. Qiui seuerus
i antonuis rescͥpserunt eũ ꝗ rogatus ẽ sub con¬
ditione sui frĩs silus restituere añdiẽ fidĩ cõmis

Expanded text:
tem suam rogatus fuerit hereditatis suae partem quartatem suam rogatus fuerit hereditatis suae partem quartarestituere? uerius esse existimo, quod et Scaeuola notat et Papirius Fronto scribit, ualere fideicommissum, atque si de hereditate sua restituenda rogatus esset: et eatenus restituenda est, quatenus hereditas testatoris patitur, secundum volgarem formam iuris. Sed si liberos suos emancipare rogatus fuerit, non cogitur hoc facere: potestestimabilis est. Aedes destruendae neque legari neque per fideicommissum relinqui possunt: et ita senatus censuit. Si fideicommiposse eum admitti ad capiendum. Divi Severus et Antoninus rescripserunt eum, qui rogatus est sub condicione fratris sui filiis restitu