comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
te sunt eedẽ pene que pͥus ꝙͣ pugna¬
tũ eẽt. ut pateret ingentes aĩos rebꝰ
ꝓsperis nõ inflari. qr tñ sic retẽs ꝑfi¬
dia merebatur modicũ aliꝗd uł addi¬
tũ uł mutatũ fuit repetendas credi¬
di. he sũt ig̃ secũde nouissimeq cõdi¬
tiones pacis. ut caͣthaginẽses legibus
ac finibus suis quos ante belli prĩci.¬
piuz habuissent ĩ libertate et ĩpace
uiuerẽt. ꝑfugas. fugitiuos et capti¬
uos ad unũ ꝯẽs redderẽt. naues oẽs
rostratas p̃t̾ solas decẽ traderẽt. ele¬
phantes oẽs quos haberẽt domiroᷤᷤ da¬
renͭ et alios in posteꝵ nõ domarẽt.
nullũ penitꝰ neq ĩ africa neq usꝙͣ
terraꝵ sine licentia seu p̃cepto popu¬
li romani bellũ aut agerent aut mo¬
uerent. Massinisse res ablatas resti¬
tuerent. et secũ equo federe iũgerẽ¬
tur. frumẽtũ et ex̾citui necessaria
donec legati ꝓ pace romã mittẽdi re¬

Expanded text:
te sunt: eadem pene que prius quam pugnate sunt: eadem pene que prius quam pugnatum esset, ut pateret ingentes animos rebus prosperis non inflari. Quia tamen sic recens perfidia merebatur modicum aliquid vel additum vel mutatum fuit, repetendas credidi. 48 He sunt igitur secunde novissimeque conditiones pacis: ut Carthaginenses legibus ac finibus suis, quos ante belli principium habuissent, in libertate et in pace viverent; perfugas fugitivos et captivos ad unum omnes redderent; naves omnes rostratas preter solas decem traderent, elephantes omnes quos haberent domitos darent et alios in posterum non domarent; nullum penitus neque in Africa neque usquam terrarum sine licentia seu precepto populi romani bellum aut agerent aut moverent; Massinisse res ablatas restituerent et secum equo federe iungerentur; frumentum et exercitui necessaria, donec legati pro pace Romam mittendi re
Abbreviated transcription (Latin):
ut sũmũ p̃miũ uirtutis s ut leue ali¬
quod ornamẽtũ aliquãto difficiliꝰ re
cõtemini ꝙͣ u̾bo nemo mͥ quoq negnu¬
erit. de quo hic latiꝰ disserendi nõ ẽ locꝰ.
agã potius quod incepi. Si ergo tot un¬
pedimẽtis obstãtibꝰ tot tã claros roma¬
nos duces nouimꝰ quid futuros illoᷤ ar¬
bitrem̃ si absq successoris aut college
metu absq suꝑioris imꝑro bella ⁊ ge¬
rere et trahere more regio li cuisset:
cui eĩ ut unde discesserã reu̾tar potest
eẽ dubiũ quin hac dẽpta solicitudine
nũꝙͣ inimicissime urbis eu̾tẽde labor
ꝙͣꝙͣ id ego ut sic dixerĩ pene diuinitus
actũ rear ut haberet ille etiã uir il
placuiss die postero legatis in cõsiliu
reu̾sis ac moͣdacit̾ obiurgatis et ad¬
monitis ut post tot ꝑfidie tã maĩfesta
supplicia tãdẽ deũ eẽ sceleꝵ ultorẽ ⁊
aliquã iurisiurandi religionẽ credere
inciꝑent cõditioẽs pacis denuo ꝓposi¬

Expanded text:
rtutis sed ut leve aliquid ornamentum, aliquanto difficilius re contemni quam verbo nemo michi quoque negaverit. De quo hic latius disserendi non est locus; agam potius quod incepi. 46 Si ergo tot impedimentis obstantibus tot tam claros romanos duces novimus, quid futuros illos arbitremur, si absque successoris aut college metu absque superioris imperio bella et gerere et trahere more regio licuisset? Cui enim, ut unde discesseram revertar, potest esse dubium quin, hac dempta solicitudine, nunquam inimicissime urbis evertende labor rus? Quanquam id ego, ut sic dixerim, pene divinitus actum rear, ut haberet ille etiam vir illplacuisset, die postero, legatis in consilium reversis ac mordaciter obiurgatis et admonitis, ut post tot perfidie tam manifesta supplicia tandem deum esse scelerum ultorem et aliquam iurisiurandi religionem credere inciperent, conditiones pacis denuo proposi
Abbreviated transcription (Latin):
tIi ĩ qbꝰ similiter possit errari. s hoc
ĩ istic est ampliꝰ ꝙ ute̾q poĩt᷑̾ in nume¬
ro captiuoꝵ. at captiuus ille caͣthagi¬
nensis et carthagine natꝰ nulla ꝗ¬
dẽ nͥ errãtiũ historia s libris suis ac
libroꝵ titulis et sepulcri notꝰ epigrã¬
mate. libris plerũq uetustissimis a¬
scripto. hic de quo nũc loquim̾ roma¬
nus ciuis ⁊ p̃toria genitꝰ familia. il¬
le poeta fuit hic senator ⁊ int̾ pa¬
ucos senatorii ordinis ut ualerius
ait. ille capt̾ a romanis ducibꝰ qd̾ ip¬
su illud indicat epigrãma ĩ ce̾tũ tñ

Expanded text:
sit errari; sed hoc in istis est amplius, quod uterque ponitur in numero captivorum. 75 At captivus ille carthaginensis et Carthagine natus, nulla quidem nisi errantium historia, sed libris suis ac librorum titulis et sepulcri notus epygrammate libris plerunque vetustissimis ascripto, hic de quo nunc loquimur romanus civis et pretoria genitus familia; ille poeta fuit, hic senator et «inter paucos senatorii ordinis», ut Valerius ait; ille captus a romanis ducibus, quod ipsum illud indicat epygramma, incertu
Abbreviated transcription (Latin):
ĩꝑiu et gloriã.milites e manubiis
ditatos debilitatos subactosq hostes
libentos ciues refertũ p̃senti petiũa
erariũ ac tͥbuti ãnui rationẽ. S il¬
lud occultĩ ꝙ hec una uictoi̾a ad mil¬
le alias aditũ fecit. ⁊ unica urbs con¬
fracta totiꝰ orbis ĩꝑiu patefecit. nã ut
elegãt̾ ait florus post carthaginẽ uĩci
neminẽ puduit.post hec aũt tẽpori¬
bus belli pͥmi macedoĩci qd̾ secũdo pu¬
nico successit scipio iã africanꝰ censor
ẽ creatꝰ. cẽsurãq cõcordit̾ cũ collega co¬
miterq cũ populo gessit. ac senatu.

Expanded text:
imperium et gloriam, milites e manubiis imperium et gloriam, milites e manubiis ditatos, debilitatos subactosque hostes, liberatos cives, refertum presenti pecunia erarium ac tributi annui rationem, sed illud occultius quod hec una victoria ad mille alias aditum fecit et unica urbs confracta totius orbis imperium patefecit; nam, ut eleganter ait Florus, «post Carthaginem vinci neminem puduit». 81 Post hec autem, temporibus belli primi macedonici quod secundo punico successit, Scipio iam Africanus censor est creatus censuramque concorditer cum collega comiterque cum populo gessit ac se
Abbreviated transcription (Latin):
diderĩ quibꝰ uisũ sit qd̾ mͥ tot seculis
int̾iecris nũc uidet᷑ nil huic tͥũpho p̃¬
ter fabii maximi p̾sentiã defuisse ut
oculis ceͬneret rebꝰ̾q ip̃is uł coactus
agnosceret male se altissimis obstitiᷤᷤ¬
se pͥncipiis et frustra senẽ iuueĩs la¬
udibus ĩuidisse ꝙͣꝙͣ de hoc ip̃e alicu¬
bi sese excus s est ubi se u̾bo excusã¬
tẽ res accus. Ex hac tanta uictoria
Scipio nil in domũ suã retulit p̃ter
eternã famã et cognomĩs splẽdorem:
hinc eĩ africanꝰ est dictꝰ. ꝙͣꝙͣ militu
ne suoꝵ an familiariũ an populi
fauore an alit̾ sit inceͣtũ. eiꝰ tñ exẽ¬
plũ secuti postea multi magni iuiri ⁊¬
clara sibi cognomĩa ex nominibꝰ do¬
mitaꝵ a se gentiũ sũpsere. ante eu
hunc sibi morẽ usurparat. at ĩ rẽ pu¬¬
blicã ĩmensũ quiddã intulit nõ id so¬
lũ quod oĩbꝰ cogitantibꝰ p̃sto ẽ. pace
scil et qetẽ et italie libertatẽ rome

Expanded text:
visum sit quod michi tot seculis interiectis nunc videtur, nil huic triumpho preter Fabii Maximi presentiam defuisse, ut oculis cerneret rebusque ipsis vel coactus agnosceret, male se altissimis obstitisse principiis et frustra senem iuvenis laudibus invidisse. Quanquam de hoc ipse alicubi se se excuset; sed est ubi se verbo excusantem res accuset. 79 Ex hac tanta victoria Scipio nil in domum suam retulit preter eternam famam et cognominis splendorem; hinc enim Africanus est dictus, quanquam militum ne suorum an familiarium an populi favore an aliter sit incertum. Eius tamen exemplum secuti postea multi magni viri clara sibi cognomina ex nominibus domitarum a se gentium sumpsere; ante eum hunc sibi morem usurpaverat. 80 At in rempublicam immensum quiddam intulit, non id solum quod omnibus cogitantibus presto est, pacem scilicet et quietem et Italie libertatem, Rome
Abbreviated transcription (Latin):
fer ĩquit hoc ad sophonisbã dic me
ꝓmissoꝵ sibi nõ oblitũ quoꝵ alteꝵ
fuit ut eam tori et oĩs diuine atq
humane sotiã reginã coniugẽ ha-¬
berẽ. alteꝵ ne uiuã in manꝰ roma¬¬
noꝵ uenire ꝑmitterẽ. nũc testes

Expanded text:
erfer’ inquit ‘hoc ad Sophonisbam. Dic me erfer’ inquit ‘hoc ad Sophonisbam. Dic me promissorum sibi non oblitum, quorum alterum fuit ut eam tori et omnis divine atque humane domus sotiam reginam coniugem haberem, alterum ne vivam in manus Romanorum venire
Abbreviated transcription (Latin):
one collegit dictu ferũ et tͥste consi¬
lium capit. mos antiꝗs regibꝰ ac du.¬
cibus fuit. his p̃cipue qui sub ãmiᷤs
uitã agerent ꝑꝑ uarios reꝵ huma¬
naꝵ casus uenenũ habere penes u¬
nu aliquẽ e seruis fidelissimũ ut qͦ.¬
tiens fortuna coegiss instrumentũ
nõ deforet quo uł aliene uite tende¬
rent ĩsidias ul̾ consulerent sue se¬
q ĩminẽti ludibrio et ĩuisis hostiu
manibꝰ eriperent.plene exemplo¬
ruz sunt historie qui reges aut ꝗ
duces ad extrema ꝑducti hoc reme¬
dio usi sunt. s oĩu que nũc occur¬
runt sunt clarissima oritridates
magnꝰ ille rex ponticꝰ ⁊ dux caͬtha¬
ginensiũ hanibal quoꝵ uteͣq post
asꝑime ⁊ int̾dũ ꝓsperrime gesta cũ
romanis bella hausto ad ultimu
ueneno elegit angustias fortune
durioris euadere. massinissa itaq
ueneni custodẽ seruũ uocat et po¬
culo uenenũ suꝑinfundi uibens ꝑ.¬

Expanded text:
one collegit, dictu ferum et triste consione collegit, dictu ferum et triste consilium capit. 82 Mos antiquis regibus ac ducibus fuit, his precipue qui sub armis vitam agerent, propter varios rerum humanarum casus venenum habere penes unum aliquem e servis fidelissimum ut, quotiens fortuna coegisset, instrumentum non deforet, quo vel aliene vite tenderent insidias, vel consulerent sue seque imminenti ludibrio et invisis hostium manibus eriperent. 83 Plene exemplorum sunt historie, qui reges aut qui duces ad extrema perducti hoc remedio usi sunt; sed omnium que nunc occurrunt sunt clarissima Mithridates magnus ille rex ponticus et dux Carthaginensium Hanibal, quorum uterque post asperrime et interdum prosperrime gesta cum Romanis bella, hausto ad ultimum veneno, elegit angustias fortune durioris evadere. 84 Massinissa itaque veneni custodem servum vocat et, poculo venenum superinfundi iubens, ‘P
Abbreviated transcription (Latin):
ruz se tandẽ quicꝗd ille uississ respon¬
dit illacͥmans. obsetransq ut ꝙͣtũ fie¬
ri poss pateret᷑ se fidẽ quã captiue de¬
derat implere. his adiecit et ꝓmissio¬
nis formã. ubi seu cõsulto seu ĩt̾rũpẽ¬
tibus u̾ba singultibꝰ ueritati paͣticulã
detraxit. ait eĩ spopõdisse ĩ nulliꝰ po¬
testatẽ se illã eẽ tradituꝵ nec exp̃s.¬
sit nõ passuꝵ ut ĩmanꝰ romanoꝵ ꝑ.¬
ueniret. occursuꝵ.q moͬtis auxilio
si alit̾ nequeat. tãdẽ ab hoc tã mesto ⁊¬
colloquio atq ip̃i scipioni nõ satis ut
arbitror intellecto in tabeͬnaculũ su¬
u sauciata mente se contulit. ibiq
solus aliquantulũ fuit. deniq post i¬
multas lacͥmas ⁊ ab imis p̾cordiis a¬
uulsa suspiria ut dolorẽ totũ coͣdis
effunderet luctũ sustulit horrendu
qui a circũ stantibꝰ oĩbꝰ auditꝰ est. ad
finẽ ubi se ex illa miserabili eiulati¬

Expanded text:
rum se tandem quicquid ille iussisset responrum se tandem quicquid ille iussisset respondit, illacrimans obsecransque ut, quantum fieri posset, pateretur se fidem quam captive dederat implere. 80 His adiecit et promissionis formam, ubi seu consulto seu interrumpentibus verba singultibus veritati particulam detraxit; ait enim spopondisse in nullius potestatem se illam esse traditurum, nec expressit non passurum ut in manus Romanorum perveniret, occursurumque mortis auxilio si aliter nequeat. 81 Tandem ab hoc tam mesto colloquio, atque ipsi Scipioni non satis ut arbitror intellecto, in tabernaculum suum sauciata mente se contulit; ibique solus aliquantulum fuit. Denique post multas lacrimas et ab imis precordiis avulsa suspiria, ut dolorem totum cordis effunderet luctum sustulit horrendum, qui a circumstantibus omnibus auditus est. Ad finem, ubi se ex illa miserabili eiulati
Abbreviated transcription (Latin):
mitti debeat captiua carthaginẽsis ciuiᷤꝰ.
et p̾sertĩ tanti ducis hostiũ filia: cede
parũꝑ orassinissa maiestati populi Ro¬
mani et illiꝰ decorẽ desiderio tuo p̃fer.
eiꝰ certe nõ tuũ uł cuiꝰꝙͣ de captiua sua
iudiciũ eẽ decet. Si hec auditu tibi for¬
sam difficilia uident᷑. feteris equani¬
mitate facilia. uince p̃cor te qui sepe
alios uicisti: multas uirtutes uno de.¬
honestare flagitio demẽtia sũma est.
qd̾ eo tibi ugilantiꝰ ꝓuidendũ scito qͦ
clarior es. fit eĩ ĩp̃claro uultu nota oĩs
insignior. idq faciliꝰ assequeris si aĩu
induxeris cogitare ꝙͣtus est furor ĩ rẽ
ꝓfundi. cuiꝰ et feditas ingens sit et it¬
fructus exiguus.mouerũt he uoces
massinissam. quẽ eĩ nisi oĩno ꝑditu
nõ mouissent: mouerũtq usq adeo ut
certantibꝰ introrsus affectibꝰ rubor ge¬
nis et lacrime oculis erũperẽt. factu¬

Expanded text:
mitti debeat captiva, carthaginensis civis mitti debeat captiva, carthaginensis civis et presertim tanti ducis hostium filia. 78 Cede parumper, Massinissa, maiestati populi romani et illius decorem desiderio tuo prefer: eius certe, non tuum vel cuiusquam, de captiva sua iudicium esse decet. Si hec auditu tibi forsan difficilia videntur, feceris equanimitate facilia. Vince precor te, qui sepe alios vicisti. Multas virtutes uno dehonestare flagitio dementia summa est. Quod eo tibi vigilantius providendum scito, quo clarior es – fit enim in preclaro vultu nota omnis insignior –; idque facilius assequeris, si animum induxeris cogitare quantus est furor in rem profundi, cuius et feditas ingens sit et fructus exiguus’. 79 Moverunt he voces Massinissam; quem enim nisi omnino perditum non movissent? moveruntque usque adeo ut, certantibus introrsus affectibus, rubor genis lacrime oculis erumperent. Factu
Abbreviated transcription (Latin):
et sub iugũ coegisse uoluptates. ore ꝗ
dẽ añ oes reꝵ ate bene gestaꝵ et me¬
morẽ ⁊ p̃conẽ habes de reliꝗs me tacẽ¬
te tu idẽ testis et uidex esto. Cogitatio
tibi potiꝰ tua pudorẽ afferat . ꝙͣ oratio
mea. lingua tius assueta laudibꝰ assu.¬
eta laudibꝰ a contrario abstinebit. u¬
nũ hoc ĩ aĩu ut reuoces uelĩ. Siphacẽ
ꝙͣꝙͣ in his p̃liis operã tuã egregiã fuis.¬
se nõ sim nesciꝰ. auspiciis tñ et noĩe po
teriꝰ. Rex ergo cõiũx regia ⁊ regnu
et ut breuit̾ cũta cõplectar q̃cũq fu¬
erant si phacis facta sunt populi romaĩ.
et Rex ip̃e romã mutẽd̾ eẽt et uxor eiꝰ
qñ nichꝰ aliud cãe suppeteret ꝙͣ ꝙ hec
est illa mulier que uiꝵ qui noster eraͬ
nobis abstulit. imo qd̾ ẽ duriꝰ hostẽ fe¬
cit : que ut armis alii sic p̃cibꝰ impoͣtu¬
nis ac blandiciis bellũ aluit. et tñ alia
nõ minor et publica subest causa cũ romã

Expanded text:
et sub ingum coegisse voluptates. 76 Me et sub ingum coegisse voluptates. 76 Me quidem ante omnes rerum a te bene gestarum et memorem et preconem habes; de reliquis me tacente tu idem testis et iudex esso. Cogitatio tibi potius tua pudorem afferat, quam oratio mea; lingua tuis assueta laudibus a contrario abstinebit. Unum hoc in animum revoces velim: Siphacem, quanquam in his preliis operam tuam egregiam fuisse non siterius. 77 Rex ergo, coniunx regia et regnum et, ut breviter cunta complectar, quecunquerant Siphacis facta sunt populi romani. Et rex ipse Romam mittendus esset et uxor eius, quando nichil aliud cause suppeteret quam quod hec est illa mulier, que virum qui noster erat nobis abstulit, imo, quod est durius, hostem fecit, que ut armis alii sic precibus importunis ac blanditiis bellum aluit; et tamen alia non minor et publica subest causa cur Romam
Abbreviated transcription (Latin):
a uoluptatibꝰ nich̾ꝰ aut defendit aut sepa-¬
rat nisi ui̾tꝰ hec sola quã dixi. hostẽpro¬
spicimꝰ uenientẽ uoluptates ĩuisibiles
obrepunt. ⁊ blande oppͥmũt dũ delec¬
tant. hostẽ aut hiems continet aut estꝰ
aut nox sopit aut imber submouet.
multũ temporis int̾ inducias et u̾ba pa¬¬
cis elabit᷑ nõ nichil otii armatis qͦq mili¬
tibꝰ dat᷑ longissima bella dies unꝰ tran¬
sigit. cũ uoluptatibꝰ nulle sunt ĩducie.
nullus eas locꝰ. nullũ tp̃s nulla uis nullũ
ingeniũ arcere potest. Unꝰ est adu̾sus haᷤᷤ
continẽtie clipeus . qui nͥ moͬtalibꝰ infir¬
mis diuinitꝰ datꝰ eẽt labefactarẽt utiq
assidus ĩsultibꝰ imbeciles aĩos: hũc qui
abicit ille ultꝰ spem salutis abicit seq ⁊
ipsũ hostibꝰ sius ꝓdit. Siphacẽ domuisse
nõ inficior gloria magna ẽ. s michi cre¬
de massinissa maior multo domuisse

Expanded text:
a voluptatibus nichil aut defendit aut sepaa voluptatibus nichil aut defendit aut separat nisi virtus hec sola quam dixi. Hostem prospicimus venientem, voluptates invisibiles obrepunt et blande opprimunt dum delectant. Hostem aut hiems continet aut estus, aut nox sopit, aut imber submovet; multum temporis inter indutias et verba pacis elabitur; nonnichil otii armatis quoque militibus datur; longissima bella dies unus transigit. 75 Cum voluptatibus nulle sunt indutie, nullus eas locus nullum tempus nulla vis nullum ingenium arcere potest: unus est adversus has continentie clipeus, qui nisi mortalibus infirmis divinitus datus esset, labefactarent utique assiduis insultibus imbecilles animos. Hunc qui abicit, ille ultro spem salutis abicit seque ipsum hostibus suis prodit. Siphacem domuisse, non inficior, gloria magna est; sed michi crede, Massinissa, maior multo domuisse
Abbreviated transcription (Latin):
aliquã cãm fuisse arbitror: aliquid ĩ me
notasti ꝑꝑ qd̾ tanto dignũ honore iudica¬
ueris. Ego aũt ut cũ amico famili arite᷑
de me loquar nichil ĩ me ipse qd̾ tibi tã¬
tũ placuisse debeat sentio quãtũ tẽꝑan¬
tia frenũq libidinũ.⁊d eĩ magis ĩme tͥ
placere auguror / ĩ quo magis michi ipse
cõplaceo : ꝙ si uirtꝰ hec tãtũ habuit ui¬
riu ut te decore suo illectũ mutatis mo¬
ribus quibꝰ assueueras. ⁊ relicta patria
cuiꝰ amãtissimꝰ fiusti post me ꝑ tot teͬras
⁊ maria traxerit. hominẽq pene aliũ
fecerit quãtus mͥ tu uir eris si hãc una
tus magnis ĩnumerisq uiͣtutibꝰ addide.
ris: huic etati massinissa ĩ qua nũc ãbo
sumꝰ nõ tã uis armatoꝵ hostiũ metuẽda
est ꝙͣ obsidentes oppugnãtesq aĩu uol-¬
uptates. corpꝰ eĩ uł ab hoste murꝰ tegit
uł uallũ separat uł tuet᷑ ferrũ. aĩum

Expanded text:
aliquam causam fuisse arbitror. Aliquid in me aliquam causam fuisse arbitror. Aliquid in me notasti propter quod tanto dignum honore iudicaveris. Ego autem, ut cum amico familiariter de me loquar, nichil in me ipse quod tibi tantum placuisse debeat sentio, quantum temperantiam frenumque libidinum; id enim magis in me tibi placere auguror, in quo magis michi ipse complaceo. 73 Quod si virtus hec tantum habuit virium ut te decore suo illectum, mutatis moribus quibus assueveras et relicta patria cuius amantissimus fuisti, post me per tot terras et maria traxerit hominemque pene alium fecerit, quantus michi tu vir eris, si hanc unam tuis magnis innumerisque virtutibus addideris! 74 Huic etati, Massinissa, in qua nunc ambo sumus, non tam vis armatorum hostium metuenda est quam obsidentes oppugnantesque animum voluptates. Corpus enim vel ab hoste murus tegit, vel vallum separat, vel tuetur ferrum; animum
Abbreviated transcription (Latin):
senatꝰ ĩiussu nec ĩꝑatore requisito tãꝙͣ
de libera statuss ut nõ libido solacredi
poss s mixta cõtẽptui. ab hic aũt atq oĩbꝰ
uiciis quãto quisq liberior tato censor ali¬
oꝵ seuerior eẽ solet. erat aũt ĩ seueritate
romani ducis mira suauitas inq eiꝰ indi¬
gnatiõe nõ ira s caritas eminebat. Int̾
has ig̃ ducis curas leliũ et massinissam
casus attulit. quibꝰ leta fronte susceptis
⁊ ꝓ merito reꝵ ĩ publico magnificẽtissĩe
collaudatis massinissã scipio seorsũ ab¬
strahit. et cũ soli consedissent. talibus
eũ uerbis aggredit᷑. que ꝑꝑ iuuenilis sẽ¬
tentie grauitatẽ p̃tereũda nõ credidi. Maᷤᷤ
sinissa ꝙ me hominẽ romanũ solo tibi
noĩe cognitũ tu ĩ media natꝰ atq educatꝰ
africa iam ab origine hostis romanoꝵ et
carthaginẽsiũ amicꝰ repudiatis ac sp̃tis
pͥmis amicitiis secutꝰ sis magnã ꝓfecto

Expanded text:
senatus iniussu nec imperatore requisito tanquam senatus iniussu nec imperatore requisito tanquam de libera statuisset, ut non libido sola credi posset sed mixta contemptui. 70 Ab his autem atque omnibus vitiis quanto quisque liberior, tanto censor aliorum severior esse solet; erat autem in severitate romani ducis mira suavitas inque eius indignatione non ira sed caritas eminebat. 71 Inter has igitur ducis curas Lelium et Massinissam casus attulit; quibus leta fronte susceptis et pro merito rerum in publico magnificentissime collaudatis, Massinissam Scipio seorsum abstrahit et, cum soli consedissent, talibus eum verbis aggreditur, que propter iuvenilis sententie gravitatem pretereunda non credidi: 72 ‘Massinissa, quod me hominem romanum solo tibi nomine cognitum tu, in media natus atque educatus Africa, iam ab origine hostis Romanorum et Carthaginensium amicus, repudiatis ac spretis primis amicitiis secutus sis, magnam profecto
Abbreviated transcription (Latin):
xisse ꝙͣ me olun patre illã mͥ dante li¬
berã uirginẽ puellã. quid suꝑest aliud
ꝙͣ eundẽ suaꝵ nuptiaꝵ exitũ sperare
si amoris çeliq stimulis agitatũ regem
loqui poss intelligi qr tñ res suapte na¬
tura turpis erat in aĩu ĩduxit massi¬
nissã cũ pͥma colloquendi facultaᷤ adeẽt
arguere : atq ei suadere modis oĩbꝰ ab
ĩpudenti temꝑare matͥmonio. et ĩteger¬
rimo quidẽ uiro reꝵ multiplex ĩ digni¬
tas obu̾sabat᷑. unaq in medio belloꝵ
estu uirũ fortẽ intentũq ꝓposito denup¬
tiis cogitare fedũ et romanis alienissimũ
moribus ducebat. alia ꝙ eodẽ die capta
⁊ pͥmũ uisa et amata et ĩ matͥmoniũ sus¬
cepta ⁊ ad se intra hostis lunen ĩ geniale cu¬
biculũ deducta eẽt ut nil consilio s p̃cipi¬
tantilibidĩe gesta oĩa uiderent᷑. illa erat
oĩu p̃cipua. ꝙ de captiua populi romaĩ

Expanded text:
xisse quam me olim, patre illam michi dante lixisse quam me olim, patre illam michi dante liberam virginem puellam, quid superest aliud quam eundem suarum nuptiarum exitum sperare,si amoris zelique stimulis agitatum regem loqui talia posset intelligi, quia tamen res suapte natura turpis erat, in animum induxit Massinissam, cum prima colloquendi facultas adesset, arguere atque ei suadere modis omnibus ab impudenti temperare matrimonio. 69 Et integerrimo quidem viro rerum multiplex indignitas obversabatur: una quod in medio bellorum estu virum fortem intentumque proposito de nuptiis cogitare fedum et romanis alienissimum moribus ducebat; alia quod eodem die capta et primum visa et amata et in matrimonium suscepta et ad se intra hostis limen in geniale cubiculum deducta esset, ut nil consilio sed precipitanti libidine gesta omnia viderentur; illa erat omnium precipua quod de captiva populi romani
Abbreviated transcription (Latin):
attulit. eadẽ illa studio ꝑuigili et oĩbꝰ
ingeniis que malesanos aĩos amantiu
p̃cipitare solent ĩstitit ut sceleratũ bellu
atq ambiguũ adu̾sus te talẽ iuꝵ amicũ
hospitẽq susciperẽ nec añ p̃cũ obsetrãdi¬
q modꝰ fuit ꝙͣ ꝓpriis illa manibꝰ infelicẽ
uiꝵ et male credulũ armasset. Itaq te
regiã meã arsisse meq funditꝰ corruisse
noueris. dũ limen ĩ faustũ ꝑfida uxor ir¬
rupit. nã dũ palam arma uobis ĩtuli fu¬¬
it ille finis nõ pͥncipiũ furoris mei. tales
eĩ nuptias hauddubie talis exitꝰ manebaͣ.
latã cerno qui michi cupitalissimꝰ e cũtiᷤᷤ
mortalibꝰ hostis est: cũ eĩ neq me fortio¬
rez neq sanctiorẽ massinissa nouerĩ in-¬
suꝑ ab adolescentia minꝰ etiã cautũ cũ
uideã furtĩ hanc eu feminã captiua
aliem iuris et adhuc iuente marito
turpiꝰ ac petulantiꝰ in suã domũ tradu¬

Expanded text:
attulit; eadem illa studio pervigili et omnibus attulit; eadem illa studio pervigili et omnibus ingeniis, que malesanos animos amantium precipitare solent, institit ut sceleratum bellum atque ambiguum adversus te talem virum amicum hospitemque susciperem; nec ante precum obsecrandique modus fuit quam propriis illa manibus infelicem virum et male credulum armasset. 66 Itaque tunc regiam meam arsisse meque funditus corruisse noveris, dum limen infaustum perfida uxor irrupit; nam dum palam arma vobis intuli, fuit ille finis non principium furoris mei; tales enim nuptias hauddubie talis exitus manebat. lius translatam cerno, qui michi capitalissimus e cuntis mortalibus hostis est. 67 Cum enim neque me fortiorem neque sanctiorem Massinissam noverim, insuper ab adolescentia minus etiam cautum, cum videam furtim hanc eum feminam, captivam alieni iuris et adhuc vivente marito, turpius ac petulantius in suam domum tradu
Abbreviated transcription (Latin):
tra tentoriũ infertur. tetigit mitissimũ
ducis aĩu p̃sentia tanti regis/ subiitq co¬
gitatio me moriaq iũcte secũ olim ami¬
citie. itaq hanc fortunã atq illã alterã
ĩ qua tũc eũ uident aliꝙͣdui tacitꝰ repu¬
tans ĩterrogauit tandẽ. Et quid tibi ĩ ꝗt
o siphax uoluisti: paꝵ ne fuit amiciti¬
am nr̃a sꝑnere nisi adu̾sus ĩmeritos tru.¬
ces ĩ suꝑ inumicitias suscepisses: Ad hec
ille ego ĩquit o scipio nõ deliquisse solũ
s ĩ sanisse me fateor/ at qd̾ maloꝵ initiũ
et quis exitꝰ fuerit meoꝵ qm̃ res occul¬
tior est si aĩiz adhibes expedrã cũ in la¬
res pͥmũ meos carthaginensem feminã in¬
troduxi tũc ĩcepi ꝓculdubio furere. Illa
mͥ et pͥuate tetũ amicitie et publici fede.¬
ris cũ populo romano/ Illa michi et deco¬
ris regii et cõuente fidei illa demũ et di¬
uini prsus et humani iuris obluuonez

Expanded text:
tra tentorium infertur. Tetigit mitissimum tra tentorium infertur. Tetigit mitissimum ducis animum presentia tanti regis, subiitque cogitatio memoriaque iuncte secum olim amicitie; itaque hanc fortunam atque illam alteram in qua tunc eum viderat aliquandiu tacitus reputans, interrogavit tandem et ‘Quid tibi’, inquit ‘o Siphax, voluisti? Parum ne fuit amicitiam nostram spernere, nisi adversus immeritos truces insuper inimicitias suscepisses?’ 64 Ad hec ille ‘Ego’, inquit ‘o Scipio, non deliquisse solum sed insanisse me fateor; at quod malorum initium et quis exitus fuerit meorum, quoniam res occultior est, si animum adhibes expediam. Cum in lares primum meos carthaginensem feminam introduxi, tunc incepi proculdubio furere. 65 Illa michi et private tecum amicitie et publici federis cum populo romano, illa michi et decoris regii et convente fidei, illa demum et divini prorsus et humani iuris oblivionem
Abbreviated transcription (Latin):
fortuna. et certatĩ cũtis spe amissa gratiã
uictoris spontanea deditiõe captãtibꝰ¶ ad
pͥmã siphacis aduetꝰ famã uniu̾sa roma¬
noꝵ turba gaudio simulet admiratiõe
ꝑ fusa obuiã ꝓcedit tã iocũdũ spectaculu
quisq oculis p̃occupare nitit᷑. p̃ibat rex
ĩ unculis i succedebat ingens captiuoru
ĩ signiũ catherua. una totiꝰ ex̾citꝰ uox erat
qui uno die simul et romanũ et carthagi.¬
nensem ĩꝑatorẽ ĩ manibꝰ habuerit a quo
uelut a deo quodã oĩ obsequioꝵ genere pax
et beniuolentia peteret᷑. qui massinissam
et uiꝵ fortissimũ et regẽ maximũ nõ solũ
patria regnoq pepulerat s eo calamita¬
tũ ꝑduxerit ut uitã nullare alia ꝙͣ cõfic¬
ta moͬtis fama et latebric siluestribꝰ tuere¬
tur. hec et hoꝵ similia glor iosa licet ne¬
quaꝙͣ tñ falsa ferebant᷑. Int̾ hac militu
uoces rex captiuus ad scipioĩs pedes in¬

Expanded text:
fortuna et certatim cuntis spe amissa gratiam fortuna et certatim cuntis spe amissa gratiam victoris spontanea deditione captantibus. 61 Ad primam Siphacis adventus famam universa Romanorum turba, gaudio simul et admiratione perfusa, obviam procedit: tam iocundum spectaculum quisque oculis preoccupare nititur. Preibat rex in vinculis; succedebat ingens captivorum insignium catherva. 62 Una totius exercitus vox erat:it, qui uno die simul et romanum et carthaginensem imperatorem in manibus habuerit, a quo velut a deo quodam omni obsequiorum genere pax et benivolentia peteretur, qui Massinissam et virum fortissimum et regem maximum non solum patria regnoque pepulerit, sed eo calamitatum perduxerit ut vitam nulla re alia quam conficta mortis fama et latebris silvestribus tueretur. Hec et horum similia, gloriosa licet nequaquam tamen falsa, ferebantur. 63 Inter has militum voces rex captivus ad Scipionis pedes in
Abbreviated transcription (Latin):
it. Suꝑuenienti eĩ lelio tã feda res iusa ẽ
ut cũ siphace ip̃o ceterisq captiuis quos ad
romanũ mittebat ĩꝑatorẽ sophonisbã qͦq
maritalibꝰ auulsã thalamis destinare tẽta¬
uerit. massinisse tandẽ cessit obnixiꝰ dep̾cã-¬
ti ut eiꝰ rei iudiciũ scipioni integrũ reser.¬
uaret. Id sane utrũ ideo qr scipionẽ leniꝰ
decretuꝵ crederet ⁊ iuuenẽ iuuenili am¬
ori facile ueniã datuꝵ anut tp̃s mediũ
furaret᷑ amorẽ uł sic miseꝵ solaturꝰ. an
alia quauis spe massinissa ꝓcurauerit ⁊¬
dubitari potest. illud cõstat regina apud
nouũ cõiũgẽ relicta Siphacẽ cũ reliꝗs ad
Scipionẽ missũ. nec multis post diebꝰ leliũ
ip̃m massinissãq secutos captis pͥmũ u̾bibꝰ
aliis regninumidie que olim Siphacis ĩ di¬
tione fuerant. qd̾ breui spatio ꝙͣuic ma¬
gnũ opꝰ effectũ est. trahente setũ ut fit oĩa

Expanded text:
it. Supervenienti enim Lelio tam fede res visa est, it. Supervenienti enim Lelio tam fede res visa est, ut cum Siphace ipso ceterisque captivis, quos ad romanum mittebat imperatorem, Sophonisbam quoque maritalibus avulsam thalamis destinare tentaverit; Massinisse tandem cessit obnixius deprecanti ut eius rei iudicium Scipioni integrum reservaret. 59 Id sane utrum ideo quia Scipionem lenius decreturum crederet et iuvenem iuvenili amori facile veniam daturum, an ut tempus medium furaretur amorem vel sic miserum solaturus, an alia quavis spe Massinissa procuraverit dubitari potest. 60 Illud constat, regina apud novum coniugem relicta, Siphacem cum reliquis ad Scipionem missum, nec multis post diebus Lelium ipsum Massinissamque secutos, captis primum urbibus aliis regni Numidie que olim Siphacis in ditione fuerant. Quod brevi spatio quamvis magnum opus effectum est, trahente secum ut fit omnia
Abbreviated transcription (Latin):
nec quid agat p̾strĩgente oculos amore sa¬
tis intuens factuꝵ se qd̾ illa flagitabat pol¬
licet᷑. dataq in eã rem fide regia ĩ palatiũ
ingreditur. mox ad se reu̾so atq acrit̾ ꝗbꝰ
modis obstrictã regine fidẽ solueret cogi¬
tanti. nec ullũ setũ temerarie sponsioĩs exi-¬
tũ reꝑienti ab eodẽ amore a quo ceta sẽꝑ
ꝓdeunt consilia heccine demõstrata ẽ uia.
cõfestĩ eo ip̃o quo hec gesta sunt die añ ꝙͣ
aut scipio aut qui propĩꝗor erat lelius ĩ¬
terueniat cõsiliũq p̃pediat matͥmoniu
cũ captiua nõ minꝰ ipse captiuus et cupi-¬
dine iuĩctꝰ ꝑagit. et rapti nuptias celebrat
cũ uiuẽtis uxore. s qui belli iure ut regnũ
sic et libertatẽ ⁊ cõiugiũ amisiss. sic deĩcepe
illã nõ captiuã s reginã et amici regis cõiu¬
gem habendã ratꝰ a romanis. ea tñ spes ut
amantiũ plereq euentu mendax apparu.¬

Expanded text:
nec quid agat prestringente oculos amore sanec quid agat prestringente oculos amore satis intuens, facturum se quod illa flagitabat pollicetur, dataque in eam rem fide regia in palatium ingreditur. 57 Mox ad se reverso atque acriter quibus modis obstrictam regine fidem solveret cogitanti, nec ullum secum temerarie sponsionis exitum reperienti ab eodem amore, a quo ceca semper prodeunt consilia, heccine demonstrata est via. Confestim eo ipso quo hec gesta sunt die, antequam aut Scipio aut qui propinquior erat Lelius interveniat consiliumque prepediat, matrimonium cum captiva non minus ipse captivus et cupidine vinctus peragit, et raptim nuptias celebrat cum viventis uxore – sed qui belli iure ut regnum sic et libertatem et coniugium amisisset –, sic deinceps illam non captivam sed reginam et amici regis coniugem habendam ratus a Romanis. 58 Ea tamen spes, ut amantium plereque, eventu mendax apparu
Abbreviated transcription (Latin):
excellens obiua fuit ĩlimine. ĩtu¬
ensq massinissã tũ uultꝰ tũ aͣmo¬
rũ ex habitu regẽ sicut erat arbi¬
trata affusaq genibꝰ ⁊ app̃hendẽs
dexterã u̾ba fecit miserabilia. qͦꝵ
sũma fuit. ut de captiua ille sua
facerer quicꝗd aĩus suasiss mͦ eã
romanoꝵ manibꝰ eriꝑet. de quibꝰ
pessime meritã se sciebat nõ solũ
ꝙ filia magni carthaginẽsiũ ducis
eẽt s eo maxime ꝙ uirũ post cõ¬
tractas secũ nuptias de sotio hostẽ
feciss populi romani. extremũ unũ
obsecrauit ut si alit̾ nõ poss moͣte saltem
que miseriaꝵ uite huiꝰ est finis eam roma¬
noꝵ potestate liberaret. et p̃ces quidẽ eius
generis erant que ad misericõdiã inclina¬
re possent. at ĩmixte p̃cibꝰ blanditie uoxq
et uultꝰ nõ ad misericordiã mͦ s ad aliud
excitarũt ⁊ adolescentis et numide aĩum.
ardens ig̃ ⁊ etatis et patrie et nature iuitio

Expanded text:
excellens, obvia fuit in limine, intuexcellens, obvia fuit in limine, intuensque Massinissam, tum vultus tum armorum ex habitu regem sicut erat arbitrata, affusaque genibus et apprehendens dexteram, verba fecit miserabilia. 55 Quorum summa fuit ut de captiva ille sua faceret quicquid animus suasisset, modo eam Romanorum manibus eriperet de quibus pessime meritam se sciebat, non solum quod filia magni Carthaginensium ducis esset, sed eo maxime quod virum post contractas secum nuptias de sotio hostem fecisset populi romani. Extremum unum obsecravit ut, si aliter non posset, morte saltem, que miseriarum vite huius est finis, eam a Romanorum potestate liberaret. 56 Et preces quidem eius generis erant que ad misericordiam inclinare possent, at immixte precibus blanditie voxque et vultus non ad misericordiam modo, sed ad aliud excitarunt et adolescentis et Numide animum. Ardens igitur et etatis et patrie et nature vitio,
Abbreviated transcription (Latin):
se ãt sequat᷑ magnũ se ibi aliꝗd ac¬
tuꝵ si festinet. ꝑmttente lelio. Mas¬
sinissa pͥor cũ equitatu regẽ iuĩctum
trahens cirthã ꝑgit . ad quã ubi est
uentũ ciuitatis prĩcipes ad colloꝗũ
uocat. illi ꝑ muros et ꝓpugnacula
fundũt᷑ audituri. dicturiq qd̾ res
posceret. Ille aũt mͦ minis mͦ blãdi¬
ciis aĩos tẽtare: que illi quibꝰ dñi
sui fortuna nõdũ nota eẽt asꝑnari
oĩa tã duu doner sub oculos oĩum
miser rex ĩ uinculis traheret᷑. tũ uͦ
q urbẽ est auditꝰ. et muroꝵ defẽ¬
sio deserta. et gratificandi studio aꝑ.¬
te uictõi̾bus certatĩ porte. ingressꝰ
urbẽ massinissa. relicto ad portas
p̃sidio ip̃e regiã que siphacis fue¬¬
int ꝓperanter petit illic nulla de¬
fensio. Sophonisba siphacis ip̃ius
uxor et hasdrubalis filia cuiꝰ sepe
mentio est habita ⁊ genere clara
⁊ etate florens et forma coͬporis

Expanded text:
se autem sequatur; magnum se ibi aliquid acse autem sequatur; magnum se ibi aliquid acturum si festinet. 52 Permittente Lelio Massinissa prior, cum equitatu regem vinctum trahens, Cirtham pergit. Ad quam ubi est ventum, civitatis principes ad colloquium vocat; illi per muros et propugnacula funduntur, audituri dicturique quod res posceret. Ille autem modo minis modo blanditiis animos tentare; que illi, quibus domini sui fortuna nondum nota esset, aspernari omnia tam diu, donec sub oculos omnium miser rex in vinculis traheretur. 53 Tper urbem est auditus, et murorum defensio deserta, et gratificandi studio aperte victoribus certatim porte. Ingressus urbem Massinissa, relicto ad portas presidio, ipse regiam que Siphacis fuerat properanter petit: illic nulla defensio. 54 Sophonisba, Siphacis ipsius uxor et Hasdrubalis filia, cuius sepe mentio est habita, et genere clara et etate florens et forma corporis
Abbreviated transcription (Latin):
solamen fortuna reliquerit ut scilz
aut ĩ acie moreret᷑ aut a scipione ca¬
peret᷑. huiꝰ pugne iuctoria pꝑ casu
regis magna cedes ut ĩ equestri cer.¬
tamine minor fuit. quinq hostiu
milia nõ ampliꝰ in p̃lio cetiderũt fu¬
gientiũ pars maxima cirthã regni
caput petiit. alii ĩ castra redierant.
impetu et castra ĩuadũt᷑ a romanis
et que ĩ eis inuẽta est turba cophen¬
ditur : que duoꝵ miliũ et ꝗngẽtoꝵ
numeꝵ nõ expleuit. his repẽte su¬
pra spem p̃cipiti ꝓsperitate ꝑactis i
orassinissa ⁊ stunulis martie uiͣtutiᷤ
qua pollebat plurimũ ⁊ uictorie.
captiq hostis ac recuꝑati regni ga¬¬
udio erectꝰ leliũ alloquit᷑. dicit neq
adu̾sis neq ꝓsperis ĩ rebꝰ locũ ẽẽ desi¬
die. hortatur ut se cũ equitibꝰ ĩpigͥs¬
captiuoq rege p̃currere cirthã uelit.
celeritate opꝰ eẽ. quã p̃stare uniu̾sus
ex̾citus nõ possit. sinat se ig̃ p̃ire. ip¬

Expanded text:
solamen fortuna reliquerit, ut scilicet solamen fortuna reliquerit, ut scilicet aut in acie moreretur aut a Scipione caperetur. 50 Huius pugne victoria propter casum regis magna, cedes ut in equestri certamine minor fuit: quinque hostium milia non amplius in prelio ceciderunt. Fugientium pars maxima Cirtham regni caput petiit, alii in castra redierant. impetu et castra invaduntur a Romanis, et que in eis inventa est turba comprehenditur, que duorum milium et quingentorum numerum non explevit. 51 His repente supra spem precipiti prosperitate peractis, Massinissa, et stimulis martie virtutis qua pollebat plurimum, et victorie captique hostis ac recuperati regni gaudio erectus, Lelium alloquitur. Dicit neque adversis neque prosperis in rebus locum esse desidie; hortatur ut se cum equitibus impigcaptivoque rege precurrere Cirtham velit: celeritate opus esse, quam prestare universus exercitus non possit; sinat se igitur preire, ip
Abbreviated transcription (Latin):
rant scipiones. astatorio ante alios
qui collegis abeũtibꝰ apud eũ oratus
substiterat maiore ꝗdẽ ordine ĩ aciẽ
rediit. s nõ ꝓsperiore fortuna. nec
ꝓcul ab hoste castra metatꝰ cõstitit. hĩc
excursiones pͥmũ ut mos est. accẽsis
deinde ultro citroq aĩs et colatis sign¬
is p̃liũ fuit. cuiꝰ initio suꝑior regis in-¬
clinare pͥma lelii ac massinisse acies
uisa erat. tandẽ tñ insigni romanoꝵ
et p̃sertĩ peditũ uirtute mutatꝰ ẽ su-¬
bito pugne statꝰ. ut uix nõ dicã ĩpe¬
tũ armoꝵ s ip̃m quoque signoꝵ con-¬
spectũ pars siphacis comuiꝰ ferre po¬
tuerit. erigũt aĩos ĩt̾dũ extrema ꝑi¬
cula. Siphax ubi suoꝵ fugã uidet
siue ut sui capitis discrimine pudoͬiͣs
frenũ illis ĩcuteret siue adue̾se sẽꝑ
odio militie uiteq tedio mori eligẽs
dũ se hostibꝰ obicit e qui uulnere ex
des sistitꝰ. infelix cui ne altoꝵ miseie

Expanded text:
rant Scipiones, a Statorio ante alios rant Scipiones, a Statorio ante alios qui collegis abeuntibus apud eum oratus substiterat –, maiore quidem ordine in aciem rediit sed non prosperiore fortuna; nec procul ab hoste castra metatus constitit. 48 Hinc excursiones primum ut mos est; accensis deinde ultro citroque animis et collatis signis prelium fuit. Cuius initio superior regis, inclinare prima Lelii ac Massinisse acies visa erat; tandem tamen insigni Romanorum et presertim peditum virtute mutatus est subito pugne status ut vix, non dicam impetum armorum, sed ipsum quoque signorum conspectum pars Siphacis cominus ferre potuerit. 49 Erigunt animos interdum extrema pericula. Siphax ubi suorum fugam videt, sive ut sui capitis discrimine pudoris frenum illis incuteret, sive adverse semper odio militie viteque tedio mori eligens, dum se hostibus obicit, equi vulnere excdes sistitur. Infelix! cui ne alterum miserie
Abbreviated transcription (Latin):
uis ex̾citũ retardãtibꝰ ĩ castra q̃ utica
obsidebant ad custodiã remissis ipse
expeditior carthaginẽ u̾sus iter arri.
tis comites. fuga metꝰ et uastitas fi.¬
neta id erat loco nomen ꝗndetĩ pas¬
suũ milibꝰ a carthagine distãtẽ ũde
et urbs ip̃a et õe fretũ in circuitu ui¬
deri poterat. custodes territi ꝙͣuis
et natura et artificio ualidũ reliq̃m̃t.
hunc dux romanꝰ occupat. dũ hec
fiũt siphax ut diximꝰ cõiugis lacri¬
mis uictus. ac p̃cibꝰ soceri bellũ ĩte¬
grabat. seroq licet intelligẽs q̃ siñ
ratione gerãtur uix ad ꝓsperos exi¬
tus ꝑuenire atq ideo exercitũ suũ
romanomore disponens inq equis
armisq diuidẽdis ordinãdisq pedi¬
tũ cohortibꝰ. atq equitũ turmis ro¬
mane militie con suetudinẽ secutꝰ
quã ab illis tͥbus centurioĩbꝰ didice.¬
rat quos ad regẽ pͥmũ cõtrahende
secũ amicitie cã magni olim mise¬

Expanded text:
vis exercitum retardantibus in castra que Uticam vis exercitum retardantibus in castra que Uticam obsidebant ad custodiam remissis, ipse expeditior Carthaginem versus iter arripitis comites, fuga metus et vastitas. Finecta – id erat loco nomen –, quindecim passuum milibus a Carthagine distantem, unde et urbs ipsa et omne fretum in circuitu videri poterat, custodes territi quamvis et natura et artificio validum reliquerant. Hunc dux romanus occupat. 47 Dum hec fiunt Siphax, ut diximus, coniugis lacrimis victus ac precibus soceri bellum integrabat; seroque licet intelligens que sine ratione gerantur vix ad prosperos exitus pervenire, atque ideo exercitum suum romano more disponens, inque equis armisque dividendis ordinandisque peditum cohortibus atque equitum turmis romane militie consuetudinem, secutus – quam ab illis tribus centurionibus didicerat quos ad regem primum contrahende secum amicitie causa magni olim mise
Abbreviated transcription (Latin):
cui acriꝰ instabant quindeci dieꝵ iti¬
nere usq ĩ numidiã ꝑsecuti sunt. pri¬
moq statĩ aduentu p̃senti romani no¬
minis timore depulsis in de p̃fectis eiꝰ
õiq regio p̃sidio regnũ paternũ ũde
diu exulauerat massinisse restituit᷑.
tantũ ad romani ducis gloriã et a¬
mici regis emolumẽtũ hac iuctoria
est effectũ. neq tñ aut tot cladibus
regni. aut tantoꝵ hostiũ hinc uitute
hinc potẽtia ac fortuna. cõtineripo¬
tuit infelix amanc qͦminꝰ nũc etiã nõ
minorẽ ꝙͣ pͥus habuerat terciũ ex̾ci¬
tũ repararet. tãtũ cõtra tot obstãtia
uniꝰ ualebat amor coniugis. q̃ diebus
ac noctibꝰ egrũ illũ et miris illetebns
obstrictũ animũ fatigabat.Uictor
interea scipio legiones et romana
signa circũferẽs plurimas carthagi¬
nensiũ ciuitates partĩ manu ac uiribꝰ
partĩ metu solo suꝑat. et iam honu¬
stũ p̃dis hñs militẽ spoliis atq capti¬

Expanded text:
cui acrius instabant quindecim dierum itinere usque in Numidiam persecuti sunt. Primoque statim adventu, presenti romani nominis timore depulsis inde prefectis eius omnique regio presidio, regnum paternum unde diu exulaverat Massinisse restituitur. 44 Tantum ad romani ducis gloriam et amici regis emolumentum hac victoria est effectum; neque tamen aut tot cladibus, en possessi regni, aut tantorum hostium hinc virtute hinc potentia ac fortuna contineri potuit infelix amans, quominus nunc etiam non minorem quam prius habuerat tertium exercitum repararet. Tantum contra tot obstantia unius valebat amor coniugis, que diebus ac noctibus egrum illum et miris illecebris obstrictum animum fatigabat! 45 Victor interea Scipio legiones et romana signa circumferens, plurimas Carthaginensium civitates partim manu ac viribus partim metu solo superat, et iam honustum predis habens militem, spoliis atque capti
Abbreviated transcription (Latin):
nuc tñ ne romanos studio pacis adusos
quisꝙͣ putet nõ negare se pace̾ sub eis¬
dẽ conditioĩbꝰ qui buc pͥma pax steteaͣt.
hoc adiecto ut nauiũ interĩ oppugnata¬
ru captaꝵq et uiolatoꝵ contraius gẽ.¬
tiu legatoꝵ respectꝰ habeat᷑. Si conditio.¬
nes placeãt rem se ad consiliũ relaturũ
alioquin qui pacẽ pati nequeãt bellu
parent.¶ he sunt de rebꝰ maximis ma¬
ximoꝵ ducũ oratiões s an pͥmã hanibal
suomotu an publico consilio fecerit in
dubio est. de secũda eĩ quin ab int̾pellã.¬
te p̃uentꝰ scipio ⁊ remotꝰ a patͥa qd̾ res¬
pondit ex tempore suũ fuerit dubitari
nequit.¶ Tandẽ uͦ cũ de conditioĩbꝰ dissẽ.¬
sissent infecta pace discessũ est. cũ duces
ĩ castra rediissent nõ pacificis u̾bis opus
eẽ/ nec de pace ampliꝰ cogitandũ s inbe¬
llũ p̃parandos aĩos atq arma denũtiãt.

Expanded text:
nus tamen, ne Romanos studio pacis adversos nus tamen, ne Romanos studio pacis adversos quisquam putet, non negare se pacem sub eisdem conditionibus quibus prima pax steterat, hoc adiecto: ut navium interim oppugnatarum captarumque et violatorum contra ius gentium legatorum respectus habeatur. Si conditiones placeant rem se ad concilium relaturum; alioquin qui pacem pati nequeant bellum parent. 27 He sunt de rebus maximis maximorum ducum orationes; sed an primam Hanibal suo motu an publico consilio fecerit in dubio est; de secunda enim, quin ab interpellante preventus Scipio et remotus a patria quod respondit ex tempore suum fuerit, dubitari nequit. 28 Tandem vero, cum de conditionibus dissensissent, infecta pace discessum est. Cum duces in castra rediissent, non pacificis verbis locum esse nec de pace amplius cogitandum, sed in bellum parandos animos atque arma denuntiant,
Abbreviated transcription (Latin):
santis deinde romanos. ⁊ accusantiᷤpenoᷤ
ꝙ et hoc et pͥore olim bello sẽꝑ ab illis
orte eẽnt maloꝵ cause. Romaĩ aũt
utͦbiq coacti ꝓ sotiis tũc siculis nunc
hispanis pia arma sũpsissẽt. exeq̃ntis
p̃terea/ qd̾ ad se spectaret nõ ignorare
hoĩe se mortalẽ caducũq aĩal. seq ⁊
q̃cũq ageret mille casibꝰ exposita spera¬
re aũt deos iusta bella gerẽtibꝰ affutu¬
ros idq et priore bello patuisse. ⁊ p̃ẜtĩ
iam patesçere. nec diffidere eũdẽ belli hu¬
ius finẽ fore qui pͥoris fuerit. hoc iã hĩc
se aĩo ⁊ rebus ip̃is p̃sentire. Cõdudẽtis ad
ultimũ ꝙ sicut supbia fuiss pacẽ petẽ¬
ti. ĩ italia ⁊ uolenti sua sponte discedere
añ ꝙͣ eu patͥe iussus ac gemiͥtꝰ reuocasset
denegare/ sic modo nulla uerecũdia se te¬
neri pacẽ dare si nolit. ad quã petẽdam
iniquo aĩo semicoactꝰ ueniat. nichilomi.¬

Expanded text:
santis deinde Romanos et accusantis Penos, santis deinde Romanos et accusantis Penos, quod et hoc et priore olim bello semper ab illis orte essent malorum cause, Romani autem utrobique coacti pro sotiis tunc siculis nunc hispanis pia arma sumpsissent: 25 exequentis preterea, quod ad se spectaret, non ignorare hominem se mortalem caducumque animal, seque et quecunque ageret mille casibus exposita; sperare autem deos iusta bella gerentibus affuturos; idque et priore bello patuisse et presenti iam patescere, nec diffidere eundem belli huius finem fore qui prioris fuerit; hoc iam hinc se animo et rebus ipsis presentire: 26 concludentis ad ultimum, sicut superbia fuisset pacem petenti in Italia et volenti sua sponte discedere antequam eum patrie iussus ac gemitus revocasset denegare, sic modo nulla se verecundia teneri pacem dare si nolit, ad quam petendam iniquo animo semicoactus veniat. Nichilomi
Abbreviated transcription (Latin):
litatẽ paciscentiũ pacta nõ seruarent᷑.
nũc utriꝰq urbis int̾ pͥncipes de pace
agi: ratũ hauddubie futuꝵ ꝗquid ĩt̾
eos cõnueĩss.Ad hec responsio roma¬
ni ducis asꝑior fuit. ut qui illũ nõ pa-¬
cis amore quã odiss s belli metu loq
crederet . ꝙͣuis diumłtis in locis ĩ uictis¬
simũ iã tñ fortune mutatiõe tacito qͦ¬
dã mentis augurio sentientẽ. fuit aũt
respõsio in hanc fere sentẽtiã. dicentis
pͥmũ nõ sibi dubiũ fuisse unꝙͣ quin ha¬
nibalis reditꝰ et pactas ĩducias ⁊ spez
pacis tolleret. idq ex eo nũc p̃ħtĩ ap¬
parere ꝙ hanibalip̃e de conditioĩbꝰ pa¬
cis multa dimoueat. nec romanis
oĩno quicꝙͣ offerat nͥ qd̾ iam auferre
nõ possit. hispaniã scil ⁊ thirreni ma¬
ris insulas indignãtis parit̾ ꝙ quasi ꝑ¬
fidie p̃miũ sperãtes post pͥmã tuͣbata
setũdã multo faciliorẽ pacẽ peterent.
cũ nec pͥmã ĩuenire mererẽtur. excu-¬

Expanded text:
litatem paciscentium pacta non servarentur; nunc utriusque urbis inter principes de pace agi, ratumque hauddubie futurum quicquid inter eos convenisset. 23 Ad hec responsio romani ducis asperior fuit, ut qui illum non pacis amore, quam odisset, sed belli metu loqui crederet, quamvis diu multis in locis invictissimum iam tamen fortune mutationem tacito quodam mentis augurio sentientem. Fuit autem responsio in hanc fere sententiam: dicentis primum non sibi dubium fuisse unquam quin Hanibalis reditus et pactas indutias et spem pacis tolleret, idque ex eo nunc presertim apparere, quod Hanibal ipse de conditionibus pacis multa dimoveat, nec Romanis omnino quicquam offerat nisi quod iam auferre non possit, Hispaniam scilicet et Thirreni maris insulas: 24 indignantis pariter quod, quasi perfidie premium sperantes, post primam turbatam secundam multo faciliorem pacem peterent, cum nec primam invenire mererentur: excu