comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
filio remansii. liõ. Et sine angoribus et sine pauoribus / iam nõ
erit cui noctes in somnes cui sollicitos dies agas/ cui spes longas
arq in extricabiles ordiare/ qui canos tuos rugas q consuderet he¬
red̾itatem extimet sumptus arguat moram mortis incuser un¬
diq tibi securitas et quies geminum bonum ingens titulo licet moͣ¬
tis asperius..d. A ceiba filii morte deiectus sum. Rõ. An non
anasagoram audieias/ an oblitus eras te genuisse mortale/ an ũ
potius forsan luges ꝙ qui sequi debuerat antecessit/ equidem cũ
in multis in ordinata hominum uita sit nullum penitus ordinem
mois hrͣ. et seaes decrepiti cuntantur/ et fescinant iu uenes/ et pieci¬
pitantur pueri. et in fantes puimo uite de limine retrahunt᷑ꝰ hic
tai d̾ius licet ille octius ille maturius hic ac̾bius nemo nõ mo¬
ritur /. hec suma est ubicunq uero hoc est/ qualibet etatis parte

Expanded text:
filio remansi. Et sine angoribus, et sine pavoribus. Iam non filio remansi. Et sine angoribus, et sine pavoribus. Iam non erit cui noctes insomnes, cui sollicitos dies agas, cui spes longas atque inextricabiles ordiare, qui canos tuos rugasque consideret, ereditatem extimet, sumptus arguat, moram mortis incuset. Undique tibi securitas et quies, geminum bonum ingens, titulo licet mortis asperius. Acerba filii morte deiectus sum. An non Anaxagoram audieras? An oblitus eras, te genuisse mortalem? An id potius forsan luges, quod qui sequi debuerat antecessit? Equidem cum in multis inordinata vita hominum sit, nullum penitus ordinem mors habet: et senes decrepiti cunctantur, et festinant iuvenes, et precipitant pueri, et infantes primo vite de limine retrahuntur. Hic tardius licet, ille ocius; hic maturus, ille acerbus; nemo non moritur: hec summa est. Ubicunque vero hoc est, qualibet etatis parte
Abbreviated transcription (Latin):
preterita / et leti temporis memoria solaretur grata ꝙ habuisser
ꝙ amisisset equanimis ob hoc unũ digna uteri prospeuore suc¬
cessu/ Et illa quulem mulier tam grauibus fortune uulneribus
ni concussa permãsit/ tu uir unico deiectus luges .d.⁊misi fi¬
lium . Rõ. Amisisti simul et metus multos infinitam q ma¬
teriam solicitiuꝰ mum et curarum quibus ut careres uel tibi
uel filio moriendum fuit securum patrem sola mors facit¬
.D. filium amisi.Rõ. Si pium/ nil est iam quod illi metuas
in tuto est at si impium / tuorum numeratorem annorum tue
sti mulum senectutis extulisti : D. Filium perdidi. Rõ. Si uirtute
preditum/ gaude ꝙ habueris at si uitio ꝑditum gaude saltem ꝙa¬
mi seris/. utrobiq nature beneficium agnosce/ seu ꝙ talem dedit
Non fit ante tempus quod omni tempore fieri potest/ In o ma
etatem multi sunt aditus morti in acoloscentia infiniti . D. Sine

Expanded text:
preterita et leti temporis memoria solaretur, grata quod habuisset, preterita et leti temporis memoria solaretur, grata quod habuisset, quod amisisset equanimis, ob hoc unum digna uteri prosperiore successu. Et illa quidem mulier, tot tam gravibus fortune vulneribus inconcussa permansit, tu vir unico deiectus luges? Amisi filum. Amisisti simul et metus multos, infinitamque materiam sollicitudinum et curarum, quibus ut careres, vel tibi vel filio moriendum fuit. Securum patrem sola mors facit. Filium amisi. Si pium, nichil est quod illi metuas: in tuto est; at si impium, tuorum numeratorem annorum, tue stimulum senectutis extulisti. Filium perdidi. Si virtute preditum, gaude quod habueris, at si vitio preditum, gaude saltem quod amiseris. Utrobique nature beneficium agnosce, seu quod talem dedit,it. Non fit ante tempus, quod in omni tempore fieri potest. In omnem etatem multi sunt aditus morti, in adolescentia infiniti. Sine
Abbreviated transcription (Latin):
uacue dementie uerius q pietatis est/ Quibus se irilibus exemp¬
lis int̾serit spartana illa mulier apuꝰ scriptores quidem in nomi¬
nara sed non pariter illaudata/ que audito ꝙ filius in prelio cecidi¬
sset. I̾eo ait illum genui ut eeͣt qui mori pro patria. non timeret
parliuie uirtus/ maioris q cornelie sed clariora sunt nomina. qͦꝵ
prior ingentis nati et ad simum spectantis impium ut terre tradi¬
nus fuit luctum mox deposuir nimiq uero memoriam int̾misit
Altera filiis. multis imo omnibus amissis quorum aliquos apopulo in¬
teifectos in humarosq conspex̾at cõmiẜ antibus et illius fortem fer sor¬
tem femineo more deplorantibus/ miseram q uoca nnbus/ non se¬
miseram sed felicem esse respondit que talles filios genuisset in¬
signis mulioi / nec pñti misera / et preterito eciam felix/ que cota
publicam opinionem et consuetudinem miserorum/ se felicitate

Expanded text:
ervacue dementie verius quam pietatis est. Quibus se virilibus exempervacue dementie verius quam pietatis est. Quibus se virilibus exemplis interserit, Spartana illa mulier, apud scriptores quidem innominata, sed non pariter illaudata, que audito quod filius in prelio excidisset: “Ideo, ait, illum genui, ut esset qui mori pro patria non timeret”. Par Livie virtus maiorisque Cornelie, sed clariora sunt nomina; quarum prior ingentis nati, et ad summum spectantis imperium, ut terre traditus fuit, luctum mox deposuit, numquam vero memoriam intermisit; altera filiis multis, immo omnibus amissis, quorum aliquos a populo inteferctos inhumatosque conspexerat, commiserantibus et illius sortem femineo more deplorantibus, miseramque vocantibus, non semiseram, sed felicem esse respondit, que tales filios genuisset. Insignis mulier, nec presenti misera, et preterito etiam felix, que contra publicam opinionem et consuetudinem miserorum, se felicitate
Abbreviated transcription (Latin):
dictu seu ille uinctus seusolurus / seu stans seu ambulans/ seu sedes
son sanus seu eger/ seu uigilans seu sopitus ad metam ferrur atq illoz
more qui uehuntur nauibus/ uel quiescens properat/. D. Amissi filii de¬
suerio ex crucior /⁊ Rõ. compesce animum/ quem cupis in uenies alla
est mora/ non posse pari desuerium p arui temporis/ pueule seu fem¬
neum. est uiro enim nichil bieue difficile nosti credo quibus u̾bis
desuderia huiusmoi apud platonem socrates/ apud ciceronẽ cato et
lelius consolentur uirture quãuis et gloria supremiuiri. hac spet̃n
lo nge impares. Nosti preterea quid animi emilius paulus. quid cato
ip̃e quid pericles quid xenophon ille socraticus condiscipulus platõis
atq emulus quid ĩ numeiabiles alii natorum in mortibus habuere
nec te preterit ut piophau̾em et rex filium quem languente fle¬
uerar non fleuit extinctum/. cogitans ꝙ iireperabilia lugere suꝑ¬

Expanded text:
dictu, seu ille vinctus, seu solutus, seu stans, seu ambulans, seu sedens, dictu, seu ille vinctus, seu solutus, seu stans, seu ambulans, seu sedens, seu sanus, seu eger, seu vigilans, seu sopitus, ad metam fertur, atque illorum more qui vehuntur navibus, vel quiescens, properat. Amissi filii desiderio excrucior. Compesce animum, quoniam quem cupis invenies: nulla est mora. Non posse pati desiderium parvi temporis, puerile seu femineum est; viro enim nichil breve, difficile. Nosti, credo, quibus verbis desideria huiusmodi apud Platonem Socrates, apud Ciceronem Cato et Lelius consolentur, virtute quamvis et gloria supremi viri, hac spe tamen, longe impares. Nosti preterea quid animi Emilius Paulus, quid Cato ipse, quid Pericles, quid Xenophon ille Socraticus condiscipulus Platonis atque emulus, quid innumerabiles alii natorum in mortibus habuere. Nec te preterit, ut Propheta idem et rex, filium quem languentem fleverat, non flevit extinctum, cogitans quod irrecuperabilia lugere, sup
Abbreviated transcription (Latin):
M ater substitit dirissima que te et matrem quam requiris uno gremio
seiuabit cuius in utero fuisti illa huius in uteio tecum erit te et illam ut
credimus die ultimo parinue . d. pia me deseruit mater/. Rõ. deseu
metuons festinauit gratam q illi suam mortem credibile est tue non
uis ure amplius atq unde maxime metuebat securitate parta/.d. de¬
suncta est mater optima. Rõ. Feliciter hine excessit te supeistite quo
p̾misso ut feminei sunt affectus flebiliter abiisset .d. obiit mater¬
nõ. obeund um erat / idq ambobus/ nec de morte queri potes nec de¬
de amisso filio. dolor¬
Ed amisi filium. Rõ. m elius dic p̃misi secuturus cito ꝙ¬
dem et forrasse hodie et quu scimus an hac ip̃a hora¬
nulla fides uire est cum canta fudes morti secuturus dixi
sequens dicere debui continue sequeris nusq ĩ uita
dem figere ꝑ missum homini uno semper gradu it ad mortem mir

Expanded text:
Mater subsistit durissima, que te et matrem quam requiris, in uno gremio Mater subsistit durissima, que te et matrem quam requiris, in uno gremio servabit, cuius in utero tecum erit, te et illam ut credimus, die ultimo paritura. Pia me deseruit mater. Deseri metuens festinavit, gratamque illi suam mortem fuisse credibile est, tuam non visura amplius, atque unde maxime metuebant securitate parta. Defuncta est mater optima. Feliciter hec excessit, te superstite, quo premisso, ut feminei sunt affectus flebiliter abiisse. Obiit mater. Obeundum erat, idque ambobus, nec de morte queri potes nec DE AMISSO FILIO Sed amisi filium. Melius dic “premisi”, secuturus cito quidem, et fortassis hodie, et quid scimus an hac ipsa horaNulla fides vite est, cum tanta sit fides morti. Secuturus dixi; sequens dicere debui: continue sequeris, nusquam in vita pedem figere permissum homini, uno semper gradu itur ad mortem; mirum
Abbreviated transcription (Latin):
mum amisi. lõ. Incipies de aliis curare qui de te curet amplius
non eut/ pietatem ab alcero tibi exbibitam . repende alteri raroib
rependitur cui debetur/. d. Pium patrem miser perdidi. Rõ. si pien¬
ris ratio tibi constat solare fortunam tuam recordatione preteriti tpus
coluisti patrem / et d uni licuit pia semp in illum officia congessisti ⁊
pater obiit / pieras uiuit . Alio quin est fateor unde perpetuo mestus
sis/.d. Pater me moriens descituit/. Rõ. Fei nature ordinem
prior exiit qui prior intrauerat/ nec te ille destituit sed precessit . d.¬
Amisi patrem . Rõ. Noscis quid sit patrem perdere nisi filiu m ba¬
buisti et qͦ
de amissa matre . dolor.¬
Acrem perdidi. Rõ. Altera tibi superest mater quam nõ per¬
des etsi uelis/ ex illa ueniens in hanc ꝑgis illa tibi paucor
mensium domum dedit hec mulcorum dabit annorum
ille cibi uedit corpus hec aufert .D. m at̾ obiit mitissima. łia

Expanded text:
mum amisi. Incipias de aliis curare: qui de te curet amplius mum amisi. Incipias de aliis curare: qui de te curet amplius non erit. Pietatem ab altero tibi exhibitam repende alteri; raro illi rependitur, cui debetur. Pium patrem miser perdidi. Si pietatis ratio tibi constat, solare fortunam tuam recordatione preteriti temporis: coluisti parentem, et dum licuit pia semper in illum officia congessisti, pater obiit, pietas vivit, alioquin est, fateor, unde perpetuo mestus sis. Pater me moriens destituit. Fer nature ordinem: prior exiit qui prior intraverat; nec te ille destituit, sed precessit. Amisi patrem. Nescis quid sit patrem amittere, nisi filium habuisti. 47 DE AMISSA MATRE Matrem perdidi. Altera tibi superest mater quam non perdes, et si velis; ex illa veniens, in hanc pergis, illa tibi paucorum mensium domum dedit, hec multorum dabit annorum, illa dedit corpus, hec aufert. Mater obiit mitissima.
Abbreviated transcription (Latin):
Ronum aurum quo pax domus et caritas fraterna redimitur. Uetus ual¬
de nec uerum minus est uerbum / magnam discordiarum bellorum¬
q mateuam duo hec esse pronomina/ meum et tuum que si deuita
hominum collerentur haud dubie tranquilius uiueretur ⁊
de amisso patre dolor.¬
Itrem amisi. Rõ. Iustum est ut quem pñtem queiebaris
abscentem queras nec in uenias/. nichil equius q̃ fastidi¬
ta impie frustra optari . d. pium patrem amisi. Rõ. pi¬
um ille filium dimisert / gratulare autem seni tus illud tã¬
dem sibi accidit quod semꝑ optauerat ce incolumi rebus humanis abit¬
d. pium patrem peididi . Rõ. pius filius nullam magis ob causam
fortuitos casus timet qͣ ne qua sibi incilens calamitas/. patrisã¬
mum merore conficiat tuo iam tm̃ perculo securior uiues nõ eut
quem rumores de te pungant quem cua frangat ad uersitas/ qu
rua debilitet egritudo/ quem tua mors ꝑimat/ .d. patrem amãtsi¬

Expanded text:
Bonum aurum quo pax domus et caritas fraterna redimitur. Vetus valBonum aurum quo pax domus et caritas fraterna redimitur. Vetus valde, nec verum minus est verbum, magnam discordiarum bellorumque materiam, duo hec esse pronomina, “Meum” et “Tuum”, que si de vita hominum tollerentur, haud dubie tranquillius viveretur. 46 DE AMISSO PATRE Patrem amisi. Iustum est ut quem presentem querebaris, absentem queras nec invenias; nichil equius quam fastidita impie frustra optari. Pium patrem amisi. Pium ille filium dimiserit. Gratulare autem seni tuo; illud tandem illi accidit, quod semper optaverat: te incolumis, rebus humanis abiit. Pium patrem perdidi. Pius filius, nullam magis ob causam fortuitos casus timet, quam ne qua sibi incidens calamitas patris animum merore conficiat; tuo iam tantum periculo securior vives, non erit quem rumores de te pungant, quem tua frangat adversitas, quem tua debilitat egritudo, quem tua mors perimat. Patrem, amantissi
Abbreviated transcription (Latin):
in cunabulorum recordatio et quecunq beniuo lentiam parituã
uiderentur / ubi semel arecto cale deflexum est/ odium et cõtemp¬
tum pariunt hic nature rebellantis ardor tum optime quidem pio
obsequio atq humanitate placabitur uix est enim tam inimitetã
q asperum in genium quor̾ non tandem molliat uera ac iugis
humilitas. uerborum q et rerum omnium lenis et non ficta trac¬
intio Sin id serum at in ualidum deprehendas seu forte huc tuco¬
gere tuum ip̃e animum non potes/ quo honeste quidem ac utilit̾
cogeretur tunc ante q̃ in ꝑnitiem res erumpat ultimo remedio
utendum erit extirpanda mali radix et d iscordiarum mater pro¬
peland a comunio /. in quo te ita facilem prebebis/ ut quantum
iuri tuo demptum tantum uirtuti fameq adirum in uenias Impie ac su¬
perbe cupiditatis aculei nulla re melius q pia et miti liberalitate franguntꝰ

Expanded text:
incunabulorum recordatio, et quecunque benevolentiam paritura incunabulorum recordatio, et quecunque benevolentiam paritura viderentur, ubi semel a recto calle deflexum est, odium et contemptum pariunt: hic nature rebellantis ardor animi, optime quidem pro obsequiio atque humanitate placabitur. Vix est enim tam immite ullum, tamque asperum ingenium, quod non tandem molliat vera ac iugis humilitas verborum, et rerum omnium lenis et non ficta tractatio. Sin id serum atque invalidum deprehendas, seu forte huc tu cogere tuum ipse animum non potes, quo honeste quidem atque utiliter cogetur, tunc, antequam in perniciem res erumpat, ultimo remedio utendum erit: extirpanda mali radix, et, discordiarum mater, propellenda communio; in quo ita te facile prebueris, ut quantum iuri tuo demptum, tantum virtuti fameque additum invenias. Impie ac superbe cupiditatis aculei, nulla re melius, quam pia et miti liberalitate franguntur.
Abbreviated transcription (Latin):
siquidem uetus urbis rome sed uetustior tocius orbis in famia est
frateino sangui ne mad̾uisse. Cu quod in singulis paribus fratrem
uides et altero quin eciam ad huc solo ĩ uno tot milium quid stupeas
non habes/. d. Est michi discors domi frater. Rõ. In er hoc mira¬
us esse magna in domo quod in ip̃is materni uteri fuit angustiis
ubi olim et si maioris misterii uelamentum esset/ non discoides tm̃
fratres legimus. sed bellantes. Est ne igitur nouum si armati faciũt
quod non nati solent. D. Nulla michi apud fratrem gracia est.Rõ.
o ulro p̃rius hoc in scolis edocrus / q̃ domi expertus esse debueras ꝓ uisa
io nec querimur nec miramur/ .d. odiosum frem habeo ac discordẽ¬
.lo. ut ferme nullus amor equior fraterno/ sic nullum ubi ceperiti¬
niquius odium / nulla acrior in iudia sic paritas incitat animos atq
incend̾it tum cedendi pudor et amor excellentie/ eo ardentior quo

Expanded text:
si quidem vetus urbis Rome, sed vetustior orbis infamia est, si quidem vetus urbis Rome, sed vetustior orbis infamia est, fraterno sanguine maduisse. Tu quod in singulis paribus fratrum vides, et altero, quin etiam adhuc solo in uno tot millium, quid stupeas, non habes. Est michi discors domi frater. An et hoc miraris esse magna in domo, quod in ipsius materni uteri fuit angustiis, ubi olim, etsi maioris mysterii velamentum esset, certe non discordes tantum fratres legimus sed bellantes? Est ne igitur novum, si armati faciunt, quod non nati solent? Nulla michi apud fratrem gratia est. Multo prius hoc in scholis edoctus, quam domi expertus esse debueras: provisa vero nec querimur nec miramur. Odiosum fratrem habeo ac discordem. Ut ferme nullus amor equior fraterno, sic nullum, ubi inceperit, iniquius odium, nulla acrior invidia. Sic paritas incitat animos atque incendit, cum cedendi pudor, et amor excellentie, eo ardentior quo
Abbreviated transcription (Latin):
ruꝑint/ uenenosum animal exigendum como est/ neq ubi ẜ quid
natum extimandum et in siluis ortas auiculas pascitis/ et domin¬
tos scoipiones occiditis. Dd. Impius filius est michi/.Rõ. peu culosi
seponeie anteqͣ noceant sapientis est/ non ce pieraris unibia decipiat
nulla impio debetur pieras / est ubi sit crudelitatis spẽs pium esse s
dum aliquid uel mi nimum spei est/ semꝑ ad misericordiam ĩclina
memento q te patrem esse non iudicem neq hic tbi t̾rentianũ illd̾
excidat pio peccato magno paululum suplicii satis est patri
de discorde fratre. dolor.¬
Alro Discoidem fratrem/. Rõ. Quid autem illene igitur te
concoidem habet Unanimitas fraterna que unum ex
duobus facere debuit/ in c̾uo non iam diuersa sed cõ¬
traria penitus q pugnantia scissa sunt est / graue sed an¬
quum malum quod et mundus et mundi capud̾ ab initio h abuere

Expanded text:
ruperint, venenosum animal exigendum domo est, neque ubi, sed quid ruperint, venenosum animal exigendum domo est, neque ubi, sed quid natum extimandum; et in silvis ortas aviculas pascitis, et domi natos scorpiones occiditis. Impius filius est michi. Periculosa seponere, antequam noceant, sapientis est. Non te pietatis umbra decipiat, nulla impio debetur pietas; est, ubi sit, crudelitatis species pium esse; sed dum aliquid vel minimum spei est, semper ad misericordiam inclina, mementoque te patrem esse, non iudicem, nec hic tibi Terentianum illud excidat: Pro peccato magno paululum supplicii satis patri 45 DE DISCORDI FRATRE Habeo discordem fratrem Quid autem, ille ne igitur te concordem habet? unanimitas fraterna, que unum ex duobus facere debuit, in duo non iam diversa, sed contraria penitusque pugnantia scissa est. Grave sed antiquum malum, quod et mundus, et mundi caput ab initio habuere,
Abbreviated transcription (Latin):
ne molestie dempta est/ moitem filii timere .D. habeo ignauũ etĩ¬
hertem filium/. Rõ. Nescis ut africanus ille uir magnus dissimili¬
mum sibi filium longeq degenerem amauit unice/ et profecto ma¬
ior non dicam amor sed miẜatio debetur ei/ quem minus ad iuuat
natura/. nullius rei eget qui uirtutum diues est quarum indigentia
uere miseios / ac ꝑ inde mis icordie egentissimos facit/ Tu in filio
et si non uirtutem/ ama ꝙ filius si ne id quuem/ at ꝙ homo est po¬
stremo si nichil est quod ames/ miẜere/ proprium patris ut seueri¬
ras/ sic misericordia est/ .d. perdite filius est uite/ .Rõ. pondus in¬
faustum / eo q grauius q̃ dum ferri potest nequit abici/ perfer/ et qua
datur cõuge sic enim ut filium curaueris aut certe patrem egeris
hoc tibi debitum illud optabile . D. Impius ĩ humanus intrac tabilisẽ
filius/. Rõ. Siquidem mollities ac uoluptas in ꝑfidiam ac scelus e¬

Expanded text:
rne molestie dempta est, mortem filii timere. Habeo ignavum et irne molestie dempta est, mortem filii timere. Habeo ignavum et inertem filium. Nescis ut Africanus ille vir magnus, dissimillimum filium sibi longeque degenerem amavit unice. Et profecto maior non dicam amor, sed miseratio debetur ei, quem minus adiuvat natura. Nullius rei eget qui virtutum dives est, quarum indigentia vere miseros ac proinde misericordie egentissimos facit. Tu in filio, etsi non virtutem, ama quod filius, si ne id quidem, at quod homo est, postremo si nichil est quod ames, miserere. Proprium patris, ut severitas, sic misericordia est. Perdite filius est vite. Pondus infaustum, eoque gravius, quod dum ferri potest, nequit abici: perfer, et qua datur corrige. Sic enim aut filium curaveris, aut certe patris officium egeris: hoc tibi debitum, illud optabile. Impius, inhumanus, intractabilis est filius. Si quidem mollities ac voluptas in perfidiam ac scelus e
Abbreviated transcription (Latin):
unum irreuerentius prolatum q̃ seueri patris quecunq
durities ille enim iniriam facit hic suo iure utitur .d. Filium hõ
rebellantem/. Rõ. Impudenter de mi norum rebellione conte queritur ꝗ
maiorum iusta contempsit imperia .d. Filius contumax est michi.¬
.Rõ. Candem fortassis intelligis / quid tuus ille tam durus pater uisus
est tibi. d. Filium patior insolentem/. Rõ. Si etatis est uitium cu̾ eta¬
te transibit multorum ferox adoloscentia progressu tomporis ad uir¬
rutem mirificis prouectibus flexa est/ .d. Rebellem filium habeo.¬
.Rõ. Non solus / et d̾ auuꝰ / et mi tridates ponti rex / et seuerus imꝑatoi
romanus rebellantes fillios habuere et multis post seculis britanici
pacem regni ut fama loquitur turbauit regii adoloscentis in patren
concitara rebellio/ sed quisq sua deflet inco mod̾a. nullus aliena ul
publica .D. Impius ac rebelis est filius . Rõ. m agna tibi portio patͥ¬

Expanded text:
unum irreverentius prolatum, quam severi patris quecunque unum irreverentius prolatum, quam severi patris quecunque durities. Ille enim iniuriam facit, hic iure suo utitur. Filium habeo rebellantem. Impudenter de minorum rebellione conqueritur, qui maiorum iusta contempsit imperia. Filius contumax est michi. Tandem fortassis intelligis, quid tuus ille tam durus pater visus est tibi. Filium patior insolentem. Si etatis est vitium, cum etate transibit; multorum ferox adolescentia, progressu temporis, ad virtutem mirificis provectibus flexa est. Rebellem filium habeo. Non solus: et David, et Mithridates Ponti rex, et Severus imperator Romanus rebellantes filios habuere, et multis post seculis Britannici pacem regni, ut fama loquitur, turbavit regii adolescentis in patrem concitata rebellio; sed quisquis sua deflet incommoda, nullus aliena vel publica. Impius ac rebellis est filius. Magna tibi portio pate
Abbreviated transcription (Latin):
uditio reprebensus in altero ab in coruptis extimatoribus in utroq
laudatissimus tanta diuersitas rerum est/ .d. Pater durus est m¬
lõ. Seio lona ur̃a cognoscitis o mortales/ At cum nosce cepcutis/ ni¬
nis agno scitis/. hinc et pͥntia fastiditis / et amissa lugetis/ alterum
iupeib nimis alterum nimis humiliter et ubi agende grates et ubi
halenẽa pacientia / utrobiq querimonie nusq̃ equanimitas sic
in deum inq homines grati estis . d. Durus est pater michi/ . Rõ.¬
ueniet tempus quando hunc ip̃m patrem suspires/ nec responsuꝵ
ucces/ et qui tibi nunc uidetur saris durior plumis molior uideaturr . d.¬
Durum patrem bẽo. Rõ. patrem dum babueris non agnosces/ n
de cõtumaçe filio. dolor.¬
Alxo filium contumace/. Rõ. Equum est ut qui patiem feue¬
non poteras filium feras utiq sarcinam grauiorem ma¬
gis animum premit pungit q acrius suporbi filii ubũ

Expanded text:
iudicio reprehensus, in altero ab incorruptis extimatoribus in utroque iudicio reprehensus, in altero ab incorruptis extimatoribus in utroque laudatissimus: tanta diversitas rerum est. Pater durus est michi. Sero bona vestra cognoscitis, o mortales, at cum nosse cepistis, nimis agnoscitis; hinc et presentia fastiditis et amissa lugetis, alterum superbe nimis, alterum nimis humiliter; et ubi agende grates, et ubi habenda patientia, utrobique querimonie, nusquam equanimitas. Sic in Deum atque homines gratis estis? Durus est pater michi. Veniet tempus quando hunc ipsum patrem suspires, nec responsurum voces, et qui nunc videtur saxis durior, plumis mollior videatur. Durum patrem habeo. Patrem dum habueris non agnosces. 44 DE CONTUMACI FILIO Habeo filium contumacem. Equum est ut qui patrem ferrnon poteras, filium feras, utique sarcinam graviorem; magis animum premit pungitque acrius superbi filii verbum
Abbreviated transcription (Latin):
nis q filii nil tam suum cuiq est q̃ filius patri. Nil cuiq indignius
cupitur. sed uos piecipiti arq intempestiuo desiderio subesse nati pree¬
sse concupiscitis/ sic et patribus uos aufertis/ et patrum uobis impiu
usurpatis duplex indignitas / ita fit ut insolentia uiuenilis undiq re¬
cum turbet officia h inc forte prolabiti de patrum asperitate querimi
estro ⁊ igni uuꝰitio quibus omĩa liceant ob id unum ꝙ nati estis
aplacere uobie ad speculum didicistis tum demum cum preesse cepe¬
uns sensuri qͣ id uobis tipiter ante tempus optatum esset .d. Ri¬
gidus parer est michi/. Rõ. Quiꝰ si pius est rigor/ pater filio rigidas
pietatem patri filius obsequium reuerens obedientiaq humilem
debet. de malio corquato in istoriis et apud tulium legisti/ ut perin¬
dulgens in patrem idem acerbe seuerus in filium fuit/ uulgi forte

Expanded text:
tus quam filii. Nichil tam suum cuique est, quam filius patri, nichil cuique indignius tus quam filii. Nichil tam suum cuique est, quam filius patri, nichil cuique indignius eripitur. Sed vos precipiti ac intempestivo desiderio subesse nati contemnitis, preesse concupiscitis: sic et patribus vos aufertis, et patrum ante vobis imperium usurpatis, duplex indignitas. Ita fit ut insolentia iuvenilis undique rerum turbet officia. Hinc forte prohibiti de patrum asperitate querimini, vestro digni iudicio, quibus omnia liceant, ob id unum, quod nati estis, et placere vobis ad speculum didicistis, tum demum, cum preesse ceperitis, sensuri quam id vobis turpiter ante tempus optatum esset. Rigidus pater est michi. Quid, si pius est rigor? Pater filio rigidam pietatem, patri filius obsequium reverens obedentiamque humilem debet. De Manlio Torquato in historiis, et apud Marcum Tullium legisti, ut perindulgens in patrem, idem acerbe severus in filium fuit, vulgi forte
Abbreviated transcription (Latin):
q hec uno iud̾itium cuum habes / non delectatione animi sed citilatione
sensuum circũuentum. D. Durus michipater est. Rõ. ut sit dinus illũ
abi non tesibi iudicem dat natura quam secuta lex ciuilis castigatores
parentum filios eiubescit/ pude̾at te audere quod ulli filio licere legẽ pud¬
ur s ine & te iudicet qui tegenuit aluit q tu de illo iuditium linque
als patrem q si uerelaudis non est capay/ decoro saltem silentio uene¬
rue .d. durus est parer moribus. Rõ. Non aiguendi mores filatrũ sed
suendi sunt/ nichil turpius in alexandro sonat q ꝙ non dicam patiẽ
onuitiis attentasse. sed̾ pateinis laudibus muidisse uisus est d̾e uel glo¬
iose loquendum uel tacendum .d. habeo durum patrem. Rõ. habes
ubi amorem/ ubi puebiem ubi obedientiam ubi patientiam tuam pro¬
los nullum in terris imperium iustius q̃ patris nulla honestior ẜ ui¬

Expanded text:
que hoc uno, iudicium tuum habes, non delectatione animi sed titillatione que hoc uno, iudicium tuum habes, non delectatione animi sed titillatione sensuum circumventum. Durus michi pater est. Ut sit durus, illum tibi, non te sibi, iudicem dat natura, quam secuta lex civilis, castigatores parentum filios erubescit. Pudeat te audere, quod ulli filio licere legem puduit; sine de te iudicet, qui te genuit aluitque; tu de illo iudicium linque aliis, patremque si vere laudis non est capax, decoro saltem silentio venerare. Duris pater est moribus. Non arguendi mores patrum, sed ferendi sunt. Nichil turpius in Alexandro sonat, quam quod non dicam patrem conviciis attemptasse, sed paternis laudibus invidisse visus est. De patre vel gloriose loquendum, vel tacendum. Habeo durum patrem. Habes ubi amorem, ubi pudorem, ubi patientiam, ubi obedientiam tuam probes: nullum in terris imperium iustius quam patris, nulla honestior servi
Abbreviated transcription (Latin):
Uide ne tu illi durior ut dum ille dedecori tuo obstat cu illius uitã
perditis moribus in quietes .d. predurus pater est michi/. Rõ. Qui
salutem filii negligit ille demum durus est pater. etsi fro nte mitissi¬
mus at qui filium ad rectum iter trahit ope consilio q adiuuans
et sepe uerboꝵ. sepe rerum stimulis impellens. sepe uel tardum ĩ cre¬
pitans uel in uitum cogens quãuis seuerior sit aspectu durus ẽ
minime fructuosior filio seueutas patris solet esse qͣ comitas. Da¬
Durus est pater.Rõ. Suꝑcilium paternum zelus dolor/ metus / etas ex¬
cusant .d. durum patrem egre fero. Rõ. Quũ si quod in mults
sic affectis une accidit feue duritiem cogaris alterius quil si ip̃e cõtu¬
maris filii pater esse incipias tunc intelliges ꝙ̃ suaue patris iugum et qi
iustum sit imperium Nunc non nifti unum intelligis quod dellectat ĩ¬

Expanded text:
Vide ne tu illi durior, ut dum ille dedecori tuo obstat, tu illius vitam Vide ne tu illi durior, ut dum ille dedecori tuo obstat, tu illius vitam perditis moribus inquietes. Perdurus pater est michi. Qui salutem filii negligit, ille demum durus est pater, etsi fronte mitissimus, at qui filium ad rectum iter trahit, ope consilioque adiuvans, et sepe verborum, sepe rerum stimulis impellens, sepe vel tardum increpitans, vel invitum cogens, quamvis severior sit adspectu, durus est minime. Fructuosior filio severitas patris solet esse, quam comitas. Durus est pater. Supercilium paternum, zelus, dolor, metus, etas excusant. Durum patrem egre fero. Quid, si quod multis sic affectis iure accidit, ferre duritiem cogaris alterius? Quid, si ipse contumacis filii pater esse incipias? Tunc intelliges quam suave patris iugum, et quam iustum sit imperium; nunc non nisi unum intelligis quod delectat, in
Abbreviated transcription (Latin):
patria potestas/ius in filios daier sepe aceuime obẜuasse leginus/ ma
bus maxime cassii et fuluii nobilitata seueritas /. .I. tu minus blandũ
patrem durum dic.d. panem patior durum. Rõ. Qualem pu¬
tas ille te passus est ꝑuerum/ qualem ue deinceps adoloscentei
difficile id quidem ꝑsuadere his sibi ualie placentibus sed crede mͥ
nichil Durius / qͣretatis illius in conditos mores pati .d. patior da¬
rum patrem/.Rõ. Quid si durus es filius / dura diis efficatius leni¬
untur/. et sepe medici mollioris deformior est cicatrix/ .D. patrem du¬
rum heo /. Rõ. Si pater uerus est diligit si diligit non que mulceant
sed que prosunt cogitat .d. diuissimus pater est michi/.Rõ. Que tibi
Durissima/ illi forsitan utilia uidentur cui et certius iudicium et inco¬
iuptior est affectus. ⁊ doloscentia non nisi que sub occulis suntmentur
etas maturior multa circunspicit .d. pater est michid iissimus/. Rõ.t¬

Expanded text:
patria potestas ius in filios daret, sepe acerrime observasse legimus, in patria potestas ius in filios daret, sepe acerrime observasse legimus, in quibus maxime Cassii ac Fulvii nobilitata severitas. I tu: nimis blandum patrem, dic durum. Patrem patior durum. Qualem putas ille te passus est puerum, qualemve deinceps adolescentem? Difficile id quidem persuadere his sibi valde placentibus, sed crede michi: nichil durius quam etatis illius inconditos mores pati. Patior durum patrem. Quid si durus est filius? Dura duris efficacius leniuntur, et sepe medici mollioris deformior est cicatrix. Patrem durum habeo. Si pater verus est, diligit, et si diligit non que mulceant, sed que prosint cogitat. Durissimus pater est michi. Que tibi durissima, illi forsan utilia videntur, cui et certius iudicium et incorruptior est affectus. Adolescentia non nisi que sub oculis sunt metitur, etas maturior multa circumspicit. Pater est michi durissimus.
Abbreviated transcription (Latin):
non licer/ s in et illum odit quem non odeutꝰ nam si alterum plus q̃ uiꝵ
amat tu ille ne fueris .d. nimis odit me nouerca. Rõ. Minus malum for¬
sican nouerce odium q nimius amor fediam nosti et ipolitum certe ollã
quod ulcisci nephas/ leniendum aut fugiendum/ aut ferendum est nich¬
il est quartum/ querele sepe odium exagerant
de duricie pat̾na. dolor.¬
urum patior patrem/. Rõ. Durities patris sepe filio salubrs
semꝑ damnosa mollities/ non lingue tantum sed nec unge
parcendum docti consulunt his duobus animorum iuue¬
nilium constat in primis cura/ que si fustra grauoribus
morbis ir grauiora remedia adhibentur/  abdicatio et carcer/ quin et
more ueteri romano. ad extremũ suplicia et mors quod non consules
modo et duces quibus imperium in omnes publici officii prestaret
auctoritas/ sed priuatos illos priscos ac seueros patres/ quibus sola

Expanded text:
non licet; sin et illum odit, quem non oderit? Nam et si alterum plus quam virum non licet; sin et illum odit, quem non oderit? Nam et si alterum plus quam virum amat, tu ille ne fueris. Nimis me odit noverca. Minus malum forsitan noverce odium, quam nimius amor: Phedriam nosti et Hippolytum. Certe odium quod ulcisci nefas leniendum, aut fugiendum, aut ferendum est; nichil est quartum: querele sepe odium exaggerant. 43 DE DURITIE PATERNA Durum patior parentem. Durities patris sepe filio salubris, semper damnosa mollities; non lingue tantum, sed nec virge parcendi docti consulunt. His duobus animorum iuvenilium constat in primis cura; que si frustra sint, gravioribus morbis graviora remedia adhibentur, abdicatio et carcer, quin et more veteri Romano, ad extremum supplicia et mors, quod non Consules modo et duces, quibus imperium in omnes publici consilii prestaret auctoritas, sed privatos illos priscos ac severos patres, quibus sola
Abbreviated transcription (Latin):
et priuignũ simul et filium bonum probes .d. Suꝑbissima est nouerca.¬
sõ. Nulla re qͣ humilitate melius uincitur suꝑbia/ .d. Nouercam
fiue nequeo. Rõ. At fer ꝑ atrem si hunc ualde diligis. facile
ilam feres.d. No uerca impia atq importuna est michi. Rõ. esto
illi pius ac paciens pietatem patri debes / patienciam femine/ reue¬
insolentior sit porentia q̃ pietas tua Nichil durum nichil arduum estpi¬
etati hec ad deum homines erigit deum q ad homines inclinat qͦ¬
tiens nouerca seuierit/ non tu illam patrem cogita/ .d. Iniuriosa
est nouerca/. Rõ. Muliebres in iuue contẽptu melius qͣ ultio ne plectutꝰ¬
d. br̃auem patior nouercam/ .Rõ. Beno ais patior subcumbere enim
⁊ mulierculam pati non posse non est uiri .D. Odit me nouerca.¬
siõ. ip̃am ama nam et inimicos dilligere diuinum est precept̾u
patrem tuum amat satis est tibi odisse patris a matricem pio filio

Expanded text:
et privignum simul et filium bonum probes. Superbissima est novercaet privignum simul et filium bonum probes. Superbissima est noverca. Nulla re melius quam humilitate vincitur superbia. Novercam ferre nequeo. At fer patrem: si hunc valde diligis, facile illam fers. Noverca impia et importuna est michi. Esto illi pius ac patiens: pietatem patri debes, patientiam femine, revet illius insolentia, quam pietas tua. Nichil durum, nichil arduum est pietati: hec ad Deum homines erigit, Deumque ad homines inclinat. Quotiens noverca sevierit, non tu illam, sed patrem cogita. Iniuriosa est noverca. Muliebres iniurie contemptu melius quam ultione plectuntur. Gravem patior novercam. Bene ais “patior”. Succumbere enim, et mulierculam pati non posse, non est viri. Odit me noverca. Ipsam ama. Nam et inimicos diligere, divinum est preceptum, patrem tuum amat, satis est tibi: odisse patris amatricem filio
Abbreviated transcription (Latin):
mollias ꝙ̃ hominis quuꝰ uis autem est in fabulis lupum ac nulpecũ¬
lam luteras didicisse Nam elephantis studiosi non auilis fabula est
suꝰ naturalis istoria et hie tuus forsitan studio naͣm leniet Apud me ãt
nel fere pastoris et preceptoris uita est mirum nisi uteiq aconuictutã
Am mores traxerit ille beluas regit hic pueros
de nouerca. do.¬
Ouercam babro. Rõ. Eigo er patrem. sic sunt feime res
humane tristia leris et amara d̾ulabus temperentur t
atq utinam ex equo. Impermistum hic dulce non babi¬
¶tat .d. In iusta michi ost nouerca. Rõ. non mepte
iigiliano epiteto uteris quanto autem illa in iustior tibi/ tanto
in illam ut sis iustior enitere/ .d. Nouerca michi suꝑbissima est¬
siõ. Et femine proprium superbia et nouerce esti si gemine cause
unum pariunt effectam/ non est quod stupeas/ est quod feras/ teq

Expanded text:
mollias quam hominis. Quid vis autem? Est in fabulis lupum, vulpecumollias quam hominis. Quid vis autem? Est in fabulis lupum, vulpeculam, literas didicisse; nam elephantis studiosi non anilis fabula est, sed naturalis historia. Et hic tuus forsitan studio naturam leniet; apud me, autem, una fere pastoris ac preceptoris vita est; mirum nisi uterque tandem a convictu mores traxerit. Ille beluas regit, hic pueros. 42 DE NOVERCA Novercam habeo Ergo et patrem; sic sunt ferme res humane, ut tristitia letis, et amara dulcibus temperentur, atque utinam ex equo! Impermixtum hic dulce non habitat. Iniusta michi est noverca Non inepte Virgiliano epitheto uteris; quanto autem illa iniustior tibi, tanto in illam ut sis iustior enitere. Noverca michi superbissima est. Est femine proprium superbia, et noverce est. Si gemine cause unum pariunt effectum, non est quod stupeas, est quod feras teque
Abbreviated transcription (Latin):
offensus preceptori imperat ut id ip̃m clarius tradat/ Et quid ille ie¬
spondeat / hec inquit eque omnibus difficilia sunt ut scilicet oe
ali spem regii fastus excureret Sic est enim berele/ nulle sũt foi¬
tu ne partes in ingenii rebus/ quisquis doctus ac sapiens fieri cupit
obliuiscatur interim se potentem/ .d. discipulum rudem elatum q
habeo .Rõ. Contra uentum ad uerso flumine nauigas/ contrahe
garbasa cerram pete / .d. contumacem hẽo discipulum ꝓ teruũq.¬
Rõ. non arenam tm̃ fodis / sed seipentem nutris aconicũ excoli
hostem doces/.d. dure d isipulum ceruicis instruo. Nõ. Surido canis
sed sic est hos clamor hos scilentium dellectat potentissima semꝑ
in rebus omnibus consuetudo est/ uiden ut piscator tacitus cla¬
mosus uenator At clamosior aliquanto scole arbiter q̃ silue .d.¬
⁊micordem discipulum nactus sum.Rõ. Sepe facilius ursi capud

Expanded text:
offensus preceptori imperat, ut id ipsum clarius tradat, et quid ille reoffensus preceptori imperat, ut id ipsum clarius tradat, et quid ille respondeat: “Hec, inquit, eque omnibus difficilia sunt”, ut scilicet omnem illi spem regii fastus excuteret. Sic est enim hercle, nulle sunt fortune partes in ingenii rebus: quisquis doctus ac sapiens fieri vult, obliviscatur interim se potentem. Discipulum rudem elatumque habeo. Contra ventum, adverso flumine, navigas: contrahe carbasa, terram pete. Contumacem habeo discipulum protervumque. Non harenam tantum fodis, sed serpentem nutris, aconitum excolis, hostem doces. Dure discipulum cervicis instruo. Surdo canis. Sed sic est: hos clamor, hos silentium delectat. Potentissima semper in rebus omnibus consuetudo est; viden ut piscator tacitus, clamosus venator? at clamosior aliquanto schole arbiter quam silve. Duricordem discipulum nactus sum. Sepe facilius ursi caput
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ rusum uas effuderis/ quod neq ibi subsistat te q iugi tedio exauriat
sic habeto enim omnes qui sunt quiq eiunt aut fuerunt uir tutibus acle
trinis clau non posse unum ingenium accendere nise alique intus ĩ au
scintille sint que preceptoris spiutu excecate er ad iute/ generosum disa¬
pli ne fomitem arpiant Alioquim algidum in cinerem nec quidq̃ fla¬
bis .D. Intractabilem discipulum acsupbum habeo. Ro. Superbia lio¬
stis ingenii est/ dum q subesse dedignatur et discere negligit di¬
scipilus insolens egre manum ferule subiciet / doctrine animũ repie¬
hensionibus aurem collum iugo. D. habeo prosꝑitate cumidum di¬
sc̃ip ulum/ .Rõ. Tumor occulorum uisui tumor animi ingenio nocet
ut disciplinis aditus fiat/ comꝑrimenda est omnis elatio. Scis ura
lexandor macedo cum aliquando mathematicis animũ applicasset et
geo metrica sibi quedam obscuriuscule tradeientur difficultaribus

Expanded text:
pertusum vas effuderis, quod neque ibi subsideat, teque iugi tedio exhauriat. pertusum vas effuderis, quod neque ibi subsideat, teque iugi tedio exhauriat. Sic habeto enim: omnes qui sunt, quique erunt, aut fuerunt virtutibus aut doctrinis clari, non posse unum ingenium accendere, nisi alique intus in animo scintille sint, que preceptoris spiritu excitate et adiute generosum discipline fomitem arripiant; alioquin algidum in cinerem, ne quicquam flabis. Intractabilem discipulum ac superbum habeo. Superbia hostis ingenii est, dumque subesse dedignatur, et discere negligit discipulus insolens; egre manum ferule subiciet, doctrine animum, reprehensionibus aurem, collum iugo. Habeo prosperitate tumidum discipulum. Sicut tumor oculorum visui, ita tumor animi ingenio nocet: ut disciplinis aditus fiat, comprimenda est omnis elatio. Scis ut Alexander Macedo, cum aliquando Mathematicis animum applicasset, et Geometrica sibi quedam obscuriuscula traderentur, difficultatibus
Abbreviated transcription (Latin):
fiu possint / quod isi sie esset / qui fecisent primi hominum quib¬
S
nec preceptor ullus erat nec repti aliquid mirando igitur cogitando asut¬
gendo et ingenium acuendo ea ip̃a que uos cum omĩbus preceptoribus
uestris uix intelligitis in uenere Aui̾e et tu aliquid teq magnis in¬
serere non difudas/ Si mortalis defuerit eternus aderit preceptor aqͦ
s unt omnes et omnia Ille fecit ingenia et scientias et ma¬
Isipulum heõ indocilem . Rõ. perdis operam litus aras
semina piohicis natura non uincitur .d. discipulum
indocilem sors dedit. Rõ. Eeue aride colonus solue
boues/ quid te torques illi parce et tibi cum cot sint laboies
necessarii et in euitabiles / suꝑuacuos querere stulciria est.D. discipuluz
hẽo luterarum indocilem .Rõ. Si docilis est uirtutum illic iusta meliorib
illum artibus ornaueris ꝙ si neutrum capit uacuum sine ne ue quid in

Expanded text:
fieri possunt? Quod nisi sic esset: quid fecissent primi hominum, quibufieri possunt? Quod nisi sic esset: quid fecissent primi hominum, quibus nec preceptor ullus erat, nec reperti aliquid? Mirando igitur, cogitando, assurgendo, et ingenium acuendo, ea ipsa que vos cum omnibus preceptoribus vestris vix intelligits invenere. Aude et tu aliquid, teque magnis inserere ne diffidas: si mortalis defuerit, eternus aderit preceptor, a quo sunt omnes, et omnia ille fecit, et ingenia, et scientias et maiscipulum habeo indocilem. Perdis operam, litus aras, semina proicis: natura non vincitur. Discipulum indocilem sors dedit. Terre aride colonus, solve boves, quid te torques? Illi parce et tibi, cum tot sint labores necessarii et inevitabiles: supervacuos querere stultitia est. Discipulum habeo literarum indocilem. Si docilis est virtutum, illic insta: melioribus illum artibus ornaveris. Quod si neutrum capit, vacuum sine, neve quid in
Abbreviated transcription (Latin):
pieceptorem in doctum egre fero. Rõ. uel ab illo fugiens alium quere
uel ad teipm redi/ Et memento epicurum sepe aciceronelicet irrisu
iusum tñ senece magnum uirum non indocrum mõ preceptorem habui¬
sse sod nullum / ut głiab undus de ip̃o commeanorat Augustinum uero
quod de se ip̃o testatur cui non o mĩa credere nephas est et aristo telicas
cathegorias que inter difficilia numerantur/ et artes liberales quas singu¬
las apreceptoribus didicisse magnum uidetur nullo hominum tralente ut
idem ait om̃es intellexisse/ Nouissimũ q Bnardum uirum doetrina et sc̾itate
darissimum/ om̃es suas luteras quarum inter cunctos sui cemporis ha¬
buul antissimui fuit / in siluis et in agris didicisse non hominum magist¬
euo/ sed medirando et orando/ nec ullos unq alios/ ut de se eciam ipe ait
pieceprores habuisse q̃ quercus er fagos hec si facta sunt cur nõ iteꝵ

Expanded text:
Preceptorem indoctum egre fero. Vel ab illo fugiens alium quere, Preceptorem indoctum egre fero. Vel ab illo fugiens alium quere, vel ad te ipsum redi, et memento Epicurum, sepe a Cicerone licet irrisum, visum tamen Senece magnum virum, non indoctum modo preceptorem habuisse, sed nullum, ut gloriabundus idem ipse commemorat. Augustinum vero, quod de se ipso testatur, cui non omnia credere nefas est, et Aristotelicas cathegorias, que inter difficillima numerantur, et artes liberales, quas singulas a preceptoribus didicisse magnum ducitur, nullo hominum tradente, ut idem ait, omnes intellexisse. Novissimumque Bernardum, virum doctrina et sanctitate clarissimum, omnes suas literas, quarum inter cunctos sui temporis abundantissimus fuit, in silvis et in agris didicisse, non hominum magisterio, sed meditando et orando, nec ullos umquam alios, ut de se etiam ipse ait, preceptores habuisse, quam quercus et fagos. Hec si facta sunt, cur non iterum
Abbreviated transcription (Latin):
uos notum hẽtis unum hostem. ille multos habet incognitos peri culo¬
sunam patria bonum ciuem habeat. malum dominum diutius nõ ha¬
de indicto preceptore. dolor.¬
St michi preceptor indectus. Rõ. Et si i̾bctum facere nõ
possit in̾oetus uerum q sit comune illud signu sciẽtis
est posse docere sub indocto preceptore tñ doctus aliꝗs
fieri pocest uel ꝑ se ip̃m/ uel quod̾ est uerius in fluẽ¬
na celesti atq in spiratione / et ut ciceronis utat uerbo aliquo a flatu
diuino sine quo nec dectum certe nec bonum uirum fieri posse cie¬
dendum est hec enim non solum uera religio sentit sed gentilis qͦq
siõ. At celestem pieceptorem audi libens / qui fecit aures tibi/ nos has
antum quas uidemus sed in uisibiles alias intus in anima. Illum au¬
di qui docet hominem scientiam sicut scriptum est quo insuper cacẽte
seustr a preceptor quicunq mortalis quãuis doctissimus laborarer/ .d.

Expanded text:
vos unum habetis notum hostem, unus ille multos habet incognitos, periculovos unum habetis notum hostem, unus ille multos habet incognitos, periculounum patria civem bonum habeat, malum dominum diutius non haDE INDOCTO PRECEPTORE Est michi preceptor indoctus. Etsi doctum facere non possit indoctus, verumque sit commune illud: signum scientis est posse docere; sub indocto tamen preceptore, doctus aliquis fieri potest, vel per se ipsum, vel, quod est verius, influentia celesti atque inspiratione. Et, ut Ciceronis utar verbo, aliquo “afflatu divino”, sine quo nec doctum certe, nec bonum virum fieri posse credendum est. Hoc enim non solum vera religio sentit, sed gentilis quoquio. At celestem preceptorem audi libens, qui fecit aures tibi, non has tantum quas videmus, sed invisibiles alias, intus in anima; illum audi, “qui docet hominem scientiam”, sicut scriptum est. Quo insuper tacente, frustra preceptor, quicunque mortalis, quamvis doctissimus, laboraret.
Abbreviated transcription (Latin):
tentis domini graui premimur iugo. Rõ. Aristophanis poete uti¬
lis fabella. que monet non nutriendum in urbibus leonem
tamen si nutritus fuerit obsequendum illi esse nec tyramui¬
Dis naturale malum impacientia cumulandum. quã q ip̃e
feceris potentiam decrectandam/ raro equidem tyram nus absq¬
absq culꝑa ciuium surexit in populo. uetus est autem uerbũ
ede quod nutristi .d. dominum importunum patinur. Rõ.¬
Si omnis potestas a deo est seu ad bonorum ex̾cicium / seu ad
malorum penam/ par est ut diuino imperio te subiectum sẽcias
nõ humano cuius si minister inmitior uiderur pacientia fortassis
effitit ut mitescat uix est ullum tam ferox ingenium ut nõ obediẽ¬
ria et obsequio leniatur uel ferend̾um deniq uel ponendum omne qd
piemit/ nempe nichil est tercium pieter impacientiam quent dixi mole¬
sta non minuit sed aceuiat .d. m alus nobis est i̾ominus .Rõ. Omẽs

Expanded text:
tentis domini gravi premimur iugo. Aristophanis Poete utitentis domini gravi premimur iugo. Aristophanis Poete utilis fabella, que monet non nutriendum in urbibus leonem; tamen si nutritus fuerit, obsequendum illi esse. Nec Tyrannidis naturale malum impatientia cumulandum, quanque ipse feceris potentiam detractandum: raro equidem tyrannus absque culpa civium surrexit in populo. Vetus est autem verbum. Ede quod nutristi. Dominum importunum patimur. Si omnis potestas a Deo est, seu ad bonorum exercitium, seu ad malorum penam, par est ut divino imperio te subiectum sentias, non humano. Cuius si minister immitior videtur, patientia fortassis efficiet ut mitescat. Vix est enim ullum tam ferox ingenium, ut non obedientia et obsequio leniatur. Vel ferendum denique, vel ponendum est omne quod premit, nempe nichil est tertium preter impatientiam, que, ut dixi, molesta non minuit, sed acervat. Malus nobis est dominus. Omnes