comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pirinei iugo. uuas coricã ꝑfidiam.
parũ ꝑ inurdeundo contigit experiri.
Nacũ agininȩ longo ueloci & angus¬
tiarũ sitꝰ ꝑmittebac ꝓrectꝰ ir&
exercit. Aeduascones in sũmimontis
uerticeꝰ positis insiohis Esterũ locꝰ
exopacitate siluarũ quarũ ibrma¬
xima est copia insidus ponendis opor¬
tumꝰ extremã in pedim̃ toꝵ partẽ
xeos qui nouis simi agnimis ince¬
dentes subsido p̃cedentes tuebant᷑:
de suꝑ incursantes in sub iecta
ualbem deaciun Cũ sertoq cũ
esplio usq adinũ oñs int̃ficiun
acdireptis anpedeñtis noctis
beneficio quaia instabat
pucti sũma cũcebe¬
.ritate in diuersa
dis ꝑguntur:
Q diuuabat in hoc facto uuascones & le¬
uitas armox. & loci inquo resge¬
rebat᷑ sit est : contra francos & ar¬
mox grauitas. & loci iniquitas
ꝑ omia uuas conib: reddidit in pares :
In qͦ plio eggibarđ regie m̃se p̃posit᷑ ans¬
selmꝰ comes palacii & hrod lanđ

Expanded text:
Pyrenaei jugo Wasconicam perfidiam Pyrenaei jugo Wasconicam perfidiam parumper in redeundo contigit experiri. Nam cum agmine longo, ut loci et angustiarum situs permittebat, porrectus iret exercitus, Wascones in summi montis vertice positis insidiis est enim locus ex opacitate silvarum, quarum ibi maxima est copia, insidiis ponendis opportunus, extremam impedimentorum partem, et eos qui novissimi agminis incedentes subsidio, praecedentes tuebantur, desuper incursantes in subjectam vallem dejiciunt, consertoque cum eis praelio, usque ad unum omnes interficiunt, ac direptis impedimentis, noctis beneficio, quae jam instabat, protecti, summa cum celeritate in diversa disperguntur. Adjuvabat in hoc facto Wascones levitas armorum, et loci in quo res gerebatur, situs: e contra Francos et armorum gravitas et loci iniquitas per omnia Wasconibus reddidit impares. In quo proelio Eggihardus regiae mensae praepositus, Anshelmus comes palatii et Hruodlandus
Abbreviated transcription (Latin):
Nãbienmo ante italicũ. hocbellũ sũpsitꝰ
exordiũe & cũ sine int̾ missione gere¬
ret᷑ nichiltam̃ exisque aliubi
erant gerenda diiissum: aut ulla
in parte abeq: operose certanune
cessatum ese. Nã rex omnium
qui sua ȩtate gentib dominabare
& prudentia maximꝰ & animi
magnitudine prestantis siniꝰ
nichil in ins quar uł suscipienda
eratꝰ uł exequenda aut ꝓpt̃ la¬
bore detrectauit. aut ꝓpt̃ peri¬
culũ
exhorruit. Verũ unũ qđq scdmsuã qua¬
licatũ & subire & ferre doceꝰ. Nec in a¬
uersis cedere nec in ꝓsperis falsoblan¬
dienei fortunȩ assentire solebat.
uenĩ assiduo acpene continuo cũsa xonib:
bello certaretur: dispositis ꝑcongrua
confinioꝵ loca p̃sidis. hispania quã
maximo poterat belli apparatu ad¬
grechtͥ Saltuq piriner superato
omib quȩ aelierat oppidis atq castellis
indeditionẽ suscepcis saluo & incolumi
exercitu reuertit᷑ Pret̃ qđ iipso

Expanded text:
Nam biennio ante Italicum hoc bellum sumpsit Nam biennio ante Italicum hoc bellum sumpsit exordium, et cum sine intermissione gereretur, nihil tamen ex his quae aliubi erant gerenda dimissum aut ulla in parte ab aeque operoso certamine cessatum est. Nam rex, omnium qui sua aetate gentibus dominabantur et prudentia maximus et animi magnitudine praestantissimus, nihil in his quae vel suscipienda erant vel exsequenda aut propter laborem detractavit aut propter periculum exhorruit, verum unumquodque secundum suam qualitatem et subire et ferre doctus nec in adversis cedere nec in prosperis falso blandienti fortunae adsentiri solebat. 9. Cum enim assiduo ac poene continuo cum Saxonibus bello certaretur, dispositis per congrua confiniorum loca praesidiis, Hispaniam quam maximo poterat belli apparatu adgreditur; saltuque Pyrinei superato, omnibus, quae adierat, oppidis atque cain deditionem acceptis, salvo et incolumi exercitu revertitur, praeter quod in ipso
Abbreviated transcription (Latin):
fideiatq: religionis sacram̃ta sus¬
ciperent & francis ad unatiunus
cũ eis popłis efficerentur Hoc
bellũ ueammultũ temporis spatiũ
traherctur ipse non amplius
cũ hoste quãbis aciȩ conflix̃ semel iusta¬
montẽ qui hos neggi dicit᷑ iloco theor¬
melli nominato : & iterũ apud basa
fluuiũ & hoc uno mens sepaucisquoq
int̃positis dieb His duob p̾liis hostes
adeo ꝓfligatq ac deuicti sunꝰ ut ul¬
terius regeq ꝓuocare neque uenenti
resistere . nsi aliqua locimunitione
defensi auderent:
Plurestamen eo bello tã ex nobilitate
francoꝵ quã saxonũ & defuncti sũmis
honorib: luiri cõsumptis : Tandẽq
annocricesi mot̃ cio finitũ est cũ in¬
terĩ tot actanta inchuersis t̃rarũ
partib bella contra francos & exorta
sint & sollentia regis administrata.
ut merito intuentib: in dubiu̾uem re
possit : utrtiineo aut labox pacientia
aut felicitatẽ potius mirari conubntat.

Expanded text:
fidei atque religionis sacramenta perfidei atque religionis sacramenta perciperent et Francis adunati unus cum eis populus efficerentur. Hoc bellum licet per multum temporis spacium traheretur, ipse non amplius cum hoste quamontem qui Osneggi dicitur in loco Theotmelli nominato et iterum apud Hasa fluvium, et hoc uno mense, paucis quoque interpositis diebus. His duobus proeliis hostes adeo profligati ac devicti sunt, ut ulterius regem neque provocare neque venienti resistere, nisi aliqua loci munitione defensi, auderent. Plures tamen eo bello tam ex nobilitate Francorum quam Saxonum et functi summis honoribus viri consumpti sunt. Tandemque anno tricesimo tertio finitum est, cum Interim tot ac tanta in diversis terrarum partibus bella contra Francos et exorta sint et sollertia regis administrata, ut merito intuentibus in dubium venire possit, utrum in eo aut laborum patientiam aut felicitatem potius mirari conveniat.
Abbreviated transcription (Latin):
cũ pꝰinchoatũ cũ eis bellũ uix ille amꝰ
exaci sit quonon abeis huiꝰ cemodi
factasit ꝑmutatio: Sed magnanimitas
regis ac ꝑpetua tã in aduersis quã in
ꝓsperis mentis constantia : nulla eox
mucabilitate uł uincipoterat.
uł abhis quȩ a gereceperat defatigari:
Nã nũquã eos huicemnodi aliquid ꝑpe¬
trantes. inpune ferre passus est :
qui naut ipse ꝑse ducto aut ꝑ comites
suos misso exercitii ꝑfidiã ulcisceret:
& dignã ab eis penã exhiger&: usq dũ omib
qui refistere solebant ꝓfligatis & in suã
potestatẽ redactis. decẽ nulia hominũ
ex his qui utrasq: rippas abhis fluntinis
incolebant cũuxorib & paruulis
sublatos transtulit & huc adq illuc
ꝑgalliã & germaniã multimoda
diunsione distribuit. Eaq: conditio
ne arege ꝓposita & abillis suscepta:
tractũ p̃totannos bellũ constat eẽ
finitũ : ut abiecto demonũ cultu
& relictis patris cȩrimoniis xpĩane

Expanded text:
cum post inchoatum cum eis bellum vix ullus annus cum post inchoatum cum eis bellum vix ullus annus exactus sit, quo non ab eis huiuscemodi facta sit permutatio. Sed magnanimitas regis ac perpetua tam in adversis quam in prosperis mentis constantia nulla eorum mutabilitate vel vinci poterat vel ab his quae agere coeperat defatigari. Nam numquam eos huiuscemodi aliquid perpetrantes inpune ferre passus est, quin aut ipse per se ducto aut per comites suos misso exercitu perfidiam ulcisceretur et dignam ab eis poenam exigeret, usque dum, omnibus qui resistere solebant profligatis et in suam potestatem redactis, decem milia hominum ex his qui utrasque ripas Albis fluminis incolebant cum uxoribus et parvulis sublatos transtulit et huc atque illuc per Galliam et Germaniam multimoda divisione distribuit. Eaque cone a rege proposita et ab illis suscepta, tractum per aliquod annos bellum constat esse finitum, ut, abiecto demonum cultu et relictis patriis cerimoniis, Christiane
Abbreviated transcription (Latin):
iecta utroꝵq agros certolimite dis¬
t̃minaN: in quib: cedes & rapine & in¬
cendia uicissim fieri noncessaban:
uib: ad eo francisunt irritati : ut ñiã
uicissitudinẽ reddere sed aꝑtũ con¬
traros bellum suscipere dignum ua¬
dicarent : Susceptũ est igit᷑ aduers eos
bellũ: qđ magna utrĩq arumositate.
tam̃ maiore saxonũ quanfrancoꝵ
gerebatur : Poterat siquidem cicius
finirii sisaxanum hoc ꝑfidia patriet
diffile dictũ est: quociens superati. ac
supplices regi sededer̃: Imperatos¬
facturos. facturos sepolliciti sunt obsi¬
des quiin perabantur absq: dilaniatio¬
ne deder : Legatos qui miteebant᷑
susceper̃ aliquetiens ita domiti et
emolliti ut etiã dultũ demonũ dimit¬
teri & xpĩanȩ religioni i sesub dere
uelle ꝓmittexent: s dediicut
aliautiensproni: sic adẽ puertenda
satis non sit escmare adutrũ horũ fa¬
ciliores uerius dicipossent: Quippe.

Expanded text:
riecta utrorumque agros certo limite disriecta utrorumque agros certo limite disterminant, in quibus caedes et rapinae et incendia vicissim fieri non cessabant. Quibus adeo Franci sunt irritati, ut non iam vicissitudinem reddere, sed apertum contra eos bellum suscipere dignum iudicarent. Susceptum est igitur adversus eos bellum, quod magna utrimque animositate, tamen maiore Saxonum quam Francorgerebatur. Poterat siquidem citius finiri, si Saxonum hoc perfidia pateretur. Difficile dictu est, quoties superati ac supplices regi se dediderunt, imperata facturos polliciti sunt, obsides qui imperabantur absque dilatione dederunt, legatos qui mittebantur susceperunt, aliquoties ita domiti et emolliti, ut etiam cultum daemonum dimittere et Christianae religioni se subdere velle promitterent. Sed sicutaliquoties proni, sic ad eadem pervertenda sit ut satis aestimare, ad utrum horum faciliores verius diei possint; quippe
Abbreviated transcription (Latin):
nisiuuitȩ ilius modũ potius quã belloꝵ
quae gessit. Euentꝰ me moriȩ mandare
p̾senti opere ammo eẽt ꝓpositu ł inistam̃
huiꝰ belli fuit. subacta italia & rexdesi¬
derius ꝑpetuo exilio deportatꝰ. & filius
eiꝰ ad augis it alia puls. etres a langobar¬
dox regb ereptȩ adriano romane ecđȩ
rectori refitute: Posicui finẽ. saxonicũ
qđ quasi int̃missũ uidebatur repetitũ eft
quonullũ neq ꝓlixiuf neq: atrocius
francoxq pcpło laboriosius susceptũ ÷
Quia saxgnrꝰsic ut om̃s fare germaniã
in colentes nationes & natitra feroges.
& cul tui demanũ dediti nr&t reli¬
gioni conerarii : neq: diuina neq:
humana uira uł polluere ułtrans¬
gredi inhonestum drbi trabant᷑:
Suberatꝰ acause quȩ cotidie pacẽ con¬
turbare poterant t̃mini uidelic&
nostri & illor pene ubiq: inplano
contigui p̃t̃ pauca loca in quib: uł
silue maiores uł montiũ iugamt̃¬

Expanded text:
nisi vitae illius modum potius quam bellorum nisi vitae illius modum potius quam bellorum quae gessit eventus memoriae mandare praesenti opere animo esset propositum. Finis tamen huius belli fuit subacta Italia, et rex Desiderius perpetuo exilio deportatus, et filius eius Adalgisus Italia pulsus, et res a Langobardorum regibus ereptae, Adriano, Romanae aecclesiae rectori, restitutae. 7. Post cuius finem Saxonicum, quod quasi intermissum videbatur, repetitum est; quo nullum neque prolixius, neque atrocius Francorumque populo laboriosius susceptum est, quia Saxones, sicut omnes fere Germaniam incolentes nationes, et natura feroces,  cultui daemonum dediti nostraeque religioni contrarii neque divina neque humana iura vel polluere vel transgredi inhonestum arbitrabantur. Suberant et causae, quae cotidie pacem conturbare poterant, termini videlicet nostri et illorum poene ubique in plano contigui, praeter pauca loca, in quibus vel silvae maiores vel montium iuga inte
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ & labore certatũ & fine cons¬
tat eẽ cõpletũ Pipinꝰ si quide haistulfũ
regẽ paucorũ dierũ obsidione apud ticenũ
cõpulit & obsides dare & erepta romanis
oppida atq castella restituere atq reddita
non repetenta sacram̃to fide facere
aroł uero post inchoatu a sebellũ non prius
ndefutit qua & desideriũ regẽ quẽ longa
obsidione fatigauerat in deditionẽ
susciper&: ł iliu̾ eiꝰ ad augisu inquẽspes
omniũ inclinata uidebat᷑. non solũ regno
sed etiã italia excedere cõpeller& omĩa
romanis erepta restituer& Pruoelgaudũ
forouilani ducatꝰ p̃fectũ. resnouas molli¬
ente opprimer&: totãq: it aliã suȩ dicioni¬
ł subiugar& : subactȩq: filiũ suu̾ pipinũ
regẽ inponerte: Italiã intranti quã dif¬
ficilis apiu transit fuerit quantoq:
franchoꝵ labore inuia montiũ iuga
&eminentis incaelũ scopuliatq aspere:
cautes superate sint hoc loco describerẽ :

Expanded text:
tamen et labore certatum, et fine constamen et labore certatum, et fine constat esse completum. Pippinus siquidem Haistulfum regem paucorum dierum obsidione apud Ticenum compulit et obsides dare et erepta Romanis oppida atque castella restituere, atque ut reddita non repeterentur, sacramento fidem facere; Karolus vero post inchoatum a se bellum non prius destitit, quam et Desiderium regem, quem longa obsidione fatigaverat, in deditionem susciperet, filium eius Adalgisum, in quem spes omnium inclinatae videbantur, non solum regno sed etiam Italia excedere compelleret, omnia Romanis erepta restitueret, Hruodgausum , Foroiuliani ducatus praefectum, res novas molientem obprimeret, totamque Italiam suae ditioni subiugaret, subactaeque filium suum Pippinum regem imponeret. Italiam intranti quam difficilis Alpium transitus fuerit, quantoque Francorum labore invia montium iuga et eminentes in coelum scopuli atque asperae cautes superatae sint, hoc loco describerem,
Abbreviated transcription (Latin):
relinquere & uuasconiã petere coegit.
Que tam sibi consistere non sustinensi
transmisso amnegaromna lupouuas¬
conu̾ duciꝑlegatos mandat ꝑsugã
reddat quo dnĩ festinato fatiat. bello
secũ expostulaturũ: Sed lupꝰsaniori
us consilio non solũ i inoldũ reddidit:
sed etiã seipsum cũ ꝓuincia ciupeaerre
eiꝰ potestati ꝑmisit : Compositis in aqͥtamia
rebꝰ: eoq bello fuito regni quoq: sotio:¬
adriam̃ romane urbis epi exorat᷑ bellũ
contra langobardos suscepit: Ad pri
us quidã & a patre eiste phanopapa
supplicante cũ magna difficultate
susceptũ est: quia quidã eprimoribꝰ
franchorũ cũ quibꝰ consultare solebat.
adeo uoluntati eiꝰ renisi sunł. ut seregẽ
deserturos domũq redituros libera¬
uoce ꝓclamarent: Susceptũ tam̃ es
tunc contra haistul fu regr& cderrime
completum Sedlic& sibiut patribelli
suscipiendi similis ac potius eadem
causa subee uideretur: Haut simili

Expanded text:
relinquere et Wasconiam petere coegit. relinquere et Wasconiam petere coegit. Quem tamen ibi consistere non sustinens, transmisso amne Garonna Lupo Wasconum duci per legatos mandat ut perfugam reddat; quod ni festinato faciat, bello se eum expostulaturum. Sed Lupus saniori usus consilio non solum Hunoldum reddidit, sed etiam se ipsum cum provincia cui praeerat eius potestati permisit. Conpositis in Aquitania rebus eoque bello fAdriani Romanae urbis episcopi exoratus, bellum contra Langus quidem et a patre eius, Stephane papa supplicante, cum magna difficultate susceptum est; quia quidam e primoribus Francorum, cum quibus consultare solebat, adeo voluntati eius renisi sunt, ut se regem deserturos domumqvoce proclamarent: suspectum est tamen tunc contra Haistulfum regem et celerrime completum. Sed licet sibi et patri belli suscipiendi similis ac potius eadem causa subesse videretur; haud simili
Abbreviated transcription (Latin):
qs neq quisquã modo suꝑ esse in ue¬
nitur qui horũ dicat se habere
noticia scribere ineptũ iudicans.
ad actꝰ mores ceterasq: uitȩ illius
partes explicandas acdemons¬
trandas omissis incognitis transin
disposui Ita tamꝰ ut primo resges¬
tas : & domi & foris : de indemo¬
res & studia eiꝰ tude regni admi¬
nistratione & fine narrando.
nihil dehis quȩ cognituuł dig
na necessaria sunt p̃t̃ mictam:
mniu̾belloꝵ quȩ gessit: primo
aquitanicũ a patre inchoatũ
sed nonfinitum quia cito ꝑagi
posse uidebatur frẽ adhuc
uiuo &iã & auxiliũ ferrero gato
suscepit: Et lic& eu fr̃ ꝓmissofrus¬
trass& auxilio susceptã expe¬
ditionem strenuissi me &ecu¬
tus: non prius incepto desiste¬
re aut semel Esuscepto labo¬
r̾e cedere Voluit qũa hoc qđ
efficere molliebatur ꝑseuerantia quadã
aciugitate ꝑfecco fine conduderce
Na & hunoldũ qui post uuaifariimortẽ
aquitaniã occupare bellũq iãpene ꝑ¬
actũ reparare tẽptauerat. aquitania

Expanded text:
 neque quisquam modo superesse invenitur, qui horum se dicat-habere notitiam, scribere ineptum iudicans, ad actus et mores ceterasque vitae illius partes explicandas ac demonstrandas, omissis incognitis, transire disposui; ita tamen ut primo res gestas et domi et foris, deinde mores et studia eius, tum de regni administratione et fine narrando, nihil de his quae cognitu vel digna vel necessaria sunt praetermittam. Omnium bellorum quae gessit primo Aquitanicum, a patre inchoatum, sed nondum finitum, quia cito peragi posse videbatur, fratre adhuc vivo etiam et auxilium ferre rogato, suscepit. Et licet eum frater promisso frustrasset auxilio, susceptam expeditionem strenuissime exsecutus non prius incepto desistere aut semel suscepto labori cedere voluit, quam hoc, quod efficere moliebatur, perseverantia quadam ac iugitate perfecto fine concluderet. Nam et Hunoldum, qui post Waifarii mortem Aquitaniam occupare bellumque iam poene peractum reparare temptaverat, Aquitaniam
Abbreviated transcription (Latin):
urbib: conexa totius mundi
descriptione subtilius aanuta
figuratione complectitur
Et auream illam quẽ quarta
sinam diuiden dȩpatris augmen¬
to eẽ constituit. Hanc constitu¬
tione atq: ordinationẽ corã epis
abbatib comitibusq qui tunc p̃¬
sentes eẽ potuerunt quoꝵq: hic nomina
descripta sunt. fecit atque consti
arnulfus Milfarius Bernuinꝰ
la id drađ iohannes Thȩodulf
Odulfus. Stephanus. Vn rochus
Burgharđ meginardus. hatto
Rihuiunus edo Erchemgarius
qui ei diuina iussione successit
inspecto eodem breuiario quam
celerrime poterat post obitum
eius sum ma deuotione adim¬
plerecurauit.
Reli qua actuũ eiusgesta. seu & que
in carminib: uulgo canuntur
deeo non hic pleniter s̃de scripta
sed require inuita quã alchu¬
inus de eoscribit Explicit¬

Expanded text:
orbibus conexa totius mundi orbibus conexa totius mundi descriptionem subtili ac minuta figuratione conplectitur, et auream illam, quae quarta sinam dividendae partis augmento esse constituit. Hanc constitutionem atque ordinationem coram episcopis, abbatibus comitibusque, qui tunc praesentes esse potuerunt, quodescripta sunt, fecit atque constitArn, Wolfarius, Bernoinus, Laidradus, Iohannes, TheodulfuOtulfus, Stephanus, Unruocus, Burchardus, Meginhardus, Hatto, Rihwinus, Edo, Ercangarius, qui ei divina iussione successit, inspecto eodem breviario, quam celerrime poterat post obitum eius summa devotione adimplere curavit.Reliqua actuum ejus gesta, seu et quae in carminibus vulgo canuntur de eo non hic pleniter descripta: sed require in Vita, quam Alcuinus de eo scribit.
Abbreviated transcription (Latin):
quã qđ ad eam ex pat̃na here¬
ditate pati ꝑuenit: ut in¬
tegrũ eã. neque ulla diuisione
scinderetur ordinauit: Si qua
aut̃ inuenirentur. aut uasa
aut libri. aut alia ornam̃ta
quȩ liquido constar& eidem
capeł lȩ abeo collata non fuise
haec qui habere uell&e : dato
iustȩ estimationis prȩcio:
quorũ magnã inbibli otheca
sua copiam congregauit: sta¬
tuit ut abhis quieos abere uel¬
lent iusto p̃cio fuissent redemp¬
gatũ : Int̃ceceros thes auros
at que pecuniam tresm̃ses
argenteas & aureã unam
prȩcipue magnitudinis.
& ponderis eẽ constat
De quib: statuit adq: adquȩde¬
creuit : ut una exheis que forma
quad rangula des criptionem
urbis constantinopolitanȩ cor¬
tin& inter cetera donaria quȩ
quȩ adhoc deputata sunt romã
ne urbis effigiȩ figurata ẽ : ep̃
rauennatis a eccłȩ conferatur.
Ferciamq: cȩteris &t operispuleri¬
tudine & ponderis grauita te
multũ excellit quae extribus

Expanded text:
quam quod ad eum ex paterna herequam quod ad eum ex paterna hereditate pervenit, ut integrum esset, neque ulla divisione scinderetur, ordinavit. Si qua autem invenirentur aut vasa aut libri aut alia ornamenta, quae liquido constaret eidem capellae ab eo conlata non fuisse, haec qui habere vellet, dato iustae aestimationis praetio, quorum magnam in bibliotheca sua copiam congregavit, statuit, ut ab his qui eos habere vellent iusto pretio fuissent redempgatum. Inter ceteros thesauros atque pecuniam tres mensas argenteas et auream unam praecipuae magnitudinis et ponderis esse constat. De quibus statuit atque decrevit, ut una ex his, quae forma quadrangula descriptionem urbis Constantinopolitanae continet, inter cetera donaria, quae ad hoc deputata sunt, Romamnae urbis effigie figurata est, episcopio Ravennatis ecclesiae conferatur. Tertiam, quae ceteris et operis pulchritudine et ponderis gravitate multum excellit, quae ex tribus
Abbreviated transcription (Latin):
tia : eadem parsquatuor sub¬
diuisionib secarent᷑ : Etuna
quidem earũ supradictis .xx.¬
& unȩ partib abderetor
altera uero afilus & filiab:
suis filusq ac filiab filiorũ
suorũ assũpta. iusta & ratio¬
nabili int̃ eospartitione
odiuideretur : Tercia uero consu¬
etudo xp̃i anis more inusũ pau¬
perũ fuissec erogata : Iuarta si¬
mili modo nomine elemosinȩ
inseruorũ & ancillarũ usibus
palatu famulantiũ sustenta¬
tionẽ distributa uenirec :
Adhanc terciam totius sum mȩ
exere & ferri aliisq: mecallis
uasa at que utensilia. cũ armis
& uestib alioq aut p̃ciosȩ aut
in li aduarios usus facto suppel¬
lectili ut sunt cortinȩ stra¬
gula tapetia filtra coria.
samata & quic quid in camera
at que uestiarioei eo die fuiss&
inuentũ. ut ix hoc maiores illius
partis diuisiones fierent: & ero¬
gatio elemosinȩ ad plures ꝑueni¬
siasticũ ministeriũ tam id qđ
ipse fec̃: atq: congregauit:

Expanded text:
tiam, eadem pars quatuor subtiam, eadem pars quatuor subdivisionibus secaretur, et una quidem earum supradictis 20 et unae partibus adderetur, altera a filiis ac filiabus suis, filiisque ac filiabus filiorum suorum adsumpta, iusta et rationabili inter eos partitione divideretur; tertia vero consueto christianis more in usum pauperum fuisset erogata; quarta simili modo nomine elemosinae in servorum et ancillarum usibus palatii famulantium sustentationem distributa veniret. Ad hanc tertiam totius summae ex aere et ferro aliisque metallis vasa atque utensilia cum armis et vestibus alioque, aut pretioso aut vili, ad varios usus facto suppellectili, ut sunt cortinae, stragula, tapetia, filtra , coria, sagmata, et quicquid in camera atque vestiario eius eo die fuisset inventum, ut ex hoc maiores illius partis divisiones fierent, et erogatio elemosinae ad plures pervenisiasticum ministerium, tum id quod ipse fecit atque congregavit,
Abbreviated transcription (Latin):
tropolita nũ ciuita tũ nume¬
rũ xx. & una eẽ noscũ turi
Vna quequȩ abalceraẽ. seques¬
trata: semotim in suo reposi¬
corio cũ suꝑ scriptione ciuita¬
tis ad quẽ ꝑferenda est recon¬
dita iac& : Nomina mecropo¬
leorũ adquas tadẽ elȩmosina
si ue largixio fagienda ẽ. hȩcs:
Roma rauenna medio lanum.
forũ uli gradus. co lonia: magun¬
Treueris sõnones uesontiun
ludunũ roto magus. remis. are¬
las uenna: darantasia. Ebro¬
dunũ bur digala. Turones.
bua riges: Vnius aut̃ partis
quã ieegram reser uariuoluit
talis estracio: ut illis duabus.
in supradietas diuisiones dis¬
uisiones distributis& subsglllo
reconditis: haec ter cia ĩnusu
cocidiano uersaretur uelud
res quã nulla uoti obligatio¬
ne adomimo possidentis. ali¬
enatã eẽ constar& Et hoc
tan deu quo adusq uel ille
mansi s& in cor pore: uel usũ
eius sibi necessarial iudicar&:
Post obitũ uero suũ aduolun¬
caria seculariũ rerũ caren¬

Expanded text:
tropoleorum civitatum numetropoleorum civitatum numerum 20 et una esse noscuntur, unaquaeque ab altera sequestrata, semotim in suo repositorio cum superscriptione civitatis ad quam perferenda est, recondita iacet. Nomina metropoleorum, ad quas eadem elemosina sive largitio facienda est, haec sunt: Roma, Ravenna, Mediolanum, Forum Iulii, Gradus, Colonia, MogonTreveris, Senones, Vesontio, Lugdunum, Rotomagus, Remis, Arelas, Vienna, Darantasia, Ebrodunum, Burdigala, Turones, Bituriges. Unius autem partis quam integram reservari voluit, talis est ratio, ut illis duabus in supradictas divisiones distributis et sub sigillo reconditis, haec tertia in usu cotidiano versaretur, velut res quam nulla voti obligatione a dominio possidentis alienatam esse constaret, et hoc tandiu, quoadusque vel ille mansisset in corpore, vel usum eius sibi necessarium indicaret. Post obitum vero suum aut voluntariam saecularium rerum caren
Abbreviated transcription (Latin):
H ac igit᷑ intentione atq ꝓposito
omnẽ substantiã atq: suppllectilẽ
suã quae in auro & argento gẽmisq
ut ornaturegio in illa ut dictũ est
die in camera eiꝰ poterat in ueruri.
primo quidõ trina diuisione par¬
titꝰ estĩ demide easdẽ partes subcliui
dendo deduab partib xRxuna
partõ fecit : Tprrir integ ẽ raserua¬
uit : Et duarũ quidẽ partiũ inx&
uneꝰ partẽ facta dansio t aliratione
consistir : ut q in regao illius metro¬
politane ciuitatis ⁊ & &una esstnos¬
cunt᷑ : Un aqueq illañ partiũ
dĩ & amicoꝵsuoꝵ elemost ne nomine
puueniat & archi ep̃s qui tun cilli¬
us aedłȩrector extiterit. par tem
quȩ ad suã aeclesiam data est sus¬
cipiens cũ fuis suffraganeis par¬
ciatur. eo scilic& modouit pars
t̃cia suȩ sit aecłȩ due uero par¬
tes int̃ suffraganeos diuidant᷑:
Iarũ diuisionũ q̃ ex duabus primis
partib factȩ sunt. d iuxtame¬

Expanded text:
Hac igitur intentione atque proposito Hac igitur intentione atque proposito omnem substantiam atque supellectilem suam, quae in auro et argento gemmisque et ornatu regio in illa, ut dictum est, die in camera eius poterat inveniri, primo quidem trina divisione partitus est, deinde easunam partem fecit, tertiam integram reservavit. Et duarum quidem partium in 20 et unam partem facta divisio tali ratione consistit, ut quia in regno illius metropolitanae civitates 20 et una esse noscuntur, unaquaeque illarum partium dum et amicorum suorum elemosinae nomine perveniat, et archiepiscopus qui tunc illius aecclesiae rector exstiterit, partem quae ad suam aecclesiam data est suscipiens, cum suis suffraganeis partiatur, eo scilicet modo, ut pars tertia suae sit aecclesiae, duae vero partes inter suffraganeos dividantur. Harum divisionum, quae ex duabus primis partibus factae sunt, et iuxta me
Abbreviated transcription (Latin):
łestam̃ta facere instituit : quib filias
& ex concubinis liberos exaliqua
parte sibi heredes facer& sed tarde
inchoata ꝑficinon poterant :
Diuisionẽ cam̃thes hauroꝵ & pecunie ac uestiũ
Aliequȩ subpelletilis corã amcis & imristris
suis anniscrib ante quã deceder& fecit :
contestatꝰ eos ut pobitũ suũ a sefactadis¬
tributioꝑilloꝵ suffragiũ rata ꝑmaner&:
Quiq exhis quȩ cdiuiserat fieri uell& bre¬
perii autẽ .xi. inhctione iii. quãpia
& prudenti consideratione facere de¬
haurissius que quaẽ mnillache in camera
eiꝰ inuentaest: Inqͣ illud p̃cipue p̃ca¬
uere uoliit : ut non solũ elemosy narũ
largitioquađ sollẽ pnit̃ apud xp̃ĩ anos
pecunia ordine acratione ꝑficeret᷑
sed etiã ut heredessui omni ãbiguitate
remota quid adse ꝑtinere deber&
liquido cognoscere & sinelitȩ atq
contentionesua int̃se conpetenti
particione diuidere potuis setq:

Expanded text:
Testamenta facere instituit, quibus filias Testamenta facere instituit, quibus filias et ex concubinis liberos ex aliqua parte sibi heredes faceret, sed tarde inchoata, perfici non poterant. Divisionem tamen thesaurorum et pecuniae ac vestium aliaeque suppellectilis coram amicis et ministris suis annis tribus, antequam decederet, fecit, contestatus eos, ut post obitum suum a se facta distributio per illorum suffragium rata permaneret. Quidque ex his quae diviserat fieri vellet, breperii autem XIo, indictione IIII, quam pia et prudenti consideratione facere decunia quae in illa die in camera eius inventa est. In qua illud praecipue praecavere voluit, ut non solum elemosinarum largitio, quae solempniter apud christianos pecunia ordine atque ratione perficeretur, sed etiam, ut heredes sui, omni ambiguitate remota, quid ad se pertinere deberet, liquido cognoscere et sine lite atque contentione sua inter se competenti partitione dividere potuissent.
Abbreviated transcription (Latin):
amiculo leuaret᷑: Iaciilũ &iã qđ tunc
foate manutenebat ita elapsũ est ũt
xx uł eo amplius pedũ spatio longe
iacer&. Accessit adhoc crebreaquensis
palatii tremor : & indomib: ubi conuer¬
sabat᷑ assiduus laqueariox crepitꝰ:
Tacta&iã decelo inqua p̾tea sepultꝰ ÷
basilica : malũ aureũ qͦ tecticulm̃ erat
ornatũ ictufulminis dissipatũ & supͣ
domũ pontificis quȩ basilice contigua
erat piectumest : Erat in eadẽba¬
silica in margine coronȩquae int̃supe¬
riores & inferiores arcꝰ inferiorẽ ȩdis
partẽ ambiebat epi grãma si nopide
scriptũ : Continens quis auctor eet
eiꝰdẽ tepli cuiꝰ in extremouersule¬
gebat᷑ Raro ł princeps Notatũ est
a quib: dã eodẽ quo decessit anno pau¬
cis ante mortẽ mensib: eas quȩ princeps
rerent : Sed superiora omĩa sic aut
dissimiꝰlauit a bit sp̃int aut sinichil
hor adressuas quolib& modo ꝑtinereN

Expanded text:
amminiculo, levaretur. Iaculum etiam quod tunc amminiculo, levaretur. Iaculum etiam quod tunc forte manu tenebat, ita elapsum est, ut viginti vel eo amplius pedum spacio longe iaceret. Accessit ad hoc creber Aquensis palatii tremor, et in domibus ubi conversabatur assiduus laqueariorum crepitus; tecta etiam de coelo, in qua postea sepultus est, basilica, malumque aureum, quo tecti culmen erat ornatum, ictu fulminis dissipatum et supra domum pontificis, quae basilicae contigua erat, proiectum est. Erat in eadem basilica in margine coronae, quae inter superiores et inferiores arcus interiorem aedis partem ambiebat, epigramma sinopide scriptum, continens quis auctor esset eiusdem templi, cuius in extremo versu legebatur: KAROLUS PRINCEPS. Notatum est a quibusdam, eodem quo decessit anno paucis ante mortem mensibus, eas quae PRINCEPS rerent. Sed superiora omnia sic aut dissimulavit aut sprevit, ac si nihil horum ad res suas quolibet modo pertineret. 33.
Abbreviated transcription (Latin):
Porticquã int̃ basilicã & regiã opo¬
rosa molȩ conseruxerat . duẽ ascen¬
sionis dnĩ subitaruna usq ad fun¬
dam̃ta conlapsa. Itẽ pons hreni
apud magontiacũ quẽ ipse ꝑ x an¬
nos ingentilabore & opere mira¬
bili deligno ita construx̃ ut ꝑ¬
hennit̃ durare uideretur a
Itatrib horis fortuitu incendo
conflagrauit : ut p̃t̃ qđ aquategi¬
bat᷑ neun a qͥdem astula exeo
remaner& Ipse quoq: cũ ulti¬
ma insa xonia expeditionẽ
contrago thefridũ regẽ danoꝵ
ager& quadã diecũ ante exor¬
tũ solis castris egressus it̃ agere
cepiss& uidit repente delapsã
celitꝰ cũ ingentilumine face᷑
adextra insinistrã ꝑserenũ
aera transcurrere : Cunctisq
hoc signũ quid portender&
ad mirantib: subito equus quẽ
sedebat capite deor sum merso decidit. Eũq:
grauit̃ ad trã elisit . utfibula sa girupta
balteoq gladi dissipato afestinantib:
qui aderant ministris exarmatꝰ & sine

Expanded text:
Porticus, quam inter basilicam et regiam opePorticus, quam inter basilicam et regiam operosa mole construxerat, die ascensionis Domini subita ruina usque ad fundamenta conlapsa. Item pons Rheni apud Mogontiacum, quem ipse per decem annos ingenti labore et opere mirabili de ligno ita construxit, ut perenniter durare posse videretur, ita tribus horis fortuitu incendio conflagravit, ut, praeter quod aqua tegebatur, ne una quidem astula ex eo remaneret. Ipse quoque, cum ultimam in Saxoniam expeditionem contra Godofridum regem Danorum ageret, quadam dietum solis castris egressus, iter agere coepisset, vidit repente delapsam caelitus cum ingenti lumine facem a dextra in sinistram per serenum aera transcurrere, cunctisque hoc signum, quid portenderet, admirantibus, subito equus quem sedebat, capite deorsum merso decidit, eumque tam graviter ad terram elisit, ut fibula sagi rupta balteoque gladii dissipato, a festinantibus qui aderant ministris exarmatus, non sine
Abbreviated transcription (Latin):
arias hora chei t̃cia : Corpꝰmore
sollẽ pnilocũ & curã & maxi mototiuꝰ
popłi luctu eccłae mlatũ atq hu¬
matũ est : Dubitatũ est primo ubi
reponi deber& : eo qđ ipse uiuus
de hoc nichil p̃cipiss& Tandẽ omĩũ
animꝰ sedit nusquã eũ honestꝰ cumu¬
lariposse : quã in eabasilica quã ipse
& obhonorẽ scȩ̃ & & t̃ne uirginis
genitricis eiꝰ ꝓprio sũptu in eodẽ
uico construx̃: In hac sepultꝰ est
eademdie qua de functus est. ar¬
cꝰq supͣ tumulũ deauratꝰ cũ ima¬
gine & titulo extructꝰ. Lituł ille
hoc modo descriptꝰ est : Sub hoc con¬
ditorio sitũ est corpꝰkarolimagni
atq: orcodoxi imperatoris. qͥregni
francoꝵ nobilit̃ ãpliauit & ꝑ annos
xluii felicit̃ rexit : Decessĩc septua¬
suere ꝓdigia ut non solũ alui sedetiã
ipsehor mimeari sentir&. ꝑtres
continuos uiteq: t̾mino ꝓximos
annos & solis & lunȩ creberrama
defectio et in solae macula quȩ da¬
matri coloris septẽ dierũ spaciouisa:

Expanded text:
arii, hora diei tertia. 31. Corpus more sollempni lotum et curatum, et maximo totius populi luctu aecclesiae inlatum atque humatum est. Dubitatum est primo, ubi reponi deberet, eo quod ipse vivus de hoc nihil praecepisset; tandem omnium animis sedit, nusquam eum honestius tumulari posse, quam in ea basilica, quam ipse  ob honorem sanctae et aeternae virginis, genetricis eius, proprio sumptu in eodem vico construxit. In hac sepultus est eadem die, qua defunctus est, arcusque supra tumulum deauratus cum imagine et titulo exstructus . Titulus ille hoc modo descriptus est: SUB HOC CONDITORIO SITUM EST CORPUS KAROLI MAGNI ATQUE ORTHODOXI IMPERATORIS, QUI REGNUM FRANCORUM NOBILITER AMPLIAVIT ET PER XLVII FELICITER REXIT. DECESSIT SEPTUAfuere prodigia, ut non solum alii, sed etiam ipse hoc minitari sentiret. Per tres continuos vitaeque termino proximos annos et solis et lunae creberrima defectio et in sole macula quaedam atri coloris septem dierum spatio visa.
Abbreviated transcription (Latin):
suc cubuisse culpe: eo qđ nimis
clȩmens e&. Nos aut̃ cũ apło
dicam talib Dimitite illihanc
iniuriam: Sed haec utrum
uera nec nesit: ꝑ legens quisq
scire poterit: Porro quȩ scrip¬
siusq: ad tempr imperii adhe¬
mari Nobi lissimi & deuotissi¬
mimona chirelationedi dicĩ
quieico euus & connutrit& sẽ:
osteriora aut̃ quia ego rebus
int̃ fui palatinis queuidi& com¬
perire potuistilo contradidici¬

Expanded text:
subcubuisse culpę, eo quod nimis subcubuisse culpę, eo quod nimis clemens esset. Nos autem cum apostolo dicamus talibus: Dimittite illi hanc iniuriam! Sed haec utrum vera necne sint, perlegens quisque scire poterit. Porro que scripsi, usque ad tempora imperii Adhemari nobilissimi et devotissimi monachi relatione addidici, qui ei coevus et connutritus est; posteriora autem, quia ego rebus interfui palatinis, que vidi et comperire potui, stilo contradidi
Abbreviated transcription (Latin):
sobrietatẽ & sapientiã & iusticiã
hominib: Quarũ illa ita comitatui
indiuisȩ adhesit . ut nescirespoti¬
us quã in eo ammira rideberes :
Iuid eius sobrietate sobrius. quȩ
alio nomine frugalitas si uecaem¬
perantia nominatur Itaenim
ea usus est: ut illud uecussimum
ꝓuerbium et ad celũ usquecȩle¬
bratũ ei fuerit familiarissimũ
qđ dr̃ nequid minus. Sapientia
uero delecta batur ea : quã scrip¬
turȩ auctoritate didicerat
dicente: Eccetimordñi ipsa ẽ.
sapientia. Iusticiam porro
quantã coluerit affectu : ces¬
tes sunt quieius nouerunt stu¬
dium quo fragabat ut quisq
ordo hominũ ordinisuo iusta
ꝑximũ uero tamꝗ sedilige¬
ra ⁊ Iam uero uirtus adeo ei
co aluerat : ut tot ac tantispul¬
satus malis. lacessitus tampri¬
uatus quã que ex t̃nisiniuriis
nulla tam̃ pectus eius deo custo¬
de inuincibile. potuit iniuria¬
rũ pondere frangi unitam̃¬
tũ modo abȩmulis a scribebat᷑

Expanded text:
sobrietatem, sapientiam et justitiam, sobrietatem, sapientiam et justitiam, hominibus. Quarum ille ita comitatui indivise adhesit, ut nescires potius quam in eo ammirari deberes. Quid enim eius sobrietate sobrius, que alio nomine frugalitas sive temperantia nominatur? Ita enim ea usus est, ut illud vetustissimum proverbium et ad caelum usque celebratum ei fuerit familiarissimum, quo dicitur: Ne quid nimis. Sapientia vero delectabatur ea, quam scripturae de auctoritate didicerat dicente: Ecce timor Domini, ipsa est sapientia. Iustitiam porro quanto coluerit affectu, testes sunt, qui eius novere studium quo flagrabat, ut quisque ordo hominum ordini suo iusta proximum vero tamquam se diligeret. Iam vero virtus adeo ei coaluerat, ut tot ac tantis pulsatus malis, lacessitus tam privatis quamque externis iniuriis, nullo tamen pectus eius, Deo custode invincibile, potuit iniuriarum pondere frangi. Uni tantummodo ab ęmulis ascribebatur
Abbreviated transcription (Latin):
ungesta priscorũ bona mala uȩ
haxi mȩ primcipũ ad memoriã
redicuntur gemina in eisutilitas
legentib: confertur. Alia enim
ecrũ ulitati & edificationi ꝓsunt :
alia cautelȩ: Quia enĩ prima
in sublimi ueluti specula consitunt
& idõ laterenequeunt eo fama
eoꝵ latiusꝓpagatur. quo& dif¬
fusius cernitur & tanto qui que
illorũ bono plurimiallicuntur.
quanto ꝓminentior. eẽ imitari
gloriantur : Haec ita se habere
maiorũ produnt monum̃ta
qui relatione sua posterita tem
instruere studuerunt quisq
principũ quocalle mortaliũ
it̃ triuerit Iuorũ nos studiũ
imitantes: nolumus. eẽ ł pre¬
sentib in offitiosi ł futuris inui¬
di sed actus uitãq dõ amabilis
atq: orthodoxiimpris lvDO¬
UUici stiloscilic& min docto
contradimꝰ : Fateor enĩ & abs¬
q fuco adulationis dico: quia
usucũbit cuiusq nondico meum
quid ꝑ exiguum est sed magnori
ingeniũ tama theriȩ tantȩ
Et enĩ autoritatediuini diciꝰ
scãm sapientiã docere

Expanded text:
gesta priscorum bona malave, maxime principum, ad memoriam reducuntur, gemina in eis utilitas legentibus confertur. Alia enim eorum utilitati et aedificationi prosunt, alia cautelae. Quia enim primi in sublimi veluti specula consistunt, et ideo latere nequeunt, eo fama eorum latius propagatur, quo et diffusius cernitur; et tanto quique illorum bono plurimi alliciuntur, quanto prominentiores se imitari gloriantur. Haec ita se habere majorum produnt monumenta, qui relatione sua posteritatem instruere studuerunt, quisque principum quo calle mortalium iter triverit. Quorum nos studium imitantes, nolumus esse vel praesentibus inofficiosi, vel futuris invidi, sed Actus Vitamque Deo amabilis atque orthodoxi imperatoris Ludovici, stylo licet minus docto, contradimus. Fateor enim, et absque fuco adulationis dico, quia succumbit cujusque, non dico meum, quod perexiguum est, sed magnorum ingenium, materiae tantae. Etenim auctoritate divina discimus, sanctam Sapientiam docere
Abbreviated transcription (Latin):
& licceris: Poterat quidẽ hȩc orato¬
ris egregi sententia me ascriben¬
do det̃rere : nisi animo p̃meelitatũ
haberẽ hominũ iuditia potius
experiri & inscribendo in geniola
ornepericulũ facere quantanti
rri memoiã mihi parcendo

Expanded text:
et litteris. Poterat quidem haec oratoet litteris. Poterat quidem haec oratoris egregii sententia me a scribendo deterrere, nisi animo praemeditatum haberem, hominum judicia potius experiri, et scribendo ingenioli mei periculum facere, quam tanti viri memoriam, mihi parcendo
Abbreviated transcription (Latin):
trissima hominis obtimi deme in me¬
riti gesta silentio pterirẽ: patererq:
uitã eiꝰ quasi quinũ quã uixerit. sinẽ
litteris ac debita laude manere.
Cui scribende atq explicandȩ. non meu
ingeniolũ qđ exile & paruum hymmo
pęne nullum est. sed tullianã in par
erat desudare facundiam : En tibi librũ
p̃clarissimi & maximi uiri memoriã
continentẽ in quo pt̃ illius facta ñ est
qđ ad mireris : nisi fortȩ qđ homo barbar
& in romana locutione ꝑ parũ exerci¬
tatus aliquid medecent̃ aut comode
latine scribere posse putaueri : Atq:
intantã inpudentiã ꝓrũperĩ. ut illud
ciceronis putarẽ contempnendũ :
qđ inprimo tusculanarũ libro cũ dela¬
tinis scriptorib: loqueretur. ita dixis¬
se legitur. Mandare quẽ quã inquid
litteris cogitationessu as quieas nec
disponere nec illustrare possic. nec de¬
lectatione aliqua allicere lectorẽ : ho¬
minis est intẽperant̃ abutentis & otio

Expanded text:
trissima hominis optime de me metrissima hominis optime de me meriti gesta silentio praeterirem, patererque vitam ejus, quasi qui nunquam vixerit, sine litteris ac debita laude manere. Cui scribendae atque explicandae non meum ingeniolum, quod exile et parvum, immo paene nullum est, sed Tullianam par erat desudare facundiam. En tibi librum, praeclarissimi et maximi viri memoriam continentem, in quo praeter illius facta non est quod admireris, nisi forte, quod homo barbarus et in Romana locutione perparum exercitatus, aliquid me decenter aut commode Latine scribere posse, putaverim, atque in tantam impudentiam proruperim, ut illud Ciceronis putarem contemnendum, quod in primo Tusculanarum libro, cum de Latinis scriptoribus loqueretur, ita dixisse legitur: Mandare quemquam, inquit, litteris cogitationes suas, qui eas nec disponere nec illustrare possit, nec delectatione aliqua allicere lectorem, hominis est intemperanter abutentis et otio
Abbreviated transcription (Latin):
non existimaui tẽperandũ quando
mihi conscius erã nullũ ea ueracius
quã me scribere posse quaib: ipse in¬
terfui quȩq: psens oculata ut fue¬
rant fide cognoui : E tutrũ abalio
scriberentur nec neliquido scire:
non potui: Satiusq iudicatui eadẽ
cũ alnis uel ud cõmunit̃ littȩris
mandata memoriȩ posteroꝵ tra¬
dere quã regis excellentissimi &
ominũ sua aetate maximi clarissimi
uitã & egregios atq modernitẽ¬
poris hommib: uix imitabiles actꝰ
patiobliinonis tenebris aboleri
Suberat & alia non inrationabilis
ut opinor causa. quȩ uł sola suffice¬
reposs& ut me adhȩc scribenda
cõpeller& : nutrim̃tũ uidelic&
in me mpensũ & ꝑpetua postquã
inaula eiꝰ cõuersaricepi cũ ipso
aclibems eiꝰ amiticia quame ita
sibi deume x̃ debitorẽq tãuiuo
quã mortuo constituit ut me¬
rito ingratis uideri& urbi¬
cari possem sitot benẽficioꝵ
in me collatorũ. in moclarissima & illus¬

Expanded text:
non existimavi temperandum, quando non existimavi temperandum, quando mihi conscius eram nullum ea veracius quam me scribere posse quibus ipse interfui quaeque praesens oculata – ut dicunt – fide cognovi, et utrum ab alio scriberentur necne liquido scire non potui, satiusque iudicavi eadem, cum aliis velut communiter, litteris mandata memoriae posterorum tradere, quam regis excellentissimi et omnium sua aetate maximi clarissimam vitam et egregios atque moderni temporis hominibus vix imitabiles actus pati oblivionis tenebris aboleri. Suberat et alia non inrationabilis, ut opinor, causa, quae vel sola sufficere posset ut me ad haec scribenda conpelleret, nutrimentum videlicet in min aula ejus conversari coepi, cum ipso ac liberis ejus amicitia; qua me ita sibi devinxit, debitoremque tam vivo quam mortuo constituit, ut merito ingratus videri et judicari possem, si tot beneficiorum in me collatorum immemor, clarissima et illus
Abbreviated transcription (Latin):
itã & conuersationẽ ex parte
Ynon modicã resgestas dnĩ & nutri¬
toris mei haroli excellentis i imi&
merito famosis iimiregis. postquã
scribere animus tulit . quanta po¬
tui breuitate cõplexus sum: Ope.¬
rã inpendens ut dehis quȩ ad meã
noticiã ꝑuenire potuer̃ nihil
omit terem: Neq ꝓlixitate nar¬
randi noua queq fastidientiũ
animos offenderẽ. si cam̃ hoc ul¬
lomodo uitari potest ut noria
scriptione non offendantur qui
uetera & auiris doctissimis atq
dissertissimis confecta monum̃ta
fastidiunt: Et quia quã plures esse
non ambigã qr nctio ac litteris dediti
statũ aeui p̾sentis non arbitrent᷑
ita neglegendum. ut omnia peni¬
tus qua nunc fiunt uelud nulla
memoria digna silentio atq¬
obliuiomitradantur: Potiusq uelint
amore diuturnatis in lecti aliorũ p̃¬
clane facta qualib cũq scriptis ꝓnserere
quãsui nominis famã posteritatis me¬
morre mhnl scribendo subtrahere :
Tamen abhuiuscemodi scriptione

Expanded text:
itam et conversationem et ex parte non modica res gestas domini et nutritoris mei Karoli, excellentissimi et merito famosissimi regis, postquam scribere animus tulit, quanta potui brevitate conplexus sum, operam inpendens ut de his quae ad meam notitiam pervenire potuerunt nihil omitterem, neque prolixitate narrandi nova quaeque fastidientium animos offenderem; si tamen hoc ullo modo vitari potest ut nova scriptione non offendantur qui vetera et a viris doctissimis atque disertissimis confecta monumenta fastidiunt. Et quamquam plures esse non ambigam qui otio ac litteris dediti statum aevi praesentis non arbitrentur ita neglegendum, ut omnia penitus quae nunc fiunt velut nulla memoria digna silentio atqoblivioni tradantur, potiusque velint amore diuturnitatis inlecti aliorum praeclara facta qualibuscumque scriptis inserere quam sui nominis famam posteritatis memoriae nihil scribendo subtrahere, tamen ab huiuscemodi scriptione
Abbreviated transcription (Latin):
multis ex parte Rarlo manni soci¬
etatẽ separ ari mollientibus : ad eo
ut quidã etiã bellũ cõmitteresint
meditati Sed in hoc plus suspecti
quã pe̾riculi fuisse. ipse rerum
exhitꝰ ad ꝓbauit : defuncto larlo¬
manno uxor eiꝰ ce filuicũ quib dã
qui exoptimatũ eiꝰ numero pri¬
mores erat itali cã fugã p& nt
& nullis ex histentib causis. sp̃to
maritifrẽ sub desiderunegis
langob ardoruͥ patrociniu̾ secũ liberis
sui contulit: Et Rarlomannus qui¬
dẽpꝰ administratũ cõmunit᷑ biennio
regnũ morbo recessit: Naroł autẽ
frẽ defuncto concessu omniu̾ francox

Expanded text:
multis ex parte Karlomanni socimultis ex parte Karlomanni societatem separare molientibus, adeo ut quidam eos etiam bello committere sint meditati. Sed in hoc plus suspecti quam periculi fuisse, ipse rerum exitus approbavit, cum, defuncto Karlomanno, uxor eius et filii cum quibusdam, qui ex optimatum eius numero primores erant, Italiam fuga petiit, et nullis existentibus causis, spreto mariti fratre, sub Desiderii, regis Langobardorum, patrocinium se cum liberis suis contulit. Et Karlomannus quidem post amministratum communitor biennio regnum morbo decessit; Karolus autem, fratre defuncto, consensu omni
Abbreviated transcription (Latin):
erat tẽporalis uitȩ religiose
conuer sando cõpleuit : lipinꝰ
autẽ ꝑ auctoritatẽ romani pon¬
tificis expfecto palatii rexcuns¬
citue us cũ ꝑ annos  i. aut eo
amplius solus inperara franci
finitaa quitanicobello qđ contra
uuaifariũ ducẽ aquitaniȩ abeo
sus ceptũ ꝑ continuos nouẽ annos gere¬
batur apud parisius morbo aque int̃¬
cutis dẽ obiit. suꝑstitib liberis Karlo
& uarlomanno ad quos successio regni
diuno nutu ꝑuenerat Franci
si quidẽ facto psollẽpnit̃ generali
conuentu ambos sibi reges constituut:
ea condicione p̃missa ut totũ regni
corpus exequo pararentur Et Ra¬
rolus eã partẽ quã pat̃ eoꝵ pipimus
tenuerat: Narlomannus uero eã
cui patriuis eoꝵ Rarlomannꝰ p̃ȩgrat
regendi grã susciperoe: Susceptes
utritq conditiones & pars regni
diuisi iuxta modũ ꝓpositũ ab utroq
recepta est. Mansitq ista quãuis
cũ summa difficultate concordia.

Expanded text:
poralis vitae, religiose poralis vitae, religiose conversando complevit. 3. Pippinus, autem, per auctoritatem Romani pontificis ex praefecto palatii rex constitutus, cum per annos 15 aut eo amplius Francis solus imperaret, finito Aquitanico bello, quod contra Waifarium, ducem Aquitaniae, ab eo susceptum, per continuos novem annos gerebatur, apud Parisius morbo aquae intercutis diem obiit, superstitibus liberis Karlo et Karlomanno, ad quos successio regni divino nutu pervenerat. Franci siquidem, facto solemniter generali conventu, ambos sibi reges constituunt, ea conditione praemissa, ut totum regni corpus ex aequo partirentur, et Karolus eam partem, quam pater eorum Pippinus tenuerat, Karlomannus vero eam, cui patruus eorum Karlomannus praeerat, regendi gratia susciperet. Susceptae sunt utrinque conditiones, et pars regni divisi iuxta modum sibi propositum ab utroque recepta est. Mansitque ista, quamvis cum summa difficultate, concordia,