comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
stasio imꝑatore codicillos de ꝯsulta¬
tu. et coronam auream cũ gẽmis
et tunicam. baltheumqz suscepit. et
ex ea die consul apellatus est ⁊ au
pro tantis honorib et bñficiis a do
sibi collatis. Regalem eccliam edifi¬
cauit ibidem. qͣm sc̃is apłis petro et
paulo ꝯsecrari p̾cepit. que hodie sc̃a dĩ¬
francoꝵ ꝑ totas gallias dilatato et
legittime ac pacifice ꝯfirmato: morit᷑.¬

Expanded text:
stasio imperatore codicellos de consulatu et coronam auream cum gemmis et tunicam blatteam accepit, et ex eevertens, pro tantis honoribus et beneficiis a Deo sibi collatis regalem ibidem ecclesiam aedificavit, quam sanctis apostolis Petro et Paulo consecrari praecepit. PosFrancorum per omnes Gallias dilatato et legitime et pacifice confirmato, morit
Abbreviated transcription (Latin):
mãnoꝵ rege: alamãniã sub tbuto
fontem sacui baptismatis ꝑuenisset
nec adesset qui cusma debuerat affir.¬
etre columba celitus elapsa ampulã
regem in baptismo linuut. Que am̃¬
gii usq hodie custodit. et inde om̃s Re¬

Expanded text:
mannorum rege Alemanniam sub tributo fontem sancti baptismatis peruenisset nec adesset qui crisma afferre regem in baptismo liniuit. Hec amsia usque hodie seruatur et inde re
Abbreviated transcription (Latin):
est a senatu,que res graue dissidiuz
ec̃ce diu usq ad ip̃a ꝓ trarit omicidia
tinente. ut symacus. pp̃. ẽet: qui p̾or fu̾c
dissentõis culpã:. aĩam̃ paschasii dya¬
coui qui ꝑtinacius lauiencio fauat.

Expanded text:
em Laurentio. Quae res grave discidium aecclesiae diu usque ad ipsa protraxit homicidia; tinente, ut Simmacus papa esset, quia prior dissensionis culpa animam Paschasii diaconi, qui pertinatius Laurentio faverat,
Abbreviated transcription (Latin):
apud palaciũ. Et thonias et alii lxmi¬
te. audica morte dñi abb̃is uenerunt
apd̃ palaciũ dolentes de morte ip̃ius
et thomas amore ip̃ius celebrauit. pr¬
ca sepeliuerũt corpus infra ecc̃am. Et
dñs ppͣ ⁊secrauit ecc̃am. Et posuerunt
ibi .xii. monachos socios abbĩs qͥ amore
karolus ditauit monasteriũ possessio¬
nib ut prior ꝙ̃ ibi ⁊stituit cũ .xii. mo¬
abbe. et monastio crasse semꝑ essent. et
ei tanqͣm suũ pͥoratum in omib R̾n¬
dent et ita fuit fc̃m ¶ Et postea karol
cũ toto excitu uenit apud crassam qui
dum uidit de ruꝑe gilerie locũ cepit flere
et totus excitus secum gaudio ⁊ pietate
comoti postoa uener̃t in monasterium
grates agentes bt̃e uirgini de eoꝵ uicto¬
ria et triumpho. Et dñs karolus uocauit
a sũt crecta et colũpne p̾ꝑate. et archifle¬
cte fc̃e. Exꝑte dñi dixit karolus. Multũ
enĩ beneticistis. Et totũs opus qͣm cicĩ
preparetis. p̾cepit omĩb ut ad tẽtoria

Expanded text:
apud Palacium. Et Thomas et alii heremite audita morte domini abbatis venerunt apud Palacium dolentes de morte ipsius; et Thomas amore ipsius celebravit. Postea sepelierunt corpus infra ecclesiam et dominus papa consecravit ecclesiam et posuerunt ibi XII monachos socios ipsius abbatis, Karolus dotavit monasterium, ut prior, quem ibi constituit, cum duodecim moabbate et monasterio 950 Crasse semper essent et ei tanquam suum prioratum in omnibus responderent; et ita fuit factum. Et postea Karolus cum toto exercitu venit apud Crassam. Qui, dum vidit de Rupe Gilerie locum, cepit flere et totus exercitus cum eo gaudio et pietate moti. Postea venerunt in monasterium gratias agentes beate Virgini de eorum victoria et triumpho. Et dominus Karolus vocavit a sunt erecta et columpne preparate et archiflecte facte». «Ex parte Domini», dixit Karolus, «multum enim bene fecistis et totum opus quam cicius preparetis». Et precepit omnibus, ut ad tentoria
Abbreviated transcription (Latin):
se. Et karolus dixit eis oportet ut talit̾
dñe ualde bñdicitis. faciatis gͦ fieri. uͦ
turres fortissimas et fossata cucũqͣq ⁊
postea neminẽ dubitabũt. Et thomas
ait. Dñe campanille ẽ eciã necessariũ.
uerũ. et dixit tuipinꝰ. Et appellauerunc
rolectũ magr̃m oꝑis. Et dixerunt ei ꝙ
facet campauile et haberet .xx. brachias
in altum et ibi.ccͣ. fenestie ut sonꝰ cam¬
panarũ melius audueut. Et duo alie
parue fenestre ¶ Et hoc ita dictato et ho¬
stenso rotbto. et qd̃ eciam pontẽ edifica¬
rent in orbione recesserũt omnes et yue¬
it comestum.

Expanded text:
se et Karolus dixit eis: «Oportet, ut talitese et Karolus dixit eis: «Oportet, ut talite«Domine, valde bene dicitis; faciatis ergo fieri V turres fortissimas et fossata circumquaque et postea neminem dubitabunt». Et Thomas ait: «Domine, campanile est etiam necessarium». «Verum est», dixit Turpinus. Et vocaverunt Robertum, magistrum operis, et dixerunt ei, quod faceret campanile et haberet XX brachiatas in altum et essent ibi XX fenestre, ut sonus campanarum melius audiretur, et due alie parve fenestre. Et hoc ita dictato et ostenso Roberto et quod etiam pontem hedificaret in Orbione, recesserunt omnes et iverunt comestum.
Abbreviated transcription (Latin):
ep̃s de carces Raynaldus noĩe et duo
monachi secũ quoꝵ unꝰ uecabatur rot¬
bͥtus de sco gͥmano de pͣtis. Alter roger̃
a laclausa. Et fecit karolus postea õs
nilites xp̃ianos in monast̾io sci an¬
dree honorifice sepeliri. Et rotlandus
ꝑsecutus fiit eos cum. a milia de sur
ꝑ. iiiiͣ. dies. Et abstulit marsilio plulqm
C nilia milites. Et postea rediit in t̾rã
rossilionis. Et exinde cũ karolo et aliis
apud crassam. Et thomas cũ suis sociis¬
et aliis qui remanserat recepit eos cum
sas. et dum celebrant tres claudi siue ⁊¬
tracti uenerũt coram altare bt̃e iurgĩs
lecto. Et amore dc̃i ep̃i bc̃a uirgo eis red¬
didit sanitatẽ. et tũc gauisi sunt om̃s.
Et dñs ppͣ iudicauit eum sc̃m. postea
fuit sepultus ut dc̃m est iuxta altare bt̃i
michaelis pulcie et honorifice ut decebat.
Oc fc̃õ dñs. ppͣ. et karolus et om̃s
alii nobiles habuerũt ⁊siliũ int̾

Expanded text:
episcopus de Chartris, Raynaldus nomine, et duo episcopus de Chartris, Raynaldus nomine, et duo monachi secum, quorum unus vocabatur Robertus de Sancto Germano de Pratis, alter Rogeriuum duravit usque ad La Clausa. Et fecit Karolus postea omnes milites christianos in monasterio Sancti Andree honorifice sepeliri; et Rotolandus persecutus fuit eos cum XL milibus de suis per quatuor dies et abstulit Marcilio plus quam C milia milites et postea rediit in terram Rosselionis et exinde cum Karolo et suis rediit apud Crassam. Et Thomas cum suis et aliis, qui remanserant, recepit eos cum sas; et dum celebrabantur, tres claudi sive contracti venerunt coram altare beate Virginilecto, et amore dicti episcopi beata Virgo eis reddidit sanitatem, et tunc gavisi sunt omnes, et dominus papa iudicavit eum sanctum. Postea fuit sepultus, ut dictum est, iuxta altare beati Michaelis, pulcre et honorifice ut decebat. Hoc facto dominus papa, Karolus et omnes alii nobiles habuerunt consilium inter
Abbreviated transcription (Latin):
rotlandus est hic si essemus q̃tuor tãti
nõ possemꝰ eos sustin̾e. S absq detrimẽ¬
to ꝓut cicius pot̾imꝰ reu̾tam̃. Et sic egre¬
gati ceperunt fugam. S anceqͣm fuis¬
sent ad uuũ nielle amisit marcilius
de suis. .xui. milia. Et rotlandus ꝑcus¬
sit ibi q̃ndam regem baldradũ noĩe
et cũ scindit ꝑ mediũ. et in illo ictu fue¬
runt om̃s ꝑt̾riti ita ꝙ nlłs aliũ ult̾urs
expectauit et usq fuit nos secuti fuerũt
cos. ¶ Et tunc karolus fecit suos pedites
redire dep̾cando deũ. ut marciliũ cũ sur
ꝯfundet. et sibi et suis uictoriã ⁊ferret.
¶Finita orone tantus splendor corrnt
int cos ac si meridies esset. Et int̾ sarra¬
cenos tanta tenebrositas ac si nor ẽẽt
nigeruma sicut erat. Et ante t̾ciã in
crastinũ in plano rossilionis fuere. ⁊
ibi feccrũt preliũ. Et iterum fuit mar¬
silius deuictus. et amisit ibi .lxxͣ. mi¬
lia de siuis. Et karolus nõ nisi qͣtuor¬
cent̾. milites ibi Et fuit int̾fectus ibi

Expanded text:
us quatuor tanti, non possemus eos sustinere; sed absque detrimento, prout cicius poterimus, revertamur». Et sic congregati ceperunt fugam. Sed antequam fuissent ad rivum Nielle, amisit Marcilius de suis XVI milia; et Rotolandus percussit ibi quendam regem Baldragum nomine et eum scindit per medium; et in illo ictu fuerunt omnes perterriti ita, quod nullus alium ulterius expectavit; et usque fuit nox, secuti fuerunt eos. Et tunc 1200 Karolus fecit suos pedites redire deprecando Deum, ut Marcilium cum suis confunderet et sibi et suis victoriam conferret. Finita oratione tantus splendor corruit inter eos, ac si meridies esset, et inter Sarracenos tanta tenebrositas, ac si nox esset nigerrima, sicut erat. Et ante terciam in crastinum in plano Rosellionis fuerunt. Et ibi fecerunt prelium et iterum fuit Marcilius devictus et amisit ibi LXX milia de suis et Karolus non nisi quadringentos milites ibi; et fuit interfectus ibi
Abbreviated transcription (Latin):
ultimũ fuimꝰ deuicti. Nec mirũ q̃m cum
marcilio erant tecenti milia in eq̃s. ⁊ nõ
nisi rir euasimꝰ. Et ꝑ totam noctẽ nos
m̃os libera et deffende. Nam edificatõe
monastu bt̃e iurginis crasse nõ specta¬

Expanded text:
ultimum fuit devictus; nec mirum, quoniam cum ultimum fuit devictus; nec mirum, quoniam cum Marcilio erant CCC milia in equis, et non nisi XXX evaserunt et per totam noctem eum meos libera et defende; nam in edificatione monasterii beate Virginis Crasse non specta
Abbreviated transcription (Latin):
biles rogaucrũt eũ ut eam reciꝑet. Et itex
cũ refutauit. ¶ Tunc totus excitus clam̃¬
esset uellet uollet. Ait ille magis. ⁊ mag̃
negauit. deũ et scm̃ petrũ. et romanã cũ¬
riam. licet dñs esset ibi ne eũ cegent ap¬
pellando. Tunc dñs ppͣ ait ꝙ nullo modo
cogeret eũ. Et om̃s fuerũt irati. tam̃ karo
riam ¶ Hoc fc̃o oluierius dixit karolo
ti monasterio esset abbas de nobili gen̾c¬
et bonus et strenuꝰ in armis. qui sciret
Rocbtus de rossilionc uenit. cũ .xxx. mili
eis. ꝙ marillius. eiecerat eos de rossilio¬
ne. et oñs alios xp̃ianos int̾fec̾at. Et
totam t̾ram ĩpuriaꝵ. ⁊ uossilionis recu¬
pau̾at. Minans karolo et omĩb aliis
ꝙ mortẽ suoꝵ oĩm. q̃ apud narbonã
fcã fuit crudelit̾ iundicaret p̾terea nai¬
rauit eis. ꝙ p̾lũ fecit cũ eis ĩpratis pe¬
diliani. Et fuerũt ibi int̾fecti .uii. milia
rp̃ianoꝵ. Et . iiii. tanti de sarracenis. Ad

Expanded text:
biles rogaverunt eum, ut eam reciperet, et iterum biles rogaverunt eum, ut eam reciperet, et iterum eam refutavit. Tunc totus exercitus clamaesset, vellet nollet. At ille magis ac magis clamavit, Deum et Sanctum Petrum et Romanam curiam, licet dominus papa esset ibi, ne eum cogerent, appellando. Tunc dominus papa ait, quod nullo modo cogeret eum. Et omnes fuerunt irati; tamen Karolmodo. Hoc facto Oliverius dixit Karolo uod in tam diviti monasterio esset abbas de nobili genere, bonus et strenuus in armis, qui sciat t, Robertus de Rossilione venit cum XXX militieis, quod Marcilius eiecerat eos de Rossilione et omnes alios christianos interfecerat et totam terram Impuriarum et Rossilionis recuperaverat, minans Karolo et omnibus aliis, quod mortem suorum omnium, que apud Narbonam facta fuit, crudeliter vindicaret. Preterea narravit eis, quod prelium fecit cum eis in Pratis Pediliani et fuerunt ibi interfecti VII milia christiani et quatuor tanti de Sarracenis; ad
Abbreviated transcription (Latin):
ep̃i. ep̃i et alii p̾lati. et om̃s barones de
excitu ut ad honorem bt̃e uirginis. ⁊ qr
di hic ad eius seruiciũ fiustis ꝙ uos
sitis albas istius loci ad regendũ mo¬
nasteriũ et eritis potens dãndi et expẽ¬
dendi et ducendi milites. et alio ᷤ iuros
nobiles. cum quib fides xp̃iana auge¬
bitur. et hoc ullatenus refutetis. At ille
bas. et ꝙ me de cet̾o de reb secularib o¬
porteat cogitare. Alius qui melius sciat
le intromĩtte hic necessarĩ est. S ego nͦ
aliqͥs meor socioꝵ uolumꝰ aliqͥd aliud
de ceto nisi ut corpora donec in ista uita
tent᷑ et in bt̃e uirginus et eius filii p̾cio¬
sissimi possimiꝰ seruicio comorari. Et ka¬
iolus ai thome dimittatis ista uerba
et abbaciam amore mei recipiatis ⁊ pos¬
sesliones om̃s qͥs ego ei dabo. At ille ite¬
iterum negauit ꝙ nlło iñ eam reciꝑet Cõ¬
seq̃nter turpinꝰ et rotlandꝰ et om̃s alii no¬

Expanded text:
episcopi, episcopi et alii prelati et omnes barones de episcopi, episcopi et alii prelati et omnes barones de exercitu, ut ad honorem beate Virginis et quia diu hic ad eius servicium fuistis, quod sitis abbas istius monasterii sive loci ad regendum monasterium; et eritis potens dandi, expendendi et ducendi milites et alios viros nobiles, cum quibus fides christiana augebitur, et hoc nullatenus refutetis». At illebas et quod me de cetero de rebus secularibus oporteat cogitare; alius, qui melius sciat se intromittere, est hic necessarius; sed ego nec aliquis meorum sociorum volumus aliquid aliud de cetero, nisi ut corpora, dum in hac tentur et in beate Virginis et eius filii preciosissimi possimus servicio comorari». Et Karolus ait Thome: «Dimitatis ista verba et abbaciam amore mei recipiatis et possessiones omnes, quas ego ei dabo». At ille iterum negavit, quod nullo modo eam reciperet. Consequenter Turpinus et Rotolandus et omnes alii no
Abbreviated transcription (Latin):
mulant. Et istud erit .xii. qd̃ dei adiu¬
uante mĩa erit de nobiliorib et diui¬
ciorib. Et nos dabimꝰ ei tot possessiones
ꝙ om̃s ibi hĩtantes honorifice ⁊ bñ po¬
tuerũt ꝑ man̾e. Et locus ẽ tam scũs. Et
tot sũt ibi reliquie. ꝙ ab omĩb debet
uiuentib honorari. Et cũ aliis tribus
monastus crunt.xł iiiĩ et in qͣlibet. si ꝯ¬
sulitis ponem unã lict̾am alfabeti.
Et om̃s clamauer̃t fiat. ¶ Postea di¬
rerũt om̃s harolo. Dñe ex quo mona¬
st̾ium ẽ edificatum necessariũ est. ut
cogitetis de cet̾o ut fides xp̃iana penit᷑
auginentetur. et ab isto loco modis õi¬
b recedamꝰ.sS pͥmo oportet ꝙ hic po¬
natis albem. S om̃s sumꝰ ⁊cordes. ut
thomã eligatis. et ip̃m albẽm si ei pla¬
cuerit faciatis. ¶ Abent dixit karolus
solũm placeat ei. Hiis dc̃s dñs papa
uocauit thomã dicens ei. Thomas nos
uoluumꝰ. et dñs karolus et om̃s archi¬

Expanded text:
mulantur; et istud erit XXI., quod Dei adiumulantur; et istud erit XXI., quod Dei adiuvante misericordia erit de nobilioribus et ditioribus. Et nos dabimus ei tot possessiones, quod omnes ibi habitantes honorifice et bene poterunt permanere. Et locus est tam sanctus et tot sunt ibi reliquie, quod ab omnibus debet viventibus honorari. Et cum aliis tribus monasteriis erunt XXIV et in quolibet, si consulitis, ponemus unam litteram alphabeti». Et omnes clamaverunt: «Fiat». Postea dixerunt omnes Karolo: «Domine, ex quo monasterium est hedificatum, necessarium est, ut cogitetis de cetero, ut fides christiana penitus augmentetur, et ab isto loco modis omnibus recedamus. Sed primo oportet, quod hic ponatis abbatem; sed omnes sumus concordes, ut Thomam eligatis et ipsum abbatem, si ei placuerit, faciatis». «Libenter», dixit Karolus, «solummodo ut placeat ei». His dictis dominus papa vocavit Thomam dicens ei: «Thoma, nos volumus et dominus Karolus et omnes archi
Abbreviated transcription (Latin):
lud. Et postea descendit. et uut apud
altare sc̃i andree et in qͦdam forami¬
ne in archu posuit reliquias sc̃as¬
scĩ sebastiani. Postea in altare beati
petri posuit de eistem in archu. Et ⁊̃
sã mauucii ¶ Hoc fc̃o fecerũt cam¬
panas pulsari. Et dñs pp̃ celebrauit
missam. Missa celebrata. suã bñdictõ¬
nẽ omĩb ꝯtulit dicens omĩb. ut cõ¬
gregentur meliores. et nobiliores. Et
eligant albem et om̃s ⁊cesserunt hoc¬
dicentes unanimit fiat fiat.
Ongregatis omĩb nobiliorib
tam clericis qͣm laycis karolus
suiũ lermonẽ ꝓtulit in hũc modum.
¶ Uui fideles dultores iusticie. et omni
bonitate et fidelicate muniti. bñ scitis ꝙ
dei aduitorio atq nr̃i ex q eximꝰ frãciã
.xxͥ. monasteria edificauimꝰ. Et in oĩb
alles posumiꝰ. Et ea taliter ditauimuᷤ.
qd̃ ĩminori.E monachi om̃s de nobili
gene ꝑ crrati honorifice. et in habundã¬
cia omniũ necessariũ creatori oĩm fa¬

Expanded text:
lud. Et postea descendit et ivit apud lud. Et postea descendit et ivit apud altare Sancti Andree et in quodam foramine in archu posuit reliquias Sancti Sebastiani. Postea in altari Beati Petri posuit de eisdem et etiam Sancti Mauricii. Hoc facto fecerunt campanas pulsari et dominus papa celebravit missam; missa celebrata suam benedictionem omnibus contulit dicens omnibus, ut congregentur meliores et nobiliores et eligant abbatem, et omnes concesserunt dicentes unanimiter: «Fiat, fiat». Congregatis omnibus nobilioribus tam clericis quam laycis 1100 Karolus suum sermonem protulit in hunc modum: «Viri fideles, cultores iusticie et omni bonitate et fidelitate muniti, bene scitis, quod Dei adiutorio atque vestri, ex quo exivimus Franciam, XX monasteria hedificavimus et in omnibus abbates posuimus et ea taliter ditavimus, quod in minori C monachi, omnes de nobili genere procreati, honorifice et in habundantia omnium necessariorum Creatori omnium fa
Abbreviated transcription (Latin):
et ip̃emet ppͣ posuit ibi unã bursam ple¬
nam reliquiaꝵ et de sc̃o paulo reliqͥas
Et de xxͣ nouẽ reliqͥis ĩpleuerũt pile fo¬
ramen. Posuerũt eciã ibi de ĩdumentis
btẽ uirginis mane Postra clauserunt
foramẽn. Et cum cathenis ferreis liga¬
uerũt colupnã. Et cooꝑuerũt altare de
pãnis p̾ciosissinus cooꝑtis auro et se¬
rica ¶ Hoc fco in archuflero crucis
posuit turpinꝰ in qͣdam foramine mltas
reliqͥas. uidelicet. sc̃e fidis. Sc̃e basille.
Sce cecilie. Et de aliis. posuit tupinus
postea clausit foramen. Et descendit pt¬
ea ex alia ꝑte in qͥdam foramine mi¬
sit qͣm plurumas reliquias. et clausit
foramen. postea ascendit int̾ duas fe¬
nestras in cornu suꝑ altare. Et dñs ppͣ
dedic ei. unã piscidem. fcãm de auro ⁊
argento ĩuolutam ĩqͣdam biuisa pur¬
purea in piride erant de capillis bt̃e
uirginis. Curpinus posuit dc̃am pra¬
qͥdam foramine posuit reliquias sci

Expanded text:
Et ipsemet papa posuit ibi unam bursam pleEt ipsemet papa posuit ibi unam bursam plenam reliquiarum et de Sancto Paulo reliquias et de XX novem reliquiis impleverunt pile foramen. Posuerunt etiam ibi de indumentis beate Marie et postea clauserunt foramen et cum cathenis ferreis ligaverunt columpnam et cooperuerunt altare de pannis preciosissimis coopertis auro et serico. Hoc facto in archu flexo crucis posuit Turpinus in quodam foramine multas reliquias, videlicet Sancte Fidis, Sancte Baselle, Sancte Cecilie et de aliis XVII. Postea clausit foramen et descendit. Postea ex alia parte in quodam foramine misit quam plurimas reliquias et clausit foramen. Postea ascendit inter duas fenestras in cornu super altare, et dominus papa dedit ei unam pixidem factam de auro et argento involutam in quadam bursa purpurea; in pixide erant de capillis beate Virginis et Turpinus posuit dictam pixquodam foramine posuit reliquias Sanc
Abbreviated transcription (Latin):
ut in de ⁊secratõne cogitanti nocte p̾tĩ¬
ta ꝑ suos angelos nũciauit. Tunc ka¬
rolus et om̃s alii hoc audiẽtes fuerũt
gauisi qͣm plurimũ. et flentes dñm be¬
nedixe unanimit uoce magna. ¶ Pt¬
ea posuerunt ante altare bt̃e uͥginis
.iiii. capeta ad ponendũ reliqͥas. Et
fuerũt om̃s cl̾ici induti pãnis sericis
qui iuxta capeta stabant. Et posuerut
et cuneos et quib deferebanc reliqͥas.
Et cantus clicoꝵ et pulsatio cãpanaꝵ
erat maxĩa et fumo turis et aroma¬
tũ erat ecc̃a tota repleta. Et thomas
discooꝑuit altare. b̃te uirgĩs. Et ostẽ¬
dic eis colupnã marinorea in quo
caput altaus sustentabat que erat
Et que sint audiacis. ¶ Primo po¬
suerũt ibi unũ os. de peatore scĩ felicis.
postea duos digitos sci germani. Et
unã manicã de ĩdum̃tis sc̃i martini.
Unam chirotechã sc̃i georgii. unũ pixi¬
dem eboris plenã de puluere sc̃i laurẽtii
de sanguine sc̃i stepħi unã ampullam

Expanded text:
ut mihi de consecratione cogitanti nocte preterita per suos angelos nunciavit». Tunc Karolus et omnes alii audientes hoc fuerunt gavisi quam plurimum et flentes Dominum benedixerunt unanimiter voce magna. Postea posuerunt ante altare beate Virginis IIII tapeta ad ponendum reliquias et fuerunt omnes clerici induti pannis sericis, qui iuxta tapeta stabant. Et posuerunt et scrinios, in quibus deferebant reliquias, et cantus clericorum et pulsatio campanarum erat maxima, et fumo thuris et aromatum erat ecclesia tota repleta. Et Thomas discooperuit altare beate Virginis et ostendit eis columpnam marmoream, in qua lapis altaris sustentabatur, que erat et que sint, audiatis: Primo posuerunt ibi unum os de pectore Sancti Felicis et postea duos digitos Sancti Germani et unam manicam de indumentis Sancti Martini, unam cirothecam Sancti Georgii, unam pixidem heboris plenam de pulvere Sancti Laurencii, de sanguine Sancti Stephani unam ampullam.
Abbreviated transcription (Latin):
et dcũs albas respiciens eos ait. Dñe ka¬
role ego morior s grates reffero creato¬
ri meõ de uictoria et triũpho. ⁊ qr tãtũ
honorẽ bt̃a dei genitur nobis in hoc pre¬
lio ꝯtulit. Deprecor clemenciã ur̃am. ut
monast̾iũ crasse honorifice ꝑficiatis.
ad honorẽ ip̃ius. Et nõ ponatis ibi:
nobiles augm̃tabit᷑ et meliorabit᷑ loc.
tam̃ faciatis sepeliri ĩmonast̾iũ palacu
qm̃ tam ego qͣm genus meũ illud edifi¬
cati sumꝰ. Et lix dc̃o expirauit. aĩam ei¬

Expanded text:
Et dominus abbas respiciens eos ait: «Domine KaEt dominus abbas respiciens eos ait: «Domine Karole, ego morior, sed grates ego refero Creatori meo de victoria et trihumpho; et, quia tantum honorem beata Dei genitrix nobis in hoc prelio contulit, deprecor clemenciam vestram, ut monasterium Crasse honorifice perficiatis ad honorem ipsius et non ponatis ibi nobiles augmentabitur et meliorabitur locus. Me tamen faciatis sepeliri in monasterio Palacii, quoniam tam ego quam genus meum illud hedificavimus». Et hoc dicto expiravit, a
Abbreviated transcription (Latin):
dens homo ꝑcussit comitẽ flandrensem.
et eũ et equm ꝓstrauit mortuũ. ¶ Tũc
om̃s xp̃iani dolore moti amore comiti
flandrensis unanimit uruerũt in eos
et fuit ibi tantus ꝯflictus et tanta stra¬
ges. et tantus clamor qd̃ nemo uiuẽs
posset modis aliquib ennarrare. Nã
p̾lium durauit. ꝑ. uͭ. dies ad ultimũ
fuerũt deuicti om̃s sarraceni. et fueiũt
ceni. Et karolus om̃s xp̃ianos mortuos
fecit ꝯgregare et fuerũt. xxxuii. milia. et
sii fuit ibi uuln̾atus ad mortẽ. Et ka¬
rolus fecit eũ defferre apud scm marti¬
nũ de lauerna. ¶Postea fecit sepeliri õs
xp̃ianos mortuos et deferri apud crassã
et comitẽ flandrense similit̾ fec̃ deferci
apud crassã. et eũ sepiliri in ecc̃a sc̃i mi¬
chaelis. iuxta altare et alios qͣm pluri¬
mos secũ iuxta ecc̃am ¶ Postea uenit
karolus cũ toto exͥcitu apud lauernã
amore albbis sc̃ĩ dyonisii et dixerunt ei

Expanded text:
dens hoc percussit comitem Flandrensem dens hoc percussit comitem Flandrensem et eum et equum prostravit mortuum. Tunc omnes christiani moti amore comitis Flandrensis unanimiter irruerunt in eos; et fuit ibi tantus conflictus et tanta strages et tantus clamor, quod nemo vivens posset modis aliquibus enarrare. Nam prelium duravit per V dies; ad ultimum fuerunt ibi devicti omnes Sarraceni et fuerunt ceni. Et Karolus omnes christianos mortuos fecit congregari et fuerunt XXXVII milia et isii fuit ibi vulneratus usque ad mortem et Karolus fecit eum deportari apud Sanctum Martinum de Laverna. Postea fecit sepeliri omnes christianos mortuos et deferri apud Crassam; et comitem Flandrensem similiter fecit conferri apud Crassam et eum sepeliri in ecclesia Sancti Michaelis iuxta altare et alios quam plurimos secum iuxta ecclesiam. Postea venit Karolus cum toto exercitu apud Lavernam amore abbatis Sancti Dionisii; et dixerunt ei
Abbreviated transcription (Latin):
bili et et̾na. Solũmͦ sit ꝯfessus suoꝵ oĩ¬
um põcoꝵ Et ex qͣ igit᷑ securi sumꝰ qd̃ eos
deuincemꝰ. et ĩuita et ĩmorte tm̃ p̾mium
expectemus. cũ magna audacia et ylaci¬
tate debemus eos iriliter expugnare
tione bñdã. qua deus suos discipulos
ne. Hoco nus karoli. Bauies noĩe int̾¬
uit excitũ. cũ qͥnqͣginta milia armator
ueniens de fancia. de aduentu cuiꝰ totus
excitus habuit gaudiũ. Et p̾cipue quia
loco uenit tam necessario atq hora.¬
¶ Hiis dcĩs karolus p̾ꝑauit suũ ex̾citum.
et armauerũt se om̃s. Et fuerũt tã mili¬
tes qͣm pedites ducentos et xl milia ui¬
milia pedites. ¶ Ex alt̾a ꝑte sarracen
armauerũt se et fuerut septingentos
milia uidelicet. ducentos et .xix. milia
milites qͣtuor centor et lxxͣ. milia pedites
Et dũ erutraq ꝑte fuerũt armati ance
alios exunt de exercitu almassoꝵ cordu¬
tauit regem almarie. Hospinellus iu¬

Expanded text:
bili et eterna, solummodo sit confessus suobili et eterna, solummodo sit confessus suoorum. Et ex quo igitur securi sumus, quod eos devincemus et in vita et in morte tantum premium expectamus, cum magna audacia et ylaritate debemus eos viriliter expugnare.tione benedicti, qua Deus suos discipulos homo quis Karoli, Gaynes nomine, intravit exercitum cum L milibus armatorum veniens de Francia, de cuius adventu totus exercitus habuit gaudium et precipue, quia loco venit tam necessario atque hora. His dictis Karolus preparavit suum exercitum et armaverunt se omnes et fuerunt tam 900 milites quam pedites CC et XL milia, vimilia pedites. Ex altera parte Sarraceni armaverunt se et fuerunt septingenta milia, videlicet CC et XXX milia milites et quadringenta et LXX milia pedites. Et dum ex utraque parte fuerunt armati, ante alios exivit de exercitu Almassorus Cordutavit regem Almarie; Hospinellus vi
Abbreviated transcription (Latin):
et ita fc̃m fuit. Et dũ om̃s fuerũt ꝯgre¬
gati. Scũs uir ille dñs ppͣ leo suũ ser¬
monẽ taliter inchoauit. ¶ Uiri fr̃es
et filii. si pat̾ oĩpotens nos dilex̃. mani¬
festum ẽ omib. Nam unicũ suũ filiũ.
ut nos amorte ꝑpetua liberaret misit ĩ
hunc mũdũ. qui qͣt et qͣnta obpbria ꝓ
nob̃ passus fuit młtociens auduustis.
Congruũ ẽ igitur ut nos amore ip̃ius
paciam. modo est ita. marcilius audi¬
eus qd̃ dñs karolus et noz om̃s debra¬
mus intrare hyspaniã contͣ eũ misit
hic fere totũ suũ posse. credens per cos
oĩm est eo potencior patrocimo cuiꝰ suful
ti eximꝰ et ꝓtecti. Nam ĩuitate sciatis qd̃
btissimũ georgiũ mittet nob̃ qui prim
in p̾lio ꝑcuciet cũ societate pulcherrima
bt̃oꝵ Propt̾ea debetis scire et pro nota
credere. qd̃ si aliqͥs nr̃m decesserit ĩ p̾lio¬
in ꝑadiso coronabitur corona ĩ marcessi¬

Expanded text:
Et ita factum fuit, et dum omnes fuerunt congreEt ita factum fuit, et dum omnes fuerunt congregati, sanctus vir ille dominus Leo papa suum sermonem taliter incohavit: «Viri fratres et filii, si pater omnipotens nos dilexit, manifestum est omnibus. Nam unicum suum filium, ut nos a morte perpetua liberaret, misit in hunc mundum, qui quot et quanta obprobria pro nobis passus fuit, multociens audivistis; congruum est igitur, ut nos amore ipsius paciamur. Modo ita est, quod Marcilius audiens, quod dominus Karolus et nos omnes debemus intrare Yspaniam, contra eum misit hic fere totum suum posse credens per eos omnium est eo potentior, patrocinio cuius erimus suffulti et protecti. Nam in veritate sciatis, quod beatissimum Georgium mittet nobis, qui primus in prelio percuciet cum societate pulcherrima beatorum. Preterea debetis scire et pro vero credere, quod, si aliquis vestrum decesserit in prelio, coronabitur corona inmarcessi
Abbreviated transcription (Latin):
re ylerde. Et alcacius de balauerio secũ
Et fuerunt int̾ om̃s. tam milites qͣm
alii. septingenta nulia. Et mane dũ
karolus uõluit audux missã et asper̃
u̾sus narbonam. uidens fumos et ten¬
toria admiracõne maxima fuit stupe¬
fcũs. et uocauit archiẽpm turꝑinum ⁊
rotlandũ ostendens hoc eis. ¶Et dum
int̾ se loquerent quidã nũcius uenit qͥ
qͦt et qͣnti erant et q̃liter uen̾ant nar¬
rauit et qͣliter ip̃m credebant deuĩcere. ⁊
edificatõem monast̾ii crasse penitus
extupare ¶ Loc audiens karolus uo¬
cauit dum leonem ppam cardinales.
archiep̃os. et ep̃o. et om̃s barones er̾it.
et ostendens fc̃m pecuit ab eis ꝯsilium q̃¬
liter facet. ad questionẽ cuiꝰ. Dñs ppͣ leo
ciatis excitum ꝯgregare. et ego faciam
sermonẽ et in sermone meo dicam q̃łr
uos et om̃s alii debeatis face. scd̾m ꝙ cre¬
ator õĩm suam inͥ deposiut uoluntatem.

Expanded text:
rex Ylerde et Alcascius de Balagerio secum rex Ylerde et Alcascius de Balagerio secum et fuerunt inter omnes tam milites quam alii septingenta milia. Et mane, dum Karolus voluit audire missam, respexit versus Narbonam; videns fumos et tentoria admiracione maxima fuit stupefactus et vocavit archiepiscopum Turpinum et Rotolandum ostendens hoc eis. Et dum inter se loquerentur, quidam nuncius venit et, quot et quanti erant et qualiter venerant, eis narravit et qualiter ipsum credebant devincere et hedificationem monasterii Crasse penitus extirpare. Hoc audiens Karolus vocavit dominum Leonem papam, cardinales, archiepiscopos, episcopos et omnes barones exercitus et ostendens eis factum peciit ab eis consilium, qualiter faceret. Ad questionem cuius dominus Leo pciatis exercitum congregari et ego faciam sermonem et in sermone meo dicam, qualiter vos et omnes alii debeatis facere, secundum quod Creator omnium suam mihi disposuerit voluntatem».
Abbreviated transcription (Latin):
erat dñs tocius hyspanie. ⁊ alii
reges erant sub eo. Quotqͣt erant ĩ hy¬
spania audunt. ꝙ karolus uolebat in¬
trare hyspaniã. et ꝙ erat iuxta narbo¬
nam. Mandauit quib̾dam regib. et
pͥncipib qͦs fec̾at uirare dui erat. ut si
karolus intraret hyspaniã eũ expug¬
uarent. et de uincent. uenirent contͣ cũ
apd̃ narbonã et precipue rogatu almas¬
soris cordube qui dederat filiam suã in
audiatis. ¶Ibi fuit almassorus cor¬
dube. Et golia rer dalmarie. Falchetus
rex ualencie. Auriletus deme. Orrãduˢ
rer tortose. Sucretus rex cullierie. Bali¬
gandus rex cesaris auguste. Tebetus
cer tudelle. Uerdelanus rex frage. Tor¬
naferius de barbasta. Hospinellus. Et
fernagantus rex nazare. Brunandus
rex austorge. Capadocius rer leoni. Bai¬
cius rex. portagalensis. Palius rex pã¬
pilonie. Chilãurandꝰ rex lucerne. Fra¬
letus rex granade. Rauelius uex sego¬
mie. Benigiozus rex tholete. Becanũs

Expanded text:
erat dominus tocius Yspanie – et alii erat dominus tocius Yspanie – et alii reges erant sub eo, quotquot erant in Yspania –, audivit, quod Karolus volebat intrare Yspaniam et quod erat iuxta Narbonam, mandavit quibusdam regibus et principibus, quos fecerat iurare diu erat, ut, si Karolus intraret Yspaniam, eum expugnarent et devincerent et ut venirent contra eum apud Narbonam, et precipue rogatu Almassoris Cordube, qui dederat filiam suam Mataudiatis: Ibi fuit Almassorus Cordube et Golias, rex Almarie; Falquetus, rex Valencie; Avuletus, rex Denie; Orrandus, rex Tortose; Succretus, rex Culierie; Balingandus, rex Cesarauguste; Tebetus, rex Tutele; Verdelanus, rex Frage; Tornaferius de Barbasta; Hospinellus et Fernegandus, rex Nazare; Bruandus, rex Austorge; Capadocius, rex Leoni; Barcius, rex Portagalensis; 850 Palius, rex Pampilonie; Chilaurandus, rex Lucerne; Fraletus, rex Granade; Bavelinus, rex Segovie; Beragiosus, rex Tholete; Becanus,
Abbreviated transcription (Latin):
suut uadũ capre ꝑicte. et int̾fecit ibi qͥn¬
gentos milites. postea redunt ad karo¬
lum. Et torneamentũ fuit maximu
ad portam regiam. Nam ꝑ leucam po¬
tissetis audur strepitũ. et tumłtũ. qm̃
plusqͣm .lxx. milia sarracenoꝵ fuerũt
ibi int̾fecti. Et qͥngenti milites xp̃ia¬
noꝵ. qͦs karolus om̃s honestissime se¬
peliuit ¶ Et dum matrandꝰ uidit ꝙ
nõ potat sustine. ułueratꝰ tam̃ intrau
narbonã. Et om̃s sarraceni secum ⁊ p̾
timore clauserũt portas ciuitatis. ⁊ tũc
remansit torneamentũ. ¶ Et karolu
cũ suis rediuit usq ad mortes lauros.
Et stecit ibi illa nocte gaudens cũ nepo¬
te suo rotlando. et aliis de eoꝵ uictoria
et triũpho. Et edificauit ibi eccam ad
honorem sci michaelis. Et narrauit rot¬
landus ei qͥd fec̾at ultra mõtes. ⁊ qͣlit̾
uenerat. Et quilibet eoꝵ stecit prout
melius potuit illa nocte.
Tdum martilius qͥ tũc tẽporis

Expanded text:
sivit vadum Capre Picte et interfecit ibi quinsivit vadum Capre Picte et interfecit ibi quingentos milites, postea redivit ad Karolum. Et torneamentum fuit maximum apud Portam Regiam; nam per leucam posses audire strepitum et tumultum, quoniam plus quam LXX milia Sarracenorum fuerunt ibi interfecti et quingenti milites christiani, quos Karolus omnes honestissime sepelivit. Et dum Matrandus vidit, quod non poterat sustinere, vulneratus tamen intravit Narbonam et omnes Sarraceni secum; et pro timore clauserunt portas civitatis et tunc remansit torneamentum. Et Karolus redivit cum suis usque ad Montes Lauros et stetit ibi nocte illa gaudens cum nepote suo Rotolando et aliis de eorum victoria et triumpho. Et hedificavit ibi ecclesiam ad honorem Sancti Michaelis, et narravit ei Rotolandus, quicquid fecerat ultra montes et qualiter venerat, et quilibet eorum stetit, prout melius potuit, illa nocte. Et cum Marcilius, qui tunc temporis
Abbreviated transcription (Latin):
eos signũ karoli exclamando Et pͥn
ꝓstrauit in t̾ra mortuũ. Et alios seꝑtẽ
anteqͣm lancea retro traheret. ⁊ in illo
pͥlio fuit tantus clamor abutraq ꝑ¬
te. et tantus strepitus. et tanta de trun¬
cacio capitũ et alioꝵ mẽbroꝵ qd esset
difficili en arrare Nam ꝑ rotlandum
tantũ et suos socios fuerunt ibi intfecti
xxͣx. milia sarracenoꝵ. et ꝑ karolũ ⁊ suos
infiniti. Et fuit ibi mortuꝰ rer auilaten¬
sis et rutinensis. et postea sarraceni hoc
uidentes non potuerũt eos ult̾ius sustinc
ĩmo dederunt terga fuge u̾sus narbonã.¬
¶ Et roclandus et alii secuti sũt eos int̾¬
ficiendo qͦt quot atting̾r poterant. uł ha¬
bere. s. karolus fecit redue u̾sus carcasso¬
nam. thomã cũ maxima ꝑte peditũ. ip̃e
tamen tenuit secũ. centũ milia. Et cum
illis secutus est eos apud narbonam. et
iuxta narbonã fuit preliũ maximum.
S tam̃ rotlandꝰ mala sponte eoꝵ tran¬

Expanded text:
eos signum Karoli exclamando et in eos signum Karoli exclamando et in ostravit in terra mortuum et alios VII, antequam lanceam ad se traheret. Et in illo prelio fuit tantus clamor ab utraque parte et tantus strepitus et tanta detruncacio capitum et aliorum membrorum, quod esset difficile ennarrare. Nam per Rotolandum tantum et suos fuerunt ibi interfecti XXX milia Sarracenorum et per Karolum et suos infiniti. Et fuit ibi mortuus rex Aralatensis et postea Sarraceni hoc videntes non potuerunt eos ulterius sustinere, ymo dederunt terga fuge versus Narbonam. Et Rotolandus et alii secuti sunt eos, interficiendo quotquot attingere poterant vel habere. Sed Karolus fecit redire versus Crassam Thomam cum maxima parte peditum. Ipse tamen retinuit secum C milia et cum illis secutus est apud Narbonam et iuxta Narbonam fuit prelium maximum. Sed tamen Rotolandus mala sponte eorum tran
Abbreviated transcription (Latin):
opradc̃a ꝯgregatio saracenoꝵ¬
fuit nũciata rotlando. et q̃liter
credebant karolũ deuince. et monasfiũ
crasse penitus exstupare. Et ip̃ehoe au¬
diens cũ societate sua tam de nocte qͣm
de die ad succurrendũ karolo. ꝓut melĩ
potuit ꝓpauit. Ita ꝙ in nocte supradc̃a
iacuit cirra melã. Et crastina die ma¬
prelio. et de futuro. et neluit armata
manu sarracenoꝵ excitui obiiare.¬
¶ Ex alia ꝑte karolus redint sũmo
mane ad p̾liũ. et eiecit ui sarracenos
de campolongo. et fugauit eos usq a¬
pud fabzanũ. et ex inde usq ad lucor
et in loco illo ubi mela cadit in orbio¬
nem. rotlandus ei obians buccinaũ
cornu suũ auꝰ sonus pot̾at audini per
unã leucã. Et karolus cũ audiens. et
om̃is xp̃iani fuerũt plusqͣm aliquis
potest dice gratulati. Et unus qͥsq fcus
est audacior ultͣ modũ. Et tantus t̾ror
et timor cecidit supͣ sarracenos qd de
uita sua quilibet dubitauit ¶ Post¬
ea rotlandus cũ suis fecit insultũ in

Expanded text:
pradicta congregatio Sarracenorfuit nunciata Rotolando, et qualiter credebant Karolum devincere et monasterium Crasse penitus extirpare. Et ipse hoc audiens cum societate sua tam de die quam de nocte ad succurrendum Karolo prout melius potuit properavit ita, quod in nocte supradicta iacuit apud Nielam, et crastina die maprelio et de futuro et voluit armata manu Sarracenorum exercitui obviare. Ex alia parte Karolus redivit summo mane ad prelium et eiecit vi Sarracenos de Campo Longo et fugavit eos usque Faberzanum et exinde usque ad Lucos et in loco illo, ubi Niela cadit in Orbionem, Rotolandus, eis obvians bucinavit cornu suum, cuius sonus poterat audiri per unam leucam. Et Karolus eum audiens et omnes christiani fuerunt plus, quam aliquis potest dicere, gratulati, et unusquisque factus est audacior ultra modum, et tantus terror et timor cecidit supra 800 Sarracenos, quod de vita sua quilibet dubitavit. Postea Rotolandus cum suis fecit insultum in
Abbreviated transcription (Latin):
nasteriũ cooꝑtũ. postea fecit karolus
uirginis. et ꝓpt̾ societatẽ loci om̃s pone¬
rent ibi de su̾is reliquiis. et illoꝵ qͥlibet
hoc concessit. S tipinꝰ ait. dñc pp̃. Nũ¬
quid melius erit ut monasteriũ cõse¬
cietur anteqͣm ponemꝰ ibi reliquias.
Et dñs ppͣ. rendit ei. frat sciatis uos. ⁊

Expanded text:
nasterium coopertum. Postea Karolus nasterium coopertum. Postea Karolus Virginis et propter sanctitatem loci omnes ponerent ibi de suis reliquiis, et illorum quilibet hoc concessit. Sed Turpinus ait: «Domine papa, numquid melius erit, ut monasterium consecretur, antequam ponamus ibi reliquias?» Et dominus papa respondit: «Frater, sciatis vos et
Abbreviated transcription (Latin):
inde misit eos apud crassam ad mis¬
sam audiendã. et quilibet eoꝵ obtulit
idest bizantũ. et amore illoꝵ karolus
fecit magnũ riiiuiũ. Nam ĩqͣlibet ca¬
pite plani de mirallis fecit unũ lapi¬
t̾ram ties pedes ⁊ dimidiũ. alter quq
nascho engelerius mensuraurt longi¬
tudinẽ ab uno lapide ad aliũ. et ĩuenĩt¬
ibi Crir brachia. et ibi posuerũt mapi
u totum. Et thomas uenit ibi ⁊ comedit
cum karolo. S qr dies sabbi erat non
comedebat carnes. Et erant date karolo
.ii. truite. et dedit eas thome. Et tuipinu
furit eas ip̃emet supͣ unũ lapidẽ. ⁊ dix̃
ꝙ uocaretur locus iste peira fixa. Et ka¬
rolo placuit et omĩb noĩacio loci ¶E¬
nita comestione iuerunt om̃s apud
crassam. Et om̃s parietes erant tũc fc̃ĩ.
et trabes om̃s p̃ꝑace. Et rotlandꝰ et om̃s
milites alii eleuauer̃t om̃s trabes cum
cordis. et om̃s cl̾ici cantabant. Te deum
laudamꝰ. Et in trib postea fuit totũ mo¬

Expanded text:
inde misit eos apud Crassam ad misinde misit eos apud Crassam ad missam audiendam et quilibet eorum optulit unum bisantum, et amore illorum Karolus fecit magnum convivium. Nam in quolibet capite plani de Miralhis fecit unum lapiterram III pedes et dimidium, alter quinque. Et Vasco Engelerius mensuravit longitudinem ab uno lapide ad alium et invenit CXXX brachias et ibi posuerunt mapas per totum. Et Thomas venit et comedit ibi cum Karolo; sed quia dies sabbati erat, non comedebat carnes; et erant date Karolo XI troite et dedit eas Thome et Turpinus fregit eas ipsemet supra unum lapidem et dixit, quod vocaretur locus iste de cetero Petra Fixa, et Karolo placuit et omnibus nominatio loci. Facta comestione iverunt apud Crassam et omnes parietes erant tunc facti et trabes omnes preparate. Et Rotolandus et omnes alii milites elevaverunt omnes trabes cum cordis et omnes clerici cantabant ‘Te Deum laudamus’ et in tribus diebus postea fuit totum mo
Abbreviated transcription (Latin):
qͣs archiep̃s turpinꝰ ibi urta corpora qͦꝵ
nũ celebrabitis missis ad excitũ redie¬
re. et archiep̃s turpinꝰ dixit kaxolo. Do¬
mine nõ est bonũ ꝙ hic sumꝰ. nã ma¬
gistios et totum opus ĩpedimꝰ ꝓpt̾ stric¬
turã uallis. s exeamꝰ hic apd̃ miralas
et ꝓpter amplitudinẽ erimꝰ ibi melius
et ita fc̃m fuit. ¶ Dñs karolus fecit
ibi ppari tentoria sua. et coqͥnas ⁊ õs
alii sumiliter uixta eũ et turpinꝰ p̾cepit
magr̃s ut opus ꝓꝑarent. et omĩa bñ
⁊ ꝯgiue facent. et dum fuerũt apud
mualas. karolus minuit sibi ⁊ om̃s
alii quib fuit necessariũ. et totus ex̃¬
citus stetit cum magno gaudio et le¬
ticia ¶Die tercia uenatores karoli
adduxerũt.cccͣ. bestias saluatinas.
Et karolus fecit illa die tria milia
milites qui om̃s erant filii militũ. ⁊
omĩb ꝯtulit equos et palafrenos. et
omĩa quecũq erant eis necessaria. de¬

Expanded text:
quos archiepiscopus Turpinus iquos archiepiscopus Turpinus inum celebratis missis ad exercitum redierunt et archiepiscopus Turpinus dixit Karolo: «Domine, non est bonum, quod hic simus; nam magistros et totum opus impedimus propter stricturam vallis; sed exeamus hic apud Miralhas et propter amplitudinem erimus ibi melius». Et ita factum fuit. Dominus Karolus fecit ibi parari tentoria sua et coquinas et omnes alii similiter iuxta eum. Et Turpinus precepit magistris, ut opus properarent et omnia bene et congrue facerent. Et dum fuerunt apud Miralhas, Karolus minuit sibi et omnes alii, quibus fuit necessarium, et totus exercitus stetit cum magno gaudio et leticia. Die tertia venatores Karoli adduxerunt CCC bestias salvaticas, et Karolus fecit illa die tria milia milites, qui omnes erant filii militum, et omnibus contulit equos et palafredos et omnia, quecumque erant eis necessaria. De
Abbreviated transcription (Latin):
ista dext̃a ꝑte. unũ altare. et ibidẽ fc̃m
fuit. Et posuit ibi unã costam sc̃e ro¬
dogundis et unũ dentẽ sc̃e fidis. ⁊ unã
uũciã digiti sc̃i uincencui. ⁊ alias reli¬
quias. Sẽptem sc̃arũ. ⁊ ꝓhibuit sub
pena anathis ne aliqͥs aliqͥd de hoc sit
ausus extrahere ullo tp̃re. siue hora.¬
¶ Hoc fc̃o ep̃s sc̃i andree descocia fecit alid̃
altare ad honorẽ ip̃ius scĩ andree. et po¬
suit ibi plures reliquias sc̃i ãdrec ¶ Ep̃s
lemorinensis fecit aliud in honore sc̃i
marcialis et posuit ibi optimas reliqͥ¬
as atq scãs ¶ Archiep̃s sci thome de in¬
dia fecit aliud in honorẽ sc̃i thome. ⁊ po¬
nas campanas. Et ip̃e fecit eas cleuã¬
ri in .iiiiͦ. colũpnis de sonitu q̃rum tota
uallis resonauit. et totus ex̾citus gau¬
diũ habuit ¶Hoc fco rotlandus cum
caslariũ. Et om̃s xp̃ianos mortuos fe¬
cit ꝯgregari qui fuerũt mortui in p̾lio

Expanded text:
ista dextra parte altare». Et ibidem factum ista dextra parte altare». Et ibidem factum fuit. Et posuit ibi unam costam Sancte Radegundis et unum dentem Sancte Fidis et unam unciam digiti Sancti Vincencii et alias reliquias septem sanctorum et prohibuit sub pena anathematis, ne aliquis aliquid de hoc sit ausus extrahere ullo tempore sive hora. Hoc facto episcopus Sancti Andree de Scocia fecit aliud altare ad honorem ipsius Sancti Andree et posuit ibi plures reliquias Sancti Andree. Episcopus Lemovisensis fecit aliud ad honorem Sancti Marcialis et posuit ibi optimas reliquias atque sanctas. Archiepiscopus Sancti Thome de India fecit aliud ad honorem Sancti Thome et ponas campanas et ipse fecit eas elevari in quatuor columpnis, 1000 de sonitu quarum tota vallis resonabat et totus exercitus gaudium habuit. Hoc facto Rotolandus cum Caslarium et omnes christianos mortuos fecit congregari, qui fuerant mortui in prelio;
Abbreviated transcription (Latin):
nũ. et q̃sunt ab eo ꝯsiliũ ꝙ̃ abbem in
monastenio ponet. Qui rendens ait.
Dñe nõ est adhuc hora. S ꝑmittatis
ut monast̾iũ ꝑficiatur. et fãciatis ibi
face refectorium. et dormitoriũ. came¬
ras. coqͥnas. cellariũ et infirmariu
molendina furos. ¶ Et ponatis ei
pontus in pane ne possit diminui. ut
eqͣlis portio omĩb tribuatur. Elemosi¬
nariũ hospitale in qͣ pauꝑes hospiten¬
tur. Pret̾ea ꝯstituatis nẽ aliquis reci¬
piatur ibi nisi cẽt nobilis aliq̃ precio
qm̃ ignobiles ignobilia cogitant. Et
p uiros nobiles oĩs ꝓbitas honor. ⁊ õe
bonũ cotidie exaltatur. hoc fc̃o ponetis
lus. S eamꝰ uidercm̃ magr̃os et si meli¬
orare potestis aliqͥd in oꝑe faciatis. Et
turpinus fecit ibi face .iiiiͦ. fenestras
plusqͣm ante dix̾at. Ita fuere .xuiii. pt̃¬
ea karolus uocauit dñm ꝓp̃am ⁊ ali¬
tare erit hic ad honorẽ bte uirginis. s
ad honorẽ btissimi apłi petri faciã in

Expanded text:
num et quesivit ab eo consilium, quem abbatem in monasterio poneret. Qui respondens ait: «Domine, non est adhuc hora, sed permitatis, ut monasterium perficiatur. Et faciatis ibi fieri refectorium et dormitorium et cameras, coquinas, cellarium et infirmariam, molendina, furnos et ponatis ei pondus in pane, ne possit diminui, ut equalis porcio omnibus tribuatur, helemosinarium hospitale, in quo pauperes hospitentur. Preterea constituatis, ne aliquis recipiatur ibi, nisi esset nobilis aliquo precio, quoniam ignobiles ignobilia cogitant et per viros nobiles omnis probitas, honor et omne bonum exaltatur. Hoc facto ponetis lus, «sed eamus videre magistros et, si meliorare potestis aliquid in opere, faciatis». Et Turpinus fecit ibi fieri IV fenestras plus, quam ante dixerat, et ita fuerunt XVIII. Postea Karolus vocavit dominum papam et alitare erit hic ad honorem beate Virginis. Sed ad honorem beatissimi Petri apostoli faciam in
Abbreviated transcription (Latin):
cor suꝑbia. qm̃ credũt ut nr̃a gens in
sius ptib redierit et qd̃ simꝰ pauci. Et
ideo nos ueniẽt insultari. et karolus
dicit omĩb recedamꝰ ab isto loco. et co¬
medatis om̃s aliqͥd postea ascendati
equos et montes et gradas undiq cal¬
piatis. ut li ueneriñt nõ possint nobi¬
subito detrimentũ aliqd̃ ĩꝑtui. et ita fã¬
ctum fuit ¶ Posteai ꝯmendauit lius me¬
dicis uulnatos. Et rotb̾to p̾cepit ut qͥesce¬
ret. Nõdũ tam̃ milites karoli eqͥs ascen¬
derant. ꝙ custodes rupi guilerie et uilleb̾¬
cianis ceperũt bucinari et clamare.
¶Et marcilius in ꝯtinenti sicut uenit.
cepit in ualle uilleb̾cianis plusqͣm mil¬
le bestias. et intfecit ibi .c. hoĩes. Et karo¬
lus et totus excitus dum fuerũt muni-¬
ti yuerũt u̾sus eos. et dũ fuerũt apud
serram rubxam rotlandus bucinauit
cornu suũ. Et maralius hoc audiens. ⁊
alii qui secũ erant putantes ꝙ rotlan¬
dus eẽt reu̾sus apud franciã timucĩt

Expanded text:
 quoniam credunt, ut nostra gens in suis partibus recesserit et quod simus pauci, et ideo nos veniunt insultari». Et Karolus dixit omnibus: «Recedamus ab isto loco et comedamus aliquid; postea ascendatis equos et montes et gardas undique capiatis, ut, si venerint, non possint subito detrimentum aliquod impertiri». Et ita factum fuit. Postea commendavit suis medicis vulneratos et Roberto precepit, ut quiesceret. Nondum tamen milites Karoli equos ascenderant, quod custodes Rupis Gilerie et Ville Bercianis ceperunt bucinare et clamare. Et Marcilius incontinenti sicut venit, cepit in valle Ville Bercianis mille bestias et interfecit ibi centum homines. Et Karolus et totus exercitus, dum fuerunt muniti, iverunt versus eos. Et dum fuerunt apud Serram Rubeam, Rotolandus bucinavit cornu suum. Et Marcilius hoc audiens et alii, qui secum erant, putantes, quod Rotolandus esset reversus apud Franciam, timuerunt
Abbreviated transcription (Latin):
apud auinionẽ .iii. Noñ maii ĩ sab¬
bato. ãno dñi.mͦ. ccxxiii. a transitu ũ
sui. ãno xbui fuuitq instituta el festi¬
uitas celebranda xiiii. kłs uinii qua
die transiu̾at de hoc mũdo ¶ SAnno¬

Expanded text:
apud Avinionem III. nonas Maii sabbato anno Domini MCCCXIII., a transitu vero eius anno XVII. Fuitque instituta eius festivitas celebranda XIIII. kalendas Iunii, qua die transierat de hoc mundo.
Abbreviated transcription (Latin):
liũ in uigilia sc̃e cecilie neapoli resi¬
ens papalib ornamentis exemplũ
tante hunulitatis et abiectõis uo¬
luntarie/ et relinq̃ns posteris a nulli
ut reor aut paussissinus mmutandũ¬

Expanded text:
trum in vigilia sancte Lucie Neapoli resiens papalibus ornamentis, exemplum tante humilitatis et abieccionis voluntarie relinquens posteris a nullis, ut reor, aut a paucissimis imitand
Abbreviated transcription (Latin):
si in uolũtatib et in uotis. ꝙ in unũ
nõ pot̾ant ꝯuenire tardẽ in hũc frẽm¬
petrum de marrone cuĩ famã scĩtatis
et odorem bone opinionis aliqui ex
gularem suos ocłor dirigentes. ex ĩ pro¬
ꝯmunit̾ elegerũt in ꝑusio miserũt q¬
inde electõis sue decietũ ad ip̃m qͥ tũc
erat in ꝑtib apulie se aprucii in suo

Expanded text:
tibus et in votis, qui in unum non poterant convenire. Tandem in hunc fratrem de Marone, cuius famam sanctitatis et odorem bone opinionis aliqui ex  in lapidem angularem suos oculos dirigentes ex improelegerunt in Perusio miseruntque eleccionis sue decretum ad ipsum, qui tunc erat in partibus Apulie seu Abrucii in suo
Abbreviated transcription (Latin):
degebat in magna austeritate uite.
młtos hñs discipłos in illis ciurrũuici¬
nis ꝑtib quib ip̃e p̾erat tanqͣm pater
Huiꝰ electio fuit tam iniranda qͣm ĩ¬
opinata. ꝑstiterant enĩ duob ãnis ⁊

Expanded text:
degebat in magna austeritate vite multos habens discipulos in illis circumvicinis partibus, quibus ipse preerat tamquam pater. Huius eleccio fuit tam ammiranda quam ‹in›opinata.
Abbreviated transcription (Latin):
comoda intulere. ¶ Quida etiã hõ igne
celesti ꝯsumꝑtꝰ est. ueste euis illesa ma¬
nente ¶ Eodem ãno lotharius impator
ꝑtito int filio regno: ab renũciauit sẽ¬
culo et ĩpmia monastio suscepto hitu

Expanded text:
ibus inferunt. Quidam etiam homo igne caelesti consumptus est, veste illesa manente. Lotharius imperator partito inter filios regno abrenuntiat saeculo, et in Prumia monasterio habitu