comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
irruit tantãq occisorũ stragẽ fecit ut etiã diacones ipsos
quos uifantulos baptizabant in ipsosacro fonte perimeret.
Sicq eandẽ urbẽ deiecit: ut usq hodie paucissimi in ra
cõmaneant habitatores. LXXUIII
qđ eiꝰ quonda germanos tassonẽ et caconẽ insua fide recepis¬
sent. Quã obcausam opitergiũ ciuitatẽ ubi ipsi extincti
sunt funditus destruxit. eorũq qͥ ibi ad erant fines foro ui¬
lanis taruisanisq et cenerensib diuisit. lx XUIIII
erhȩc tẽpora bulgorũ dux alteco nomine. incertũ quã
ob causam asua gente digressus italiã pacifice introiens
cũ omi sui ducatꝰ exercitu ad regẽ grimoaldũ uenit. ei se ser¬
iuturũ atq in rius patriã habitaturũ ꝓmittens Quẽ ille
ad romoalt filiũ suũ beneuentũ dirigens: ut ei cũ suo popło
loca ad habitandũ concedere deberet p̃cepit. Quos romoalt

Expanded text:
inruit, tantamque occisorum stragem fecit, ut etiam diacones ipsos, inruit, tantamque occisorum stragem fecit, ut etiam diacones ipsos, qui infantulos baptizabant, in ipso sacro fonte perimeret. Sicque eandem urbem deiecit, ut usque hodie paucissimi in ea commaneant habitatores. 28. Erateo quod eius quondam germanos Tasonem et Cacconem in sua fide decepissent. Quam ob causam Opitergium civitatem, ubi ipsi extincti sunt, funditus destruxit eorumque qui ibi habitaverant fines Foroiulanis Tarvisianisque et Cenetensibus divisit. 29. Per haec tempora Vulgarum dux Alzeco nomine, incertum quam ob causam, a sua gente digressus, Italiam pacifice introiens, cum omni sui ducatus exercitu ad regem Grimuald venit, ei se serviturum atque in eius patria habitaturum promittens. Quem ille ad Romualdum filium Beneventum dirigens, ut ei cum suo populo loca ad habitandum concedere deberet, praecepit. Quos Romualdus dux
Abbreviated transcription (Latin):
uix pauci qͥ euaderent remanerent: IXXIIII¬
erhunc uuectari landari apud forum uili ducatũ te¬
nuit. Quo defuncto ei rodoalt inducatũ suc cessit
Iortuo igit᷑ ut diximꝰ lupo duce grimoaldus rex
filiam eiꝰ nomine theoderađa suo filio romo aldo qͥ
beneuentũ regebat in matrimoniũ tradidit exqua
tres filios hoc est grimo aldũ gisulfũ nec non et ari¬
chis genuit. IXX UI.
Iex quoq grimoalt de om̃ib illis qͥ eum quando
beneuentũ ꝓfectus fuerat deseruer̃: suas in iuri¬
as ultus est.XX UII.
ed et forũ popłi romanoꝵ cuutatẽ. cuius ciues eidẽ
ad uersa queda intulerant: beneuentũ ꝓficiscenti
missosq illius euntes et redeuntes ab eneuente sepu
leserant: hoc modo deleuit: Quadragesimoꝵ tẽpore
ꝑ alpem bardonis tusciam in grediens. nescientib
omĩno romanis in ipso sacratissimo sabbato paschali suꝑ
eandem ciuitatẽ ea hora qͦ baptismũ fiebat in opinatȩ

Expanded text:
vix pauci qui evaderent remanerent. 24. Posvix pauci qui evaderent remanerent. 24. Post hunc Wechtari Laudari aput Foroiuli ducatum tenuit. Quo defuncto, ei Rodoald in ducatu successit. 25. Mortuo igitur, ut diximus, Lupo duce, Grimualdus rex filiam eius nomine Theuderadam suo filio Romualdo, qui Beneventum regebat, in matrimonium tradidit. Ex qua inde tres filios, hoc est Grimualdum, Gisulfum necnon et Arichis, genuit. 26. Rex quoque Grimuald de omnibus illis, qui eum, quando Beneventum profectus fuerat, deseruerunt, suas iniurias ultus est. 27. Sed et Forum Populi, Romanorum civitatem, cuius cives eidem adversa quaedam intulerant Beneventum proficiscenti missosque illius euntes et redeuntes a Benevento saepius laeserant, hoc modo delevit. Quadragesimorum tempore per Alpem Bardonis Tusciam ingressus, nescientibus omnino Romanis, in ipso sacratissimo sabbato paschali super eandem civitatem, ea hora qua baptismum fiebat, inopinate
Abbreviated transcription (Latin):
longe aforo uili. Secundũ autẽ diuinã dispositionẽ
contigit. ut dux uuerctari suꝑiori uesꝑe aticino
reuerteretꝰ nescientib sclauis. Cuiꝰ comites cũ ad
ꝓpria ut assolet fieri remeassent. ipse hoc ñtiũ de
sclauis audiens cũ paucis uiris hoc est cũ uiginti
quinque contra ros ꝓgressus est Quẽ sclaui cũ tã
paucis uenire conspicientes. in riserunt dicentes
patriarcham contrase cũ clericis aduentaite. Qui
cũ ad pontẽ nausionis fluminis qͥ ibidẽ ẽ. ubi scla¬
ui residebant ꝓpinquass&: cassidẽ sibi de capite
auferens uultũ suũ sdauis ostendit. Erat enĩ caluo
capite. Quẽ dũ sclaui quia ipse esset uuectari cog¬
nouissent mox ꝑturbati uucctari ad esse clamitant.
Deoq exterrente plus defuga quã de consilio cogitant
Tunc suꝑ eos uuectari cũ paucis qͦs habebat irruens
tanta eos strage prostrauit ut ex quinque milib uiriꝰ

Expanded text:
longe a Foroiuli. Secundum divinam autem dispositionem longe a Foroiuli. Secundum divinam autem dispositionem conreverteretur nescientibus Sclavis. Cuius comites cum ad propria, ut adsolet fieri, remeassent, ipse hoc nuntium de Sclavis audiens, cum paucis viris, hoc est viginti quinque, contra eos progressus est. Quem Sclavi cum tam paucis venire conspicientes, inriserunt, dicentes, patriarcham contra se cum clericis adventare. Qui cum ad pontem Natisionis fluminis, qui ibidem est ubi Sclavi residebant, propinquasset, cassidem sibi de capite auferens, vultum suum Sclavis ostendit; erat enim calvo capite. Quem dum Sclavi, quia ipse esset Wechtari, cognovissent, mox perturbati, Wechtari adesse clamitant, Deoque eos exterrente, plus de fuga quam de proelio cogitant. Tunc super eos Wechtari cum paucis quos habebat inruens, tanta eos strage prostravit, ut ex quinque milibus viris
Abbreviated transcription (Latin):
exercitꝰ multitudines statim suꝑ cacanũ irruã et a¬
citer exierut. His uisis et auditis auarũ legati cũ
hȩc suo regi nunciassent: mox cũ omĩ suo exercitu
arnefrid eiꝰ filius uoluit in loco patris apud forũ¬
iuli obtinere ducatũ. sed metuens grimoaldi regis
uires fugit ad sclauoꝵ gentẽ in carnuncũ quod
corrupte uocitant carantanũ. Qui postea cũ sclauis
adueniens quasi ducatũ eorũ uirib resũpturꝰ apud
nemas castrũ qđ non longe aforo uili distat irruen¬
tib suꝑse foro uilanis extinctꝰ est. I  uii¬
einde ordinatꝰ ẽ apud forũ uili dux uuectari qͥ fuit
oriundus deuincentena ciuitate uir benignꝰ et po¬
płm suauiter regens Hunc cũ audisset sclauorũ
gens ticinũ ꝓfectũ esse congregrata ualida multi¬
tudine uoluer̃ suꝑ foro uilanoꝵ castrũ irruere et
uenientes castra metati sunt in loco qͥbraxas dr ñ

Expanded text:
exercitus multitudine statim super cacanum inruam et Aexercitus multitudine statim super cacanum inruam et Aciter exierint'. His visis et auditis legati Avarum cum haec suo regi nuntiassent, mox cum omni suo exercitu Arnefrit, eius filius, voluit in loco patris aput Foroiuli optinere ducatum. Sed metuens Grimualdi regis vires, fugiit ad Sclavorum gentem in Carnuntum, quod corrupte vocitant Carantanum. Qui postea cum Sclavis adveniens, quasi ducatum eorum viribus resumpturus, aput Nemas castrum, quod non longe a Foroiuli distat, inruentibus super se Foroiulanis, extinctus est. 23. Deinde ordinatus est aput Foroiuli dux Wechtari, qui fuit oriundus de Vincentina civitate, vir benignus et populum suaviter regens. Hunc cum audisset Sclavorum gens Ticinum profectum esse, congregata valida multitudine, voluerunt super Foroiulanum castrum inruere; et venientes castrametati sunt in loco qui Broxas dicitur, non
Abbreviated transcription (Latin):
fines discurrentes cuncta rapinis in uadunt uel sub¬
posito igni cõburunt. Qui cũ ꝑ aliquot dies hoc fa¬
cerent : agrimoalt eis mandatũ est ut iam adeuasta¬
cione qͥ escerent. Qui legatos ad grimo aldũ mit¬
tunt. dicentes eforo uili neminẽ se relicturos.
quos armis ꝓpͥis conqͥsissent. IXXI.
unc grimoalt necessitate conpulsus exercitũ co¬
adunare p̾cepit quatinus auares desuis finib extͥ¬
baret: In medio itaq cãpo sua castra et auarũ hospi¬
ciũ componens cũ exercitus partẽ exiguã haber&.
eosđẽ ipsos qͦs habebat diuerso habitu uarusq in¬
structos armis ante oculos legatoꝵ ꝑdies aliquot
quasi nouus uigiter exercitus aduentaret frequen¬
ter transire fecit. Auarũ uero legati dũ eundẽ
ipsũ exercitũ aliis & aliis modis p̃terire conspiciunt
in mensam langobardorũ multitudinẽ esse credide¬
runt. Quib grimoalt ita dixit. cũ om̃i que udistis

Expanded text:
fines discurrentes, cuncta rapinis invadunt vel subfines discurrentes, cuncta rapinis invadunt vel subposito igni conburunt. Qui cum per aliquot dies hoc facerent, a Grimualdo eis mandatum est, ut iam a devastatione quiescerent. Qui legatos ad Grimualdum mittunt, dicentes, Foroiuli se minime relicturos, quam armis propriis conquisissent. 21. Tunc Grimuald necessitate conpulsus exercitum quoadunare coepit, quatenus Avares de suis finibus exturbaret. In medio itaque campo sua castra et Avarum hospitium conponens, cum exercitus partem exiguam haberet, eosdem ipsos quos habebat diverso habitu variisque instructos armis ante oculos legatorum per dies aliquot, quasi novus iugiter exercitus adventaret, frequenter transire fecit. Avarum vero legati dum eundem ipsum exercitum aliis et aliis modis praeterire conspiciunt, inmensam Langobardorum multitudinem esse, crediderunt. Quibus Grimuald ita dixit: 'Cum omni hac quam vidistis
Abbreviated transcription (Latin):
gobardos: regi auarorũ cacano mandauit ut inforũ¬
ulu contra lupũ ducẽ eũ cũ exercitu uenir& eumq
bello ꝓterer&. Quod & factũ ẽ. Nã ueniente cacano
cũ magno exercitu in loco qui fluuius dr̃ sicut nob̾
retuler̃ seniores uiri qͥ in ipso bello fuer̃ ꝑtres dies
lupꝰ dux cũ foro iulanis aduersus cacani exercitũ
conflixit et prima qͥdem die ualidũ eiꝰ exercitũ
paucis suis uulneratis ꝓstrauit. Secunda uero die
iam aliquantis esuis uulueratis et mortius pari mͦ
multos ex auarib extincxit. Tercia uero die ram
plurib exsuis sauciatis siue ꝑ emptis nichil homin
magnũ cacani exercitũ deleuit p̾damq copiosam in¬
uasit. At uero die quarto tantã suꝑse multitudinẽ
conspexer uenientẽ: ut uix ꝑfugã euadere possint:
bi itaq lupo duce ꝑempto: reliqͥ qui remauserant
sese ꝑcastella comuniunt. Auares uero ꝑ om̃s eorũ

Expanded text:
gobardos excitare, regi Avarum cacano mandavit, ut in Forumgobardos excitare, regi Avarum cacano mandavit, ut in Forumiuli contra Lupum ducem cum exercitu veniret eumque bello protereret. Quod et factum est. Nam veniente cacano cum magno exercitu, in loco qui Flovius dicitur, sicut nobis retulerunt seniores viri qui in ipso bello fuerunt, per tres dies Lupus dux cum Foroiulanis adversus cacani exercitum conflixit. Et prima quidem die validum eius exercitum, paucis suis vulneratis, prostravit; Secunda vero die, iam aliquantis e suis vulneratis et mortuis, pari modo multos ex Avaribus extincxit. Tertia vero die, iam pluribus ex suis sauciatis sive peremptis, nihilominus magnum cacani exercitum delevit praedamque copiosam invasit. At vero die quarto tantam super se multitudinem conspexerunt venientem, ut vix per fugam evadere possint. 20. Ibi itaque Lupo duce perempto, reliqui qui remanserant sese per castella communiunt. Avares vero per omnes eorum
Abbreviated transcription (Latin):
ei in matrimoniũ suã filiã romoaldi alterã sororẽ.
eũ post attonẽ dequo suꝑius diximꝰ apud spoletum
duce defuncto: successor eiꝰ inducatu agodatus
decuiꝰ nomine usq hodie domꝰ quedã in traforo uili
constituta domꝰ agonis appellat᷑. Quo agone mortuo:
foro uilanoꝵ ductor lupus efficitur. hic lupus in
gradũ in sułã quȩ non longe ab aqͥleiȩ cũ exercitu
equesti ꝑstratã que antiquitꝰ facta fuerant in troiuit¬
ex inde auferens reportauit. huic lupo quando grimoalt¬
bencuentũ ꝑrexit: suũ palaciũ cõmendauit. LX UIII¬
ui lupus dũ rege absente. multa in solenter apud
ticinũ egisset: quippe quia eũ non reuersurũ ȩsti¬
mar&: reuertente rege sciens eide eaq non recte gesse¬
rat displicere: forũ iulii petens contra eundẽ regem
suȩ nequiciȩ conscius rebellauit. IXx UIIII.¬
unc grimoalt nolens ciuile bellũ excitare inter lan¬

Expanded text:
ei in matrimonium sua filia, Romoaldi altera sorore, ei in matrimonium sua filia, Romoaldi altera sorore, eum post Attonem, de quo superius diximus, apud Spoletum duce defuncto, successor ejus in ducatu Ago datus, de cujus nomine usque hodie domus quaedam intra Forum-Julii constituta domus Agonis appellatur. Quo Agone mortuo, Forojulianorum ductor Lupus efficitur. Hic Lupus in Grados insulam, quae non longe ab Aquileia est, cum equestri exinde auferrens reportaBeneventum perrexit, suum palatium commendavit. 18. Qui Lupus dum rege absente multa insolenter aput Ticinum egisset, quippe quem reversurum non aestimaret: revertente rege, sciens, eidem ea quae non recte gesserat displicere, Forumiuli petens, contra eundem regem suae nequitiae conscius rebellavit. 19. Tum Grimuald, nolens civile bellum inter Lan
Abbreviated transcription (Latin):
ec audiens gens sarracenorum. quȩ alexandriã & egỹptũ
ꝑuaserat. subito cũ multis nauibus uementes. siciliaminua¬
dunt s racusas ingrediunt᷑ multamq strigem facunt po¬
płoruuix paucis euadentib qͥ ꝑ munitissima castra ceuiga
confugerant montiũ. auferentes quoq predam nimiam
& om̃e illuo q̃d c̃stans augustus a roma abstulerat : ornatũ
in aere et diuersis specieb sicq alexandriã reuersi sunt
orro regis filia quã debeneuento obsidis nomine gisa sub¬
latã diximꝰ : siciliã ueniens diem clauste extremum.
oc tẽpore tantȩ pluiuȩ tantaq tonitrua fuer̃: quanta
ante nullus meminerat hominũ. ita ut in numaera
hominũ et animantiũ milia fulminib essent ꝑempta
ło anno legumina quȩ ꝓpt̃ pluuias colligere neqͥuert̃
iterũ renata & ad maturitatẽ usq ꝑducta sunt . IX UI¬
disponens trasemundũ qͥ dudũ capue comes fuerat.
et ei ad ꝑcipiendũ regnũ strenuȩ paruerat. datũ

Expanded text:
ec audiens gens Saracenorum, quae jam Alexandriam et Aegyptum pervaserat, subito cum multis navibus venientes Siciliam invadunt, Syracusas ingrediuntur, multamque stragem faciunt populorum, vix paucis evadentibus, qui per munitissima castra et juga confugerunt montium. Auferentes quoque praedam nimiam, et omnem illum quem Constans Augustus a Roma abstulerat ornatum in aere et diversis speciebus, sicque Alexandriam reversi sunt. Porro regis filia, quam de Benevento obsidis nomine sublatam diximus, Siciliam veniens diem clausit extremum.oc tempore tante pluviae tantaque tonitrua fuerunt, quanta ante nullus meminerat hominum, ita ut innumera hominum et animantium milia fulminibus essent perempta. Eo anno legumina, quae propter pluvias colligi nequiverunt, iterum renata, ad maturitatem usque perducta sunt. Posdisponens, Transamundum, qui dudum Capuae comes fuerat et ei ad percipiendum regnum strenuissime paruerat, data
Abbreviated transcription (Latin):
uocabatur. & cõditũ erat inhonore omiũ dãrũ. & iã ibi
ꝑ concessionẽ suꝑtoꝵ principũ locꝰ erat om̃iũ martirũ dis¬
cooperirae. tegulasq ereas exinde auferr& eas q simuleũ

Expanded text:
vocabatur et conditum fuerat in honore omnium deorum, et iam ibi vocabatur et conditum fuerat in honore omnium deorum, et iam ibi per concessionem superiorum principum locus erat omnium martyrum, discoperiret t
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ regiu contũ ferre erat solitꝰ quondã greculũ eodẽ con¬
tulo utrisq manib fortit ꝑcutions. desella sustulit eũq¬
exercit᷑. mox inm̃so pauore ꝑtritꝰ infugã conũtit᷑. ultima¬
q ꝑ nicie cesus. sibi fugiendo. mortẽ. romoalt &e lango¬
bardis uictoria pepigit. Ita sabrtrꝰ qͥ se imꝑatore suo
uictorie tropheũ de langobardis ꝓmiserat patrare: ad
gaudiũ & cunctis securitatẽ sublato hostiu timore ẽuesito
conspicer& om̃s seuitie sue minas contͣ suos ħ ẽ romanõ
setorsit Na egressus neapołi romã ꝑrerit cui serto ab urbe
muiliario uitalianꝰ p̾pa cũ sacerdotib & popło romano occurrit
Qui aug̃. cũ ad beati petri lrmina uenisse  obtult e palliu aur
tertũ. & manenis ap̃ romanos dieb duodetĩ. om̃ia q̃ fuerant
antiqͥtꝰ instituta ex aere in ornam̃tũ ciuitatis deposuit. in

Expanded text:
qui regium contum ferre erat solitus, quendam Greculum eodem conqui regium contum ferre erat solitus, quendam Greculum eodem contulo utrisque manibus fortiter percutiexercitus, mox inmenso pavore perterritus in fugam convertitur, ultimaque pernicie cesus, sibi fugiens mortem, Romoaldo et Langobardis victoriam peperit. Ita Saburrus, qui se imperatori suo victorie tropeum de Langobardis promiserat patrare, ad gaudium et cunctis securitatem, sublato hostium timore, convexiconspiceret, omnes sevicie sue minas contra suos, hoc est Romanos, retorsit. Nam egressus Neapolym, Romam perrexit, cui sexto ab urbe milliario Vitalianus Papa cum sacerdotibus et Romano populo occurrit. Qui Augustus cum ad beati Petri limina pervenisset, obtulit ei pallium auro textum: et manens apud Romanos diebus duodecim, omnia quae fuerant antiquitus in
Abbreviated transcription (Latin):
optimatib cui nom̃ suburrꝰ erat ab augusto ut fertur.
x̃x. milia militũ expetit seq cũ romo aldo pugnat᷑um
uctorẽ q spopondit. Qui cũ accepto exerciti ad locũ
cui forinꝰ nom̃ ẽ adueniss&e. ibiq castra posuiss&. gri¬
moalt qͥ iã beneuentũ aduenerat hec audienꝰ. contͣ¬
cũ ꝓficisci uoluit. Cui filiuꝰ romoalt ñ ẽ opꝰ inquit.
s tantũ partẽ nob̵ de exercitu ur̃o tribuite. ego dõ
fauente cũ eo pugnabo. & cũ uicero maior utq gła
urȩ potentie ad scribetur: Factũ q c̃ita. Et accepta
aliqua parte de parris etereitu. parĩtq cũ suis hominib:
contra saburrũ ꝓficiscitur. Qui priusꝗͣ bellũ cũ co
in iroe. a iiͦuͦͦ partib tubas insonare p̃cepit morq suꝑ
eos audent̃ irrupit. Cũq utreq acies forti intentione
pugnarent. te unꝰ de regis exercitu nomine a malongꝰ

Expanded text:
optimatibus, cui nomen Saburrus erat, ab augusto, ut fertur, optimatibus, cui nomen Saburrus erat, ab augusto, ut fertur, viginti milia militum expetiit, seque cum Romoaldo pugnaturum victoremque spopondit. Qui cum accepto exercitu, ad locum, cui Fornitus nomen est, advenisset ibique castra posuisset, Grimoald, quieum proficisci voluit. Cui filius Romoald: "Non est opus", inquid, "sed tantum partem nobis de exercitu vestro tribuite. Ego, Deo favente, cum eo pugnabo, et cum vicero maior utique gloria vestre potentie adscribetur". Factumque est, et accepta aliqua parte de patris exercitu pariterque cum suis hominibus contra Saburrum proficiscitur. Qui priusquam bellum cum eo iniret, a quatuor partibus tubas insonare precepit moxque super eos audenter inrupit. Cumque utreque acies forti intpugnarent, tunc unus de regis exercitu nomine Amalongus,
Abbreviated transcription (Latin):
uidere dix̃. Quocũ romo alt adueniss&: sic ad eum
locutꝰ. ẽ. Constans esto dñe romoalt. et habens fiduciã.
noli turbari quia tuus genitor citius tͥ auxiliũ. p̾bi¬
turus aderit. Nam scias eũ hac nocte iuxta sangrũ
fluuiũ cũ ualido exercitu manere. tantũ obsecro
ut misericordiã exhibeas cũ mea uxore et filiis. quia
gens ista ꝑfida me uiuere non sinet. Cũq hoc dixis¬
set: iussu imꝑatoris caput eiꝰ abscisum atq cũ belli
mathina quã petrariã uocant in urbe ꝓiectũ. est:
Qd̾ caput romoalt sibi deferri uissit: idq lacrimans
osculatꝰ ẽ dignoq in loculo tumulari p̃cepit: ¶UIIII.
Ie turns igitꝰ᷑ imꝑator subito grimo aldi regis ad¬
Quentũ dimissa beneuenti obsidione neapolim
ꝓficiscit᷑. Cuiis tam̃ exercitũ mitola capuanus comes
uixia fluenta caloris fluminis in loco qͥusq hodie
pugna dicit᷑ uehem̃ter ad triuit
ost quã uero imꝑator neapolim ꝑuenit un exei

Expanded text:
idere dixit. Qui cum Romoald citius advenisset, sic ad eum locutus est: "Constans esto, domine Romoald, et habens fiduciam noli turbari, quia tuus genitor citius tibi auxilium prebiturus aderit. Nam scias eum hac nocte iuxta Sangrum fluvium cum valido exercitu manere. Tantum obsecro, ut misericordiam exhibeas cum mea uxore et filiis, quia gens ista perfida me vivere non sinebit". Cumque hoc dixisset, iussu imperatoris caput eius abscisum atque cum belli machina, quam petrariam vocant, in urbem proiectum est. Quod caput Romoald sibi deferri iussit ‹idque› lacrimans osculatus est dignoque in loculo tumulari precepit. 33. Metuens igitur imperator subitum Grimoaldi regis adventum, dimissa Beneventi obsidione, Neapolym profiscitur. Cuius tamen exercitum Mitola Capuanus comes iuxta fluenta Caloris fluminis, in loco qui usque hodie Pugna dicitur, vehementer adtrivit. Posquam vero imperator Neapolym pervenit, unus ex ejus
Abbreviated transcription (Latin):
sclaui pensionẽ foro uilanensib ducib ꝑsoluert̃ Hos auos
fis gregorius patricus romanoꝵ in ciuitatẽ op̃itergiodo¬
iosa fraule pemit Nã ꝓmittens tasom qd ei barba sicat
moris e uicidere: eũ ꝙ sibi filiũ facere ipse taso cũ caco¬
ne germano suo & electis uiuenib ad eunde gregoriũ ail
ma ⁊ enetuens aduenit. Qui mor cũ opitergiũ fuisset¬

Expanded text:
Sclavi pensionem Foroiulanis ducibus persolverunt. Hos duos Sclavi pensionem Foroiulanis ducibus persolverunt. Hos duos fratres Gregorius patricius Romanorum in civitate Opitergio dolosa fraude peremit. Nam promittens Tasoni, ut ei barbam, sicut moris est, incideret eumque sibi filium faceret, ipse Taso cum Caccone germano suo et electis iuvenibus ad eundem Gregorium nihil mali metuens advenit. Qui mox cum Opitergium cum s
Abbreviated transcription (Latin):
Uũq eũ ia ualidũ ad ũ faciendũ uidissoe. dans eicbarus ae quia
partẽ tendere deber& admonuit: Qui post aliquot. dies ualiã
ingressus ad domũ in qua ortus fuerat ꝑuenit. Esie senera¬
Aserta ut n solũ tectũ ñ haber&. sed &iã tubis & sentib
plena cet. Quib ille succisis iitra eosdẽ parietes uasta nsm̃
repperiens. in hac suã pharetra suspendit. Qui postea acisan
erelusus uã abhis qͥ eas iuaserant. longa &e diuturna poses¬
sione conquirere. potuit. Iste tam̃ quẽ suꝑiũ pͥmisi ei tiele
meus proauus. Hic &̾ enĩ genuit auũ meũ. Arichis uͦ patẽ
meũ uuarnefrid. ex theodelinda coniuge sua genuit me
palilũ. meũ ꝙ germanũ arichis qͥ nr̃m auũ cognomine retuo
reuertamur ad tramitem. XXXUIIII¬
ortuo ut diximꝰ gisulfo duce forouilensi taso & accofi¬
ui elus eundẽ ducatũ regendũ suscepert̃. Hii uꝰ eodẽ tep
ria dr̃ possedert̃. Unde usꝙ ad tẽpora achisauas dẽ

Expanded text:
ue eum iam validum ad iter faciendum vidisset, datis ei cibariis, ad quam partem tendere deberet, admonuit. Qui post aliquod dies Italiam ingressus, ad domum in qua ortus fuerat pervenit; quae ita deserta erat, ut non solum tectum non haberet, sed etiam rubis et sentibus plena esset. Quibus ille succisis, intra eosdem parietes vastam ornum reperiens, in hac suam pharetram suspendit. Qui postea consangexclusus jam ab iis, qui eas invaserant longa et diuturna possessione, conquirere potuit. Iste, ut jam superius praemisi, exstitit meus proavus. Hic etenim genuit avum meum nefrit autem ex Theudelinda coniuge genuit me Paulum meumque germanum Arichis, qui nostrum avum cognomine retulirevertamur ad tramitem. 38. Mortuo, ut diximus, Gisulfo duce Foroiulensi, Taso et Cacco, filii eius, eundem ducatum regendum susceperunt. Hi suo tempore Unde usque ad tempora Ratchis ducis idem
Abbreviated transcription (Latin):
de quo sepe iã diximꝰ qͥ usq ad sua tẽpora succinctã de
langobardoꝵ gente cõposuit historiolã Eo tẽpr̃ rei agi¬
luf cũ imꝑatore iterato pacẽ cõposuit. Occisus quoq ẽ
his dieb theodebertꝰ rex francoꝵ. & facta ẽ pugna gra¬
uissima int̃ eos. Gondo alt oeiã germañ theodelindo regine.

Expanded text:
de quo saepe iam diximus, qui usque ad sua tempora succinctam de de quo saepe iam diximus, qui usque ad sua tempora succinctam de Langobardorum gestis conposuit historiolam. Eo tempore rex Agilulf cum imperatore iterato pacem conposuit. Occisus quoque est his diebus Theudepertus rex Francorum, et facta est pugna gravissima inter eos. Gunduald etiam, germ
Abbreviated transcription (Latin):
Sis ita ꝑuentis. dux forouilani grasulfus gisulfi germanꝰ
constituitur: Rodo alt uero et grimoalt despectui
ducentes sub patrui sui potestate degere: cũ e̾ent &iam
ꝓpe iuuenilẽ etatẽ. accensa nauicula nauigantes. ad be¬
neuenti fines ꝑueniunt. Exinde adradchis beneuenta¬
noꝵ ducẽ suũ quondã pesagogũ ꝓperantes. ab eo gratissi¬
me suscepti. filioꝵ loco sunt habiti. His tẽporib mor¬
tuo tassone duce baiorioꝵ. filius eiꝰ garibaldus in
agunto a sclauis deuictꝰ ẽ. & baioarioꝵ t̃mini depre¬
dant᷑. Resũptis tam̃ baioarii uirib. & p̾das ab hostib
excutiunt. & hostes de suis finib pepulert̃. XL
Iex uͦ agiluf. pacẽ cũ imꝑatore in annũ unũ itẽq in
alterũ fatiens: cũ francis qͦq iterato pacis cõcordiã
renouauit. Hoc nichilominꝰ anno. sclaui histriã int̃fectis
militib lacrimabilit̃ p̃dati sunt: Sequenti quoq mense
marcio defunctus ẽ apud tridentũ secundus seruũ xp̃ĩ

Expanded text:
is ita peremptis, dux Foroiulanis Grasulfus, Gisulfi germanus, constituitur. Radoald vero et Grimoald despectui ducentes sub patrui sui Grasulfi potestate degere, cum essent iam prope iuvenilem aetatem, ascensa navicula remigantes, ad Beneventi fines perveniunt; et exinde ad Arichis Beneventanorum ducem, suum quondam paedagogum, properantes, ab eo gratissime suscepti et filiorum loco sunt habiti. His temporibus mortuo Tassilone duce Baioariorum, filius eius Garibaldus in Agunto a Sclavis devictus est, et Baioariorum termini depraedantur. Resumptis tamen Baioarii viribus et praedas ab hostibus excutiunt et hostes de suis finibus pepulerunt. 40. Rex vero Agilulf pacem cum imperatore in annum unum itemque in alterum faciens, cum Francis quoque iterato pacis concordiam renovavit. Hoc nihilominus anno Sclavi Histriam, interfectis militibus, lacrimabiliter depraedati sunt. Sequenti quoque mense Martio defunctus est aput Tridentum Secundus servus Christi,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpinquass& : rundẽ nutriciũ eiꝰ de quo p̾̃misimꝰ ad filiũ
misit qͥ ei suũ aduentũ ñtiar&. Qui cũ ꝓpe beneuentũ
uenisset: agrecis captꝰ imꝑatori delatꝰ. ẽ Qui ab eo un¬
de aduenir& reqͥrens: ille se agrimo alt rege uenire
dixit: eundẽq regẽ citius aduentare ñtiauie : Sta¬
timq imꝑator exterritꝰ consiliũ cũ suis inut quatinus
cũ romoalt pacisceret᷑ ut ne apolim possit reuerti:
cceptaq obside romo aldi sorore UIII
cui nom̃ gisa fuit: cũ eode pacẽ fecit. riꝰ uͦ nutriciũ
sesoaldũ ad muros duci p̾cepit. mortẽ eidem minatus
si aliquid romoalt aut ciuib de grimoaldi aduentũ
ñtiar&. sed potius aðseuerar&. rundem uenire mini¬
me posset Qd̾ ille ita se facturũ ut ti p̃cipiebatꝰ pro¬
misit: sed cũ ꝓpe muros aduenisset: uel. te se romo aldũ

Expanded text:
properaret, eundem nutricium eius de quo premisimus ad filium properaret, eundem nutricium eius de quo premisimus ad filium misit, qui ei suum adventum nunciaret. Qui cum prope Beneventum venisset, a Grecis captus, imperatori delatus est, qui ab eo unde advenire requirens, ille se a Grimoaldo rege venire dixit eundemque regem citius adventare nunciavit. Statimque imperator exterritus, consilium cum suis iniit, quatenus cum Romoaldo pacisceretur ut Neapolym possit reverti. 32. Acceptaque obside Romoaldi sororem cui nomen Gisa fuit, cum eodem pacem fecit. Eius vero nutricium Sesualdum ad muros duci precepit, mortem eidem minatus, si aliquid Romoaldo aut civibus de Grimoaldi adventum nuntiaret, sed potius asseveraret eundem venire minime posse. Quod ille ita se facturum ut ei precipiebatur promisit. Sed cum prope muros advenisset, velle se Romoaldu
Abbreviated transcription (Latin):
catũ tenebat: Qui statĩ ut imꝑatoris aduentũ cog¬
nouit: nutriciũ suũ nomine sesualdũ ad patrẽ grimo aldũ
transpadũ direxit: obsecrans ut quantocius uenir& filioq suo
hac beneuentanis quos ipse nutrierat potenter succurrer&.
Quod grimoalt rex audiens statĩ cũ exercitu filio laturus
auxiliũ beneuentũ ꝑgere cxpit: Quẽ plures ex lango¬
bardis itinere relinquentes ad ꝓpͥa remearunt dicen¬
tes quia expoliass& palaciũ etiã non reuersurꝰ pete¬
ret beneuentũ: Interĩ imꝑatoris exercitꝰ beneuen¬
tũ diuersis machinis uehem̃ter expugnabat: econtra
romoalt cũ langobardis fortiter resistebat. Qui quã¬
uis cũ tanta multitudine congredi manu ad manum:
ꝓpt paucitatẽ exercitꝰ ñ auder&. frequent̃ tam̃ cũ ex¬
peditis iuiuenib hostiũ castra in rũpens magnas eisdẽ
inferebat undiq clades: Cũ grimoalt eiꝰ pater iamq

Expanded text:
catum tenebat. Qui statim ut imperatoris adventum cogcatum tenebat. Qui statim ut imperatoris adventum cognovit, nutricium suum nomine Sensualdum ad patrem Grimoaldum trans Padum direxit, obsecrans, ut quantotius veniret, filioque suo ac Beneventanis, quos ipse nutriverat, potenter succurreret. Quod Grimoald rex audiens, statim cum exercitu, filio laturus auxilium, Beneventum pergere cepit. Quem plures ex Langobardis itinere relinquentes ad propria remearunt, dicentes, quia expoliasset palatium, et iam non reversurus repeteret Beneventum. Interim imperatoris exercitus Beneventum diversis machinis vehementer expugnabat; econtra Romoald cum Langobardis fortiter resistebat. Qui quamvis cum tanta multitudine congredi manu ad manum propter paucitatem exercitus non auderet, frequenter tamen cum expeditis iuvenibus hostium castra inrumpens, magnas eisdem inferebat undique clades. Cumque Grimoald eius pater iamque
Abbreviated transcription (Latin):
struxit. et ꝓpt̾ hoc ipse beatꝰ iohannes ꝓ langobardoꝵ
gente continue intercedit. Ueniet autẽ tr̃pꝰ quando
ipsũ oraculũ despectui habebit᷑: et tunc gens ipsa
bardoꝵ ꝑdicionẽ eandẽ beati iohannis basilicã quȩ
utiq in loco qͥ modicia dicit᷑. ẽ. constituta ꝑ iiles ꝑso¬
nas ordinari conspeximꝰ. ita ut in dignis. & ad ulteris
non ꝓuitȩ merito sed p̾miorũ datione hisđe̾ locus
uenerabilis largiret᷑.
egressus in de beuentanoꝵ fines in uasit. om̃sq pȩne
ꝑquas uenerat langobardoꝵ ciuitates ceꝑit: Lucer¬
nã quoq opulentã apuliȩ cutatẽ expugnatã fortius
inuadens diruit et adsolũ ipse ꝓstrauit: Aricia sane
ꝓpt̾ munitissimã loci positionẽ capere minime po¬
tuit. De inde cũ om̃i suo exercitu beneuentũ circũ¬
dedit. et eam uehementer expugnare cȩpit. ubi
tunc romoalt grimo aldi filius adhuc iuuenculus du¬

Expanded text:
struxit, et propter hoc ipse beatus Joannes pro Langobardorum struxit, et propter hoc ipse beatus Joannes pro Langobardorum gente continue intercedit. Veniet autem tempus quando ipsum oraculum habebitur despectui, et tunc gens ipsa bardorum perditionem eandem beati Iohannis basilicam, quae utique in loco qui Modicia dicitur est constituta, per viles personas ordinari conspeximus, ita ut indignis et adulteris non pro vitae merito, sed praemiorum datione, isdem locus venerabilis largiretur.egressus exinde, Beneventanorum fines invasit omnesque pene per quas venerat Langobardorum civitates cepit. Luceriam quoque, opulentam Apuliae civitatem, expugnatam fortius invadens diruit, ad solum usque prostravit. Agerentia sane propter munitissimam loci positionem capere minime potuit. Deinde cum omni suo exercitu Beneventum circumdedit et eam vehementer etunc Romoald, Grimoaldi filius adhuc iuvenulus, du
Abbreviated transcription (Latin):
post noctis mediũ irruens tanta ros cede ꝓstrauit.
ut uix pauci ex eis elapsi patriã ualuerint repedare
Qui locꝰ ubi hoc gestũ est p̾liũ francoꝵ usq hodie riuus
appellat᷑. nec longe distat abhastensis ciuitatis moenib
is dieb constantinꝰ augustus I UI.¬
qui et constans . ẽ. appellatꝰ: italiã alangobardorũ manu
eruere cupiens constantinopolim egressus ꝑ littora
it̾ agens athenas uenit indeq mare trans gressus.
tarentũ applicuit. Qui tam̃ pͥus adsolitariũ quenda
qui ꝓphetiȩ sp̃m habere dicebat᷑ adut: studiose ab ro
bitabat suꝑare et obtinere possit. Aquo cũ ser uus
dĩ spaciũ unius noctis expetisset: ut ꝓhoc ipso dnm̃
supplicaret: facto mane ita eidẽ augusto respondit:
Gens langobardorũ suꝑari modo ab aliquo non potest
quia regina quȩdã ex alia ꝓuincia ueniens basilicã
beati iohannis baptiste in lango bardorũ finib con¬

Expanded text:
post noctis medium inruens, tanta eos caede prostravit, post noctis medium inruens, tanta eos caede prostravit, ut vix pauci ex eis elapsi patriam valuerint reppedare. Qui locus, ubi hoc gestum est proelium, Francorum usque hodie Rivus appellatur, nec longe distat ab Astensis civitatulae moenibus. 6. His diebus Constantinus augustus, qui et Constans est appellatus, Italiam a Langobardorum manu eruere cupiens, Constantinopolim egressus, per litoralia iter habens, Athenas venit, indeque mare transgressus, Taren tum applicuit. Qui tamen prius ad solitarium quendam, qui prophetiae spiritum habere dicebatur, adiit, studiose ab eo bitabat, superare et obtinere posset. A quo cum servus Dei spatium unius noctis expetisset, ut pro hoc ipso Dominum supplicaret, facto mane, ita eidem Augusto respondit: Gens Langobardorum superari modo ab aliquo non potest, quia regina quaedam ex alia provincia veniens, basilicam beati Joannis Baptistae in Langobardorum finibus con
Abbreviated transcription (Latin):
sam suppellectilem. & ad ꝑc tarit in lesus ꝓperar&: Pari
etiã modo: et uestiariũ illũ absoluit. Qui omĩa sua secũ
benignitatẽ regis sufficienter tollentes: cũ eiꝰdem re¬
gis ad uitoriũ francoꝵ patriã ad suũ dilectũ ꝑc tarit
sunt ꝓfecti:
ac tẽpestate francoꝵ exercitꝰ deꝓuincia egrediens
initaliã introuut. Contra quos grimoalt cũ lango¬
bardis ꝓgressus: hac eos arte decepit. fugere qui ppẽ
se eoꝵ impetũ simulans: castra sua simul cũ tentorus
et diuersis parit᷑ referta bonis p̾cipueq uini optimi
copia hominib omnino uacua reliquid. Quodũ fran¬
corũ acies aduenissent: existimantes grimoalt cum
langobardis pauore deterritũ. castra in tegra reliqͥsse
mox leti effecti certatĩ cuncta in uadunt cenãq
affluentissimã instruunt. Quidũ diũsis epulis multoq
de grauati uino somnoq qͥ eiussent. grimoalt suꝑ eos

Expanded text:
sam supellectilem, et ad Bertaridum illaesus properaret. Pari sam supellectilem, et ad Bertaridum illaesus properaret. Pari etiam modo et vestiarium illum absolvit. Qui omnia sua secundum benignitatem regis sufficienter tollentes, cum eiusdem regis adiutorio Francorum in patriam ad suum dilectum Perctarit sunt profecti. 5. Hac tempestate Francorum exercitus de Provincia egrediens, in Italiam introivit. Contra quos Grimuald cum Langobardis progressus, hac eos arte decepit. Fugere quippe se eorum impetum simulans, castra sua simul cum tentoriis et diversis pariter referta bonis praecipueque vini optimi copia hominibus omnino vacua reliquit. Quo dum Francorum acies advenissent, existimantes Grimualdum cum Langobardis pavore deterritos castra integra reliquisse, mox laeti effecti certatim cuncta invadunt coenamque affluentissimam instruunt. Qui dum diversis epulis multoque degravati vino somnoque quievissent, Grimuald super eos
Abbreviated transcription (Latin):
te pmitteus qd̾ nichil pateret᷑ mali tantũ insua fidẽ
ueniree. Hunulfus uero talit̃ regis uestigia ꝓuolut¬
in terrogatꝰ est abeo quomodo aut qualit̾ ꝑctarit euade
potuiss&: At ille cũ ei cuncta ex ordine retuliss& rex
eiꝰ fidem et prudentiã conlaudans om̃s facultates eiꝰ¬
et quicquid habere poterat eidem dem̃ter concessit: SIIII¬
umq post aliquot tẽpꝰ rex hunulfum in qͥreret utrũ
uell& ipsis dieb cũ ꝑc tarit fͦe ille uirando ait cum
ꝑctarit pͥusse uelle mori quã usquã alibi insũmis de¬
licus uiuere: Tunc rex uestiariũ illũ quesiuit
dicens. utrũ melius ei esset secũ in palatio manere ancũ
ꝑctarit in ꝑegrinacione degere. Qui cũ ei similia sicut
hunulfus respondisset. rex eoꝵ uerba benigne suscipi¬
ens roꝵq fidem conlaudans: p̾cepit himulfo ut quicquid
uellet dedomo sua toller& pueros scilic& et ȩquos et diuer¬

Expanded text:
te promittens quod nihil pateretur mali, tantum in sua fide te promittens quod nihil pateretur mali, tantum in sua fide veniret. Hunulfus vero talem regis promissiointerrogatus ab eo est, quomodo aut qualiter Perctarit evadere potuisset. At ille cum ei cuncta ex ordine retulisset, rex eius fidem et prudentiam conlaudans, omnes eius facultates et quicquid habere poterat eidem clementer concessit. 4. Cumque post aliquot tempus rex Unulfum inquireret, utrum vellet ipsis diebus cum Bertarido esse, ille jurejurando ait, cum Bertarido prius se velle mori quam usquam alibi in summis deliciis vivere. Tunc rex vestiarium illum requisivit, dicens, utrum melius ei esset secum in palatio manere, an cum Bertarido in peregrinatione degere. Qui cum ei similia, sicut et Hunulfus, respondisset, rex eorum verba benigne suscipiens, eorumque fidem collaudans, praecepit Hunulfo ut quidquid vellet de domo sua tolleret, pueros scilicet et equos, et diver
Abbreviated transcription (Latin):
palaciũ ꝑtrahunt : eũq in regis p̃sentiã ꝑducentes fuge
ꝑctarit hunc esse consciũ ideoq morte dignissimũ dicunt
Quẽ dinati pcepit : eũ ꝙ ꝑordinẽ qualit̃ perctarit effugiss&
in qui suit: Ille regi unuiersa si cut acta fuerant retullt
Tunc rex acircũstautib reqͥsiuit dicens. Quid uob̃de
homine isto uidetꝰ qͥ talit̾ ꝑpetrauit: Tunc om̃sima
uoce responder̃: esse eũ dignũ multis supplicus excru
ciatũ interire. At rex: ꝑ eũ qͥ me nasci fecit in quid
digri est homo iste bene habere quisȩ ꝓfide sui dñ morti
a deee non recusauit: łũq mex intersuos uestiario
esse p̃cept. ammonens eũ ut sibi eandem fidem quã erga
pctarit habuerat seruar&. multa ei se cõmoda largiturũ
ꝓmitens Cũq rex reqͥrera quid de hunulfo factũ
fuiset mintiatũ est ei qđ in beati michdelis archang
basilicã confugiũ fecisset: Qui mox adeũ misit spon¬

Expanded text:
palatium pertrahunt. Eumque in regis praesentiam perducentes, fogae palatium pertrahunt. Eumque in regis praesentiam perducentes, fogae Perctarit hunc esse conscium ideoque morte dignissimum, dicunt. Quem rex dimitti praecepit eumque per ordinem, qualiter Perctarit effugisset, inquisivit. Ille regi universa sicut acta fuerant retulit. Tunc rex a circumstantibus requisivit dicens: 'Quid vobis de homine isto videtur, qui talia perpetravit'? Tunc omnes una voce ciatum interire. At rex: Per eum qui me nasci fecit, inquit, dignus est homo iste bene habere, qui se pro fide sui domini morti tradere non recusavit. Eumque mox inter suos vestiarios esse praecepit, admonens eum ut sibi eamdem fidem quam erga Bertaridum habuerat servaret, multa se ei commoda largiturum promittens. Cum rex requireret quid de Hunulfo factum fuisset, nuntiatum est ei quod in beati archangeli Michaelis basilicam confugium fecisset. Qui mox ad eum misit, spon
Abbreviated transcription (Latin):
quia adhuc percꝰtarit gͣuissimo somno qͥesceret: Tt ille
Siinquid hesterno sero senmo ad eo oppleuit. ut adhuc uigi¬
lare non possit: quib tam̃ p̃cepit: ut mox excitatũ eũ¬
ad palaciũ deducerent. Qui uenientes ad ianuã cubili
in qͦ perctarit sꝑabant qͥescere. coepert̃ ãplius pulsare.
Tunc uestiarius ille rursũ eos rogare coepit. ut quasi
tundem ꝑctarit aliquantulũ ad huc dornire ꝑmitterent:
Qui irati uociferantes iamsatis ebriosũ illũ qͥeuisse: mox
calcib riꝰdẽ cubit uli hostiũ confringunt: in gressiꝙ st̃
perctarit in lectulo reqͥrt̃. Quẽ cũ non in uenissent:
ad requisita eũ naturȩ residere suspicatisunt. Quẽ cũ
nec ibi repperissent: uestiariũ illũ in terrogant. quid de
perctarit factũ fuisset. Quib ille fugisse eũ respondit.
Quẽ statim capillis ad p̃hensũ furentes eũq uerberantes ad

Expanded text:
quia adhuc Bertaridus gravi somno quiesceret. Tunc ille: quia adhuc Bertaridus gravi somno quiesceret. Tunc ille: Sic inquit hesterno sero vino se adeo opplevit, ut adhuc vigilare non possit? Quibus tamen pad palatium deducerent. Qui venientes ad ianuam cubiculi, in quo Perctarit sperabant quiescere, coeperunt acrius pulsare. Tunc vestiarius ille rursum eos rogare coepit, ut quasi eundem Perctarit aliquantulum adhuc dormire permitterent. Qui irati vociferantes, iam satis ebriosum illum quievisse, mox calcibus eodems cubiculi ostium confringunt, ingressique Perctarit in lectulo requirunt. Quem cum non invenissent, ad requisita eum naturae residere suspicati sunt. Quem cum nec ibi repperissent, vestiarium illum interrogant, quid de Perctarit factum fuisset Quibus ille, fugisse eum, respondit. Quem statim capillis adprehensum, furentes eumque verberantes, ad
Abbreviated transcription (Latin):
astense ꝓꝑant ciuitatẽ. in qua ꝑttarit amiti manebans
Deinde quantocius ꝑctarit ad taurinensẽ urbẽ ueniens
ac post claustra italiȩ trinsgressus francorũ ad patriã ꝑuent.
Sic que dĩ om̃ps dispositione misericordi & mnocentẽ amorte
eripuuit: et rege̾ ex animo bona facientẽ ab offensione seruauit¬
t uero rex grimoalt dũ perctarit in hospicio suo qͥ escere
putaret: ab eodem hospicio usq ad palaciũ suũ acies ho¬
minũ hinc et inde adstare fecit: ut ꝑeoꝵ mediũ perc¬
tarit deduceret᷑ quatinꝰ effugere minime posset
Cumq arege missi uenissent. qͥ perctarit ad palacium
euocarent: et adhostiũ quo eũ qͥescere putabant pul¬
sassent: uestiarius ille qͥ in trorsus erat rogabat eos di¬
cens. Misericordiã cũ eo facite eumq paululũ qͥescere
sinite : qͥ ad huc deitinere lassus. gͣuissimo somno depͥmit᷑.¬
Quod cũ illi adqͥeuissent: hoc ipsũ regi nuntia uerunt

Expanded text:
Astensem properant civitatem, in qua Bertaridi amici manebant. Astensem properant civitatem, in qua Bertaridi amici manebant. Deinde Bertaridus quantocius Taurinensem urbem petens, ac post claustra Italiae transgressus, Francorum ad patriam pervenit. Sicque Deus omnipotens dispositione misericordi, et innocentem a morte eripuit, et e3. At vero rex Grimoald dum Perctarit in hospitio suo quiescere putaret, ab eodem hospitio usque ad palatium suum acies hominum hinc et inde adstare fecit, ut per eorum medio Perctarit deduceretur, quatenus effugere minime possit. Cumque a rege missi venissent, qui Perctarit ad palatium evocarent, et ad ostium, quo eum quiescere putabant, pulsassent, vestiarius ille qui introrsus erat rogabat eos dicens: "Misericordiam cum eo facite eumque paululum quiescere sinite, qQuod cum illi acquievissent, hoc ipsum regi nuntiaverunt,
Abbreviated transcription (Latin):
desuꝑ & urgere ñ cessabat. ita ut impulsus atq ictus sepius
positi erant requirerent qͥd hoc c̾ẽt. seruuꝰ inqͥt iste nequam
lectũ mͥ incubiculo ebriosi istuis ꝑtarit statuit. qͥ in tantũ
uino plenꝰ ẽ. ut quasi mortuus ita cub&. S satis ẽ qd eiꝰ
nc̃ usq amĩtiam secutꝰ sũ. iã deinceps in uita domini regis
in domo ꝓpria manebo. Hec illi audientes & uera q̃ auclieraũ
eẽ credentes leti effecti sunt & eũ parit̃q ꝑctarit. quem
putabant seruũ. & qr oꝑtũ ne agnosceretur habebat caput
locũ illis dantes abire ꝑmisert̃: Illis aut̃ ab euntib uestiarius
ille fide lissimꝰ obserato diligent̃ hostio remansit intrinsecꝰ
solus. Hunulfus uͦ ꝑctarit de muro angłi. qͥc̃ a parte ticini
fluminis ꝑ funẽ deposuit. eq quos potuit sotios c̃iuncxit
Qui arreptis quos in pastu inuenerant equis. cãdẽ nocte. ad

Expanded text:
desuper, et urgere non cessabat, ita ut impulsus atque ictus saepiudesuper, et urgere non cessabat, ita ut impulsus atque ictus saepiupositi erant, requirerent quid hoc esset: Servus iste, inquit, nequam lectum mihi in cubiculo istius ebrii Bertaridi stravit, qui in tantum vino plenus est, ut quasi mortuus ita cubet. Sed satis est quod ejus huc usque amentiam secutus sum, jam deinceps in vita domini regis in domo propria manebo. Haec illi audientes, et vera quae audierant esse credentes, laeti effecti sunt, et eum pariterque Bertaridum, quem putabant servum, quia opertum ne agnosceretur habebat caput, locum illis dantes, abire permiserunt. Illis autem abeuntibus, vestiarius ille fidelissimus, obserato diligenter ostio remansit intrinsecus solus. Hunulfus vero Bertaridum de muri angulo, qui est a parte Ticini fluminis, per funem deposuit, eique quos potuit socios conjunxit. Qui arreptis quos in pastu invenerant equis, eadem nocte ad
Abbreviated transcription (Latin):
rex letus respondit. Bibat ebriosus ille. cras enĩ parit̃ eadẽ
ad se adscitũ ei desua morte regis consiliũ dixit. Quistatĩ
ad donũ suũ puerũ misit. ut sibi lecti sternia ad ferr&e
lectũ q sibi uixta stratũ ꝑctarit fieri iubsit Nec mora rex
grimoalt suos satellites direrit qui domũ in qua ꝑtarit
quiescebat ne aliquo mͦ effugere posset custodirent cũ q
ac uestiarius ꝑctarit remansissent qͥ utiq ei satis erant
fideles. consiliũ ei aperuerunt. & obsecrant ut cũ ꝑctarit fu¬
geret ipse eĩ quandui poss&e. intra cubiculũ quiescere simularo
Cũq ille se hoc facturũ spopondiss&. hunulfus pannos suos lecta¬
ricios. & culcitã ursinãq pellã supra dorsũ acceruicẽ ptarit
imposuit. eũq ex consilio quasi rusticanũ seruũ extra ianuam
expellere cepit. multasq ei iniurias fatiens fuste eũ ꝑcutere

Expanded text:
rex laetus respondit: "Bibat ebriosus ille; cras enim pariter eadem rex laetus respondit: "Bibat ebriosus ille; cras enim pariter eadem ad se adscitum, de sua morte ei regis consilium nuntiavit. Qui statim ad domum suam puerum misit, ut sibi lectisternia afferret, lectumque sibi juxta stratum Bertaridi fieri praecepit. Nec mora, rex Grimoaldus suos satellites direxit, qui domum in qua Bertaridus quiescebat, ne aliquo modo effugere posset, custodire deberentac vestiarius Bertaridi, remansissent, qui utique ei satis erant fideles, consilium ei aperuit et obsecravit eum ut cum Bertaridus fugeret, ipse eum quandiu posset intra ejusdem cubiculum quiescere simularet. Cumque ille se hoc facturum spopondisset, Hunulfus pannos suos lecticarios, et culcitram ursinamque pellem, supra dorsum ac cervicem Bertaridi imposuit, eumque ex consilio quasi rusticanum servum extra januam impellere coepit, multasque ei injurias faciens, fuste eum percutere
Abbreviated transcription (Latin):
nocentis ꝓtarit statĩ necẽ accendituirꝰ consiliũq mut qualt̃
eũ quia iã hora tardior erat in crastino uita priuaroe. Cui
deniq ad uesꝑam diũsos cibos uina quoq p̃cipua. uaria q
potionũ genera misit ut eũ in ebriare possit. quatinꝰ multa
cadẽ nocte potatione resolutus uinoq oblitus de sua morte
nichil cogitare ualerre. Tc̃ unꝰ qui de eiꝰ patris obsequio
fuerat cũ eidẽ ꝑtarit regiũ poculũ adtuliss& quasi eũ salu¬
taturꝰ sub m̃sa caput mittens. eidẽ secrete q rex cũ occidere
in fiala argentea ñ aliud ꝗͣ aliquantulũ aque ꝓpinar&e.
Cũ q hi qui diũsi generis potiones arego ei deferebant. de ũbo
regis eũ rogarent ut totã fialã bibera&. ille in honoiẽ regis
se totã bibere ꝓmitens. parũ aque bibebat de argenteo calice
Qui ministri cũ hec regi ñtiarent qd ille auidissime biber&.

Expanded text:
nocentis Bertaridi statim necem accenditur, consiliumque iniit, qualiter nocentis Bertaridi statim necem accenditur, consiliumque iniit, qualiter eum, quia jam hora tardior erat, in crastinum vita privaret. Cui denique ad vesperam diversos cibos, vina quoque praecipua, variaque potionum geneadem nocte potatione resolutus vinoque sepultus, de sua nihil salute cogitare valeret. Tunc unus qui de eius patris obsequio fuerat, cum eidem Perctarit ferculum regium adtulisset, quasi eum salutaturus sub mensam caput mittens, eidem secrete, quia rex eum occidere in fiala argentea non aliud quam aliquantulum aquae propinaret. Cumque hi qui diversi generis potiones ei a rege deferebant de verbo regis eum rogarent, ut totam fialam biberet, ille in honorem regis se totam bibere promittens, parum aquae libabat de argenteo calice. Qui ministri dum haec regi nuntiarent, quod ille avidissime biberet,
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ suũ aduentũ ci nuntiar&e. Hunulfus ad regẽ ueniens. ꝑtarit
in ciꝰ fide aduentare nuntiauit. Hec ille audienꝰ. fident̃ ꝓmi
ꝑueniens ad grimo aldũ. ingressus cũ eiꝰ se uestigus ad uoluere
conatꝰ c̾ẽt. rex eũ dem̃t᷑ retinuit. atq ad os suũ. osculũ q
erexit. Adquẽ ꝑtarit: Seruũ tuuꝰ sũ. sciens te xp̃ianũ ẽẽ &¬
piũ. cũ possim it paganos uiuere. fretꝰ de tuaclem̃ta. ad tua
ueni uestigia. Cui rex ut solebat uire uirando ita ꝓmisit
mali patieris. s ita te ordinabo. ut decent̃ uiuere possef
Tẽ ei in spatiosa domo hospitiũ p̃bens: eũ post laborẽ requiẽ
cessaria largus ministrari. ꝑtarit uͦ cũ ad hospitiũ sibi arege
p̃paratũ uenissoe. mox ad eũ ticinensiũ ciutũ ceperunt turbe
concurrere. ut eũ ł uiderent. uel pristina noticia cognitum
salutarent. Uerũ qd ñ mala litgua irrũpere pot̃. mor namq
moalt. nimiũ credulus effectus. & qd̃ ꝓmiserat oblitus. in in¬

Expanded text:
qui suum ei adventum nuntiaret. Hunulfus vero ad regem veniens, Bertaridum in ejus fide adventare nuntiavit. Haec ille audiens, fidenter promisertaridus adveniens, ad Grimoaldum ingressus, cum ejus se vestigiis advolvere conatus esset, rex eum clementer retinuit, atque ad os suum ad osculumque erexit. Ad quem Bertaridus: Servus tuus sum, inquit, sciens te sse, cum possim inter paganos vivere, fretus de tua clementia ad tua vestigia veni". Cui rex, ut solebat, iureiurando ita repromisit , nihil in aliquo mali patieris, sed ita te ordinabo, ut decenter vivere possis". Tunc ei in spaciosa domo hospitium praebens, eum post viae laborem cessaria largius ministrari. Bertaridus vero cum ad hospitium sibi a rege praeparatum venisset, mox ad eum Ticinensium civium coeperunt turmae concurrere, ut eum vel viderent, vel pristina notitia cognitum salutarent. Verum quid non mala lingua irrumpere potest? Mox namque moaldus nimium credulus effectus, et quod promiserat oblitus, in in