comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
debito cauetur decauto & nonnumerato sicut fieri
aliquid disputationis auferri & cum id quodano
cepit: alteri caueriredditurum litteris oblegitio

Expanded text:
debito cauit, de cauto et non numerato, sicut fieri solet, aliquid disputationis adferre, cum id, quod a nobis accepit, alteri cauerit redditurum. Litteris obligatio
Abbreviated transcription (Latin):
tat filio s du taxat masculos exunofratre din¬
rit duos exalios quattuor similiter maculos
quidem̃  fratrum filii patruos uo ab intestuto
ueniunt sicutna sorores fibii in a uunculi berad
succedunt nam& boc regulare ẽ ut cognatitus¬
tatorum propinquorum. hereditates capia
da autsui. aut ugnatio de fuerint sicut nec soros¬

Expanded text:
tat filios duntaxat masculos, et ex uno fratre dimisetat filios duntaxat masculos, et ex uno fratre dimiserit duos, ex alio quattuor similiter masculos, omnes quidem fratrum filii patruo suo ab intestato ueniunt, sicut nec sororis filii in auunculi hereditate succedunt. Nam et regulare est, ut cognati tunc intestatorum propinquorum hereditates capiant, quando aut sui aut agnati defuerint. TITVLVS
Abbreviated transcription (Latin):
pes hoce quide fingulis germanis natisunt hoconi¬
dine agnoscitur qui sint agnatis icut supra diximus
ꝑuirilem s ecum propinquitate coniunctum  don
tamea omnibus simulagnatis lexherediatem
propinqui in testutidat sed his quide functo mortis
os tempore proximiores inueniuntur. Infeminis
eno alic conditio est quia interfemincs solatan¬
um sinor consanguinea hab&ur agnatu ut ge¬
incino suo defuneto ab intestuto ei agnactis
unt puccedat relique femine: Hocẽ amita idẽ paq
soror uel fratris filianec in capiendip hereditaatibi
propinquorum legictimesunt nec masculis. propu
agnationis iure succedunt Ipsarum uero bera¬
tis ad masculos propinquos. agnationes conditione¬
iure perueniunt regulariter. constitut
mano filiora manus frater quic graadu prox
solus succedat fratribus filii non succedunt items
riat ur quis & deduobus germanis fratribus o¬

Expanded text:
eles, hoc est qui de singulis germanis nati sunt. Hoc oreles, hoc est qui de singulis germanis nati sunt. Hoc ordine agnoscitur, qui sint agnati, sicut supra diximus, per uirilem sexum propinquitate coniuncti. Non tamen omnibus simul agnatis lex hereditatem propinqui intestati dat; sed is, qui defuncto mortis suae tempore proximiores inueniuntur. In feminis uero alia conditio est: quia inter feminas sola tantum soror consanguinea habetur agnata, ut germano suo defuncto ab intestato ei agnationis iure succedat. Reliquae feminae, hoc est amita, id est, patris soror, uel fratris filia, nec in capiendis hereditatibus, propinquorum legitimae sunt, nec masculis propinquis agnationis iure succedunt. Ipsarum uero hereditates ad masculos propinquos agnationis condicione perueniunt. Regulariter constitutgermano filios, germanus frater, quia gradu proximior est, solus succedit, fratris filii non succedunt. Item si moriatur quis, et de duobus germanis fratribus dimit
Abbreviated transcription (Latin):
mior longiore gradupositonon excludat &cis
non in caputte sed in soirpem điuidutur. hereditiq
tems iquis moriens filium non relinquat sed ex duo¬
busmasaulis filus dimittat nepotes hocẽ exuno filio
unuAduos ne potes exaltero tres aut quattuor
similites sicis ruberius dictum ẽ instirpem non in
capita hereditis diua Hoc modo ut illiduo
nepotes exunofilio medie tnercipiant & illiquat¬
tuor exalio filio aliam medi &catem hor stalis accipiunt
portiones quades patres corum s iuixissent haba turi
erant sidefuerint nheredes tummc hereditos de functi
pertinet ad agnatof Agnatienim sunt peruinlem
sexum defunto propinquitate connncti idẽ consun¬
guinei fratres hocẽ deno patre natina dispirtacri
postesediuersis matribus narciantur qui uno plo¬
tregenitisunt itempatruus id est fraterpatrist &¬
tris sufilio agnatus ẽ ipso modo s fratres paniu¬

Expanded text:
mior longiore gradu positum non excludat: et mior longiore gradu positum non excludat: et non in capita, sed in stirpem diuidatur hereditas. Item si quis moriens filium non relinquat, sed ex duobus masculis filiis dimittat nepotes, hoc est, ex uno filio unum uel duos nepotes, ex altero tres aut quattuor, similiter, sicut superius dictum est, in stirpem, non in capita hereditas diuiditur, hoc modo, ut illi duo nepotes ex uno filio medietatem percipiant, et illi quattuor ex alio filio aliam medietatem, hoc est, ut tales accipiant portiones, quales patres eorum, si uixissent, habituri erant. Si defuerint sui heredes, tunc hereditas defuncti pertinet ad agnatos. Agnati enim sunt per uirilem sexum defuncto propinquitate coniuncti, id est consanguinei fratres, hoc est de uno patre nati. Nec disputari potest, si de diuersis matribus nascantur, qui uno patre geniti sunt. Item patruus, id est frater patris, fratris sui filio agnatus est. Ipso modo sunt fratres patru
Abbreviated transcription (Latin):
in testictor hereditarespr⁊ ad rcos hereder
pertinent puiaa eredes appellantur fili¬
filicnepus ineptis pronepus uel proneptis &
ne pote qui a omnes ꝑuirilem sexum discenden¬
adoptiue: Alobtiuorum enim corparatione legi
naturales appellantur Seditcnepus uel pro¬
ne potis ex filio auosuberedes funt ripater eoũ
de potestate patris aut monte aut manaipatione
discerserit pauir et poree que bepoter illuua
filium in potestietebabeat & exeo nepoter illiuia
patresco & in potestate aui constiduto suhera
auo ẽẽ non possunt similiter postumi quis iuiul
tre natfuissent inpotes tate eius. futurierant
heredes sunt siquando aliquis moriatur &
liquerat filium aut filiam & ex alio filio morti
nepotes neptis uel filii ne potes exfilio de functo pa
uelauo acratione succedunt ut filius uel filias
portiones accipiant & nepotes ex filio portior
quam pater eorum erat habiturus accipr
quit regulccriter consticutum ẽ ut intersuos proxi¬

Expanded text:
reditates primum ad suos heredes pertinent. Sui autem heredes appellantur filinepos uel neptis, pronepos proneptis ex nepote, quia omnes per uirilem sexum descendenac adoptiuae. Adoptiuorum comparatione legitimi naturales appellantur. Sed ita nepos uel neptis ex filio auo sui heredes sunt, si pater eorum de potestate patris aut morte aut emancipatione discesserit: nam si eo tefilium in potestate habeat, et ex eo nepotes, illi uiuo patre suo et in potestate aui constituto, sui heredes auo esse non possunt. Similiter posthumi, qui, si uiuo patre nati fuissent, in potestate eius futuri erant, sui heredes sunt. Si quando aliquis moriatur, et reliquerit filium aut filiam et ex alio filio mortuo nepotes neptesue, filii uel nepotes ex filio, defuncto patre uel auo, hac ratione succedunt, ut filius ac filia suas partes accipiant, et nepotes ex filio portionem, quam pater eorum erat habiturus, accipiant: quia regulariter constitutum est, ut inter suos proxi
Abbreviated transcription (Latin):
dis fierip usc e non solum inbac olilegcanone npis
lier oblegitur sed& pater cuis eelibitor iunsus
lierr sipecuniam quam ille debebete seonso
ditrices ipsue debitor indorom dixerit ibaceto
trespersonae nulla interrogatione ꝓse
possunt dictione dotis legiitimue oblgrons
ropersone si promuliere dotem uero pron¬
trono autdno aut munus autorepasedertum¬
uelopere inquare supradicti libertinont
borum solemnitite quamiuris iura nle¬

Expanded text:
 Et non solum in hac obligatione ipsa mulier obligatur, sed et pater eius, et debitor ipsius mulieris, si pecuniam, quam illi debebat, sponso creditricis ipse debitor in dotem dixerit. Hae tantum tres personae nulla interrogatione praecedente possunt dictione dotis legitime obligari. Aliae uero personae, si pro muliere dotem uiro protrono aut donum aut munus aut operas se datuit. In qua re supradicti liberti non tam uerborum solemnitate, quam iniuran
Abbreviated transcription (Latin):
dist inguntur autenim bere ton trahitur. ob¬
legati aut uerbis auditterisaut sensum uel
heꝰ econtrahitur quociens uliqua cui cumque
mnutuoduntur. que in his rebus. contingunt
quependere numero mensura continentur
do autpensundo autmitiendo auidamus
uteorumfiant quiea accipium & danor
sttuo tempore non ipseres sedulie eius
nuturue quiles ditesunt adipsius ponde¬
ribornumerate uel mensurate r eddantur
propter quodmutuum appellatum ẽqua¬
siume tibiit datum sit autineo tuumfieri
uenbis contabitur oblegiao &int fero¬
giiont donis de res ponsione accipientis
ddcbis quuc eipit res pondit dubo dut inoble¬
gutions debutors suliquis fideius seraue
pespondo fid eumeũ q se iubeo iaccondiio¬

Expanded text:
aut enim re contrahitur obligatio, aut uerbis, aut litteris, aut consensu. Re contrahitur quoties aliqua cuicumque mutuo dantur, quae in his rebus contingunt, quae pondere, numero, mensura continentur;do aut pensando aut metiendo ad hoc damus, ut eorum fiant, qui ea accipiunt, et ad nos statuto tempore non ipsae res, sed aliae eius naturae, quales datae sunt, atquae ipsius ponderis, numeri uel mensurae reddantur. Propter quod mutuum appellatum est, quasi a me tibi ita datum sit, ut ex meo tuum fieret. Verbis contrahitur obligatio ex interrogatione dantis et responsione accipientisdabis? qui accipit, respondeat dabo: aut in obligatione debitoris, si aliquis fideiussor accerespondeat: fide mea esse ivbeo, hac condicio
Abbreviated transcription (Latin):
defecerit tenentur obnoxii . Oreditor autem qui
cuniam deditinpotestate habeat adreddendun
pecuniam quem uellictenere ut rum ips um debi
acfideius sorem sed debitorem tenere clegeru
ab soluit quia uno electo quẽidonẽuic reditor iudi cabitalatimeu¬

Expanded text:
defecerit, tenentur obnoxii. Creditor autem, qui pecuniam dedit, in potestate habet ad reddendam pecuniam, quem uelit tenere, utrum ipsum debitorem an fideiussorem. Sed si debitorem tenere elegerit, ebitorem absoluet; quia uno electo, quem idoneum creditor iudicauit, alte
Abbreviated transcription (Latin):
uicquid inrem commodictum ubi morbumus
alium rationem in pensum est ad domino ran¬
alio simili casu res commodata amissa suus
tenebitur eo nomine his cui cõmmodatuets
fortecum pos sit rem commodatum saluass
eruus uelaliasecusru. latronibus uel in bellum
uel in aliam causam commodati occisunt. actio commo¬
datis datur custo dic enim & diligentia rei commoda¬
cumquue alia aliquis ab altero adusum tantum ser¬
uiendi conmdaticsusciperit & eos adpugnam. uelubi
uitue periculum incunnt duxerint cdredibitionen
commodate reimerito a domi eenentur¬
irem acstimatam tibi dedero  distructa
precium ad me differris eaque perierit Siquidar
ego terogin. ieopericulo perit situ defendendã
promis istituo periculo perit.
Si facto pretiorem uindendum. aliquis cuicum que
tididerit &e dum abeo uindendam profertur quot¬
cumque occansione perierit ferit quietm dederat
dis trabendum. Caeterum siremacceptam. Nonro¬

Expanded text:
uidquid in rem commodatam ob morbum vel aliam rationem impensum est, a domino petquolibet simili casu res commodata amissa sit, non tenebitur eo nomine is cui commodata est, nisi forte cum possit rem commodatam salvam ruus uel equus a latronibus uel in bello occisi, si in aliam causam commodati sunt, actio commodati datur: custodia enim et diligentia rei commodacunque alia aliquis ab altero ad usum tantum servienti commodata susceperit, et eos ad pugnam vel ubi vitae periculum incurrant duxerit, ad redditionem commodatae rei merito a domino rrem aestimatam tibi dedero, ut ea distracta pretium ad me deferres, eaque perierit: si quidem ego te rogaui, meo periculo perit: si tu de uendenda promisisti, tuo periculo perSi facto pretio rem vendendam aliquis cuicumque tradiderit, et dum ab eo vendenda profertur, quacumque occasione perierit, ei perit, qui eam dederat distrahendam. Ceterum si rem acceptam non ro
Abbreviated transcription (Latin):
uicumque hostium terrore conpulsus dummor¬
temtim& excipere ad depredandamsecum hostibus
fortapre conuincxerit non propter hoc uoc&ur ad
crimen quod pro conseruandam uitam fecitinuitus
Sanesiquidapud eum de predare sederit &residuum
inuenitur quod cuidenter agnoscitur hoc solum
redderedomino sine calumnia copellatur

Expanded text:
uicumque hostium terrore compulsus, dum mortem timet excipere, ad depraedandum se cum hostibus fortasse coniunxerit, non propter hoc vocetur ad crimen, quod pro conservanda vita fecit invitus. Sane si quid apud eum de praeda resederit et residuum invenitur, quod evidenter agnoscitur, hoc solum reddere domino sine calumnia compellatur
Abbreviated transcription (Latin):
inpedire. Caeco curatar dccrinon potest. quia
ipse sibi prõ curatorem instituere potest ⁊ stami no¬
UI De fidei coco missis libeRLATIB
Ia conditione heres institutus si liberos suos eman¬
cipauerit omnimodis eos ema ncipare cogen¬
dus est proconditione enim hoc loco ematci.¬

Expanded text:
unt. Caeco curator dari non potest, quia ipse sibi procuratorem instituere potest. De fideicommissis libertatibus Ea condicione heres institutus SI LIBEROS SVOS EMANCIPAVERIT omnimodo eos emancipare cogendus est: pro condicione enim hoc loco emanci
Abbreviated transcription (Latin):
seruum quemmictere iussus est crimine obieo¬
unus ex sociis uinciendo futurae. libertatis non
nocebit inter prues enim sententicas clementim.
seueriori prefertur &certae humanerationis
est ficuere miserioribus. probeinnocentis dicere
quo absolutae nocentes pronuntiar e non possum¬

Expanded text:
seruum, quem manumittere iussus est, unus ex sociis uinciendo futurae libertati non nocebit: inter pares enim sententia clementior seueriori praefertur: et certe humanae rationis est fauere miserioribus, prope et innocentes dicere, quos absolute nocentes pronuntiare non possu
Abbreviated transcription (Latin):
ebitor creditor ueseruum pigneris uinciendo
dediticium facere non possunt alterenim sine
altero causcompigneris deteriorem facerteput
Seruus furiosi domini uel pupilli ius souinduis
dediticiorum numero xonefficitur quiantq
furiosus neq: pupillus ex acti consilii. capa est
tict nocet libertati sed et siuincer iubea aut
uincientes. procuratoris actorss uefactum conprobe
quo dsi cintequam scr& uiactum selutionis eiulo
causet sad probauerit libertati futurae: uincla
non nocebunt :

Expanded text:
ebitor creditorue seruum pignoris uinciendo dediticium facere non possunt: alter enim sine altero causam pignoris deteriorem facere non potest. Seruus furiosi domini uel pupilli iussu uinctus dediticiorum numero non efficitur, quia neque furiosus neque pupillus exacti consilii capax ciat, nocet libertati, sed et si uinciri iubeat aut uincentis procuratoris actorisue factum comprobet. Quod si, antequam sciret uinctum, solutionis eius causas approbauerit, libertati futurae uincula non nocebunt.
Abbreviated transcription (Latin):
nimiciciae capitales quas quis cum patre defunc¬
torum habuit atutelis. excurant ne paterno in¬
imicopupillis commititur Sicum patremino¬
mitatur. Adcuram eius. cuius quis tute lam a¬
minis trauit inuitis uocari non potest i staimna¬
depetitrabus nocinnatidis
on rectae potiorem uid&ur nominare qui
sam nominati potioris non ex presserit Istamn s¬
Notior quis essedeb& non solum gradu. genens
Esed & substancia rei familiaris.

Expanded text:
nimicitiae capitales, quas quis cum patre defuncto habuit, a tutelis excusant, ne paterno inimico pupillus committatur. Ad curam eimittatur. Ad curam eius, cuius quis tutelam administrauit, inuitus uocari non potest. QuinDe potioribus nominandis Non recte potiorem uidetur nominare, qui causam nominati potioris non expresserit. Potior quis esse debet non solum gradu generis, sed et substantia rei familiaris.
Abbreviated transcription (Latin):
Quipotiores nominate non posgcu
ibertusquem pater tutorem dedit siminus ab¬
neusdicatur excusari quidem nom potest sed adiungi illi
olotutoris curatoris uidetecto induplum cius pe¬
cuniae condemnati conueniuntur. quaminoribus frau¬

Expanded text:
Qui potiores nominare non possunt Libertus, quem pater tutorem dedit, si minus ineus dicatur, excusari quidem non potest, sed adiungi illi olo tutoris curatorisue detecto in duplum eius pecuniae condemnatione conueniuntur, qua minorem frau
Abbreviated transcription (Latin):
uotiens ius iurandum postulatur eotempor
appellandum ẽ quo diffestus uon quo iuratia¬
i quando dum causa aiudiceauditir sacramen¬
tum p&ente uno exlitigatoribus alter abstuleri
litigator qui iudicibus appellare uoluerins
tunc appellare deb& quando sacramentũ
offestur non post quam iuratur

Expanded text:
uotiens iusiurandum postulatur, eo tempore appellandum est, quo defertur, non quo iurati quando dum causa a judice auditur, sacramentum petente ex litigatoribus uno, alter obtulerit litigator, qui judicibus appellare voluerit, tunc appellare debet, quando sacramentum offertur, non postquam juratur
Abbreviated transcription (Latin):
Seruiclieni incalterius capud nonnisi singulitor¬
queripossunit & hocinuito domino nonẽ ꝑmittendum
rindlector cuius interẽ quod intendit probcre pr&a
corum quantum dominus toxauerit inferre sit parto¬
tus ulcerte decerioris factiserui subire taxctionem¬
n lauenmdg& Seruo qui ultro aliquid de domino
confit&ur fides nonca commodatur Necenimopor¬
tor rebus dubus sclutem dominum seruorum asbitu¬
a prtceside neq a procuratore neq: in pecuniarin qs̃
ꝑcapitdibus causis interrogam possunt sstanehnanã
SEX

Expanded text:
Serui alieni in alterius caput non nisi singuli torqueri possunt. Et hoc inuito domino non est permittendum, nisi delator, cuius interest quod intendit probare, pretia eorum quanti dominus taxauerit inferre sit paratus, uel certe deterioris facti serui subire taxationem. Seruo qui ultro aliquid de domino confitetur, fides non accommodatur: nec enim oportet in rebus dubiis salutem dominorum seruorum arbita praeside neque a procuratore, neque in pecuniariis quam in capitalibus causis interrogari possunt. Communis se
Abbreviated transcription (Latin):
ncto seoninen ueł cognaetum inuiti destes inter¬
duersus seinuicem parentes & liberi itet̃¬
e li bcrti ne uolentes ad testimonium admnto¬
aondi sont quia rtiueritas tes timonium aicessgu¬
os personarum plerũ que corrutipit Nuer fis

Expanded text:
n adfinem uel cognatum inuiti testes interduersus se inuicem parentes et liberi, itemque liberti nec uolentes ad testimonium admittendi sunt, quia rei uerae testimonium necessitudo personarum plerumque corrumpit. Tes
Abbreviated transcription (Latin):
defide tabulcrum nihildicer&ur aduersus scriptu¬
raminterro gurinor possuntstan ñ in diga¬
u quistd sa ueł uaricie testimonia dixerunt uelutriq
parte prodiderint aut in exiliumaguntur aut irii¬
sola rele gintur aut curia submouentur Istia nnndi¬
nre. pecuniaria tormenta nisiderebus heredita¬
riis queritur non adhibentur cclicis autem iurte iu¬
DsSERuoRumques tioIBus
eruorum defacto inse in terrogari. possera tio dequ¬
tatis ostendit nec enim obesse deb& qui ꝑseruum ali¬
quid sinecautione commodcctum de ponit¬
ut si aliquid dominus eius ꝑeum cui cũ que sine cautione¬
transiniserit aut commodauerit sullae cuitraditũẽ¬
possitrei ꝓbatio nonde esse. Iud ex tut illaris iteq iens
uirsicditer derebus hereditarũs uel defide generis in¬
truinom possant potuerunt deseruis. hereditarus ha¬

Expanded text:
de fide tabularum nihil dicitur, aduersus scripturam interrogari non possunt. Qui falso uel uarie testimonia dixerunt uel utrique parti prodiderunt, aut in exilium aguntur aut in insulam relegantur aut curia submouentur. Inre pecuniaria tormenta, nisi cum de rebus hereditariis quaeritur, non adhibentur: alias autem iureiuseruorum quaestionibus Seruum de facto in se interrogari posse ratio aequitatis ostendit: nec enim obesse ei debet, qui per seruum aliquid sine cautione commodat uel deponitiri, si aliter de rebus ecuniaria tormenta, nisi cum de rebus hereditariis quaeritur, non adhibentur: alias autem iureiuseruorum quaestionibus i aliter de rebus hereditariis uel de fide generis instrui non possunt, poterunt de seruis hereditariis ha
Abbreviated transcription (Latin):
Siquis instntẽ asunguine emerit & nutrierit
habendi eum & possedendi habeat potestatẽ Sane
sinutritũ dominus uel pater recipere uoluerit
aut eius demmeriti mancipium nutritori. dabit
aut preciũ nutritor quantum uaduerit quinu¬
tritus est consequatur

Expanded text:
Si quis infantem a sanguine emerit et nutrierit, habendi eum et possidendi habeat potestatem. Sane si nutritum dominus vel pater recipere voluerit, aut eiusdem meriti mancipium nutritori dabit aut pretium nutritor, quantum valuerit qui nutritus est, consequatur
Abbreviated transcription (Latin):
iquis colonum dienũ inre sua uel in fuga lapsum udi
uoluntate migrantem triginta aannos habuerit al
suumuindic& quise intra triginta annos inuentu
fuerit ad domino cum filiis secundũ legem sibi des
& omni peculio reuoc&ur. Quodsi forte mortuus si¬
erit filu cius cũ mercedibus suis suel pactris mosu
adomino reuocentur. Colonae &iam siuiginti
annis indieno domino & iure ꝓmanserint apriore
domino non queratur. Sit amenintra uiginti comis
inuenta fuerit & decdieno colono filiossus ceperit
cucgna tionis pcoste terciam reuo coeur. Quica colo¬
nũ dut pcurtes cgnationis requuuis
Scinent
separtetio conugii non ficet. Illum cuius colonus est
iucaricm mulierem & protercia agnatione mulieres
domino compensare precipimus : Siuero mulier ui¬
niscdienũ ingenuum maritũ duxerit omnis cegna¬
no mulieris adeius dominum ꝑtinebit. quod hic
minus est de colone anatione in nouellis legib inuem¬
tur
NECOLONUS INS TIODOM NOSUO

Expanded text:
quis colonum alienum in re sua vel in fuga labsum vel sua voluntate migrantem triginta annos habuerit, ac si suum vindicet. Qui si intra triginta annos inventus fuerit, a domino cum filiis secundum legem sibi debitis et omni peculio revocetur. Quod si forte mortuus fuerit, filii eius cum mercedibus suis vel patris mortui a domino revocentur. Colona etiam si viginti annis in alieno dominio et iure permanserit, a priore domino non quaeratur; si tamen intra viginti annos inventa fuerit et de alieno colono filios susceperit, cum agnationis parte tertia revocetur, quia num duae partes agnationis sequuntur. Sane ne separatio coniugii fiat, illum, cuius colonus est, vicariam mulierem et pro tertia agnatione mulieris domino conpensare praecipimus. Si vero mulier iuris alieni ingenuum maritum duxerit, omnis mulieris agnatio ad eius dominium pertinebit. Quod hic minus est de colonae agnatione, in novellis legibus invenitur. NE COLONVS INSCIO DOMINO
Abbreviated transcription (Latin):
ui ex positum puerum uel puellam sciente
domino uel paetronomisericor dicce causc college¬
pit in eus dominio ꝑ manebit sit amen contestco¬
tone decollectione eius eps clericiquae subscripserñ
quem postea suum dicere quisquis nom poterit quẽ
proiecirse probatur admortem
IDEHIS qUISANGUI NOLENTOS EMpTOS
LEI NUT PEXDOS ACCEPERUXT

Expanded text:
ui expositum puerum vel puellam sciente domino vel patrono misericordiae causa collegerit, in eius dominio permanebit: si tamen contestationi de collectione eius episcopus clericique subscripserint, quoniam postea suum dicere quisque non poterit, quem proiecisse probatur ad mortem. DE HIS, QVI SANGVINOLENTOS EMPTOS VEL NVTRIENDOS ACCEPERINT
Abbreviated transcription (Latin):
rocuratol est cui permandatũ cqusam conmittit᷑
cognitor est cuisine mandatũ causam suamagendã
praesens praesente iudicelitigator in iungit
Si procurator aut cognitor. tantum modo non domi¬
nus et procurator effectus postlitem contestiuã
quolib& casu deacluce discesserit demandatum
sibinegotium ad suumnihil transmittit heredẽ
Nisi tantum sumptuum uel ex pensarem rept¬
tionem quam auctorem suum insuscepta. scaus
fecisse probauerit. Lis uero ad mandatorum
redit. si prȩ sentes procurator uincatur
aut uincat in dominum uel domino non in pri¬
curatorem uel procuratori actio tribu&ur.
dicati idem esse. & inpulsati posses sores pra¬
curatore seruandum. sicut uincator. Aut u¬
cat. & si in remsuam. quis fecotus fuerit dom¬
nus & procurator. et ꝓcuratorem ipse prosu
utilitate iam fecerit. similiter exitus reiuds¬
te dominum respici& non auctorem.
deXCTIONIPus adporepres ⁊ rapslaii

Expanded text:
rocurator est, cui per mandatum causa committitur. Cognitor est, cui sine mandato causam suam agendam praesens praesente iudice litigator iniungit. Si procurator aut cognitor tantummodo, non dominus et procurator effectus post litem contestatam quolibet casu de hac luce discesserit, de mandato sibi negotio ad suum nihil transmittit heredem, nisi tantum sumptuum vel expensarum repetitionem, quam auctorem suum in suscepta causa fecisse probaverit, lis vero ad mandatorem redit. Si praesentis procurator vincatur aut vincat, in dominum vel domino, non in procuratorem vel procuratori actio tribuetur iudicati. Idem esse et in pulsati possessoris procuratore servandum, si aut vincatur aut vincat. Et si in rem suam quis factus fuerit dominus et procurator et procuratorem ipse pro sua utilitate iam fecerit, similiter exitus rei iudicatae dominum respiciet, non actorem. ACTIONIBVS AD POTENTES TRANSLATI
Abbreviated transcription (Latin):
istachociub& non debereiudices prouinci¬
arum cedsertiones appellancium ad suaminurĩ¬
am sercuocare quic hocnanouum necalienum
cciudiciis essecognoscitur &ideo hociub& utdice¬
at lit gactoriuicia tam causcmappellationisro¬
medios ubleucre hoc &icm specialiter praecepe¬
runt ut appellator nec incarcerem nec in quacum¬
que custo dcredigatur sedada gendum nego¬
cium suum liber obseru&¬

Expanded text:
ista hoc iubet, non debere iudices provinciarum assertiones appellantium ad suam iniuriam revocare, quia hoc nec novum nec alienum a iudiciis esse cognoscitur; et ideo hoc iubet, ut liceat litigatori vitiatam causam appellationis remedio sublevare. Hoc etiam specialiter praeceperunt, ut appellator nec in carcerem nec in quamcumque custodiam redigatur, sed ad agendum negotium suum liber obser
Abbreviated transcription (Latin):
Damtus ꝓuincialib faculiatẽ ut ꝗcũq sibi anu mercriis quid¬
uersis rectorib obsecuntus conquesti fuerint aliquas
uinditiones extortas inritcas in anesq: efficiaNur & male
uindica &uinditoris dominiũ reuestantur amissior
&iã p̃cu in licitis acdetestandis empeorib: puniendis dao ais
Riuñ optato & paulino cons̃. Lex liaec expositionẽ non indig&¬

Expanded text:
Damus provincialibus facultatem, ut, quicumque sibi a numerariis qui deversis rectoribus obsequuntur, conquesti fuerint aliquas venditiones extortas, irritas inanesque efficiant, et male vendita ad venditoris dominium revertantur, amissione etiam pretii illicitis ac detestandis emptoribus puniendis. Dat. XIV. Kal Jun., Optato et Paulino Coss. 334. HAEC LEX expositione non indig
Abbreviated transcription (Latin):
VI e gisistius reliqua pcers in aliis legib contin&urhoc
tantu dereliquir legib: plus hab& ut patresquifiliorũ
itrguber nare iursisunt negotia etrũ summostudio&
togritecte agere procurent. Nihil ꝑneglegentiuiorũ
filiis pereaat: Sed fructosrerumat narũ sinẽ caliqua
ne glegentic̃ redigiuel uindifaciant ut extẽpore con¬
petenti sicut lexnouella dicit portiones suaes filii sint
cliqua inminutione ꝑcipicent Resfiliorũ patrib ali¬
encre non liceat hocest nec uindere nec doncre qđ si
fortas se p̃sumpserint emptor uel qui donator accer¬
serit grandi sesollicitudine &cura cus codia nefiliorũ
res apatre conparatas cut donatas accipiant aut scien¬
tescuit &ĩ cc̃nescientes sed conpellant patrẽ quiuin¬
ditor uel doncitor fuerit & filiorũ resinsua retin& potes¬
sit abstergere Fideius sorẽ apaare uinditores ꝑcipi¬
ant quod obligcetione rerũ sucra damnuem prori
non faciat & qui cde funceo patrelic& filus ressuas

Expanded text:
egis istius reliqua pars in aliis legibus continetur: hoc tantum de reliquis legibus plus habet, ut patres, qui filiorum res gubernare iussi sunt, negotia eorum summo studio et integritate agere procurent, nihil per neglegentiam eorum filiis pereat, sed fructus rerum maternarum sine aliqua neglegentia redigi vel vendi faciant, ut ex tempore conpetenti, sicut lex novella dicit, portiones suas filii sine aliqua inminutione percipiant, res filiorum patribus alienare non liceat, hoc est nec vendere nec donare. Quod si fortasse praesumpserint, emptor vel qui donator accesserit grandi se sollicitudine et cura custodiant, ne filiorum res a patre conparatas aut donatas accipiant aut scientes aut etiam nescientes, sed conpellant patrem, qui venditor vel donator fuerit et filiorum res in sua retinet potessit abstergere, fideiussorem a patre venditore percipiat, qui obligatione rerum suarum damnum emptori non faciat, quia defuncto patre licet filiis res suas
Abbreviated transcription (Latin):
TEicliquis de his in dicibas quiprouintics a¬
ministrant uel &iam hn quibus ciuitatos ua
loca com missa sunt perpotentiam in uitis pare¬
tibus uirgines aut etiam uiducos. sisui luris si
perpotestactem adnuptias suas ad dicerindi
sipupillace sint &ẽacrum utibtactibus. obuian¬
tes per errorem aut perquorum cum que ci¬
ludium ad dicantur ut his personis dequibus
loquitur inuitaceiungtntur. quicum que hos
pracesumpserint decimpondo aurisenoueri
condemnandos ⁊ Qinea prouintiam inqua
udex fuerit dignitatem amis sabiennium
prohibectur accedere: benefitium tamenlexista
aduer sus eius modi homines ꝑccrentibus uel ipsis
mulieribus quiin suo iure sunt uelquime norum
cetatis tuentur indulsit ut contestationes adclias
iudices uel ciuitates proximas differaant. & eorum
pcctrocimis deffendantur quod suneadem prouin¬
tiasit alic potestas ut puta si sint duo iudices
cinus priuata & cclius dorminica uire gubernans.
Si abcil tero subacconditione quecumque persona

Expanded text:
liquis de his iudicibus, qui provincias administrant, vel etiam his, quibus civitates vel loca commissa sunt, per potentiam invitis parentibus virgines aut etiam viduas, si sui iuris sint, per potestatem ad nubtias suas addixerint, aut si pupillae sint, et earum utilitatibus obviantes per terrorem aut per quorumcumque conludium addicantur, ut his personis, de quibus loquitur, invitae iungantur: quicumque hoc praesumpserint, decem pondo auri se noverint condemnandos, et in ea provincia, in qua iudex fuerit, dignitate amissa biennio prohibeatur accedere. Beneficium tamen lex ista adversus eiusmodi homines parentibus vel ipsis mulieribus, quae in suo iure sunt, vel qui minorum aetates tuentur, indulsit, ut contestationes ad alios iudices vel civitates proximas deferant et eorum patrociniis defendantur: ut, si in eadem provincia sit alia potestas, ut puta si sint duo iudices, unus privata et alius dominica iura gubernans, si ab altero sub hac condicione quaecumque persona
Abbreviated transcription (Latin):
druplum arrarum nomi nedacta
doncta recipiant: Nam dereliquo sicente defini¬
tanon fuerint. per supplicationem. coniugia
postulari omni se ueritate prohibuit Ceterũ
sicum parentibus puellaae aut cum ipsa puelli
quis denuptiis pactus fuerit &unus ex his uolue¬
ritde placito eius resilire nos ab eo quidispicitus
consuli nonuetcmus reliquapars legis istius alib
iam habeur exposita.XTSiqux cumnque

Expanded text:
druplum arrarum nomine data vel druplum arrarum nomine data vel donata recipiant; nam de reliquo si ante definita non fuerint, per supplicationem coniugia postulari omni severitate prohibuit. Ceterum si cum parentibus puellae aut cum ipsa puella quis de nubtiis pactus fuerit et unus ex his voluerit de placito eius resilire, nos ab eo qui despicitur consuli non vetamus. Reliqua pars legis istius alibi iam habetur exposita. SI QVACVM
Abbreviated transcription (Latin):
Tfit aliquotiens coquibus dacm ut obliti seuerita¬
tem legum obripere principes audect macies tatẽ
& coniugia sibi expeteant ex praecepto quae conse¬
qui non merentur. ut de consensu pecrentum uel pu¬
ellae mentiantur quacde causc eius modi gudit¬
ticm interdicit Quicumque ergo subta liobrep¬
tionem matrimonium se tibtenere putauerit
& amissione bonorum & exilii rele gactione se no¬
uerit esse dacmnandum Nec matrimonium
quod tediter quesierint Vhabiturum Nec filio
taliordine & ambitione susceptos. legitimos ap¬
pellandos. Nec &iam persupplicationem hu¬
ius precesumptionis. ueniam promereri. His
uero quo sintertium & quartum gradum ori¬
ginis coniunctio praesumtiua cõpula uerit
Quia notubile est tamen si publica uerit uenic
relax auit Nec his interdici ut preceptum expe¬
tant maestactis quoniam parentum placito
copulantur. Illi ueroqui pactus sibi uiuis pccrer¬
tibus puellas ab ipsis puellis post parentum
obitum contempnuntur praecepti tenore inqua¬

Expanded text:
Fit aliquotiens a quibusdam, ut obliti severitatem legum obrepere principis audeant maiestati et coniugia sibi expetant ex praecepto, quae consequi non merentur, ut de consensu parentum vel puellae mentiantur: qua de causa eiusmodi audaciam interdicit. Quicumque ergo sub tali obreptione matrimonium se obtinere putaverit, et amissione bonorum et exilii relegatione se noverit esse damnandum nec matrimonium, quod taliter quaesierit, habiturum, nec filios tali ordine et ambitione susceptos legitimos appellandos, nec etiam per supplicationem huius praesumptionis veniam promereri. His vero, quos in quartum gradum originis coniunctio praesumptiva copulaverit, quia notabile est, tamen si supplicaverint, veniam relaxabit. Nec his interdici, ut praeceptum expetant maiestatis, quoniam parentum placito copulantur. Illi vero, qui, pactas sibi vivis parentibus puellas ab ipsis puellis post parentum obitum contemnuntur, praecepti tenore in qua
Abbreviated transcription (Latin):
Neque accusectur ꝑcalium accusare nequertus ꝑ
clium defendipotest. nisi in grax tum libertum pa¬
tronus accus et. autrei absentia defendatur
Ncrimina libus causis nec ac cuscitor nisi ꝑsetcliquem
accuscore potest nec accus actor ꝑprocuretorem aut¬
Sipec umadata iudicis reos absolutus es se dicatur
id que in eum fuerit. conprobatur ea poena damna¬
tur. quia reus damna ri potuiss&. ⁊staiNñ indigi
Nconuictum reum siue tor queripossit siue non posse¬

Expanded text:
Neque accusator per alium accusare neque reus per alium defendi potest, nisi ingratum libertum patronus accuset aut rei absentia defendaturcriminalibus causis, nec accusator, nisi per se aliquem accusare potest, nec accusatus per aSi pecunia data iudici reus absolutus esse dicatur idque in eum fuerit comprobatum, ea poena damnatur, qua reus damnari potuisset. In conuictum reum, suiue torqueri possit siue non poss
Abbreviated transcription (Latin):
Surinunis seruus in caput alterius ex dominis
ł guis ereuum ideo conpariruit ne in setorqueatur
resuituto pra&io poterit interrogieri sstuiđ̃ nndio¬
Seruus in capud eius domini a quodis trecetusest
cuique eliquando seruiuit: obmemoriam prio¬

Expanded text:
unis seruus in caput alterius ex dominis seruum ideo comparauit, ne in se torqueretur, restituto pretio poterit interrogari. Seruus in caput eius domini, a quo distractus est cuique aliquando seruiuit, in memoriam prio
Abbreviated transcription (Latin):
criptac .ẽ. scilic&. ut a personce feminae aui¬
gintiannorum Auirile triginta repetenuem
tione talium personarum. & lic& remomnib:
causis geneneliter profuturm animi netem¬
mertoriposse credamus. tamen nequos sacri¬
lega temerittes ad subreptione quam cumq
conpͥellat audatiaa pracesumentis triginta
libntrum auripoena percell& eadem manebit
palcctinum offitium utriusq aenarii. nec
non offitium culministui. uel cunctꝰrum
iudicium prouintiarum paris orte quaes a lubri
constituimus. periculo &iam salutis suae in¬
libata conseruent firmine. p̃kł aa in lust¬
& promptt perquam nouimus uniuersitat
quietem studiosa diligentia custodire legem
cunctis prouincis uniuersis litibus adpli¬
candam propositis uulgauit edictis ut
posttriginta sicut dictum estannos perni¬
tiosa diuersarũmomnium causarum pro¬
positio conquiescat Dat̃. xv hecđ iuł rai¬
Istcclex
ideo non est interpnetata qui asequens sub

Expanded text:
cripta est: scilicet ut a persona feminea vicripta est: scilicet ut a persona feminea viginti annorum, a virili triginta repetentem tione talium personarum. Et licet rem omnibus causis generaliter profuturam a nemine temerari posse credamus, tamen, ne quos sacrilega temeritas ad subreptionem quacumque conpellat audacia, praesumentes triginta librarum auri poena percellet. Eadem manebit palatinum officium utriusque aerarii nec non officium culminis tui vel cunctarum iudicum provinciarum, ut pari sorte quae salubriter constituimus periculo etiam salutis suae inlibata conservent, Firmine parens tua, per quam novimus universitatis quietem studiosa diligentia custodiri, legem cunctis provinciis, universis litibus adplicandam propositis vulgabit edictis, ut post triginta, sicut dictum est, annos perniciosa diversarum omnium causarum propositio conquiescat. Dat. XV kal. IuIsta lex ideo interpretata non est, quia sequens sub
Abbreviated transcription (Latin):
nis inquilinis acseruus utriusq sexus ꝓeculus a
agnationibus designatiiuris. Id ẽ perpetuipa
negotio dequo per expntessa tempont solemnit
nemo palsauit nouum nemoproponat quod pd
nium consummatione causarum ius sum ẽ. de¬
bere seruariaequum ẽ enim totannos sine in¬
terpellatione decursus. nullo nomine nulla
prorsus occasione sub uesti acsi constiterit me¬
martti temporis intercessisse silentio. &i amhas
quacerausas subfidutialegum prresenti sanctione
ablacturum motae sunt nec finite huius sacroe
praeceptionis auctoritate uolumus ab oliri
qui a ut incoaritalis nolumus actionis. itam ale
inchoatas habere oporta extinctas. intrabaec
sane temponr. sicepticlis fuerit deoriginarus.
uelagnatione cespitis designati hancforinam
ega possidentes serucripra ecipimus quccelegi
diuipcerentes nr̃i honoris decollonis utriusq
sexus iuris priuati euidenti difinitione cons¬

Expanded text:
lonis, inquilinis ac servis utriusque sexus, peculiis atque lonis, inquilinis ac servis utriusque sexus, peculiis atque agnationibus designati iuris, id est perpetui panegotium, de quo per expressa tempora sollemniter nemo pulsavit, novum nemo proponat. Quod in omnium consummationem causarum iussum est debere servari. Aequum est enim tot annos sine interpellatione decursos nullo nomine, nulla prorsus occasione subverti. Ac, si constiterit memorati temporis intercessisse silentium, etiam has causas, quae sub fiducia legum praesenti sanctione ablatarum motae sunt nec finitae, huius sacrae praeceptionis auctoritate volumus aboleri, quia, ut inchoari tales nolumus actiones, ita male inchoatas haberi oportet extinctas. Intra haec sane tempora si coepta lis fuerit de originariis vel agnatione cespitis designati, hanc formam erga possidentes servari praecipimus, quae lege divi parentis nostri Honorii de colonis utriusque sexus iuris privati evidenti definitione cons
Abbreviated transcription (Latin):
tura declar&: ad quam beniuolentiae p̃cipuae nos
hortataẽ lex dñi patris dementiae mecie &¬
theo dosiperennis aqua uirtutum suarum more
secutus humanogeneri profunda qui &e prospe
constituens post xxx annos nulla paenitus
iurgia quae medio tempore mota non fuerant
excitari Cuius inuiet principis laudibus
&iam psentem legem necessee applicari alla
nasique piamente praes itindouiam huic alter
pracbuit qbeneficia eius latius panderentur
raccipimus igitur propter quon idam
Pprauas interpra&ationes quibus sansuor
memoratti non sufficiat dumminutias iuris
& captiosa uerba secetitur ut quaespecialiter
uissa sunt specialiter abrogentur. cumgenerulioo¬
exceptum quod nomperillum uenerabilem constit
hoc peremptorio uocabulo conlacudatur. dicendo
omniconullum poenitus cuius lib& litis aut cas¬
tionis fomitem derelinquit. deoriginariis acs¬

Expanded text:
tura declaret. Ad quam benevolentiam praecipue nos tura declaret. Ad quam benevolentiam praecipue nos hortata est lex domini patris clementiae meae Theodosii perennis Augusti, qua virtutum suarum morem secutus humano generi profunda quiete prospexit constituens post triginta annos nulla penitus iurgia, quae medio tempore mota non fuerant, excitari. Cuius invicti principis laudibus etiam praesentem legem necesse est adplicari. Illam namque pia mente praestando viam huic alteri praebuit, qua beneficia eius latius panderentur. Praecipimus igitur propter quorundam pravas interpretationes, quibus sanctio memorata non sufficit, dum minutias iuris et captiosa verba sectantur, ut quae specialiter iussa sunt specialiter abrogentur, cum generalitaexceptum, quod non per illud venerabile constitutum hoc peremptorio vocabulo concludatur. Dicendo enim 'omnia' nullum penitus cuiuslibet litis aut causationis fomitem derelinquit. De originariis et co
Abbreviated transcription (Latin):
contestatione nattilium splendor conspicuus
praedara scriniorum efitia probauerunt
Neruo erubescende obiectionis aguore emeritas
autlicis bonoribus uerus extrabi adqucer
uilissimi colonatus & tuncpernitiosias
laborare quando post continuo obseruationum
labonis ad residuo uita e oblatti dchentqutirr¬
egaudere domini uernolas suos fidelius seruenter
cum libuerit iugo seruitutis absoluant & quod
ce nom poterant᷑ qucilitate nascendi manumissco¬
nis benefitio consecuntur uigd anunis
deceriorem conditionem liberis eẽ qua seruis
ut humilis ab iecta que fortuna legibus quo d
non babebat ad quirat nobilior quo dħabbit
obtinere nom possit Ab sit a temporibus
ut nd coris cientia nostra permittat quiimmo
hunc nobis gloriae titulum uindicamus ut nr̃o
studio grauissime consu& udinis licentia conpmatꝰ
palicudinis ad uersa curare medicinae
iuius laus acterna coniungit cum nostram¬
scdubris aequitatis auctores a&cs & praesens & si¬

Expanded text:
adtestatione, natalium splendore conspicuos adtestatione, natalium splendore conspicuos praeclaranaevo erubescendae obiectionis urgueri, emeritos aulicis honoribus viros trahi ad laqueos vilissimi colonatus et tunc periculosius laborare, quando post continuos observationum labores et residuo vitae optata debent quiete gaudere. Domini vernulas suos fidelius servientes, cum libuerit, iugo servitutis absolvunt, et, quod esse non poterant qualitate nascendi, manumissionis beneficio consequuntur. Indignum facinus deteriorem condicionem liberis esse quam servis, ut humilis abiectaque fortuna legibus quod non habebat adquirat, nobilior quod habuit obtinere non possit. Absit a temporibus nostris, ut id conscientia nostra permittat. Quin immo hunc nobis gloriae titulum vindicamus, ut nostro studio gravissimae consuetudinis licentia conprimatvaletudinis adversa curare. Medicinae huius laus aeterna contingit, cum nos tamsalubris aequitatis auctores aetas et praesens et fu
Abbreviated transcription (Latin):
mpp̃theođ & ualentinianus aa firmino pp̃o. E
principes cura uel prima uel maxima est
qui &em prouincialium propicia sollicitis mente
tracture quibus quanto plus fuerit humanitate
in pensum tanto pronius amor deuotionis incum
Haccẽ enim natura mentis humane ut quod
amittit ex quomodo conpens& ingratia &
iuris perp&ui infiteutici patrimonialẽs iures
rei publicae uacasse acernasq: calumnias
& nullo temporum fide condusas certis
designatis terminis limitare quã nob̵ necessi taten
ferenda legis iusta in posuit quaerimonia plurimos
quis ferat institui iurgia quae aui aut proaui nes¬
erunt quoe alia in probum litigcitorẽ tam
ualida defensione sub mouebit si posses sorem
nec sacculci infinitum transacta defendunt practer
tante a&ctis in iuriam uehementer offendit
quod quibusdam nec miliciae suae priuilegia
suffragantur diuturno excubiarum labor e
perfunctis in pingi contumelios am status compe¬
tius questionem & quos uerecundicie

Expanded text:
mpp. Theodos. et Valentin. AA. Firmino pp. Boni principis cura vel prima vel maxima est quietem provincialium propitia sollicitius mente tractare, quibus quanto plus fuerit humanitatis inpensum, tanto pronius amor devotionis incumbit. Haec est enim natura mentis humanae, ut quod amittit ex commodo conpenset in gratia iuris perpetui enfyteutici patrimonialis, iuris rei publicae vagas aeternasque calumnias et nullo temporum fine conclusas certis et designatis terminis limitare. Quam nobis necessitatem ferendae legis iusta inposuit querimonia plurimorum. Quis ferat institui iurgia, quae avi ac proavi nescierunt? quae alia inprobum litigatorem tam valida defensio submovebit, si possessorem nec saecula in infinitum transacta defendent? Praeter tantae aetatis iniuriam vehementer offendit, quod quibusdam nec militiae suae privilegia suffragantur. Diuturno excubiarum labore perfunctis inpingi contumeliosam status conperimus quaestionem et, quos verecundiae
Abbreviated transcription (Latin):
uamius & feminis quae ꝓfragilitatem int̃dũexcu¬
sccripossunt inaliquib: causiss neglegentos fue¬
rint lex subuenire uoluerit . Hic tamen speciclit̃ uoli¬
it eẽ consultũ utsi qua in pupilla cribus cennis marita
fuerit copulata &sponsadiciae largitatem ꝑneg¬
genticm actis non cllegauerint huius legis benefit
& si geste desint in uio labilem in suo dominiodonatio
pactre . tutore uelcuratore puellȩ uel propinquis de
puelle coniunctione definierit deb& post diffinition
in trabienniumnuptias caelebrare quodsitardita
cait neglegentia sponsibiennu tẽp: excesserit. &
clio uiro sepuella comunexerit absolũta erit acalur¬
nia uelipsa uel quicũq: suorũ eam tradiderit qua
culpa .ẽ. illius qui deferendo conuinctionẽ sucmalo
nubendilocũ patefecit. Namsi intrabiennium datus
erit quid obseru&ur. euidentius sequenti legecognos cit

Expanded text:
uamquam et feminis, quae per fragilitatem interdum excusari possunt, in alicuibus causis, si negligentes fuerint, lex subvenire noluerit, hic tamen specialiter voluit esse consultum, ut si qua in pupillaribus annis marito fuerit copulata, et sponsalitiam largitatem per neglegentiam actis non allegaverit, huius legis beneficio, etsi gesta desint, inviolabilem in suo dominio donationem patres tutore vel curatore puellae vel propinquis de puellae conjunctione definierit, debet post definitionem intra biennium nuptias celebrare. Quod si tarditate aut negligentia sponsi biennii tempus excesserit, et alio viro se puella conjunxerit, absoluta erit a calumnia, vel ipsa, vel quicumque suorum eam tradiderit: quia culpa est illius, qui differendo conjunctionem suam alteri nubendi locum patfuerit, quid observetur, evidentius sequenti lege cognoscitu
Abbreviated transcription (Latin):
iquando sponsalibus celebraetis int̃ueniente osculos
solempnit̃rerũ portionẽ poterit uindicari. Et dimidũ
mostiheredes adquirunt quocũq ꝑ gradũ successi
nis ordine uenientes. Siuerd osculũ non int̃ueneri
sponso mostuoniinl sibipuella dereb donatis ul tradits po¬
boru indicarei Siuero apuella sponso aliquid dooomi r&
mortuc fuerit qua ccus aut int cesserit osculunundioneia¬
ces serit totũ parentespuellȩ siue ꝓpinqui quod puelici

Expanded text:
ando sponsalibus celebratis interveniente osculo ssollemniter rerum portionem poterit vindicare et dimidiam mortui heredes adquironis ordine venientes. Si vero osculum non intervenerit, sponso mortuo nihil sibi puella de rebus donatis vel traditis poterit vindicare. Si vero a puella sponso aliquid donatum est et mortua fuerit, quamvis aut intercesserit osculum aut non intercesserit, totum parentes puellae sive propinqui, quod puella
Abbreviated transcription (Latin):
Vł Ante tempilegis istius donationes &i cm sine ges¬
torũ testificatione ualebant: Nunc uero porthanc
legem nec nupticlis nec qualib& clia inter quascũc
ꝑsoncs donatio de quib: cumq: rebusualer e potest
alit̃ fuerit diffinitũ & donationem sponsaliciae largita¬
tis uirsponsã suam aut ex consensu parentũ aut ipse
sisui iuris est propria uoluntate conscripserit &on¬
nietẽ scripturerũ solem pnitate firmcuerit Itaut¬
& gestalegitimae facta docetentur & in troduetioloco¬
rum uelrerũ traditio subsequatur. Quicquid tedi &
tã solempnidomatione adiurdominiũ quae ꝓponre
transierit suur sponte ecmquam depectus. est fac¬
tis supste scriptis solem pnib: cartis accipere noluerit
uxer q̃ omnia quece sunt traditanon deposcat Et
si quidde nominatirtã solem pnit᷑reb: & trditisapudse
hebeno dinoscitur ceds ponsce tincdominum quã acci¬
perenoluit  sine dilatione aliquaanins se qentes
Scluqu legu istur opur nonfuit explanari quia st¬

Expanded text:
 Ante tempus legis istius donationes etiam sine gestorum testificatione valebant. Nunc vero post hanc legem, nec nuptialis, nec quaelibet alia inter quascumque personas donatio, de quibuscumque rebus, valere potest, aliter fuerit definitum et donationem sponsaliciae largitatis vir in sponsam suam aut ex consensu parentum si sui juris est, propria voluntate conscripserit et omni eam scripturarum solemnitate firmaverit, ita ut et gesta legitime facta doceantur, et introductio locorum vel rerum traditio subsequatur: quicquid tali et tam sollemni donatione ad ius dominiumque sponsae transierit, si vir sponte eam, quam depectus est, factis supra scriptis sollemnibus chartis accipere noluerit uxorem, omnia, quae sunt tradita, non reposcat. Et si quid de nominatis tam sollemniter rebus et traditis apud se habere dinoscitur, ad sponsae dominium, quam accipere noluit, sine dilatione aliqua transferatur. Reliquum legis istius opus non fuit explanari, quia se