comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗc ꝗ in p̃dio simꝓniano ab eo an suppellex que in
aliis p̃diis ł domib q̃ eẽnt ad meuiĩ ꝑtinent: ⁊ an
ẜui qͦs ex eo fundo aliis legauit. Responsum ẽ
dis uoluntas defuncte ad ꝓbaret᷑. seruos ex his¬
demfundis aliis datos deminuisse filii legatũ de
argento. ⁊ suppellectili q̃ alibi ẽẽt eũ cuiꝰ notioẽ ex¬
timaturũ ut id obtineat qd cestatori placuisse ale
gatario ad ꝓbabit᷑. E Eredia ꝗͥ reliqͥt adiectis hĩ¬
ũb. uti a me possessa s̃. ⁊ q̃c̃q ibi er̃ cũ moriarꝰ. Iue¬
sitũ est de mancipiis que in his p̃dus morata fue¬
runt. ł oꝑis rustici cã. uł alt̾ius offien cetĩsq reb
q̃ ibi fuer̃ indie mortis. an ad legatariũ ꝑtinerẽt
fundũ mm̃ cãpanianũ genesie alũne mee ascri¬
batis ducentoꝵ aureoꝵ. Ita un est querit᷑ an
fundus ireliqͣ colonoꝵ mancipia siqͣ mortis tp̃r¬
fortasse q̃sitũ sit aliq cur argenti appellatione

Expanded text:
niano habeo'. an supellex, quae in aliis praediis uel domibus esset, ad Maeuium pertineret? et an serui, quos ex eo fundo aliis legauit? responsum estdis uoluntas defunctae adprobaretur. seruos ex isdem fundis aliis datos deminuisse filii legatum. de argento et suppellectili quae alibi esset eum cuius notio est aestimaturum, ut id optineat, quod tes quidam reliquit adiectis uerbis: 'uti a me possessa sunt et quaecumque ibi erunt cum moriar': quaesitum est de mancipiis, quae in his praediis morata fuerunt uel operis rustici causa uel alterius officii, ceterisque rebus, quae ibi fuerunt in diem mortis, an ad legatarium pertinerenfundum meum Campanianum Genesiae alumnae meae adscribatis ducentorum aureorum ita uti est.' quaeritur, an fundo et reliqua colonorum et mancipia, si qua mortis temporfortasse quaesiturus sit aliquis, cur argenti appellatione
Abbreviated transcription (Latin):
.ł.Si ttiꝰ ex parte hr̃s rogatꝰ sit:
menio hrditatẽ restituere. irursus titio cohrs
rogatꝰ sit partẽ suã aut partis partẽ restituere.
an hanc qͦ partẽ ꝗͣ acohr̃de ex sidĩ ꝯmisso rece¬
ꝑit. traꝰ restituere meuio debeat: duiis antoniꝰ
ꝯsultꝰ rescͥpsit ñ deb̾e restituere. qr hr̃ditatis
appellatione. neq legata. neq fidĩ ꝯmissa ꝯtiñ¬

Expanded text:
. Si Titius ex parte heres rogatus sit Maeuio hereditatem restituere et rursus Titio coheres eius rogatus sit partem suam aut partis partem restituere, an hanc quoque partem, quam a coherede ex fideicommisso recipit, Titius restituere Maeuio debeat, diuus Antoninus consultus rescribit non debere restituere, quia hereditatis appellatione neque legata neq
Abbreviated transcription (Latin):
Rocuł.ł. Quta legatũ ÷ domũ q̃ mea ibi
erunt. cũ moriar. nũmos ad diẽ exactos adebitoi¬
b ut alus noĩb collocarent᷑. ñ puto legotos eẽ. ⁊ la¬
beonis distinctionẽ uald̾ ꝓbo ꝗ scͥpsit. nec qͥcasu
abẽẽt minꝰ ẽẽ legatũ. nec q̃ casu ibi sit. mag̃ẽẽ le-¬

Expanded text:
rum. Si ita legatum est 'domum quaeque mea ibi erunt, cum moriar', nummos ad diem exactos a debitoribus, ut aliis nominibus collocarentur, non puto legatos esse et Labeonis distinctionem ualde probo, qui scripsit nec quod casu abesset, minus esse legatum nec quod casu ibi sit, magis e
Abbreviated transcription (Latin):
al.t. ¶er fidi cõmisũ uariedata libtate
non nouissima spectanda ẽ s nouissima qr
posterior uoluntas potior habi debet cui conso¬
nat ⁊̃ rescͥptũ diui antonin.¬
ecianꝰ.t. Conditionũ que infuturum
conferunt᷑: triplex nat̾a ẽ ut quedã ad id tẽp
quo testator uiuat. quedã ad id qđ pꝰmortẽ eiꝰ
futuꝵ sit q̃dã alterutrũ ꝑtineant. tp̃s aũt ł
certũ uł infinitũ cõp̃hendat᷑. que om̃ia non
minus infidĩ cõmissis qͣm istitutionib ac lega¬
tis incid̾e solent ut ħ conditio. titio si mͥ nup¬
serit ñ dubie. nͥ uiuente testator illa aũt si ad
exequia fun̾s mĩ uen̾it. nͥ pꝰmortẽ impleĩnoi
opꝰsit. illa uͦ si filio m̃o nupsit̃. uł uuiente uel
mortuo testator ei ĩpleri possit. ⁊ pͥma quidẽ
ac t̃cia ex p̃latis conditionib infinitũ tẽpus
ad certũ tẽpus ad scͥpta ẽ.

Expanded text:
 Per fideicommissum varie data libertate non levissima spectanda est, sed novissima, quia posterior voluntas potior haberi debet: cui consonat etiam rescriptum divi Antonin.Condicionum, quae in futurum conferuntur, triplex natura est, ut quaedam ad id tempus, quo testator uiuat, quaedam ad id, quod post mortem eius futurum sit, quaedam ad alterutrum pertineant, tempus autem vel certum vel infinitum comprehendatur: quae omnia non minus in fideicommissis quam in institutionibus ac legatis incidere solent: ut haec condicio "Titiae, si mihi nubserit" non dubie nisi vivente testatore, illa autem "si ad exsequpossit, illa uero 'si filio meo nubserit' uel uiuente uel mortuo testatore impleri possit. et prima quidem ac tertia ex relatis condicionibus infinitum tempus ad certum tempus adscripta e
Abbreviated transcription (Latin):
di legatum quod falso datum existimat᷑¬
ret. it ad scrib̾et ꝓpter falsam tantum de¬
monstrationem legata non plus eus ad¬
sequetur quã si uere demonstratũ fuisset
rit. idem si ꝑuenerit semꝓnio legatus ẽ
cum morĩb conditionib que morte lega¬
tarioꝵ finiuntur receptum ẽ ut nuitiana
cautio int̾̃ponatur heres cautionẽ a titio
accepit ⁊ fundum ei dedit. si postea iN
asiam ꝑuenerit sempnio heres quod ex
stipulati cautionis int̃posite consequipo¬
test ut illi actionem p̃stare cogitur sed
si cautio medio tp̃re defecerit que sollici¬
te fuerat exacta non de suo p̃stabit hr̃es.
sed quia nichil ei potest obici. satis erit
actionem p̃stare si tm̃ titius cum si in
asiam uenisset sempnius pͥusquam lega¬
tum accipiat decesserint hẽdi eius debe

Expanded text:
di legatum, quod falso datum existimadi legatum, quod falso datum existimaret, ita scriberet. propter falsam tamen demonstrationem legati non plus Seius adsequetur, quam rit, idem, si peruenerit, Sempronio legatus est. cum in omnibus condicionibus, quae morte legatariorum finiuntur, receptum est, ut Muciana cautio interponatur, heres cautionem a Titio accepit et fundum ei dedit. si postea in Asiam pervenerit, Sempronio heres, quod ex stipulatu cautionis interpositae consequi potest, utili actione praestare cogitur. sed si cautio medio tempore defecerit, quae sollicite fuerat exacta, non de suo praestabit heres, sed quia nihil ei potest obici, satis erit actiones praestari. si tamen, Titius cum in Asiam venisset, Sempronius, priusquam legatum accipiat, d
Abbreviated transcription (Latin):
dim̃tum inferatur. sed si titius uiuo testa¬
tore decebat. licet conditio defecit. quia
tantum suspensa qq̃ ꝓnichilo foret. mu-¬
lieri succurretur meiue. si non nupserit
fundũ cum moritur lego potest chei. ⁊ si
nipserit eam confestim ad legatum ad¬
mitti non idem ꝓbatur si certus dies incer¬
tusue alius legato fuerit ad scͥptus falsam
causam legato non obs. ⁊ uerus ẽ quia
ratio legandi legato non coheret. s ple¬
rumq doli exceptio locum habebit. si ꝓ¬
betur alias legaturus. non fuisse falsam
conditionem. Cassius. celsus. Sabinus. im¬
possibile eẽ dixerunt. ułuti pamphilus
titio fuit debitum. qđ si post testam̃tum
factum testator pecuuiam exoluit defeciꝰ¬
se conditionem intelligi falsam legati đ¬
monstrationem non facere legatum. Sa
legassẽ. ita scͥptum reliquerit ȩxceptum
quetttio legaui quinqͣginta heres seie
dato idq sumpsit ex defuncti uoluntate
quia ammo non legandi sed deminuen¬

Expanded text:
dimentum inferatur. sed si Titius vivo testadimentum inferatur. sed si Titius vivo testatore decedat, licet condicio deficit, quia tamen suspensa quoque pro nihilo foret, mulieri succurretur. "Maeviae, si non nubserit, fundum cum morinubserit, eam confestim ad legatum admitti. non idem probatur, si certus dies incertusue alius legato fuerit adscriptus.Falsam causam legato non obesse uerius est, quia ratio legandi legato non cohaeret: sed plerumque doli exceptio locum habebit, si probetur alias legaturus non fuisse.Falsam condicionem Cassius et Caelius Sabinus impossibilem esse dixerunt, ueluti: 'Pamphilus, odo nihil Titio fuit debitum: quod si post testamentum factum testator pecuniam exsoluit, defecisse condicionem intellegi.Falsam legati demonstrationem non facere legatum Sabilegasset, ita scriptum rel‹i›querit: 'ex centum, quae Titio legavi, quinquaginta heres Seio dato" idque sumpsit ex defuncti voluntate, quia non animo legandi, sed deminuen
Abbreviated transcription (Latin):
dem mortem expectare titius heredem in¬
fiitutum. rogauit post mortem suam hr̃di¬
tatẽ restituere fidĩcõmissi cautionem fuiss
petita mutiane cautionis exemplum añ
constitutionem remisse cautionis locum
hab̾e nompotuit. qm̃ uiuo eo cui relictũ
est impleri conditio potuit. quid gͦ suta
scͥptum sit peto post mortẽ tuam restituã
hr̃ditatem. ita ne satis fidĩcõmissi petat᷑.
neue ratio exigatur sine dubio ꝑ huiꝰmodi
uerba non int̃ponendus quid cautionis
conditio uidebitur ad se̾pta rationi uero
non exigende motus adhibitur. scilicet
ut culpa non ⁊̃ dolus remissus intelligat᷑
idq ineius ꝑsona qui negotia gessit cin¬
q rationis reddende necessitas fuerit tes¬
tam̃to remissa resc̾ptum ẽ si arbitratu titi
sei nupserĩt. heres m̃s ei fundum dato ui¬
uo titio ⁊̃ sine arbitrio titii eã nubentem
legatum acciꝑe. respondendum ẽ eamq
legis sentia uidĩ. ne quo dño nuptiis impe¬

Expanded text:
dem mortem exspectare. Titius heredem indem mortem exspectare. Titius heredem institutum rogauit post mortem suam hereditatem restituere, si fideicommissi cautio non fuisset petita. Mucianae cautionis execonstitutionem remissae cautionis locum habere non potuit, quoniam uiuo eo, cui relictum est, impleri condicio potuit.Quid ergo, si ita scriptum sit: 'peto, post mortem tuam restituas hereditatem ita, ne satis fideicommissi petatur neue ratio exigatur'. sine dubio per huiusmodi uerba non interponendae quidem cautionis condicio uidebitur adscripta, rationi uere non exigendae modus adhibitus, scilicet ut culpa, non etiam dolus remissus intellegatur: idque in eius persona, qui negotia gessit cuique rationis reddendae necessitas fuerat testamento remissa, rescriptum est. 'Si arbitratu Titii Seia nubserit, heres meus ei fundum dato.' uiuo Titio etiam sine arbitrio Titii eam legatum accipere respondendum est eamque legis sententiam videri, ne quod omnino nuptiis impe
Abbreviated transcription (Latin):
siue cautione legatum deb̃i. qm̃ pecum¬
a dotis efficeretur. sed cum ante nuptiaᷤ
quia purum legatum ẽ peti potest cau¬
tio mulieri pecuniam reddi necessaria
erit. quod simaritus uicio suo causa ceci¬
derit neq soluendo sit. numquid aduer¬
sus hr̃dem mulieri que nichil deliquit
succurri debeat ob eampecuniã que do¬
ti fuerat destinata. sed qm̃ ambo legati
petitionem habuerunt saluam habeb
non soluta pecunia uiro muleractionẽ.
umitalegatum eẽt relictũ titie
si alibis non discesserit. negauerunt eam
recte cauere quia uł mortuis libis legati
conditio possit existere. sed displicuit sen¬
tentiã. non enim uota matris opponit.¬
amominos ante int̾ponende cautionis
in t̾pretatio debuit. ⁊ cum patronus liberto
certam pecuniam legasset si alibis eius noi
decessisset ꝑmisit imꝑator ułut mutianam
cautionem offerri. fuit enĩ ꝑicłosum ac tri¬
ste lib̾tum coniunctum patroni lib̾is eoꝵ¬

Expanded text:
sine cautione legatum deberi, quoniam pecunisine cautione legatum deberi, quoniam pecunia dotis efficeretur: sed cum ante nuptias, quia purum legatum est, peti potest, cautio 'mulieri pecuniam reddi' necessaria erit. quod si maritus uitio suo causa ceciderit neque soluendo sit, numquid aduersus heredem mulieri, quae nihil deliquit, succurri debeat ob eam pecuniam, quae doti fuerat destinata? sed quoniam ambo legati petitionem habuerunt, saluam habebit, non soluta pecunia uiro, mulier actionem.Cum tale legatum esset relictum Titiae liberis non discesserit', negauerunt eam recte cauere, quia uel mortuis liberis legati condicio possit exsistere. sed displicuit sententia: non enim uoto matris opponi tam ominosa non interponendae cautionis interpretatio debuit. Et cum patronus liberto certam pecuniam legasset, si a liberis eius non discessisset, permisit imperator uelut Mucianam cautionem offerri: fuit enim periculosum ac triste libertum coniunctum patroni liberis eorun
Abbreviated transcription (Latin):
dotis seie filie mee nomine centum dato
legati quidem emolum̃tum ad seiam qͥ
dotem habe incipit ꝑtinebit sed quia
non tantum mulieri sed titio qq̃ pecuni¬
am legauit consultum uidetur ꝓpe ẽ. ut
ipse legatarius intelligatur et legatũ
petere debeat. si post diuortium genero
pecunam hẽs soluitur. eque libabit᷑
qm̃ in dotem solutio conuertitur cons¬
tante aut̃ matͥmonio. ⁊̃ ꝓhibente mu¬
liere titio recte soluetur. hoc enĩ ⁊ mulie¬
ris int̾ est. ut incipiat ẽẽ dota nãẽ quis
ipsam qq̃ petitionem habe responderit
eaq pecuniã pecuniam tat. neq dotis fie¬
ri uelit non dubie doli submouebitur ex
ceptione. ante nuptias uero titio uł mulie¬
re defunctis legatum apud heredem ma¬
net. quod si nolit eam uxorem duc̃e cau¬
sa legati qđ ad mulieris ꝑsonam attinet
satis factum intelligetur. sed titio lega¬
tum petenti nocebit. exceptio doli. sabmꝰ
aũt existimabat nuptã mulierem titio

Expanded text:
dotis Seiae filiae meae nomine centum dato.' dotis Seiae filiae meae nomine centum dato.' legati quidem emolumentum ad Seiam, quae dotem habere incipit, pertinebit, sed quia non tantum mulieri, sed Titio quoque, cui pecuniam legauit, consultum uidetur, prope est, ut ipse legatarius intellegatur et legatum petere debeat. si post diuortium genero pecuniam heres soluerit, aeque liberabitur, quoniam in dotem solutio conuertitur. constante autem matrimonio etiam prohibente muliere Titio recte soluetur: hoc enim et mulieris interest, ut incipiat esse dotata. nam et si quis ipsam quoque petitionem habere responderit eaque pecuniam petat neque dotis fieri uelit, non dubie doli ceptione. ante nuptias uero Titio uel muliere defunctis legatum apud heredem manet. quod si nolit eam uxorem ducere, causa legati, quod ad mulieris personam attinet, satisfactum intellegetur, sed Titio legatum petenti nocebit exceptio doli.Sabinus autem existimabat nupta muliere Titio
Abbreviated transcription (Latin):
ł.Aatio fundum ita ut centũ emat
legata sunt non eẽ cogendum. titiũ cauere.
sextus cecilius existimat. qm̃ ad ipsum dum¬
taxat emolum̃tum legata rediret. sed si
filio fr̃i alumpno minus industrio ꝓspeo¬
tum eẽ uoluit int̾ ẽẽ heredis credendum ẽ.
atq idõ cautionem int̃ponendam ut ⁊ fun¬
dis comparetur ac postea non alienaret᷑
titio centum relicta sunt ita aut̃ aut me¬
uiam uxorem que uidua est uocat con-¬
ditio non remittetur. ⁊ idõ ne cautio remi¬
tenda est. huic sententie non ꝑfragatur.
quia si quis pecumam ꝓmittat.si meuiã
uxorem nonducat p̃tor actionem noN
denegat. aliud ẽ enim eligendi mat᷑moni
pene met libtatem auferri. aliud ad testa¬
m̃tum certe lege inuitari: titio centũ relicta
sunt. ita ut amonum̃tum non recedat uł
uti inilla ciuitate domicilium habeat. po¬
test dici non ẽẽ locum cautioniꝑ quamuis
lib̾tatis infringitur. sed indefuncti. lib̾tis ali¬
o uire utimur. titio genere. m̃o heres meus

Expanded text:
tio centum ita, ut fundum emat, legata sunt: non esse cogendum Titium cavere Sextus Caecilius existimat, quoniam ad ipsum dumtaxat emolumentum legati rediret. sed si filio fratri alumno minus industrio prospectum esse voluit, interesse heredis credendum est atque ideo cautionem interponendam, ut et fundus comparetur ac postea non alienaretur. Titio centum relicta sunt ita, ut Maeviam uxorem quae vidua est ducat: condicio non remittetur et ideo nec cautio remittenda est. huic sententiae non refragatur, quod, si quis pecuniam promittat, si Maeviam uxorem non ducat, praetor actionem dendenegat: aliud est enim eligendi matrimonii poenae metu libertatem auferri, aliud ad testamentum certa lege inuitari. Titio centum relicta sunt ita, ut a monumento meo non recedat uel uti in illa ciuitate domicilium habeat. potest dici non esse locum cautioni, per quam ius libertatis infringitur. sed in defuncti libertis alio iure utimur. 'Titio genero meo heres meus
Abbreviated transcription (Latin):
S̾.ł. llis lib̾tis alim̃toꝵ noĩe. si cũ filio m̃o
morãti fuiñt m̃struos denaĩos centenos ⁊
uestiaria dari uolo lib̾ti in obseqͥo fuer̃ qͣm¬
diu adolescens ad militiã ꝓmoueret᷑ qua cã
effectũ ẽ ut quib̾dã rome relictis ꝓficis ceret᷑
ei a pa eustra defunctus ẽ quesitũ: an adbe
dib eiꝰ almñta debeant᷑ pauł .a. conditione¬
⁊ midẽ in ꝑsona libtoꝵ qui cũ filio defune¬
t morati s̃ aut ꝑ eos ñ steat quomii moras¬
rent᷑ mortuo filio testatoris defecisse ñ uidi s
si testator ꝓpt̃ fili utilitatẽ his qui eũ eo mõ¬
tui fuissent alim̃to p̃stari uoluit eẽ uolun¬
tatẽ defimcti petentes audiri oporte.
abentis filii fidicõmisit. utirẽ eiꝰumũsã resti¬
tueret filiis eiꝰ libisue eoꝵ cũ ipsi petissent
si ñ ulla uiris cauillatione. q̃ro anhis ũb cum
ili a te petierint conditio fidĩ cõmisso ad scͥpta¬

Expanded text:
llis libertis alimentorum nomine, si cum filio meo llis libertis alimentorum nomine, si cum filio meo morati fuerint, menstruos denarios centenos et uestiaria dari uolo.' liberti in obsequio fuerunt, quamdiu adulescens ad militiam promoueretur: qua causa effectum est, ut quibusdam Romae relictis proficisceretur, et apud castra defunctus nem quidem in persona libertorum, qui cum filio defuncti morati sunt aut per eos non stetit, quo minus morarentur, mortuo filio testatoris defecisse non videri. sed si testator propter filii utilitatem his, qui cum eo morati fuissent, alimenta praestari voluit, contra voluntatem defuncti petentes audiri non oporabentis filii fidei commisit, uti rem eius universam restitueret filiis eius liberisve eorum, cum ipsi petissent, sine ulla iuris cavillatione: quaero, an his verbis "cum illi a te petierint" condicio fideicommisso adsc
Abbreviated transcription (Latin):
plorari possit imputationes ꝓbe. animꝓbe
referant᷑ accepta recte relata an non recteita
enĩ incipit quid res a facto ꝑuenit aũt adpe¬
cuniã uire his uerbis ⁊̃ hẽs notitia instruira¬
tionum ut sciant quid in quaq ratione scͥp¬
tum sit. Nam qđ ipse uiuus facturus erat
ab hrdib suis fieri uississe intelligat᷑. ille
aũt ut hi que non sic solebat seruo suo
ostendenti reliqua ratione subscribere.
sed ita ut leget᷑ examinaret exciꝑet. itaq
cum seruo sub conditione testam̃to libtaᷤᷤ
datur. si rationes reddidit. non hanc solã
habet significationẽ si cautiones instru¬
m̃taq om̃ia actus sui exibuerit hedi s
et si reliqua solũit.
aurelius claudius natus ex illa muliere.
si filiũ meũ se ẽẽ uidici ꝓbaũit hẽs mͥ es¬
to. Paulus .R. filiũ de quo quereret᷑ ñ sub
ea conditione institutũ uidi que in po.¬
testate eius ẽ. ⁊idõ testam̃tũ nulliꝰ mom̃ti.¬

Expanded text:
plorari possit, imputationes probe an improbe plorari possit, imputationes probe an improbe referantur, accepta recte relata an non recte: ita enim incipit quidem res a facto, peruenit autem ad pecuniam. inest his uerbis etiam heredes notitia instrui rationum, ut sciant, quid in quaque ratione scriptum sit. nam quod ipse uiuus facturus erat, ab heredibus suis fieri iussisse intellegitur: ille autem utique non sic solebat seruo suo ostendenti reliqua rationes subscribere, sed ita, ut legeret examinaret exciperet. itaque cum seruo sub hac condicione testamento libertas datur 'si rationes reddiderit', non hanc solam habet significationem, si cautiones instrumentaque omnia actus sui exhibuerit heredi, sed et si reliqua soluerit.'Aurelius Claudius natus ex illa muliere, si filium meum se esse iudici probauerit, heres mto". Paulus respondit filium de quo quaereretur non sub ea condicione institutum videri, quae in potestate eius est, et ideo testamentum nulli
Abbreviated transcription (Latin):
et illam conuinctionem sed necessitudi¬
nem demonstrandũ ꝑtiñe tunc demũ
ꝓimpleta habetur conditio cũ ꝑ eum stat
quis impleta. eẽt debiturus erat
conditio lib̾tati ꝓposita sit. an uͦ ⁊ legatũ
et quid si libtatis soli accipiamus p̃positã
nullus tractatus amplius suꝑ est. namle¬
gatũ purum inuenitur. et idõ inutilefit.
qđ si conditio ⁊̃ legato insita sit qđ quidã
recte putant. simł cũ libte dies qq̃ legati
utiliter cedit. quid gͦ continet᷑ his uerb̃. si
rationes reddidit quidã hoc aiunt si reliqͣ
reddidint. quasi nichil intersit utrũ sub hac
conditione si reliqua uł si hac si ratione red¬
tionẽ existit. neq̃ merã conditionẽ que in fa¬
cto sit. ẜida conditione quẽq exmxtura qͣ¬
dam confistit. nam non utiq si ille infolle
reliqua obtulit. lib̾erit. non enĩ testator hoc
sensit. sed illud ut rationes reddat. quomodo
seruus redde solet. id legendas offerre rati¬
ones p̾ͥmum deinde computandas ut ex-¬

Expanded text:
endam condicionem, sed ad necessitudinem demonstrandam pertinere. Tunc demum pro impleta habetur condicio, cum per eum stat, qui, si impleta esset, debiturus erat.condicio libertati praeposita sit an vero et legato. et quidem si libertati soli accipiamus praepositam, nullus tractatus amplius superest: nam legatum purum invenitur et ideo inutile fit: quod si condicio recte putant, simul cum libertate dies quoque legati utiliter cedit. quid ergo continetur his uerbis 'si rationes reddiderit'? quidam hoc aiunt 'si reliqua reddiderit', quasi nihil intersit, utrum sub hac condicione 'si reliqua' uel ‹hac 'si› rationes redtione exsistit, neque meram condicionem, quae in facto sit, sed eam condicionem, quae ex mixtura quadam consistit. nam non utique si ille in folle reliqua optulerit, liber erit: non enim testator hoc sensit, sed illud, ut rationes reddat, quomodo seruus reddere solet, id est legendas offerre rationes primum, deinde computandas, ut ex
Abbreviated transcription (Latin):
tm̃ cautionis mutiane remediũ usufruc¬
tu qq̃ sub conditione alicuiꝰ non faciendi
legato locum habet qui in fraudẽ legis
ad impediendas nuptis scͥptum ẽ. nullã
iuĩ habet ułuti titio patri centum si filia
qͣmn habetis in potestate non nupserit hẽs
dato uł filiofamilias si pat̾̃ eius uxorem
ditionib oliseruari oportet. eas uero qui
habent moram cũ suptũ ad mittemus
cautione oblata nec i patrẽ dicemꝰ eum
ita datũ sit si monum̃tum fec̃it ⁊ eũ cui
datum ẽ ut monum̃tum faciat.

Expanded text:
tamen cautionis Mucianae remedium usu fructamen cautionis Mucianae remedium usu fructu quoque sub condicionem alicuius non faciendi legato locum habet.Quod in fraudem legis ad impediendas nuptias scriptum est, nullam uim habet, ueluti: 'Titio patri centum, si filia, quam habet is in potestate, non nubserit, heres dato' uel: 'filio familias, si pater eius uxorem dicionalibus obseruari oportet: eas uero, quae habent moram cum sumptu, admittemus cautione oblata: nec enim parem dicemus eum, cui ita datum sit, si monumentum fecerit, et eum, cui datum est, ut mon
Abbreviated transcription (Latin):
dtionem in ꝑsonam pupilli collatam ĩ¬
pendit tam legati qͣm lib̾tis iuire cõmuni
conditio impleta ẽẽ uidetur. Disiunctiuo
modo conditionib ascͥptis alteram defe¬
cisse non debi. id altera uł postea impleta.
nec int̾ est in potestate fuerĩt accipientes ti¬
conditiones amnuentum collate.
ei datopurum legatum ẽ quia non con-¬
ditione sed mora suspenditur non potest
enĩconditio non existere heres m̃s cũ ipse
morietur centum titio dato legatum sub
conditione relictum ẽ qͣmius enim hr̃dẽ
moriturum certum sit. tm̃ incertum sit.
an legatario uiuo dies legati non cedit.
es non ẽ certum ad eũ legatum puentuꝵ¬
qui post mutianam cautionem int̃positam
legatum accepit. si contͣ cautionẽ aliquid
fecerit stipulatione cõmisse ⁊̃ fructus ħe¬
di restituet hoc enĩ legatarius ⁊ in exor-¬
dio cauere cogitur qͣmuis usus fructus
cum morietur legatarius inutilit̾ leget᷑

Expanded text:
icionem in personam pupilli collatam imicionem in personam pupilli collatam impedit, tam legati quam libertatis iure communi condicio impleta esse videtur. Disiunctivo modo condicionibus adscriptis alteram defecisse non oberit altera vel postea impleta, nec interest, in potestate fuerint accipientis condiciones an in eventum collatae.ei dato". purum legatum est, quia non condicione, sed mora suspenditur: non potest enim condicio non existere. "Heres meus, cum ipse morietur, centum Titio dato". legatum sub condicione relictum est: quamvis enim heredem moriturum certum sit, tamen incertum est, an leet non est certum ad eum legatum peruenturum.Qui post Mucianam cautionem interpositam legatum accepit, si contra cautionem aliquid fecerit, stipulatione commissa etiam fructus heredi restituet: hoc enim legatarius et in exordio cauere cogitur.Quamuis usus fructus, cum morietur legatarius, inutiliter legetur,
Abbreviated transcription (Latin):
qteosi mulier non nupsint hẽs centũ lato
quam pecuniam eidem mulieri traus resti
fidicommisso legatarius exemplum mu¬
dane cautionis non habebit. Pater ex here¬
date filie tutores dedit. eosq simat̃ eius
impube filia constituta uita decessisset
ad rem gerendam acciꝑe iussit. cum uxõĩ
mandatum eẽt ut moriens filie coĩ deciez
restitueret non sub conditione tutores uide
buntur dati nec si quid aliud int̾ea puella
quesisset eius ad ministrationẽ ꝓhibi. cau¬
tio uero fidĩcominissi mairi remissa quoẽq
inditio uoluntatis cautio legatoꝵ uł fidei¬
commissoꝵ remitti potest. itaq si cautioĩs
non petende conditio legato uł fidĩcõmis¬
so prescribatur conditionem eares notꝗ
faciet. non enĩ deficiet. si quis caueri desi¬
dauerit. onere cautionis non secuto qđ
adũsus inuitum hodie uire publico seqͥ
non potest postea qm̃ remitti posse cau¬
tionem placuit.
Umpupillus aut tutor eius con¬

Expanded text:
"Titio, si mulier non nubserit, heres centum dato": "Titio, si mulier non nubserit, heres centum dato": quam pecuniam eidem mulieri Titius restifideicommisso legatarius exemplum Mucianae cautionis non habebit. Pater exheredatae filiae tutores dedit eosque, si mater eius, impubere filia constituta, vita decessisset, ad rem gerendam accedere iussit, cum uxori mandatum esset, ut moriens filiae communi decies restitueret. non sub condiciobuntur dati nec, si quid aliud interea puella quaesisset, eius administratione prohiberi, cautio uero fideicommissi matri remissa. quocumque indicio uoluntatis cautio legatorum uel fideicommissorum remitti potest. itaque si cautionis non petendae condicio legato uel fideicommisso praescribatur, condicionem ea res non faciet: non enim deficiet, si quis caueri desiderauerit, onere cautionis non secuto, quod aduersus inuitum hodie iure publico sequi non potest, postquam remitti posse cautionem placuit.pupillus aut tutor eius con
Abbreviated transcription (Latin):
Nulieri ⁊ titio usus fructus si non
nupsint mulier relictus ẽ. si mulier nup¬
sint quam dui tituis ⁊ uiuit ⁊ ineodem
statuerit partẽ usus fructus habebit tan¬
tum enim beneficio legis ex legato conN¬
cessum ẽẽ mulieri intelligendum ẽ quan¬
tum habebit si conditioni paruisset. nec
si titius qui conditione defectus ẽ legatũ
repudiet ⁊ ea res mulieri ꝓderit.
stam̃to facit.
ex his sine lib̃is diem suum obierit ad op-¬
tionis comm̃to non excluditur.
nem emancipationis ꝓparte hr̃dem coͥn-¬
stituerat ita postea codicillꝰ scͥpsit hoc
lego p̃dia illa conditione emancipatiõis
repetitam uidi placet quãus auia nullã
in legatis ut inhr̃ditatem substitutionẽ
feciset. Nam i cum seruus pure quidem
libes aũt sub concditione scͥptus ẽ si hesnoi.
extterit. legatum acciꝑe iuissus e inlegsto
repectam uidi uolib tatem. diuus prusrese¬
psit. Mutiana cautio locum non habet s ꝑ
aliam conditionem actio legati differri possi

Expanded text:
ulieri et Titio usus fructus, si non nubserit mulier, relictus est. si mulier nubserit, quamdiu Titius et vivit et in eodem statu erit, partem usus fructus habebit: tantum enim beneficio legis ex legato concessum esse mulieri intellegendum est, quantum haberet, si condicioni paruisset. nec si Titius, qui condicione defectus est, legatum repudiet, ea res mulieri proderitstamento facit. ex his sine liberis diem suum obierit" adoptionis commento non excluditur. ne emancipationis pro parte heredem instituerat, ita postea codicillis scribsit: "hoc lego praedia illa'. condicionem emancipationis repetitam uideri placet, quamuis auia nullam in legatis, ut in hereditate, substitutionem fecisset. nam et cum seruus pure quidem liber, heres autem sub condicione scriptus et, si heres non exstiterit, legatum accipere iussus est, in legato repetitam videri libertatem divus Pius rescribsit. Muciana cautio locum non habet, si per aliam condicionem actio legati differri possit.
Abbreviated transcription (Latin):
ut p̃sens uindicaret si ħ uoliũt legatarius
uł cũ conditio exstitĩt ab ħed̃ peti possit nͥ cõ¬
memoratione suꝑioris legati posteriꝰ sẽptum
fiñt. ułut ftichũ quẽ illũ legoui hes m̃ser su llud
factũ erit dato tunc enĩ reuocandi aio p̾sens le¬

Expanded text:
dicari, si hoc voluerit legatarius, vel, cum condicio exstiterit, ab herede peti possit, nisi commemoratione superioris legati posterius scriptum rit, velut: "Stichum, quem illi legavi, heres meus ei, si illud factum erit, dato": tunc enim revocandi animo praesens le
Abbreviated transcription (Latin):
esto eis .x. hes dato insticho mortuo anteꝗͣ
rationes redde uł aparitore uł reliqua ha¬
bente lib̃a eẽt mulier et an de legato iđ
accipiamus. lib̾tate data si rationes red¬
didit hac conditionem rationum red¬
dendarum uti usus uideatur reliqua
redde. Si qua habet cũ fide sui. que si
nulla sunt pure accepisse lib̾tatem ui¬
debuntur. et si post aditam ħrditatẽ
decessit competente lib̾tate ⁊̃ legatũ eos
secutum ẽ qđ si cum adhuc reliqua ha¬
bet. decessit sub ead̃ conditione ⁊ contub¬
nał eius libtatem accepisse uidetur. et
defecta uidebitur sed nomine legant᷑ il¬

Expanded text:
ecem heres dato", an Sticho mortuo antequam rationes redderet, vel pariatore vel reliqua habente, libera esset mulier? et an de legato idem accipiamus. libertate data, si rationes reddiderit, hanc condicionem rationum reddendarum, ut iussus videatur reliqua reddere, si qua habet, cum fide actunulla sunt, pure accepisse libertatem uidebuntur: et si post aditam hereditatem decessit, competente libertate etiam legatum eos secutum est. quod si, cum adhuc reliqua haberet, decessit, sub eadem condicione et contubernalis eius libertatem accepisse uidetur et defecta uidebitur condicione. sed non i
Abbreviated transcription (Latin):
Uos mater filios sub condi¬
tione emancipationis ex partib heredes
instituit. eisq pluriũ rerum receptionis
pure dedit hr̃ditatem adierunt patrem
a legatorum eomodo illa qq̃ ratione deb
sũmouere. quod emancipando filios obse¬
cutus uoluntatem subp̃mum uidicium uxo¬
ri sue custodiri uoluit.

Expanded text:
uos mater filios sub condicione emancipationis ex partibus heredes instituit eisque plurium rerum praeceptiones pure dedit: hereditatem adierunt. patrem a legasummouere, quod emancipando filios obsecutus uoluntati supremum iudicium uxoris suae custodiri uoluit.
Abbreviated transcription (Latin):
spectanda ꝯseruandaq sit testatoris uoluntas.¬
Perũq euenit ne multoꝵ int̾eẽt id q relin ꝗtͣ
ueꝵ testatorẽ uni uoluisse honorẽ habitũ est.
⁊ ħ ẽ sent̃ntia marcelli u̾issima. Sic euenit
ut int̃dum si plurib testõ honorẽ habe uolũit.
i de plũib sensit. qͣuis uñ legatũ sit. tñ ad ꝑse¬

Expanded text:
seruandaque sit testatoris uoluntas.Plerumque euenit multorum interesse id quod relinquitur, uerum testatorem uni uoluisse honorem habitum, et est haec sententia Marcelli uerissima.Sic euenit, ut interdum si pluribus testator honorem habere uoluit et de pluribus sensit, quamuis unum legatum sit, ta
Abbreviated transcription (Latin):
op̃.ł. f.c. Nepe legatũ pleniꝰ restituet᷑ fidĩ¬
cõmissario ꝗͣ eẽt relictũ. ułuti si aluuione ager
gari posst̃. ut in sula sin mare uł influminib ena
reliciũ uidendũ est anmea m̃s ħ fuit facientis pꝰea

Expanded text:
orum.Saepe legatum plenius restitu‹e›tur fideicommissario quam esset relictum, ueluti si alluuione ager gari possunt, ut insula uel in mare uel in fluminibus enatrelictum, uidendum est, mens mea haec fuerit facientis postea
Abbreviated transcription (Latin):
testator fidĩ .c. relictũ om̃s pet̾e posst̃. S utrum
in partẽ agãt. an in solidũ uideamꝰ ri credo ꝓũ
cuiꝰq int̾est ꝯseqͣntur. Unus gͥ qui occupat a¬
agendo totũ ꝯsequit᷑. ita ut caueat defensũ iri ad¬
ũsus cetos fidĩ cõmissarioseũ ꝗ soluit. siue socis
sint siuenon.  Int̾dũ altuis nom̃ scribit᷑ in
testam̃to. alt̃ uͦ fidĩ cõmissi petito ł legati cõpetit
ut puta si fidĩ hr̃dis ꝯmittat᷑. ut ipse publiẽ ꝓ
licet ei sit ascͥptũ s ipse petẽ pot̾it. ꝓ quo legatũ
relictũ ẽ. Multũ aũt̃ intẽe arbitror cui uoluit
ꝓspectũ cuiꝰq ꝯtẽplatione testõ fec̃ĩt. Plerũq
aut̃ intelligñdũ est pͥnati cã ħ fecisse. licet
ciuitatis faciendo aliꝗd relictũ sit inũquẽq
hr̃dum insolidũ teñi diuus marcus ⁊ lucius
solã ꝓculã uoluer̃ facẽ imputaturã cohr̃is sũ¬
ptũ ꝓparte eiꝰ. Gͦ ⁊ instatua unseruitute. ince¬

Expanded text:
t. sed utrum in partem agent an in solidum, videamus: et credo, prout cuiusque interest, consequentur: unus igitur qui occupat agendo totum consequitur ita, ut caveat defensu iri adversus ceteros fideicommissarios eum qui solvit, sive socii sunt sive non. Interdum alterius nomen scribitur in testamento, alteri vero fideicommiut puta si fidei heredis committatur, ut ipse publicum plicet ei sit adscriptum, sed ipse petere poterit, pro quo legatum relictum est. multum autem interesse arbitror, cui uoluit prospectum cuiusque contemplatione testator fecerit. plerumque autem intellegendum est priuati causa hoc fecisseciuitatis faciendo aliquid relictum sit, unumquemque heredem in solidum teneri diuus Marcus et Lucius solam Proculam uoluerunt facere imputaturam coheredi sumptum pro parte eius.Ergo et in statua
Abbreviated transcription (Latin):
tificiũ doceat. Uñ se cueri possit peto. pegasus im
S p̃tor aut arbit̾ ex uoluntate defuncti ⁊ etate.i9.
ditione:⁊ natura ingenioq eiꝰ cui relictũ erit sta¬
tuet. qͥ potissimũ artificiũ hr̃s doc̃e eũ sũptib
suis debeat.
Si sic locutus fũit tostõ
dubitandũ ꝗn seius ⁊ fundi partẽ ⁊ .x. ex testõ ꝑ¬

Expanded text:
tificium doceat, unde se tueri possit, peto.' Pegasus insed praetor aut arbiter ex uoluntate defuncti et aetate et condicione et natura ingenioque eius, cui relictum erit, statuet, quod ‹po›tissimum artificium heres docere eum sumptibus suis debeat. Si sic locutus erit testator: dubitandum, quin Seius et fundi partem et decem ex test
Abbreviated transcription (Latin):
istimaũs. si utile fuĩt cͥ uisũ uł udebit᷑ debebit᷑.
non enĩ plenũ arbit̾um uoluntatis hr̃di dedit.
s qͣsi uiro bono cõmissũ relictũ ꝓm̃ suta sit fidĩ¬
cõmissũ relictũ. illi site meriunt om̃imͦ fidĩ cõm¬
misũ debebit᷑. si mͦ m̃ttũ qͣsi apud uirũ bonum
collo care fidĩ cõmissariꝰ potinit.:⁊ suta sit si te nor
offendit. ȩque debebit᷑. nec potuerit hr̃s causa¬
ri. ñ eẽ meritũ: si alus uir bonꝰ ⁊ ñ ifestus.
i curã eoꝵ agas ut possint ad filios tuos ꝑuenire.
licet ñ satis expͥmunt fidĩ.c. s magis consilium.¬

Expanded text:
 tibi fuerit uisum' uel 'uidebitur', debebitur: non enim plenum arbitrium uoluntatis heredi dedit, sed quasi uiro bono commissum relictum.Proinde si ita sit fideicommissum relictum: 'illi, si te meruerit', omnimodo fideicommissum debebitur, si modo meritum quasi apud uirum bonum collocare fideicommissa rius potuit: et si ita sit 'si te non offenderit', aeque debebitur: nec poterit heres causari non esse meritum, si alius uir bonus et non infestus et curam eorum agas, ut possint ad filios tuos peruenire', licet non satis exprimunt fideicommissum
Abbreviated transcription (Latin):
it dicidebi nͥ forte ex aũt int̾ hec int̾ẽ. hic enim
extinguit᷑ ipsa constantia debiti. uͥ resdurat. tã ⁊¬
si alienata sit. Cũ tñ nom̃ quidã debitoris exegiss
⁊ ꝓ deposito pecuniã habuisset. putauit fidĩ ꝯmĩ¬
si petitionẽ suꝑeẽ. maxĩe qr ipse ñ exeg̾at. s debi¬
tor ult᷑ pecuniã obtulat. ꝗͣ offerente ipso ñ potu¬
it ñ acciꝑe. Paulatĩ gͥ admutemꝰ .isi ex hac par
cõmissariũ pͥuaret fidĩ cõmisso. posse. adhuc fi¬

Expanded text:
it dici deberi: nisi forte inter haec interest: hic enim extinguitur ipsa constantia debiti, ibi res durat, tametsi alienata sit. cum tamen quidam nomen debitoris exegisset et pro deposito pecuniam habuisset, putaui fideicommissi petitionem superesse, maxime quia non ipse exegerat, sed debitor ultro pecuniam optulerat, quam offerente ipso non potuit ‹non› accipere. paulatim igitur admittemus, etsi ex hac partcommissarium priuaret fideicommisso, posse adhuc fi
Abbreviated transcription (Latin):
est mannos singłos. Lab̃o: trebatiꝰ p̃sens legatũ
debi putant. S rectiꝰ dr̃ id legatũ in annos singu¬
los debi. ¶ uinifaler᷑q. aominascet᷑. qͦt anns iN
annos singłos binos culeos mĩs hr̃s attio dato.⁊
mͦ ex iuni decima cetoꝵ annoꝵ dari possĩt.
ceũ .ł. Codicilłꝰ testõ ꝯfirmatis. fundũ libtis
leganit. eũq alienari uetuit. s ꝑtiñe uoluit. ⁊ ad fi¬
lios lib̃toꝵ. ł ex his natos. demñ ħ ũba adiecit a chꝰ

Expanded text:
singulos'. Labeo Trebatius praesens legatum deberi putat, sed rectius dicetur id legatum in annos singulos deberi. 'Uini Falerni, quod domi nasceretur, quotannis in annos singulos binos culeos heres meus Attio dato.' modo ex uindemia ceterorum annorum dari possit.um. Codicillis testamento confirmatis fundum libertis legauit eumque alienari uetuit, sed pertinere uoluit et ad filios libertorum uel ex his natos: deinde haec uerba adiecit: 'a qu
Abbreviated transcription (Latin):
libris legatis. nec cartis legatis libri debent᷑.
nͥ forte̾ hic nos urserit uoluntas. ut puta siquiᷤ
ꝗͣ libros habebat studiosus studioso. Nemo ndubr¬
tabit libros deb̾i. nã unusu pleriq libros cartaᷤᷤ

Expanded text:
libris legatis nec chartis legatis libri debebuntur, libris legatis nec chartis legatis libri debebuntur, nisi forte et hic nos urserit uoluntas: ut puta si quisquam libros habebat, studiosus studioso: nemo enim dubitabit libros deberi: nam et in usu plerique libros charta
Abbreviated transcription (Latin):
ibroꝵ appellationẽ
ꝯtinent᷑ om̃ia uolumina. siue incarta sit̃ siue in
m̃brana sint. siue inqͣuis alia mat̾ia. S si infili¬
ra aut intilia ut ñnulli ꝯficiunt. aut in qͦ alio
coĩo.: id erit dicendũ. Qđ si in codicib fint m̃bra¬
tis codicilł. an debeãt᷑ iudeamꝰ igaiꝰ cassiꝰ scribit.
deb̾i ⁊ m̃burnas lib̾is legatis. Conseq̃ntur gͥ cet̾a
quoq debebunt᷑: siñ adu̾set᷑ uoluntas testatoris.¬
Sicui centũ libri s̃ legati .c. uolumina eida
in uno uolumine. ñ qͣdraginta .uiii. libos cõputa¬
mus s hoc unũ homeri uolum̃. ꝓ lib̾o accipien¬
dũ ẽ. Si homeri corpꝰ sit legatũ. ⁊ ñ sit plenum.
aũt ligatis bibliothecas ñ ꝯtiñi. sab scrib̃. Id̃ et
cassiꝰ ait ti m̃branas que scͥpte sunt ꝯtiñ. de iñ
adiecit. neq armaria. neq scrinianeq cet̃a
inqꝰ libri ꝯdunt᷑ deb̃i. qđ tm̃ cassiꝰ de m̃braniꝰ
puris scͥpsit ueꝵ ẽ. Nã nec carte purae debñt᷑

Expanded text:
ibrorum appellatione ntinentur omnia uolumina, siue in charta siue in membrana sint siue inra aut in tilia ut nonnulli conficiunt aut in quo alio corio, idem erit dicendum. quod si in codicibus sint membratis codicillis, an debeantur, uideamus. et Gaius Cassius scribit deberi et membranas libris legatis: consequenter igitur cetera quoque debebuntur, si non aduersetur uoluntas testatoris.Si cui centum libri sint legati, centum uolumina ei dain uno uolumine, non quadraginta octo libros computamus, sed unum Homeri uolumen pro libro accipiendum est.Si Homeri corpus sit legatum et non sit plenum, autem legatis bibliothecas non contineri Sabinus scribit: idem et Cassius: ait enim membranas quae scriptae sint contineri, deinde adiecit neque arduntur, deberi.Quod tamen Cassius de membranis puris scripsit, uerum est: nam nec chartae purae debentur
Abbreviated transcription (Latin):
at. s ut pubes. Cet̾m si mat̾ q̃ suspectã habuit ma¬
riti a qͦ diũteret uitã. filio suo qͣuis in pubileget:
nixx.I.M. erunt p̾stituti. P Item si furioso uł¬
ꝓdigo ł ei cui p̃ror ex cã curatorẽ dedit ita sit le¬
gatũ. puto ide eo sensum casu qͦ cure ⁊tutelelib¬
et᷑. Ex his ⁊ huiꝰ modi apparent uoluntatis q̃sti¬
sua potestate testatorẽ sensisse. Sic aut̃ ħ scͥptura
uaria ẽ:iuoluntatis ht̃ q̃stionẽ. ut illa qͦq siqͥs
ita scͥpsit̃ cũ sin uũs fuit factus. Nã alit̾ alias accipi¬

Expanded text:
at, sed ut pubes. ceterum si mater, quae suspectam habuit mariti a quo diuorterat uitam, filio suo quamuis impuberi leget,  erunt praestituti. Item si furioso digo vel ei, cui praetor ex causa curatorem dedit, ita sit legatum, puto et de eo sensum casu, quo curae et tutelae liberetur. Ex his et huiusmodi apparet voluntatis quaestisua potestate testatorem sensisse. Sic autem haec scriptura varia est et voluntatis habet quaestionem, ut illa quoque, si quis ita scripserit "cum sui iuris fu
Abbreviated transcription (Latin):
It̃ int̾ẽ ipsiꝰ cã pata sint legata: an ip̃ius cã ẽpta ꝑatis
ti omĩa ꝯtinent᷑. q̃ ipsiꝰ usib fuer̃ designata. Empta
Utͦq aũt legato ꝯtinebunt᷑. ⁊ q̃ maritꝰ emi mandaũat.
uł q̃ em̾at. necdũ aut ei assignau̾at: assignaturꝰ siuis¬
sisset. E Parui aũt refert uxori an ꝯcubine ꝗs legoe.
q̃ eiꝰ cã ep̃ta ꝑata sc̃. Sane .ii: nͥdignitate nichil int̃est.¬

Expanded text:
parata sint ei legata an ipsius causa empta: paratis enim omnia continentur, quae ipsius usibus fuerunt destinata, empta utroque autem legato continebuntur et quae maritus emi mandauerat uel quae emerat, necdum autem ei adsignauerat, adsignaturus si ui‹x›isset.Parui autem refert, uxori an concubinae quis leget, quae eius causa empta parata sunt: sane enim nisi dignitate nihil interest.
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃.ł.de legato ꝯtiuetꝰ mancipia puita lectica¬
raris ꝗ solũ matrẽ familias p̾tabant. It̃ ium̃talleti¬
ca.ł sella. ł burdones. It mancipia alia. puelle fortas¬
sis qͣs sibi cõmatas mulieres exornant. S ⁊ si forte
urila ei q̃dã donaĩnt. quodãmͦ eiꝰ cã ꝑata uide-¬

Expanded text:
.Item legato continentur mancipia, puta lecticarii, qui solam matrem familias portabant. item iumenta uel lectica uel sella uel burdones. item mancipia alia, puellae fortassis, quas sibi comatas mulieres exornant.Sed et si forte uirilia ei quaedam donauerit, quodammodo eius causa parata uide
Abbreviated transcription (Latin):
cõmissa. et libtates queritur. Sed ⁊ muidetur
non solum certam p̃ter institutionem hr̃dis.
sed ⁊ ipsam institutionẽ in causam fidĩ cõmissi
uertisse: nisi alium testatorem scͥpsisse ꝓbetur.
i quis amilite hr̃s ad tempus scͥptus eẽt. u
alius ex tempore. queritur anpostior hr̃s apri¬
ore. relicta legata debet. ⁊ arbitror hunc nonde¬
be: nisi alia uoluntas militis ꝓbetur.
dies certos quam successor eius in castrauenat.
manens in castris codicillos fec̃it ⁊ ibi decesserit:
qm̃ desinit militis loco hab̃i. postquam successor
eius in castrauem̃t: ideo cõmuni ure ciuilium
romanoꝵ codicilli eius estimandi sunt.
Um aliquis facto testam̃to militare ceꝑit.
id quoq testam̃tum quod antequã militare ce¬
ꝑit fecerat. aliquo casu intelligitur militie tẽ¬
pore factum: ułuti si tabulas incidĩt i legerit
testam̃tum. ac rursus suo signo signabitur. am¬

Expanded text:
commissa et libertates, quaeritur. sed mihi uidetur commissa et libertates, quaeritur. sed mihi uidetur non solum cetera praeter institutionem heredis, sed et ipsam institutionem in causam fideicommissi uertisse, nisi aliud testatorem scripsisse probetur. Si quis a milite heres ad tempus scriptus esset et alius ex tempore, quaeritur, an posterior heres a priore relicta legata debet. et arbitror hunc non debere, nisi alia uoluntas militis probeturdies certos, quam successor eius in castra uenerat, manens in castris codicillos fecerit et ibi decesserit, quoniam desinit militis loco haberi, postquam successor eius in castra uenit, ideo communi iure ciuium Romanorum codicilli eius aestimandi sunt. Cum aliquis facto testamento militare coeperit, id quoque testamentum, quod ante quam militare coeperit fecerat, aliquo casu intellegitur militiae tempore factum, ueluti si tabulas inciderit et legerit testamentum ac rursus suo signo signauerit, am
Abbreviated transcription (Latin):
seꝑatim: utiq ualebunt. si hoc specialit᷑ expsserit.
ne suꝑuis ꝑiferius rumꝑetur. cum ⁊ ex parte te
stato hr̃dem instituere possit. hoc ẽ ex parte testato.¬
et ex parte intestato decedẽ. Iuin immo et si codicil¬
los ante fecerat: pot̾it eos ꝑ testam̃tum sequens
cauendo inpotestatem institutionis redigere. et
efficere directam institutionem que p̃caria erat: s
scđ̾m hec inꝓposito referebam: si hoc animo fuũt
miles. ut ualet pͥus factum testantum. id quod
cauit: uale oporteret. ac ꝑhoc effici. ut duo testam̃¬
ta sint. Sed inꝓposito cum hr̃dis fidei cõmittatur.
ut ualeat pͥus testam̃tum: apparet eum non ipso
uire uałe uoluisse. sed magis ꝑfidei cõmissum.
idest in causam fidei cõmissi. ⁊ codicillorum iuim
pͥorum testam̃toꝵ conũtisset. utrum aut totum
destam̃tum in eam causam conũsum sit. hoc ẽ
hr̃dis institutio. an uero legata tantum ⁊ fidei¬

Expanded text:
separatim, utique ualebunt, si hoc specialiter expresserit, separatim, utique ualebunt, si hoc specialiter expresserit, nec superius per inferius rumpetredem instituere possit, hoc est ex parte testato, ex parte intestato decedere. quin immo et si codicillos ante fecerat, poterit eos per testamentum sequens cauendo in potestatem institutionis redigere et efficere directam institutionem, quae erat precaria. secundum haec in proposito referebam, si hoc animo fuerit miles, ut ualeret prius factum testamentum, id quod cauit ualere oportere ac per hoc effici, ut duo testamenta sint. sed in proposito cum fide‹i› heredis committatur, ut ualeat prius testamentum, apparet eum non ipso iure ualere uoluisse, sed magis per fideicommissum, id est in causam fideicommissi et codicillorum uim prioris testamenti conuertisse. Utrum autem totum testamentum in eam causam conuersum sit, hoc est et heredis institutio, an uero legata tantum et fidei
Abbreviated transcription (Latin):
te diuidatur inter hr̃des. ⁊ eos quib codiciłł lega¬
ta data sunt. Quid gͦ si consumant uniũsorum
bonoꝵ qͣntitatem legata que testam̃to data sunt:
utrum nichil ferent hi quib codicilł legatum
est an aliquid. et qm̃ si adhuc miles quoq hȩcle¬
gasset. contribuebantur om̃ia. ⁊ ꝓrata ex om̃ibus
decedebat. ea portio quam amplus legauerat
quam in bonis habuerat: nunc quoq idemfiet.
deinde constituta qͣntitate legatorum que codicilł¬
delegata sunt. ex summa que efficiebatur debita.
lida computata dep̃hendetur. quod remaneat
apud hr̃dem. non tantum sufficientis quartȩ coꝵ¬
dem legatoꝵ: qđ ei de est detrhatur. his solis qui
bat iamfactum testam̃tum aliud fecisset. et in eo
comp̃hendisset fidĩ hr̃dum committeret. ut pͥores
tabule ualent. quid iuris ẽẽt. dicebam militi licoe:
plurima testam̃ta facere. Sed siue semel fecit. siue

Expanded text:
te diuidatur inter heredes et eos, quibus codicillis legate diuidatur inter heredes et eos, quibus codicillis legata data sunt. Quid ergo si consumant uniuersorum bonorum quantitatem legata quae testamento data sunt, utrum nihil ferent hi, quibus codicillis legatum est, an aliquid? et quoniam, si adhuc miles haec quoque legasset, contribuebantur omnia et pro rata ex omnibus decedebat ea portio, quam amplius legauerat quam in bonis habuerat, nunc quoque idem fiet: deinde constituta quantitate legatorum quae codicillis data sunt ex summa, quae efficiebatur debita, lida computata deprehenderetur, quod remaneat apud heredem, non tamen sufficiens quartae eorundem legatorum: quod ei deest, detrahatur his solis, quibbat iam factum testamentum, aliud fecisset et in eo comprehendisse‹t se› fidei heredis committere, ut priores tabulae ualerent, quid iuris esset. dicebam: militi licet plura testamenta facere, sed siue sim‹u›l fecerit siue