comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quo hostes ierant ad eos contendit: equitatum q omnem
ante se mittit. Considius qui rei militaris peritissimus ha¬
bebatur & in exercitui.L. sillȩ & postea in Marci crassi fuerat
cum exploratoribus premittitur. Frima luce cum summnus
mons al. Labieno teneretur. ip̃e ab hostium castris non lon¬
gius mille & .uͦ. passibus abesset: neq ut postea ex captiuit cõ¬
perit aut ip̃ius aduentus aut Labieni cognitus esset: considiꝯ
equo admisso ad eum accurrit. dicit montem quem a labie¬
no occupari uoluerit ab hostibus teneri. id se ex gallicis ar¬
mis atq insignibus cognouisse. Cȩsar suas copias in proxi¬
mum collem subducit: aciem instruit. Labienus ut erat ei
preceptum a cęsare ne prelium committeret nisi ip̃ius co¬
piȩ ꝓpe hostium castra uisȩ essent. ut undiq uno tempore
in hostes impetus fieret monte occupato: nostros expectabat.
prelioq abstinebat. Multo deniq die per exploratores cesar

Expanded text:
quo hostes ierant ad eos contendit equitatumque omnem quo hostes ierant ad eos contendit equitatumque omnem ante se mittit. P. Considius, qui rei militaris peritissimus habebatur et in exercitu L. Sullae et postea in M. Crassi fuerat, cum exploratoribus praemittitur. Prima luce, cum summus mons a Lucio Labieno teneretur, ipse ab hostium castris non longius mille et quingentis passibus abesset neque, ut postea ex captivis comperit, aut ipsius adventus aut Labieni cognitus esset, Considius equo admisso ad eum accurrit, dicit montem, quem a Labieno occupari voluerit, ab hostibus teneri: id se a Gallicis armis atque insignibus cognovisse. Caesar suas copias in proximum collem subducit, aciem instruit. Labienus, ut erat ei praeceptum a Caesare ne proelium committeret, nisi ipsius copiae prope hostium castra visae essent, ut undique uno tempore in hostes impetus fieret, monte occupato nostros expectabat proelioque abstinebat. Multo denique die per exploratores Caesar
Abbreviated transcription (Latin):
flens a cȩsare peteret: cȩsar eius dexteram prebendit.con¬
solatus rogat finem orandi faciat. tantieius apud segra
eius uoluntati ac precibus condonet. Dumnorigem ad
se uocat: frartem adhibet. que in eo reprchendat osteudit.¬
quȩ ip̃e intelligat quȩ ciuitas queratur ꝓponit. moner ur
in reliquum tempus omnes suspitiones uitet. preterita se
Diuiatico condonare dicit.Dumnorigi custodes ponit.ut
quȩ agat quibus cum loquatin scire possit. Eodem ab explo¬
ratoribus certior factus hostes sub monte consedisse milia
passuum ab ip̃is castris octo. Qualis esset natura montis et
qualis in circuitu ascensus qui cõgnoscerent misit. Renun¬
tiatum est facilem esse. De tertia uigilia ̃. Labienum legatũ
pro prȩtore cum duabus legionibus & iis ducibus qui iter co¬
gnouerant: summum iuigum montis ascendere iubet. qd
sibi consilii sit ostendit. Ip̃e de quarta uigilia eodem itinere

Expanded text:
flens a Caesare peteret, Caesar eius dextram prendit; conflens a Caesare peteret, Caesar eius dextram prendit; consolatus rogat finem orandi faciat; tanti eius apud se graeius voluntati ac precibus condonet. Dumnorigem ad se vocat, fratrem adhibet; quae in eo reprehendat ostenditquae ipse intellegat, quae civitas queratur proponit; monet ut in reliquum tempus omnes suspiciones vitet; praeterita se Diviciaco fratri condonare dicit. Dumnorigi custodes ponit, ut quae agat, quibuscum loquatur scire possit. Eodem die ab exploratoribus certior factus hostes sub monte consedisse milia passuum ab ipsius castris octo, qualis esset natura montis et qualis in circuitu ascensus qui cognoscerent misit. Renuntiatum est facilem esse. De tertia vigilia T. Labienum, legatum pro praetore, cum duabus legionibus et iis ducibus qui iter cognoverant summum iugum montis ascendere iubet; quid sui consilii sit ostendit. Ipse de quarta vigilia eodem itinere
Abbreviated transcription (Latin):
galloꝵ de Dunnorige sint dicta & ostendit quȩ sepaum quisq
de eo apud se dixerit. petit atq hortatur. ut sinc eius offensio¬
ne animi uel ip̃e causa cognita statuat uel ciuitatem statue¬
re iubeat. Diuiaticus multis cum lacrimis cȩsarem complex
obsecrare cȩpit ne quid grauius in fratrem statuerer. scire
se illa esse uera: nec quemꝗ̃ ex eo plus ꝗ se doloris capere: ꝓpea
quod cum ip̃e gratia plurimum domi atq in reliqua
gallia ille minimum ꝑꝑ adolescentiam posset per secreuis¬
ser. Quibus opibuis ac neruis non solum ad minuendum
gratiam sed pene ad perniciem suam uteretur. sese tamẽ
&amore fraterno & existimatione uulgi commoueri. qđ
si quid ei a cȩsare grauius accidisser: cum ipe eum locum
amicitiȩ apud eum teneret: neminem existimaturum
non sua uoluntate factum. Qua ex re futurum ut totius
ꝙalliȩ animi a se auerterentur. hȩc cum pluribus uerbis

Expanded text:
Gallorum de Dumnorige sint dicta, et ostendit quae separatim quisque Gallorum de Dumnorige sint dicta, et ostendit quae separatim quisque de eo apud se dixerit. Petit atque hortatur ut sine eius offensione animi vel ipse de eo causa cognita statuat vel civitatem statuere iubeat. Diviciacus multis cum lacrimis Caesarem complexus obsecrare coepit ne quid gravius in fratrem statueret: scire se illa esse vera, nec quemquam ex eo plus quam se doloris capere, propterea quod, cum ipse gratia plurimum domi atque in reliqua Gallia, ille minimum propter adulescentiam posset, per se crevisset; quibus opibus ac nervis non solum ad minuendam gratiam, sed paene ad perniciem suam uteretur. Sese tamen et amore fraterno et existimatione vulgi commoveri. Quod si quid ei a Caesare gravius accidisset, cum ipse eum locum amicitiae apud eum teneret, neminem existimaturum non sua voluntate factum; qua ex re futurum uti totius Galliae animi a se averterentur. Haec cum pluribus verbis
Abbreviated transcription (Latin):
coguitis cum ad has suspitiones certissime res accederent qual
per fines sequanor heluetios traduxisser: quod obsides inceo
eos dandos curaier: quod ea omnia non modo iniissi suo &e
ciuitatis sed ctiam inscientibus ip̃is fecisset: quod a magis¬
tratu bediioꝵ accusaretur satis esse causȩ arbitrabatur: qua¬
rem eum aut ip̃e animaduerteret aut ciuitatem animo¬
aduertere iuberer. Nis omnibus rebus imum repugnabat. qđ
Siuitaci fratris sũmum in ppłum romanum studium sumã
In se uoluntatem egregiam fidem iustitiam tempantiam co¬
ꝯnouerar. Namne cuis supplicio diuitiaci animum offende¬
ret uerebatu ira quod prius q̃ quicqͣ conaretin diuitiacum
ad se uocari iuber: & quotidianis interpretibus remotis per
EUalerium orcacillum principem galliȩ proruntiȩ familiarẽ
suum: cu summam rerum omnium fidem habebat. cum eo
colloquitur: simul comune facit quȩ ip̃o presente in concilio

Expanded text:
cognitis, cum ad has suspiciones certissimae res accederent, quod cognitis, cum ad has suspiciones certissimae res accederent, quod per fines Sequanorum Helvetios traduxisset, quod obsides inter eos dandos curasset, quod ea omnia non modo iniussu suo et civitatis sed etiam inscientibus ipsis fecisset, quod a magistratu Haeduorum accusaretur, satis esse causae arbitrabatur quare in eum aut ipse animadverteret aut civitatem animadvertere iuberet. His omnibus rebus unum repugnabat, quod Diviciaci fratris summum in populum Romanum studium, summum in se voluntatem, egregiam fidem, iustitiam, temperantiam cognoverat; nam ne eius supplicio Diviciaci animum offenderet verebatur. Itaque prius quam quicquam conaretur, Diviciacum ad se vocari iubet et, cotidianis interpretibus remotis, per C. Valerium Troucillum, principem Galliae provinciae, familiarem suum, cui summam omnium rerum fidem habebat, cum eo conloquitur; simul commonefacit quae ipso praesente in concilio
Abbreviated transcription (Latin):
sc habere neq solum domi sederiam apud finitimas ciuitates
largiri posse. atq huius potentiȩ causa matrem in uiturigibus
homini illic nobilissimo ac potentissimo collocasse ip̃m ex hel¬
uetiis uxorem habere: sororem ex matre & ꝓpinquas suas nuptũ
in alias ciuitates collocasse. fauere et cupere helueuis ꝑꝑ eamn
affinitatem. odisse etiam suo nomine cesarem & romanos.
quod corum aduentu potentia eius diminueretur. & Diuiati¬
cus frater in antiquum locum gratie atq honoris sit restitutus.
Si quid accidit romanis sumniam in spem per heluetios regni
obtinendi uenire: imperio ppliro. non modo de regno sed etiam
de ca quam habebat gratia desperare. Reperiebat etiam inquirẽ¬
do cȩsar. quod initium fuge prelii equestris aduersi paucis ante
equitatu quem auxilio cęsari hedui miserant dunnorix precrat.
eoꝵ fuga reliquum esse equiratum perterritum. Quibus reb

Expanded text:
se habere, neque solum domi, sed etiam apud finitimas civitates se habere, neque solum domi, sed etiam apud finitimas civitates largiter posse, atque huius potentiae causa matrem in Biturigibus homini illic nobilissimo ac potentissimo conlocasse; ipsum ex Helvetiis uxorem habere, sororum ex matre et propinquas suas nuptum in alias civitates conlocasse. Favere et cupere Helvetiis propter eam adfinitatem, odisse etiam suo nomine Caesarem et Romanos, quod eorum adventu potentia eius deminuta et Diviciacus frater in antiquum locum gratiae atque honoris sit restitutus. Si quid accidat Romanis, summam in spem per Helvetios regni obtinendi venire; imperio populi Romani non modo de regno, sed etiam de ea quam habeat gratia desperare. Reperiebat etiam in quaerendo Caesar, quod proelium equestre adversum paucis ante equitatui, quem auxilio Caesari Haedui miserant, Dumnorix praeerat: eorum fuga reliquum esse equitatum perterritum. Quibus rebus
Abbreviated transcription (Latin):
heduis libertatem sint erepturi. Ab iisdem nostra consilia que¬
q in castris gerantur hostibus enuntiari. hos a se coerceri non
posse. Quinetiam quod necessariam rem coactus cȩsari enun¬
tiauit intelligere sese quanto id cum periculo fecerit: et ob eã
causam ꝗͣ di potuerit tacuisse. Cȩsar hac oratione Lisci dũno¬
rigem diuiatici fratrem designari sentiebat. sed quod plurib
presentibus eas res iacrari uolebat: celeriter consilium dimitut.
Liscum retinet. Querit ex solo ea que in conuentu dixerat.di¬
cit liberius atq audatius. Eodem secreto ab aliis querit. reperit
rum nouarum compluris annos portoria reliquaq omnia he¬
duoꝵ uectigalia paruo pretio redempta habere: ppea quod illo dy¬
cente contradicere audeat nemo. his rebus & suam rem familia¬
rem auxisse: & facultates ad largiendum maguias comparasse.
magnum numerum equitum suo sumptu semper alere & circu

Expanded text:
Haeduis libertatem sint erepturi. Ab isdem nostra consilia quaeHaeduis libertatem sint erepturi. Ab isdem nostra consilia quaeque in castris gerantur hostibus enuntiari; hos a se coerceri non posse. Quin etiam, quod necessariam rem coactus Caesari enuntiarit, intellegere sese quanto id cum periculo fecerit, et ob eam causam quam diu potuerit tacuisse. Caesar hac oratione Lisci Dumnorigem, Diviciaci fratrem, designari sentiebat, sed, quod pluribus praesentibus eas res iactari nolebat, celeriter concilium dimittit, Liscum retinet. Quaerit ex solo ea quae in conventu dixerat. Dicit liberius atque audacius. Eadem secreto ab aliis quaerit; reperit rum novarum. Complures annos portoria reliquaque omnia Haeduorum vectigalia parvo pretio redempta habere, propterea quod illo licente contra liceri audeat nemo. His rebus et suam rem familiarem auxisse et facultates ad largiendum magnas comparasse; magnum numerum equitatus suo sumptu semper alere et circum
Abbreviated transcription (Latin):
ci intellexit. & diem instare qio die frumentum militibus
metiri oporteret: conuocatis eo um principibus quorum ma¬
gnam copiam in castris habebit. In his diuitiaco & lisco qui
summo magistratui preerant quem uergobretum appellant
hedui: qui creatur anniuis &uitȩ necisqͦ in suos habet pote¬
statem grauiter eos accusat. quod cum neq emi neq ex agris
sumi posser:tam necessario tempore tam ꝓpinquis hostibus
ab his non subleuetur. preseitim cum magna ex parte eorũ
precibus adductus bellum sisceperit. multo etiam grauius qͥ
sit distitutus queritur. Tumdemum Liscꝯ oratione cȩsaris
adductus: quod ante tacuent ꝓponit: esse non nullos quorũ
auctoriras apud plebem plirimum ualcat: qui priuatim plus
possent ꝗͣ ip̃i magistratis. hos seditiosa atq improba oratione
multitudinem deterrere: re frumentum conferant. quod pre
qn si heluetios suꝑauerint romani una cum reliqua gallia

Expanded text:
ci intellexit et diem instare quo die frumentum militibus ci intellexit et diem instare quo die frumentum militibus metiri oporteret, convocatis eorum principibus, quorum magnam copiam in castris habebat, in his Diviciaco et Lisco, qui summo magistratui praeerat, quem vergobretum appellant Haedui, qui creatur annuus et vitae necisque in suos habet potestatem, graviter eos accusat, quod, cum neque emi neque ex agris sumi possit, tam necessario tempore, tam propinquis hostibus ab iis non sublevetur, praesertim cum magna ex parte eorum precibus adductus bellum susceperit; multo etiam gravius quod sit destitutus queritur. Tum demum Liscus oratione Caesaris adductus quod antea tacuerat proponit: esse non nullos, quorum auctoritas apud plebem plurimum valeat, qui privatim plus possint quam ipsi magistratus. Hos seditiosa atque improba oratione multitudinem deterrere, ne frumentum conferant quod debeaelvetios superaverint Romani, una cum reliqua Gallia
Abbreviated transcription (Latin):
& pauci de nostris cadunt. quo prelio siblati heluctii: quod .u.e
quitibus tantam multitudinem equtum ꝓpulerant audatius
subsistere. nonnunꝗ̃ ex nouissimo agnine prelio nostros lacesse¬
re cȩperunt. Cȩsar suos a prelio contirebat: ac satis habebat in pre¬
xuiter fecerunt. uti inter nouissimim hostium agmen & nr̃u
primum non amplius quinis aut sciis milibus passuum interes¬
sec. interim quotidie cęsar ab hedus frumentum quod essent
publice polliciti flagitare. Nam ꝙ tigora quod gallia sub septen¬
trionibus ut ante dicrum est posit est: non modo frumenta in
agris matura non erant: sed ne pabili quidem satis magna copra
suppetebat. Eo autem frumento qiod flumine arare nauibus
subuexerat. ꝓpea uti minus potent: quod iter ab arare helue¬
tii auerterant. a quibus disceder nolebat. diem ex die ducere
hedui. conferri comportari alesse dicere. Ubi sediutius du¬

Expanded text:
 pauci de nostris cadunt. Quo proelio sublati Helvetii, quod quingentis  pauci de nostris cadunt. Quo proelio sublati Helvetii, quod quingentis equitibus tantam multitudinem equitum propulerant, audacius subsistere non numquam et novissimo agmine proelio nostros lacessere coeperunt. Caesar suos a proelio continebat, ac satis habebat in praeXV iter fecerunt uti inter novissimum hostium agmen et nostrum primum non amplius quinis aut senis milibus passuum interesset. Interim cotidie Caesar Haeduos frumentum, quod essent publice polliciti, flagitare. Nam propter frigora quod Gallia sub septentrionibus, ut ante dictum est, posita est, non modo frumenta in agris matura non erant, sed ne pabuli quidem satis magna copia suppetebat; eo autem frumento quod flumine Arari navibus subvexerat propterea uti minus poterat quod iter ab Arari Helvetii averterant, a quibus discedere nolebat. Diem ex die ducere Haedui: conferri, comportari, adesse dicere. Ubi se diutius du
Abbreviated transcription (Latin):
tales quo grauius homines ex canmutatione rerum doleant:
quos pro scelere eoꝵ ulcisci ueliit: iis secudiores interdum res
& diuturniorem impunitaten: concedere. Cum ea ita sint ta¬
men si obsides ab his sibi dentur uti ea quȩ polliceantur factu¬
ros intelligat: & si hedus de iniuriis quas ip̃is sociisq: eoꝵ intu¬
lerunt: item si allobrogibus satissiciant: sese cum his pacem ẽẽ
facturum. Diuico respondit.Itaheluetios a maioribus suis ĩ¬
stituros esse: uti obsides accipere non dare consueuerirint. eius
rei pplum ro. esse testem. Noc respoi so dato discessit. Postero die
castra ex co loco mouent: idem facit essar equitatumq omnẽ
ad numerum quatuor milium: qua ex omni prouintia &
hedius atq coꝵ sociis coactum habeba. premittit qui iuideãt
quas in partes iter hostes faciant. qui upidius nouissimũ agme
insecuti alieno loco cum equitatu helietioꝵ prelium commitit¬

Expanded text:
tales, quo gravius homines ex commutatione rerum doleant, tales, quo gravius homines ex commutatione rerum doleant, quos pro scelere eorum ulcisci velint, his secundiores interdum res et diuturniorem impunitatem concedere. Cum ea ita sint, tamen, si obsides ab iis sibi dentur, uti ea quae polliceantur facturos intellegat, et si Haeduis de iniuriis quas ipsis sociisque eorum intulerint, item si Allobrogibus satis faciunt, sese cum iis pacem esse facturum. Divico respondit: ita Helvetios a maioribus suis institutos esse uti obsides accipere, non dare, consuerint; eius rei populum Romanum esse testem. Hoc responso dato discessit. Postero die castra ex eo loco movent. Idem facit Caesar equitatumque omnem, ad numerum quattuor milium, quem ex omni provincia et Haeduis atque eorum sociis coactum habebat, praemittit, qui videant quas in partes hostes iter faciant. Qui cupidius novissimum agmen insecuti alieno loco cum equitatu Helvetiorum proelium committunt; et
Abbreviated transcription (Latin):
magis uirtute ꝗͣ dolo cortenderent: aut insidiis niterentur.
Quare ne committeret It is locus quem constituissent: ex
calamitate ppli xo. & inu nitione exercitus nomen caperet
aut memoriam prodere his cę̧sar ira respondit: eo sibi mi¬
nus dubitationis dari: quid eas res quas helueni commemo¬
rassent memoria teneret. aq eo grauius ferre quo minus
merito ppłi.ro. accidisset:qui si alicuius iniuriȩ sibi conscius
fuisset: non fuisse difficile nuere sed eo deceptum quod ne¬
q commissum a se intelligeet quare timeret: neq sine causa
timendum putaret.Quod suieteris contumeliş obliuisci uellet:
num etiam recentium iniurgrum:quod eo inuito iter per pro¬
uintiam per uim temptassen: quod heduos quod ambrarios al
lobroges uexassent: memoria d ponere posser: quod sua uictoria
tam insolenter gloriarentur: qudq tam diu impune iniurias
admirarentur: eodem pertiner.Consueuisse enim deos immor¬

Expanded text:
magis virtute contenderent quam dolo aut insidiis niterentur. magis virtute contenderent quam dolo aut insidiis niterentur. Quare ne committeret ut is locus ubi constitissent ex calamitate populi Romani et internecione exercitus nomen caperet aut memoriam proderet. His Caesar ita respondit: eo sibi minus dubitationis dari, quod eas res quas legati Helvetii commemorassent memoria teneret, atque eo gravius ferre quo minus merito populi Romani accidissent; qui si alicuius iniuriae sibi conscius fuisset, non fuisse difficile cavere; sed eo deceptum, quod neque commissum a se intellegeret quare timeret neque sine causa timendum putaret. Quod si veteris contumeliae oblivisci vellet, num etiam recentium iniuriarum, quod eo invito iter per provinciam per vim temptassent, quod Haeduos, quod Ambarros, quod Allobrogas vexassent, memoriam deponere posse? Quod sua victoria tam insolenter gloriarentur quodque tam diu se impune iniurias tulisse admirarentur, eodem pertinere. Consuesse enim deos immor
Abbreviated transcription (Latin):
facto reliquas copias heluetiorum ut consequi posset poneeua
in atare faciendum curat: atq ita exercitum traducit. Nelue¬
tii repentino eius aduentu commoti: cum id quod ipidicbo
ri egotime confecetant ut flumen transirent. uno die fecis¬
se cȩsarem intelligereit: legatos ad eum mittunt. Cuius
legationis Diuico princeps qui bello cassiano dux heluctioꝵ
fuerat. Ista cum cesariegit: si pacem ppliis.ro. cum heluetiis
faccret:in eam partemitirros atq ibi futuros heluetios:ubi
cȩsar constituisset atqsse uoluisset. Sin bello persequi ꝑse¬
ueraret: remini sceretui & ueteris incõmodi ppłiro. & pristinç
uirtutis heluetioꝵ. Quid improuiso unum pagum adortus
esser cum hi qui flumei transissenr:suis auxilium ferre non
possent:ne ob eam rem sir magnopere uirtuti tribueret: aut
ip̃os despicerer:se ita a patbus maioribusq suis didicisse: ut

Expanded text:
facto, reliquas copias Helvetiorum ut consequi posset, pontem facto, reliquas copias Helvetiorum ut consequi posset, pontem in Arari faciendum curat atque ita exercitum traducit. Helvetii repentino eius adventu commoti cum id quod ipsi diebus XX aegerrime confecerant, ut flumen transirent, illum uno die fecisse intellegerent, legatos ad eum mittunt; cuius legationis Divico princeps fuit, qui bello Cassiano dux Helvetiorum fuerat. Is ita cum Caesare egit: si pacem populus Romanus cum Helvetiis faceret, in eam partem ituros atque ibi futuros Helvetios ubi eos Caesar constituisset atque esse voluisset; sin bello persequi perseveraret, reminisceretur et veteris incommodi populi Romani et pristinae virtutis Helvetiorum. Quod improviso unum pagum adortus esset, cum ii qui flumen transissent suis auxilium ferre non possent, ne ob eam rem aut suae magnopere virtuti tribueret aut ipsos despiceret. Se ita a patribus maioribusque suis didicisse, ut
Abbreviated transcription (Latin):
meriar pattes copiarum heluctios id flumen tradurisse. qr¬
cam ferc partem citra flumen ararim relutam esse. de pattan
uigilia cum legionibus tribus e casttis profectus adeam portem
petuenit que nondum flumen transitrat. eos iragedrtos & in¬
opinantes agoressus magnam partem eoꝵ concidit reliqua
sesc fuge mandarunt: atqͦ in proximas siluas abdidorunt ia
pagus appellabatur tigurinus. tiam omnis ciuitas heluetia in
quatuor pagos diuisa est Is pagus unus cuma doro erisec
patrum nostrorum memoria i. Cassium conetilem ite fors¬
rat et cuis exercitum subiugum miscrat. Ita siue casu siue consi¬
lio dcorum immortalium quȩ pars ciuitatis heluetie iiosignẽ
cal amitatm ppłoro. intulerat ea princeps penas per solu
Quam re ceas non solum publicas sed etiam ꝑtiuatas iniumins
ultus est quod cus soceri lpisonte auum.l.pisonem legatum
tigutini eodem prelio quo cassium inttrfecerant. Aloc ppelio

Expanded text:
tres iam partes copiarum Helvetios id flumen traduxisse, quartres iam partes copiarum Helvetios id flumen traduxisse, quartam vero partem citra flumen Ararim reliquam esse, de tertia vigilia cum legionibus tribus e castris profectus ad eam partem pervenit quae nondum flumen transierat. Eos impeditos et inopinantes adgressus magnam partem eorum concidit; reliqui sese fugae mandarunt atque in proximas silvas abdiderunt. Is pagus appellabatur Tigurinus; nam omnis civitas Helvetia in quattuor pagos divisa est. Hic pagus unus, cum domo exisset, patrum nostrorum memoria L. Cassium consulem interfecerat et eius exercitum sub iugum miserat. Ita sive casu sive consilio deorum immortalium quae pars civitatis Helvetiae insignem calamitatem populo Romano intulerat, ea princeps poenam persolvit. Qua in re Caesar non solum publicas, sed etiam privatas iniurias ultus est, quod eius soceri L. Pisonis avum, L. Pisonem legatum, Tigurini eodem proelio quo Cassium interfecerant. Hoc proelio
Abbreviated transcription (Latin):
aurilium itas conmni tempore de ppło ro. meritos esse. in pe¬
neu conspectu excecitus nostri agri yastati liberieoꝵ inser¬
uitutem aacueti. oppida expugnati non debueranb. Fodẽ
rtmpore heduui ambarui necessarii & consanguinei heduoꝵ cosdis¬
rem certiorem sacilint sese depopulatis agris non facile ex oppidis
uum hostium prohibere. Item allobroges quui transrlodanum
uitos possessid nes q habebant fuga se ad cesarem recipiubus. pe
demonsirant subi preret agri solum nihil esse reliqua. ouibus ue¬
bus aaductiis cȩiat non expectandum sibi statit dum. ouueni¬
bus fortunis socioꝵ consumptis in santones helueti peruenisõ
fiuinen est arar quod per fines heduotum & sequanoꝵ air hor¬
danum influit incredibili lenitate ita ut oculis inurari pas¬
tem sura ⁊ iudicati non possit. Ia heluetii ratibus ac lintribus
umctis transibant. ubi per exploratores cesar certior factus est

Expanded text:
auxilium: ita se omni tempore de populo Romano meritos esse ut paeauxilium: ita se omni tempore de populo Romano meritos esse ut paene in conspectu exercitus nostri agri vastari, liberi eorum in servitutem abduci, oppida expugnari non debuerint. Eodem tempore quo Haedui Ambarri, necessarii et consanguinei Haeduorum, Caesarem certiorem faciunt sese depopulatis agris non facile ab oppidis vim hostium prohibere. Item Allobroges, qui trans Rhodanum vicos possessionesque habebant, fuga se ad Caesarem recipiunt et demonstrant sibi praeter agri solum nihil esse reliqui. Quibus rebus adductus Caesar non expectandum sibi statuit dum, omnibus, fortunis sociorum consumptis, in Santonos Helvetii pervenirent. Flumen est Arar, quod per fines Haeduorum et Sequanorum in Rhodanum influit, incredibili lenitate, ita ut oculis in utram partem fluat iudicari non possit. Id Helvetii ratibus ac lintribus iunctis transibant. Ubi per exploratores Caesar certior factus est
Abbreviated transcription (Latin):
riis finitimos haberent. Ob eas causas ciinunitioni quam fece¬
rat.T labienum legatum prefecit. Ip̃e in italiam maximis iti¬
neribus contendit: duasq legiones conscripsit: & tres quȩ circa
Aquilegiam hieiabant ex hibernis educit. & qua proxiinum
iter in ulteriorem galliam per alpes erat: cum his quq legioni¬
bus ire contendit. Ibi centrones & garuceli & caturiges locissu¬
perioribus occupatis ab itinere exercitum prohibere conantur.
Compluribus his prȩliis pulsis ab ocelo quod est citerioris ꝓ¬
uintiȩ extremum in fines uocontioꝵ ulterioris prouintiȩ
die septimo peruenit: inde in allobrogum fines.ab allobrogi¬
bus in sebusianos exercitum ducit. hi sunt extra prouintiã
trans rhodanum primi. heluetii iam per angustias & fines
puenerant eoꝵq agros pplabantur. hedui cum se suaq ab his
defendere non possent. legatos ad cȩsatem muriture nogatir

Expanded text:
riis finitimos haberet. Ob eas causas ei munitioni quam feceriis finitimos haberet. Ob eas causas ei munitioni quam fecerat T. Labienum legatum praeficit; ipse in Italiam magnis itineribus contendit duasque ibi legiones conscribit et tres, quae circum Aquileiam hiemabant, ex hibernis educit et, qua proximum iter in ulteriorem Galliam per Alpes erat, cum his quinque legionibus ire contendit. Ibi Ceutrones et Graioceli et Caturiges locis superioribus occupatis itinere exercitum prohibere conantur. Compluribus his proeliis pulsis ab Ocelo, quod est oppidum citerioris provinciae extremum, in fines Vocontiorum ulterioris provinciae die septimo pervenit; inde in Allobrogum fines, ab Allobrogibus in Segusiavos exercitum ducit. Hi sunt extra provinciam trans Rhodanum primi. Helvetii iam per angustias et finess defendere non possent, legatos ad Caesarem mittunt rogatum
Abbreviated transcription (Latin):
conatu destiterunt. Relinquebatur una per sequanos uia
qua sequanis inuitis pꝑ angustias ire non poterant.hiscum sua
sponte persuadere non possent: legatos ad Dumnorigem he¬
duum mittit. ut co deprecatore a sequanis impetrarent.Dum¬
norix grana & largione apud sequanos plurimum poterat et
heluctiis erat amicus: quod ex ea ciuitate orgentorigis filiam
in matrimonium duxerat & cupiditate regni adductus no¬
ut per fines suos heluetios ire patiantur. obsidesq uti inter sese
dent perfecit. Sequani ne itinere heluetios prohibeaur: helue¬
tii ur sine maleficio & iniuria transeant. Cesari renuntiatum
helueriis esse in animo per aorum sequanoꝵ et heduoꝵ iteR
in santonum fines faccre qui non longe a tholosacium fini¬
bus absunt: quȩ ciuitas est in prouintia. ld si fieret intellige¬
bat magno cum periculo prouintie futurum: ut homines bel¬
licosos ppliro. inimicos locis patentibus maximeq frumenta¬

Expanded text:
conatu destiterunt. Relinquebatur una per Sequanos via, conatu destiterunt. Relinquebatur una per Sequanos via, qua Sequanis invitis propter angustias ire non poterant. His cum sua sponte persuadere non possent, legatos ad Dumnorigem Haeduum mittunt, ut eo deprecatore a Sequanis impetrarent. Dumnorix gratia et largitione apud Sequanos plurimum poterat et Helvetiis erat amicus, quod ex ea civitate Orgetorigis filiam in matrimonium duxerat, et cupiditate regni adductus nout per fines suos Helvetios ire patiantur, obsidesque uti inter sese dent perficit: Sequani, ne itinere Helvetios prohibeant, Helvetii, ut sine maleficio et iniuria transeant. Caesari renuntiatur Helvetiis esse in animo per agrum Sequanorum et Haeduorum iter in Santonum fines facere, qui non longe a Tolosatium finibus absunt, quae civitas est in provincia. Id si fieret, intellegebat magno cum periculo provinciae futurum ut homines bellicosos, populi Romani inimicos, locis patentibus maximeque frumenta
Abbreviated transcription (Latin):
ad deliberandum se sumpnirum. si quod uellent ad idus a¬
prilis reuerterentur. Iuterea ea legione quam secum habebat
militibusq qui ex prouintia conuenerant a laculemanoe
qui in fumer rhodanum influit ad montem iuram qui fines
sequanoꝵ ab heluetiis diuidit: milia passuum decem & nore¬
inurum in altitudiuc pedum xui. fossamq perducit. Eo opere
perfecro presidia disponit. castella commununt quo facilius
si se inulto transire conarentur prohibere possit. Ubi ea dies
quam constituerat cum legatis uenit: & legati ad eumreuer¬
terunt negat sc more & exemplo pplito posse iter ulli per puin¬
tiam dare. & si uim facere conentur prohibiturum ostendit.
Heluetii ea spe deiecti nauibus iunctis ratibusq complurib
factis alii uadis rhodani qua minima altitudo fluminis erat:
nonnunꝗ̃ inter diu sepius noctu si perrumpere possent conati
operis munitione & militum concursu & telis repulsi hoc

Expanded text:
ad deliberandum sumpturum: si quid vellent, ad Id. Aad deliberandum sumpturum: si quid vellent, ad Id. April. reverterentur. Interea ea legione quam secum habebat militibusque, qui ex provincia convenerant, a lacu Lemanno, qui in flumen Rhodanum influit, ad montem Iuram, qui fines Sequanorum ab Helvetiis dividit, milia passuum XVIIII murum in altitudinem pedum sedecim fossamque perducit. Eo opere perfecto praesidia disponit, castella communit, quo facilius, si se invito transire conentur, prohibere possit. Ubi ea dies quam constituerat cum legatis venit et legati ad eum reverterunt, negat se more et exemplo populi Romani posse iter ulli per prociam dare et, si vim facere conentur, prohibiturum ostendit. Helvetii ea spe deiecti navibus iunctis ratibusque compluribus factis, alii vadis Rhodani, qua minima altitudo fluminis erat, non numquam interdiu, saepius noctu si perrumpere possent conati, operis munitione et militum concursu et telis repulsi, hoc
Abbreviated transcription (Latin):
ingalliam ulteriorem contendit. & ad genuam peruenit. Pro¬
uintie toti q̃ maximum potest militum numerum imperat
erit omnino ingallia ulteriore legio una Pontem qui erat ad
genuam iubet rescindi. Ubi de eius aduentu heluetii certio¬
res facti sunt. legatos mitunt ad eum nobilissimos euutlo¬
tis cuius legationis nammeus & uerudocius principum lo¬
cum obtinebant. qui dicerent sibi esse in animo sine ullo ma¬
leficio iter per prouintiam facere ppea quod aliud uer habe¬
bant nullu rogarentq ut eius uoluntate id sibi facere liceat.
cesar quod mnemoria tenclur.. cassium cons. occisum. exereuu¬
q cius ab heluciiis pulsum & sub iugum missum concedendo
non putabat. neq homines inimieo animo data facultate ꝓ
prouintiam iri neris faciundi temperaturos ab uiuxia & iña¬
leficio existimabat: tamen ut spacium intercedere posser dum
milites quos imperauerat conuenirent legatos respondir diẽ

Expanded text:
in Galliam ulteriorem contendit et ad Genavam pervenit. Proin Galliam ulteriorem contendit et ad Genavam pervenit. Provinciae toti quam maximum potest militum numerum imperat erat omnino in Gallia ulteriore legio una, pontem, qui erat ad Genavam, iubet rescindi. Ubi de eius adventu Helvetii certiores facti sunt, legatos ad eum mittunt nobilissimos civitatis, cuius legationis Nammeius et Verucloetius principem locum obtinebant, qui dicerent sibi esse in animo sine ullo maleficio iter per provinciam facere, propterea quod aliud iter haberent nullum: rogare ut eius voluntate id sibi facere liceat. Caesar, quod memoria tenebat L. Cassium consulem occisum exercitumque eius ab Helvetiis pulsum et sub iugum missum, concedendum non putabat; neque homines inimico animo, data facultate per provinciam itineris faciundi, temperaturos ab iniuria et maleficio existimabat. Tamen, ut spatium intercedere posset dum milites quos imperaverat convenirent, legatis respondit diem se
Abbreviated transcription (Latin):
tem iuram & flumen rhodanum uix qua singuli carri du¬
cerentur. Mons aũt altissimus impendebat: ut facile ꝑpau¬
ci prohibere possent. Alterum per prouintiam nostram mł¬
ro facilius atq expeditius.ppea quod inter fines heluetioꝵ
& allobrogum qui nuper poꝰ ro. pacati erant rhodanus fluit.
isq non nullis locis uado transitur. Extremum oppidum allo¬
brogum est: proximumq heluetioꝵ finibus genua fix eo
oppido pons ad heluctios pertinet. aliobrogibus sese rel per¬
suasuros quod nondum bono animo in po ro uiderentur
existimabant. uel u concturos ut per suos fines eos tre pae¬
retentur Omnibis rebus ad profectionem comparatis ddiẽ
cdicunt qua dic ad ripam rhodani omnes conueniant. lodi¬
Serat adx l.x. aprilis .i. ẜisone. a Sabinio consulibus. Cesat. ꝙ
id nuntiatum ciłer. cos per prouintiam nostram iter facere co¬
natimaturat ib urbe proficisci. & ꝗͣ inaxunis potest utincrib

Expanded text:
tem Iuram et flumen Rhodanum, vix qua singuli carri dutem Iuram et flumen Rhodanum, vix qua singuli carri ducerentur, mons autem altissimus impendebat, ut facile perpauci prohibere possent; alterum per provinciam nostram, multo facilius atque expeditius, propterea quod inter fines Helvetiorum et Allobrogum, qui nuper pacati erant, Rhodanus fluit isque non nullis locis vado transitur. Extremum oppidum Allobrogum est proximumque Helvetiorum finibus Genava. Ex eo oppido pons ad Helvetios pertinet. Allobrogibus sese vel persuasuros, quod nondum bono animo in populum Romanum viderentur, existimabant vel vi coacturos ut per suos fines eos ire paterentur. Omnibus rebus ad profectionem comparatis diem dicunt, qua die ad ripam Rhodani omnes conveniant. is dies erat a. d. V. Kal. Apr. L. Pisone, A. Gabinio consulibus. Caesari cum id nuntiatum esset, eos per provinciam nostram iter facere conari, maturat ab urbe proficisci et quam maximis potest itineribus
Abbreviated transcription (Latin):
spicio ut heluetii arbitrantur ꝗn ip̃e sibi mortem consciuerit.
Post eius mortem nihilominus heluctii id quod constituerãt
facere conantur urde sinibiis suis exeant.Ubiiam se ad eam
rem paratos esse arbitrati sunr: oppida sua omnia numero .xii.
uicos ad quadringentos & reliqua priuata edificia incendunt.
frumentum omne preter quod secum portaturi erant comby¬
runt. ut domum reditionis spe sublata paratiores ad omnia
pericula subeunda essent.Trium mensium molita cibaria
sibi quemq domo afferre iubet. Persuadent rauracis & tulin¬
gis & latocubicis finitimis uti eodem usi consilio: oppidis suis
uicsq combustis una cum eis proficiscantur. boiosq qui in¬
tra rhenum incoluerant & in agum noricum transierant:
uorriamq oppugnarant: receptos ad sc socos sibi adsciscunt.
Erant omnino itinera duo:quibus itineribus domo exire
possent:unum per sequanos angustum & difficile inter mõ¬

Expanded text:
spicio, ut Helvetii arbitrantur, quin ipse sibi mortem consciverit. spicio, ut Helvetii arbitrantur, quin ipse sibi mortem consciverit. Post eius mortem nihilo minus Helvetii id quod constituerant facere conantur, ut e finibus suis exeant. Ubi iam se ad eam rem paratos esse arbitrati sunt, oppida sua omnia, numero ad duodecim, vicos ad quadringentos, reliqua privata aedificia incendunt; frumentum omne, praeter quod secum portaturi erant, comburunt, ut domum reditionis spe sublata paratiores ad omnia pericula subeunda essent; trium mensum molita cibaria sibi quemque domo efferre iubent. Persuadent Rauracis et Tulingis et Latobrigis finitimis, uti eodem usi consilio oppidis suis vicisque exustis una cum iis proficiscantur, Boiosque, qui trans Rhenum incoluerant et in agrum Noricum transierant Noreiamque oppugnabant, receptos ad se socios sibi adsciscunt. Erant omnino itinera duo, quibus itineribus domo exire possent: unum per Sequanos, angustum et difficile, inter mon
Abbreviated transcription (Latin):
in matrimonium dat: perfacile factu esse illis probat conata
perficere. ꝑpea quod ip̃e suȩ ciuitatis imꝑium obtenturus esset.
tiec esser dubium ꝗn totius gallie plurimum heluetii possent.¬
seq suis copiis suoq exercitu illis regna conciliaturum confir¬
mat. hac oratione adducti inter se fidem et ius iurandum dant¬
& regno occupato per tres potentissimos ac firmissimos pplo̾s
totius galliȩ sese potri posse sperant.Ea res ut est heluetiis pex
indicium enuntiata moribus suis orgentorigem ex uinculis
causam dicere coegerunt. damnatum penam sequi oportebat
ut igni cremaretur. Die constitura causę dictionis orgentorix
numerum habebat eodem conduxit per eos ne causam dice¬
ret se eripuit.Cum ciuiras ob eam rem incirata armis ius su¬
um exequi conaretur multitudinemq hominum ex agris
magistratus coegerent: orgentorix mortuus est. neq abest su¬

Expanded text:
in matrimonium dat. Perfacile factu esse illis probat conata in matrimonium dat. Perfacile factu esse illis probat conata perficere, propterea quod ipse suae civitatis imperium obtenturus esset: non esse dubium quin totius Galliae plurimum Helvetii possentse suis copiis suoque exercitu illis regna conciliaturum confirmat. Hac oratione adducti inter se fidem et ius iurandum dant et regno occupato per tres potentissimos ac firmissimos populos totius Galliae sese potiri posse sperant. Ea res est Helvetiis per indicium enuntiata. Moribus suis Orgetoricem ex vinculis causam dicere coegerunt; damnatum poenam sequi oportebat, ut igni cremaretur. Die constituta causae dictionis Orgetorix numerum habebat, eodem conduxit; per eos ne causam diceret se eripuit. Cum civitas ob eam rem incitata armis ius suum exequi conaretur multitudinemque hominum ex agris magistratus cogerent, Orgetorix mortuus est; neque abest su
Abbreviated transcription (Latin):
cti & auctoritate orgentoricis permoti constituerunt caquȩ
ad proficiscendum pertinent comꝑare.Iumentorum & sar¬
rorum ꝗ̃ maximum numerum coemere. Senientes ꝗͣ ma¬
ximas facere ut in itinere copia frumenti suppeteret cum pro¬
ximis ciuitatibus pacem & amicitiam confirmare Ad eas
res conficiendas biennium sibi satis esse duxerunt. In ter¬
tium annum profectionem lege confirmant. Ad eas res con¬
ficiendas orgentorix deligitur. Is igitur ubi legationem ad ci¬
uitates suscepit in eo itinere per iuadet Castico catamanta¬
leodis filio sequano:cuius pater regnum in sequanis mul¬
tos annos obtinuerat & a senatii ppłoq ro amicus appella¬
tuserat ut regnum in ciuitate sua occuparet: quod pater an¬
te habuerat. Itemq dũnorigi heduo frati deuiatici: qui eo tp̃r
principatum in ciuitate obtinebat sua: ac maxime plebi ac¬
ceptus erat ut idem conaretir persuadet: eiq filiam fuam

Expanded text:
cti et auctoritate Orgetorigis permoti constituerunt ea quae cti et auctoritate Orgetorigis permoti constituerunt ea quae ad proficiscendum pertinerent comparare, iumentorum et carrorum quam maximum numerum coemere, sementes quam maximas facere, ut in itinere copia frumenti suppeteret, cum proximis civitatibus pacem et amicitiam confirmare. Ad eas res conficiendas biennium sibi satis esse duxerunt; in tertium annum profectionem lege confirmant. Ad eas res conficiendas Orgetorix deligitur. Is sibi legationem ad civitates suscipit. In eo itinere persuadet Castico, Catamantaloedis filio, Sequano, cuius pater regnum in Sequanis multos annos obtinuerat et a senatu populi Romani amicus appellatus erat, ut regnum in civitate sua occuparet, quod pater ante habuerit; itemque Dumnorigi Haeduo, fratri Diviciaci, qui eo tempore principatum in civitate obtinebat ac maxime plebi acceptus erat, ut idem conaretur persuadet eique filiam suam
Abbreviated transcription (Latin):
ditissimus orgentorix is.M. Messala & ẜ. Pisone conss. regni
cupiditare inductus coniurationem nobilitatis fecit: ac ci¬
uitati ꝑsuasit ut de finibus suis cum omnibus copiis exirẽt
perfacile esse cum uirtute omnibus prestarent totius galliȩ
imperio potiri. Is hoc facilius ei persuasit quod undiq loci na¬
tura tuti heluetii continerentur. Una ex parte flumine latis¬
simo atq altissimo qui agrum heluetium a germanis diui¬
dit. altera ex parte monte̾ lura altissimo qui est inter sequa¬
nos & heluetios.sertia lacu lemanno & flumine rhodano:
qui prouintiam nostram ab heluetiis diuidit. his rebus fi¬
ebat ut et minus late uagarentur et minus facile finitimis
bellum inferre possent.Qua de causa homines bellandi cu-¬
pidi magno dolore afficiebantur. Pre multitudine aũt ho¬
minum & pro gloria belli atq fortitudinis angistos se fi¬
nes habere arbitrabantur.: quȩ in longitudinem milia passu¬
um.ccxl. in latitudinem clxxx. patebant. His rebus addu¬

Expanded text:
ditissimus Orgetorix. Is M. Messala, et P. M. Pisone consulibus regni cupiditate inductus coniurationem nobilitatis fecit et civitati persuasit ut de finibus suis cum omnibus copiis exirent: perfacile esse, cum virtute omnibus praestarent, totius Galliae imperio potiri. Id hoc facilius iis persuasit, quod undique loci natura Helvetii continentur: una ex parte flumine Rheno latissimo atque altissimo, qui agrum Helvetium a Germanis dividit; altera ex parte monte Iura altissimo, qui est inter Sequanos et Helvetios; tertia lacu Lemanno et flumine Rhodano, qui provinciam nostram ab Helvetiis dividit. His rebus fiebat ut et minus late vagarentur et minus facile finitimis bellum inferre possent; qua ex parte homines bellandi cupidi magno dolore adficiebantur. Pro multitudine autem hominum et pro gloria belli atque fortitudinis angustos se fines habere arbitrabantur, qui in longitudinem milia passuum CCXL, in latitudinem CLXXX patebant. His rebus addu
Abbreviated transcription (Latin):
asitis consedit. Eo duces producuntur. Uercingentorix deditur. Ar¬
ma prohciuntur reseruatis hedius atq aruernis si percos ciuita¬
res recuperare posser ex reliquis captiuis toto exercitii capita singula
prede nomine distribuit. Ns rebiis confectis in heduos proficiscitur.
ciuitatem recipit. Eo legati ab aruernis missi que imperatet se factu¬
ros pollicentur Imperat magnium numeꝵ obsidum. legiones in hi¬
berna mittie. captiuorum cixciter uiginti milia aruernisq resti

Expanded text:
castris consedit: eo duces producuntur; Vercingetorix deditur, arcastris consedit: eo duces producuntur; Vercingetorix deditur, arma proiciuntur. Reservatis Aeduis atque Arvernis, si per eos civitates reciperare posset, ex reliquis captivis toto exercitui capita singula praedae nomine distribuit. His rebus confectis in Aeduos proficiscitur; civitatem recipit. Eo legati ab Arvernis missi quae imperaret se facturos pollicentur. Imperat magnum numerum obsidum. Legiones in hiberna mittit. Captivorum circiter viginti milia Aeduis Arverni
Abbreviated transcription (Latin):
lxxuii. ad cesarem referuntim. fauci ex tanto numero se incolumes
in castra recipunt. conspicati ex oppido cedem et fugam suoꝵ dẽ¬
sperata salute copias a munitionibuis reducunt. fit protinus hac
reaudita ex castris gallorum fuga qđ̃ nisi crebris subsidiis ac totiꝯ
diei labore sublato milites essent defatigati ores hostium copie de¬
leti potuissent De media nocte missus equitatis nouissinium agnsẽ
consequitir magnus numerus capitur atq interficitin. reliqui ex
fuga in ciuitares discedunt. Postero die uercingentorix consilio
conuocato id bellum sc suscepisse non suarum necessitatum sed
comunis libertatis causa demonstrat: & quoniam sit fortune cede¬
dum ad uiraniqirem se illis offert scu morte sua romanis satis¬
tacere scu uuum tradere uelint. Missis de his rebus ad cȩsarem le¬
gatis iubet arma rradi: principes produci ip̃e in munitione pro

Expanded text:
septuaginta quattuor ad Caesarem referuntur: pauci ex tanto numero se incolumes septuaginta quattuor ad Caesarem referuntur: pauci ex tanto numero se incolumes in castra recipiunt. Conspicati ex oppido caedem et fugam suorum desperata salute copias a munitionibus reducunt. Fit protinus hac re audita ex castris Gallorum fuga. Quod nisi crebris subsidiis ac totius diei labore milites essent defessi, omnes hostium copiae deleri potuissent. De media nocte missus equitatus novissimum agmen consequitur: magnus numerus capitur atque interficitur; reliqui ex fuga in civitates discedunt. Postero die Vercingetorix concilio convocato id bellum se suscepisse non suarum necessitatium, sed communis libertatis causa demonstrat, et quoniam sit fortunae cedendum, ad utramque rem se illis offerre, seu morte sua Romanis satisfacere seu vivum tradere velint. Mittuntur de his rebus ad Caesarem legati. Iubet arma tradi, principes produci. Ipse in munitione pro
Abbreviated transcription (Latin):
Labienus postꝗͣ nec aggeres neq fossȩ iuim hostium sustinere po¬
terant: coactis una.lx: cohortibus quas ex proximis presidiis de¬
ductas fors obtulit. cęs.arem per nuntios facit certiorem quid fa¬
ciendum existimet. Accelerat cęsar ut prelio intersit. Eius aduẽ¬
ni ex colore uestitus cognito quo in signi in preliis uti consuerat
turmisq equitum & cohoribus uisis qua se sequi iusserat. ut de
locis supcrioribus hec decliuia & deuera cernebantur. hostes com¬
mittunt prelium uitrimq clamore sublato. Excipitur rursus ex
uallo atq omnibus munitionibus clamor. Nostri omissis pilis gladixs
rem ꝯciant R epenre post tergum equitatus cernitur. eohortes alis
appirquabant. hostes terga uͤertunt. fugientibus equites occurtũt
fir magna cedes Ascdullus duxet princeps rhemoꝵ occiditus. uer¬
cassuellanus aruernus in fuga comprehenditur. Signa milicaria

Expanded text:
Labienus, postquam neque aggeres neque fossae vim hostium sustinere poLabienus, postquam neque aggeres neque fossae vim hostium sustinere poterant, coactis una XL cohortibus, quas ex proximis praesidiis deductas fors obtulit, Caesarem per nuntios facit certiorem quid faciendum existimet. Accelerat Caesar, ut proelio intersit. Eius adventu ex colore vestitus cognito, quo insigni in proeliis uti consuerat, turmisque equitum et cohortibus visis quas se sequi iusserat, ut de locis superioribus haec declivia et devexa cernebantur, hostes mittunt. Vtrimque clamore sublato excipit rursus ex vallo atque omnibus munitionibus clamor. Nostri omissis pilis gladiis rem gerunt. Repente post tergum equitatus cernitur; cohortes aliae appropinquant. Hostes terga vertunt; fugientibus equites occurrunt. Fit magna caedes. Sedulius, dux et princeps Lemovicum, occiditur; Vercassivellaunus Arvernus vivus in fuga comprehenditur; signa militaria
Abbreviated transcription (Latin):
subsidio laborantibus mittit. lmperat si sustinere non posser: de¬
ductis cohortibus eruptione pugnaret. Id nisi necessario non faci¬
at. sp̃e adit reliquos cohortatus ne labori succumbant omnium
suꝑioꝵ dimicationum fructum in eo die atq hora docet consistere.
Interiores desperatis campestribus locis ꝑꝑ multitudinem mnuniti¬
onum loca prerupta ex ascensu temptant. huc ea quȩ parauerant:
conferunt multitudine teloꝵ ex turribus ꝓpugnantes deturbat.
Aggere ex cranbus fossas explent. Falcibus uallum ac loricam re¬
scindunt. Mittit primo brutum adolescentem cum cohortibus
cesar. Post cum aliis .c. fabium legatum. fostremo ip̃e cum uehe¬
menter pugnaretur: integros subsidio adducit. Restituto grelio
repulsis hostibus eo quo Labienum miserat contendit. Cohortes
quatuor ex proximo castello deducit equitum partem sequi: partẽ
circumire exteriores munitiones & a tergo hostes adoriri iubet.

Expanded text:
subsidio laborantibus mittit: imperat, si sustinere non posset, desubsidio laborantibus mittit: imperat, si sustinere non posset, deductis cohortibus eruptione pugnaret; id nisi necessario ne faciat. Ipse adit reliquos, cohortatur ne labori succumbant; omnium superiorum dimicationum fructum in eo die atque hora docet consistere. Interiores desperatis campestribus locis propter magnitudinem munitionum loca praerupta ex ascensu temptant: huc ea quae paraverant conferunt. Multitudine telorum ex turribus propugnantes deturbant, aggere et cratibus fossas explent, falcibus vallum ac loricam rescindunt. Mittit primo Brutum adulescentem cum cohortibus Caesar, post cum aliis Gaium Fabium legatum; postremo ipse, cum vehementius pugnaretur, integros subsidio adducit. Restituto proelio ac repulsis hostibus eo quo Labienum miserat contendit; cohortes quattuor ex proximo castello deducit, equitum partem sequi, partem circumire exteriores munitiones et ab tergo hostes adoriri iubet.