comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uestrius eques.x. et .p. ligariꝰ afranianus: quem Caesar in hispani¬
am cum reliqͥs dimiserat. et postea se ad pompeium contule¬
rat: inde ex prelio effugerat: in africamq ad uarum uenerat.
quem obperiuri ꝑfidiam. Caesar uissit necari.p. uestrium aũt
uod eius frater rom&e pecuniam imperatam numerauerat:
quod ip̃e suam causam probauerat caesari senasidii classe cap-¬
tum: cum ad necem duceretur: beneficio uari esse seruatum
postea sibi facultatem nullam datam transeundi ignouit.
Est in africa consuetudo incolaꝵ. ut agris in omnibꝰ fere uillis.
sub terra specus condendi frumenti gratia clam habeant: atq
id ꝑꝑ bella maxime hostiumq subitum aduentum praeparẽt.
Qua de re caesar certior ꝑindicem factus tertia uigilia legiones
duas cum eqͥtatu mittit a castris suis milia passuum x. atq
inde magno numero frumenti onustos recipit in castra. Obꝰ

Expanded text:
Vestrius, eques Romanus, et P. Ligarius, Afranianus, quem Caesar in HispaniVestrius, eques Romanus, et P. Ligarius, Afranianus, quem Caesar in Hispania cum reliquis dimiserat, et postea se ad Pompeium contulerat, inde ex proeli effugerat in Africamque ad Varum venerat; quem ob periuri perfidiam Caesar iussit necari. P. Vestrio autem, quod eius frater Romae pecuniam imperatam numeraverat et quod ipse suam causam probaverat Caesari, se a Nasidi classe captum, cum ad necem duceretur, beneficio Vari esse servatum, postea sibi facultatem nullam datam transeundi, ignovit. § 65 Est in Africa consuetudo incolarum ut in agris et in omnibus fere villis sub terra specus frumenti condendi gratia clam habeant atque id propter bella maxime hostiumque subitum adventum praeparent. Qua de re Caesar per indicem certior factus tertia vigilia legiones duas cum equitatu mittit a castris suis milia passuum X atque inde magno numero frumenti onustos recipit in castra. Quibus
Abbreviated transcription (Latin):
sequi cepit. Interim naues celeitate caesaris audaciaq motas
cum uniuersa classe conuersis nauibꝰ adrumentum uersus fu¬
gere contendit. Quem Caesar in milia passuum .iiii. consecutus.
recuperata qͥnqueremi cum omnibꝰ suis epibatis: atq etiam ho¬
stium custodibꝰ exxx in ea naue captis. triremem hostiũ pro¬
ximam. quae in repugnando erat commorata: onustam remigũ
epibatarumq cepit. reliquae naues hostium promontorium
superarunt. atq adrumentum in cotonem se uniuersae cõtule¬
runt. Caesar eodem uento promontorium suꝑare non potuit.
atq in salo in anchoris ea nocte commoratus prima luce adru¬
mentum accedit. Ibiq nauibus onerariis quae erant extra
cotonem incensis omnibꝰ. reliqͥs aliis aut subductis: aut ĩ co¬
tonem compulsis. paulisper cõmoratus si forte uellent classe
dimicare rursus se recepit in castra. In ea naue captus est .p.

Expanded text:
sequi coepit. Interim Varus celeritate Caesaris audaciaque commotus sequi coepit. Interim Varus celeritate Caesaris audaciaque commotus cum universa classe conversis navibus Hadrumetum versus fugere contendit. Quem Caesar in milibus passuum IIII consecutus reciperata quinqueremi cum suis omnibus epibatis atque etiam hostium custodibus CXXX in ea nave captis triremem hostium proximam, quae in repugnando erat commorata, onustam remigum epibatarumque cepit. Reliquae naves hostium promunturium superarunt atque Hadrumetum in cothonem se universae contulerunt. Caesar eodem vento promunturium superare non potuit atque in salo in ancoris ea nocte commoratus prima luce Hadrumetum accedit ibique navibus onerariis quae erant extra cothonem incensis omnibusque reliquis ab eis aut subductis aut in cothonem compulsis paulisper commoratus, si forte vellent classe dimicare, rursus se recepit in castra. § 64 In ea nave captus est P.
Abbreviated transcription (Latin):
aperare non potuit. atq angulum quendam tutum a tempe¬
state nactus: cum classe se longius a prospectu remouit: reliqͣ
classis in salo ad leptim egressus remigibꝰq passim in littore
uagantibꝰ: partim in oppido uictus sui mercandi gratia ꝓgres¬
sis uacua adefensoribus stabat. Quibus rebus uarus ex ꝑfugis
cognitis occasionem nactus uigilia secunda adrumento excõcio¬
ne egressus cum pͥmo mane leptim uniuersa classe uectus naues
onerarias quae longius aportu et salo stabant incendit: et penti¬
cepit. Caesar interim celeriter ꝑnuntios in castris cum oꝑa circũi¬
ret. et certior factus: quae aberant a portu milia passuum .ui. cõscen¬
dit. equoq admisso omissis omnibꝰ rebus celeriter ꝑueĩt leptim.
ibiq moratur: omnes ut se naues conseq̃rentur: pͥmum ip̃e par¬
uulum nauigiolum conscendit. in cursu aquilam multitudi¬
ne nauigioꝵ praeter atq trepidantem nactus hostium classem

Expanded text:
superare non potuit atque angulum quendam tutum a tempesuperare non potuit atque angulum quendam tutum a tempestate nactus cum classe se longius a prospectu removit. Reliqua classis in salo ad Leptim egressis remigibus passimque in litore vagantibus, partim in oppidum victus sui mercandi gratia progressis, vacua a defensoribus stabat. Quibus rebus Varus ex perfuga cognitis occasionem nactus vigilia secunda Hadrumeto ex cothone egressus primo mane Leptim cum universa classe vectus navis onerarias, quae longius a portu in salo stabant, vacuas a defensoribus incendit et pent§ 63 Caesar interim celeriter per nuntios in castris, cum opera circumiret, certior factus, quae aberant a portu milia passum VI, equo admisso omissis omnibus rebus celeriter pervenit Leptim ibique hortatur omnes ut se naves consequerentur; ipse parvulum navigiolum conscendit, in cursu Aquilam multitudine navium perterritum atque trepidantem nactus hostium classem
Abbreviated transcription (Latin):
atq opus facere. uallumq et fossam per medium campum ducẽ
aduersariorumq excursionibus iter officere non intermittit.
Scipio interim munitiones contra facere et iniugo a caesare exclu¬
deretur: approperare ita ut duces utriq et in operibꝰ occupati
essent. et nihilominus equestribus preluis inter se qͦtidie dimi¬
carent. Interim uarus classem quam antea utice hiemis gra¬
tia subduxerat: cognito legionis.uii. et uiii. ex sicilia aduentu
celeĩter deducit. ibiq getulis remigibꝰ epibatisq complet: insidi¬
andiq gratia ab utica progressus adrumentum cum lx. nauibus
uenit. Cuius aduentus inscius caesar. L. cispium cum classe.xx¬
ui. nauium ad thapsum uersus in stationem praesidii gratia com¬
meatus sui mittit. Itemq.q. aquilam cum.xiii. nauibꝰ longis a¬
drumentum eadem de causa premittit. Cispius quo erat missꝰ
celeriter ꝑuenit aquila tempestate iattatus. promontorium

Expanded text:
atque opus facere vallumque et fossam per medium campum ducere atque opus facere vallumque et fossam per medium campum ducere adversariorumque excursionibus ita officere non intermittit. Scipio item munitiones contra facere et, ne iugo a Caesare excluderetur, approperare. Ita duces utrique et in operibus occupati esse et nihilo minus equestribus proeliis inter se cotidie dimicabant. § 62 Interim Varus classem, quam antea Uticae hiemis gratia subduxerat, cognito legionis VII. et VIII.19 ex Sicilia adventu celeriter deducit ibique Gaetulis remigibus epibatisque complet insidiandique gratia ab Utica progressus Hadrumetum cum LV navibus pervenit. Cuius adventus inscius Caesar L. Cispium cum classe XXVII navium ad Thapsum versus in stationem praesidi gratia commeatus sui mittit itemque Q. Aquilam cum XIII navibus longis Hadrumetum eadem de causa praemittit. Cispius quo erat missus celeriter pervenit; Aquila tempestate iactatus promunturium
Abbreviated transcription (Latin):
propiusq caesaris castra quae erant in colle se conferre cepit. Frenatus
autem labieni eques in loco permanere. legiones detinere. cum subito
pars eqͥtatus Caesaris cum leui armatura contra getulos in uissu. ac te¬
mere longiꝰ progressi. paludemq transgressi. multitudinem hostium
pauci sustinere non potuerunt. Leuiq armatura deserti ac pulsi cõ¬
uulneratiq uno eqͥte amisso: multis equis sauciis: leuisq armatu¬
re.xxuii. occisis. ad suos refugerunt. Quo secundo equestri p̃lio
facto. Scipio laetus in castra nocte copias reduxit: quod propͥum
audium bellantibꝰ fortuna tribuere non decreuit. Nanq post¬
o die Caesar. non partem equitatus sui leptim frumentandi gr
ua misit. in itinere predatores eqͥtes numidas getulosq ex imꝓ¬
uiso adorti: circiter centum partim occiderunt: partim uiroꝵ
potiti sunt. Caesar interim quotidie legiones in campo deducẽ

Expanded text:
propiusque Caesaris castra quae erant in colle se conferre coepit, frenatus propiusque Caesaris castra quae erant in colle se conferre coepit, frenatus autem Labieni eques in loco permanere legionesque distinere: cum subito pars equitatus Caesaris cum levi armatura contra Gaetulos iniussu ac temere longius progressi paludemque transgressi multitudinem hostium pauci sustinere non potuerunt levique armatura deserta pulsi convulneratique uno equite amisso, multis equis sauciis, levis armaturae XXVII occisis ad suos refugerunt. Quo secundo equestri proelio facto Scipio laetus in castra nocte copias reduxit. Quod proprium gaudium bellantibus fortuna tribuere non decrevit: namque postero die Caesar cum partem equitatus sui frumentandi gr misisset, in itinere praedatores equites Numidas Gaetulosque ex improviso adorti circiter C partim occiderunt, partim vivorum potiti sunt. Caesar interim cotidie legiones in campum deducere
Abbreviated transcription (Latin):
circũ uectus. ex improuiso clauderet multitudine sua exercitũ cae¬
saris. atq ꝑturbatum iaculis configeret. Haec fuit ratio scipionis eo
die preliandi. Caesaris autem acies. hoc modo fuit collocata: ut a
sinistro eius cornu ordinaret. ad dextrum legionem nonam et oc¬
gionum parte cohortium collocauerat. praeterea ex tironũ adie¬
cerat paucas.: Tertiam autem aciem in sinistrum suum cornu cõtu¬
lerat. et usq ad aciei suae mediam legionem porrexerat. et ita
collocauerat uti sinistrum suum cornu triplex. Id eo consilio fece¬
rat. ut suum dextrum latus munitionibꝰ adiuuaret᷑. Sinistrum
suerat sagitarios uarie passimq locis certis maxime in cornibus
collocauerat. Sic utrorunq exercitus instructi: non plus passuũ. ccc
interiecto spatio. qͦd forsan ante id tempus accideĩt. nunꝗͣ qͥn dimica¬
rior numidaꝵ getulorumq sine frenis ad dextram partem se mouere

Expanded text:
circumvectus ex improviso clauderet multitudine sua exercitum Caecircumvectus ex improviso clauderet multitudine sua exercitum Caesaris atque perturbatum iaculis configeret. Haec fuit ratio Scipionis eo die proeliandi. § 60 Caesaris autem acies hoc modo fuit collocata, ut ab sinistro eius cornu ordiar et ad dextrum perveniam. gionum partem cohortium collocaverat, praeterea ex tironum adiecerat paucas. Tertiam autem aciem in sinistrum suum cornu contulerat et usque ad aciei suae mediam legionem porrexerat et ita collocaverat uti sinistrum suum cornu esset triplex. Id eo consilio fecerat quod suum dextrum latus munitionibus adiuvabatur, sinistrum suerat. Sagittarios varie passimque locis certis maximeque in cornibus collocaverat. § 61 Sic utrorumque exercitus instructi non plus passuum CCC interiecto spatio, quod forsitan ante id tempus acciderit numquam quin dimicarior Numidarum Gaetulorumque sine frenis ad dextram partem se movere
Abbreviated transcription (Latin):
fuerint in aciem extructi. Scipio hoc modo aciem direxit: colloca¬
bat in fronte suas: et iube legiones. Postea autem numidas in subsidi¬
aria acie ita extenuatos. et in longitudinem directos ut ꝓcul simplex
esse acies media a legionariis militibꝰ uideret᷑. In cornibꝰ aũt duplex eẽ
libus inter eos interuallis interiectis. Post autem elephantos armatu
uersum in suo dextro cornu disposuerat. Sinistrum enim cornu op¬
pido utzitta claudebat᷑: neq erat sparium eqͥtatus explicandi. Prae¬
erea numidas leuisq armature infinitam multitudinem: ad de¬
ram partem suae aciei opposuerat fere interiecto non minus mille
passuum spatio: et ad colles radicesq magis appulerat. longiꝰq ab ad¬
uersarioꝵ suisq copiis promouebat. Id hoc consilio ut cum acies
duae inter se concurrissent. initio certaminis paulo longiꝰ eius eqͥtatꝰ

Expanded text:
fuerint in aciem instructi. Scipio hoc modo aciem derexit. Collocafuerint in aciem instructi. Scipio hoc modo aciem derexit. Collocabat in fronte suas et Iubae legiones, post eas autem Numidas in subsidiaria acie ita extenuatos et in longitudinem derectos ut procul simplex esse acies media ab legionariis militibus videretur.14 Elephantos dextro libus inter eos intervallis interiectis, post autem elephantos armaturversum in suo dextro cornu disposuerat: sinistrum enim cornu oppido Uzitta claudebatur neque erat spatium equitatus explicandi. Praeterea Numidas levisque armaturae infinitam multitudinem ad dextram partem suae aciei opposuerat fere interiecto non minus mille passuum spatio et ad collis radices magis appulerat longiusque ab adversariorum suisque copiis promovebat, id hoc consilio ut, cum acies duae inter se concurrissent, initio certaminis paulo longius eius equitatus
Abbreviated transcription (Latin):
item producit copias: celeriterq uis instructis ante suas munitioes
quae erant in campo constituit sine dubio: existimans ultro aduersa¬
rios cum tam magnis copiis. auxilusq regis essent prediti ꝓtinꝰq
prosiluissent ante se concursuros ꝓpiusq accessurosese equo circũ¬
uectus. legionesq adhortatus: signo dato accessum hostium aucu¬
pabatur. Ipse enim a suis munitionibꝰ longiꝰ non sine ratione ꝓcede¬
bat: quod in oppido utzittae qđ scipio tenebat hostium erant cohor¬
tes armat.e. Fidem autem oppido ad dextrum latus eius cornu erat
oppositum. uerebatur ne si praetergressus ẽet ex oppido corruptione
facta a latere eum adorti conciderent. Preterea haec quoq eum causa
tardauit: quod erat locus ꝗdam ꝑimpeditus ante aciem scipionis
quem suis impedimento ad ultro occurrendum fore existimabat. Nõ
arbitror esse praetermittendum: que madmodum exercitus utriusq

Expanded text:
item producit copias celeriterque eis instructis ante suas munitiones item producit copias celeriterque eis instructis ante suas munitiones quae erant in campo consistit,12 sine dubio existimans ultro adversarios, cum tam magnis copiis auxiliisque regis essent praediti promptiusque prosiluissent ante, secum concursuros propiusque se accessuros. Equo circumvectus legionesque cohortatus signo dato accessum hostium aucupabatur. Ipse enim a suis munitionibus longius non sine ratione non procedebat, quod in oppido Uzittae, quod Scipio tenebat, hostium erant cohortes armatae; eidem autem oppido ad dextrum latus eius cornu erat oppositum, verebaturque ne, si praetergressus esset, ex oppido eruptione facta ab latere eum adorti conciderent. Praeterea haec quoque eum causa tardavit, quod erat locus quidam perimpeditus ante aciem Scipionis, quem suis impedimento ad ultro occurrendum fore existimabat. § 59 Non arbitror esse praetermittendum, quem ad modum exercitum utriusque
Abbreviated transcription (Latin):
ab iuba ad eum est missus qͥ diceret audiente saserna uetat te Rex
et ei quia p.r. honores accepisset: in columi patria. fortunisq omnibꝰ
uibe barbaro potius obedientem fuisse. ꝗ̃ aut scipionis obtemꝑasse
nuntio aut caesaris eiusdem partis ciuibus in columem reuerti malle
Atq etiam suꝑioribꝰ iub& factum non in .M. aquinium hoĩem nouum
paruumq senatorem: sed inscipionem hoĩem illa familia dignitate
honoribus prestantem. Hanq cum Scipio sagulo purpureo ante re¬
gis aduentum uti solitus esset dicitur iuba cum eo egisse. non opõte¬
re illum eodem uestitu atq ipse uteretur. Itaq factum ẽẽ ut Scipio¬
se ad album uestitum transferret. et iuba& homini suꝑbissimo inertissi¬
moq obtemperaret. Postero die uniuersas omnium copias de castris
omnibus deducunt. et super tilium quoddam excelsum nacti: non
onge a Caesaris castris. aciem constituunt. atq ibi consistunt. Cae

Expanded text:
ab Iuba ad eum est missus qui diceret audiente Saserna: 'Vetat te rex ab Iuba ad eum est missus qui diceret audiente Saserna: 'Vetat te rex ei qui ab populo Romano honores accepisset, incolumi patria fortunisque omnibus Iubae barbaro potius oboedientem fuisse quam aut Scipionis obtemperasse nuntio aut caesis eiusdem partis civibus incolumem reverti malle! Atque etiam et superbius Iubae factum non in M. Aquinum, hominem novum parvumque senatorem, sed in Scipionem, hominem illa familia, dignitate, honoribus praestantem. Namque cum Scipio sagulo purpureo atque regis adventum uti solitus esset, dicitur Iuba cum eo egisse non oportere illum eodem vestitu atque ipse uteretur. Itaque factum est ut Scipio ad album sese vestitum transferret et Iubae homini superbissimo inertissimoque obtemperaret. § 58 Postero die universas omnium copias de castris omnibus educunt et supercilium quoddam excelsum nacti non longe a Caesaris castris aciem constituunt atque ibi consistunt. Caesar
Abbreviated transcription (Latin):
tit. easq u. legiones ex suꝑioribus castris adducit. Qua facultate
oblata. illustriores notissimiq conspectum amicoꝵ propinqͦrũq
efflagitabant. atq inter se colloquebantur. quae res qͥd utilitatis ha¬
beret. Caesarem non fallebat. Nanq getuli ex eqͥtatu regio nobilior̃s
eqͥtumq praefecti: qͦrum partes cum mario ante meruerant: eiusq
beneficio agris finibusq donati: post syllae uictoriam sub hyensalis
regis erant dati potestate. occasione capta: nocte iam luminibꝰ accen¬
sis. cum eqͥs calonibꝰ suis circiter mille perfugiunt in caesaris castra
ẽent. fere ꝑ id tempus.M. aquinium cum .c. saserna colloq̃ntem ui¬
derunt. Scipio mittit ad aquinium nibil attinere eum cũ aduer¬
sariis colloqͥ cum nihilominus eius sermonem nuntiꝰ ad eum refẽret
se restare dixit. ut reliqua quae uellet perageret. Uator praeterea

Expanded text:
tit eoque quinque legiones ex superioribus castris deducit. Qua facultate tit eoque quinque legiones ex superioribus castris deducit. Qua facultate oblata inlustriores notissimique conspectum amicorum propinquorumque efflagitabant atque inter se colloquebantur. Quae res quid utilitatis haberet Caesarem non fallebat: namque Gaetuli ex equitatu regio nobiliores equitumque praefecti, quorum patres cum Mario ante meruerant eiusque beneficio agris finibusque donati post Sullae victoriam sub Hiempsalis regis erant dati potestatem, occasione capta nocte iam luminibus accensis cum equis calonibusque suis circiter mille perfugiunt in Caesaris castra essent, fere per id tempus M. Aquinum cum C. Saserna colloquentem viderunt. Scipio mittit ad Aquinum, nihil attinere eum cum adversariis colloqui. Cum nihilo minus eius sermonem nuntius ad Scipionem referret sed restare ut reliqua quae sibi vellet perageret, viator praeterea
Abbreviated transcription (Latin):
stis abesse ex africa iubeo. Itaq tradidit eos centurionibꝰ. et ad singu¬
los non amplius singulis additis seruis in naui imponendos. separatim
curauit. Getuli interim ꝑfugae. qͦs cum litteris mandatisq a caesa¬
re missos stupra docuimus ad suos ciues perueniunt. Orum auctori¬
tate facile adducti. caesarisq nomine persuasi arege iuba desciscũt.
celeriterq cuncti arma capiunt. contraq regem facere non dubi¬
tant. Obus rebus cognitis iuba distentus triplici bello necessitateq
oactus. de suis copiis quas contra caesarem adduxerat .Ui. cohõtes
infine regni sui mittit. quae essent praesidio contra getulos.caesa
brachiis ꝑfectis. promotisq usq eo quo telum ex oppido abuci nõ pos¬
set castra munit. balistis scorpionibꝰq craebris ante frontem castroꝵ
contraq oppidum collocans defensores muri terrere nõ intermit¬

Expanded text:
 abesse ex Africa iubeo.' Itaque tradit eos centurionibus et singu abesse ex Africa iubeo.' Itaque tradit eos centurionibus et singulis non amplius singulos additos servos in navem imponendos separatim curavit. § 55 Gaetuli interim perfugae, quos cum litteris mandatisque a Caesare missos supra docuimus, ad suos civis perveniunt. Quorum auctoritate facile adducti Caesarisque nomine persuasi a rege Iuba desciscunt celeriterque cuncti arma capiunt contraque regem facere non dubitant. Quibus rebus cognitis Iuba, distentus triplici bello necessitateque coactus, de suis copiis quas contra Caesarem adduxerat sex cohortis in finis regni sui mittit quae essent praesidio contra Gaetulos. § 56 Caesar bracchiis perfectis promotisque usque eo quo telum ex oppido adigi non posset castra munit, ballistis scorpionibusque crebris ante frontem castrorum contra oppidum collocatis defensores muri deterrere non intermit
Abbreviated transcription (Latin):
liter se gerant. egometipse documentum more militari constituã.¬
ti: rapinasq ꝑ municipia fecisti. qͦdq mihi reiq .p. inutili fusti: et
pro militibꝰ tuam familiam. uimentaq in naues imposuisti. tuaq oꝑa
militibꝰq tempore necessai̾o.r.p. caret: ob eas res ignominiae causa ab
exercitu meo te remoueo. hodieq ex africa abesse: et qͣntum potes ꝓ¬
ficisci iubeo. Itemq te. A. fontei. quod tr. mil sediciosus malusq ciuis
fuisti ab exercitu dimitto .T. alliene .M. tiro .c. clusianae. cum ordir
in eo exercitu bñficio non uirtute sitis consecuti. ita uos gesseritis ut
neq bello fortes: neq paci boni aut utiles fueritis. et magis insediti¬
one: concitandisq militibus aduersarioꝵ uestroꝵ. imperatoris ꝗͣ
pudoris modestiaeq fuei̾tis studiosiores indignos uos ẽẽ arbitror. qͥ
in meo exercitu ordines ducatis. missosq uos facio: et qͣntum pote¬

Expanded text:
liter se gerant egomet ipse documentum more militari constituam.liter se gerant egomet ipse documentum more militari constituam.blicam instigasti rapinasque per municipia fecisti quodque mihi reique publicae inutilis fuisti et pro militibus tuam familiam iumentamque in navis imposuisti tuaque opera militibus tempore necessario res publica caret, ob eas res ignominiae causa ab exercitu meo te removeo hodieque ex Africa abesse et quantum pote proficisci iubeo. Itemque te, A. Fontei, quod tribunus militum seditiosus malusque civis fuisti, te ab exercitu dimitto. T. Saliene, M. Tiro, C. Clusinas, cum ordines in meo exercitu beneficio non virtute consecuti ita vos gesseritis ut neque bello fortes neque pace boni aut utiles fueritis et magis in seditione concitandisque militibus adversum vestrum imperatorem quam pudoris modestiaeque fueritis studiosiores, indignos vos esse arbitror qui in meo exercitu ordines ducatis, missosque facio et quantum pote
Abbreviated transcription (Latin):
strantur. legiones due. uiii. et x. ex sicilia nauibꝰ onerariis ꝓfecte:
cum iam non longe a portu ruspinae abessent. conspicati naues
caesai̾anas quae in statione apud thapsum stabant: ueriti ne in
aduersaĩoꝵ. ut insidiandi gratia ubi commorantium classem in¬
ciderent imprudentes. uela in altum dederunt: ac dui multũq
iactati tandem multis post diebus siti in opiaq confecti ad cesarẽ
tiae militaris ac rapinaꝵ certorum hominum paruulam modo cau-¬
atu familiaq sua atq iumentis occupauisset: neq militem unum
ab sicilia sustulisset. postero die de suggestu: conuocatis omnium le-¬
gionum tribunis centurionibꝰq. Maxime uellem inqͥt hoĩes sue
petulantiae nimi&eq libertatis aliquando finem fecissent. meaeq le¬
nitatis modestiae. patientiaeq rationem habuissent. sed quoniam
ipsi sibi neq modum neq terminum constituunt: quo caeteri dissimi¬

Expanded text:
strantur, legiones duae, X. et VIIII., ex Sicilia navibus onerariis profectae, strantur, legiones duae, X. et VIIII., ex Sicilia navibus onerariis profectae, cum iam non longe a portu Ruspinae abessent, conspicati navis Caesarianas quae in statione apud Thapsum stabant, veriti ne in adversariorum ut insidiandi gratia ibi commorantium classem inciderent imprudentes, vela in altum dederunt ac diu multumque iactati tandem multis post diebus siti inopiaque confecti ad Caesaremtiae militaris ac rapinarum certorum hominum parvulam modo cauatu familia sua atque iumentis occupavisset neque militem unum ab Sicilia sustulisset, postero die de suggestu convocatis omnium legionum tribunis centurionibusque, 'Maxime vellem,' inquit, 'homines suae petulantiae nimiaeque libertatis aliquando finem fecissent meaeque lenitatis, modestiae patientiaeque rationem habuissent. Sed quoniam ipsi sibi neque modum neque terminum constituunt, quo ceteri dissimi
Abbreviated transcription (Latin):
si. parumper cesserunt. quae res aliter aduersariis cedit. Hanq:
caesar ex medio itinere copiis reductis equitibꝰ suis auxiliũ tulit.
quites autem aduentu legionum animo addito conuersis eqͥs in
numidas cupide insequentes dispersosq impetum fecerunt. atq
eos conuulneratos iisq in castra regia reppulerũt. multosq ex iis
interfecerunt. Qd ni in noctem prelium eẽt coniectum puluisq
uento flatus omnium ꝓspectibꝰ offecisset: iuba cum labieno capti:
in potestatem caesaris uenissent equitatusq eum leui armatura
funditus ad internitionem delectus ẽẽt. interim incredibiliter
ex legionibꝰ.iiii. et ui. scipionis milites diffugere: partim ĩ castra
caesaris. partim in quam quisq poterat regionem ꝑuenire. Itẽq
equites curiani diffisi scipioni eiusq copiis complures se eodem
conferebant. Dum hec ircum utgittam ab utrisq ducibꝰ ad mini¬

Expanded text:
si parumper cesserunt. Quae res aliter adversariis cecidit: namque si parumper cesserunt. Quae res aliter adversariis cecidit: namque Caesar ex medio itinere copiis reductis equitibus suis auxilium tulit; equites autem adventu legionum animo addito conversis equis in Numidas cupide insequentis dispersosque impetum fecerunt atque eos convulneratos usque in castra regia reppulerunt multosque ex eis interfecerunt. Quod nisi in noctem proelium esset coniectum pulvisque vento elatus omnium prospectui offecisset, Iuba cum Labieno capti in potestatem Caesaris venissent, equitatusque cum levi armatura funditus ad internecionem deletus esset. Interim incredibiliter ex legione IIII. et VI. Scipionis milites diffugere partim in castra Caesaris, partim in quas quisque poterat regiones pervenire; itemque equites Curioniani diffisi Scipioni eiusque copiis complures se eodem conferebant. § 53 Dum haec circum Uzittam ab utrisque ducibus admini
Abbreviated transcription (Latin):
gnareq cepisset. tecta latera suis munitionibꝰ haberet: ne ab eqͥ¬
tatus multitudine circunuentus ab oppugnatione aeterrere¬
tur. praeterea quo facilius colloquia fieri possent. et siqui ꝑfugẽ
uellent. id quod antea saepe accidebat. magno cum eorũ ꝑiculo
tum facile et sine ꝑiculo fieret. Uoluit etiam experiri tum
facile hostem si propius accessisset hr̃et ne in aĩo dimicare. Ac¬
cedebat etiam ad reliquas causas: quod is locus depressus erat
gustis utebant᷑. Dum haec opera qua& ante dixi fiebant a legi¬
onibus interim pars acie instructa ante opus sub hoste stabat:
equites barbari leuisq armature preliis minutis cominus
dimicabant. Caesar ab eo opere cum iam sub uesperum copias
in castra reduceret magno incursu cum omni eqͥtatu leuiq
armatura iuba scipio labienus in legionarios impetum fecerũt
quites caesariani exui uniuersae subitaeq hostium multitudinis pul¬

Expanded text:
gnareque coepisset, tecta latera suis munitionibus haberet, ne ab equgnareque coepisset, tecta latera suis munitionibus haberet, ne ab equitatus multitudine circumventus ab oppugnatione deterreretur, praeterea quo facilius colloquia fieri possent et, si qui perfugere vellent, id quod antea saepe accidebat magno cum eorum periculo, tum facile et sine periculo fieret. Voluit etiam experiri, cum propius hostem accessisset, haberetne in animo dimicare. Accedebat etiam ad reliquas causas quod is locus depressus erat t angusta utebatur. Dum haec opera quae ante dixi fiebant a legione, interim pars acie ante opus instructa sub hoste stabat; equites barbari levisque armatura proeliis minutis comminus dimicabant. § 52 Caesar ab eo opere cum iam sub vesperum copias in castra reduceret, magno incursu cum omni equitatu levique armatura Iuba, Scipio, Labienus in legionarios impetum fecerunt. Equites Caesariani vi universae subitaeque hostium multitudinis pul
Abbreviated transcription (Latin):
ante premisso inscius in sidiaꝵ: cum ad eum locum uenisset abusi:
siue obliti praeceptorum labieni: ueriti ne in fossa ab eqͥtibꝰ oppͥ¬
merentur rari ac singuli de rupe prodire: et summam petere col¬
lis: quos caesaris eqͥtes consecuti. partim interfecerunt. partim
uiuoꝵ sunt potiti. Deinde protinus collem petere contenderũt
atq eum decusso labieni praesidio celeiter occupauerũt. labien
cum parte equitum uix fuga sibi peperit salutem. Hac re per
equites gesta caesar legionibꝰ opera distribuit: atq in eo colle quo
erat potitus castra muniuit. Deinde ab suis maximis castris
er medium campum e regione oppidi uxatte: quod inter sua
astra et scipionis in planiciem positum erat. tenebaturq: asci¬
pione duo brachia instituit duci. et ita erigere ut ad angulum
dextrum sinistrumq eius oppidi conuenirent. Hoc hac ratione
opus instruebat. ut cum ꝓpius oppidum copias ad mouisset: oppu¬

Expanded text:
m equitatu ante praemisso inscius insidiarum cum ad eum locum venisset, abusi m equitatu ante praemisso inscius insidiarum cum ad eum locum venisset, abusi sive obliti praeceptorum Labieni sive veriti ne in fossa ab equitibus opprimerentur rari ac singuli de rupe prodire et summa petere collis. Quos Caesaris equites consecuti partim interfecerunt, partim vivorum sunt potiti; deinde protinus collem petere contenderunt atque eum decusso Labieni praesidio celeriter occupaverunt. Labienus cum parte equitum vix fuga sibi peperit salutem. § 51 Hac re per equites gesta Caesar legionibus opera distribuit atque in eo colle quo erat potitus castra munivit. Deinde ab suis maximis castris per medium campum e regione oppidi Uzittae, quod inter sua castra et Scipionis in planitie positum erat tenebaturque a Scipione, duo bracchia instituit ducere et ita dirigere ut ad angulum dextrum sinistrumque eius oppidi convenirent. Id hac ratione opus instruebat ut, cum propius oppidum copias admovisset oppu
Abbreviated transcription (Latin):
Fiusdem collis occupandi gratia labienus consilium ceperat: et
quo propriore loco fuerat eo celerius occurrerat. Erat cõual¬
lis satis magna latitudine. altitudine praerupta crebris locis.
speluncae in modum subrutis quȩ erant transeunda caesari anꝗͣ
ad eum collem quem capere uolebat ꝑueniretur: ultraq eam con-¬
uallem oliuetum uetus craebris arboribꝰ condensum. Hic cum
Labienus aĩ aduertisset Caesarem si uellet eum locum occupa¬
re. prius necesse conuallem oliuetumq progredi eoꝵ locoꝵ pe¬
ritus in insidiis cum parte eqͥtatus. leuiq armatura consedit.
equites in occulto collocauerat. ut cum ipse ex improuiso legiona¬
rios adortus eẽt ex colle se eqͥtatus ostenderet: ut re duplici ꝑtur¬
batus caesar eiusq exercitus: neque retro regrediundi. neq ultra
ꝓcedendi ablata facultate circũuentus concideret᷑. Caesar eqͥtatu

Expanded text:
Eiusdem collis occupandi Labienus consilium ceperat et Eiusdem collis occupandi Labienus consilium ceperat et quo propiore loco fuerat eo celerius occurrerat. § 50 Erat convallis satis magna latitudine, altitudine praerupta, crebris locis speluncae in modum subrutis, quae erat transgredienda Caesari, ante quam ad eum collem quem capere volebat perveniretur; ultraque eam convallem olivetum vetus crebris arboribus condensum. Hic cum Labienus animadvertisset Caesarem, si vellet eum locum occupare, prius necesse esse convallem olivetumque transgredi, eorum locorum peritus in insidiis cum parte equitatus levique armatura consedit quites in occulto collocaverat ut, cum ipse ex improviso legionarios adortus esset, ex colle se equitatus ostenderet, ut re duplici perturbatus Caesar eiusque exercitus neque retro regrediendi neque ultra procedendi oblata facultate circumventus concideretur. Caesar postqua
Abbreviated transcription (Latin):
iubae commouebatur. Postꝗͣ uero castra castris contulit. despectis
eius copiis: omnem terrorem deponit: ita quam antea absens ha-¬
buerat auctoĩtatem eam omnem presens dmiserat. Quo facto cuiꝰ
icile fuit illatum scipioni additum animum fiduciamq Regi
aduentu. Nam postero die uniuersas suas regisq copias. cũ ele-¬
phantis . lx. productas in aciem ꝗͣ speciosissime potuit instruxit
ac paulo longius progressus a suis munitionibꝰ haud ita diu com¬
moratus se recipit in castra. Caesar postꝗͣ aĩaduertit scipioni auxi¬
lia fere quae expectauisset omnia conuenisse. neq moram pu¬
gnandi ullam fore ꝑiugum summum cum copiis progredi ce¬
pit. et brachia protinus deducere: et castella munire: propiusq
Scipionem capiendo loca excelsa occupare contendit. Aduersa¬
rii magnitudine copiarum confisi proximum collem occupaue
runt. atq Longius sibi progrediendi eripuerunt facultatem

Expanded text:
Iubae commovebatur; postquam vero castra castris contulit, despectis Iubae commovebatur; postquam vero castra castris contulit, despectis eius copiis omnem timorem deponit. Ita quam antea absens habuerat auctoritatem, eam omnem praesens dimiserat. — Quo facto cuivis facile fuit intellectu Scipioni additum animum fiduciamque regis adventu. Nam postero die universas suas regisque copias cum elephantis LX productas in aciem quam speciosissime potuit instruxit ac paulo longius progressus ab suis munitionibus haud ita diu commoratus se recipit in castra. § 49 Caesar postquam animadvertit Scipioni auxilia fere quae exspectasset omnia convenisse neque moram pugnandi ullam fore, per iugum summum cum copiis progredi coepit et bracchia protinus ducere et castella munire propiusque Scipionem capiendo loca excelsa occupare contendit, ne adversarii magnitudine copiarum confisi proximum collem occuparent atque ita longius sibi progrediendi eriperent facultatem.7
Abbreviated transcription (Latin):
sta ignibꝰ extinctis rebusq ad uictum pertinentibus corruptis.
per castra passim uagabant᷑. scutisq capita contegebant. Eadem
nocte .u. legionis pilorum cacumina sua sponte arserunt. Rex
interim iuba de equestri prelio scipionis certior factꝰ euoca¬
tusq ab eodem litteris praefecto saburrae cum parte exercitꝰ
sitio relicto: ut secum ip̃e aliqͥd auctoritatis hr̃et exercitus sci¬
pionis ac terrore Caesaris cum tribꝰ legionibꝰ equitibusq frena¬
tis. decc. numidis sine frenis peditibꝰ eius armature grandi nũo
clephantio .xxx. egressus e regno ad scipionem est profectꝰ. Postqͣ
ad eum ꝑuenit castris regiis seorsum positis: cum eis copiis qͣs
commemoraui. haud ita longe ab scipione consedit. Erat ĩ castis
scipionis suꝑiore tempore magnus terror et expectatio copiaꝵ
regiarum. exercitus eius magis suspensione animi ante aduentũ

Expanded text:
sta ignibus exstinctis, rebus quae ad victum pertinent omnibus corruptis sta ignibus exstinctis, rebus quae ad victum pertinent omnibus corruptis per castra passim vagabantur scutisque capita contegebant. Eadem nocte V. legionis pilorum cacumina sua sponte arserunt. § 48 Rex interim Iuba de equestri proelio Scipionis certior factus evocatusque ab eodem litteris praefecto Saburra cum parte exercitus contra Sittium relicto, ut secum ipse aliquid auctoritatis adderet exercitui Scipionis ac terrorem Caesaris, cum tribus legionibus equitibusque frenatis DCCC, Numidis sine frenis peditibusque levis armaturae grandi numero, elephantis XXX egressus e regno ad Scipionem est profectus. Postquam ad eum pervenit, castris regiis seorsum positis cum eis copiis quas commemoravi, haud ita longe ab Scipione consedit. — Erat in castris Caesaris superiore tempore magnus terror, et exspectatione copiarum regiarum exercitus eius magis suspensiore animo ante adventum
Abbreviated transcription (Latin):
bito est exortus ingens. Ad hoc aũt incommodum accesserat qđ
Cesar non more suꝑiorum imperatoꝵ in hibernis exercitũ conti¬
nebat. sed in tertio quartoq die ꝓcedendo ꝓpiusq hostem acce¬
dendo castra cõmunibat. opereq faciendo milites se circũspici¬
endi non habebant facultatem. Praeterea ita ex sicilia exerci¬
tum transportabat:. ut praeter ipsum militem et arma: nec uas:
nec mancipium: neq ullam rem quae usu militi ẽe consueuit
in naues imponi pateretur. In africam autem non modo sibi
quicꝗͣ non ad quisierant aut parauerant: sed etiam ꝑꝑ anno¬
nae caritatem antea parata consumpserant. Quibꝰ rebꝰ attenu¬
ati oppido. ꝑꝗͣ pauci sub pellibꝰ acqui escebant. reliqui ex uesti¬
nentis tentoriolis factis: atq arundinum copiis tectis contexti
ꝑmanebant. Itaq subito imbre grandineq consecuta grauati
pondere tenebris aquaq uel subruta. disiectaq nocte intempe¬

Expanded text:
bito est exortus ingens. Ad hoc autem incommodum accesserat quod bito est exortus ingens. Ad hoc autem incommodum accesserat quod Caesar non more superiorum temporum in hibernis exercitum continebat, sed in tertio quartoque die procedendo propiusque hostem accedendo castra communibat opereque faciendo milites se circumspiciendi non habebant facultatem. Praeterea ita ex Sicilia exercitum transportabat ut praeter ipsum militem et arma nec vas nec mancipium neque ullam rem quae usui militi esse consuevit in navis imponi pateretur. In Africa autem non modo sibi quicquam non adquisierant aut paraverant sed etiam propter annonae caritatem ante parta consumpserant. Quibus rebus attenuati oppido perquam pauci sub pellibus adquiescebant: reliqui ex vestimentis tentoriolis factis atque harundinibus scopisque contextis permanebant. Itaque subito imbre grandineque consecuta gravatis pondere tentoriis aquarumque vi subrutis disiectisque, nocte intempe
Abbreviated transcription (Latin):
lore incensus annuit centurionibꝰ quid fieri uellet. atq añ pe¬
des centurionem interficit: reliquosq ueteranos a tironibꝰ iubet
secerni. Abducite istos inquit nefario scelere contaminatos:
et cȩde ciuium saginatos. Sic extra uallum deducti sunt. et cru¬
ciabiliter interfecti. tirones autem iubet inter legiones disparti¬
ri. et cõminium cum tucida in conspectum suum iubet ad duci.
Qua ex re caesar commotus eos quos in stationibꝰ cum longis nauibꝰ
apud tapsum custodiae causa uisserat ẽẽ ut suis onerariis lõgisq
nauibꝰ presidio essent ob negligentiam ignominiae causa di¬
mittendos ab exercitu. grauissimumq in eos edictum ꝓponẽ¬
dum curauit. Per id tempus fere caesaris exercitui res acci¬
dit in credibilis auditu. Nanq uigiliarum signo confecto cir¬
citer uigilia secunda noctis. nimbus cum saxorum grandine su¬

Expanded text:
lore incensus innuit suis centurionibus quid fieri vellet, atque ante pelore incensus innuit suis centurionibus quid fieri vellet, atque ante pedes centurionem interfecit reliquosque veteranos a tironibus iubet secerni. 'Abducite istos,' inquit, 'nefario scelere contaminatos et caede civium saginatos.' Sic extra vallum deducti sunt et cruciabiliter interfecti. Tirones autem iubet inter legiones dispertiri et Cominium cum Ticida in conspectum suum prohibet adduci. Qua ex re Caesar commotus eos quos in stationibus cum longis navibus apud Thapsum custodiae causa in salo esse iusserat ut suis onerariis longisque navibus praesidio essent, ob neglegentiam ignominiae causa dimittendos ab exercitu gravissimumque in eos edictum proponendum curavit. § 47 Per id tempus fere Caesaris exercitui res accidit incredibilis auditu. Namque vergiliarum signo confecto circiter vigilia secunda noctis nimbus cum saxea grandine su
Abbreviated transcription (Latin):
tibi gratias ago. Hon enim imperatorem te appello qđ mͥ uitã
in columitatemq belli iure capto polliceris: et forsan isto ute¬
rer bñficio: si non ei summum scelus adiungeretur. Egone cõ-¬
tra Caesarem imperatorem meum apud quem ordinem du¬
xi. eiusq exercitum: pro cuiꝰ dignitate uictoriaq ampliꝰ xxxui.
annis depugnaui aduersus armatusq consistam: Neq ego
istud facturus sum et te magnoꝑe ut de negocio desistas adhõ¬
or. Contra cuiꝰ copias enim contendas si minus antea experi
es: licet nunc cognoscas. Elige ex tuis cohortem unam quam pu¬
as esse firmissimam. et constitue contra me. Ego aũt ex m
cõmilitonibꝰ quos nunc in tua tenes potestate. non amplius .x.
summam. tum ex uirtute nr̃a intelliges: quod ex tuis copiis spe¬
rare debeas. Postꝗͣ haec centurio prestanti animo aduersus
opinionem eius est locutus: ira perculsus scipio: atq animi do¬

Expanded text:
tibi gratias ago — non enim imperatorem te appello — quod mihi vitam tibi gratias ago — non enim imperatorem te appello — quod mihi vitam incolumitatemque belli iure capto polliceris, et forsan isto uterer beneficio, si non ei summum scelus adiungeretur. Egone contra Caesarem imperatorem meum, apud quem ordinem duxi, eiusque exercitum, pro cuius dignitate victoriaque amplius XXXVI annos depugnavi, adversus armatusque consistam? Neque ego istud facturus sum et te magnopere ut de negotio desistas adhortor. Contra cuius enim copias contendas, si minus antea expertus es, licet nunc cognoscas. Elige ex tuis cohortem unam quam putas esse firmissimam, et constitue contra me; ego autem ex meis commilitonibus quos nunc in tua tenes potestate non amplius X sumam. Tunc ex virtute nostra intelleges quid ex tuis copiis sperare debeas.' § 46 Postquam haec centurio praesenti animo adversus opinionem eius est locutus, ira percitus Scipio atque animi do
Abbreviated transcription (Latin):
uirgilio scaphis nauiculisq actuariis excepta est et ad scipionem¬
ducta. Item altera nauis triremis ex eadem classe errabunda ac
tempestate ad egimurum delata a classe uari et M octauii est
capta. in qua milites ueterani cum uno centurione: et non nulli ti¬
rones fuerunt. quos uarus asseruatos sine contumelia deducen¬
dos curauit ad scipionem. Qui postꝗͣ ad eum ꝑuenerunt: et ante
suggestum eius constiterunt non uestra inquit sponte uos certo
scio sed illiꝰ uestri scelerati imperatoi̾s impulsu et imperio coac¬
tos ciues: et optimum quenq nefarie consectari qͦs qͦniam for¬
r.p. cum optimo qͦ defenditis: certum est uobis uitam et pecu-¬
niam donare. quaꝑꝑ quid sentiatis proloquamini. Hac habi¬
ta oratione scipio cum estimasset pro suo bñficio sine dubio
abiis gratias sibi actum iri potestatem his dicendi fecit. Ex eis
centurio legionis. xiiii pro tuo inquit summo beneficio Scipio

Expanded text:
Vergilio scaphis naviculisque actuariis excepta est et adVergilio scaphis naviculisque actuariis excepta est et adducta. Item altera navis trieris ex eadem classe errabunda ac tempestate delata ad Aegimurum a classe Vari et M. Octavi est capta, in qua milites veterani cum uno centurione et non nulli tirones fuerunt; quos Varus asservatos sine contumelia deducendos curavit ad Scipionem. Qui postquam ad eum pervenerunt et ante suggestum eius constiterunt, 'Non vestra,' inquit, 'sponte vos certo scio, sed illius scelerati vestri imperatoris impulsu et imperio coactos civis et optimum quemque nefarie consectari. Quos quoniam for, rem publicam cum optimo quoque defendetis, certum est vobis vitam et pecuniam donare. Quapropter quid sentiatis proloquimini.' § 45 Hac habita oratione Scipio cum existimasset pro suo beneficio sine dubio ab his gratias sibi actum iri, potestatem eis dicendi fecit. Ex eis centurio legionis XIIII. 'Pro tuo,' inquit, 'summo beneficio, Scipio,
Abbreviated transcription (Latin):
ieiuni sub armis stetissent defatigati. Itaque reductio suis copiis:
in castra postero die ꝓpius eorum aciem instituit exporrigere munitio¬
nes. Interim considius qui acillam: et uiii. cohortes stipendiarias nu¬
midis getulisq obsidebat. ubi .c. messius qui cohortibꝰ preerat diu mul¬
tumq expertus magnisq oꝑibus saepe ad motis iis ab oppidanis incensis
cum ꝓficeret nihil subito nuntio de equestri praelio allato cõmotꝰ frum̃to
cuius in castris copiam habuerat. incenso uino oleo ceterisq rebꝰ quae
ad uictum parari solent corruptis acillam quam obsidebat deseruit.
Atq itinere per regnum iube facto copias cum scipione partitus adru-¬
mentum se recepit. Interea ex secundo commeatu quem a sicilia mi¬
erat allienus nauis una in qua fuerat. q comminius. et l. titida eqͣs
r.ab residua classe cum errauisset. delataq ẽẽt uento ad tapsona

Expanded text:
ieiuni sub armis stetissent defatigati. Itaque reductis suis copiis ieiuni sub armis stetissent defatigati. Itaque reductis suis copiis in castra postero die propius eorum aciem instituit exporrigere munitiones. § 43 Interim Considius, qui Acyllam VIII cohortibus et stipendiariis Numidis Gaetulisque obsidebat, ubi C. Messius cum III cohortibus praeerat,4 diu multumque expertus magnisque operibus saepe admotis et his ab oppidanis incensis cum proficeret nihil, subito nuntio de equestri proelio allato commotus, frumento cuius in castris copiam habuerat incenso, vino, oleo ceterisque rebus quae ad victum parari solent corruptis, Acyllam, quam obsidebat, deseruit atque itinere per regnum Iubae facto copias cum Scipione partitus Hadrumetum se recepit. § 44 Interea ex secundo commeatu, quem a Sicilia miserat Alienus, navis una, in qua fuerat Q. Cominius et L. Ticida, eques Romanus, ab residua classe cum erravisset delataque esset vento ad Thapson, a
Abbreviated transcription (Latin):
suppetias ire contẽdit. Quod ubi caesar animaduertit arbitratus
scipionem ad dimicandum paratum ad se certo animo uenire ĩ eo
loco quo pauloante comiemoraui ante oppidum constitit.: suãq
aciem mediam eo oppido texit. dextrum sinistrumq cornu ubi
elephanti erant in conspectum aduersarioꝵ constituit. Cũ iam
ꝓpe solis occasum caesar expectauisset. neq ex eo loco quo consti¬
terat scipionem progredi propius se ad uertisset. locoq se magis
defendere si res coegisset ꝗͣ in cominus consistere audere non est
uisa ratio propius accedendi eo die ad oppidum. quoniam ibi
presidium numidarum grande ẽẽ cognouerat. hostesq medi¬
am aciem suam oppido texisse: sibiq difficile factu ẽẽ intelle¬
xit. simul et oppidum uno tempore oppugnare et in acie in¬
cornu dextrum ac sinistrum: et ex iniquiore loco pugnare
et in acie in cornu dextrum. praesertim cum milites in mane diei

Expanded text:
suppetias ire contendit — quod ubi Caesar animadvertit, arbitratus suppetias ire contendit — quod ubi Caesar animadvertit, arbitratus Scipionem ad dimicandum paratum ad se certo animo venire, in eo loco, quo paulo ante commemoravi, ante oppidum constitit — suamque aciem mediam eo oppido texit; dextrum sinistrumque cornu, ubi elephanti erant, in conspectu patenti adversariorum constituit.3 § 42 Cum iam prope solis occasum Caesar exspectavisset neque ex eo loco quo constiterat Scipionem progredi propius se animadvertisset locoque se magis defendere, si res coegisset, quam in campo comminus consistere audere, non est visa ratio propius accedendi eo die ad oppidum, quoniam ibi praesidium grande Numidarum esse cognoverat, hostisque mediam aciem suam oppido texisse et sibi difficile factu esse intellexit simul et oppidum uno tempore oppugnare et in acie cornu dextro ac sinistro ex iniquiore loco pugnareex iniquiore loco pugnare, praesertim cum milites a mane diei
Abbreviated transcription (Latin):
campo purgato aĩ aduertit mirifica corpora galloꝵ germanorumq
qui partim eius auctoritatem erant ex gallia secuti. partim p̃cio
pollicitationibusq adducti ad eum se contulerant: non nulli qui
ex curionis prelio capti. conseruatiq parem gratiam in fide partiẽda
praestare uoluerant. Horum corpora mirifica specie amplitudineq:
campo extruxit. Scipio suis male acceptis: occisis cõuulneratisque
tra suas continere se munitiones cepit. Caesar instructam aciem se¬
cundum infimas iugi radices propius munitiones leniter accessit.
Iamq minus mille passuum aboppido uxitta quod scipio tenebat
aberant legiones iuliane. cum Scipio ueritus ne oppidum amittẽt:
unde adaquari reliquisq rebus subleuari exercitus eius consuerat.
Eductis omnibꝰ copiis quadrupliri acie instructa ex instituto suo pͥma
equestri turmatim directa elephantisq turritis interpositis armatisq

Expanded text:
campo purgato animadvertit mirifica corpora Gallorum Germanorumque; campo purgato animadvertit mirifica corpora Gallorum Germanorumque; qui partim eius auctoritatem erant ex Gallia secuti, partim pretio pollicitationibusque adducti ad eum se contulerant, non nulli, qui ex Curionis proelio capti conservatique parem gratiam in fide pariter tuenda praestare voluerant. Horum corpora mirifica specie amplitudineque campo instruxit. Scipio suis male acceptis, occisis convulneratisque intra suas continere se munitiones coepit. Caesar instructa acie secundum infimas iugi radices propius munitiones leniter accessit. Iamque minus mille passus ab oppido Uzitta, quod Scipio tenebat, aberant legiones Iulianae, cum Scipio veritus ne oppidum amitteret, unde aquari reliquisque rebus sublevari eius exercitus consuerat, eductis omnibus copiis quadruplici acie instructa ex instituto suo, prima equestri turmatim derecta elephantisque turritis interpositis armatisque,