comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
gatum ẽ. ¶ Quod. aũt cicimus alienã rem¬
ĩ posse legnuta intelligendum t̃. si desunctus¬
̃ scĩctut alienam rem et ñignorabat. forsitam᷑
cnim siscisset alienam ñ legasset ⁊ itaduius.
puis rescͥpsit. Et uenus ẽ ip̃m quiagit idẽm
legitanũ plurte oportere scisse alienã remie¬
gare defunctum ñ heredem ꝓburt oportere:
ignorasse se. aliena qr scꝑ necessitas ꝓlim¬
diuus scuerus et antoninus rescripstrunt:¬

Expanded text:
gatum est. quod autem diximus, alienam rem posse legari, ita intellegendum est, si defunctus sciebat alienam rem esse, non et si ignorabat; forsitan enim si scisset alienam non legasset: et ita divus Pius rescripsit. et verius est ipsum qui agit, id est legatarium, probare oportere, scisse alienam rem legare defunctum, non heredem probare oportere, ignorasse alienam, quia semper necessitas probandivi Severus et Antoninus rescripserunt
Abbreviated transcription (Latin):
uia plerumq parentes sine causa libos
Nios uel exhrdant. ł omittant. inductũ
ẽ ut de ioffitioso testam̃to agere possit
ubi quiqueruntur aũ iniqst ex hrdatos a¬
nut iniq p̃t̾itos hoc colore quasi ñ sane mẽ¬
tis fucrunt cum testam̃tum orcdinarent.
s: hoc dicitur ñ quasi uere furiosus sit.s

Expanded text:
causa liberos suos vel exheredant vel omittunt, inductum est ut de inofficioso testamento agere possint liberi, qui queruntur, aut inique se exheredatos aut inique praeteritos, hoc colore, quasi non sanae mentis fuerunt, cum testamentum ordinarent. sed hoc dicitur
Abbreviated transcription (Latin):
ub̃ et necessar̾us hrs fit unde quificulta¬
tes suas suspect᷑as bñt. solent s iũi suum pͥ¬
mo au sccło. łͣ ctiam uitiorẽ gradu. heredẽ
instituere. ut si creclitorib satis ñfiat.:
ponus cius noĩt hereclis boni quam ipsi¬
us testatons acreditorb possideant: ⁊ ia
distrahant᷑. ł int̾ cos diuidant᷑. ¶ ꝓħtan
tum in commodo illudeiꝰ modum p̾stitur.
ut ea q̃ post mortem paronisui sibi ad ꝗsi¬
cnt ip̃i reẜuentur. ⁊ quauis ñ sufficiunt bõi
desuncti creditonbiterum tñ exea cã res
tĩ quas sibi ad quisiuit nũc̃neunt. ¶ Sui
aut et necessarui hrcdes sunt. Ulutifliuis.
filia. nepos. neptisꝙ exfilioet deinceps et¬
ien ubi qui modo inporestate morientis fu¬
ciuit. Set ut nepos neptisut sui heredes sĩt.¬

Expanded text:
 et necessarius heres fit. unde qui facultates suas suspectas habent, solent servum suum primo aut secundo vel etiam ulteriore gradu heredem instituere, ut, si creditoribus satis non fiat, potius eius heredis bona quam ipsius testatoris a creditoribus possideantur vel distrahantur vel inter eos dividantur. pro hoc tamen incommodo illud ei commodum praestatur, ut ea quae post mortem patroni sui sibi adquisierit ipsi reserventur: et quamvis non sufficiant bona defuncti creditoribus, iterum ex ea causa res eius, quas sibi adquisierit, non veneunt. Sui autem et necessarii heredes sunt veluti filius, filia, nepos neptisque ex filio et deinceps ceteri liberi, qui modo in potestate morientis fuerint. sed ut nepos neptisve sui heredes sint
Abbreviated transcription (Latin):
toꝙ uire ꝑfectum est. suꝑuis rũmpit᷑
tit̾it aliquis heres extocestamto an
eñ extiti̾t. Hoc n solum spectatur: an ali¬
quo casu exstert poͣtit deoq siquis
aut noluent heres ẽt. aut uiuo testato¬
rt aut p̾t mortem cius añquam ħrdi¬
tatem adient decessent: aut ꝯditiõc
sub qua ħrs institut᷑us e defcctus sit.
in his casib pat̃ familias intestatus
stcriͦo eque nullas iures ht̃: cum exto

Expanded text:
od iure perfectum est, superius rumpitur. titerit aliquis heres ex eo, an non extiterit: hoc enim solum spectatur, an aliquo casu existere potuerit. ideoque si quis aut noluerit heres esse, aut vivo testatore aut post mortem eius, antequam hereditatem adiret, decesserit, aut condicione, sub qua heres institutus est, defectus sit, in his casibus paterfamilias intestatus sterius aeque nullas vires habet, cum ex
Abbreviated transcription (Latin):
nis scͥptis ħrlib ex sacis ꝯstitutionib p̃¬
latisunt. ¶Non gͦ cẽ om̃s hreles igere
possunts ultra fr̃s ignur et serores cogna¬
ti nullomodo aut agere possunt. au agẽ¬
optati. ita demũ de inoffitioso testam̃to
age possunt. si nullo alio iure ad bona d̾¬
functi uenire possunt. ¶Nam qui alio

Expanded text:
ex sacris constitutionibus praelati sunt: non ergo contra omnes heredes agere possunt. ultra fratres et sorores cognati nullo modo aut agere possunt aut agenoptati, ita demum de inofficioso testamento agere possunt si nullo alio iure ad bona defuncti venire possunt. nam qui alio
Abbreviated transcription (Latin):
¶ꝙ nr̃a ꝯstitucio aducrecundiam nature in¬
trodux. ¶ Siuero quanta cumq pras Redi¬
tam uel res certa cis relicta fuit. de inofficioso
querela quiescent idꝙ cis de ẽ usq ad quã¬
tam legͥnim partis repitat᷑ur. licet non fũit:
ad icctumbonium arbitratu debere cam
conpleri. ¶ Situtor nomine pupilli. cuius
nittlam gebut ex testamto patrs siu legnũ
accẽꝑit. cum nich erat ipsi tuton relictum a
suopatre. nichominus possit ꝓprionomine su¬
.o. de iofficioso patris testamto ageresSit
fũt. de in officiosoeg̾iat. ⁊ suꝑitus ẽ ipse tũ¬
tor. qd sibi in cod testamto legitum relictũ
t̃. ñ ammutit. ¶Igaur quartam quio de¬
bet habe. ut de in officioso testam̃to agẽ non
possit. suic uire hereclitaro. siuc uire legi¬
ti.ł fidi comnissi. uelsimortis causi cidona¬
ta fiũt. quarta. uł int̾ uiuos in his tantum
telligendum ẽ. ut siuic unus fũit siuc pits
quib agert de mofficio testam̃to ꝑmitri¬
tur una quarta eis dmpossit. ut prata di

Expanded text:
ecundiam naturae introduxit. sin vero quantacumque pars hereditatis vel res eis fuerit relicta, de inofficioso querela quiescente, id quod eis deest, usque ad quartam legitimae partis repletur, licet non fuerit adiectum, boni viri arbitratu debere eam repleri. Si tutor nomine pupilli, cuius tutelam gerebat, ex testamento patris sui legatum acceperit, cum nihil erat ipsi tutori relictum a patre suo, nihilo minus possit nomine suo de inofficioso patris testamento agere. Sfuerit, de inofficioso egerit et superatus est, ipse quod sibi in eodem testamento legatum relictum est, non amittit. Igitur quartam quis debet habere, ut de inofficioso testamento agere non possit: sive iure hereditario sive iure legati vel fideicommissi, vel si mortis causa ei quarta donata fuerit, vel inter vivos in his tantummtellegendum est, ut, sive unus fuerit sive plures quibus agere de inofficioso testamento permittitur, una quarta eis dari possit, ut pro rata di
Abbreviated transcription (Latin):
ł exħrlatoqꝵ eadem etiam de posthu¬
m̃tum facere nemo pot̾. nͥ et sibi faciat.
Nam pupilloꝵ testam̃tum pars ⁊ se¬
quela c̃ paterm testam̃ti. ad eo ut si ꝑa¬
iris testam̃tum ñ uałat. nec filui quid̾
ualebit. ¶Lsinglis aũt libis uel ciq

Expanded text:
 exheredatorum, eadem etiam de postuntum facere nemo potest, nisi et sibi faciat: nam pupillare testamentum pars et sequela est paterni testamenti, adeo ut, si patris testamentum non valeat, ne filii quidem valebit. Vel singulis autem liberis vel qui
Abbreviated transcription (Latin):
eestate quis ht̃. non solum ita ut supra ce¬
diximus substituere possint. idẽ ut silt¬
redes ci ñ extiternt. alius ci sit br̃s. s eo
amplĩ. ut si ciberedes extiłt et ad huc in¬
p̾ubẽs mortui fiũnt sit ei aliquis ħrs. lu¬
ti si quis dicat hoc modo titius filius m̃s
hr̃s michi esto. siutrofilius m̃s heres mi
chinerit. siue heres heres erio et pͥus mo¬
riatur quam insuam tutelam uenĩt. id
ẽ pubxo factua sit. tc̃ sciuis ei heres esto.
smorib ibstitutũ t̃. ut cum eiusetatiᷤᷤ
funt. in quarp̃i sibitestam̃tũ facert ñ
pꝰsunt: parentes eius faciant. ¶ Quã
ratione nosci̾titi etiã ꝯstitutione inn¬
r̃o posiumus codioe qua ꝓspectum ẽ. ut¬
si quis m̃te captos habat filios. ł nepotes.
I ꝓnepotes cuius cumq sexus. ł gradus
liceat cis et si pubes sinit ad exẽplum pu¬
ͣ pillaris substitutionis certas ꝑsonas sub¬
stit᷑uere.¶Sin aũt resipuerint. camdem¬
t sunt testam̃ta. altum patris. attum filu¬

Expanded text:
estate quis habet, non solum ita, ut supra diximus, substituere potest, id est ut, si heredes ei non extiterint, alius ei sit heres, sed eo amplius ut et si heredes ei extiterint et adhuc impuberes mortui fuerint, sit eis aliquis heres. veluti si quis dicat hoc modo: ‘ Titius filius meus heres mihi esto: si filius meus heres mihi non erit, sive heres erit et prius moriatur quam in suam tutelam venerit id est pubes factus sit, tunc Seius heres esto.’ nam moribus institutum est, ut, cum eius unt in qua ipsi sibi testamentum facere non possunt, parentes eis faciant. Qua ratione excitati, etiam constitutionem in nostro posuimus codice, qua prospectum est, ut, si mente captos habeant filios vel nepotes vel pronepotes cuiuscumque sexus vel gradus, liceat eis, etsi puberes sint, ad exemplum pupillaris substitutionis certas personas substituere: sin autem resipuerint, eandeo sunt testamenta, alterum patris, alterum fil
Abbreviated transcription (Latin):
lere substitutionim in pubis fiuii q
in his tabulis scripta sit quib sibiꝗs¬
q herecdem instituissex quãius hoc pu¬
pillo ꝑidosum sit ¶ Nonsolum au̾t
Brelib institutis inpubib lib̾is ita
substituere parentes possunt. Ut le ⁊¬
si heredes ei excrunt. et añ pubtatẽ
mortui fuĩnt. sit eis heres is quẽ uo¬
luint ipais ctiã ex heredatis. ¶ Itaq
to casu. Si quidpupillo ex ħrditani¬
bi legatisut aut donationib ꝓpinque¬
rum atq amicoꝵ nomine ad quisitũ¬

Expanded text:
lere substitutionem impuberis filii, quod in iisdem tabulis scripta sit quibus sibi quisque heredem instituisset, quamvis hoc pupillo periculosum sit. Non solum autem heredibus institutis impuberibus liberis ita substituere parentes possunt, ut esi heredes eis extiterint et ante pubertatem mortui fuerint, sit eis heres is quem erint, sed etiam exheredatis. itaque eo casu si quid pupillo ex hereditatibus legatisve aut donationibus propinquorum atque amicorum adquisitu
Abbreviated transcription (Latin):
b cos heredes ẽe. ¶Partib aũt in quoꝵ¬
dam ꝑsonis expressus. siquis alus sinc
pirte nominatus ent. siquid aliqua piri
assis de crit. ex ca parte heres sit. ¶ Et si
plures sine pirte scͥptisunt. omnes in
candem partẽ ꝯ current. ¶ Si uero totu
as ꝯplct̾us sit. in partem dimidiã uocan¬
tur. Et illȩ. uel uli omnes in alteram di¬
midiam.¶ Nec int̃ ẽ primus anmedius.
annouissimus. sine parte scͥptus sit. ea
tnum pars data intellig q̃ uacat. ¶ ui¬
damus si q̃ pars aliqua uacat. nec tñ
quis quã sine parte hr̃s institutus sit:
qͥuũs sit. uł utisttres exquartis parti¬
b heredes scͥptisunt. ⁊ꝯstatat uican.¬
I tẽ p̾artẽ singlis tacite ꝓħrditan apã¬

Expanded text:
us eos heredes esse. partibus autem in quorus eos heredes esse. partibus autem in quorundam personis expressis, si quis alius sine parte nominatus erit, si quidem aliqua pars assi deerit, ex ea parte heres fit, et si plures sine parte scripti sunt, omnes in eadem parte concurrent. si vero totus as completus sit, in partem dimidiam vocantur, et ille vel illi omnes in alteram dimidiam. nec interest, primus an medius an novissimus sine parte scriptus sit: ea enim pars data intellegitur quae vacat. Videamus, si pars aliqua vacet nec tamen quisquam sine parte heres institutus sit, quid iuris sit? veluti si tres ex quartis partibus heredes scripti sunt. et constat, vacantem partem singulis tacite pro hereditaria par
Abbreviated transcription (Latin):
t̃ cestam̃ifictio. ondumn adita here I¬
clitis. ꝑsone uicem sustiet. Non hert⁊¬
disfutur.s. defuncti. cum et cĩ qui mu
tero ẽ suus. recte heres institurti ¶ Set i¬
uus plurium cum quib tẽstutifactio
ẽ. abextrine̾o institutus hr̃s. unicuiq
dñoꝵ cuius iussu adierit pportione do¬
minu ad quiret herecititem. ¶ Et unuĩ
hominẽ. et plures. usꝙ insinitum quot
quis ulit. Heredes facere licet. ¶ Hrclita
plerumq diuiditur in xii. uncias. que
assis appellatione ꝯ tinetu. habent aũt ẜ̃
et he partes ꝓpͥa nomina. ab uncia usq ad
assem. ut puta hec. sẽxcue. sextin. q¬
alraris iricn quincunx. scnns. scptune
aũt utiq duodecimunci as c̃ẽ oportet Nã:
tot uncie assem effituint. quot testator
uoluent Et fiinũ tamtum quis exsemis
¶ Et ccontrano pot quis inquantas cũc
uoluerit plurimasuncus. suam heredi¬
tarẽ diuidere. ¶ Si plures hrdes institu
tributio. necessana ẽ. Si nolit testator
nullis partib nominans. equis expartis¬

Expanded text:
t testamenti factio: nondum enim adita hereditas personae vicem sustinet, non heredis futuri, sed defuncti, cum et eius qui in utero est servus recte heres instituitur. Servus plurium, cum quibus testamenti factio est, ab extraneo institutus heres, unicuique dominorum cuius iussu adierit pro portione dominii adquirit hereditatem. Et unum hominem et plures in infinitum, quot quis velit, heredes facere licet. Hereditas plerumque dividitur in duodecim uncias, quae assis appellatione continentur. habent autem et hae partes propria nomina ab uncia usque ad assem, ut puta haec; uncia, sextans, quadrans, triens, quincunx, semis, septunx, autem utique duodecim uncias esse oportet. nam tot unciae assem efficiunt quot testator voluerit, et si unum tantum quis ex semis. et e contrario potest quis in quantascumque voluerit plurimas uncias suam hereditatem dividere. Si plures institutributio necessaria est si nolit testator nullis partibus nominatis aequis ex partib
Abbreviated transcription (Latin):
sminum ꝓcreatione similit nature offitio
fungitur. Et lege antiqua duodecim ta¬
bulaꝵꝵ omnes similit̃. ad successiones ab
intestato uocabuntur ꝙ et p̃tores pꝰea sccu¬
ti tẽ uidentur./ ideosimplex acsimile ius
ct insilus. ⁊ infiliab et incetens descendẽ¬
tib ꝑuilem sexum ꝑsonis. Nonsolum na¬
tis ẜcriam postumis int̃roduxẽ. u õm̃s siue
ssui. siue emancipatisint au heredes institu

Expanded text:
minum procreatione similiter naturae officio minum procreatione similiter naturae officio fungitur et lege antiqua duodecim tabularum omnes similiter ad successiones ab intestato vocabantur, quod et praetores postea secuti esse videntur, ideo simplex ac simile ius et in filiis et in filiabus et in ceteris descendentibus per virilem sexum personis non solum natis sed etiam postumis introduxit, ut omnes, sive sui sive emancipati sunt, aut heredes institu
Abbreviated transcription (Latin):
minm uero et int̃ cetos. /Quodsineꝙ leꝰ¬
redẽs instrtuti fuĩnt neq ita ut diximus
exher̃clati. ꝑmitat p̃tor cis contrita¬
bulas testaiti bonoꝵ possesssonẽ ¶ ad¬
optiuilibi quam diusunt in potestatẽ pa¬
tris idoptun cusdem urris hibẽtur cuius
sunit iustis nuptus questrisstaq heredes in¬
stiuendi. ł exheredandi sunt secundum
l cipiti ucro apatre adoptiuoneq ure ci¬
uili neq qd idelictum p̃tors adtinet ut
ltbos numerantur. Quaratione accidit
ut ex diuersoq adnaturalem parentem
adtmnet quamdu ꝗ̃ sint in ad optiua fr¬
milia extraneoo num crohabentur. ut cos
neq heredes institutre neq exheredare ne¬
cesse sit. Cum uero emancipati fiuĩnt ab ad¬
optiuopitre. tunc incipiant inea cã eͣt
in quafutun eẽnt. si ab ip̃o naturali patre
cmancipiti fuissent ¶ S hec quidẽ uetu¬
stas introducctut. ¶ trĩ uero ꝯstitutio¬
nichil int̃ masculos ⁊feminas inhoc uire
inter oẽ. existimans qr utraq ꝑsona in ho¬

Expanded text:
ini vero et inter ceteros. quodsi neque heredes instituti fuerint neque ita, ut diximus, exheredati, promittit praetor eis contra tabulas testamenti bonorum possessionem. Adoptivi liberi quamdiu sunt in potestate patris adoptivi, eiusdem iuris habentur cuius sunt iustis nuptiis quaesiti: itaque heredes instituendi vel exheredandi sunt secundum cipati uero a patre adoptiuo neque iure ciuili neque quod ad edictum praetoris pertinet inter liberos numerantur. Qua ratione accidit, ut ex diuerso, quod ad naturalem parentem pertinet, quamdiu quidem sint in adoptiua fmilia, extraneorum numero habeantur, ut eos neque heredes instituere neque exheredare necesse sit. cum vero emancipati fuerint ab adoptivo patre, tunc incipiunt in ea causa esse in qua futuri essent si ab ipso naturali patre emancipati fuissent. Sed haec vetustas introducebat. nostra vero constitutio inter masculos et feminas in hoc iure nihil interesse existimans, quia utraque persona in ho
Abbreviated transcription (Latin):
suos iam natos. i posthumos nominatim
rans an habeat libos. silentium ciꝰ ꝑ exhe¬
reclatione nominaũ facta uile ꝯstitut¬
omb pͥncipum caut᷑um ẽ. ¶ Out uel.
uus mat̾inis neccesse ñ habent᷑ libos suos:
aut heredes instituere aut exheredare s
possunt cos omittere. Nam sllemiũ mi¬
tris et aui matern ceterorumq ꝑm atr̃e
ascendentium tantum ficit qu intum

Expanded text:
suos iam natos vel postumos nominatim rans an habeat liberos, silentium eius pro exheredatione nominatim facta valere constitutionibus principum cautum est. Mater vel avus maternus necesse non habent liberos suos aut heredes instituere aut exheredare, sed possunt eos omittere. nam silentium matris aut avi materni ceterorumque per matrem ascendentium tantum facit quantum
Abbreviated transcription (Latin):
tum. idq lege uilia uellea ꝓuisum ẽ.
In qua simus exheredationis moduc ad
similitudint̃ p̾thumoꝵ demonstrat᷑.
⁊mancipatos libos unt ciuili neq be¬
redes insttuere neq exheredart ne¬
cesse ẽ quia non sunt siu heredes. s p̃¬

Expanded text:
tum. idque lege Iunia Velleia provisum est, tum. idque lege Iunia Velleia provisum est, in qua simul exheredationis modus ad similitudinem postumorum demonstratur. Emancipatos liberos iure civili neque heredes instituere neque exheredare necesse est, quia non sunt sui heredes. sed p
Abbreviated transcription (Latin):
ad hereclitatẽ ad cundam. ¶ S femini¬
in quid̾ scxus ꝑsont. uel nominatim. ł
getur ne uidrantur pobliuionẽ pre¬
terte ẽt. ¶ Masculos uero posthumo
id̾filios et de inceps placuit ñ alit rec¬
te exheredarnisi nominatm exhe¬
reelentur. hoc scilicit modo quicumq
micħfilius genitus fuerit exberts e¬
sto. ¶ posthumoꝵ aũt inloco sunt. Et
hu qui insui bereclis loc succedendoq̃i
agnascendo fiunt parentib sui here¬
des. ut cect. Si quis filium et excone
sui hrclis habet. quãuis nepos quocp
bet alia rationt exeat de potestate ci
dert ⁊ eomodo uira suoꝵ hereclum q̃¬
si agnaniõem nansciscuntur.¶nt ergo
comodorum patur cius testam̃tum. Si¬
cut ip̃m filium ł heredem instituere:
i nominatm exheredare debet testa¬
tor. Ne ñ iure faciat testam̃tum. Ita
et ne potem neptemut exfilio nẽces¬
se t̃ ei. łheredem pistiuere. ł exhere¬
cdare. ne forte uiuo cofilio mortuo
succedendo in locum eius nepos neptis
ue quasi agnatione rumpat testam̃¬

Expanded text:
ad hereditatem adeundam. sed feminini quidem sexus personae vel nominatim vel getur, ne videantur per oblivionem praeteritae esse, masculos vero postumos, id est filium et deinceps, placuit non aliter recte exheredari, nisi nominatim exheredentur, hoc scilicet modo: ‘ quicumque mihi filius genitus fuerit, exheres esto ’. Postumorum autem loco sunt et hi qui in sui heredis locum succedendo quasi adgnascendo fiunt parentibus sui heredes. ut ecce si quis filium et ex eo nredis habet, quamvis nepos quoquebet alia ratione exeat de potestate eidere et eo modo iura suorum heredum quasi adgnatione nanciscuntur. ne ergo eo modo rumpatur eius testamentum, sicut ipsum filium vel heredem instituere vel nominatim exheredare debet testator, ne non iure faciat testamentum, ita et nepotem neptemve ex filio necesse est ei vel heredem instituere vel exheredare, ne forte, vivo eo filio mortuo, sucue quasi adgnatione rumpat testame
Abbreviated transcription (Latin):
tum ẽ¶ Itmutus ⁊ surdusñ semꝑfa
cere cestam̃tum possunt. Unq aut de
cosurdo loquimu qui ominno ñ hxnu¬
dit ñ qui tarde exuidit.¶ Nam et mu¬
b et audiendi et loquendi facultatẽ
sccłm normam ciꝰ possint cestari aliaꝙ
cus aũt non pot̃ facere testam̃tum nͥ¬

Expanded text:
tum est. Item mutus et surdus non semper facere testamentum possunt. utique autem de eo surdo loquimur qui omnino non exaudit, non qui tarde exaudit: nam et muus et audiendi et loquendi facultatem secundum normam eius possint testari, aliaqcus autem non potest facere testamentum n
Abbreviated transcription (Latin):
rescͥpserunt aduiramq partem substitu
lias arbitratus. heredem sꝰꝓserit: ⁊ si hrs
non eẽt. ieuium ci substitiũt. isq ẜuus
ĩ uissu dñi adient hrdititem. meiuius in
partẽ admuttt᷑ur ¶uin uerbasi heres
non erits incoquid quem alicno uiri sub¬
ictum test᷑itor cẽ scit. sic accipuntur

Expanded text:
rescripserunt, ad utramque partem substituturescripserunt, ad utramque partem substitutulias arbitratus, heredem scripserit et, si heres non esset, Maevium ei substituerit, isque servus iussu domini adierit hereditatem, Maevius in partem admittitur. illa enim verba ‘ si heres non erit ’, in eo quidem quem alieno iuri subiectum esse testator scit, sic accipiuntur
Abbreviated transcription (Latin):
fictum fuit. omnib purendũ est. Si seꝑa¬
tum ulliti si illud aut ullud factum eritꝰ
calmomi cuilibet obtemꝑirt satis ẽ¶L
stitu possunt. ualiti si frĩs filios pegrina¬
tos ignorans qui cẽnt. heredes instituent:
ignorantia u testantis inutilem instituti
ieredum faccre. ut putasi ile hetes nõ
cnt. ille heres estõ. et de inceps inquan¬
tum ulit testator substituere pot.
t nouissimo loco insubsidium es uũ neces¬
sirium heredem instutuere. ¶ Et plures
inumus locum possunt substiti. runus
inprium¶r singłi insinglis .i. inuicẽ ipsi
quileredes institutisunt. ¶ Et si ex dispi¬
rib porcionib heredes sꝙͥptos inuic̃e sub¬
stitũit ⁊ nullim m̃niont̃ insubstitutioẽ
habuerit purtium. eas uidetur partes ĩ
substitutione declisse quas in inititm¬
one exp̃ssit. ⁊ ita diuus pius rescͥpsit.
¶S si instituto heredi. et coheredi suo. subꝰ¬
stituto dato. alius substu itus fũit. drui.
seuerus. ⁊ antoninus. sine distinctione

Expanded text:
factum erit ’, omnibus parendum est: si separatim, veluti ‘ si illud aut illud factum erit ’, cui libet obtemperare satis est. stitui possunt, veluti si fratris filios peregri natos, ignorans qui essent, heredes instituerit: ignorantia enim testantis inutilem institutioheredum facere, ut puta ‘ si ille heres non erit, ille heres esto ’; et deinceps, in quantum velit, testator substituere potest et novissimo loco in subsidium vel servum necessarium heredem instituere. Et plures in unius locum possunt substitui, vel unus in plurium, vel singuli singulis, vel invicem ipsi qui heredes instituti sunt. Et si ex disparibus partibus heredes scriptos invicem substituerit et nullam mentionem in substitutione habuerit partium, eas videtur partes in substitutione dedisse quas in institutione expressit: et ita divus Pius rescripsit. Sed si instituto heredi et coheredi suo substituto dato alius substitutus fuerit, divi Severus et Antoninus sine distinctione
Abbreviated transcription (Latin):
siuit de urc culli queramais suit de e¬
dictop̃tons quo tp̃tor p̃titis libis cc̃ta
feredes ustiuc pmissum t̃ tam libos
homines. quam suos. ⁊tam ꝓpͥos. quã
a lenõs. ꝓpnos aũt ẜuos olim quidẽ.
sccłm plunum seneiias. Non alit
quam cũ libtitt. recte instituere licelut:
sum t̃. Quodnõ ꝑmnouationẽ indu
uisset puilus suis libris. quos tam admis
gitur. in quonudam ꝓpͥctatem testator
ht alio usum fructũ hñte. ¶ Est aũt ca¬
sus in quo nec cum libtate utilit ẜuus.
adnã heres instituitur. Ut ꝯstitutione di¬
ħsunt. ¶ Sccuum adultiõ maculatum.
ñ iure testam̃tomanumassum añt sen¬
tr̃tum abca muliere uidi. que rea fuc¬
rat ciuisdem cͥminims postulataratiõis

Expanded text:
siue de iure ciuili quaeramus siue de edicto praetoris, quo praeteritis liberis contra Heredes instituere permissum est tam liberos homines quam servos tam proprios quam alienos. proprios autem olim quidem secundum plurium sententias non aliter quam cum libertate recte instituere licebat. sum est quod non per innovationem induxuisse Paulus suis libris quos tam ad Mastellegitur in quo nudam proprietatem testator habet, alio usum fructum habente. est autem casus in quo nec cum libertate utiliter servus a domina heres instituitur, ut constitutione dihaec sunt : ‘ Servum adulterio maculatum non iure testamento manumissum ante sententiam ab ea muliere videri quae rea fuerat eiusdem criminis postulata, rationis
Abbreviated transcription (Latin):
cus pupillus adhuc exco ꝙ palamsu¬
bstituum acceꝑit p̾t obitum ciꝰ ꝑicu¬
loinsidiarum subiceretur. uulgar̃e qui¬
d̾ substitutionẽ palamfacert ⁊ inpri¬
mis testam̃ti partib debet. ¶Iuam aũ
substitutionẽ ꝑ quam et siheres exti¬
tĩt pupillus et intra pub̾tatem decesse¬
rit. substitutus uocatur. seꝑatim in infe̾
parte cestam̃ti cauere ne inferiores ta¬
bule uiuofilio ad huc inpubere aꝑian¬
tur. ¶ Illud palam est non ido minus ua

Expanded text:
us pupillus adhuc ex eo quod palam substitutum accepit, post obitum eius periculo insidiarum subiceretur: vulgarem quidem substitutionem palam facere et in primis testamenti partibus debet, illam autem substitutionem, per quam et si heres extiterit pupillus et intra pubertatem decesserit, substitutus vocatur, separatim in inferiparte testamenti cavere ne inferiores tabulae vivo filio et adhuc impubere aperiantur. illud palam est, non ideo minus va
Abbreviated transcription (Latin):
des factisunt. ¶ Masculog usq ad. xi¬
aliq tempus decesserit. alius sit cihe¬
res. s hoc solum modo cis ꝑmassum ẽ.
ut cum ꝑfidi ꝯmissum testator obliget.
alii hcrecditatem cius. uel totam. uł ꝓ
parte restituere q. uis quale sit suoloco
let. cdonecrumpatur. inuum ue fiat.
¶xumpitur aũt testam̃tum: cumĩ
codem statu manente testatore. ip̃ĩ test.¬
m̃n ius uiciatur. ¶ Si quis n p̃t factum
testam̃tum ad optauĩt sibifiuum ꝑ

Expanded text:
des facti sunt. Masculo ialiquod tempus decesserit, alius ei sit heres: sed hoc solum permissum est, ut eum per fideicommissum testator obliget, alii hereditatem eius vel totam vel pro parte restituere: quod ius quale sit, suo loclet donec rumpatur irritumve fiat. Rumpitur autem testamentum, cum in eodem statu manente testatore ipsius testamenti ius vitiatur. si quis enim post factum testamentum adoptaverit sibi filium per
Abbreviated transcription (Latin):
utilit testabitur. ad eoquidem ut siui
uopatre filius mortuus sit nemoht
fuerat antiquitati obsuatum. s si nõ
fuerant herecles scͥpti scrpte ut. uel
exheredati ex ħcredate ue testamtũ
quid ñ infirmalutu.¶ Ius aũt ad crescẽ¬
dicis ad cͥtam portionẽ prestabatur.
S nec nominatim eas ꝑsonas ex he¬
dare parentib necesse erat .s. licebat
et int̃ ceteros hoc facere.¶ Iominanĩ
aũt ex hereclan quis uider. siue ita

Expanded text:
utiliter testabitur, adeo quidem ut, etsi vivo patre filius mortuus sit, nemo efuerat antiquitati observatum: sed si non fuerant heredes scripti scriptaeve vel exheredati exheredataeve, testamentum quidem non infirmabatur, ius autem adcrescendi eis ad certam portionem praestabatur. sed nec nominatim eas personas exheredare parentibus necesse erat, sed licebat et inter ceteros hoc facere. Nominatim autem exheredari quis videtur sive ita
Abbreviated transcription (Latin):
prte scriptus fiusset. ¶ Et sipĩcs uncie
quam .xii. distributesunt is quisiñ prͥ¬
te institutus t̃: quoddi pondio de t̃ habe¬
bit Iemq entsidipondius ex pͥlẽtus
strs que õs partes. idassem postta reuoca¬
nr. Qu imuis sint plurium unciarum.
Ixies et pure ⁊ subꝯditione. institui
pot. Excerto tempore. aut. adcrtum tõm

Expanded text:
rte scriptus fuisset. Et si plures unciae quam duodecim distributae sunt, is qui sine parte institutus est quod dipondio deest habebit: idemque erit si dipondius expletus sit. quae omnes partes ad assem postea revocantur, quamvis sint plurium unciarum. Heres et pure et sub condicione institui potest. ex certo tempore aut ad certum tem
Abbreviated transcription (Latin):
et p̃ciput nr̃is. ꝓpt̃ diuersas causas ñ
ad quiruntur. ¶ Pret bos igaur qui
castrense peculium. ł quasi castren¬
se habent. Si quis alius filius familias
testam̃tum ficĩt m̃̾̃tile t̃. licẽt sue
potestatis factus decessent. ¶ꝓrete¬
rea testam̃tum facere ñ possunt inpu¬
bes. ꝙr nuillũm coꝵ animi iud̾itum t̃
It furiosi quia m̃te carent. nec adrem
ꝑunet simpubes postea pubes fact̾

Expanded text:
et praecipue nostris, propter diversas causas non et praecipue nostris, propter diversas causas non adquiruntur. praeter hos igitur qui castrense peculium vel quasi castrense habent, si quis alius filiusfamilias testamentum fecerit, inutile est, licet suae potestatis factus decesserit. Praeterea testamentum facere non possunt impuberes, quia nullum eorum animi iudicium est; item furiosi, quia mente carent. nec ad rem pertinet, si impubes postea pubes factus
Abbreviated transcription (Latin):
auctontate diui augusti quã nerue
nec ñ optimi imꝑatonis trauam. poste¬
a uero subscͥptiont diuadnam etiã
dimissis amilicia idẽ ueteranis ꝯ cessũ
est ¶ Itaꝙ siquid̾ fccut destr ensi pccu¬
lio testam̃tum ꝑtinebit hoc ad cum q̃
heredem reliqueñt.¶ Siuero intestati d̾¬
cesserint. nullis libis̾. uel fratrib suꝑsti¬
tibs adpirentes coꝵ uire cõmumꝑ
tmebit. Ex hoc intelligẽ possumus
ꝙ incastris ad quisient: Miles qui m
porestare parris ẽ. neq ipsum putrẽ
adimẽ posse. nęꝙ neq patris credi¬
tores iduendere ł alit̃ in quietare:
neq patre mortuo cum frĩb cõmu
ne ẽẽ. S scilicet ꝓͥum cius eẽ. idq in
castris ad quisient. quam quã iure ci¬
uili omnium quimpotestate paren¬
tunsunt pcculia. ꝑ inde mnbonis par̃t¬
tum ꝯputantur. ac si suoꝵ peculiam
bonis lnoꝵ numerantur. exceptis ui¬
delicet his que ex sacris ꝯstitutionib

Expanded text:
auctoritate divi Augusti quam Nervae auctoritate divi Augusti quam Nervae nec non optimi imperatoris Traiani; postea vedimissis militia, id est veteranis, concessum est. itaque si quidem fecerint de castrensi peculio testamentum, pertinebit hoc ad eum quem heredem reliquerint: si vero intestati decesserint, nullis liberis vel fratribus superstitibus, ad parentes eorum iure communi pertinebit. ex hoc intellegere possumus, quod in castris adquisierit miles qui in potestate patris est, neque ipsum patrem adimere posse neque patris creditores id vendere vel aliter inquietare neque, patre mortuo, cum fratribune, sed scilicet proprium eius esse id quod in castris adquisierit, quamquam iure civili omnium qui in potestate parentum sunt peculia perinde in bonis parentum computantur acsi servorum peculia in bonis dominorum numerantur: exceptis videlicet his quae ex sacris constitutionibus,
Abbreviated transcription (Latin):
tius quasi militis ex noua uoluntat ual.
nec uidetm capitis liminutione irnũ
fier ¶ Sciendum tn est ꝙ ad exem plũ
castrensss peculii. tam antenores lecs
quim principales ꝯstuutiones qu̾ib dam
qi castrensia decluint peculia exquor ꝗ
bidam ꝑmissum erat etiam inpotestate
degentib testan quodnt̃a constitutio
latius extendens ꝑmisit omnb inhis
tantum modo peculus testan quidem s
iure comimoneri. cuius consinutio¬
nis tenore ꝑspecto licentia ẽ inchil
eo que ad prefatum uis ꝑtinẽti¬
on tamen omnib licet facere te¬
stam̃tum. stat n hu qui alienoui
nsubiecti sunt testam̃ti faciendiuis
ñ habẽt. ad eo quidẽ ut quaur pa¬
rentes eis ꝑmisennt nichilomagis
uire testan possunt. exxceptis hiõ quo
antea enumtrauimus. Et p̾cipue mi¬
litib quimporstate parentum sunt
quib de co ꝙ in castris ad quisierĩt ꝑ¬
missum ẽ ex ꝯstiutionib pͥncipum
testim̃tum facereꝰ qd quid̃ ius intio
tantum militantib datum ẽ. tam ex

Expanded text:
a voluntate valet nec videtur capitis deminutione irritum fieri. Sciendum tamen est, quod ad exemplum castrensis peculii tam anteriores leges quam principales constitutiones quibusdam quasi castrensia dederunt peculia, atque eorum quibusdam permissum erat etiam in potestate degentibus testari. quod nostra constitutio latius extendens, permisit omnibus in his tantummodo peculiis testari quidem, sed iure communi : cuius constitutionis tenore perspecto, licentia est nihil eorum quae ad praefatum ius pertinent ion tamen omnibus licet facere testamentum. statim enim hi qui alieno iuri subiecti sunt testamenti faciendi ius non habent, adeo quidem ut, quamvis parentes eis permiserint, nihilo magis iure testari possint: exceptis his quos antea enumeravimus, et praecipue militibus qui in potestate parentum sunt, quibus de eo quod in castris adquisierint permissum est ex constitutionibus principum testamentum facere. quod quidem initio tantum militantibus datum est tam ex
Abbreviated transcription (Latin):
s esto suit ita filius m̃s ex heresesto
non adiecto ꝓprio nomint scilicet et il
alius filius ñ extistit. ¶ postumi quoq ͦ¬
ubi uel heredẽs instinu debent uel ex¬
et infilio postumo ⁊ inquolibet exce¬
tis libis fiue feminin sexus. siue mascu

Expanded text:
s esto ‘, sive ita ‘ filius meus exheres esto ’, non adiecto proprio nomine, scilicet si alius filius non extet. Postumi quoque liberi vel heredes instituet in filio postumo et in quolibet ex ceteris liberis siue feminini sexus siue mascu
Abbreviated transcription (Latin):
tor habet. ¶ Scrus aut adno suoheres.
fuit. suo arbitno adire hereditatem pot̃.
q ñ fit necessarius. cum utrumq ex dm̃¬
testam̃to. non ꝯsequitur. ¶Quodsi alie:¬
natũs fuit. iussu noui dñi Adire heredi¬
tatem debet. et caratione ꝑcum dñs fit.
heres. Nam ipse alicna̾tus. neq lib neq
heres ẽẽ por̃. ctum si cum libtate heres¬
institutus fũit. destitisse in alibtatis do¬
natione uidetur dñs. qui tum alienauit.
¶Alicnus quoq sius heres institutus. Si ĩ e̾¬
tadem causa durauit. iussu cuis dñ adi¬
re bereditatem debet ¶ Siuero alienat̾us
abeofũit. aut uiuo testatore. aut p̾t mor¬
tem cius. antequam adeat. debet iussu
noui dñ adire. ¶it simanu missus est

Expanded text:
tor habet. Servus autem a domino suo heres fuerit, suo arbitrio adire hereditatem potest, quia non fit necessarius, cum utrumque ex dtestamento non consequitur. quodsi alienatus fuerit, iussu novi domini adire hereditatem debet et ea ratione per eum dominus fit heres: nam ipse alienatus neque liber neque heres esse potest, etiamsi cum libertate hereinstitutus fuerit: destitisse etenim a libertatis datione videtur dominus qui eum alienavit. alienus quoque servus heres institutus si in eadem causa duraverit, iussu domini adire hereditatem debet. si vero alienatus fuerit aut vivo testatore aut post mortem eius, antequam adeat, debet iussu novi domini adire. at si manumissus est
Abbreviated transcription (Latin):
sunti s hactenus hoc illis aprincipalibꝰ
stit onbꝯ ceclitur. quatenus militant
et incastris degunt ¶ post masont̃ utro
uet̾am. ł extra castra ilfaciant adhuc
militantes testam̃tum. coĩ omnili cuum
romanoꝵ iure fact debẽt Et qd̾ in castus
fccint cestam̃tum. ñ cominumi uirt ⁊
quomodo uoluctm. p̾t missiont̃ intra
annum tantũualebit. Quid gͥ. simira
annum quidẽ decesserint. Conditio aũt
herecdi ad scͥpta post annum exut̾it. an
it qĩ militis. ¶ Sedetsiquis ante militi¬
amnunrt fecit testaitum. et miles fac¬
tus et in expeclicione cdegens designaũ
illud et q̃dam adiecit suũt decrax. uł ⁊
lia̾ manisesta t̃ mmlis uoluntas huilere
uolentis: Dicendum ẽ hoc ualt cestmt̃¬
tum qĩ exnoua militis uoluntait. ¶ Dtm̃¬
q et si m arrogationẽ datus fuit miles. ł

Expanded text:
test. Sed hactenus hoc illis a principalibus test. Sed hactenus hoc illis a principalibus constitutionibus conceditur, quatenus militant et in castris degunt: post missionem vero veterani vel extra castra si faciant adhuc militantes testamentum, communi omnium civium Romanorum iure facere debent. et quod in castris fecerint testamentum non communi iure, sed quomodo voluerint, post missionem intra annum tantum valebit. quid igitur, si intra annum quidem decesserit, condicio autem heredi adscripta post annum extiterit? alacet, valere quasi militis. Sed et si quis ante militiam non iure fecit testamentum et miles factus et in expeditione degens resignavit illud et quaedam adiecit sive detraxit vel alias manifesta est militis voluntas hoc valere volentis, dicendum est, valere testamentum quasi ex nova militis voluntate. Denique et si in adrogationem datus fu
Abbreviated transcription (Latin):
ut quoquomodofacta abbis testam̃ta
ratastnt. sic intelligi debet. ut utiq prius
constare debat testam̃tum factum et̃. qd̃
etsint scͥptura a ñ militamib quoꝑ fie¬
ripot᷑. Is ergomiles de cuus bonis ap̃ te
quentur si ꝯuocatis ad hoc hoĩb ut uolun¬
tatẽ siam testaretur. Ita locurus est ut de¬
claret quem uellet sibi et̃. Ixredem. et
cui libtatem tribueret: Põt uidi sinc scͥp¬
tohoc modo et testatus. et uoluntas tĩrita
habende q̃ seteruansi ut plerumqs m̃o¬
nib fien soler clix̃ alicui. Ego te heredẽ
facio aut tibi bonamea rcłmnquo. nõ opor¬
tet hoc ꝓrestam̃to obsuan. nec ullorum
magis int̃ est quam ipsoꝵ quib idpͥu
iegium datum t̃ eius moĩ exemplum
ñ admiti  alioquin ñ difficult̃ p̾t mortẽ
alicuius militis testes existent qui adfir¬
marent se audisse dicc̃tem. Aliqua relĩ¬
quere st bona cui uisusit ⁊ phoc iuditi¬
a utra sabuertantir.¶ Numinmo ⁊ mu¬
tũs ⁊ surclus miles cestumtum facere pos¬

Expanded text:
ut quoquo modo facta ab his testamenta rata sint, sic intellegi debet, ut utique prius constare debeat, testamentum factum esse, quod et sine scriptura a non militantibus quoque fieri potest. is ergo miles de cuius bonis apud te quaeritur, si convocatis ad hoc hominibus, ut voluntatem suam testaretur, ita locutus est ut declararet quem vellet sibi esse heredem et cui libertatem tribuere, potest videri sine scripto hoc modo esse testatus, et voluntas eius rata habenda est. ceterum si, ut plerumque sermonibus fieri solet, dixit alicui : ‘ ego te heredem facio ’ aut ‘ tibi bona mea relinquo ’, non oportet hoc pro testamento observari. nec ullorum magis inteilegium datum est, eiusmodi exemplum non admitti: alioquin non difficulter post mortem alicuius militis testes existerent, qui adfirmarent se audisse dicentem aliquem relinquere se bona cui uisum sit, et per hoc iudicia vera subvertentur. ’ Quin immo et mutus et surdus miles testamentum facere po
Abbreviated transcription (Latin):
stam̃tanus test imonus repellebant. he
hoc iure minime abuti debe cos sua de
ei ut clictum ẽ ꝯuincte sunt licenti am
gatarus aũt et fidi comͣnissarus. quirã
Immo in quadam nr̃i ꝯstitutione et hoc
potestate hꝰmodi licentiam damꝰ. ¶ Ni¬
et unum testam̃tum plib codicib ꝯficẽ
omnib factis. ꝙ intcdum et necessirium
ẽ uliti. Si quis nauigaturus et se cumft̃

Expanded text:
stamentariis testimoniis repellebant, herhoc iure minime abuti debere eos suadeei, ut dictum est, coniunctae sunt, licentiam gatariis autem et fideicommissariis, quia immo in quadam nostra constitutione et hoc potestate, huiusmodi licentiam damus. Nit, testamentum omnibus factis. quod interdum et necessarium est, si quis navigaturus et secum
Abbreviated transcription (Latin):
ñ debet ẽẽ. qui inpotestate testatoris ẽ.
s si filius familias. destrensi peculio
post missionẽ faciat testam̃tum. nec
pater eius recte testis adhibetur. nec
is qui inpotestate euis dem patns ẽ. Re ꝓ¬
batum ẽ n in ea re domesticum testimo¬
a totum hoc negocium ꝙ. aguur testam̃¬
ti orcdinãdi gr̃a creditur hodie int̃ here

Expanded text:
non debet esse qui in potestate testatoris est. non debet esse qui in potestate testatoris est. sed si filiusfamilias de castrensi peculio post missionem faciat testamentum, nec pater eius recte testis adhibetur nec is qui in potestate eiusdem patris est: reprobatum est enim in ea re domesticum testima totum hoc negotium quod agitur testamenti ordinandi gratia, creditur hodie inter here
Abbreviated transcription (Latin):
hereclis exprimatur. et oĩa sccłm illius
constitutionis tenorem ꝓcedant. ¶ Pos¬
sunt aũt testes omnes cͥt uno anulo signi¬
tem anuli unuis sculpture fuerint. scdm
qd pomponio uisum ẽ: S et alieno quo¬
q anulolicet signare. ¶Testes aũ ad
neq suus. neq mutus. neq surdus. ne¬
q funosus. nec ciubonis inĩtlictum ẽ.
Ncc is quem leges uibent in ꝓbum in
bi. ¶ S cum aliquis extestib testam̃¬
ti quidem faciendi tp̃r lib̾ existimaba¬
tur. postea ueros uus appiruit. tam di¬
uus adrianus catononioucroquam
postta duus seuerus ⁊ antoninus re¬
scͥpstrunt subuenire se exsua libtate
trst. m̃itout sic habeatur. atꝙ slut opor¬
tet factum eẽt. Cum eo tp̃r quotestam̃¬
tũm signaretur. õium ꝯsensu hic testis
liboꝵ locofuerat. nec quisquã ẽẽt qui
cistatus. questionẽ mouẽnt. ¶ Pat nec
triq testes inunum testam̃tum fieri pꝰ¬
sunt qr nich nocet exuna domoplures
testes alieno negõ ad hibi. Intestib aũt

Expanded text:
heredis exprimatur et omnia secundum illius constitutionis tenorem procedant. Possunt autem testes omnes et uno anulo signatem anuli una sculptura fuerint? secundum quod Pomponio visum est. sed et alieno quoque anulo licet signare. Testes neque servus neque mutus neque surdus neque furiosus nec cui bonis interdictum est, nec is quem leges iubent improbum intberi. Sed cum aliquis ex testibus testamenti quidem faciendi tempore liber existimabatur, postea vero servus apparuit, tam divus Hadrienus Catonio Vero quam postea divi Severus et Antoninus rescripserunt, subvenire se ex sua liberalitate testamento, ut sic habeatur atque si ut oportet factum esset, cum eo tempore quo testamentum signaretur omnium consensu hic testis liberorum loco fuerit, nec quisquam esset qui ei status quaestionem moveat. Pater nec trique testes in unum testamentum fieri possunt: quia nihil nocet ex una domo plures testes alieno negotio adhiberi. In testibus autem
Abbreviated transcription (Latin):
tiam ius crule et p̃torium iungi. ꝯstitu¬
tum ẽ ut uno eodemq tempore q. uis ci¬
uile quodom modoetigebat. Septem te¬
stib adhibits et subscͥptione cestiũ qd̾
ox ꝯstrunonib inuentum ẽ. Et exedic
cop̃toris signacła testam̃tis imponeren

Expanded text:
tiam ius civile et praetorium iungi, constitutiam ius civile et praetorium iungi, constitutum est, ut uno eodemque tempore, quod ius civile quodammodo exigebat, septem testibus adhibitis et subscriptione testium, quod ex constitutionibus inventum est, et ex edicto praetoris s
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ duogna testamton musu fuisse. qͦ¬
rum alterompace et in ocioutebantur
Quodcalatĩs comĩcus appellabatur. Altero
cum inp̃lium exitun cent quod p̃cinctũ
uocabatur. ¶ At̾cessit cdem t̃tium ge
ginariam quãdam uenditionẽ agelutur.
quinq testib ⁊ libri p̃ende ciub romanis
pubib presentib et eoquifamilit ep̃tor
dicclinur. ¶ S illa quidem priora duo
gĩa testam̃toꝵ exuetenb temporl in
de suctudinẽ. abieꝵ Quod̾ uero ꝑes et li¬
bram fiebut. licet diutius ꝑmansit. attñ
partim ex loc musu ẽt desut. ¶ S p̃lic¬
ta quidem nomini testam̃toꝵ ad ius ci¬
iule referelũtur s postea utro exedicto p̃¬
toris alia forma faciendoꝵ testam̃toꝵ in¬
troclucta ẽ ¶ Iure n honorario nulla
tmancipatio desidabatur s septem testiũ
signa sufficiebant. cum uire cuuli sigra
testium ñ crant necessaria. ¶ S cum pau¬
latim tam exusu hominũ quam ex ꝯsti¬
tionũ cm̃dationib cep̃ininam ꝯsonam¬

Expanded text:
uo genera testamentorum in usu fuisse, quorum altero in pace et in otio utebantur, quod calatis comitiis appellabatur, altero, cum in proelium exituri essent, quod procinctum dicebatur. accessit deinde tertium genginariam quandam venditionem agebatur, quinque testibus et libripende, civibus Romanis puberibus, praesentibus et eo qui familiae emptor dicebatur. sed illa quidem priora duo genera testamentorum ex veteribus temporibus in desuetudinem abierunt: quod vero per aes et libram fiebat, licet diutius permansit, attamen partim et hoc in usu esse desiit. Sed praedicta quidem nomina testamentorum ad ius civile referebantur. postea vero ex edicto praetoris alia forma faciendorum testamentorum introducta est: iure enim honorario nulla emancipatio desiderabatur, sed septem testium signa sufficiebant, cum iure civili signa testium non erant necessaria. Sed cum paulatim tam ex usu hominum quam ex constitutionum emendationibus coepit in unam consonan
Abbreviated transcription (Latin):
fecisse quidã nr̃oꝵ idicum
qͥ ⁊̃ acto̾er ip̃am inrem mulie¬
rib pͦ mat̾monii trãsactone
insposanicia largitate dederut
Ad recte mehoatum deide a
posteris iudicibn qĩ psup uaci

Expanded text:
fecisse quidam nostrorum iudicum, qui etiam ipsam in rem mulieribus post matrimonii transactionem in sponsalicia largitate dederunt, quod recte incohatum deinde a posteris iudicibus quasi
Abbreviated transcription (Latin):
neglectis dõ⁊ de fu̾cti memori
a caritate filioꝵ. ita puis sp̾clider
pc̃is.¶Et illam quid̾ que au̾l
mat̾ filioꝵ. cõsistit punu̾it ama¬
re ⁊ lic filios non habcat ꝓꝑter
solam honestat̾e hagunt Icr¬
nerez u̾osic effusam cocupisc̃e¬
tiis uel nõ ip̃is subdidert pe̾is
quas sustine̾t que añ lugubre
tp̃c adsa uota declinauert Ioq¬

Expanded text:
neglectis deo et defuncti memoria et caritate filiorum, ita parvis subdiderunt poenis, et illam quidem, quae ante mater filiorum consistit, puniunt amare, et licet filios non habeat, propter solam honestatem haec agunt, mulierem vero sic effusam concupiscentiis, non vel ipsis subdiderunt poenis quas sustinent quae ante lugubre tempus ad secunda vota declina
Abbreviated transcription (Latin):
dote̾ aut aũ mipcialẽ dõatõe:
neq̃ꝙͣ lucrũcrit filiis qd̾ dasy
ẽ S licebit lucrari aũ uitͥciu
Siu̾osolũ usũ fructũ reꝵ aut
inr uxori aut ꝯiux marito per
nonissia dedit uolu̾tat̾e. nice
nos quid̃ dicebat lex si.adẜas
ucĩrẽt nuptias aut pat̾ auti
mat̾ statĩ relicio usu cad̾e sic̾
priꝯ cadebant ꝓprietate ⁊ repe¬
ce filiis illu restitui si mpub̾e¬

Expanded text:
dotem aut antenuptialem donationem, nequaquam lucrum erit filiis quod datum est, sed licebit lucrari aut vitricum solum usumfructum rerum aut vir uxori aut coniux marito per novissimam dederit voluntatem, ante nos quidem dicebat lex, si ad secundas venirent nuptias aut pater aut mater, statim relicto usu cadere, sicut prius cadebant proprietate, et repente filiis illum restitui, si ve
Abbreviated transcription (Latin):
quid ꝓprias res ex ambobus
matrimoniis ꝑcipiet filii in¬
testata matre moriẽte exequͣ
⁊ similima diuisice an̾ nupci¬
alez u̾o doat̾der utraq sobole
ꝓprii pcipit pr̃is ⁊ ex solido qd̾
prioris matͥmonii filii illius
lucrabũtur dõatoe exsolido
quoq exẜis nati seminibus
ab illo fcã fruent᷑ munifice̾tĩ
.lic nõ ad t̾ciũ illa matmo̾n̾¬

Expanded text:
quidem proprias res ex ambobus matrimoniis percipient filii intestata matre moriente ex aequa et simillima divisione, antenuptialem vero donationem utraque soboles proprii percipiet patris, et ex solido quidem prioris matrimonii filii illius lucrabuntur donationem, ex solido quoque ex secundis nati seminibus ab illo facta fruentur munificentia, licet non ad tertium illa matrimon
Abbreviated transcription (Latin):
iptias ꝯsid̾as adhãc uẽisse
cogitatoc pucabit. insi tm̃i ap¬
te filiꝰ aut circa uita ip̃am in¬
sid̾̃as matri au̾t manꝰ infere̾
mpiasaut circa sube tociꝰ ab¬
latoez agt̃s adũsꝯ camaliqd
maritorũ digitatibꝰ aut pri¬
insiis utisz ad quale p̃ pͥoru
tur fortuna q̃ei prioꝵ oblitaẽ¬

Expanded text:
ias considerans ad hanc venisse cogitationem putabitur. Nisi tamen aperte filius aut circa vitam ipsam insidians matri aut manus inferens impias aut circa substantiae totius ablationem agens adversus eam aliquid maritorum dignitatibus aut privilegiis uti: sed ad quale post priorem tur fortuna
Abbreviated transcription (Latin):
adẜa uẽientibꝰ uota pe̾tibꝰ¬
utrũ hrdes existatant p̾mo¬
rentis parentis aut ẜi mori¬
entis nec sianii quide hrdes
existunt alii u̾o nõ s sic̾ supiꝰ
diximꝰ pͥmiu̾eis damꝰsiue¬

Expanded text:
da venientibus vota parentibuutrum heredes existant aut praemorientis parentis aut secundi morientis, nec si alii quidem heredes existunt, alii vero non: sed, sicut superius diximus, praemium damus e
Abbreviated transcription (Latin):
nu̾t lic decies miliesõrm̃ a
liquid uelit morie̾tes qd eĩet
lege ditũe iucrũ prinatus
quoq misceri legi bonĩ c̃ qͥd
tribꝰ pͥde dictũ ẽ ꝯstitutoibo

Expanded text:
nt, licet decies milies contrarium aliquid velint morientes. Quod enim ex lege datum est lucrum privatus quoque misceri legi bonum est, quod tribus pridem dictum est constitutio
Abbreviated transcription (Latin):
tud̾ie sic̾ p̾cliximꝰ impedi̾e¬
tũ ad tale lucrũ facie̾te huiꝰ¬
moĩ filio ꝯͣ iugratoseĩ po̾itas
nõ trasce̾dmiꝰ leges taliter.
⁊ petes honorãtes ⁊ filios ad
pietat̾e deducẽtes. ¶Siẽ em
ellectõe phibuimꝰ ⁊ de nuo
dibi damꝯ similit talia p̾mĩ
sic eaqͥ de ingratitud̾ie sũt ũ

Expanded text:
tudine sicut praediximus impedimentum ad tale lucrum faciente huiusmodi filio. Contra ingratos enim positas non transcendimus leges, taliter et parentes honorantes et filios ad pietatem deducentes. Sicut enim electionem prohibuimus et denuo omnibus damus similiter talia praemia, sic ea, quae de i
Abbreviated transcription (Latin):
ħ ipͥo c̾e udeturEt si moriãt
mulier ⁊ recipiẽt dotes quidẽde¬
rũt eas in mature mnilicribꝰ ma¬
riti abħrdibꝰ mulieꝵ cũ medii
cp̃is fructib. ip̃i ⁊hrdes coru

Expanded text:
 ipso esse videtur: et si moriatur mulier, et recipient dotes qui dederunt eas inmature mulieribus mariti ab heredibus mulierum cum medii temporis fructibus, ipsi et heredes eorum,