comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ratq incestãs nuptias ⁊ traxissedis¬
cuintur. Et ls̾ ꝗ des ita sunt ut ꝙͣ¬
ius poͣpationem pentum lib̾orũ¬
ue loco sibi ẽẽ cepunt. non posst̾
int̾ se matrimonio uingi. intm̃
ut indissoluta adoptione idem
uiris maneat. Itaq eam que tͥ
ꝑ adoptionem filia aut neptis
ẽẽ ceperit. non pot̾is uxoremdu¬
cere quamius eam emancipau̾¬
is. ¶Inter eas queq ꝑsonas q̃
extransuerso gradu cognationiᷤ
inguntur. est ꝗdam sinuł ob¬
ẜuantia s non tanta. Saue enĩ
int̾ fratrem ⁊ sororem nuptie
prohibite sunt. Siue ab eodem
pr̃e eademq matre fuerint na

Expanded text:
stas nuptias contraxisse dicuntur. et haec adeo ita sunt ut, qumvis per adoptionem parentum liberorumve loco sibi esse coeperint, non possint inter se matrimonio iungi, in tantum ut etiam dissoluta adoptione idem iuris maneat: itaque eam quae tibi per adoptionem filia aut neptis esse coeperit, non poteris uxorem ducere, quamvis eam emancipaveris. Inter eas quoque personas, quae ex transverso gradu cognationis iunguntur, est quaedam similis observatio, sed non tanta. sane enim inter fratrem sororemque nuptiae prohibitae sunt, sive ab eodem patre eademque matre na
Abbreviated transcription (Latin):
la ad patronos liberosq eo¬
rum ꝑtinet. que ⁊ ip̃a legutimͣ
tutela uocatur. non qr nomiatĩ¬
in ea lege de hac tutela cautar᷑.
libertorum libertaꝵq si intesta¬
ti decessissent. uisserat lex ad pa¬
tronos liberos ne eorum ꝑtin̾e
crediderunt. ueteres uoluisse le¬
cum .⁊ agnotos quos ad heredi¬
tatem uocat. eostem. ⁊ turores
ẽẽ ussit. qr plerumq ubi succes¬
sioms est emolumuentum ibi ⁊:
tutele ouz eẽ d¶Ideo aũt dixi¬
mus plerumq qr si a femina im¬
pubes manumittatur ipã ad h̾e¬
est alia tutela que ⁊ ip̃ã le¬
gitrima uocatur. nam siꝗs fili¬
um aut filiam nepotem aut
neptem ex filio ⁊ denceps. im¬
puberes emantipauerit. legit¬

Expanded text:
la ad patronos liberosque eorum pertinet. quae et ipsa 'tutela legitima' uocatur, non quia nominatim ea lege de hac tutela cauetur, libertorum libertarumque, si intestati decessissent, iusserat lex ad patronos liberosue eorum pertinere, crediderunt ueteres uoluisse lecum et adgnatos, quos ad hereditatem vocat, eosdem et tutores esse iussit et quia plerumque, ubi successionis est emolumentum, ibi et tutelae onus esse debet. ideo autem diximus plerumque, quia, si a femina impubes manumittatur. ipsa ad hereet alia tutela, quae et ipsa legitima vocatur. nam si quis filium aut filiam, nepotem aut neptem ex filio, et deinceps, impuberes emancipaverit, legi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯstituuntur et uocantur bono¬
rum possores. ¶Adhuc at et a¬
lios quam plures gradus p̾tor
fecit in bonorum possõib dãdis
dum id agebat nequis siue suo¬
successore moriatur. nam angus¬
tissims finib ꝯstitutũ ꝑ legem
p̾tor ex equo et bono dilatauit. St
aut bonoꝵ possõnes ex resto quid
hee pͥma. que p̾t̾itis liberis datur
uocatumq ccͣ tabulas. Sed̾a: quam
pollicetur. Ideoq uocatur sed̾ ta¬
dat bonoꝵ possom que uocatur
unde liberi . S. o ligittins hordi¬
bꝰ. Gertio.x. p̾sonis quas erͣneo
manumissori p̾ferebat. Sunt ãt
auia. tam pr̃m quam mat̾ni. It̾ni
filiꝯ filia. nepos neptis tam ex fi¬
lio quani ex filia fĩ soror su con¬
sanguinei sũ ut̾im. Quarto cog¬
nans proximis. Quinto cum qͣ
cognatis manuinissoris. S eaᷤᷤ
quidem pretoria induxit iuri¬
dc̃o. anobis tñ nicħ inciniosũ
nis omia corrigentes ccͣ tabu¬
las quid ⁊ sed̾ tabulas bonoꝵ
possõnes admisiz. ut pote

Expanded text:
constituuntur et vocantur bonorum possessores. adhuc autem et alios complures gradus praetor fecit in bonorum possessionibus dandis, dum id agebat, ne quis sine successore moriatur: nam angustissimis finibus constitutum per legempraetor ex bono et aequo dilatavit. Sunt autem bonorum possessiones ex testamento quidem hae. prima quae praeteritis liberis datur vocaturque contra tabulas. secunda quam pollicetur, ideoque vocatur secundum tadat bonorum possessionem quae vocatur unde liberi. secundo legitimis heredibus: tertio decem personis quas extraneo manumissori praeferebat sunt autem avia, tam paterni quam materni, item filius, filia, nepos, neptis, tam ex filio quam ex filia, frater, soror, sive consanguinei sive uterini: quarto cognatis proximis: quinto tanquam cognatis manumissoris. Sed eas quidem praetoria induxit iurisdictio. nobis tamen nihil incuriosum nibus omnia corrigentes, contra tabulas quidem et secundum tabulas bonorum possessiones admisimus utpote
Abbreviated transcription (Latin):
ri ura ꝯstõ quam de emanti¬
parione liberoꝵ. fecinꝰ oibꝰ¬
parentibo eiustem manumissori¬
b ꝯtͣcta fiducia manumissom
fac̾e dedit. ut ip̃a manumissio
et suꝑ uacua fiat p̾dc̃a bonoꝵ
possõ. ¶Sublara igͥ p̾fata qͥn¬
ta bonoꝵ possõne in gradũ eio
septimo loco fuerat bonoꝵ pos¬

Expanded text:
itutio, quam de emancipatione liberorum fecimus, omnibuparentibus eisdemque manumissoribus contracta fiducia manumissionem facere dedit, ut ipsa manumissio et supervacua fiat praedicta bonorum possessio. sublata igitur praefata quinta bonorum possessione, in gradum eiusseptimo loco fuerat bonorum pos
Abbreviated transcription (Latin):
decesserunt. Nam si alienus post¬
hum hr̃s fu̾it institutus quam¬
uis hroitatem iure ciuili adire
non poterat. cum intestamento
non ualebat. Hon̾ario tn iure to¬
noꝵ possor efficiebatur uidelici
cum ap̾tore adiuuabatur. s et̾¬

Expanded text:
decesserint. nam si alienus postdecesserint. nam si alienus postumus heres fuerit institutus, quamvis hereditatem iure civili adire non poterat, cum institutio non valebat, honorario tamen iure bonorum possessor efficiebatur, videlicet cum a
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾ ad bona libertoꝵ atti¬
seuarum censuisse ut
quamius ad om̃s proni libos
ꝗ eiusdem gradus sunt eq̃li
bona libertoꝵ ꝑtineant cum
lit̾e penti uni ex liberis assig¬
nare libertum. ut post mortẽ
assignatus est et ceteri liberi
ꝗ ip̃i quoq adeandem bona
nulta assignatoe interueĩen¬
te ꝑiter admitterentur ncb
iuiris in hns bonis h̾ant. s
ira deinde pͥstimumꝰ recipi¬
unt. sus cui assignatus ẽde¬
cesẜ it nulł uberis relictis i¬
lbertum. s ⁊ libertam et nõ
tantum filio nepoti ue. s ⁊ filie
nepti ue assignare ꝑmittitur.
Datur autem l assignandi fa
tum libertam ue ilidͤeat. n̾
querebatur si eum cui assigͣ¬
uerit. postea emancipauerit
an euanescat assignato ⁊ pla¬
cuit euanescere ꝙ ⁊ uiliano ⁊¬
uerbis ł pr̃onis ꝑmittitur
scapula consulibus factum
est. De bonorum posses¬
Os bonorum possonis intro¬
ductum est a p̾tore emẽdendi
uet̾is iuris gr̃a nec solum ĩtes¬
tatoꝵ hrditatib uetus ius co

Expanded text:
d ad bona libertosenatum censuisse, ut quamvis ad omnes patroni liberos, qui eiusdem gradus sint, aequaliter bona libertorum pertineant, tamen liceret parenti uni ex liberis adsignare libertum, ut post mortem adsignatus est, et ceteri liberi, qui ipsi quoque ad eadem bona, nulla adsignatione interveniente pariter admitterentur, nihil iuris in his bonis habeant. sed ita demum pristinum ius recipiunt, si is cui adsignatus est decesserit nullis liberis relictislibertum, sed etiam libertam, et non tantum filio nepotive, sed etiam filiae neptive adsignare permittitur. Datur autem haec adsignandi factum libertamve liceat. unde quaerebatur, si eum cui adsignaverit, postea emancipaverit num evanescat adsignatio? sed placuit, evanescere, quod et Iuliano verbis hoc patronis permittitur Scapula consulibus. TIT. 9 DE BONORUM POSSESs bonorum possessionis introductum est a praetore emendandi veteris iuris gratia. nec solum in intestatorum hereditatibus vetus ius eo
Abbreviated transcription (Latin):
nem quan de iure pr̾onatus
fecimus penitus euacuamus.
Cum enim ad siłitudinema
successionis ingenioꝵ libertino¬
rum successiones posuimus
quas us ad qͥntum tm̃modo
gradum coartaiums. ut sit
aliqua inter libertos ⁊ ingenu¬
os diffr̃a. sufficit eis ccͣ tabu¬

Expanded text:
 quam de iure patronatus fecimus, penitus vacuavimus: cum enim ad similitudinem successionis ingenuorum libertinorum successiones posuimus, quas usque ad quintum tantummodo gradum coartavimus, ut sit aliqua inter ingenuos et libertos differentia, sufficiunt eis ta
Abbreviated transcription (Latin):
otinpensas nires derales fcĩs
miarito rerentio contessa ẽ qr
ipõ iure uectñs sumptibus
tos minunur sicut ex lati¬
oribus digestorũ hibris cog¬
noscere licet. ¶ Set et siqinis
comparẽte suo patrone agͣt¬
¶ Item si socius osccio uroiti¬
o sccieras agat. uõ plus actor
ꝯsequitur. qmͣ adũsarus eiꝰ
face̾ põt.¶. Idem ẽ siquis ex¬

Expanded text:
impensas in res dotales factas marito retentio concessa est, quia ipso iure necessariis sumptibus dos minuitur, sicut ex latioribus digestorum libris cognoscere licet. Sed et si quis cum parente suo patronove agat, item si socius cum socio iudicio societatis agat, non plus actor consequitur quam adversarius eius facere potest. idem e
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯsttẽ diue memorie renonis
¶Siquis alius pro alio intẽ¬
dit nich eum ꝑiclitari placet
set in cotem urditio tognita
ucritatt ctiorem suũ cõrti¬
gcͣ ci pimitimis. ueluti si
is qui homĩcm stichũ teberet
petere herortẽ pocierit aut siqͥs
er testõ sibi turi oporte inten¬
d̃it quot erstipirlatu tebetur¬

Expanded text:
e divae memoriae Zenonis. Si quis aliud pro alio intenderit, nihil eum periclitari placet, sed in eodem iudicio cognita veritate errorem suum corrigere ei permittimus, veluti, si is qui hominem Stichum petere deberet Erotem petierit, aut si quis ex testamento sibi dari oportere intenderit, quo
Abbreviated transcription (Latin):
minus ut ẽc̃ si inpecalium
si ñ minꝯ ĩ pcculio sit qm
ꝑ sequmiur nõ ĩ solidum.
pater dñs ue conpempnat᷑
Si u̾o minus ĩ uentur. ea¬
ĩpeculie sit. Quemadmnod̾

Expanded text:
minus. ut ecce si in peculium si non minus in peculio sit quam persequimur, in solidum pater dominusve condemnatur: si vero minus inveniatur, eain peculio sit. quemadm
Abbreviated transcription (Latin):
te̾ nuitentĩt eripit electio¬
uem adu̾sano et eo moto
sin detcriore. ¶Quate cã
talis mea reꝓdica ẽ accõ
ut quis nitendat homnen
stium aut aurros tecem
sibi dare oportere .i. ut ectẽ
nioto petat que stipulati
ẽ. ¶Preterea siquis ge¬
neraliter homiem saipła¬
tus sit et spetialiter sticũ
petat auten gentraliter
unũ stipulã tus ũt spenałꝰ
camipanũ petnt aucem.
generaliter pro puram il

Expanded text:
tere intendit, eripit electionem adversario et eo modo sui deteriorem. qua de causa talis in ea re prodita est actio, uStichum aut aureos decem sibi dari oportere, id est ut eodem modo peteret, quo stipulatus est. praeterea si quis generaliter hominem stipulatus sit et specialiter Stichum petat, aut generaliter vinum stipulatus, specialiter Campanum petat, aut generaliter purpur
Abbreviated transcription (Latin):
rantib ⁊ inuitis obuenit. Ip̃e
titutus sit non alias nisissur
nr̃d hereditatem a dire potest ⁊
non iubentib nob̾ adierit uob̾
h̾e̾ditas adꝗritur ꝑ inde ac siuoᷤ
ip̃i hedes instituti eẽtis ⁊ ꝯuei̾¬
enter .s. legatum per eos ub ad¬
quiritur. ¶Non solum autez
ꝓprietas per eos quos inpotes¬
tate he̾tis adꝗritur uob̾ s etiã
possessio. Cuiuscumq eĩ rei pos¬
sessionem a dempti fuerunt id
possidere uidemini. Uirumeti¬
am ꝑ eos usu capio uł longitẽ¬
poris possõ nobis accedit. ¶ De

Expanded text:
rantibus et invitis obvenit. ipse rantibus et invitis obvenit. ipse titutus sit, non alias nisi iussu vestro hereditatem adire potest: et si iubentibus vobis adierit, vobis hereditas adquiritur, perinde ac si vos ipsi heredes instituti eet legatum per eos vobis adquiritur. non solum autem proprietas per eos quos in potestate habetis adquiritur vobis, sed etiam possessio: cuiuscumque enim rei possessionem adepti fuerint, id vos possidere videmini. unde etiam per eos usucapio vel longi temporis possessio vobis accedit. De
Abbreviated transcription (Latin):
uertitur. Q aut̃ ex alia cã sibi
filiꝯ familias ad ꝗsiuit. ho usum
fructũ qd̾ patri adꝗret dominũ
aut ap̾ eum remaneat ne quidei
ex suis laborib uł ꝓsꝑa fortuna
accessit ħ̾ in alium ꝑueniens uic¬
tuosum ꝓcedat. ¶Hoc quoq
a nobis disposirum est in easpe̾.
ubi parens emantipando liberũ¬
suum ex reb que ad ꝗsitõm effu¬
giunt sibi ꝑtem terciam retiũe.
si nolu̾at. licentiam ex anf̾iorib
dammodo. emantipatois ⁊ ĩ hu¬
manum ꝗdem accedebat ut filio
rerum suarum ex hac emantipa¬
tione duio ꝓ ꝑte defraudetur et
ꝙ honoris el ex emantipatione
additum est ꝙ siu uiris effecto
est ħ ꝑrerum diminutõe decreᷤᷤ¬
cat. Ideoq statiumo ut ꝑens pro
retinere pot̾at. Dimidiam non
dm̃mi rerum s usus fructus re¬
tineat. Ira ⁊ enu res uitacte
apͥ filium remanebunt ⁊ ꝓpt̾
a. dimidia potiturus. ¶Itin
ditione nasciscuntur. siue quid
stipulentur uel qualz alia ex cã
adqrunt. ħ ⁊ enim uob̾ ⁊ igno¬

Expanded text:
autem ex alia causa sibi filiusfamilias adquisivit, huius usum fructum quidem patri adquirat, dominium autem apud eum remaneat, ne, quod ei suis laboribus vel prospera fortuna accessit, hoc in alium perveniens luctuosum ei procedat. Hocque a nobis dispositum est et in ea specie ubi parens, emancipando liberum, ex rebus quae adquisitionem effugiunt sibi partem tertiam retinere, si voluerat, licentiam ex anterioribudammodo emancipationis, et inhumanum quiddam accidebat, ut filius rerum suarum ex hac emancipatione dominio pro parte defraudetur, et, quod honoris ei ex emancipatione additum est, quod sui iuris effectus est, hoc per rerum deminutionem decrescatretinere poterat, dimidiam non dominii rerum, sed usus fructus retineat: ita etenim et res intactae apud filium remanebunt et patea dimidia potiturus. Item ditione nanciscuntur sive quid stipulentur vel ex qualibet alia causa adquirunt. hoc enim vobis et igno
Abbreviated transcription (Latin):
res om̃s aduos transeunt. Hãis
pris de hereditatib dispiciamꝰ
quarum duplex ⁊dito est. uam
uel extestamento. uel ab intes¬
tato ad nos ꝑtinent. Et priz
est ut de hus dispinamo quei
ub̾ extestamento obueiunt. qr¬

Expanded text:
us res ad nos transeunt. Ac prius de hereditatibus dispiciamus, quarum duplex condicio est: nam uel ex testamento uel ab intestato ad nos pertinent. 100 Et prius est, ut de his dispiciamus, quae nobis ex testamento obueniunt.
Abbreviated transcription (Latin):
n iustam possõnem nulla er
placet non solum stientib s ⁊̃
ignorantib nobis adqri posso¬
ẜm diui seueri ꝯstitutom ⁊ per
aut longi tpris p̾scriptõ si dnis
non sit. ¶Hactenus tantis per
insuꝑiore loco referems. uide¬
uersitatem res nb̾ ad ꝗruntur.
Si cui ergo łedes fc̃i sitis sũ cuiꝰ¬

Expanded text:
neque iustam possessionem, nulla ex placet non solum scientibus, sed etiam ignorantibus vobis adquiri possm divi Severi constitutionem et per aut longi temporis praescriptionem, si dominus non sit. Hius alio loco referemus. uideuersitatem res nobis adquirantur. Si cui heredes facti sumus s
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsecuti sunt: id ad du̾m ꝓprieta¬
tis ꝑtineat. Iraq siis ẜuus h̾es
iustitutus sir legatum ne quid
ei aut donatum fuerit non usu¬
fructuario s dño ꝓprietatis ad
quiritur. hem placz ⁊ deco qui
anobis bona fide possidetur. su
liber sit sũ alieniͣs ẜuus. qd̾
enu placuit de fructuario id̾
itaq ꝙ extra duas istas cas ad¬
quiritur id uł ad ip̃m ꝑtinet.
si liber est uł ad dñm si ẜuus est.
S bone fidei possessõ cum usu¬
ex omnib causis per eum sibiad¬
ꝗrere pot. ¶ Fructuario u̾o usu¬
caꝑe non pot. primum qr non
possidet s h̃t ius utendi fr¬
uendi deinde. qr sit ẜuum alien¬
um cẽ. Non solum aũt ꝓpͥetas
per eos ẜuos in ꝗb usum fruc.
hetis. uel quos bona fide possis¬

Expanded text:
persecuti sunt, id ad dominum proprietatis pertineat. itaque si is servus heres institutus sit, legatumve quid ei aut donatum fuerit, non usufructuario, sed domino prquiritur. Idem placet de eo, qui a nobis bona fide possidetur, siue liber sit siue alienus seruus: quod enim placuit de usufructuario, ideitaque quod extra duas istas causas adquiritur, id uel ad ipsum pertinet, si liber est, uel ad dominum, si seruus est. sed bonae fidei possessor cum usuex omnibus causis per eum sibi adquirere potest: fructuarius vero usucapere non potest, primum quia non possidet, sed habet ius utendifruendi, deinde quia scit, servum alienum esse. non solum autem proprietas per eos servos in quibus usum fructum habetis vel quos bona fide possid
Abbreviated transcription (Latin):
tõne ⁊ ħ̾ ita pentum fiebat ut eẽt
eis licentia qd̾ ꝑ unum uł per un¬
am eorum ad ꝗsitum erat. Alii:
filio uł extraneo donare uel uẽde
uł quocumq modo uoluerit ap¬
plicare. qd̾ nobis . in humanue
iuissum et generali ꝯstiturõe emissa
et liberis ꝑcipims patrib debitũ
et enim a nobis est ut siꝗs ex repͣ¬

Expanded text:
tione: et hoc ita parentum fiebat, ut esset eis licentia quod per unum vel unam eorum adquisitum est alii filio vel extraneo donare, vel vendere vel quocumque modo voluerant applicare. quod nobis inhumanum visum est et generali constitutione emissa et liberis pepercimus et patribus debitum etenim a nobis est, ut, si quid ex re pa
Abbreviated transcription (Latin):
sũ matrimonium est iuri ⁊
tudinem uire ꝯtinens. ¶Iusãt
potestatis quos in liberos h̃ẽmo
pprium ciuium romanorum est.
nulli enim alu homines sũt qui
talem in liberos heant potestatẽ
qualem nos hẽmo. Qui gͥ ex te
⁊ uxore tua nascitur. in tua po¬
testate est. Itm ꝗ ex filio tuo ⁊
uxore eio nascitur .i. nepos tud
⁊ neptis eque in tua sunt ꝓotes¬
tate ⁊ pronepos ⁊ ꝓneptis et
deinceps cet̾i. Q tñ ex filiatua
uascit᷑: in tua potestate non est.

Expanded text:
sive matrimonium est viri et tudinem vitae continens. Ius autem potestatis, quod in liberos habemus, proprium est civium Romanorum: nulli enim alii sunt homines qui talem in liberos habeant potestatem qualem nos habemus. Qui igitur ex te et uxore tua nascitur, in tua potestate est: item qui ex filio tuo et uxore eius nascitur, id est nepos tuus et neptis, aeque in tua sunt potestate, et pronepos et proneptis et deinceps ceteri. qui tamen ex filia tua nascitur, in tua potestate non est,
Abbreviated transcription (Latin):
potestatis fo̾s decesserir ¶Pro¬
ptea testamentum facere non
possunt impuberes qr eorum.
nent sumpubes. postea factus
pubes aut furiosus postea ⁊¬
pos mentis fc̃s fuerit et decesẜ¬
certe eo ꝙ ante furorem fecenit
restamento ualente ¶Nam
nec testamenta recta facta nͨ
aliud negotium recte gestũ:
postea furor interueniens per¬
imit ¶It̾ ꝓdigus cui bonorũ
suorum administratio inter¬
dicta est. testamentum facere
non põt. si id qd̾ ante fecerit.
orum ei fiat ratum est. ¶ Irm
mutus et surdus non semper
testamentum facere possut.
Utiq aut de eo surdo loquinui.
ꝗ oiõ non au dit. non ꝗ tarde ex¬
audit. Qam et mutus is iutel
ti et eruditi hoies uarus casi¬
bo et audiendi et loquendi.
facultatem amittunt. Conde
aq face̾ que eis ꝑmissa sunt.
S siꝗs post testamentum fac¬
tum aduersa ualitudine aut
quolz alio cau mutus aut sur
in iustitu pris m̃i. introdux
Eius ꝗ ap hostes est testam̾¬

Expanded text:
potestatis factus decesserit. Prapotestatis factus decesserit. Praeterea testamentum facere non possunt impuberes, quia nullnet, si impubes postea pubes factus aut furiosus postea compos mentis factus fuerit et decessercerte eo quod ante furorem fecerint testamento valente: nam neque testamenta recte facta neque aliud ullum negotium recte gestum postea furor interveniens peremit. Item prodigus, cui bonorum suorum administratio interdicta est, testamentum facere non potest, sed id quod ante fecerit orum fiat ratum est. Item mutus et surdus non semper facere testamentum possunt. utique autem de eo surdo loquimur qui omnino non exaudit, non qui tarde exaudit: nam et mutus is intellti et eruditi homines variis casibus et audiendi et loquendi facultatem amittunt: unde aque facere quae eis permissa sunt. sed si quis post testamentum factum valetudine aut quolibet alio casu mutus aut surdvi Iustini patris mei introduxit. Eius, qui apud hostes est, testame
Abbreviated transcription (Latin):
restamentum. statim eĩ
qd̃ ut quamuis pentes eis ꝓmise¬
runt nich̾o magis iure testam̃ri
possunt exceptis hus quos an̾a
enumauimo ⁊ p̾cipue militib.
qui inporestate pentum sunt
ꝗb de eo qd̃ in castris adꝗsierũt
ꝑmissum est ex ꝯstitunonib
principum testamentum fa
toritate diui augusti: quam ñ¬
ire. nec non optumni imꝑatoris
raiam. Postea uo ex subscuiptõe
dini adriam etiam dimissis mi¬
licia. idem uet̾anis ꝯcessum est
Itaq si ꝗs fecerit de castrensi pe¬
culio testamentum ꝑtinebit
ad eum ł̾. quem ħedem relinq̃¬
runt si uero intestati decesẜmt.¬
ꝑtinebit. Ex ħ intellig̾e possu¬
mus qd̃ incastris adꝗsierunt
miles ꝗ inpotestate patris est
nec ip̃m patrem adumere pos¬
se: nec pris id creditores uẽd̾e.
uel aliter inquietare nec pr̾e
potestate sunt peculia. ꝑinde ĩ
bonis pentum numerabntur.
ac si ẜuorum peculia in bonis
Siꝗs alius filis fam restamẽ¬
tum fecerit in utile est lz sue

Expanded text:
estamentum. statim enimquidem ut, quamvis parentes eis permiserint, nihilo magis iure testari possint: exceptis his quos antea enumeravimus, et praecipue militibus qui in potestate parentum sunt, quibus de eo quod in castris adquisierint permissum est ex constitutionibus principum testamentum factoritate divi Augusti quam Nervae nec non optimi imperatoris Traiani; postea vero subscriptione divi Hadriani etiam dimissis militia, id est veteranis, concessum est. itaque si quidem fecerint de castrensi peculio testamentum, pertinebit hoc ad eum quem heredem reliquerint: si vero intestati decesserirtinebit. ex hoc intellegere possumus, quod in castris adquisierit miles qui in potestate patris est, neque ipsum patrem adimere posse neque patris creditores id vendere vel aliter inquietare neque, patre parentum sunt peculia perinde in bonis parentum computantur acsi servorum peculia in bonis si quis alius filiusfamilias testamentum fecerit, inutile est, licet suae
Abbreviated transcription (Latin):
ue casus non tenetur.¶Si mͦ
non hui ip̃n culpa is dasm
int̾uenerit: Alioqui si qued
itibi domi ꝯmodatum ẽ. pegͦ
incursu hostiũ p̾donũ ue uł
uaufragio amiseris: dubiũ
non est. qnͣ restituenda ea
re tenearis. ¶Commoda
aũt res tunc ꝓprie intelłr.¬
si nulla mercete accepta ł¬
ꝯstituta ros tibi utenda data
ͥ cõmodatum. ¶Preterea
et is ap̾ quem res aliqua de¬
põitur. re obligatur et actõ¬
ne depõiti qr et ipẽ de ca re¬
ua. quai accepit restituenda te¬
gnetur. ¶ S is ex eo solo tenet᷑¬

Expanded text:
e casus non tenetur, si modo non huius culpa is casus intervenerit: alioquin si id quod tibi commodatum est peregre incursu hostium praedonumve vel naufragio amiseris, dubium non est quin de restituenda ea re tenearis. commodata autem res tunc proprie intelsi nulla mercede accepta nstituta res tibi utenda data commodatum. Praeterea et is, apud quem res aliqua deponitur, re obligatur et actione depositi, qui et ipse de ea re quam accepit restituenda tenetur. sed is ex eo solo tenet
Abbreviated transcription (Latin):
¶Creditor quoq qui pignus
toe pignorancia. s qr pignus
utrius datur grã et debitoris
quo magis ei pectunia crederet᷑
et creditoris quo magis ei iutu

Expanded text:
Creditor quoque qui pignus tione pigneraticia. sed quia pignus utriusque gratia datur, et debitoris, quo magis ei pecunia crederetur, et creditoris, quo magis ei in tu
Abbreviated transcription (Latin):
iss et in unaquaq sp̃e succo¬
nis epe plures exierit dispa¬
ri gradu ꝑsone. ne accõnes
creditoꝵ differuntur. s h̾re¬
nt quos ꝯuenirent. et ne fa
ti mitantur. et eo modo sibi
turalib qmͣ ad optiuis in pe¬
tenda bonoꝵ possõne amuspa¬
cium. cet̾is aut̃ .c. dierũ dedit
et si ħ inter tp̃s aliqui bonoꝵ
possõm non petierunt eiustẽ
gradus ꝑsois accresscir. Uel
si nemo sit deinceps cet̾is per¬
inde bonoꝵ possom ex suoces¬
sorio edco pollicetur. ¶ Atsus
qui p̾cedebat ex eo nuo nõ eẽt.
Siquis itaq delatam sibi pos
tarur s statim cet̾i ex eodem olic¬
to admutintur. ¶Inpetenda
aut bonorum possõne dies uti
anteriores p̾ncipes et huic cau¬
se ꝓuiderũt nequis ꝓpetenda
modo si admutendi eam uina¬

Expanded text:
isset et in unaquaque specie successionis saepe plures extent dispari gradu personae : ne actiones creditorum differrentur, sed haberent quos convenirent, et ne facuncti mitterentur et eo modo sibi turalibus quam adoptivis in petenda bonorum possessione anni spatium, ceteris centum dierum deditEt si intra hoc tempus aliquis bonorum possessionem non petierit, eiusdem gradus personis adcrescit: vel si nemo ex eo sit, deinceps ceteris proinde bonorum possessionem ex successorio edicto pollicetur ac si is qui praecedebat ex eo numero non esset. si quis itaque delatam sibi bonoctatur, sed statim ceteri ex eodem edicto admittuntur. 11 6. In petenda autem bonorum possessione dies utilanteriores principes et huic causae providerunt, ne quis pro petendo modo si admittentis eam in
Abbreviated transcription (Latin):
dc̃o s eo iure qd̾ ꝯsensu re¬
ceptum introducta est. Ecte eĩ
cum pat̾ familias sese in arroga
ri aña quid̃ pleno iure adqui¬
rebãtur. Exceptis hus que per
capitis diminutom ꝑeunt. qͣleᷤᷤ
sunt. oꝑaꝵ obligatoes et ius ag¬
natõis. usus et eĩ et usus fruc¬
tus l hus an̾a ꝯnumabantur.
arm̃ capitis diminutõe mini¬
na eos tolli nr̃a ꝓhibuit ꝯsti¬
tutõ ¶Munc au̾t nos eandez
adquisitõm que ꝑ arrogatõm
fiebat coartauimꝰ adsimilitu¬
dinem nat̾alium parentũ. nidꝰ
et eĩ aliud nͥ tantiunͦ usus fruc¬
tus tam naturalib patribus
quam adopturis. ꝑfilios famł¬
is adquiritur. in hiis rebe que
extrinsecus obueniunt filus
dominio eis integro reẜuato.
¶ODortuo aũt filio arrogato
madoptiua familia ⁊ domini¬
um eius ad arrogatorem ꝑtrã¬
sit nͥ super sint alie ꝑsone q̃ ex
nr̃a ꝯstitutõe pr̾em in hus que
adquiri non possunt añceou̾t.
¶S ex diuerso ꝓ eoꝙ is debuiᷤ

Expanded text:
dicto, sed eo iure quod consensu receptum est, introducta est. Ecce enim cum paterfamilias sese in adrogatri ante quidem pleno iure adquirebantur. exceptis his quae per capitis deminutionem pereunt, quales sunt operarum obligationes et ius adgnationis. usus etenim et usus fructus, licet his antea connumerabantur, attamen capitis deminutione minima eos tolli nostra prohibuit constitutio. Nunc autem nos eandem adquisitionem, quae per adrogationem fiebat, coartavimus ad similitudinem naturalium parentum: nihil etenim aliud nisi tantummodo usus fructus tam naturalibus patribus quam adoptivis per filiosfamilias adquiritur in his rebus quae extrinsecus filiis obveniunt, dominio eis integro servato: mortuo autem filio adrogato in adoptiva familia etiam dominium eius adrogatorem transit, nisi supersint aliae personae quae ex nostra constitutione patrem in his quae adquiri non possunt antecedunt. Sed ex diverso pro eo, quod is debuit
Abbreviated transcription (Latin):
empte et uendite hrditans
stipłones interponebanturs
si recusat scriptus h̃rs adire
hrditatem ob id ꝙ dicat eã sibi
susceptam ẽẽ. qiͣ dampnosam.
cauetur pegasiano senatus ⁊¬
sulto ut desiderante eo cui ro
ris adeat et restituat hr̾ditatẽ¬
ꝓficere. si uiuo testatore de po¬
potestate hrdis exierit qr qd ĩ¬
utile foret legarum si statim
post fc̃m testamentum deces¬
siss testator ħ nond ideo ua¬
lere qr diutius testator iuxit
¶Sub ꝯditione uo recte legat᷑
ut reqratnz aut quo tpr dies
legati cedist in potestate hr¬
non dubitatur. Nam ⁊ sista¬
tim post fcm̃ restamentum de¬
cesserit testator non tñ ap̾eũ
qͥ bor̃s sit dies legati cedere ĩtel¬
ligitur. cum h̾editas alegato
mini adeat Reditatem in alt̾iꝰ
potestatem translatus sit. uł
manumissus ip̃e h̾res efficitur
nescit legatum. et non ł̾ediᷤ.¬
¶Et non hrdis institutionez
in utilit̾ antea legabatut. qr
ueluti cap̾ atq fundatũ intel¬
l̾r tocius testamenti hrdis is¬

Expanded text:
emptae et uenditae hereditatis stipulationes interponendae sunt. Sed si recuset scriptus heres adire hereditatem ob id, quod dicat eam sibi suspectam esse quasi damnosam, cauetur Pegasiano senatus consulto, ut desiderante eo, cui reris adeat et restituat, proindeproficere si vivo testatore de potestate heredis exierit, quia quod inutile foret legatum, si statim post factum testamentum decessisset testator, hoc non debet ideo valere, quia diutius testator vixerit. sub condicione vero recte legatur, ut requiramus, an, quo tempore dies legati cedit, in potestate hernon dubitatur. nam et si statim post factum testamentum decesserit testator, non tamen apud eum qui heres sit dies legati cedere intellegitur, cum hereditas a legatomini adeat in alterius potestatem translatus sit, vel manumissus ipse heres efficitur:nescit legatum. Ante heredis institutionem inutiliter antea legabatur, sciveluti caput atque fundamentum intellegitur totius testamenti heredis ins
Abbreviated transcription (Latin):
precellat. ¶Leganaut illis sol
pot cum ꝗb testamenti factõ
est. ¶Incertis uo ꝑsonis neqz
legata neq fidei ⁊missa olim
relinqui ⁊sessum erat. nam nͦ
miles quidem incerte ꝑsone
poterat relinquere. ut dio
adriand rescripsit./ In certa ꝑ
sona uidebatur quam in certa
opo̾itõe animo suo restator sb̃i¬
ciebat ueluti siquis dicat qui¬
rit inmatrimonium si colloca

Expanded text:
praecellat. Legari autem illis solis praecellat. Legari autem illis solis potest, cum quibus testamenti factio est. Incertis vero personis neque legata neque fideicommissa olim relinqui concessum erat: nam nec miles quidem incertae personae poterat relinquere, ut divus Hadrianus rescripsit. incerta autem persona videbatur quam incerta opinione animo suo testator subiciebat, veluti si quis ita dicat: ‘ quir
Abbreviated transcription (Latin):
ld cau legatum extinguitur. s
et tale legatum ualz dapnas
res legetur eleccio legatarnẽ
nisi aliud testator dixit ¶Op¬
tionis legatum .i. ubi testator
ex ẜuis siuis uł alus reb opta¬
re legatarium uisserat he̾bat
inse tantam ꝯditionem. ⁊ ideo
nisi ip̃e legataris nimis optau̾¬
it adħedem legatum non traus¬
mitebat. S ex ꝯstitutione nr̃a
⁊ h ad meliorem starum refor¬
matum est ⁊ data est licentia
h̾ydi legatarii optare ẜuii. lic¬
mus legatario ẜ non fecit et
diligentiore tractatu hĩto ħ ĩ
plures legatarii existant qbus
optio relicta est. et dicentiant
in corpore eligendo sũ uniusle¬
gatatu plures hrdes sint et ĩt̃
se circa eligendum dissentiant
alio aliud corpr elig̾e cupiente
ne ꝑeat legarum ꝙ pleriq pru¬
dentium ztra beniuolentiami¬
troducebant fortumam ee hun
optionis iudicem ⁊ sorte s est
dirimentũ ita ut ad quem sors
perueniat illi suia in optione

Expanded text:
hoc casu legatum extinguitur. sed hoc casu legatum extinguitur. sed et tale legatum valet: ‘ damres legetur, electio legatarii est, nisi aliud testator dixerit. Optionis legatum, id est ubi testator ex servis suis vel aliis rebus optare legatarium iusserat, habebat in se condicionem, et ideo nisi ipse legatarius vivus optaverat, ad heredem legatum non transmittebat. sed ex constitutione nostra et hoc in meliorem statum reformatum est et data est licentia et heredi legatarii optare licet vivus legatarius hoc non fecit. et diligentiore tractatu habito, et m est, ut, sive plures legatarii existant, quibus optio relicta est, et dissentiant in corpore eligendo, sive unius legatarii plures heredes, et inter se circa optandum dissentiant, alio aliud corpus eligere cupiente, ne pereat legatum quod plerique prudentium contra benevolentiam introducebant, fortunam esse huius optionis iudicem et sorte esse hoc dirimendum, ut, ad quem sors perveniat, illius sententia in optione
Abbreviated transcription (Latin):
taru lucro uel campno ẽ.Qd¬
si post mortem testatoris ante
aditam heditatem ẜuus adqsi¬
misso ip̃i peculium legatum fu̾¬
it om̃e ꝙ ante aditam s̾editatẽ
adꝯsitum est legatario cetere
qr dies hꝰ legati ab adita h̾edi¬
tate cedit. S si extraneo pe¬
culium legatum fuerit uon
cedere ea legato nisi ꝙ ex rebr
peculiarib auctũ fuit ¶Pe¬
culium ãt nisi legatum fueri
manumisso non debetur ꝙͣuis
imatur ⁊ ita diuus solier̾ ⁊ an¬
roni⁊ rescripserunt. Idem res¬
cripserunt peculio legato non
uideri id relictum et petitionẽ
hãt pecume quam in rões diũ¬
cas impendit. Idem rescripse¬
runt peculium uideri legatuz¬
cum rõnib redditis liber ẽẽ uis¬
sus est ⁊ ex eo reliquas inferre.
¶Tam au̾t corporales ros quaz
incorporales legari possunt. et
ideo ꝙ defuncto debetur põr au¬
cui legariut actiones suas h̃os
legatario prestet nisi exegerit
ullius restator pecuniam. nã

Expanded text:
tarii lucro vel damno est. quodtarii lucro vel damno est. quodsi post mortem testatoris ante aditam hereditatem servus adquisimanumisso peculium legatum fuerit, omne quod ante aditam hereditatem adquisitum est legatario cedere, quia dies huius legati ab adita hereditate cedit: sed si extraneo peculium legatum fuerit, non cedere ea legata, nisi ex rebus peculiaribus auctum fuerit. peculium autem nisi legatum fuerit, manumisso non debetur, quamvimatur: et ita divi Severus et Antoninus rescripserunt. iidem rescripserunt, peculio legato, non videri id relictum, ut petitionem habeat pecuniae quam in rationes dominicas impendit. iidem rescripserunt, peculium videri legatucum rationibus redditis liber esse iussus est et ex eo reliquas inferre. 2 Tam autem corporales res quam incorporales legari possunt. et ideo quod defuncto debetur potest alicui legari, ut actiones suas heres legatario praestet, nisi exegerit vivus testator pecuniam: nam
Abbreviated transcription (Latin):
a uł certum corpo aut instru¬
meutum donis inplegando de¬
monstrata sunt ualere lega¬
tum. ¶Sires legata sine scõ
mauumissus fuerit non tene
sit nec inter e̾e̾ si scierit h̾rs a¬
n ignorauerit a se legatum eẽ.
norauit a se legarum ẽe ¶ Si
ꝗs ancillas cum suis natis le¬
gauerit. ⁊ si ancille mortue
fuerint ꝑatus legato cedunt.
Idem est si ordinarii ẜui cum
uicarus legati fuerint hzor
so uel alienato et peculimlega¬
tum extingitur. ¶Idem est si:
fumdus instructus uł cum instr¬
umento legatur sit. nam funto
alienato ⁊ instrume̾tum legatũ
ex tingitur. ¶Sin grex legatus
eas oues que post testamentũ
fcm̃ gregi acrec̾i loyato cedere
gis corpo ex distantib capitib
sicuti edium unum corp ẽ ex
coh̾entibus lapidibus.¶Edib
idemq legatis columpnas et
marmorea que postea testaintũ
fcm̃ adiecta sunt legato cedere.
¶Si peculium legatum fu̾it sñ
dubio quiego peculio accedit
uel decedit uiuo testatore lega¬

Expanded text:
a vel certum corpus aut instrua vel certum corpus aut instrumentum dotis in praelegando demonstrata sunt valere legatum. Si res legata sine factomanumissus fuerit, non tenetsit, nec interest, scierit an ignoraverit, a se legatum esse.noraverit a se eum legatum esse. Si quis ancillas cum suis natis legaverit, etiamsi ancillae mortuae fuerint, partus legato cedunt. idem est, si ordinarii servi cum vicariis legati fuerint, ut, so vel alienato, et peculii legatum extinguitur. idem est si fundus instructus vel cum instrumento legatus fuerit: nam fundo alienato et instrumenti legatum extinguitur. Si grex legatus eas oves quae post testamentum factum gregi adiciuntur legato cedere, unum corpus ex distantibus capitibus, sicuti aedium unum corpus est ex cohaerentibus lapidibus: aedibus denique legatis, columnas et marmora quae post testamentum factum adiecta sunt legato cedere. Si peculium legatum fuerit, sine dubio quidquid peculio accedit vel decedit vivo testatore lega
Abbreviated transcription (Latin):
rus ⁊ antonis rescripserunt cũ
a post testamentũ fcin p̾dia que
legata erant pignori dederit a¬
misisse legatum non uideri. et
ideo legatarium cũ h̾ede agere
posse ut predia acreditore luãt᷑.
ta omnimodo debetur. pars uͣ
alienata ita debetur si non adn¬
uendi aio alienara sit. ¶ Siꝗs de¬
bitori suo liberationem legau̾it
beret eum¶. Põt aut quis ad tẽ¬
pus iubere ne hrs petat. At oͣ¬
rio si debitor creditori suo quod
d legau̾it in utile est in legatũ
si nicħ plus est in legato qua
debito. qr nicħ ampliz b̾t ꝑ lega¬
debitum ei pure legauerit utile
est legatum ꝑꝑ representatõm
ord̃ si uiuo testatore dies uen̾it
aut ꝯditio extiterit papinianꝰ
¶Non eĩ placuit siña existiman¬
num extinctum ẽẽ legatum. qr
in eam cãm ꝑuenit aqua inci¬
ri dotem legauerit ualz legatũ
qr pleniꝯ est legatum quam de
dote actio. s siquam non acce¬
perit dotem legauerit mutile¬
ẽe legatum ¶Si uo certa peciũ¬

Expanded text:
runt. iidem rescripserunt, eum qui post testamentum factum praedia quae legata erant pignori dedit ademisse legatum non videri, et ideo legatarium cum herede agere posse, ut praedia a creditore luantur.ta omnimodo debetur, pars autem alienata ita debetur si non adimendi animo alienata sit. Si quis debitori suo liberationem legaveritberet eum. potest autem quis vel ad tempus iubere, ne heres petat. Ex contrario si debitor creditori suo quod debet, legaverit, inutile est legatum, si nihil plus est in legato quam in debito, quia nihil amplius habet per legadebitum ei pure legaverit, utile est legatum propter repraesentationem. quodsi vivo testatore dies venerit aut condicio extiterit, Papinianus non enim placuit sententia existimantium, extinctum esse legatum, quia in eam causam pervenit, a qua incius dotem legaverit, valet legatum, quia plenius est legatum quam de dote actio. sed si quam non acceperit dotem legaverit, diesse legatum: si vero certa pecuni
Abbreviated transcription (Latin):
rem posse legari. ita est intelli¬
gend̾ si defunctus sciebat alie¬
uam rem e̾e non ⁊ sugnoraba.
forsitan enim sisciss alienam¬
pip rescripsit. ⁊ uerid est ip̃m qͥ
agit ⁊ legatarium probareop¬
ortere stisse alienam rem lega¬
re defunctum non hrdem pro¬
bare oportere ignorasse alienã.
Dit illi qui agit. ¶S si remob¬
ligatam creditori aliꝗs legau̾it
si sciebat defunctus rem ẽe ob¬
ligatam ⁊ ita dinus seuenis
⁊ antoniꝯ rescripserunt. Sitũ
lugere. Si res aliena legata
fuerit ⁊ en rei unuo testarore
legatariꝯ du̾s fcu̾s fuerit. Si qd̾
ex cã emptionis ex testamẽto
actione precium ⁊seꝗ pot. Si
u̾o ex cã lucraniã. ułi exdona¬
tione uł ex alia aliqua simili
cã agere non põt. ¶Qam tͣdi¬
tum est duas uicratiuas ca̾s
in eundem hominem ⁊ eandẽ
rem ⁊currere non posse. Hac
rõe si ex duob testamentis ea¬
dem res eidem tribuatur. inter¬
est utrum rem an estimatõnez¬

Expanded text:
rem posse legari, ita intellerem posse legari, ita intellegendum est, si defunctus sciebat alienam rem esse, non et si ignorabat; forsitan enim si scisset alienaPius rescripsit. et verius est ipsum qui agit, id est legatarium, probare oportere, scisse alienam rem legare defunctum, non heredem probare oportere, ignorasse alienam, incumbit illi qui agit. Sed et si rem obligatam creditori aliquis legaverit, beat heres, si sciebat defunctus rem obligatam esse: et ita divi Severus et Antoninus rescripserunt. si tamebet heres eam luere. Si res aliena legata fuerit et eius, vivo testatore, legatarius dominus factus fuerit, si quidem ex causa emptionis, ex testamento actione pretium consequi potest: si vero ex causa lucrativa, veluti ex donatione vel ex alia simili causa, agere non potest. nam traditum est, duas lucrativas causas in eundem hominem et in eandem rem concurrere non posse. hac ratione si ex duobus testamentis eadem res eidem debeatur, interest utrum rem an aestimatione
Abbreviated transcription (Latin):
antiꝗtatem inuenim legata
ꝗdem stricte ꝯcludentem. fid̾i¬
aũt ꝯmissis que ex uoluntate
magis desçendebant desuncto¬
rũ pinginorem naturam indł¬
gentem nccͣium ẽe duximus.
omnia legata fidei ꝯmissis ex¬
equaruit. nulla sit inter ea dif¬
ferentia. s qd̾ de est legatis hoc
repleatur ex natura fidei ꝯmis¬
sorum. Et siꝗdem ampliz est
inlegatis per hoc crescat fidei¬
ꝯmissi natura. S ne in primi
legum cimabulis ꝑmixte de
hus exponendo studiosis ado¬
lescentib quandam indicta¬
mus difficultatem. opere p̾ciũ
sis tractare ait natura uti uis
iuris cognita facile possunt per
es cogatur redimere eam et p̾s¬
tare. ⁊ si non põt eam redim̾e
extimatõm en dare. S si talis
res sir cuiz non est comciũ uel
non debetur si cuti si campnin
martium uel basilitas uł tem¬
plum que publico usui destinͣ¬
ta sunt legauerint. Nam nul¬
lus momenti legatum est.
¶Qd̾ autem diximz alienam

Expanded text:
antiquitatem invenimus legata antiquitatem invenimus legata quidem stricte concludentem, fideicommissis autem, quae ex voluntate magis descendebant defunctorum, pinguiorem naturam indulgentem, necessarium esse duximus omnia legata fideicommissis exaequare, ut nulla sit inter ea differentia, sed quod deest legatis, hoc repleatur ex natura fideicommissorum, et si quid amplius est in legatis per hoc crescat fideicommissi natura. sed ne in primis legum cunabulis permixte de his exponendo studiosis adulescentibus quandam introducamus difficultatem, operae pretiusis tractare, ut natura utriusque iuris cognita, facile possint permt: ita ut heres cogatur redimere eam et praestare vel, si non potest redimere, aestimationem eius dare. sed si talis res sit, cuius non est commercium, us debetur, sicuti si campum Martium vel basilicam vel templa vel quae publico usui destinata sunt, legaverit: nam nullius momenti legatum est. quod autem diximus, alienam
Abbreviated transcription (Latin):
Ost ħ uideams delegatis
que pars iuris exͣ ꝓpõntã
ꝗdem materiam uidetur
Nam loqmur ꝗdem de
hiis iuris figuris. ꝗbs per uni¬
uersitatem res nobis ad ꝯrũt᷑.
S cum oĩo de restamentis deq
Redib ꝗ testamento instituũ¬
tur locuti sumd. non sine cau¬
sa sequenti loco potest ħ̾uiris
materia tracrari. ¶Legat᷑ itaq
est donato quedam a defuncto re¬
licta. S olim quid erant lega¬
ꝑ dampnatom sinendi mͦ. per
significabantur. S ex ꝯstitu¬
tõib diuorũ. pͥncipum sollep¬
nitas hio uerborum penitus
sublata est. nr̃a autem ꝯstitutõ
quani cum magna fecunz lucu¬
bratõe defunctorum uoluntateᷤᷤ
ualidiores ẽẽ cupientes. ⁊ nõ
uerbis s uoluntatib eoꝵ fa¬
uentes disposuit ut om̃ibus
legatis una sit natura ⁊ qb¬
cumq uerbis aliꝗd derelictũ
cuiz ꝯstitutionis per pensum
modum ex ip̾n tenore ꝑfectis¬
sime accipe possibile est. S nõ
us adeam ꝯstitutionem stan¬
dum ẽe existimauimd. Cumiẽ

Expanded text:
ost haec uideamus de legatis. quae pars iuris extra propositam quidem materiam uidetur: nam loquimur de his iuris figuris, quibus per uniuersitatem res nobis adquiruntur: sed cum omni modo de testamentis deque heredibus, qui testamento instituutur locuti sumus, non sine causa sequenti loco potest haec iuris materia tractari. Legatum itaque est donatio quaedam a defuncto relicta. Sed olim quidem erant lega damnationem, sinendi modo per significabantur. sed ex constitutionibus divorum principum sollemnitas huiusmodi verborum penitus sublata est. nostra autem constitutio, quam cum magna fecimus lucubratione, defunctorum voluntates validiores esse cupientes, et non verbis sed voluntatibus eorum faventes, disposuit, ut omnibus legatis una sit natura et, quibuscumque verbis aliquid derelictum cuius constitutionis perpensum modum ex ipsius tenore pe fectissime accipere possibile est. Sed non usque ad eam constitutionem standum esse existimavimus. cum enim
Abbreviated transcription (Latin):
quod cohertendi hedis cã relĩ¬
non faciatceluti siquis ins
scripserit. heres meus si filia
suam in matrimonium titio
collocauerit uel exdiuerso si
quam płib prĩcipalib ꝯstituti¬
onib significetur nec principẽ
ꝙdem agnosc̾e qd̾ ei pene nomĩe
legatum sit. nec ex militis ꝯde
testamento ialia legama ualebat
quam uis alie militum uolunta¬
res in ordinandis restamentis
ualde obẜuantur. quin ⁊ nec lib̾¬
tarem pene noie dari posse place¬
bat. Eo ampliz nec hadem pene
noie a dici posse sabinus existimͣ¬
bat ułi siꝗs imn dicat ticius hes
esto. si tich filiam suam scio ĩ
ħ̾es esto. nichil enim intererat.
qua rõe ticio coherceatur utrũ
legati donatoe an coledis pla¬
scrupulositas nob̾ non placu¬
it et gen̾alit̾ ea que relinque̾t᷑.
lz pene noie fuerint relicta. r
adepta uł in alio trãslata: niꝯ¬
chil distare aceteris legatis:
diuendo uel intransferendo.
Excepris hus uidelz. que ĩpos y¬

Expanded text:
coercendi heredis causa relinnon faciat: veluti si quis ita scripserit: ‘ heres meus si filiam suam in matrimonium Titio collocaverit ’ vel ex diverso ‘ si quam pluribus principalibus constitutionibus significetur nec principem quidem agnoscere quod ei poenae nomine legatum sit. nec ex militis quidem testamento talia legata valebant, quamvis alias militum voluntates in ordinandis testamentis valde observantur. quin etiam nec libertatem poenae nomine dari posse placebat. eo amplius nec heredem poenae nomine adici posse Sabinus existimabat, veluti si quis ita dicat: ‘ Titius heres esto: si Titius filiam suam Seio in eres esto ’: nihil enim intererat, qua ratione Titius coerceatur, utrum legati datione an coherscrupulositas nobis non placuit, et generaliter ea quae relinquuntur, licet poenae nomine fuerint relicta vel adempta vel in alios translata, nihil distare a ceteris legatis adimendo vel in transferendo: exceptis his videlicet quae impos
Abbreviated transcription (Latin):
h̾rdis institutom ⁊ inter me¬
dics hrd̾ institutõnes lega¬
rum relinquere ⁊ multomag
ubertatem ci us fauorabi¬
lior est ¶Post mortem quoq
s̾edis aut legatarii simili mͦ
in utilitet legabatur ueluri

Expanded text:
stitutionem et inter medias heredum institutiones legatum relinquere et multo magis libertatem, cuius usus favorabilior est. Post mortem quoque heredis aut legatarii simili modo inutiliter legabatur: veluti
Abbreviated transcription (Latin):
tituitur Cum gͥ aliꝗs scrip¬
serit luciꝰ ticis hr̃s esto: pot̾it
aditere. Rogo te lucii ticii. ut
cum primum possits h̃rditatẽ
meam adire. eam garo seio res
er de ꝑte restituenda h rçẽ raza
sum. uel ex die certo. Restitu¬
ta aut heditarem is ꝗdem resti¬

Expanded text:
tituitur. cum igitur aliquis scriptituitur. cum igitur aliquis scripserit: ‘ Lucius Titius heres esto ’, poterit adicere: ‘ rogo te, Luci Titi, ut, cum primum possis hereditatem meam adire, eam Gaio Seio reddas et de parte restituenda rogare; sa uel ex die certa. Restituta autem hereditate is, qui resti
Abbreviated transcription (Latin):
alñ legatarii loco heatur./ Et
inneronis qd̾ temꝑib trebel¬
neta ꝯsulib se natus ⁊sultus
factũ est. quo cautũ est. ut os
si h̃rditas ex fidei ꝯmissi cau¬
sa restituta sit os ac õs que u¬
re ciuili hrdi ⁊ in h̾edem ꝯpe¬
rerent ei ⁊ ni cũ darentur cui
ex fidei ꝯmisso restituta ẽ hr̃¬
ditas. postꝙͣ senatus ꝯsulter
p̾tor miles actões ei ⁊ meum
ꝗ recipit h̾rditatem ꝙͣ hrdi et
i Redem dure cepit. S qr h̾edeᷤᷤ
scripti cum aũ totam hedita¬
tem. aut pene totam płmq res¬
tituere cogebantur adire hrdi¬
tatem ob nullũ uł minimũ
lucrum recusabant atq odio
extinguebantur fidei ꝯmissa
postea uespasiam augusti tẽ¬
poribo pegaso ⁊ pusone osuli¬
bo senatus sensuit. ut ei qui
rogatus hẽditatem eet resti¬
tuere. ꝑinde liceret quartam
ꝑtem retinere atq lege falsi¬
dia ex legatis retinere xcedit᷑¬
¶ Ex singuł quoq reb que ꝑ
fidei ꝯmissum relinquitur ea¬
dem retentio ꝑmissa ꝑ ꝙ señ¬

Expanded text:
ando legatarii loco habebatur. Et in Neronis quidem temporibus Trebelneca consulibus senatus consultum factum est. quo cautum est ut, si cui hereditas ex fideicommissi causa restituta sit, omnes actiones quae iure civili heredi et in heredem competerent, ei et in eum darentur cui ex fideicommisso restituta esset hereditas. post quod senatus consultum praetor utilos actiones ei et in eum qui recepit herredem dare coepit. Sed quia heredes scripti, cum aut totam hereditatem aut paene totam plerumque restituere rogabantur, adire hereditatem ob nullum vel minimum lucrum recusaban, atque ob id extinguebantur fideicommissa; postea Vespasiani Augusti temporibus Pegaso et Pusione consulibus senatus censuit, ut ei qui rogatus esset hereditatem restituere perinde liceret quartam partem retinere, atque lege Falcidia ex legatis retinere conceditur. ex singulis quoque rebus quae per fideicommissum relinquuntur eadem retentio permissa e
Abbreviated transcription (Latin):
legabatur. que spes legatipti¬
cio uocabatur. qr cum h̾rde legͣ¬
taris ꝑtiebatur h̾rditatẽ./ oñ
que solebant stipłoes inter Re¬
dem ⁊ pciarium legatarium
interponi. codem interpone¬
bantur int̾ eum ꝗ ex fidei ⁊miᷤ¬
so recepit b̾editatem ⁊ h̾edem
idem. ut ⁊ lucrum ⁊ dãpuum
ꝑ ꝑte inter eos ꝯmune sit/ Gͣ
si qdem non plꝙͣ do dqͣntem
beditatis scriprus bes rogarꝯ
sit restituere. tunc ex trebellia¬
no senatus ꝯ sulto restituebat᷑
h̾rditas ⁊ in urrumq actões
heditarie ꝓrata parte dabãt᷑
ex senatus ꝯsulto trebelliano
pegasiano senarus dsulto et
hrs ꝗ semei adierat b̾editarẽ.
si modo sua uoluntate adierit.
sũ retinuerit quartã ꝑtem.
sũ uoluit retinere ip̃e mu̾sa
hon̾a heditaria sustinebat. s
quarta ꝗdem retenta qiͣ ꝑte¬

Expanded text:
legabatur. quae species legati partitio vocabatur, quia cum herede legatarius partiebatur hereditatem. unde quae solebant stipulationes inter heredem et partiarium legatarium interponi, eaedem interponebantur inter eum qui ex fideicommisso recepit hereditatem et heredem, id est ut te inter eos commune sit. Ergo si quidem non plus quam dodrantem hereditatis scriptus heres rogatus sit restituere, tunc ex Trebelliano senatus consulto restituebatur hereditas et in utrumque actiones hereditariae pro rata parte dabanturex senatus consulto Trebelliano Pegasiano senatus consulto, et heres qui semel adierit hereditatem si modo sua voluntate adierit, sive retinuerit quartam partem sive noluerit retinere, ipse universa onera hereditaria sustinebat. sed quarta quidem retenta,