comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cẽs de sua ac parẽtis siu salute cũ caesare ꝑsulpicium
legatũ agebat. Erãt plena letitia et gratulatiõ e oĩa
eorũ ꝗtanta ꝑ icula uitasse. et eorũ ꝗ sine uulne̾ tãtas
res cõfecisse uidebãtur. magnũq fructũ sue pͥstine.
lenitatis oĩum iudicio caesar ferebat. cõsiliũq eius
a cũctis probabat᷑. Quibꝰ rebꝰ nũtiatis affraĩo ab in¬
situto oꝑe discedit: seq ĩcastra recepit. sic paranis
ut uidebat᷑ ut ꝗcũq accidisset cãus. hũc ꝗeto &e eqͦ
aĩo feret. Petreius uo̾ nõ deserit se se armat faĩliã
cũ hac et p̾toriã cohortẽ cetratorũ barbarisq eꝗ¬
tibꝰ paucis bñficiariis suis quos sue custodie cã here

Expanded text:
cens de sua ac parentis sui salute cum Caesare per Sulpicium cens de sua ac parentis sui salute cum Caesare per Sulpicium legatum agebat. erant plena laetitia et gratulatione omnia et eorum qui tanta pericula vitasse, et eorum qui sine volnere tantas res confecisse videbantur, magnumque fructum suae pristinae lenitatis omnium iudicio Caesar ferebat, consiliumque eius a cunctis probabatur. Quibus rebus nuntiatis Afranius ab instituto opere discedit seque in castra recipit, sic paratus, ut videbatur, ut, quicumque accidisset casus, hunc quieto et aequo animo ferret. Petreius vero non deserit sese. armat familiam; cum hac et praetoria cohorte caetratorum barbarisque equitibus paucis, beneficiariis suis, quos s
Abbreviated transcription (Latin):
affraniꝰ partiũtur. ipsiq ꝑficiẽdi oꝑis cã lõgiꝰ ꝓgrediũt
Quorũ discessi liberã nacti milites colloꝗorũ facultatẽ
uulgo procedũt. et quẽ ꝗsq ĩcastris notũ aut mũicipẽ
hẽbar cõꝗrit atq uocat. Primũ igit̃ agũt gr̃as ões oib¬
ĩꝑatoris fidẽ q̃rũtur recte ne sint illi cõmissuri. et qd
nõ ab initio fecerĩt: arma .n. qͥ cũ hõibꝰ necessariis et
cõsãguineis cõtulerũt q̃rũt᷑. his prouocati sermõibꝰ
fide ab ĩꝑato̾e de petrei atq affranii uita petũt. ne¬
ꝙ in se scelus cõcepisse. neu suos prodidisse uideantur
Quibꝰ cõfirmati rebꝰ se statĩ signa trãslaturos cõfirmãt
cesarẽ. Int̾im alii suos ĩ castra ĩuitãdi cã adducũt. alii
ab sins ab ducũtur: adeo ut una castra iã facta exbĩs
illi euocauerãt: et secũ incastris hẽbãt obsidũ loco. hi

Expanded text:
Afranius partiuntur ipsique perficiendi operis causa longius progrediuntur. Afranius partiuntur ipsique perficiendi operis causa longius progrediuntur. Quorum discessu liberam nacti milites colloquiorum facultatem volgo procedunt, et quem quisque in castris notum aut municipem habebat, conquirit atque evocat. primum agunt gratias omnes omnibimperatoris fidem quaerunt, rectene se illi sint commissuri, et quod non ab initio fecerint armaque quod cum hominibus necessariis et consanguineis contulerint, queruntur. his provocati sermonibus fidem ab imperatore de Petrei atque Afrani vita petunt, nequod in se scelus concepisse neu suos prodidisse videantur. quibus confirmatis rebus se statim signa translaturos confirmant em mittunt. interim alii suos in castra invitandi causa adducunt, alii ab suis abducuntur, adeo ut una castra iam facta ex biniilli evocaverant et secum in castris habebant obsidum loco. hi
Abbreviated transcription (Latin):
uctorie dimutẽt᷑ etiã cũ ueller cas. se se nõ ẽẽ pugnat᷑os
ue i sua sentẽtia pseuerat: &e paulũ ex eo loco diggredit̃
ut tĩorẽ adũsaruis minuat. Petreiꝰ atq affraniꝰ ablata fa¬
cultate in castris se se referũt. Caesar p̾sidus mõtibꝰ dis¬
positis oĩa ad hiberũ int̾cluso itinere ꝗͣ proxie porest
hostiũ castris castra cõmũit. Postero die duces adusaĩo¬
rũ prurbati. qͥ oẽm rei frumẽtarie flum̃isq hibei spem
dimiserãt. de reliꝗs rebꝰ cõsultabãt. Erat unũ it̾ ilerdã
si reu̾ti uellẽt. alt̾um si tarraconẽ peterẽt. hec cõ sultã¬
tibꝰ eis nũtiat᷑ꝰ aqͥtores ab eꝗtatu nr̃o pͥmi. Qua re cogͥta
crebras statiões disponũt. eꝗtũ & cohortiũ alariarũ
legionariasq int̾mutũt cohortes. uallũq ex castris
ad aquã duce̾ incipiũt. ut intra mũitionẽ sine timore
et sine statiõibꝰ aqͣri possẽt. Id opus int̾ se petreiꝰ atque

Expanded text:
e dimitteretur, etiam cum vellet Caesar, sese non esse pugnaturos. ille in sua sententia perseverat et paulum ex eo loco digreditur, ut timorem adversariis minuat. Petreius atque Afranius oblata facultate in castra sese referunt. Caesar praesidiis in montibus dispositis omni ad Hiberum intercluso itinere, quam proxime potest hostium castris, castra communit. Postero die duces adversariorum perturbati, quod omnem rei frumentariae fluminisque Hiberi spem imiserant, de reliquis rebus consultabant. derat unum iter, Ilerdam si reverti vellent, alterum, si Tarraconem peterent. haec consiliantibus eis nuntiantur aquatores ab equitatu premi nostro. qua re cognita crebras stationes disponunt equitum et cohortium alariarum legionariasque intericiunt cohortis vallumque ex castris ad aquam ducere incipiunt, ut intra munitionem et sine timore et sine stationibus aquari possent. id opus inter se Petreius atque
Abbreviated transcription (Latin):
rebãt legati: cẽturiões tri.q mil. ne dubitaẽt pͥlium
cõmut᷑e: oĩum ẽẽ militũ paratissios aĩos. affranianos
cotra multis rebꝰ sui tiõris signa misisse. ꝗ suis nõ sub¬
ais sustinẽnt.: collatsq inunũ locũ signis cõfercti neq
ordies neq signa seruarẽt. Quod si iniꝗtatẽ locitimẽ
datũ ire tamẽ aliquo loco pugnãdi facultatẽ. qͥ certei
decedẽ dũ inde ee̾t affranio: nec sine aqua ꝑmaners
poset C esar ineã spc̃ uenerat se sine pugna et sus
uulnere suorũ rẽ cõfice̾ posse. quo re frumẽtaria ad¬
uersarios int̾clusisset. cur &ẽ secũdo pͥlio aliquos ex suis
amutet: cur uulnerari pateret᷑ optĩẽ meritos de se mili¬
uesꝰ cur deniq fortunã ꝑiclitaret᷑. p̾serũ cũ nõ minꝰ esser
ipatõis cõsilio suꝑãe ꝗͣ gladio. Mouebat̃ &ẽ misericordia¬

Expanded text:
gati, centuriones tribunique militum: ne dubitaret proelium committere. omnium esse militum paratissimos animos. Afranianos contra multis rebus sui timoris signa misisse: quod suis non subsus sustinerent collatisque in unum locum signis conferti neque ordines neque signa servarent. quodsi iniquitatem loci timeret, datum iri tamen aliquo loco pugnandi facultatem, quod certe inde decedendum esset Afranio nec sine aqua permanere posset. Caesar in eam spem venerat se sine pugna et sine volnere suorum rem conficere posse, quod re frumentaria adversarios interclusisset. cur etiam secundo proelio aliquos ex suis amitteret? cur volnerari pateretur optime meritos de se milites? cur denique fortunam periclitaretur? praesertim cum non minus esset imperatoris consilio supe
Abbreviated transcription (Latin):
S uerdã p̃sidio relictis oĩb̾ copiis sicorĩ trãseũt. & cũ
duab legiõibꝰ qͣs in supioribꝰ dieb̾ traduxerãt castracõ¬
iũgũt relinq̃bat᷑ ce sari nihil nisi uti eꝗtatu agmen
adu sariorũ male hẽret et capet. Põs n. ip̃ius magnũ
circuitũ hẽbat ut multo breuiore itinẽ illi adhibeꝵ
pueire possẽt. iii eꝗtes ab eo missi flumẽ trãseunt.
et cũ detertia uigilia petreius et affraniꝰ castra mo¬
uisẽt. ꝓepẽte se se ad nouissimũ agmẽ ostẽdũt & mag
multitudiẽ circũfusa morari atq it ĩpedĩe̾ incipunt
Primaluce ex supiorib̾ iocis q̃ ces. castris erãt cõiuĩcta

Expanded text:
bus Ilerdae praesidio relictis omnibus copibus Ilerdae praesidio relictis omnibus copiduabus legionibus, quas superioribus diebus traduxerant, castra coniungunt. relinquebatur Caesari nihil, nisi uti equitatu agmen adversariorum male haberet et carperet. pons enim ipsius magnum circuitum habebat, ut multo breviore itinere illi ad Hiberum pervenire possent. equites ab eo missi flumen transeunt, et, cum de tertia vigilia Petreius atque Afranius castra movissent, repente sese ad novissimum agmen ostendunt, et magna multitudine circumfusa morari atque iter impedire incipiunt. Prima luce ex superioribus locis, quae Caesaris castris erant coniuncta,
Abbreviated transcription (Latin):
in hie cogitabãt. hoc inito cõsilio toto flumĩe hibero,
naues cõꝗrẽ. oitogesã ad duci iubẽt. Id erat oppidum
positũ adhiberũ mile.u. passuũ. a castris aberat .xx.
ad eũ locũ flum̃is nauibꝰ iũctis põtẽ ĩꝑãt fiei. legiõesq
duas flumẽ sicorũ trãsducũt: castraq munũt uallo
pedũ .xii. Quare ꝑ exploratores cognita sũmo labore
militũ cesar cõtinuato diẽ noctẽq ope influmĩe au̾tẽdo
huc iã redixerat rẽ ut eꝗtes & si difficult̾ atq egre fie¬
bat possent tamẽ atq audent flumẽ trãsire. peditesũo
ratũmodo humẽis ac sũmo pectõe extare ut tũ altitudiẽ
aqͣ tu ẽ rapiditate flum̃is ad trãseũdũ nõ ĩpedirẽtur
sed tamẽ eodẽ sere tẽpore põs in hibero prope effedł
nutiabat᷑ & ĩsicori uadũ repiebat᷑. lã uo magis illi ma¬
iurãdũ iter ex istĩabãt. Itaq duabꝰ auxiliaribꝰ cohorti¬

Expanded text:
e cogitabant. hoc inito consilio toto flumine Hibero navis conquiri et Otogesam adduci iubent. id erat oppidum positum ad Hiberum miliaque passuum a castris aberat xxx. ad eum locum fluminis navibus iunctis pontem imperant fieri legionesque duas flumen Sicorim transducunt castraque muniunt vallo pedum xii. Qua re per exploratores cognita summo labore militum Caesar continuato diem noctemque opere in flumine avertendo huc iam deduxerat rem, ut equites, etsi difficulter atque aegre fiebat, possent tamen atque auderent flumen transire, pedites vero tantummodo umeris ac summo pectore extarent et cum altitudine aquae tum etiam rapiditate fluminis ad transeundum impedirentur. sed tamen eodem fere tempore pons in Hibero prope effectus nuntiabatur et in Sicori vadum reperiebatur. Iam vero eo magis illi maturandum iter existimabant. itaque duabus auxiliaribus cohorti
Abbreviated transcription (Latin):
ligio uirisiurãdi spẽ pñtis deditiõis sustulit. mẽtesq
militũ cõu̾tit. & rẽ ad pͥstinã belli rationẽ redegit.Cae.
ꝗmilites adu̾sariorũ incastra ꝑtẽpus colloquii uene¬
rãt sũma diligẽtia cõꝗri et remuti iuber. Sed ex nũo¬

Expanded text:
urandi spem praesentis deditionis sustulit mentesque urandi spem praesentis deditionis sustulit mentesque militum convertit et rem ad pristinam belli rationem redegit. Caesar, qui milites adversariorum in castra per tempus colloqui venerant, summa diligentia conquiri et remitti iubet. sed ex nu
Abbreviated transcription (Latin):
anistras sagis inuoluũt: gladiosq distrĩgũt: atq ita se
a cetratis eꝗtibꝰ defẽdũt. castrorũ propĩꝗtare confisi
seq ĩcastra recipiũt: et ab his cohortibꝰ q̃ erãt instatiõe
ad portas defẽdũtur. ouibꝰ rebꝰ cõfectis flẽs petreius
maipulos cireuit. militesq appellat: neu se neu põpeiũ
absentẽ ĩꝑatorẽ suũ adu̾sarus ad suppliciũ tradant
obsecrar. fit celerit̾ cursus inp̾toriũ. postulãt ut iurẽt
ões se ex̾ citũ ducesq nõ deserturos neq prodituros:
neq sibi separatĩ a reliꝗs cõsiliũ capturos. Princeps ĩ
hec uba uirat. ipse idẽ iusiurãdũ adigit affraniũ. sub¬
se quũtur tri. mil. cẽturioẽs cẽturiatĩ producti mili¬
tes idẽ iurãt. edicũt penes quẽ ꝗsq sit caesaris miles
producat᷑. productos palã inp̾torio int̾ficiũt. sed ple¬
rosq quos receꝑãt celãt. noctuq ꝑuallũ emutunt ⁊
Sic t̾ror ab latꝰ aducibꝰ crydeliras insupplicio nona re

Expanded text:
agis involvunt gladiosque destringunt atque ita se a caetratis equitibusque defendunt castrorum propinquitate confisi seque in castra recipiunt et ab iis cohortibus quae erant in statione ad portas, defenduntur. Quibus rebus confectis flens Petreius manipulos circumit militesque appellat, neu se neu Pompeium absentem imperatorem suum adversariis ad supplicium tradant, obsecrat. fit celeriter concursus in praetorium. postulat, ut iurent omnes se exercitum ducesque non deserturos neque prodituros neque sibi separatim a reliquis consilium capturos. princeps in haec verba iurat ipse; idem iusiurandum adigit Afranium; subsequuntur tribuni militum centurionesque; centuriatim producti milites idem iurant. edicunt, penes quem quisque sit Caesaris miles, ut producat: productos palam in praetorio interficiunt. sed plerosque ii qui receperant celant noctuque per vallum emittunt. sic terror oblatus a ducibus, crudelitas in supplicio
Abbreviated transcription (Latin):
cẽturiões amplioris ordinis. & xri. intribunitium
restituit honorẽ. Premebãtur affraniãi pabularõe
aquabãt᷑ egre. frumẽti ĩ opiã legionarii nõnulli
hẽbãt. ꝙ dierũ xxii. ab ilerda frumẽtũ uissi exãt
efferẽ. cetrati auxiliaresq quorũ erãt &e facultates
ad prãdiũ exiguȩ. et corpora ĩsueta adonera portãda
erat augus res sed ex propositis cõsiliis duobꝰ explicins
uidebat᷑ ilerdã reu̾ti. ꝙ ibi paulũ frumẽti reliq̃rãt. ibi
se reliquũ cõsiliũ explicatuõs cõfidebãt. Tarraco ab¬
erat lõgiꝰ quo spatio plures rẽ posse casus recipe in¬
telligebãt. hoc probato cõsilio ex castris proficiscũt᷑
Ce sar eꝗtatu pͥmisso ꝗ nouissimũ agmẽ carpet atque
ĩpediret ip̃e cũ legiõibꝰ subseꝗt᷑. Nullũ int̾cedebati
tẽpꝰ qn exiremi cũ eꝗubꝰ pͥliarẽt̃. Genus erat hoc pug¬
nȩ expedite cohortes nouissimũ agmẽ claudebant

Expanded text:
tribunicium restituit honorem. Premebantur Afraniani pabulatione, aquabantur aegre. frumenti copiam legionarii nonnullam habebant, quod dierum xxii ab Ilerda frumentum iussi erant efferre, caetrati auxiliaresque nullam, quorum erant et facultates ad parandum exiguae et corpora insueta ad onera portandaerat angustiis res. sed ex propositis consiliis duobus explicitius videbatur Ilerdam reverti, quod ibi paulum frumenti reliquerant. ibi se reliquum consilium explicaturos confidebant. Tarraco aberat longius; quo spatio plures rem posse casus recipere intellegebant. hoc probato consilio ex castris proficiscuntur. Caesar equitatu praemisso, qui novissimum agmen carperet atque impediret, ipse cum legionibus subsequitur. nullum intercedebat tempus, quin extremi cum equitibus proeliarentur. Genus erat hoc pugnae. expeditae cohortes novissimum agmen claudebant
Abbreviated transcription (Latin):
relictas seruare nõ possẽt. Quibꝰ int̾clusis exͥcitu ca̧ sari
auxiliũ ferri nulla ratiõe poterat. Cõfecit pͥor it̾ caes.
atq ex magnis rupibꝰ nactꝰ planitiẽ. ĩ hãc cõtra hostem
aciẽ in struxit. affraniꝰ cũ ab eꝗtati nouissimũ agmen
pͥmeret᷑ & ante se hostẽ uidẽt collẽ quẽdã nactꝰ ibi cõsti¬
tit ex eoloco .iiii. ceniriatorũ cohortes ĩmõtẽ ꝗeratĩ
cospectu oĩum excelsissimꝰ mitit. hũc magno cursu cõ¬
atatos ubet occupare. eo cõsilio uti ip̃e eodẽ oĩbꝰ copuˢ
cõtẽdẽt. & mutato itine̾ iugis ouogesã ꝑueiret. Hũc cũ
obliquo itnẽ ceturiari petẽnt cõspicatꝰ eꝗtatꝰ cesaris
icohortes ĩpetũ fecit. nec mĩmã partẽ tẽporis eꝗtũs
in cõspectu utriusq ex̾citꝰ int̾ficiũtur. Eratq occasio:
bene gerẽde rei. neq uo id caesarẽ fugiebat. Tanto sub

Expanded text:
relictas servare non possent; quibus interclusis exercitu Caesaris relictas servare non possent; quibus interclusis exercitu Caesaris auxilium ferri nulla ratione poterat. confecit prior iter Caesar atque ex magnis rupibus nactus planitiem in hac contra hostem aciem instruit. Afranius, cum ab equitatu novissimum agmen premeretur et ante se hostem videret, collem quendam nactus ibi constitit. ex eo loco iiii caetratorum cohortis in montem qui erat in conspectu omnium excelsissimus mittit. hunc magno cursu concitatos iubet occupare, eo consilio, uti ipse eodem omnibus copiis contenderet et mutato itinere iugis Otogesam perveniret. hunc cum obliquo itinere caetrati peterent, conspicatus equitatus Caesaris in cohortis impetum facit; nec minimam partem temporis equitum in conspectu utriusque exercitus interficiuntur. Erat occasio bene gerendae rei. neque vero id Caesarem fugiebat tanto sub
Abbreviated transcription (Latin):
bãt. q castris tenuissẽt. multũq eorũ opinionẽ ad¬
uuabat. ꝙ sine uimẽtis ĩpedimẽtisq ad itex profectoᷤᷤ
uidebãt. ut nõ posse inopiã diutiꝰ sustinẽ cõfiderẽt
Sedubi paulatĩ retorq̃ri agmẽ ad dext̾rã cõspexerũt
iãq pͥmos suꝑare regionẽ castrorũ aĩadu̾terunt
nemo erat adeo tardus aut fugiẽs laboris ꝗnstanĩ
castris exeũdũ atq occurrẽdũ putaret. Cõclamat᷑
ad arma. atq oẽs copie paucis pͥsidio relictis cohor¬
usꝰ exeũt. rectoq adhiberũ uinẽ cõtẽdũt. Erat ince¬
leritate õe positũ certamẽ: uti pͥus ãgustias mõtesq
occuparẽt. sed excitũ caesaris uiarũ difficultates tar¬
dabãt. affranii copias eꝗtatꝰ caesaris in seq̃ns mora¬
bat᷑. Res tamẽ ab affraniis huc erat necessario de¬
aucta ut si pͥores mõtes quos petebãt amgisẽt. ipsi
piculũ uitarẽt ĩpedimẽta tdtꝰ excitꝰ cohortesq incastris

Expanded text:
tumque eorum opinionem adiuvabat, quod sine iumentis impedimentisque ad iter profectos videbant, ut non posse inopiam diutius sustinere confiderent. sed ubi paulatim retorqueri agmen ad dextram conspexerunt iamque primos superare regionem castrorum animadverterunt, nemo erat adeo tardus aut fugiens laboris quin statim castris exeundum atque occurrendum putaret. conclamatur ad arma, atque omnes copiae paucis praesidio relictis cohortibus exeunt rectoque ad Hiberum itinere contendunt. Erat in celeritate omne positum certamen, utri prius angustias montesque occuparent. sed exercitum Caesaris viarum difficultates tardabant, Afrani copias equitatus Caesaris insequens morabatur. res tamen ab Afranianis huc erat necessario deducta, ut, si priores montis quos petebant attigissent, ipsi periculum vitarent, impedimenta totius exercitus cohortisque in castris
Abbreviated transcription (Latin):
ĩsalo ĩancoris ea nocte cõmoratꝰ pͥma luce adrumẽ¬
tũ accedit. Ibiq nauibꝰ onerariis q̃erãt extra cotor¬
nẽ incẽsis. oĩbꝰ reliquis aliis aut subductis aut ĩcoto¬
nẽ cõpulsis pau̾lisꝑ cõmoratꝰ si forte uellẽt classe.
dimicare rursus se recepit incastra. In ea naue cas
in hispaniã cũ reliꝗs dimiserat et postea se ad põpe
cõnilerat. inde ex pͥlio effugerat. in affricãq adua¬
rũ uenerat. quẽ ob ꝑuri ꝑfidiã ces. iussit necar

Expanded text:
in salo in ancoris ea nocte commoratus prima luce Hadrumein salo in ancoris ea nocte commoratus prima luce Hadrumetum accedit ibique navibus onerariis quae erant extra cothonem incensis omnibusque reliquis ab eis aut subductis aut in cothonem compulsis paulisper commoratus, si forte vellent classe dimicare, rursus se recepit in castra. § 64 In ea navin Hispania cum reliquis dimiserat, et postea se ad Pompeium contulerat, inde ex proeli effugerat in Africamque ad Varum venerat; quem ob periuri perfidiam Caes
Abbreviated transcription (Latin):
tu milia passuũ.ui. cõscẽdit. equoq amisso omissis
ceteris rebꝰ celerit̾ ꝑueĩt leptĩ. ibiq: moratꝰ: om̃es
ut se naues cõseq̃rẽt̾.pͥmũ ipse par uulũ nauigiolũ¬
cõscẽdit. incursu aꝗlã multitudine nauigiorũ per¬
territũ atq trepidãtẽ nactꝰ hostiũ classẽ seꝗ cepit
Interĩ naues celeritate caesaris audaciaq motas cũ
uniusa classe cõu̾sis nauibꝰ adrumẽtũ u̾sus fugere
cõtẽdit. Quẽ caesar  milia passuũ .iiii. cõsecutus re¬
cuꝑata ꝗnq̾remi cũ oĩbꝰ suis epibatis atq ẽ hostium
custodibꝰ. cxxx. in ea naue captis triremẽ hostiũ pai-¬
mã q̃ in repugnãdo erat cõmorata onustã remigui
epibatarũq cepit. reliq̃ naues hostiũ ꝓmõtoriũ suꝑa¬
rũt. atq adrumẽtũ incotonẽ se uniu̾se cõtuler unt
Cesar eodẽ uẽto ꝓmũtoriũ suꝑare nõ potuit. ar que

Expanded text:
tu milia passum VI, equo admisso omissis tu milia passum VI, equo admisso omissis omnibus rebus celeriter pervenit Leptim ibique hortatur omnes ut se naves consequerentur; ipse parultitudine navium perterritum atque trepidantem nactus hostium classem sequi coepit. Interim Varus celeritate Caesaris audaciaque commotus cum universa classe conversis navibus Hadrumetum versus fugere contendit. Quem Caesar in milibus passuum IIII consecutus reciperata quinqueremi cum suis omnibus epibatis atque etiam hostium custodibus CXXX in ea nave captis triremem hostium proximam, quae in repugnando erat commorata, onustam remigum epibatarumque cepit. Reliquae naves hostium promunturium superarunt atque Hadrumetum in cothonem se universae contulerunt. Caesar eodem vento promunturium superare non potuit atque
Abbreviated transcription (Latin):
ad tabsũ u̾sus instationẽ pͥsidii gratia cõmeatus
sui mutit. Itẽq.Q. aꝗlã cũ .xiii. nauibꝰ lõgis adru¬
mẽtũ eadẽ de cã pͥmutit. Cispius quo erat missus
celerit̾ ꝑueĩt. Aꝗla tẽpestate iactatꝰ promõtoriũ
suꝑare nõ potuit.atq angulũ quẽdã tutũ a tẽpes-¬
tate nactꝰ cũ classe se lõgiꝰ a ꝓspectu remouit. reli¬
qua classis in salo ad leptĩ egressis remigibusq:
passĩ in litore uagãtibꝰ. ꝑtĩ in oppido uictꝰ sui mer¬
cãdi gratia progressis uacua adefẽsoribꝰ stabat'
Quibꝰ rebꝰ uarus ex ꝑfugis cognitis occasionẽ nactus
uigilia secũda adrumẽto excẽtone egressus cum¬
pͥmo mane lept̃ uniu̾sa classe uectꝰ. naues onera¬
rias q̃ lõgius a portu & salo stabãt incẽdit.& pẽ¬
repugnãte cepit:Caesar interĩ celerit᷑ ꝑnũtios ĩ
castris cũ oꝑa circuiret certior factꝰ q̃ aberãt a por¬

Expanded text:
ad Thapsum versus in stationem praesidi gratia commeatus ad Thapsum versus in stationem praesidi gratia commeatus sui mittit itemque Q. Aquilam cum XIII navibus longis Hadrumetum eadem de causa praemittit. Cispius quo erat missus celeriter pervenit; Aquila tempestate iactatus promunturium superare non potuit atque angulum quendam tutum a tempestate nactus cum classe se longius a prospectu removit. Reliqua classis in salo ad Leptim egressis remigibus passimque in litore vagantibus, partim in oppidum victus sui mercandi gratia progressis, vacua a defensoribus stabat. Quibus rebus Varus ex perfuga cognitis occasionem nactus vigilia secunda Hadrumeto ex cothone egressus primo mane Leptim cum universa classe vectus navis onerarias, quae longius a portu in salo stabant,repugnante cepit. § 63 Caesar interim celeriter per nuntios in castris, cum opera circumiret, certior factus, quae aberant a por
Abbreviated transcription (Latin):
armature.xxuii.occisis ad suos refugerũt.Quo se¬
cũdo eq̃stri pͥlio facto scipio letus ĩcastra nocte copiaᷤ
reduxit. ꝗͥ propͥũ gaudiũ bellãtibꝰ fortuna tribuͬe
ꝑtĩ occiderũt ꝑtĩ uiuorũ potiti sũt. Gaesar interĩ
quotidie legiões incãpo deducẽ atq opꝰ face uallũq
et fossã ꝑmediũ cãpũ ducẽ. adu̾sariorũq excursio¬
nibꝰ iter office̾ nõ int̾mutit. Scipio interĩ mũitiões
cõtra face̾. & niiugo a caesare excluderet᷑ approꝑa¬
re itaut duces utriq & ĩoꝑibꝰ occupati essẽt eti
Interĩ uarus classẽ quã antea utice hiemis gratia
subduxerat cognito legionis.uii.&.uiii.ex sicilia
aduẽtu celeriter deducit. ibiq getulis remigib:
epibatisq cõplet in sidiãdiq gratia ab utica pro-¬
gressus adrumẽtũ cũ .lx. nauibꝰ ueĩt. Cuius aduẽtꝰ
inscius caesar .l.cispiũ cũ classe.xxuii.nauium t¬

Expanded text:
armaturae XXVII occisis ad suos refugerunt. Quo searmaturae XXVII occisis ad suos refugerunt. Quo secundo equestri proelio facto Scipio laetus in castra nocte copias reduxit. Quod proprium gaudium bellantibus fortuna tribuerertim occiderunt, partim vivorum potiti sunt. Caesar interim cotidie legiones in campum deducere atque opus facere vallumque et fossam per medium campum ducere adversariorumque excursionibus ita officere non intermittit. Scipio item munitiones contra facere et, ne iugo a Caesare excluderetur, approperare. Ita duces utrique et in operibus occupati esse et erim Varus classem, quam antea Uticae hiemis gratia subduxerat, cognito legionis VII. et VIII.19 ex Sicilia adventu celeriter deducit ibique Gaetulis remigibus epibatisque complet insidiandique gratia ab Utica progressus Hadrumetum cum LV navibus pervenit. Cuius adventus inscius Caesar L. Cispium cum classe XXVII navium
Abbreviated transcription (Latin):
dextrũ latꝰ mũitiõibꝰ adiuuaret᷑. sinistrũ autem
eꝗtatꝰ hostiũ multitudini resistẽ posset. eodemq
his eꝗubꝰ legionẽ.u.p̾miserat:leuẽq armaturam
int̾ eꝗtes int̾posuerat. sagutarios uarie passimq
locis ceruis maxĩe incornibꝰ collocauerat.Sic utrorũ¬
q excitꝰ instructi nõ plus passuũ.ccc. int̾iecto spatio
uniu̾sus eꝗtatꝰ ulterior nũidarũ getulorũq sine
frenis ad dextrã ꝑtẽ se mouẽ propiusq caesaris i¬
castra q̃erãt in colle se cõferẽ cepit. Frenatꝰ autẽ'
labieni eq̃s in loco ꝑmanẽ: legiones distinẽ: cum
subito ꝑs eꝗtatꝰ caesaris cũ leui armatura cõtra ge¬
tulos iniussu ac teme lõgius progressi paludemi
trãsgressi multitudine hostiũ ꝑauci sustine̾ non
potuerũt.leuiq armatura deserti ac pulsi cõuul¬
neratiq: uno eꝗte amisso:multis eꝗs sauciis leuisq

Expanded text:
dextrum latus munitionibus adiuvabatur, sinistrum autem dextrum latus munitionibus adiuvabatur, sinistrum autem equitatus hostium multihis equitibus legionem V. praemiserat levemque armaturam inter equites interposuerat. Sagittarios varie passimque locis certis maximeque in cornibus collocaverat. § 61 Sic utrorumque exercitus instructi non plus passuum CCC interiecto spatio, universus equitatus ulterior Numidarum Gaetulorumque sine frenis ad dextram partem se movere propiusque Caesaris castra quae erant in colle se conferre coepit, frenatus autem Labieni eques in loco permanere legionesque distinere: cum subito pars equitatus Caesaris cum levi armatura contra Gaetulos iniussu ac temere longius progressi paludemque transgressi multitudinem hostium pauci sustinere non potuerunt levique armatura deserta pulsi convulneratique uno equite amisso, multis equis sauciis, levis
Abbreviated transcription (Latin):
di.p̾t̾ea nũidas leuiq armature infinitã multitu¬
dinẽ addextrã ꝑtẽ sue aciei opposuerat fere ĩt̾iecto
nõ minꝰ mille passuũ spato & adcolles radicesque'
magis appulerat: lõgiusq ab adu̾sariorũ suisq t
copiis promouebat.Id hoc cõsilio ut cũ acies due'
intͥse cõcurrissẽt initio certamĩs paulo lõgius eius
eꝗtatꝰ circũ uectꝰ ex ĩꝓuiso claudẽt multitudiẽ sua i¬
ex̾citũ caesaris atq ꝑturbatũ iaculis cõfiget.hec
fuit ratio scipiois eodie p̾liãdi. Caesaris autẽ acies:
hoc modo fuit collocata.ut a sinistro eiꝰ cornu ordi¬
earũ legionũ ꝑte cohortiũ collocauerat.p̾terea
ex tyronũ adiecerat paucas.Tertiã autẽ aciem
ĩsinistrũ suũ cornu cõtulerat: et usq aciei sue me¬
diã legionẽ porrexerat & ita collocauerat uti sinis¬
trũ suũ cornu triplex. Id eo cõsilio fecerat ut suũ

Expanded text:
di. Praeterea Numidas levisque armaturae infinitam multitudi. Praeterea Numidas levisque armaturae infinitam multitudinem ad dextram partem suae aciei opposuerat fere interiecto non minus mille passuum spatio et ad collis radices magis appulerat longiusque ab adversariorum suisque copiis promovebat, id hoc consilio ut, cum acies duae inter se concurrissent, initio certaminis paulo longius eius equitatus circumvectus ex improviso clauderet multitudine sua exercitum Caesaris atque perturbatum iaculis configeret. Haec fuit ratio Scipionis eo die proeliandi. § 60 Caesaris autem acies hoc modo fuit collocata, ut ab sinistro eius cornu ordiarum legionum partem cohortium collocaverat, praeterea ex tironum adiecerat paucas. Tertiam autem aciem in sinistrum suum cornu contulerat et usque ad aciei suae mediam legionem porrexerat et ita collocaverat uti sinistrum suum cornu esset triplex. Id eo consilio fecerat quod suum
Abbreviated transcription (Latin):
equo circũuectꝰ legiõesq adhortatꝰ signo dato acces
scipio tenebat hostiũ erãt cohortes armare. Fidẽ
autẽ oppido addextrũ latꝰ eiꝰ cornuerat opposi¬
tũ. Uerebat̾ ne si p̾t̾gressus esset ex oppido coru̾p¬
tione facta a latẽ eu adorti cõciderẽt.Preterea hec
qͦq eũ cã tardauͭ qͥ erat locus ꝗͥã ꝑ ĩpeditꝰ ante aciẽ:
scipionis quẽ suis ĩpedimẽto ad ultro occurrendum
modo aciẽ dixexit. collocabat infrõte suas & iube le¬
giones. postea autẽ nũidas insubsidiaria acie ita:
extenuatos ĩ lõgitudinẽ directos ut procul simplex
eẽ acies media a legionariis militibꝰ uideret̃. incor-
sinistroq cornu collocauerat eqͣlibꝰ it eos intuallis
int̾iectis. Post autẽ elephãtos armaturas leues nũidas¬
dextro cornu disposuerat.sinistrũ.ii.cornu oppido
utruta claudebat᷑. neq erat spatiũ eꝗtatꝰ explicã¬

Expanded text:
Equo circumvectus legionesque cohortatus signo dato accessEquo circumvectus legionesque cohortatus signo dato accessScipio tenebat, hostium erant cohortes armatae; eidem autem oppido ad dextrum latus eius cornu erat oppositum, verebaturque ne, si praetergressus esset, ex oppido eruptione facta ab latere eum adorti conciderent. Praeterea haec quoque eum causa tardavit, quod erat locus quidam perimpeditus ante aciem Scipionis, quem suis impedimento ad ultro occurrendum modo aciem derexit. Collocabat in fronte suas et Iubae legiones, post eas autem Numidas in subsidiaria acie ita extenuatos et in longitudinem derectos ut procul simplex esse acies media ab legionariis militibus videretur.14 que cornu collocaverat aequalibus inter eos intervallis interiectis, post autem elephantos armaturas levis Numidasdextro cornu disposuerat: sinistrum enim cornu oppido Uzitta claudebatur neque erat spatium equitatus explican
Abbreviated transcription (Latin):
tũ nõ in.M.aꝗniũ hoĩem nouũ paruũq senatorẽ
sed inscipionẽ hoĩem illa faĩlia dignitate:honoris
p̾stãtẽ. Nãq cũ scipio sagulo purpureo ante regis
aduẽtũ uti solitꝰ esset dicit᷑ iuba cũ eo egisse nõ oporte
illũ eodẽ uestitu atq uteret᷑. Itaq factũ ee̾ ut scipio¬
se ad albũ uestitũ trãsferet: & iube hõi suꝑbissimo
inertissiõq obtẽꝑaret. Postero die uniu̾sas omniũ
copias de castris oĩbꝰ deducũt. & suꝑciliũ quod dã
ex celsũ nacti nõ lõge a caesaris castris aciẽ cõstituũt
atq: ibi cõsistũt. Cae sar itẽ producit copias celeritꝰq
iis instructis ante suas muitiões q̃ erãt in cãpo cõsti¬
tuit: sine dubio existians ultro adu̾sarios cum tã
magnis copiis auxiliisq regis essẽt p̾diti ꝓtinusq
prosiluissẽt ante se cõcursuros ꝓpiusq se accessuos

Expanded text:
tum non in M. Aquinum, hominem novum parvumque senatorem, tum non in M. Aquinum, hominem novum parvumque senatorem, sed in Scipionem, hominem illa familia, dignitate, honoribus praestantem. Namque cum Scipio sagulo purpureo atque regis adventum uti solitus esset, dicitur Iuba cum eo egisse non oportere illum eodem vestitu atque ipse uteretur. Itaque factum est ut Scipio ad album sese vestitum transferret et Iubae homini superbissimo inertissimoque obtemperaret. § 58 Postero die universas omnium copias de castris omnibus educunt et supercilium quoddam excelsum nacti non longe a Caesaris castris aciem constituunt atque ibi consistunt. Caesar item producit copias celeriterque eis instructis ante suas munitiones quae erant in campo consistit,12 sine dubio existimans ultro adversarios, cum tam magnis copiis auxiliisque regis essent praediti promptiusque prosiluissent ante, secum concursuros propiusque se accessuros.
Abbreviated transcription (Latin):
Nãq getuli ex eꝗtatu regie nobiliores eꝗtũq prefecti
qͦrũ patres cũ mario ante meruerãt. eiusq beneficio
agris finibꝰq donati post sylle uictoriã sub hiẽ saliᷤ
regis erãt dati potestate: occasiõe capta nocte iam
lum̃ibꝰ accẽsis cũ eꝗs calõibꝰ suis circit mille ꝑfugiunt
ĩcaesaris castra q̃ erãt incãpo ꝓxĩe locũ utinȩ locata⁊
Q uod postꝗͣ scipio & ꝗ cũ eo erãt cognouerũt cũ cõmoti
ex tali in cõmodo essẽt:fere ꝑ id tẽpus.M.aꝗnium
cũ .G. saserna colloq̃ntẽ uiderũt.Scipio munt ad ⁊¬
est missus ꝗ dicẽt audiẽte sacerna.uetat te rexcollo.¬
et ei ꝗa.p.r.honores accepisset ĩcolumi patria for¬
tunisq oĩbꝰ iube barbaro potiꝰ obediẽtẽ fuisse.ꝗͣ aut
scipiõis obtẽꝑasse nũtio: aut caesaris eiusdẽ partis:
cuubꝰ incollumẽ reut malle. Atq ẽ suꝑbiꝰ iube fac

Expanded text:
namque Gaetuli ex equitatu regio nobiliores equitumque praefecti, namque Gaetuli ex equitatu regio nobiliores equitumque praefecti, quorum patres cum Mario ante meruerant eiusque beneficio agris finibusque donati post Sullae victoriam sub Hiempsalis regis erant dati potestatem, occasione capta nocte iam luminibus accensis cum equis calonibusque suis circiter mille perfugiunt in Caesaris castra quae erant in campo proxime Uzittae locata. § 57 Quod postquam Scipio quique cum eo erant cognoverunt, cum commoti ex tali incommodo essent, fere per id tempus M. Aquinum cum C. Saserna colloquentem viderunt. Scipio mittit ad est missus qui diceret audiente Saserna: 'Vetat te rex colloq Romano honores accepisset, incolumi patria fortunisque omnibus Iubae barbaro potius oboedientem fuisse quam aut Scipionis obtemperasse nuntio aut caesis eiusdem partis civibus incolum
Abbreviated transcription (Latin):
curauit. Qetuli interĩ ꝑfuge qͦs cũ lr̃is mãdatisq aces.
missos supra docuimꝰ ad suos ciues ꝑueniũt: qͦrũ aucto¬
ritate facile adducti caesarisq noĩe ꝑsuasi a rege ui¬
ba desciscũt. celerit̾q cũcti arma capiũt. cõtraq regẽ
facẽ nõ dubitãt. Quibꝰ rebus cognitis iuba distẽtꝰ tri¬
plici bello necessitateq coactꝰ de suis copiis qͣs cõtracaes.
adduxerat.ui.cohortes infines regni sui mutit.quae
essẽt p̾sidio cõtra getulos. Cesar bracchus ꝑfectis pro¬
motisq usq eo quo telũ ex oppido abiici nõ posset cast᷑
munit balistis scorpiõib̾q crebris ante frõtẽ castrorũ
cõtraq oppidũ collocatis defẽsores muri terrere
ducit. Qua facultate oblata illustrioͬes nobilissĩq
cõspectũ aĩcorũ ꝓpĩquorũq efflagitabãt. atq ĩt̾ se
colloq̃bãt̾. q̃ res ꝗͥ utilitatis habẽt caesarẽ nõ fallebat

Expanded text:
curavit. § 55 Gaetuli interim perfugae, quos cum litteris mandatisque a Caesare curavit. § 55 Gaetuli interim perfugae, quos cum litteris mandatisque a Caesare missos supra docuimus, ad suos civis perveniunt. Quorum auctoritate facile adducti Caesarisque nomine persuasi a rege Iuba desciscunt celeriterque cuncti arma capiunt contraque regem facere non dubitant. Quibus rebus cognitis Iuba, distentus triplici bello necessitateque coactus, de suis copiis quas contra Caesarem adduxerat sex cohortis in finis regni sui mittit quae essent praesidio contra Gaetulos. § 56 Caesar bracchiis perfectis promotisque usque eo quo telum ex oppido adigi non posset castra munit, ballistis scorpionibusque crebris ante frontem castrorum contra oppidum collocatis defensores muri deterrer castris deducit. Qua facultate oblata inlustriores notissimique conspectum amicorum propinquorumque efflagitabant atque inter se colloquebantur. Quae res quid utilitatis haberet Caesarem non fallebat:
Abbreviated transcription (Latin):
gasti:rapinasq: ꝑmunicipia fecisti:qq: mihi i
reiq.p. inutilis fuisti & pro militibꝰ tuã familiã iu¬
mẽtaq innaues ĩposuisti:tuaq: oꝑa militibꝰq tẽpoͬe
necessario.r.p.caret ob eas res ignomĩe cã ab exci¬
u meo te remoueo.hodieq: ex africa ab esse & qͣntũ
ditiosus malusq ciuis fuisti ab excitu dimuto. ł. allie¬
ne.M.tyro .C. clusiane: cũ ordines ĩmeo excitu bene¬¬
ficio nõ uͥtute sitis cõsecuti. ita uos gesseritis ut neq
bello fortes neq paci boni aut utles fueritis & magi
inseditione cõcitãdisq militibꝰ adu̾sariorũ uestroꝵ
ĩꝑatoris ꝗͣ pudoris.modestieq fuerits studiosiores
ĩdignos uos eẽ arbitror ꝗ ĩmeo excitu ordiẽs ducati
missosq uos facio & qͣntũ potestis ab esse ex africa
iubeo. Itaq tradidit eos cẽturiõibꝰ et ad singulos nõ
amplius singulis additis seruis ĩnaui ĩponẽdos sepatĩ

Expanded text:
gasti rapinasque per municipia fecisti quodque mihgasti rapinasque per municipia fecisti quodque mihi reique publicae inutilis fuisti et pro militibus tuam familiam iumentamque in navis imposuisti tuaque opera militibus tempore necessario res publica caret, ob eas res ignominiae causa ab exercitu meo te removeo hodieque ex Africa abesse et quantum ditiosus malusque civis fuisti, te ab exercitu dimitto. T. Saliene, M. Tiro, C. Clusinas, cum ordines in meo exercitu beneficio non virtute consecuti ita vos gesseritis ut neque bello fortes neque pace boni aut utiles fueritis et magis in seditione concitandisque militibus adversum vestrum imperatorem quam pudoris modestiaeque fueritis studiosiores, indignos vos esse arbitror qui in meo exercitu ordines ducatis, missosque facio et quantum pote abesse ex Africa iubeo.' Itaque tradit eos centurionibus et singulis non amplius singulos additos servos in navem imponendos separatim
Abbreviated transcription (Latin):
abessẽt: cõspicati naues caesarianas q̃ instatione
apud tabsũ stabãt: ueriti ne in adu̾sariorũ ut in¬
sidiãdi gratia ibi cõmȩorãtiũ classẽ inciderent
ĩprudẽtes uela inaltũ dederũt. ac diu multũq iacta¬
ti tãdẽ multis post diebꝰ siti inopiaq: cõfecti ad caes.
pͥstine licẽtie militaris acrapinarũ certorumi
hoĩum: paruulã modo causulã nactꝰ caesar q auienꝰ
iumẽtis occup auisset:neq: militẽ unũ ab sicilia sus¬
tulisset postero die de suggestu cõuocats oĩum le¬
gionũ tribũis cẽturiõibꝰq: maxĩe uellẽ inꝗt hoĩes
sue petulãtie nimieq: libertatis aliquãdo finem
fecissẽt. meeq: lenitatis modestie patiẽtieq: rationẽ
habuissẽt.sed quoniã ipsi sibi neq: modũ neq: ter¬
minũ cõstituũt: quo ceteri dissimilit̾ se gerãt: ego¬
met ipse documẽtũ more militari cõstituã. qͣꝓpter¬

Expanded text:
abessent, conspicati navis Caesarianas quae in statione abessent, conspicati navis Caesarianas quae in statione apud Thapsum stabant, veriti ne in adversariorum ut insidiandi gratia ibi commorantium classem inciderent imprudentes, vela in altum dederunt ac diu multumque iactati tandem multis post diebus siti inopiaque confecti ad Caesarpristinae licentiae militaris ac rapinarum certorum hominum parvulam modo causulam nactus Caesar, quod C.iumentis occupavisset neque militem unum ab Sicilia sustulisset, postero die de suggestu convocatis omnium legionum tribunis centurionibusque, 'Maxime vellem,' inquit, 'homines suae petulantiae nimiaeque libertatis aliquando finem fecissent meaeque lenitatis, modestiae patientiaeque rationem habuissent. Sed quoniam ipsi sibi neque modum neque terminum constituunt, quo ceteri dissimiliter se gerant egomet ipse documentum more militari constituam.
Abbreviated transcription (Latin):
titudinis pulsi paruũꝑ cesserũt q̃res alit aduer-¬
saris cedit. Nãq: caesar ex medio itinẽ copiisi
reductis eꝗtibꝰ suis auxiliũ tulit. eꝗtes ante ad¬
uẽtu legionũ aĩo addito cõu̾sis eꝗs ĩnũidas cu¬
pide in seq̃ntes disꝑsosq ĩpetũ fecerũt.atq eos
cõuulneratos usq incastra regia repulerunt
multosq ex iis int̾fecerũt. Quod ni ĩnoctẽ preliũ
esset cõiectũ. puluisq uẽto flatꝰ oĩum prospectibus
offẽdisset iuba cũ labieno capti ĩpotestatẽ cesari
ueissẽt.eꝗtatusq cũ leui armatura fũditꝰ ad inter¬
nitionẽ deletꝰ eet.Interĩ incredibilit̾ ex legiõibꝰ. iiii.
curiã diffisi scipioni eiusq: copiis cõplures se eodẽ
cõferebãt. Dũ hec circũ irzrtã ab utrisq ducibus
adm̃istrãt᷑. legioẽs due.uiiii &.x. ex sicilia nauibꝰ
onerariis profecte cũ iã nõ lõge a portu ruspine

Expanded text:
titudinis pulsi parumper cesserunt. Quae res aliter advertitudinis pulsi parumper cesserunt. Quae res aliter adversariis cecidit: namque Caesar ex medio itinere copiis reductis equitibus suis auxilium tulit; equites autem adventu legionum animo addito conversis equis in Numidas cupide insequentis dispersosque impetum fecerunt atque eos convulneratos usque in castra regia reppulerunt multosque ex eis interfecerunt. Quod nisi in noctem proelium esset coniectum pulvisque vento elatus omnium prospectui offecisset, Iuba cum Labieno capti in potestatem Caesaris venissent, equitatusque cum levi armatura funditus ad internecionem deletus esset. Interim incredibiliter ex legione IIII. Curioniani diffisi Scipioni eiusque copiis complures se eodem conferebant. § 53 Dum haec circum Uzittam ab utrisque ducibus administrantur, legiones duae, X. et VIIII., ex Sicilia navibus onerariis profectae, cum iam non longe a portu Ruspinae
Abbreviated transcription (Latin):
mũiuit. deĩde ab suis maxĩs castris ꝑ mediũ cãpũ
e regione oppidi ux ute. ꝗ int̾ sua cast &e scipionis
in planitiẽ positũ erat:tenebat̾q: a scipione duoi
bracchia instituit duci: & ita erige̾ ut ad angulũ
dextrũ sinistrũq eiꝰ oppidi cõuenirẽt. hoc hacora¬
tione opus instruebat:ut cũ ꝓpiꝰ oppidũ copias ad¬
mouisset oppugnareq: cepisset tecta latera suis'
mũitiõibꝰ habẽt. ne ab eꝗtatꝰ multitudĩe circũuẽtuᷤ
ab oppugnanõe deterrẽt᷑.p̾terea qͦ faciliꝰ colloquia
bat magno cũ eorũ ꝑiculo tũ facile & sine ꝑiculo fiẽt
ante opus sub hoste stabat eꝗtes barbari leuique
armature pͥlus minutis cominꝰ dimicabãt. Cae sar
ab ed oꝑe cũ iã sub uesꝑũ copias in castra reducẽt
magno incursu cũ õieꝗtatu leuiq armatura iuba
scipio labienus inlegionarios ĩpetũ fecerunt.
Eꝗtes cesariani ex ui unuise subiteq hostiũ mul-¬

Expanded text:
munivit. Deinde ab suis maximis castris per medium campum munivit. Deinde ab suis maximis castris per medium campum e regione oppidi Uzittae, quod inter sua castra et Scipionis in planitie positum erat tenebaturque a Scipione, duo bracchia instituit ducere et ita dirigere ut ad angulum dextrum sinistrumque eius oppidi convenirent. Id hac ratione opus instruebat ut, cum propius oppidum copias admovisset oppugnareque coepisset, tecta latera suis munitionibus haberet, ne ab equitatus multitudine circumventus ab oppugnatione deterreretur, praeterea quo facilius colloquia bat magno cum eorum periculo, tum facile et sine periculo fieret. instructa sub hoste stabat; equites barbari levisque armatura proeliis minutis comminus dimicabant. § 52 Caesar ab eo opere cum iam sub vesperum copias in castra reduceret, magno incursu cum omni equitatu levique armatura Iuba, Scipio, Labienus in legionarios impetum fecerunt. Equites Caesariani vi universae subitaeque hostium mul
Abbreviated transcription (Latin):
labienꝰ aĩadutisset caesarẽ si uellet eũ locũ occupae
pͥus necesse cõuallẽ oliuetũq progredi eorũ locon
ꝑitꝰ in in sidiis cũ ꝑte eꝗtatꝰ leuiq armatura cõsedit
eꝗtes in occulto collocauerat:ut cũ ipse ex ĩꝓuisso
legionarios adortꝰ esset ex colle se eꝗtatus ostẽdẽt
ut re duplici ꝑturbatꝰ caesar eiusq: excitꝰ neq: retro
regrediũdi neq ultra ꝓcedẽdi ablata facultate'
ceptorũ labieni: ueriti ne infossa abeꝗtibꝰ oppri-¬
merẽt᷑:rari ac singuli de rupe ꝓdire: & sũmã pe¬
tere collis. quos caesaris eꝗtes cõsequuti ꝑtĩ in t̾fe¬
cerũt: partĩ uiuorũ sũt potiti. De inde ꝓtinꝰ pete̾
collẽ cõtẽderũt. atq: eũ decusso labieni p̾sidio cele¬
rit̾ occupauerũt. Labienus cũ ꝑte eꝗtũ uix fuga
nibꝰ oꝑa distribuit. atq in eo colle qͦerat potitꝰ castͣ

Expanded text:
Labienus animadvertisset Caesarem, si vellet eum locum occupare, Labienus animadvertisset Caesarem, si vellet eum locum occupare, prius necesse esse convallem olivetumque transgredi, eorum locorum peritus in insidiis cum parte equitatus levique armatura consedit tes in occulto collocaverat ut, cum ipse ex improviso legionarios adortus esset, ex colle se equitatus ostenderet, ut re duplici perturbatus Caesar eiusque exercitus neque retro regrediendi neque ultra procedendi oblata facultate cceptorum Labieni sive veriti ne in fossa ab equitibus opprimerentur rari ac singuli de rupe prodire et summa petere collis. Quos Caesaris equites consecuti partim interfecerunt, partim vivorum sunt potiti; deinde protinus collem petere contenderunt atque eum decusso Labieni praesidio celeriter occupaverunt. Labienus cum parte equitum vix fuga nibus opera distribuit atque in eo colle quo erat potitus castra
Abbreviated transcription (Latin):
q: regis aduẽtu. Nã postero die uniusas suas regisꝙ
copias cũ elephãtis .ix. ꝓductas in aciẽ ꝗͣ spetiosissiẽ
potuit ĩstruxit. ac paulo lõgiꝰ progressus a suis.
mũitiõibꝰ haud ita diu cõmoratꝰ se recipit ĩcastra
Cesar postꝗͣ aĩadu̾tit scipioni auxilia fere q̃ex pec¬
tauisset oĩa cõuenisse neq morã pugnãdi ullã fore
ꝑiugũ sũmũ cũ copiis progredi cepit. & brachia ꝓtinꝰ¬
deducẽ & castella mũire ꝓpiusq scipionẽ capiẽdo
loca excelsa occupare cõtẽdit. Adu̾sarii magnitudiẽ
copiarũ cõfisi proximũ collẽ occupauerũt. atque
lõgius sibi ꝓgrediẽdi eripuerũt facultẽ. Eiusdem
collis occupãdi grana cõsiliũ ceꝑat. et qͦ propiore
modũ subrutis q̃erat trãseũda caesari ante ꝗͣ ad i
eũ collẽ quẽ caꝑe uolebat ꝑueiret᷑.ultraq: eã con¬
uallẽ oliuetũ uetꝰ crebris arboribꝰ cõdẽsũ. hic cum

Expanded text:
que regis adventu. Nam postero die universas suas regisque que regis adventu. Nam postero die universas suas regisque copias cum elephantis LX productas in aciem quam speciosissime potuit instruxit ac paulo longius progressus ab suis munitionibus haud ita diu commoratus se recipit in castra. § 49 Caesar postquam animadvertit Scipioni auxilia fere quae exspectasset omnia convenisse neque moram pugnandi ullam fore, per iugum summum cum copiis progredi coepit et bracchia protinus ducere et castella munire propiusque Scipionem capiendo loca excelsa occupare contendit, ne adversarii magnitudine copiarum confisi proximum collem occuparent atque ita longius sibi progrediendi eriperent facultatem.7 Eiusdem collis occupandi Labienus consilium ceperat et quo propiore modum subrutis, quae erat transgredienda Caesari, ante quam ad eum collem quem capere volebat perveniretur; ultraque eam convallem olivetum vetus crebris arboribus condensum. Hic cum
Abbreviated transcription (Latin):
tegebãt. eadẽ nocte.u. legiõis pilorũ cacumĩa suai
spõte arserũt. Rex interĩ iuba de eq̃stri pͥlio scipio¬
nis certior factus euocatusq ab eodẽ lr̃is pͥfecto sabure
haberet excitꝰ scipiõis ac t̾rore caesaris cũ tribꝰ legiõibꝰ
eꝗ tibꝰq frenatis. dccc. nũidis sine frẽis peditibus eiuᷤ
armature grãdi nũo. elephãtis .xxx.egressus e regͦ
ad scipionẽ est profect. Postꝗͣ ad eũ ꝑueĩt castris re-¬
gus seorsũ positis cũ eis copiis qͥs cõmẽoraui haud ita
lõge ab scipione cõsedit. Erat incastris Caesatis supi¬
ore tẽpore magnꝰ tͥror & expectatio copiarũ regi¬
arũ. ex̾citꝰ eiꝰ magis suspẽsione aĩ ãte aduẽtũ iube
cõmouebat᷑. Postꝗ uõ castra castris cõtulit despecti
eiꝰ copis õem t̾rorẽ depoĩt.ita quã antea absens ha¬
buerat auctoritatẽ eã oẽm pͥsẽs dimiserat. qͦ facto
cuius facile fuit illatũ scipiõi additũ aĩum fiduciã¬

Expanded text:
. Eadem nocte V. legionis pilorum cacumina sua sponte arserunt. § 48 Rex interim Iuba de equestri proelio Scipionis certior factus evocatusque ab eodem litteris praefecto Saburraadderet exercitui Scipionis ac terrorem Caesaris, cum tribus legionibus equitibusque frenatis DCCC, Numidis sine frenis peditibusque levis armaturae grandi numero, elephantis XXX egressus e regno ad Scipionem est profectus. Postquam ad eum pervenit, castris regiis seorsum positis cum eis copiis quas commemoravi, haud ita longe ab Scipione consedit. — Erat in castris Caesaris superiore tempore magnus terror, et exspectatione copiarum regiarum exercitus eius magis suspensiore animo ante adventum Iubae commovebatur; postquam vero castra castris contulit, despectis eius copiis omnem timorem deponit. Ita quam antea absens habuerat auctoritatem, eam omnem praesens dimiserat. — Quo facto cuivis facile fuit intellectu Scipioni additum animum fiduciam
Abbreviated transcription (Latin):
cõtinebat. sed intertio qͣrtoq: die ꝓcedẽdo ꝓpiusque
hostẽ accedẽdo castra cõmũibat. oꝑeq faciẽdo militeᷤᷤ
se circũspiciẽdo nõ hẽbãt facultatẽ.p̾t̾ea ita ex sicilia
exͥcitũ trãsportabat ut pͥt̾ ipsũ militẽ & arma nec
uas nec mãcipiũ neq ullã rẽ q̃ usu militi e̾e̾ cõsueuit
in naues ĩponi pateret᷑.In africã autẽ nõ modo sibi¬
ꝗcꝗͣ nõ ad ꝗsierãt aut parauerãt: sed ã ꝓpt̾ annone
caritatẽ ante parata cõsũpserãt. Quibꝰ rebꝰ attenuati
oppido ꝑ ꝗͣ pauci sub pellibꝰ adꝗescebãt. reliꝗ ex ues¬¬
timẽtis tẽtoriolis factis atq arũdinũ copiis rectis¬
texns ꝑmaẽbãt.Itaq: subito ibre grãdineq: cõsequu¬¬
ta: grauati põdeͬ tenebris aqͣq uel subruta disiectaq:¬

Expanded text:
continebat, sed in tertio quartoque die procedendo propiusque continebat, sed in tertio quartoque die procedendo propiusque hostem accedendo castra communibat opereque faciendo milites se circumspiciendi non habebant facultatem. Praeterea ita ex Sicilia exercitum transportabat ut praeter ipsum militem et arma nec vas nec mancipium neque ullam rem quae usui militi esse consuevit in nanon adquisierant aut paraverant sed etiam propter annonae caritatem ante parta consumpserant. Quibus rebus attenuati oppido perquam pauci sub pellibus adquiescebant: reliqui ex vestimentis tentoriolis factis atque harundinibus scopisque contextis permanebant. Itaque subito imbre grandineque consecuta gravatis po