comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
be cum coticliana mea recusatio
non difficultatis extusationem:
sed mnercie uideretur. dep̾cationẽ
here difficillimam. Suscepi cesaris mĩ commen¬
tarios itrum gestarum gallie non comparantibꝰ
supioribus atq in sequentibus enis scriptis con¬
texui. nouissimumq imꝑfectum ab rebus ges¬
tis alexandrie confeci usq ad exitum. non qͥdẽ
cuulis dissentioms. cuinis fmem nullum iudemꝰ
s uite cesanis. Iuos utmam qui legent scnre possint
stutricie acq anogantic cramne. qui me meddiis
inte posuerim cesaris scnptis. Constat enim niter
onis inhil tam oꝑose ab alns ceͣ ꝑfectum. qđ nõ
horum elegantia cõmentariorum suꝑctur. qui
sunt editi. ne scientia tantariu rerũ scriptonbus
desit.: ad eoq probatum õm nidicio: ut p̾repta
non p̾bta facultas. scriptoribus uideatin. Cimis
le atq celenter eos ꝑfecerit: scimus. Erat autem
in cesare tum faculta atq elegancia sũma soribẽ¬
di. tũ uerissima scientia suorum consiliorum

Expanded text:
be, cum cotidiana mea recusatio non difficultatis excusationem, sed inertiae videretur deprecationem habere, rem difficillimam suscepi. Caesaris nostri commentarios rerum gestarum Galliae, non comparantibus superioribus atque insequentibus eius scriptis, contexui novissimumque imperfectum ab rebus gestis Alexandriae confeci usque ad exitum non quidem civilis dissensionis, cuius finem nullum videmus, sed vitae Caesaris. Quos utinam qui legent scire possint stultitie atque arrogantie crimine, qui me mediis interposuerim Cesaris scriptis. Constat enim inter omnes nichil tam operose ab aliis esse perfectum, quod non horum elegantia commentariorum superetur, qui sunt editi ne scientia tantarum rerum scriptoribus desit, adeoque probantur omnium iudicio, ut prerepta, non praebita facultas scriptoribus uideatur. cuius le atque celeriter eos perfecerit scimus. Erat autem in Caesare cum facultas atque elegantia summa scribendi, tum verissima scientia suorum consiliorum
Abbreviated transcription (Latin):
postulabat pellibus induxerant. Cercia uigilia
qua minime arduus ad nr̃as munitiones ascẽ¬
sus uidebatur ominbus copis repentmo ex op¬
pido eruptionem fecerunt. Celenter ut ante
cesar imꝑarat ignibus significatione facta ex
proximis castellis eo concursum est pugnatũ
ab hostibus ita acriter est. ut aniris fortibus. in
extrema spe salutis. miquo loco. contra eos qui
ex ualso turribusq tela iacerent. pugnari debũ.
Cum in una uirtute spes salutis consisteret. occi¬
sis ad hominumi imlibus quatuor. reliqui m op¬
pidum reiecti sunt. Fostridie enis diei refractis
portis cum iani defenderet nemo. atq intromis¬
sis militibus mĩs. sectioneni euis opidi unnuer¬
sam cesar uendidit. AAb hns qui emerant. capi¬
tum mmerus ad eum relatus est miliuim quin¬

Expanded text:
postulabat, pellibus induxerant, tertia vigilia, postulabat, pellibus induxerant, tertia vigilia, qua minime arduus ad nostras munitiones ascensus videbatur, omnibus copiis repente ex oppido eruptionem fecerunt. Celeriter, ut ante Caesar imperaverat, ignibus significatione facta, ex proximis castellis eo concursum est, pugnatumque ab hostibus ita acriter est ut a viris fortibus in extrema spe salutis iniquo loco contra eos qui ex vallo turribusque tela iacerent pugnari debuit, cum in una virtute omnis spes consisteret. Occisis ad hominum milibus IIII reliqui in oppidum reiecti sunt. Postridie eius diei refractis portis, cum iam defenderet nemo, atque intromissis militibus nostris, sectionem eius oppidi universa Caesar vendidit. Ab iis qui emerant capitum numerus ad eum relatus est milium LI
Abbreviated transcription (Latin):
tatem conseruaturum. si priusꝙͣ aries attigiss
se cdedissent. Sed cleditionis millam esse con¬
ditionem insi arims traditis. S id quod in ner¬
uiis fecisset facturum. finitimisq imꝑaturum.
xcrunt. Armorum magna multitudine de mu¬
ro m fossam. que erat aute oppidum iacta. sic
ut prope summam muri aggersq altitudinẽ
acerui armorum adequarent. Et tamen circit᷑
parte tercia ut postea prospectum est celata.
atq in oppido retenta portis patefactis eo diẽ
pate sunt usi. Sub uesperum cesar portas
claudi. milieresq ex oppido exire nissit. ne quã
noctu oppidum ab mmlitibus innuriam acciꝑent
Ini autem mito ut intellectum est consilio. qđ
cdeditione facta nr̃os presidia deducturos aut
deniq intelligentus seruatinos crediderant
fartim cum hns que retimierant e celauerant
armis. partim scutis ex cortice factis. aut uimi¬
mbus intextis. que subito ut temꝑoris exiguitas

Expanded text:
tatem conservaturum, si prius quam murum aries attigisset tatem conservaturum, si prius quam murum aries attigisset se dedidissent; sed deditionis nullam esse condicionem nisi armis traditis. Se id quod in Nerviis fecisset facturum finitimisque imperaturum xerunt. Armorum magna multitudine de muro in fossam, quae erat ante oppidum, iacta, sic ut prope summam muri aggerisque altitudinem acervi armorum adaequarent, et tamen circiter parte tertia, ut postea perspectum est, celata atque in oppido retenta, portis patefactis eo die pace sunt usi. Sub vesperum Caesar portas claudi militesque ex oppido exire iussit, ne quam noctu oppidani a militibus iniuriam acciperent. Illi ante inito, ut intellectum est, consilio, quod deditione facta nostros praesidia deducturos aut denique indiligentius servaturos crediderant, partim cum iis quae retinuerant et celaverant armis, partim scutis ex cortice factis aut viminibus intextis, quae subito, ut temporis exiguitas
Abbreviated transcription (Latin):
onimibus gallis pͥ magitudine corꝑorun suo¬
Arum. breuitas nr̃a contemptui est. Tanti oneris
turrim i muros se se collocare confiderent. Ubi
ulero moueri & apropinquare menibus iuderũt
noua atq musitata specie cominioti: legatos ad
desarem de pace miserunt. Qui ad hunc modũ
locuti non existimare romanos sine ope duma
bellum geiere qui tante altitucdins machina¬
tiones. tanta celertate promouere possent. se suaq
omnia corum potestati ꝑmittere dixerunt. Unũ
petere ac deprecari si forte pro sua dementia ac
mansuctudine quam ipi ab aliis audirent sta¬
tuisset. aduaticos ẽẽ conseruandos ne se armis
despoliaret sibi omnes fere finitimos cͣe mimi¬
cos. ac sue uirtuti iuidere. a quibus se cle fen¬
dere traditis armis non possent sibi prestare. si
in eum casum deducerentur. ꝙͣuis fortuna apo.
dommari consuessent. Ad hec cesar respondit
se magis consuetudine sua ꝗͣ merito corum ciui¬

Expanded text:
omnibus Gallis prae magnitudine corporum quoomnibus Gallis prae magnitudine corporum quorum brevitas nostra contemptui est tanti oneris turrim in muro sese posse conlocare confiderent? Ubi vero moveri et adpropinquare muris viderunt, nova atque inusitata specie commoti legatos ad Caesarem de pace miserunt, qui ad hunc modum locuti, non se existimare Romanos sine ope divina bellum gerere, qui tantae altitudinis machinationes tanta celeritate promovere possent, se suaque omnia eorum potestati permittere dixerunt. Unum petere ac deprecari: si forte pro sua clementia ac mansuetudine, quam ipsi ab aliis audirent, statuisset Atuatucos esse conservandos, ne se armis despoliaret. Sibi omnes fere finitimos esse inimicos ac suae virtuti invidere; a quibus se defendere traditis armis non possent. Sibi praestare, si in eum casum deducerentur, quamvis fortunam a dominari consuessent. Ad haec Caesar respondit: se magis consuetudine sua quam merito eorum civi
Abbreviated transcription (Latin):
ombris teuthonisq prognati. Qui cum iter in
ꝓiunciam nr̃am atq ytaliam facerent. hnis i¬
pedinientis que secum agere ⁊ portare non
poterant: citra flumen rhenum depositis custo¬
diam ex sius ac presidium sex milia hominum.
una reliquerunt. Hii post eorum obitum mul¬
tos amios afinitimis cxagitati. cun alias bellum
inferrent. alias illatum deffenderent. consensu
eorum dnmnim patefacta. hunc sibi douncilio
locum delegerunt.
Ae prmio aduentu exertitus nri crebras ex oppido
excursiones faciebant. Fariuilisq piels cum miis
contendekant. Pstca uallum peduum in circuitu
quuidecim millium crebris q castellis ortimiu¬
inti oppido sese continebant. Ubi uieis actes ae¬
gere eetructo: turrim procul constitui uideruit
prmim nidere ex muro atq increpitare uoci¬
bus. qł tanta machinatio ab tanto spacio nistra¬
eretiir: quibus etiam mamibus aut quibus niribꝰ
pͣsertim homiines tantule stature. Nam plerũq

Expanded text:
Cimbris Teutonisque prognati, qui, cum iter in Cimbris Teutonisque prognati, qui, cum iter in provinciam nostram atque Italiam; facerent, iis impedimentis quae secum agere ac portare non poterant citra flumen Rhenum depositis custodiae ex suis ac praesidio VI milia hominum una reliquerant. Hi post eorum obitum multos annos a finitimis exagitati, cum alias bellum inferrent, alias inlatum defenderent, consensu eorum omnium pace facta hunc sibi domicilio locum delegerant. Ac primo adventu exercitus nostri crebras ex oppido excursiones faciebant parvulisque proeliis cum nostris contendebant; postea vallo pedum XII in circuitu XV milium crebrisque castellis circummuniti oppido sese continebant. Ubi vineis actis aggere extructo turrim procul constitui viderunt, primum inridere ex muro atque increpitare vocibus, quod tanta machinatio a tanto spatio institueretur: quibusnam manibus aut quibus viribus praesertim homines tantulae staturae nam plerumque
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑerant consensu. legatos ad cesarem mittunt
seq ei cdecdiderunt. Et in commemoranda ciui¬
tatis calamitate. ex sexcentis ad tres senatores &
homimm milibus .lx. ad quingentos qui arma
ferre possent se se redactos ceͣ dixerunt. Quos ce¬
sar ut in miseros ac supplices usus misericordia ui¬
deretur cdiligentissime conseruaretur suisq fini¬
bus atq oppidis uti iussit. E finitimis imꝑauit
ut ab innria & maleficio se suosq prohiberent
Aduatuci de quibus supra scripsimus cum om¬
nibus copiis auxilio neruns uennent. Hac pu¬
gna nunciata ex itmere domum reuerterunt.
cunctis oppidis castellisq desertis. sua omma in
umm oppidum egregie natura munitum cõ¬
tulerunt. Qd̃ cum ex omnibus in crcuitu parti¬
bus altissimas rupes despectusq haberet. Una ex
parte leuiter accliuis aditus in altitudinem nõ
amplius ducentorum pedum relinquebatur. quẽ
locum clupplici altissimo muro munerãt. Tunc

Expanded text:
supererant consensu legatos ad Caesarem miserunt supererant consensu legatos ad Caesarem miserunt seque ei dediderunt; et in commemoranda civitatis calamitate ex DC ad tres senatores, ex hominum milibus LX vix ad D, qui arma ferre possent, sese redactos esse dixerunt. Quos Caesar, ut in miseros ac supplices usus misericordia videretur, diligentissime conservavit suisque finibus atque oppidis uti iussit et finitimis imperavit ut ab iniuria et maleficio se suosque prohiberent. Atuatuci, de quibus supra diximus, cum omnibus copiis auxilio Nerviis venirent, hac pugna nuntiata ex itinere domum reverterunt; cunctis oppidis castellisque desertis sua omnia in unum oppidum egregie natura munitum contulerunt. Quod cum ex omnibus in circuitu partibus altissimas rupes deiectusque haberet, una ex parte leniter acclivis aditus in latitudinem non amplius pedum CC relinquebatur; quem locum duplici altissimo muro munierant; tum
Abbreviated transcription (Latin):
Equites uero ẜ turpitudinem fuge uirtute de¬
lerent: ommibus in locis pugnant. quo se legio¬
naris militibus preferrent At hostes etiam ĩ
extrema spe salutis tantam uirtutem prestite¬
runt: ut cum primi eorum cecidissent. proxi¬
mi iacentibus institerent. atq ex eorum corpo¬
ribus pugnarent. Hns deiectis & coaceruatũ
cadaueribus qui superessent ut ex tunulo in
nr̃os tela concerent. ꝙ pila intercepta remitte¬
rent. Ut non nec quicꝗͣ tante uirtutis hommnes
iulicari deberent. ausos cͥe transire latissimũ
flumen. ascendere altusimas ripas. subire neqͥs¬
simum locum. que facilia ex clifficillimis. ani¬
mi magnitudo redegerat.
H oc prelio facto & prope ad intentionem gen¬
te ac nomme neruiorum redacto. maiores na¬
tu quos una cum pueris mulieribusq in estu¬
aria. ac paludes collectos dixerannis. Hac pu¬
na ninciata cum iuctoribus ihil impeclitũ.
uictis ihil tutum arbitrarentur. ominum qͥ

Expanded text:
equites vero, ut turpitudinem fugae virtute deequites vero, ut turpitudinem fugae virtute delerent, omnibus in locis pugnae se legionariis militibus praeferrent. At hostes, etiam in extrema spe salutis, tantam virtutem praestiterunt ut, cum primi eorum cecidissent, proximi iacentibus insisterent atque ex eorum corporibus pugnarent, his deiectis et coacervatis cadaveribus qui superessent ut ex tumulo tela in nostros coicerent et pila intercepta remitterent: ut non nequiquam tantae virtutis homines iudicari deberet ausos esse transire latissimum flumen, ascendere altissimas ripas, subire iniquissimum locum; quae facilia ex difficillimis animi magnitudo redegerat. Hoc proelio facto et prope ad internecionem gente ac nomine Nerviorum redacto, maiores natu, quos una cum pueris mulieribusque in aestuaria ac paludes coniectos dixeramus, hac pugna nuntiata, cum victoribus nihil impeditum, victis nihil tutum arbitrarentur, omnium qui
Abbreviated transcription (Latin):
signa in hostes inferrent. Quo facto cum a¬
lius aliis subsidium ferret. neq timerent. ne au̾-¬
si ab hoste orcumuenirentur. audatius resistere
ac forcius pugnare ceperunt. Interim milites le¬
gionum duarum que in nouissimo agmine p̃¬
sidio impedimentis fuerant. prelio nunciato.
cursu incitato. in summo colle ab hostibus conspi-¬
ciebantur. Et titus labiemis castris hostium po¬
titus. & ex eo loco supenore. que res in nr̃is cas¬
tris gererentur conspicatus: decimam legionẽ
subsidio nr̃is misit. Qui cum ex equitum ꝙ ca¬
lonim fuga quo in loco res eͬẽt. quantoq in pe¬
riculo. q cãstra & legiones & imꝑator uersaret᷑
cognoiussent: inhil ad celeritatem sibi reliqui
fecerunt. Horum aduentu. tanta rerum com¬
mutatio est facta ut nrĩ etiam qui uulneribꝰ
confecti procubiussent: scutis innixi prelium
redintegrarent. Tum calones ꝑterritos hostes
conspicati etiam mermes armatis occurrerunt.

Expanded text:
signa in hostes inferrent. Quo facto cum asigna in hostes inferrent. Quo facto cum aliis alii subsidium ferrent neque timerent ne aversi ab hoste circumvenirentur, audacius resistere ac fortius pugnare coeperunt. Interim milites legionum duarum quae in novissimo agmine praesidio impedimentis fuerant, proelio nuntiato, cursu incitato in summo colle ab hostibus conspiciebantur, et T. Labienus castris hostium potitus et ex loco superiore quae res in nostris castris gererentur conspicatus X. legionem subsidio nostris misit. Qui cum ex equitum et calonum fuga quo in loco res esset quantoque in periculo et castra et legiones et imperator versaretur cognovissent, nihil ad celeritatem sibi reliqui fecerunt. Horum adventu tanta rerum commutatio est facta ut nostri, etiam qui vulneribus confecti procubuissent, scutis innixi proelium redintegrarent, calones perterritos hostes conspicati etiam inermes armatis occurrerent,
Abbreviated transcription (Latin):
uulneribusq confecto. ut iam se sustiere non
posset. reliquos cẽ tardiores. Et nonnllos ab
noiussimis desertos prelio excedere. ac tela uifa¬
re. hostes neq a fronte ex nferiore loco subeun¬
tes intermittere. & ab utroq latere instare &. rẽ
ẽẽ in angusto iudit: neq ullum ẽeꝰ subsidiũ.
qđ sumitti posset. Scuto ab nouissimis uno mi¬
liti detrac to qł ip̃e eo sine scuto uenerat: in pͥ¬
mam aciem ꝓcessit. Centuriombusq nomnia¬
tim appellatis reliquos cohortatus milites signa
inferre & manipulos laxare iussit: quo facilius¬
uti gladins possent. Cuiuis aduentu spe illata
militibus ac redintegrato animo cum pro se qͥs¬
q in conspectu imꝑatoris etiam extremis suis
rebus. operam nauare cuꝑet. paulum hostium
impetus tarclatus est. Cesar cum septimam legi¬
onem que nixta constiterat. item urgeri ab ho¬
ste iudisset. tribunos militum monuit ut pau¬
latim se se legiones comungerent. E conuersa

Expanded text:
vulneribus confecto, ut iam se sustinere non vulneribus confecto, ut iam se sustinere non posset, reliquos esse tardiores et non nullos ab novissimis deserto loco proelio excedere ac tela vitare, hostes neque a fronte ex inferiore loco subeuntes intermittere et ab utroque latere instare et rem esse in angusto vidit, neque ullum esse subsidium quod submitti posset, scuto ab novissimis uni militi detracto, quod ipse eo sine scuto venerat, in primam aciem processit centurionibusque nominatim appellatis reliquos cohortatus milites signa inferre et manipulos laxare iussit, quo facilius gladiis uti possent. Cuius adventu spe inlata militibus ac redintegrato animo, cum pro se quisque in conspectu imperatoris etiam in extremis suis rebus operam navare cuperet, paulum hostium impetus tardatus est. Caesar, cum VII. legionem, quae iuxta constiterat, item urgeri ab hoste vidisset, tribunos militum monuit ut paulatim sese legiones coniungerent et conversa
Abbreviated transcription (Latin):
nter gallos iurtutis opmio est singularis. qui
auxilii causa ab cuutate ad cesarem missi ue¬
nerant. cum multitudine hostumi castra com¬
pleri. nr̃as legiones premi. ꝙ pene circũuentas¬
teneri. calones equites. funditores. numidas diuer¬
sos dissipatosq i onmes partes fugere uidissent.
Desperatũ nr̃is rebus domum contenderunt. roma¬
nos pulios suꝑatosq castris impechinentisq eor
hostes potitos. ciuitati renunciauerunt. Sesar ab
decime legiomis cohortatione ad dextrum cormi
profectus. ubi suos urgeri. signisq in unum locũ
collatis duodecme leg̾ionis confertos milites. si¬
bi ip̃os ad pugnam eẽ impedimiento uidit. qͣite
cohortis ommibus centuriombus occisis. signife¬
ioq interfecto signo aminisso. reliquarum q¬
cohorcium. omnibus fere centuriombus. aut uul¬
ueratis. aut occisis ihiis prum pilo. Fublio sex¬
cio baculo fortissimo uiro multis grauibusq̃

Expanded text:
inter Gallos virtutis opinio est singularis, qui inter Gallos virtutis opinio est singularis, qui auxilii causa a civitate missi ad Caesarem venerant, cum multitudine hostium castra nostra compleri, legiones premi et paene circumventasteneri, calones, equites, funditores, Numidas diversos dissipatosque in omnes partes fugere vidissent, desperatis nostris rebus domum contenderunt: Romanos pulsos superatosque, castris impedimentisque eorum hostes potitos civitati renuntiaverunt. Caesar ab X. legionis cohortatione ad dextrum cornu profectus, ubi suos urgeri signisque in unum locum conlatis XII. legionis confertos milites sibi ipsos ad pugnam esse impedimento vidit, quartae cohortis omnibus centurionibus occisis signiferoque interfecto, signo amisso, reliquarum cohortium omnibus fere centurionibus aut vulneratis aut occisis, in his primipilo P. Sextio Baculo, fortissimo viro, multis gravibusque
Abbreviated transcription (Latin):
stris quo in dextro cormi legio duodeciia et
non magno ab ea interuallo septima constitiss.
ommes nerui confertissimo agmine duce bodu¬
egnato qui summani impn tenebat: ad eum
contendebant. Quorum pars apto latere. legio¬
nes circumuenire. Fars summum castrorũ locum
petere cepit. Codem tempore equites nri. leuisq
armature peclites qui cum hiis una fuerant. qͦs
primo hostium impetu pulsos dixeram cum se
in castra reciꝑent. aduersis hostibus occurrebant.
Ac rursus aliam in partem fugam petebant. ꝙ
calones qui de cumana porta ac sumno iugo
collis nr̃os uictores flumen transisse conspexerãt
predandi causa egressi cum respexissent. ꝙ ho¬
stes in nr̃is castris uersari uidissent. precipites fu¬
ge se se mandabant. Snmil eorum qui cũ impe¬
dimentis ueniebant. damor fremitusq oriebat᷑
aliiq in aliam partem ꝑterriti ferebantur. Qui¬
bus omnibus rebus ꝑmoti equites treueri. qͦrũ

Expanded text:
s, cum in dextro cornu legio XII. et s, cum in dextro cornu legio XII. et non magno ab ea intervallo VII. constitisset, omnes Nervii confertissimo agmine duce Boduognato, qui summam imperii tenebat, ad eum locum contenderunt; quorum pars ab aperto latere legiones circumvenire, pars summum castrorum locum petere coepit. Eodem tempore equites nostri levisque armaturae pedites, qui cum iis una fuerant, quos primo hostium impetu pulsos dixeram, cum se in castra reciperent, adversis hostibus occurrebant ac rursus aliam in partem fugam petebant; et calones, qui ab decumana porta ac summo iugo collis nostros victores flumen transire conspexerant, praedandi causa egressi, cum respexissent et hostes in nostris castris versari vidissent, praecipites fugae sese mandabant. Simul eorum qui cum impedimentis veniebant clamor fremitusque oriebatur, aliique aliam in partem perterriti ferebantur. Quibus omnibus rebus permoti equites Treveri, quorum
Abbreviated transcription (Latin):
busq dempsissimis ut ante demonstrauimus
interiectis prospectis impediretur: neq certa
subsidia collocari. neq quid in quaq parte o¬
pus cẽt prouideri. neq ab uno omnia imꝑia
administrari poterant. Itaq in tanta rerum ini¬
quitate. fortune qͦq euentus uarii sequebantur
Legionis nonc ⁊ decime milites. ut in simstra ꝑte
aciei constiterant. pilis missis cursu. ac lacifudme
examinatos uulneribusq confectos attrebates.
Iam hñs ea pars obuenerat celerter ex loco su¬
superiore. in flumen compulerunt. & transire co¬
nantes nisecuti gladiis. magnam partem corum
imppelitam interfecerunt. Tpi transire flumen
non clubitauerunt. q in locum mniqum ꝓgres¬
si rursus resistentes hostes redintegrato prelio
ni fugam comecerunt. Ita alia in parte diuerse
ueromandius. quibus cum erant congressi. ex
loco suꝑiore i ip̃is fuminis ripis pliãbantur.
Attonitis fere a fronte ꝙ a sinistra parte nuclatis ca¬

Expanded text:
busque densissimis, ut ante demonstravimus, busque densissimis, ut ante demonstravimus, interiectis prospectus impediretur, neque certa subsidia conlocari neque quid in quaque parte opus esset provideri neque ab uno omnia imperia administrari poterant. Itaque in tanta rerum iniquitate fortunae quoque eventus varii sequebantur. Legionis VIIII. et X. milites, ut in sinistra parte aciei constiterant, pilis emissis cursu ac lassitudine exanimatos vulneribusque confectos Atrebates nam his ea pars obvenerat celeriter ex loco superiore in flumen compulerunt et transire conantes insecuti gladiis magnam partem eorum impeditam interfecerunt. Ipsi transire flumen non dubitaverunt et in locum iniquum progressi rursus resistentes hostes redintegrato proelio in fugam coniecerunt. Item alia in parte diversae Viromanduis, quibuscum erant congressae, ex loco superiore in ipsis fluminis ripis proeliabantur. At totis fere castris a fronte et a sinistra parte nudati
Abbreviated transcription (Latin):
lites non longiore oratione cohortatus. ꝙͣ. uti sue
pristine uirtutis memoriam retinerent. neu ꝑtu¬
barentur animo hostiumq impetum fortiter susti¬
nerent. qđ non longiuis hostes aberant. ꝗͣ quo te¬
lum adici posset. prelii cõmittendi signum dedit
atq in alteram ꝑtem item hortandi causa pro¬
fectus pugnantibus occurrit. Temporis fuit tan¬
ta exiguitas. hostiumq tam paratus ad climican¬
dum amnnus: ut non modo ad insignia ad cõ¬
modanda. sed etiam ad galeas mnduendas. scutis¬
q tegimenta detrudenda. tempus defuerit.
Quam quisq ab oꝑe in partem casu deuenit. q̃q
prina signa conspexit. ad hec constitit. ne in qͥ¬
rendis suis. pugnandi tempus cdimutteret Ins¬
tructo excrcitu magis ut loci natura delectuq
collis & necessit as temporis. quam ut rei militaris
ratio atq ordo postulabat. Cum diuersis legio¬
mbus alic alia in parte hostibus resisterent. sepi¬

Expanded text:
lites non longiore oratione cohortatus quam uti suae lites non longiore oratione cohortatus quam uti suae pristinae virtutis memoriam retinerent neu perturbarentur animo hostiumque impetum fortiter sustinerent, quod non longius hostes aberant quam quo telum adigi posset, proelii committendi signum dedit. Atque in alteram item cohortandi causa profectus pugnantibus occurrit. Temporis tanta fuit exiguitas hostiumque tam paratus ad dimicandum animus ut non modo ad insignia accommodanda sed etiam ad galeas induendas scutisque tegimenta detrahenda tempus defuerit. Quam quisque ab opere in partem casu devenit quaeque prima signa conspexit, ad haec constitit, ne in quaerendis suis pugnandi tempus dimitteret. Instructo exercitu magis ut loci natura delectusque collis et necessitas temporis quam ut rei militaris ratio atque ordo postulabat, cum diversae legiones aliae alia in parte hostibus resisterent saepi
Abbreviated transcription (Latin):
lum p̃ponendũ qđ erat in signe cũm ad arma cõ¬
curri oporteret. signum tuba dandum ab oꝑe re¬
uocandi milites qui paulo longius. aggeris petẽ¬
di causa processerant. arcescendi acies istruenda.
milites cohortandi. signum dandum. Quarum
ierimi magnam ꝑtem̃ temporis breuitas ꝙ succes¬
sus hostiuim impediebat. Hns difficultatibus:
duc res erant subsidio. Scientia atq usus militũ
qd supcrioribus preliis excrcitati quid fieri opor¬
teret non minus cõmocle. ip̃i sibi prescribere ꝙͣ ab
aliis doceri poterant.  qcd ab oꝑe singulis legio¬
mbus. snigulos legatos cesar discedere isi mum¬
tis castris uetuerat. Hii propter propniquitatem
S celcritatem hostium mhil iam cesaris impium
expectabant. sed ꝑ se que uidebantur adminis¬
trabant. Cesar necessariis rebus impatis. ad cohor¬
tandos milites quam in partem sors optulit. de¬
cucurrit. & ad legionem deciniam deuenit. Mi¬

Expanded text:
lum proponendum, quod erat insigne, cum ad arma conlum proponendum, quod erat insigne, cum ad arma concurri oporteret; signum tuba dandum; ab opere revocandi milites; qui paulo longius aggeris petendi causa processerant arcessendi; acies instruenda; milites cohortandi; signum dandum. Quarum rerum magnam partem temporis brevitas et incursus hostium impediebat. His difficultatibus duae res erant subsidio, scientia atque usus militum, quod superioribus proeliis exercitati quid fieri oporteret non minus commode ipsi sibi praescribere quam ab aliis doceri poterant, et quod ab opere singulisque legionibus singulos legatos Caesar discedere nisi munitis castris vetuerat. Hi propter propinquitatem et celeritatem hostium nihil iam Caesaris imperium expectabant, sed per se quae videbantur administrabant. Caesar, necessariis rebus imperatis, ad cohortandos milites, quam in partem fors obtulit, decucurrit et ad legionem decimam devenit. Mi
Abbreviated transcription (Latin):
hostumi equitatu prelium commiserunt. Cũ
se illi identidem in siluas ad suos reciperent.
ac rursus ex silua in nr̃os impetum facerent. neq
nrĩ longius ꝗͣ quem ad finem proiecta ac loca
aperta ꝑtinebant. cedentes insequi auderent. Inte¬
rim legiones sex que primo uenerant. oꝑc diiẽ¬
so castra munit cepcrunt. Ubi prina impediniẽ¬
ta nrĩ exeicitus ab hnis qui i silus abditi late¬
bant uisa sunt qđ tempus inter eos conittendi
prelii comienerat. ita ut intra siluas aciem ordi¬
nesq constituerant atq ipĩ se se confirmauerãt
subito ommibus copiis ꝑuolauerunt. impetũ q
m m̃os equites fecerunt. Hns facile pulsis ac per
runt. ut penc uno tempore & ad siluas ꝙ in flu¬
nime. ꝙ iã in manibus nr̃is hostes uiderentur. Ca¬
adem autem celentate aduerso colle ad nr̃a castͣ
atq eos qui in oꝑe occupati erant contenderunt.
Cesari ommia uno tempore erant agenda. Uexil¬

Expanded text:
hostium equitatu proelium commiserunt. Cum hostium equitatu proelium commiserunt. Cum se illi identidem in silvis ad suos reciperent ac rursus ex silva in nostros impetum facerent, neque nostri longius quam quem ad finem porrecta ac loca aperta pertinebant cedentes insequi auderent, interim legiones VI quae primae venerant, opere dimenso, castra munire coeperunt. Ubi prima impedimenta nostri exercitus ab iis qui in silvis abditi latebant visa sunt, quod tempus inter eos committendi proelii convenerat, ut intra silvas aciem ordinesque constituerant atque ipsi sese confirmaverant, subito omnibus copiis provolaverunt impetumque in nostros equites fecerunt. runt, ut paene uno tempore et ad silvas et in flumine et iam in manibus nostris hostes viderentur. Eadem autem celeritate adverso colle ad nostra castra atque eos qui in opere occupati erant contenderunt. Caesari omnia uno tempore erant agenda: vexil
Abbreviated transcription (Latin):
legerant. Collis ab summo equaliter decliuis ad
flumen sabini qđ supra nominauimus uerge¬
bat. Ab eo flumine pari accliuitate collis nas¬
cebatur aduersus hinc. E contrarus passus cir¬
citer clucentos infimus apertus. Ab suꝑiore par¬
te siluestris ut non facile introrsus ꝑspici poss
Intra cas siluas hostes in occulto se se continebat
in aꝑto loco secundum flumen. pauce stationes
equitum udebantur equitum. Numinis erat
altitudo arciter trium. Cesar equitatu p̾misso
subsequebatur omnibus copns. Sed ratio ordo¬
q agimins aliter se habebat. ac belge ad ner-¬
iuos detulerant. Nam qcł hostis appropinqͣbat
consuetuchine sua. cesar sex legiones expeclitas
ducebat. Fost eas tocius exercitus impechinenta
collocarat. Inde lue legiones que proxime cõ¬
scripte erant: totum agmen claudebant. presi¬
dioq impeclientis erant. Equites mĩ cum fũ¬
ditoribus sagittarnisq flumen transgressi cum

Expanded text:
legerant. Collis ab summo aequaliter declivis ad legerant. Collis ab summo aequaliter declivis ad flumen Sabim, quod supra nominavimus, vergebat. Ab eo flumine pari acclivitate collis nascebatur adversus huic et contrarius, passus circiter CC infimus apertus, ab superiore parte silvestris, ut non facile introrsus perspici posset. Intra eas silvas hostes in occulto sese continebant; in aperto loco secundum flumen paucae stationes equitum videbantur. Fluminis erat altitudo pedum circiter trium. Caesar equitatu praemisso subsequebatur omnibus copiis; sed ratio ordoque agminis aliter se habebat ac Belgae ad Nervios detulerant. Nam quod hostibus adpropinquabat, consuetudine sua Caesar VI legiones expeditas ducebat; post eas totius exercitus impedimenta conlocarat; inde duae legiones quae proxime conscriptae erant totum agmen claudebant praesidioque impedimentis erant. Equites nostri cum funditoribus sagittariisque flumen transgressi cum
Abbreviated transcription (Latin):
nocte ad neruios ꝑuenerunt. atq hiis demon¬
ftrauerunt inter singulas legionim impedimẽ̾¬
torum magnum mimerum intercedere. Neq
eẽ quicꝗͣ negocii. cum pria legio in castris ue¬
nsset reliqueq legiones magnum spacium ab¬
essent. hanc sub sarcmis adoriri. Qua pulsa. iin¬
pedimentisq direptis. futurum ut reliqua con¬
tra sistere non auderent. Aduirabant etiam co¬
rum consilium qui rem deferebant. qđ nerui
antiquitus equitatu mhil possent. Neq emm
acl hoc tempus ei rei stuclent. sed quicquid pos¬
sunt pedestribus ualent copns. Quo facilius fi¬
intimorum equitatum si predandi causa ad cos
tibusq interiectis effecerant. ut instar muri. hee
sepes inuminenta preberent. quo non modo in¬
trari sed ire ꝑspici quidem possit.
Ins rebus cum iter agimins nr̃i impehietur nõ
onittendum consilium nerui existimauerunt
Loci natura erat hec queni locum nri castris de¬

Expanded text:
nocte ad Nervios pervenerunt atque his demonnocte ad Nervios pervenerunt atque his demonstrarunt inter singulas legiones impedimentorum magnum numerum intercedere, neque esse quicquam negotii, cum prima legio in castra venisset reliquaeque legiones magnum spatium abessent, hanc sub sarcinis adoriri; qua pulsa impedimentisque direptis, futurum ut reliquae contra consistere non auderent. Adiuvabat etiam eorum consilium qui rem deferebant quod Nervii antiquitus, cum equitatu nihil possent neque enim ad hoc tempus ei rei student, sed quicquid possunt, pedestribus valent copiis, quo facilius finitimorum equitatum, si praedandi causa ad eos tibusque interiectis effecerant ut instar muri hae saepes munimentum praeberent, quo non modo non intrari sed ne perspici quidem posset. His rebus cum iter agminis nostri impediretur, non omittendum sibi consilium Nervii existimaverunt. Loci natura erat haec, quem locum nostri castris de
Abbreviated transcription (Latin):
firmare sc se neq legatos imissuros. neq ullam
conclitionem pacis accepturos. Cum ꝑ corum fi¬
nes triduũ iter fecisset: mueniebat ex captiuis. sa¬
bim flumen ab castris suis non amplius millia
passuum .x. abesse. Trans id flumen omnes ner¬
uios consedisse. aduentumq ibi romauorum ex¬
pectare una cum attrebatis ꝙ ueromandius fimi¬
timis suis. Nam hns utrisq ꝑsuaserant. ut eãdem
belli fortunam exꝑirentur. Expectari etiam ab
hns aduatucorum copias atq ẽẽ in itmere. Mu¬
licres quiq per etatem ad pugnam mutiles uide¬
rentur in eum locum comecisse. quo ꝓpter paludes
exercitui aditus uon eẽt. Hus rebus cognitis ex¬
ploratores centurionesq premittit qui locum ydo¬
neum deligant.
Cum ex dediticns belgis reliquisq gallis. cõplures
cesarem sccuti una iter facerent. quidam ex hiis
ut post ca ex captuus cognitum est. corum die¬
rum consuctudine itmeris mrĩ exercitus ꝓspecta

Expanded text:
firmare sese neque legatos missuros neque ullam firmare sese neque legatos missuros neque ullam condicionem pacis accepturos. Cum per eorum fines triduum iter fecisset, inveniebat ex captivis Sabim flumen a castris suis non amplius milibus passuum X abesse; trans id flumen omnes Nervios consedisse adventumque ibi Romanorum expectare una cum Atrebatibus et Viromanduis, finitimis suis nam his utrisque persuaserant uti eandem belli fortunam experirentur; expectari etiam ab iis Atuatucorum copias atque esse in itinere; mulieres quique per aetatem ad pugnam inutiles viderentur in eum locum coniecisse quo propter paludes exercitui aditus non esset. His rebus cognitis, exploratores centurionesque praemittit qui locum castris idom deligant. Cum ex dediticiis Belgis reliquisque Gallis complures Caesarem secuti una iter facerent, quidam ex his, ut postea ex captivis cognitum est, eorum dierum consuetudine itineris nostri exercitus perspecta,
Abbreviated transcription (Latin):
tamam profugisse. Fetere non solum bellouacos
sed etiam prohiis heduos ut sua clementia ac
mansuetudine in cos utatur. Qđ si fecerit: hedu¬
orum auctoritatem apud onnes belgas amplifi¬
caturum. quorum auxilns. atq opibus. si qua bel¬
la nciderint sustentare consuerint. Cesar hono¬
ris diuiciaci atq heduorum causa. se se eos in fidẽ
recepturum atq conseruaturum dixit. qđ erat
ciuitas magna inter belgas auc toritate atq ho¬
minum multitudine prestabat. sexcentos obsides
poposcit. Hiis traclitis ominbus armis ex oppido
collatis ab eo loco infines ambianorum ꝑuenit
qui se suaq omina sine mora dediderunt: corũ
fuies nerui attingebant. Quorum de natura mori¬
busq cesar cum quereret sic reperiebat. Nullum
guescere ammoscorum & remitti uirtutem existi¬
marent. Esse honnnes feros magneq uirtutis in¬
crpitare atq incusare reliquos belgas qui se po.ro.
declissent patriamq uirtutem proiecissent. Cõ¬

Expanded text:
tanniam profugisse. Petere non solum Bellovacos, tanniam profugisse. Petere non solum Bellovacos, sed etiam pro his Haeduos, ut sua clementia ac mansuetudine in eos utatur. Quod si fecerit, Haeduorum auctoritatem apud omnes Belgas amplificaturum, quorum auxiliis atque opibus, si qua bella inciderint, sustentare consuerint. Caesar honoris Diviciaci atque Haeduorum causa sese eos in fidem recepturum et conservaturum dixit, et quod erat civitas magna inter Belgas auctoritate atque hominum multitudine praestabat, DC obsides poposcit. His traditis omnibusque armis ex oppido conlatis, ab eo loco in fines Ambianorum pervenit; qui se suaque omnia sine mora dediderunt. Eorum fines Nervii attingebant. Quorum de natura moribusque Caesar cum quaereret, sic reperiebat: nullum guescere animos eorum et remitti virtutem existimarent; esse homines feros magnaeque virtutis; increpitare atque incusare reliquos Belgas, qui se populo Romano dedidissent patriamque virtutem proiecissent; con
Abbreviated transcription (Latin):
nia in oppidum bratispancium contulissent. atq
ab eo oppido cesar cum exercitu crater millia pas¬
suum quinq ab esset: omnes maiores natu ex op¬
pido egressi. manus ad cesarem tendere. ⁊ uoce
signficare ceperunt se se in euis fidem ac potesta¬
tẽm uenire neq contra po .ro. armis contendere
Item cum ad oppiclum accessisset. castraq ibi po¬
nerci. pueri mulieresq ex muro passis manibꝰ
suo more pacem ab romanis petierunt. Fo hiis
diuiciatus nam post discessum belgarum chinis¬
sis heduorum copiis ad eum reuerterat. Facit u̾¬
ba. Bellouacos omni tempore in fide atq anncicia
ciuitatis heduc fuisse impulsos a sius principibus
qui dicerent heduos acesare in seruitutem redactos
ommnes indignitates contumeliasq ꝑferre. S ab
heduis defecisse. & po.ro. bellum intulisse. Qui
enis concilii principes fuissent. qđ intelligererit
quantam calamitatem ciuitati intulissent᷑. in bri¬

Expanded text:
nia in oppidum Bratuspantium contulissent atque nia in oppidum Bratuspantium contulissent atque ab eo oppido Caesar cum exercitu circiter milia passuum V abesset, omnes maiores natu ex oppido egressi manus ad Caesarem tendere et voce significare coeperunt sese in eius fidem ac potestatem venire neque contra populum Romanum armis contendere. Item, cum ad oppidum accessisset castraque ibi poneret, pueri mulieresque ex muro passis manibus suo more pacem ab Romanis petierunt. Pro his Diviciacus nam post discessum Belgarum dimissis Haeduorum copiis ad eum reverterat facit verba: Bellovacos omni tempore in fide atque amicitia civitatis Haeduae fuisse; impulsos ab suis principibus, qui dicerent Haeduos a Caesare in servitutem redactos omnes indignitates contumeliasque perferre, et ab Haeduis defecisse et populo Romano bellum intulisse. Qui eius consilii principes fuissent, quod intellegerent quantam calamitatem civitati intulissent, in Bri
Abbreviated transcription (Latin):
suessonum qui proxin rhemis erart. exercitũ
cluxit. E magno itmere confecto ad oppidum
nouiodumum contendit. Id ex itiuere oppugna¬
re conatus. quod uacuum a defensoribus esse
audiebat ꝓpter latituchiuem fosse. muriq alti¬
tudinem paucis defensũ expugnare non po¬
tuit. Castiis mninitis uincas agere. qͥq ad op¬
pugnandum usui erant comparare cepit. Interĩ
omnis ex fuga suessionum multitudo in oppi-¬
dum proximia noc te conuenit. Celeriter ume¬
is ad oppidum actis. aggere iacto. turribusq cõ¬
stitutis. magintudine oꝑum. que neq uiderant
ante galli. neq audierant. E celeritate romano¬
rum ꝑmoti. legatos ad cesarem de deditione mit¬
tunt. E petentibus rhemis. ne ꝯseruarentur ii¬
petrant. Cesar obsidibus acceptis primis ipsius
galbe duobus filiis. armisq onmbus ex oppido
traditis. in deditionem suessones accepit. exerti¬
tumq in beluacos cducit. Qui cum se suaq om¬

Expanded text:
Suessionum, qui proximi Remis erant, exercitum Suessionum, qui proximi Remis erant, exercitum duxit et magno itinere confecto ad oppidum Noviodunum contendit. Id ex itinere oppugnare conatus, quod vacuum ab defensoribus esse audiebat, propter latitudinem fossae murique altitudinem paucis defendentihus expugnare non potuit. Castris munitis vineas agere quaeque ad oppugnandum usui erant comparare coepit. Interim omnis ex fuga Suessionum multitudo in oppidum proxima nocte convenit. Celeriter vineis ad oppidum actis, aggere iacto turribusque constitutis, magnitudine operum, quae neque viderant ante Galli neque audierant, et celeritate Romanorum permoti legatos ad Caesarem de deditione mittunt et petentibus Remis ut conservarentur impetrant. Caesar, obsidibus acceptis primis civitatis atque ipsius Galbae regis duobus filiis armisque omnibus ex oppido traditis, in deditionem Suessiones accipit exercitumque in Bellovacos ducit. Qui cum se suaque om
Abbreviated transcription (Latin):
it. Frima luce confirmata re. ab exploratoribus.
omnem cquitatum qui nouissimum agmen
moraictur premisit. Hns quintum pedium ꝙ
lucium auriculeium coctam legatos pre fecit¬
litum labienum legatum cum legionibus tribus
subsequi uissit. Hñ nouissimos adorti ꝙ multa
imllia passuum prosecuti: magnam multitudinẽ
eorum fugientium conciderunt. Cum ab extre¬
mo aginnĩc ad quos uentum erat consĩsterent.
fortiterq impctum mõrum militum sustierẽt
Friores qđ abesse aꝑiculo uiderentur: neq ulla
necessitate neq imperio continerentur. ex audi¬
to d amore perturbatis ordimbus. omnes in fu¬
ga sibi presichum imponerent. ita sine ullo ꝑi¬
culo tantam eorum multitudinem nrĩ interte¬
cerunt. ꝙͣtum fuit dici spacium. sub occasumq
solis sequi destiterunt. seq in castra ut erat im¬
patum receperunt. Fost tridic euis diei cesar pr
usꝙͣ se hostes ex terrore ac fuga reciperent. in fines

Expanded text:
it. Prima luce, confirmata re ab exploratoribus, it. Prima luce, confirmata re ab exploratoribus, omnem equitatum, qui novissimum agmen moraretur, praemisit. His Q. Pedium et L. Aurunculeium Cottam legatos praefecit; T. Labienum legatum cum legionibus tribus subsequi iussit. Hi novissimos adorti et multa milia passuum prosecuti magnam multitudinem eorum fugientium conciderunt, cum ab extremo agmine, ad quos ventum erat, consisterent fortiterque impetum nostrorum militum sustinerent, priores, quod abesse a periculo viderentur neque ulla necessitate neque imperio continerentur, exaudito clamore perturbatis ordinibus omnes in fuga sibi praesidium ponerent. Ita sine ullo periculo tantam eorum multitudinem nostri interfecerunt quantum fuit diei spatium; sub occasum solis sequi destiterunt seque in castra, ut erat imperatum, receperunt. Postridie eius diei Caesar, prius quam se hostes ex terrore ac fuga reciperent, in fines
Abbreviated transcription (Latin):
quiorem pregredi pugnandi causa uiderunt.
atq ip̃os res frumentaria deficere cepit. Concilio
conuocato constituerunt optimum ẽẽ domum
suam quemq reuerti. Et quorum in fines pri-¬
mum romam exercitum introduxissent. ad cos
defendendos undiq conuenirent. ut pocus in
rei frumentarie uterentur. Ad eam sententiam
cum reliquis causis. hec qͦq ratio eos deduxit. qđ
diuiciacum atq heduos finibus bellouacorum
appropniquare cognouerunt. Hns persuaderi
ut cliucius morayentur. neq suis auxilium fenet̃
non poterant. Ea re constituta. secunda uigiliͣ
magno cum strepitu ac tumultu castris egressi.
millo certo ordine neq impeno. cum sibi quisq¬
prinum itmeris locum peteret. ⁊ domum ꝑuem¬
it proparee: fecerunt ut consinulis fuge profectio
uideretur.
Hac re statmi cesar ꝑ speculatores cognita. insidias
ueritus. qđ qua de cauia discederent nondum ꝓs¬
pexerat exercitum equitatumq castris continu¬

Expanded text:
quiorum progredi pugnandi causa viderunt quiorum progredi pugnandi causa viderunt atque ipsos res frumentaria deficere coepit, concilio convocato constituerunt optimum esse domum suam quemque reverti, et quorum in fines primum Romani exercitum introduxissent, ad eos defendendos undique convenirent, ut potius inrei frumentariae uterentur. Ad eam sententiam cum reliquis causis haec quoque ratio eos deduxit, quod Diviciacum atque Haeduos finibus Bellovacorum adpropinquare cognoverant. His persuaderi ut diutius morarentur neque suis auxilium terrent non poterat. Ea re constituta, secunda vigilia magno cum, strepitu ac tumultu castris egressi nullo certo ordine neque imperio, cum sibi quisqprimum itineris locum peteret et domum pervenire properaret, fecerunt ut consimilis fugae profectio videretur. Hac re statim Caesar per speculatores cognita insidias veritus, quod qua de causa discederent nondum perspexerat, exercitum equitatumque castris continu
Abbreviated transcription (Latin):
loco ad flumen axonam contenderunt. quod
eeͣ post nr̃a castra demonstratum est. Ibi ua¬
cdis repcrtis partem suarum copiarum tracduce
conati sunt. Eo concilio ut si possent. castellũ¬
cui preerat quintus titurius legatus expugna
rent. pontemq interscinderent. Sin mimis po¬
tiussent. agros rhemorum popularentur. qui
magno nobis usui ad bellum gerendum erãt
commeatuq nros prohiberent. Cercior factꝰ
ab titurio cesar. omnem equitatum & leuis ar¬
mature minudas funditores. sagutariosq pon
tem traducit. atq ad cos contendit. acriter in co
loco pugnatum est. Hostes impeclitos. nrĩ in flu¬
mineꝰ aggressi: magnum corum numerum occi¬
derunt. Fer eorum corpora reliquos auclacisfi¬
me transue conantes. multitudine telorum repu
lerunt. Primos qui transierunt equitatu circũ¬
uentos. interfecerunt. Nostes ubi & de expug¬
nando opido ꝙ de flumine transcuncdo spem
se fefelluse intellexerunt neq nr̃os in locum mi¬

Expanded text:
loco ad flumen Axonam contenderunt, quod loco ad flumen Axonam contenderunt, quod esse post nostra castra demonstratum est. Ibi vadis repertis partem suarum copiarum traducere conati sunt eo concui praeerat Quintus rent pontemque interscinderent, si minus potuissent, agros Remorum popularentur, qui magno nobis usui ad bellum gerendum erant, commeatuque nostros prohiberent. Caesar certior factus ab Titurio omnem equitatum et levis armaturae Nutem traducit, atque ad eos contendit. Acriter in eo loco pugnatum est. Hostes impeditos nostri in flumine aggressi, magnum eorum numerum occiderunt. Per eorum corpora reliquos audacissime transire conantes, multitudine telorum et audacia repulerunt: primos qui transierant, equitatu circumventos interfecerunt. Hostes, ubi et de expugnando oppido et de flumine transeundo spem se fefellisse intellexerunt neque nostros in locum ini
Abbreviated transcription (Latin):
castigatus. paulatim ad planiciem redibat. Ab
utroq latere eius collis transuersam fossam ob¬
cduxit araiter passuum qͣdingentorum. S ad
extremas fossas castella constituit. ibiq tormẽ¬
ta collocauit. ne cum aciem nistruxisset. hostes
qđ tantum multitudine poterant alateribus¬
pugnantes suos arcumuenire possent. Hoc facto
duabus legiomibis proxime conscripserat i castris
relictis ut si quo opus esset subsidio duci posset̾
Reliquas sex legiones pro castris in acie constitũ.
Lostes item suas copias ex castris eductas instru¬
xerant. Falus erat non magna inter nr̃m atq ho¬
stium exercitum. Hanc si nrĩ transirent: hostes
expectabant. Nostri autem si ab illis iicium trã¬
seundi fieret ut impeditos agrederentur parati in
arnus erant. Interin prelio equestri nter duas a¬
cies contenclebant. Ubi neutri micium transeũ
cli facerent secundiore equitum prelio nr̃is. ce¬
sar suos in castra reduxit. Hostes protimis ex eo

Expanded text:
fastigatus paulatim ad planitiem redibat, ab fastigatus paulatim ad planitiem redibat, ab utroque latere eius collis transversam fossam obduxit circiter passuum CCCC et ad extremas fossas castella constituit ibique tormenta conlocavit, ne, cum aciem instruxisset, hostes, quod tantum multitudine poterant, ab lateribuspugnantes suos circumvenire possent. Hoc facto, duabus legionibus quas proxime conscripserat in castris relictis ut, si quo opus esset, subsidio duci possent, reliquas VI legiones pro castris in acie constituit. Hostes item suas copias ex castris eductas instruxerunt. Palus erat non magna inter nostrum atque hostium exercitum. Hanc si nostri transirent hostes expectabant; nostri autem, si ab illis initium transeundi fieret, ut impeditos adgrederentur parati in armis erant. Interim proelio equestri inter duas acies contendebatur. Ubi neutri transeundi initium faciunt, secundiore equitum proelio nostris Caesar suos in castra reduxit. Hostes protinus ex eo
Abbreviated transcription (Latin):
aduentu. ꝙ rhemis cum spe defensionis studi¬
um ꝓpugnandi accessit. E hostibus cadem de cã
spes pocumdi oppidi descessit. Ataq paulisper a¬
pud oppidum morati. agrosq remorum depo¬
pulati. ommbus uicis edificiisq quo adire po¬
tuerant incensis. ad castra cesaris omnibus co¬
piis contenderunt & ab millibus ꝑassuum
nimus duobus castra posuerunt. Que castra
ut fumo atq igmbus significabantur amplius
millibus passuum octo in latitudinem patebãt
Cesar primo q propter multitudinem hostium
s propter eximiam opinionem unrtutis pͣlio
tabatur. U̾bi nr̃os non eͣẽ inferiores intellexit
loco pro castris ad actem instruendam natura
oportuno atq ydonco. qđ is collis ubi castra
posita erant. paululũ ex plamaie eclitus. tantũ
aduersus in latitudinem patebat. ꝙͣtum loci ac¬
es instructa occupare poterat. atq ex utraq par¬
te lateris deiectus habebat. S in frontem leuit

Expanded text:
adventu et Remis cum spe defensionis studiadventu et Remis cum spe defensionis studium propugnandi accessit et hostibus eadem de causa spes potiundi oppidi discessit. Itaque paulisper apud oppidum morati agrosque Remorum depopulati, omnibus vicis aedificiisque quo adire potuerant incensis, ad castra Caesaris omnibus copiis contenderunt et a milibus passuum minus duobus castra posuerunt; quae castra, ut fumo atque ignibus significabatur, amplius milibus passuum VIII latitudinem patebant. Caesar primo et propter multitudinem hostium et propter eximiam opinionem virtutis proelio tabatur. Ubi nostros non esse inferiores intellexit, loco pro castris ad aciem instruendam natura oportuno atque idoneo, quod is collis ubi castra posita erant paululum ex planitie editus tantum adversus in latitudinem patebat quantum loci acies instructa occupare poterat, atque ex utraque parte lateris deiectus habebat et in fronte leniter