comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
et iusteamandꝰ cũ .x. mili¬
bus militũ qͦs secu ad du¬
xerat ⁊ fuit p̾liũ maximũ.
¶Et ayn̾uca exclamando
narbonã corã oĩb tecapi¬
tauis fustentũ dealmaria
nobilez urũ. ¶Et hely¬
as exclamãdo fortit̾ signũ
crasse ꝓstrauit mortuũ
t̾ra uincabe nohłem sarra¬
cenuꝰ. ¶ Et raydulphꝰ
ir. t̾secit aliu ⁊ fuit ibi tã¬
ta ssrages ⁊ tanta dilacera¬
tio ꝙ iux poss eb aliqͦ ẽna¬
rrari. ¶ S iusteamand
amisitibi duomilis. A
karolus .cc. ⁊ .riii. de sui.
et qr nox erat reir ansir y̾¬

Expanded text:
et Iusteamendus cum X milibus militum, quos secum adduxerat, et fuit ibi prelium maximum. Et Aymericus exclamando ‘Narbonam’ coram omnibus decapitavit Fusteretum de Almaria, nobilem virum, et Helyas exclamando fortiter signum Crasse prostravit mortuum in terra Iuncalem, nobilem Sarracenum, et Raydulphus interfecit alium; et fuit ibi tanta strages et tanta dilaceratio, quod vix posset ab aliquo enarrari. Sed Iusteamendus amisit ibi duo milia et Karolus CCIIII de suis. Et quia nox erat, remansit pr
Abbreviated transcription (Latin):
dũ intrauit narbonã plo
ꝙͣ.xiiii. milia. Et ita loq̃n¬
tes uen̾unt usq ad portã
regiam.⁊ noluerũt into
in trare. s iuxͣ sc̃m felice
posuerũt se. erectis tẽtori¬
is. ¶ Et rotlandꝰ ĩcxit
suu tentoriu. ⁊ stetit ex¬
tra cũ illis ⁊ alii ꝙͣ płimi
illa nocte. ¶S marcili
de consilio suoꝵ baronũ
remouit se ab illo loco in
quo erat ĩ pͥncipio noctis
et collocauit se apõ sc̃m cri¬
santũ ꝓpe petriacu ⁊ iũc¬
q̃rias qr ĩt̾ exc̾citu karoli
et cuutatẽ noluit reman̾e.¬
¶Et dum fuerũt collocati
circa media noctẽ eiectis
excubiis tornabellus dcor¬
duba ft̃ almassoris mor¬
tui. uenit cũ .xxx. iniba
militilꝰ. de aduentu cui
marciliꝯ hũit maximum
gaudiu ⁊ eu ⁊ suos uix̃
suũ fecit tentoriũ colleca¬
ri. ¶Postea narraurt el
m orte fris sui ⁊ qͣłr cos¬
karolꝯ nale tractauerat ⁊
mortez e ragonensiũ. ¶
tornabesurs hoc audiens
mabometũ iurauit ꝙ au

Expanded text:
dum intravit Narbonam, plus quam XIIII milia. Et ita loquentes venerunt usque ad Portam Regiam et noluerunt intus intrare, sed iuxta Sanctum Felicem posuerunt se erectis tentoriis. Et Rotolandus traxit suum tentorium et stetit extra cum illis et alii quam plurimi illa nocte. Sed Marcilius de consilio suorum baronum removit se ab illo loco, in quo erat in principio noctis, et collocavit se apud Sanctum Crisantum prope Petriacum et Iuncquerias, quia inter exercitum Karoli et civitatem noluit remanerEt dum fuerunt collocati, circa mediam noctem eiectis excubiis, Tornabellus de Corduba, frater Almassoris mortui, venit cum XXX milia militibus, de adventu cuius Marcilius habuit maximum gaudium et eum et suos iuxta suum fecit tentorium collocari. Postea narravit ei mortem fratris sui et  male tractaverat et mortem Aragonensium. Et Tornabellus hoc audiens Mahometum iuravit, quod
Abbreviated transcription (Latin):
et fuit ibi infinita ꝯfu¬
sio peditũ nõ potuerũt
occidere nͥ .C.¶ Et fal¬
co demõte sclario uidẽs
loc signuz demõte scla¬
o fortit exclamando uos

Expanded text:
et fuit ibi infinita confusio peditum et non potuerunt occidere nisi C. Et Falco de Montesclario videns hoc, signum de Montesclario fortiter exclamando
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ in aliis intẽd̾et. ¶ Et
om̃nba audiẽtili ad se ⁊¬
dcm̃ aymericũ fecit ueĩre
dicẽs ei: ꝙ narbonam re¬
ciperet. Et si ds̃ ei uita
pͥstiterit alia młta daret
ei. ¶ Et aym̾icꝰ genu
litum grãs reodidit l¬
rulo de tã magno ⁊ ni¬
bili dono sic̃ erat narbo¬
na. ¶Et rotlando ⁊ oĩ

Expanded text:
 in aliis intenderet. Et omnibus audientibus ad se dictum Aymericum fecit venire dicens ei, quod Narbonam reciperet et, si Deus ei vitam prestiterit, alia multa daret ei. Et Aymericus flexo litum gratias reddidit Karolo de tam magno et nobili dono sicut erat Narbona; et Rotolando et o
Abbreviated transcription (Latin):
aspicis uidit q̃ndã ho¬
raculu siue oratorinz
iuxͣ ꝙ ĩuenit unũ de .uii
heremitis. qui stupefẽs
timore uix fuit ausus
archiep̃s quesunt ab co¬
ad honorẽ cuiꝰ scĩ illirt
oratoriũ erat hedifica¬
tuz. ¶ Q nõ potut res

Expanded text:
aspiciens vidit quoddam oraculum sive oratorium, iuxta quod invenit unum de VII heremitis; qui stupefactus timore vix fuit ausus archiepiscopus quesivit ab eoad honorem cuius sancti illud oratorium erat hedificat
Abbreviated transcription (Latin):
ita ẽ dessenidatis ibi ⁊ ui¬
deatis utrũ hec sint uera.
¶Archiep̃s respondit: õs
ibimus. ¶Et hoc dc̃o
cepunt descent̾e trahen
¶Et fere .u̾. milia uene¬
runt ad ĩ troitũ uallis.¬
¶ Set archiep̃s turpinu
pͥmo solus ueĩt ad ha¬
bitaculũ: et nõ uiditi

Expanded text:
ita est, descendatis ibi et videatis, utrum hec sint vera». Archiepiscopus respondit: «Omnes ibimus ». Et hoc dicto ceperunt descendere trahentEt fere V milia venerunt ad introitum vallis; sed archiepiscopus Turpinus primo solus venit ad habitacu
Abbreviated transcription (Latin):
grãs reooidit creatori.
¶postea quesiuit turpi¬
nus si fec̾ant aliurd uł
si p̾lium habuerant.
¶Et karolus ait. nicħ
dep̾lio curauimꝰ postea
qr gentes erãt fesse ⁊ oꝑ¬
tebat eos aliqͣntulu re¬
creare. ¶Et dũ ista i¬
ter se loquerent᷑ qͥta nũ¬
cius oliuarii ueĩt teptibꝰ
yspanie dicẽs ⁊ ostendẽs
karulo ꝙ nocteilla debe¬
bat ĩ trare suttursu ap̃
narbonaz exꝑte almasso¬
ris õs uidelz deualle fuir¬
na almarie. ⁊ ualẽcie.⁊¬

Expanded text:
as reddidit Creatori. Postea quesivit Turpinus, si fecerant aliud vel si prelium habuerant. Et Karolus ait: «Nichil de prelio curavimus postea, quia gentes erant fesse et oportebat eos aliquantulum recreare». Et dum ista inter se loquerentur, quidam nuncius Oliverii venit de partibus Yspanie dicens et ostendens Karolo, quod nocte illa debebat intrare succursum apud Narbonam ex parte Almassoris, omnes videlicet de Valle Fuirana, Almarie et Valencie
Abbreviated transcription (Latin):
Tregina ait. Rex a¬
uulsus a cella ꝑmo
nachum: nõ debet u̾lmꝰ
almassoris siue regis
filie ult̾iꝰ amplexari. nͦ
postea regali noĩe nũcu¬
pari. s aliq̃cũq q̃ ꝯtĩgerit
ub̃ sponte mei narbonã
karulo redteretis sin ãt
cotidic nuitab̾r ur̃m st¬
tum ĩ det̾ius. ¶ Et no¬
trandꝰ iratꝰ ab ea disce¬
fsit. et cũ mille militibi
exiuit adtorneam̃tũ qͥm
rotlandꝰ młtos in tͥfece¬
rat. et erãt ita mixti qd̾ͥ
uix ꝑtes discerni pot̾am
iuxͣ uilla. ⁊ raydulpho
undẽs dimicantẽ quẽd̃
et gaudẽtez de nesce cui

Expanded text:
regina ait: «Rex vulsus a sella per monachum non debet ulnis Almassoris sive regis filie ulterius amplexari nec postea regali nomine nuncupari. Sed, aliquacumque que contigerint vobis, sponte mei Narbonam Karolo redderetis, sin autem cotidie mutabitur vestrum statum in deterius». Et Matrandus iratus ab ea discessit et cum mille militibus exivit ad torneamentum, quoniam Rotolandus multos interfecerat. Et erant ita mixti, quod vix partes discerni poterant iuxta villam. Et Raydulphus videns dimicantem quendam et gaudentem de ne
Abbreviated transcription (Latin):
os ꝙͣ ad tentoria reddie¬
runt. ¶ Et karola p̾ce¬
pit aymoni ut deciuifal¬
pata adtentoriũ karoli
rotlanti ⁊ õs barones
filconez cũ co gaudento
adĩuice ⁊ de statu ꝑtiũ
ria in quirendo. ¶Et
karolus ꝯquestus fuit
cide albate soricino ⁊de
galliaco ⁊ demultis ali¬
is qui nõ uen̾ant ĩ adiu¬
torium ip̃iꝯ narbone:
Asserens ꝙ pat̾ suus
pipinꝰ hedificau̾at mo¬
nast̾ium soricinũ ⁊ ip̃e

Expanded text:
 ad tentoria redierunt. Et Karolus precepit Aymoni, ut de Falperacta ad tentorium Karoli Rotolandus et omnes barones Falconem cum eo gaudendo ad invicem et de statu parcium, ria inquirendo. Et Karolus conquestus fuit ei de abbate Soricinio et de Galliaco et de 1950 multis aliis, qui non venerant in adiutorium ipsius Narbone, asserens quod pater suus Pipinus hedificaverat monasterium Soricinium et ipse
Abbreviated transcription (Latin):
Tmarciliꝯ hoc audi¬
ens gẽtem suã con¬
fortando ꝓut meliꝯ potuͭ
ad faciendũ preliũ p̾para¬
uit. ¶Et torneamentũ
duraint usq qͦ fuit nox.
¶Et karolꝯ apo̾ mõtẽ lau¬
rinum reddiit ⁊ stetit ibi
cum suis oĩbi illa nocte.
¶Allii qui erãt apd̃ aise¬
simam transierũt stagnũ
et fuerũt .xx̃x. milia milite̾¬
¶ Et rotlandi et .xii. pareᷤ¬

Expanded text:
Marcilius hoc audiens gentem suam confortando, prout melius potuit, ad faciendum prelium preparavit et torneamentum duravit usquequo fuit nox. Et Karolus apud Montem Laurinum rediit et stetit ibi cum suis omnibus illa nocte. Alii, qui erant apud Amsesunam, transierunt stagnum et fuerunt XXX milia milites. Et Rotoland
Abbreviated transcription (Latin):
nellis ꝓ isci. ¶ Et matrã¬
sui dolore fuit ⁊ tristicia
dixerũt. Ex quo talia de
rege ualentie fec̾unt qͥd
de nb̾ si nos hr̃e poterint
ficiẽt ¶ Pt̾ea scimus
ꝙ nũꝙͣ secursu habebi¬
mus decet̾o ex quo istist
tałr in t̾fecti qui mͦ uene¬
rant. ¶Et tantꝰ erat ⁊¬
in t̾ cos dolor ⁊ tristicia ꝙ
nulłs abalio pot̾at ꝯsola¬
ri. ¶ Et borrellus ait.
Scio ꝙ hic moriar. s añ¬
ꝙͣ moriar mecrudelissĩe
uindicabo. ¶Et iustea¬
mandꝰ dix̃. Melius eẽt
ut dedieuł denocte eua¬
dus ait. Nescitis ita pre¬
teriri. qm ciuitatẽ bonã¬
habemus bonã ⁊ fortem.
que matrantii dixit in¬
amna sut ⁊ uana. qͣm aut
baptismũ recipietis om̃s
aut ꝑ karuluz ⁊ suos eri¬
tis uelociter interfecti. ⁊
młta uerba talia dixit ⁊
ulłs fuit ausus ei aliqͥd

Expanded text:
 Et Matransui dolore et tristicia dixerunt: «Ex quo talia de rege Valencie fecerunt, quid de nobis, si nos habere poterint, facient? Preterea scimus, quod nunquam sucursum habebimus de cetero, ex quo isti sunt taliter interfecti, qui modo venerant». Et tantus erat inter eos dolor et tristicia, quod nullus ab alio poterat consolari. Et Borellus ait: «Scio, quod hic moriar, sed antequam moriar, me crudelissime vindicabo». Et Iusteamendus dixit: «Melius esset, ut de die vel de nocte evadus ait: «Ne sitis ita perterriti, quoniam civitatem habemus bonam et fortem; que Matrandus dixit, inania sunt et vana; quoniam aut baptismum recipietis omnes aut per Karolum et suos eritis velociter interfecti». Et multa verba talia dixit et nullus fuit ausus ei aliq
Abbreviated transcription (Latin):
manganellis intꝰ ꝓiciẽ¬
tur. ⁊ ligatis manibi fus
ad porta regiam ad duc¬
tus. ¶Et oliuariꝯ dix̃
matrando. ꝙ ibi erat a¬
uunculus suus ⁊ si uel¬
let narbonã redtere ka¬
rulo redt̾et ei auuncłm
suũ sin aũt decapitab̾r.

Expanded text:
manganellis intus prohicietur». Et ligatis manibus fuit ad Portam Regiam adductus. Et Oliverius dixit Matrando, quod ibi erat avunculus suus, et, si vellet Narbonam reddere Karolo, redderet ei avunculum suum, sin autem, decapitabitur.
Abbreviated transcription (Latin):
magna. ¶Postea posu¬
crũt añ altaro bt̃e uͥgĩs
iiiͦiͦ. tapeta ad ponẽoum
reliqͥas ⁊ fu̾nt õs clĩci in¬
duti pannis cericis qui
iuxͣ tapeta stabãt. ¶Et
scrimos in quila defere¬
bant reliqͥas. ⁊ cãtus de¬
ricoꝵ ⁊ pulsatio cãpanar
erat maxima. ⁊ fumo ⁊¬
churis ⁊ aromatu erat
ecca repleta. ¶ Et tho¬
mas disccopint altare
bt̃e uirginis ⁊ hostendit
eis columpnaz marmo¬
ream inqͣ lapis altaris
sustentabatꝰ q̃ erat tota
xaua ⁊ ĩpleuerũt eam
de reliqͥuis scõꝵ ⁊ que sĩt
audiatis. ¶ Primo

Expanded text:
magna. Postea posuerunt ante altare beate Virginis IIII tapeta ad ponendum reliquias et fuerunt omnes clerici induti pannis sericis, qui iuxta tapeta stabant. Et pscrinios, in quibus deferebant reliquias, et cantus clericorum et pulsatio campanarum erat maxima, et fumo thuris et aromatum erat ecclesia tota repleta. Et Thomas discooperuit altare beate Virginis et ostendit eis columpnam marmoream, in qua lapis altaris sustentabatur, que erat tota concava, et impleverunt eam de reliquiis sanctorum, et que sint, audiatis: Primo
Abbreviated transcription (Latin):
mueietis apo buliañ et
apõ mõte laurinũ. qui
ꝑ suꝑbia nolũt cuz alio
ex̾citu comoriri.¶Et
karolus dix. pͥmitus pro¬
culdubio deuincemꝰ eos.
¶Et ĩplano pulcro iuxta
narbonã deterũt auenam
equis ⁊ comederũt. ⁊ fuit
nox aliqͣntulũ. dormiert̃.
Et poste uersꝯ narbonam

Expanded text:
Bulianum et apud Montem Laurinum, qui per superbiam nolunt cum alio exercitu commorari». Et Karolus dixit: «Primitus proculdubio devincemus eos». Et in plano pulcro iuxta Narbonam dederunt avenam equis et comederunt. Et fuit nox et aliquantulum dormierunt et postea ve
Abbreviated transcription (Latin):
fal conez ita fortit᷑ pcussit
u er parte terta galeaz¬
et cͥculos ⁊ nazales usq ad
loricam scuidit s eam nõ
potuit frangere nͨ falsare
et eu fere a sin menioria
scꝑauit. et it̾um credidit
eum peutere ⁊ ambas ty¬
dias amputare. ¶S fal
ense euz ꝑuerticez galee
zonam ꝑmediũ seꝑarit
om̃ilii expirauit. ¶Et
karolus ⁊ õs sii falconez
fec̾unt assendere gaudẽtes
pars quilibet adpliũ aiato
ordinatis scalis nlłaq ob¬
staculo interposito ĩt̾ sc̃
crisantũ ⁊ iũcq̃rias fuert̃.¬
dus unũ militẽ corduben¬
sem scurdit ꝑ mediũ cu

Expanded text:
Falconem ita fortiter percussit, quod ex parte dextera galeaet circulos et nazales usque ad loricam scindit, sed eam non potuit frangere nec falsare, et eum fere a sui memoria separavit. Et iterum credidit eum percutere et ambas tibias amputare; sed Falcense eum per verticem galee separavit, omnibus expiravit. Et Karolus et omnes sui Falconem fecerunt ascendere, gaudentes pars quelibet ad prelium animata ordinatis scalis nulloque obstaculo interposito inter Sanctum Crisantume et Iunquerias fueruntdus unum militem Cordubens
Abbreviated transcription (Latin):
¶Et ꝓmisit eis rex ual¬
entie ꝙ si eũ nõ occiterẽt
daret ei .c. mulos hone¬
ratos auri ⁊ argẽti ⁊ mi¬
lle samita de auro ⁊ dese¬
rico. ⁊ mille sentatos.
mille equos nobles .c.
falcones mõtardinos.
solo ẽ recẽptio: R. E⁊
ka rolꝯ eos uires q̃sunt
uos dornuebatis nos era¬
mus ĩ prelio ⁊ sẽriatim
qͥq fecerãt ẽnarrauit.
¶Et ip̃e ⁊ aictoria gau¬
dens dexp̃ianis mortuiꝰ
doluit ꝙͣ płimũ ⁊ cos ap̃
sañ felice fecit honorifi¬
ce sepeliri. ¶Et oliu̾iꝰ
dixit ei. Dñe ego habeo
regẽ ualentie captũ qͥ mł¬
ta se datitrũ ꝓmittit si eũ
uolumꝯ ab solu̾e ne in¬
terficiatur. ¶Et karo¬
lus rñdit ei. Amice oliu̾¬
ii nũꝙ̃ tibi peccuma defu̾
nͨ alid bonũ. S iste est
auuncłs matrãdi ⁊ si ⁊¬

Expanded text:
Et promisit eis rex Valentie, quod, si eum non occiderent, daret eis C mulos honeratos auri et argenti et mille samita de auro et serico et mille cendatos, mille equos nobiles, C falcones montardinos. solo est redemptio vestra». Et Karolus eos videns quesivit vos dormiebatis, nos eramus in prelio». Et seriatim, quicquid fecerant, ennarravit. Et ipse de victoria gaudens de christianis mortuis doluit quam plurimum et eos apud Sanctum Felicem fecit honorifice sepeliri. Et Oliverius dixit ei: «Domine, ego habeo regem Valencie captum, qui multa se daturum promitit, si eum volumus absolvere, ne interficiatur». Et Karolus respondit ei: «Amice Oliverii, numquam tibi pecunia defuit nec aliud bonum; sed iste est avunculus Matrandi, et, si
Abbreviated transcription (Latin):
¶Multa namq ⁊ uaria ⁊
diuersa fuerũt ibi oblata
que oĩa ⁊ qualia fuerunt
cẽt longissimũ ennarra¬
re. ¶Celebrata missa
oa rocesẜunt amonast̾io
et ad sui tentoria redoie

Expanded text:
Multa namque et varia et diversa fuerunt ibi oblata, que omnia, que et qualia fuerunt, esset longissimum enarrare. Celebrata missa omnes recesserunt a monasterio et ad sui tentoria redie
Abbreviated transcription (Latin):
qui ĩ bressili ibi uene¬
rant. dixit ꝙ mõs bre¬
ssoꝵ appellaret᷑ decet̾o.
¶Etkarola ⁊õs hoc mi¬
rabiłr approbauerunt.
Et ibide hedificauerũt
monast̾iu ad honorem
scĩ uincentii: et karolꝯ
dedit ĩ dum̃ta oĩba bap¬
tizatis: ⁊ bladũ ad co¬
medẽdũ ⁊ adseminãdũ
et p̾cepit eis ut laborarẽt
er ita fcm̃ fuit ut p̾cepit.

Expanded text:
 ibi venerant, dixit, quod Mons Bressorum appellaretur de cetero. Et Karolus et omnes hoc mirabiliter approbaverunt et ibidem hedificaverunt monasterium ad honorem Sancti Vincentii, et Karolus dedit indumenta omnibus baptizatis et bladum ad comedendum et ad seminandum et precepit eis, ut laborarent et ita factum fuit, ut precepit
Abbreviated transcription (Latin):
secietate suerũt .uiiͫ. mi¬
hia: eb fecit suã capella
d̾citus ⁊ societas sua te¬
mit usq ad cortallum.
¶bas sci dyonisii qͥ
habuit ĩ sccictate sua .x.
lia hoĩes fec̾ suã capellar
ĩ quadã serra ibi ꝓpe ad
honorẽ sc̃i dyonisii ¶A¬
lbas maioris monast̾ii
qui fuit unus de uiiͣ. dor¬
miẽtili fecit sua capellã
in quodã loco de quo tot
excercitũ pot̾at uide̾ ad ho¬
norez sc̃ĩ Martini. ¶ sb¬
bas sci iohis de angele¬
rio fecit suã capella ĩ qͣ¬
dam cũba ad honorẽ sc̃i
ioħis. ¶Rotlandi ut
custodiret excercitũ iecit
suaz fortia apud casla¬
riuz ⁊ fecit ibi suã capel¬
laz ad honorẽ sc̃e marie.
¶Comes dealuernia ⁊
piscopi cũ illis cũ sius
exc̾citili iuerũt ayud nã¬
usam ⁊ fec̾unt ibi mona¬

Expanded text:
societate sua fuerunt VII milia et fecit suam capellam exercitus et societas sua tenuit usque ad Cortallum. Abbas Sancti Dionisii, qui habuit in societate sua X lia homines, fecit suam capellam in quadam serra ibi prope ad honorem Sancti Dionisii. Abbas Maioris Monasterii, qui fuit unus de VII dormientibus, fecit suam capellam in quodam loco, de quo totum exercitum poterat videre, ad honorem Sancti Martini. Abbas Sancti Iohannis de Angelerio fecit suam capellam in quadam cumba ad honorem Sancti Iohannis. Rotolandus, ut custodiret exercitum, fecit suam forciam apud Caslarium et fecit ibi suam capellam ad honorem Sancte Marie. Comes de Alvernia et piscopi cum illis cum suis exercitibus iverunt apud Nausam
Abbreviated transcription (Latin):
unc p̾cepit karolꝰ¬
ut capellas hedifi¬
carent: et ꝙ hedificatio
monasterii tractaretur
Et uocauit thomã dicẽ
bestie comec̾e̾: qm̃ dabi¬
ĩcũctantꝰ. ¶ Et tunc
uasco engeleriꝯ ait. de¬
tis eis depipere calido
qm̃n talis comestio teez
illas. ¶ Et turpinꝰ ait.
ba relinques. ¶Et tho¬
mas ait karulo. Dũe
ista aĩalia nõ ꝯsueuert
comed̾e̾ nisi herbã ⁊ fo¬
lia arboꝵ nͨ aliis comes

Expanded text:
unc precepit Karoluut capellas hedificarent et quod hedificacio monasterii tractaretur. Et vocavit Thomam dicens bestie comedere, quoniam dabiincunctanter». Et tunc Vasco Engelerius ait: «Detis eis de pipere calido, quoniam talis comestio decet illas». Et Turpinus ait: ia relinques?» Et Thomas ait Karolo: «Domine, ista animalia non consueverunt comedere nisi herbam et folia arborum nec aliis comes
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ ripa maris ceꝑũs uine¬
ta ⁊ hoĩes ⁊ feĩas ⁊ĩ fanteᷤ
captos secũ dux̾unt: ⁊ p̾¬
dam in finitã ꝙͣ hũerũt
tam degerurda ꝙͣ de belna
et te illis ꝑtili.
Tdu capelle hedifi
a apud mõtez acutũ collo¬
cauerũt sua tẽtoria ⁊ ga¬
udiũ magnũ fuit into¬
to excercitu karoli: de ad¬
uendu eoꝵ. Et ip̃emet
karolꝯ ueĩt ad eos apo
mõte acutũ ꝯgaudẽs eiꝰ.
Et ip̃i erãt .xͣl. milia ⁊

Expanded text:
in ripa maris ceperunt iumenta et homines et feminas et infantes captos secum duxerunt et predam infinitam, quam habuerunt tam de Gerunda quam de Helna et de illis partibus. Et dum capelle hedifica apud Montem Acutum collocaverunt sua tentoria et gaudium magnum fuit in toto exercitu Karoli de adventu eorum. Et ipsemet Karolus venit ad eos apud Montem Acutum congaudens eis et ipsi erant XL mi
Abbreviated transcription (Latin):
nõ accipet baptismũ ꝓ
cassum ⁊ ĩ utile reputa¬
uit. ¶ Et quida mileᷤᷤ
corbealꝯ detortosa dixit
ri unꝯ adu̾sꝯ aliũ uenit
prout cicius potit. ¶⁊
corbealꝯ pcussit aymicũ
et scutũ ⁊ loricam ip̃ius
uiriłr ꝑforauit s nõ teti¬
git euz ĩ corpore qr lancea

Expanded text:
t baptismum pro cassum et inutile reputavit. Et quidam miles Corbealus de Tortosa dixit ri unus adversus alium venit, prout cicius potuit. Et Corbealus percussit Aymericum et scutum et loricam ipsius viriliter perforavit, sed non tetigit
Abbreviated transcription (Latin):
accepto athomia et ab ab¬
bate ⁊ abaliis. Uenit a¬
pud narbona. ¶Et ba¬
rolus uidẽs eum quesi¬
uit de statu monasterii
crisse. ¶Qͥ rñdens ait
Qd̾ om̃s salutabant ⁊
ꝙ bñ faciebant ⁊ condie
ꝑ eis p̾es dño offerebãt
¶Et de his karolus gau¬
tens. p̾cepit ei ut ĩ geni¬
a ad expugnandũ ciui¬
tatem prepararet.qͥ eiꝯ
p̾cepto in om̃ila hobe

Expanded text:
accepto a Thoma et ab abbate et ab aliis venit apud Narbonam. Et Karolus videns eum quesivit de statu monasterii Crasse. Qui respondens ait, quod omnes eum salutabant et quod bene faciebant et cotidie pro eis preces Domino offerebant. Et de his Karolus gaudens precepit ei, ut ingenia ad expugnandum civitatem prepararet; qui eius precepto in omnibus obe
Abbreviated transcription (Latin):
potem karuli ego dilig
casto amore. Et p̾terca
qr iam cẽt capta narbõa
nsi ẽẽt amoremei: et
uos alii interfecti. ¶
matrando hoc audiens
iratꝯ discessit ab ea : ⁊ ss

Expanded text:
potem Karoli, ego diligo casto amore, et preterea, quia iam esset capta Narbona, nisi esset amore mei, et vos alii interfecti». Et Matrandus hoc audiens iratus discessit ab ea et s
Abbreviated transcription (Latin):
sic̾ alie fere ĩ nemorili.
¶Tũc pulsaint suas cã¬
penellas: ⁊ fr̃s audiẽtes
sonũ eaꝵ qui erãt ĩ rupe
geraria cepunt descẽdere
Et dũ uenissent ad locũ
qͥ uocat᷑ cortallus: audi¬
erũt st repitũ exc̾citꝰ qͥ
aꝑiebat uas cũ ensilii
et aliis ferram̃tis fran¬
gẽdo arbores ⁊romices
ut ad locũ heremita noꝵ
possẽt sme ĩ pedimẽto
puenire. ¶Et tũc ⁊¬
fuerũt stupore ꝑt̾riti
crecẽtes thomã eoꝵ fra¬
trem mortuũ a satrace¬
ns qͥ hac de causa de
yspania uenissent ibi
ut eos ĩt̾ficeret ⁊ reddi¬
derũt gr̃as deo dep̾cantes
ip̃m ut morte simili ⁊¬
morerentur:⁊ ut eos
corona coronaret ĩ mar¬
cecibili qͥ pro eis moriẽ¬
do corona finit circũdatꝰ
et spinis acutissimus
coronata. ¶ Et dũ hec
cogitarẽt uiderũt exc̾ci¬
tum ⁊ cito uenerũt usq
ad orbionẽ. Qtrans

Expanded text:
 alie fere in nemoribus». Tunc pulsavit suas campanellas et fratres audientes sonum earum, qui erant in Rupe Geraria, ceperunt descendere. Et dum venissent ad locum, qui vocatur Cortallus, audierunt strepitum exercitus, qui aperiebat vias cum ensibus et aliis ferramentis frangendo arbores et romices, ut ad locum heremitanorum possent sine impedimento pervenire. Et tunc fuerunt stupore perterriti credentes Thomam, eorum fratrem, mortuum a Sarracenis, qui hac de causa de Yspania venissent ibi, ut eos interficerent. Et reddiderunt gratias Deo deprecantes ipsum, ut morte simili morerentur et ut eos corona coronaret inmarcessibili, qui pro eis moriendo corona fuit circumdatus et spinis acutissimis coronatus. Et dum hec cogitarent, viderunt exercitum et cito venerunt usque ad Orbionem; quo trans
Abbreviated transcription (Latin):
ani: ⁊ ip̾s narrauerũt
ei quałr ip̃ni mortuũ
existimabant. ¶Poste¬
a gaudio flentes dixe¬
runt ei. ¶Exquo do¬
minq tantuz honorez

Expanded text:
ani, et ipsi narraverunt ei, qualiter ipsum mortuum existimabant; postea gaudio flentes dixerunt ei: «Ex quo Dominus tantum honore
Abbreviated transcription (Latin):
nob̾ ꝯtulit ꝙ tantos
uiros huc ad duxit:
in uitetis eos ⁊ de boĩs
nb̃ at̾o datis eis demiꝯ
ad comedendũ. ¶Tũc
thomas cepit ritẽ ⁊ dix̃.
¶Non habema nͥ gallũ
unũ ad horas cãtandaᷤᷤ
quałr tot ⁊ tantis uiris
pot̾it habũdare:

Expanded text:
ntulit, quod tantos viros huc adduxit, invitetis eos et de bonis nobis a Deo datis eis demus ad comedendum». Tunc Thomas cepit ridere et dixit: «Non habemus nisi gallum unum ad horas cantandas; qualiter tot et tantis viris poterit habunda
Abbreviated transcription (Latin):
lus ⁊ totus excercitii hoc
uidẽtes ad miratõe fue¬
runt ⁊ gaudio stupest̃i.
¶Tũc archiep̃s turpinꝰ
ait. Bene potest mͦ qui
nire. Nam nõ tantũ eoᷤ
scõs creator õiu ꝑuoces
et fcã coꝵ nb̾ ostendit :¬

Expanded text:
us et totus exercitus hoc videntes admiracione fuerunt et gaudio stupefacti. Tunc archiepiscopus Turpinus ait: «Bene potest modo qunire; nam non tantum eos sanctos Creator omnium per voces et facta eorum nobis ostendit
Abbreviated transcription (Latin):
¶Et it̾m eam refutauit.
¶Tunc totus excercitꝰ
damauit ꝙ ui pon̾etur
in kathedra ⁊ ꝙ abbas eẽt
uellet nollet. ¶ At ille
mag̾ ac magis negauit
deu ⁊ sc̃m petrũ ⁊ roma¬
nam curia licet dñs pp̃
eẽt ibi ne eũ cog̾e̾nt appel¬
lando. ¶Tunc dñs ppͣ
ait ꝙ nlło mͦ cog̾et eum
et õs fu̾nt irati. tñ karo¬
lus noluit ĩ ferre ei aliꝙͣ
ĩ iuria ullomͦ. ¶ Hoc

Expanded text:
et iterum eam refutavit. Tunc totus exercitus clamavit, quod vi poneretur in kathedra et quod abbas esset, vellet nollet. At ille magis ac magis clamavit, Deum et Sanctum Petrum et Romanam curiam, licet dominus papa esset ibi, ne eum cogerent, appellando. Tunc dominus papa ait, quod nullo modo cogeret eum. Et omnes fuerunt irati; tamen Karolus noluit inferre ei aliquam iniuriam ullo modo. Hoc
Abbreviated transcription (Latin):
Arolus audiẽs hoc
transunt cũ suis
usq ad matharols. Et¬
erant ĩ societate sua .xxxuͦ.
milia milites loricati.
dituz. postea usq ad ro¬
detum supͣ scm̃ nilian

Expanded text:
arolus audiens hoc transivit cum suis usque ad Matharols et in societate sua XXXV milia milites loricati ditum, postea usque ad †rodetum† supra Sanctum Iulian
Abbreviated transcription (Latin):
cordube.¶Et go¬
Nas rex dalmane. ¶Fa¬
lquetus rex ualentie.
¶ Drrandꝰ rex tortose.
Succretꝰ rer culiene.
¶Baligandus rex cesare¬
auguste. ¶Thebetus
rex tutele. ¶Uerdela¬
nus rex frage.¶Cor¬
naferiꝯ debarbasta. ¶h¬
ospinellꝯ ⁊ fernegando
rex nazare. ¶Bruando
rex austorge. ¶Caꝑato¬
cius rex leom. ¶ Bar¬
cius rex portagalensis.
¶Paliꝯ rex pãpilonie.
¶Chi lauranti rex luc̃¬
ne. ¶Fraletus rex gra¬
uace. ¶Bauelido rex
sogonie. ¶Beragiosꝰ
rex tholete. ¶Reganꝰ
rex ylerte. ¶ Ot alcassi
debalagerio secũ. ¶E
fu̾nt int̾ õs ta młites
ꝙͣ alii septingẽti milua
¶Et mane dũ karolus
uolint audire missama
respecxit uersus narbo.¬
nani: uidẽs fumos ⁊
tentoria ad miratc̃e ma¬
rima fuit stupefc̃s ⁊ uo¬
cauit archiep̃m turpi¬
num. ⁊ rotlandũ hostẽ¬
¶ Et duz inter se laq̃rẽt
quida nũciꝰ ueit. qui¬
et quot ⁊ qͣnti erãt ⁊ qͣłr
uenerant eis narrauit.
et q̃łr ip̃m crecebãt dem̃¬

Expanded text:
Cordube et Golias, rex Almarie; Falquetus, rex Valencie; ; Orrandus, rex Tortose; Succretus, rex Culierie; Balingandus, rex Cesarauguste; Tebetus, rex Tutele; Verdelanus, rex Frage; Tornaferius de Barbasta; Hospinellus et Fernegandus, rex Nazare; Bruandus, rex Austorge; Capadocius, rex Leoni; Barcius, rex Portagalensis; 850 Palius, rex Pampilonie; Chilaurandus, rex Lucerne; Fraletus, rex Granade; Bavelinus, rex Segovie; Beragiosus, rex Tholete; Becanus, rex Ylerde et Alcascius de Balagerio secum et fuerunt inter omnes tam milites quam alii septingenta milia. Et mane, dum Karolus voluit audire missam, respexit versus Narbonam; videns fumos et tentoria admiracione maxima fuit stupefactus et vocavit archiepiscopum Turpinum et Rotolandum osten Et dum inter se loquerentur, quidam nuncius venit et, quot et quanti erant et qualiter venerant, eis narravit et qualiter ipsum credebant devi
Abbreviated transcription (Latin):
cie. ¶ Et engeleriꝯ cep
alcassinz dene. ¶Et ro¬
tlando in t̾fecit regez mi¬
cie. ¶ Et habraaz qͥ cras
pͥnceps sarracenoꝵ fuiti¬
bi simłr int̾fecto. ¶Et
õs alii sarraceni fucrunt
milites xͥam fuerũt ibi
simiłr in cerfecti. ¶Et
fuit iam dies. et xp̃ian
cepunt qͥcꝙͣ ipĩ deferebãt
cquos ⁊ arma bladũ ui¬
num boues ⁊ arietes et
alia aĩalia infinita et
cũ tanto lucto ⁊ uictori¬
a ad tentoria reodicrũt.

Expanded text:
cie et Engelerius cepit Alcascium Denie et Rotolandus interfecit regem Murcie; et Abraam, qui erat princeps Sarracenorum, fuit ibi similiter interfectus et omnes alii Sarraceni fuerunt tam milites christiani fuerunt ibi similiter interfecti. Et fuit iam dies et christiani ceperunt, quicquid ipsi deferebant, equos et arma, bladum, vinum, boves et arietes et alia animalia infinita et cum tanto lucro et victoria ad tentoria redierunt.
Abbreviated transcription (Latin):
men ⁊ descendit. ¶Po¬
stea exalia ꝑte ĩ quoda
foramine misit ꝙͣ płiͣ
reliqͥas ⁊ clausit foramẽ.
¶Postea assendit uiter
duas fenestras ĩ corm
suꝑ altare. Et dñs pp de¬
dit ei unaz pixidẽ fcãz de
auro ⁊ argento ĩ uolut
in quadã bursa purpure
In pixide erãt decapillis
bt̾e uirgnus. Et turpin
posuit tc̃am pixidẽ in dcõ
foramine ⁊ alias reliqͥas
xiiii. sc̃or. postea clausit s¬
ramen. ¶Postea assen¬
dit in t̾ciam fenestrair
et in quodã foramine
posint reliquias sei sãp¬
soms. Et sc̃i dyorisu et
scĩ saturnini. ⁊ clausit
illud ⁊ postra rescemit
Et unt aps altare sci an¬
dree ⁊ ĩquodam forami¬
ne ĩ archu posuit reliqͥ¬
as sc̃as scĩ sebastiam.
postea ĩ altari btĩ petri
posint de eisdez ⁊ etiam
sci mauricii. ¶Lar sc̃o
fec̾unt campanas pul¬
sari. Et ons pp celehra¬
uit uussam. Missa ce¬
lebrata suaz lenecui
et nobiliores ⁊ cligant
abbater ⁊ õs ꝯcesserunt

Expanded text:
men et descendit. Postea ex alia parte in quodam foramine misit quam plurimas reliquias et clausit foramen. Postea ascendit inter duas fenestras in cornu super altare, et dominus papa dedit ei unam pixidem factam de auro et argento involutam in quadam bursa purpurea; in pixide erant de capillis beate Virginis et Turpinus posuit dictam pixidem in dicto foramine et alias reliquias XIIII sanctorum; postea clausit foramen. Postea ascendit in tertiam fenestram et in quodam foramine posuit reliquias Sancti Sampsonis et Sancti Dionisii et Sancti Saturnini et clausit illud. Et postea descendit et ivit apud altare Sancti Andree et in quodam foramine in archu posuit reliquias Sancti Sebastiani. Postea in altari Beati Petri posuit de eisdem et etiam Sancti Mauricii. Hoc facto fecerunt campanas pulsari et dominus papa celebravit missam; missa celebrata suam benedictet nobiliores et eligant abbatem, et omnes concesserunt
Abbreviated transcription (Latin):
borrellus ⁊ matrandus
sicut ꝯstituerãt exierunt
et occiderũt de xp̃ianis ⁊¬
fra narbona uelocit᷑ in¬
trauerũt. ¶Karolus
dolens deamussione suo¬
rum doluit ultramos
querens q̃łr potuit hoc
ꝯtingisse. ¶ Et rotlã¬
dus ait ci. Dñe ego arb¬
itror ut in hac nocte ali¬
qui extranei ibi uen̾ĩt
et de hoc nlłatenus du¬
bitetis.

Expanded text:
Borellus et Matrandus, sicut constituerant, exierunt et occiderunt de christianis fra Narbonam velociter intraverunt. Karolus de amissione suorum doluit ultra modum querens, qualiter potuit hoc contigisse. Et Rotolandus ait ei: «Domine, ego arbitror, ut in hac nocte aliqui extranei ibi venerint, et de hoc nullatenus dubitetis
Abbreviated transcription (Latin):
nerũt uenatores karo¬
li addux̾unt. Cc. besti¬
as saluaticas. Et karo¬
lus fecit illa die tria mi¬
lia milites qui õs erãt
filii militu ⁊ oĩbꝰ ꝯtu¬
lit equos ⁊ palafredos
et oĩa quecũq erant eiꝰ
nccia. ¶ Deinde misit
cos apd̃ crassaz ad mis¬
sam audienda ⁊ qui¬
libet eoꝵ obtulit unu
bisantuz. Et amore il¬
loꝵ karolꝯ fecit magnũ
libet capite plani demi¬
ralis focit unu lapider

Expanded text:
ertia venatores Karoli adduxerunt CCC bestias salvaticas, et Karolus fecit illa die tria milia milites, qui omnes erant filii militum, et omnibus contulit equos et palafredos et omnia, quecumque erant eis necessaria. Deinde misit eos apud Crassam ad missam audiendam et quilibet eorum optulit unum bisantum, et amore illorum Karolus fecit magnum libet capite plani de Miralhis fecit unum lapidem
Abbreviated transcription (Latin):
Er acta cena hely¬
as dix̃ karulo ⁊ oĩ¬
tero ꝙ crassam reodiret
et thomas ⁊ socu sui tra¬
derent᷑ modis oĩla sepł¬
ture. ¶Et karolꝰ dix̃

Expanded text:
eracta cena Helas dixit Karolo et omnibtero, ut Crassam rediret et Thomas et socii sui traderentur modis omnibus sepulture. Et Karolus dix
Abbreviated transcription (Latin):
y̾mi eẽnt armati uł alec¬
tis surgerẽt fec̾unt ĩ sul¬
tum ad tentoria ⁊ occiter̃t
lambertuz lemoiscẽsez
mẽtes de aqua ⁊ ĩ t̾fecit
euz ⁊ alios simiłr.¶⁊
rotlando audito strepitu

Expanded text:
i essent armati vel a lectis surgerent, fecerunt insultum ad tentoria et occiderunt Lambertum, Lemoviscensem nientes de aqua et interfecit eum et alios similiter. Et Rot
Abbreviated transcription (Latin):
uit. Ita ꝙ ĩ nocte supra¬
dc̃a iacuit cita mela.
¶Et crastina die mane
armauit se ⁊ fecit armari
to pͥlio ⁊ defuturo. ⁊ uo¬
luit armata manu sarra¬
cenoꝵ excercitui obuia¬
re. ¶Cxalia pte karolꝰ
redunt sompno mane
ad p̾luiz. et ciecit .ui.
sarraçenos de campo lõ

Expanded text:
it ita, quod in nocte supradicta iacuit apud Nielam, et crastina die mane armavit se et fecit armari to prelio et de futuro et voluit armata manu Sarracenorum exercitui obviare. Ex alia parte Karolus redivit summo mane ad prelium et eiecit vi Sarracenos de Campo Lo
Abbreviated transcription (Latin):
deuilla q̃ uocat᷑ roham
¶Scõs fuit delombardi¬
a de ciuitate q̃ uocat᷑ pa¬
pia q̃ est scita s̃uħ fluriio
s morib ⁊ sc̃a nõbĩnior
ultramodũ. ⁊ uccat̾ ri¬
card. ¶Tercis fuit de
ungaria filiꝰ regis reg¬
ni eiꝰte ⁊ uocatur rober¬
tus. bonitatẽ ⁊ mores ⁊¬

Expanded text:
de villa, que vocatur Roham, Alter fuit de Lombardia, de civitate, que vocatur Papia, que est sita super fluvio sed moribus et sciencia nobilior ultra modum et vocatur Ricardus. Tercius fuit de Ungaria, filius regis regni eiusdem, et vocatur Robertus; bonitatem et mores
Abbreviated transcription (Latin):
ostea crastina die cͥo
t̾ciam exunt borrel¬
us armatꝰ cũ sis apo̾
broluiz. ⁊ piecit de equi
uasconez engelerium:
et ibi fuit maximũ tor¬
rellus occidit .u. milite
xp̃ianos ĩ uno ĩ petu.

Expanded text:
ostea crastina die circa tertiam exivit Borellus armatus cum suis apud Brolium et proiecit de equo Vasconem Engelerium et ibi fuit maximum torrellus occidit V milites christianos in uno impetu.
Abbreviated transcription (Latin):
ĩe crastina mane au¬
dierunt missam in
ecca bte uirginis. Et ka¬
rolus p̾cepit abbati ut qͥc¬
quid tlpinas ⁊ sui socii ue¬
llent totũ fac̾e̾nt. ⁊ co ho¬
postea karolus obsculal
fuit thomam ⁊ comea¬
tum accepit ab eo ⁊ ab a¬
alii smmułr. ⁊ accepta be¬
nedc̃oe in ecc̃a bte uirgĩs
Apud minerbam õs pr¬
rit̾ iter arripuerũt: et ce¬
perunt eam statim.i
posuit ibi karolus mili¬
tes ⁊ sattellites ad castri
et t̾ram custodiendam.
¶Postea uenerũt ad pon¬
tem colobrinũ ⁊ posuert
ibi nom̃ engarda rotlan
et hedificauerũt capellã
in honorez scĩ Martim.
¶Postea merut apd̃ capo̾¬
stagnum ⁊ cepunt eum
et hedificau̾nt ibi plure
capellas. ¶Postea uo¬
uerunt a ps̾ hitterrim. e
cepunt stati em. Et
karolus fecit baptizari

Expanded text:
ie crastina mane audierunt missam in ecclesia beate Virginis, et Karolus precepit abbati, ut, quicquid Thomas et socii sui vellent, totum faceret et eos hopostea Karolus osculatus fuit Thomam et comeatum accepit ab eo et ab aalii similiter. Et accepta benedictione in ecclesia beate Virginis apud Minerbam omnes pariter iter arripuerunt et ceperunt eam statim; et posuit ibi Karolus milites et satellites ad castrum et terram custodiendam. Postea venerunt apud Pontem Colobrinum et posuerunt ibi nomen Engarda Rotolandi et hedificaverunt capellam in honorem Sancti Martini. Postea iverunt apud Caputstagnum et ceperunt eum et hedificaverunt ibi plures capellas. Postea venerunt apud Biterim et ceperunt statim eam. Et Karolus fecit baptizari
Abbreviated transcription (Latin):
Tregina cos ĩcre¬
pans ait. Melius
eet ub̃ narbonã karu¬
lo redte̾ ꝙͣ mori ⁊ tant᷑
uituperia sustin̾e. ¶p¬
terca dix̃ sp̃alr borrello
ꝙ male apd̃ narbonam
uenit. Et mine q̃ in in¬
troitu fec̾at ĩciꝯ detri¬
ñtu ⁊ obprobriũ sũt
reu̾se. ¶Et qr filia er¬
at almassoris coroube
nõ fuit ausus aliqͥs ali¬
ud dic̾e. ꝙ eã grauaret
et ideo eos ip̃a młtociẽs
blasphemabat. ¶Set
tñ matrandꝰ uir eiꝰ du

Expanded text:
regina eos incrpans ait: «Melius esset vobis Narbonam Karolo reddere quam mori et tanta vituperia sustinere». Preterea dixit specialiter Borello, quod male apud Narbonam venit et mine, quas in introitu fecerat, in eius detrimentum et obprobrium sunt reverse. Et quia filia erat Almassoris Cordube, non fuit ausus aliquid aliud dicere, quod eam gravaret, et ideo eos ipsa multociens blasfemabat. Sed tamen Matrandus, vir eiu
Abbreviated transcription (Latin):
sitis bt̃issimã uirgi¬
nem ex̃orauit ut monas¬
teriu semꝑ foueat ⁊ defẽ¬
dot. et cũ eiꝯ aĩa recesserit
acorpore ciꝯ p̾cilii ĩ terue¬
nientibi ꝑ cia filiũ ĩ cele¬
sti palatio collocetur. ⁊¬
¶Dr̃one ꝑ acta dedit e¬
tiam ibi pondo ad pane:
ut nũꝙͣ auciẽtet᷑ aut in¬
inuatur delapide quodã
qui fuit ĩuentꝰ ĩ capite
cuiusdã piscis qͥ ceta ab
chiep̃s etiã turpina obtu¬
lit siiłr pꝰ eu unã ca¬
pam mirabiłr oꝑatam

Expanded text:
sitis beatissimam Virginem exoravit, ut monasterium semper foveat et defendat et, cum eius anima recesserit a corpore, eius precibus intervenientibus per eius filium in celesti palatio collocetur. Oratione peracta dedit etiam ibi pondus ad panem, ut numquam augmentetur aut minuatur, de lapide quodam, qui fuit inventus in capite cuiusdam piscis, qui cetus ab chiepiscopus etiam Turpinus optulit similiter post eum unam capam
Abbreviated transcription (Latin):
et qr ĩ equis nichil pote
positis en ses ĩ manibue
deportantes irruerũt ĩ
cos ⁊ fuit ibi tanta stra¬
ges ⁊ tanta detrũcatio.
mẽbroꝵ ⁊ canta sangii
effusio: ac si ꝑ duos di¬
es sanguis decelo plui¬
do fortiter emanasset
qui ⁊ qͦt fu̾unt ibi ĩ t̾fu¬
ti nõ poss aliquis enni¬
rare. ¶Nam de socies
ibi ĩ terfecti .iii.milia.
ci nisi mille. ¶ Et qui¬
drigenti xp̃i ani fuerũs
ibi in f̾fecti. ¶Et bor¬
ellus ĩ trauit ciuitates
qr nõ potuit eos ulteria
uistinere. nͨ miru qͣm ip̃e
fetulit .uͨ. lanceas fractã
Inscuto ⁊ quelibet eaꝵ
scutu ꝑforauerat ⁊ .iiii.
telos. ⁊ postea clauẜunt
portas ciuitatis ⁊ plumi

Expanded text:
et, quia in equis nichil poterpositis enses in manibus deportantes irruerunt in eos. Et fuit ibi tanta strages et tanta detruncatio membrorum et tanta sanguinis effusio, ac si per duos dies sanguis de celo pluendo fortiter emanasset, et, qui et quot fuerunt ibi interfecti, non posset aliquis enarrare; nam de societate ibi interfecti IIII milia, ei nisi mille; et quadringenti christiani fuerunt ibi interfecti Et Borellus intravit civitatem, quia non potuit eos ulterius sustinere; nec mirum, quoniam ipse detulit V lanceas fractas in scuto, et quelibet earum scutum perforaverat, et IIII telas. Et postea clauserunt portas civitatis et plu
Abbreviated transcription (Latin):
ait. Male ueu̾unt. ¶p¬
ostea uoeauit rotlandĩ
et olmariũ ⁊ narrauit
tur ⁊ uigilarẽt. ¶Et
ip̃i gandẽtes fuerũt ue¬
locit̾ armati. et fuerũt
xxx. milia milites ⁊ era
iam nox ⁊ posuerunt se
apõ scm crisantũ. ¶ Et
circa mediã noctẽ uide¬
rũt cos ueniẽtes. et fuit
ibi maximũ p̾lii ad u¬
timu õs sarraceni fu̾nt
teincti. ¶ Et fuit ibica¬
ptus ꝑ oliuariũ rex ualẽ¬
cie. ¶ Et engeleriꝯ cepᷤ
alcassiuz dene. ¶Et ro¬
tlando in tͥfecit reger mi¬
cie. ¶ Et habriaz qͥ crat
pͥnceps sarracenoꝵ fuiti¬
bi simiłr int̾fecto. ¶Et
õs alii sarraceni fucrunt

Expanded text:
ait: «Male venerint». Postea vocavit Rotolandum et Oliverium et narravit ntur et vigilarent. Et ipsi gaudentes fuerunt velociter armati et fuerunt XXX milia milites; et erat iam nox et posuerunt se apud Sanctum Crisantum. Et circa mediam noctem viderunt eos venientes et fuit ibi maximum prelium; ad ultimum omnes Sarraceni fuerunt devicti. Et fuit ibi captus per Oliverium rex Valencie et Engelerius cepit Alcascium Denie et Rotolandus interfecit regem Murcie; et Abraam, qui erat princeps Sarracenorum, fuit ibi similiter interfectus et omnes alii Sarraceni fuerunt
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ bñ accipiet abbatiam.
¶Orͥs ẽ ille dixit harolꝰ
cognoscitis. ¶Et karo¬
lus fecit eũ uenire dicẽs
ei. Si uellet ẽẽ albas. o
¶Et ip̃e dixit. dũc libent̾.
¶Et om̃i mora ⁊ plixitͣte
abiecta: fecit ei dñs pͣpa
maximaz coronaz ⁊.c. a¬
liis tã militiba ꝙͣ domi¬
cellis ortis ex nobili ge¬
nere qui fuerũt ibi monͣ

Expanded text:
 bene accipiet abbaciam». «Quis est ille?», dixit Karolus. cognoscitis». Et Karolus fecit eum venire dicens ei, si vellet esse abbas. 1250 Et ipse dixit: «Domine, libenter». Et omni mora et prolixitate abiecta fecit ei dominus papa maximam coronam et C aliis tam militibus quam domicellis ortis ex nobili genere, qui fuerunt ibi mon
Abbreviated transcription (Latin):
cuerit faciet. ⁊ quilibet
coꝵ cũ toto posse suo ne¬
niet ⁊ ĩbreui. ¶Et dũ
młta demłtis locuti fu¬
issent ad sui tentoria qͥ¬
libet remeaint. ¶Set
karolus ĩ iitaint falco¬
nem ut die crastina ma¬
ne secu comecet. Et ip̃e
xessit. ¶ Et manedũ
fuunt ad mensa positã
Matrando ⁊ borrellꝯ exi¬
erũt cũ toto posse eoꝵ.⁊
occiderũt .xxx. milites xͥa¬
nos. Et clamor fuit ma¬
rimus ꝑ totũ ex̾citum
karoliut armarent᷑.⁊
¶Et falco salunt dem̃¬
sa ⁊ fuit uelocit̾ muni

Expanded text:
cuerit, faciet et quilibet eorum cum toto posse suo veniet et in brevi». Et dum multa de multis locuti fuissent, ad sui tentoria quilibet remeavit. Sed Karolus invitavit Falconem, ut die crastina mane secum comederet, et ipse concessit. Et mane, dum fuerunt ad mensam positam, Matrandus et Borellus exierunt cum toto posse eorum et occiderunt XXX milites christianos, et clamor fuit maximus per totum exercitum Karoli, ut armarentur. Et Falco salivit de mensa et fuit velociter muni
Abbreviated transcription (Latin):
Uallis rassa decetero
nũcupetur. Et hoc no¬
men placuit regi ⁊ to¬
to excercitui. et ita fuit
postea nũcupata.
E
¶dũ demute tõe no¬
muns letarent᷑. Ec¬
ce quida nunciꝯ karo¬
li intrauit qͥ sciebat õs
lingas quẽ karolus ꝑ
diuersas t̾ras mittebat.
¶Et dum karolus eum
idit uocauit eũ dicens
Unde uenis s ꝓdecausa qͣ¬
tantũ stetisti: ¶Atille
ait. Dñe depuincia ueni
cũ ex cercitu̾ maxĩo sarra¬
cenoꝵ ⁊ cũ erũt ogregati
crũt .xui. reges. et putãt
uos hic deuinc̾e. Naz sci¬
hedificatis ⁊ quilũrt isto¬
ru uenit cũtatosus pos¬
se. Et audiatis qui sẽt
reges. ¶Matrandus
est pͥmus rex narbone
ad cuis p̾ces õs alii ueni¬
ensis. ¶ Tercia baireto
noĩe rexauraticensis
ainionensis. ¶Ontͦ
aly rex aralatenses ¶ey¬
tus corbinus rex nema¬
usensis. ¶ Septimue
blabetus regaboauesis.
uensis rex. ¶ Ponus
sureꝯ rex lorouensis. ¶¬
cimꝰ hebitus tussensis rex.
lonensis rex. ¶ xii. o¬
nabuta hiterrensis rer¬

Expanded text:
vallis Crassa de cetero nuncupetur». Et hoc nomen placuit regi et toto exercitui, et ita fuit postea nuncupata. Et dum de mutatione nominis letarentur, ecce quidam nuncius Karoli intravit, qui sciebat omnes linguas, quem Karolus per diversas terras mittebat. Et dum Karolus eum vidit, vocavit eum dicens: «Unde venis? Pro qua de causa tantum stetisti?» At ille ait: «Domine, de Provincia veni cum exercitu maximo Sarracenorum et, cum erunt congregati, erunt XVI regesvos hic devincere, nam scihedificatis, et quilibet istorum venit cum toto suo posse; et audiatis, qui sunt reges: Matrandus est primus, rex Narbone, ad cuius preces omnes alii veniensis; tercius Barretus nomine, rex Auraticensis; Avinionensis; quintus Aly, rex Aralatensis; sextus Corbinus, rex Nemausensis; septimus Blabetus, rex Gabaldanensis; inensis rex; nonus Furenus, rex Lodovensis; decimus Heberitus, Uscissensis rex; lonensis rex; XII. Danabutus, Biterrensis rex
Abbreviated transcription (Latin):
simus ẜintio ꝯmorari.
¶Et karolus ait thome.
Dimitatis ista uerba ⁊
abbaciaz amore mei reci¬
piatis. ⁊ possessiones õs
quas ego ei dabo. ¶At
ille it̾m negauit ꝙ nlło
mͦ eam reciꝑet. ¶Com̃¬
seq̃nter turpinꝰ ⁊ rotlã¬
dus ⁊ õs aliinobiles ro¬
gauerũt eũ ut ea reciꝑet.

Expanded text:
simus servicio comorari». Et Karolus ait Thome: «Dimitatis ista verba et abbaciam amore mei recipiatis et possessiones omnes, quas ego ei dabo». At ille iterum negavit, quod nullo modo eam reciperet. Consequenter Turpinus et Rotolandus et omnes alii nobiles rogaverunt eum, ut eam recipe
Abbreviated transcription (Latin):
abbibu ⁊ aliis p̾latis ut ad
scitatem loci õs pon̾enti¬
bi desius reliquus ⁊ illoꝵ
quilibet hoc xessit. ¶S
meliꝯ erit ut monasteri¬
u ꝯsccretur ante ꝙͣ pona¬
mꝰ ibi reliquias. ¶Et

Expanded text:
abbatibus et aliis prelatis, ut ad sanctitatem loci omnes ponerent ibi de suis reliquiis, et illorum quilibet hoc concessit. Sed melius erit, ut monasterium consecretur, antequam ponamus ibi reliquias?» Et
Abbreviated transcription (Latin):
dñi septingesimo
lrxxie hoc fc̃o. Rediit
karolꝯ ad habita culu
heremitanoꝵ.¶Et tho¬
mas exp̾cepto dñi ppe cã¬
tait missaz ⁊ archiep̃s
turpinꝰ dix̃ euãgłm.
¶Celebrata missa.tho¬
mas exp̾cepto dñi pp̃e ⁊
karoli dedit beueccõem
suaz oĩla. ¶Et karolꝰ
p̾cepit thome ⁊ heremiti
pꝰ missa ut secũ come¬
derẽt. ¶Tymas res¬
pondit ꝙ secũ deꝯsueta
comestione cometerẽt
libent̾. S carnes nͨ uimũ
nõ reciperẽt:⁊ ad ħ nõ
potuerũt ĩduci nͥ ad ulti¬

Expanded text:
Domini septingentesimo LXXXXI°. Hoc facto rediit Karolus ad habitaculum heremitanorum et Thomas ex precepto domini pape cantavit missam et archiepiscopus Turpinus dixit evangelium. Celebrata missa Thomas ex precepto domini pape et Karoli dedit benedictionem suam omnibus, et Karolus precepit Thome et heremitis post missam, ut secum comederent. Thomas respondit, quod secum de consueta comestione comederent libenter, sed carnes nec vinum non reciperent; et ad hoc non potuerunt induci nisi ad ulti
Abbreviated transcription (Latin):
oĩba alis ennarrauit.
¶Postea auũculisi su¬
pradc̃i uenerũt ad eũ ⁊ di¬
xerũt ei ꝙ narbonã karu¬
lo quereret. ¶At ip̃e res¬
poudes eis dixit. ꝙ nichil
quereret s qñ ei plac̾et
daret ei. qm̃ a bono dño

Expanded text:
aliis enarravit. Postea avunculi sui supradicti venerunt ad eum et dixerunt ei, quod Narbonam Karolo quereret. At ipse respondens eis dixit, quod nichil quereret, sed quando ei placeret, daret ei – «quoniam a bono do
Abbreviated transcription (Latin):
t̾iuit ⁊ expaint. ¶ Oliu̾¬
ius detrũcauit capd̾ barra¬
mo. ¶Alug̾ius ꝓstrauit
son debritania iũcxit cũ
hospinello ⁊ ambo euz ce¬
ciderunt in t̾ram sangui¬
interfecit plagelecum.
¶Aymericꝯ denarbona
uidit marciluuiz ⁊ dixit
ei ꝙ male obsecerat nar¬
bonam. ¶ Et mareiliꝯ¬

Expanded text:
uit et expavit. Oliverius detruncavit caput Barramo, Augerius prostravit son de Britania iunxit cum Hospinello et ambo eversi ceciderunt in terram sanguiinterfecit Plageletum. Aymericus de Narbona vidit Marcilium et dixit ei, quod male obsederat Narbonam; et Marcili
Abbreviated transcription (Latin):
cando usq ad periacum.
¶Et ante ꝓ̈ sarraceni es¬
sent leuati nec armati.
xiͫ milia ⁊ octingẽti d̾ ip̃i
fuerũt interfcĩ. ⁊ .uiiͫ. mi¬
lia equos lucrati fuerunt
auru ⁊ argẽtũ pannos
sericis ⁊ alia suꝑlectilia i¬
firca. ¶Maralius lo
exclamãtes arride signũ
est marcilii. qͥlibet prout
citius potuit searmauit
Et in terp̾netrad ⁊ sc̃m
cusantu fuit tornennẽ¬
cum. ¶ Et rotlando cũ¬

Expanded text:
cando usque ad Periacum. Et antequam Sarraceni essent levati nec armati, undecim milia et octingenti de ipsis fuerunt interfecti, et VII milia equos lucrati fuerunt, aurum et argentum, pannos sericos et alia suppelectilia infinita. Marcilius hoc exclamantes ‘arride’ – signum est Marcilii – quilibet, prout cicius potuit, se armavit et inter Penetrad et Sanctum Crisantum fuit torneamentum. Et Rotolandu
Abbreviated transcription (Latin):
nit ibi .c.xxx. brachias
et ibi posuerũt mapas ꝑ
totuz. ¶Et thomas ue¬
uit ⁊ comedit ibi cũ kari¬
lo. s qr dies sabb̃i erat ii
comecebãt carnos. Et e¬
rant date karulo .xi. tru¬
yte. et dedit eas thome.
¶Et turpinꝯ fregit eas
ip̃emet supͣ unu lapite
et dixitq ꝙ uocaret᷑ locus
iste decet̾o petra fixa. Et
karulo placuit ⁊ oĩb no¬
minatio loci. ¶ Eta co¬
mestione iuerũt apud
crassam ⁊ õs parietes erã
tũc fcĩ ⁊ trabes õs p̾parate
damus ⁊ in tribo dieba
postea fuit totũ monaste¬
ru cooptu. Postea fec̾¬
karolus õs parietes de¬
pingere.

Expanded text:
nit CXXX brachias et ibi posuerunt mapas per totum. Et Thomas venit et comedit ibi cum Karolo; sed quia dies sabbati erat, non comedebat carnes; et erant date Karolo XI troite et dedit eas Thome et Turpinus fregit eas ipsemet supra unum lapidem et dixit, quod vocaretur locus iste de cetero Petra Fixa, et Karolo placuit et omnibus nominatio loci. Facta comestione iverunt apud Crassam et omnes parietes erant tunc facti et trabes omnes preparate.damus’ et in tribus diebus postea fuit totum monasterium coopertum. Postea Karolus fecit omnes parietes depingere.