comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
fecimus ꝑ quam clisposuimꝰ.
¶si testator ficb leredis suĩ cõ¬
mnisit. ut uł ixreditatẽ. uł speci¬
res possit manifestari. scd uł
pauciore quã quinq̃ .uł. ne¬
mo penitus desis int̾uenit. tc̃.
sine pat̾ heredis siue alius ꝙ¬
cũꝙ sit.ꝙ fidẽ clegit heredis
⁊ ab eo aliquid restitui no¬
luerit. Si hereres ꝑfidia ten¬
tus ad implere fidem recusat.
negando rem ita. ẽẽ. sub secu¬
tim. sitiłi cõmissarius. ĩus¬
iuraĩdũ ei detulerte. cũ prius
ĩpse de calĩmia iuranerit. ne¬
cesse eũ habere. uł ius iurãdũ
subire qd nichiltae areitatore
audinit. uł recisantẽ aͦsidid¬
cialis solutõm coartari. nede¬
pereat ultima uolũtas tata¬
toris sides heredis ꝯmissa /e¬
actm obsiure censuimus.
⁊ si alegatario uł fidei mus¬
t̃ sit quo siis a quo relictũ
clicit᷑. cõsiteat᷑ ꝙdẽ aliquio
ase relictũ cõ sto ad logis sub

Expanded text:
fecimus, per quam disposuimus: fecimus, per quam disposuimus: si testator fidei heredis sui commisit, ut vel hereditatem vel speciitur, res possit manifestari, sed vel pauciores quam quinque vel nemo penitus testis intervenerit, tunc sive pater heredis sive alius quicumque sit, qui fidem elegit heredis et ab eo aliquid restitui voluerit, si heres perfidia tentus adimplere fidem recusat, negando rem ita esse subsecutam, si fideicommissarius iusiurandum ei detulerit, cum prius ipse de calumnia iuraverit, necesse eum habere vel iusiurandum subire, quod nihil tale a testatore audivit, vel recusantem ad fideiccialis solutionem coartari, ne depereat ultima voluntas testatoris fidei heredis commissa. eadem observari censuimus et si a legatario vel fideicommisum sit. quodsi is a quo relictum dicitur confiteatur quidem aliquid a se relictum esse, sed ad legis sub
Abbreviated transcription (Latin):
teni rogatus ẽ. sit. ado ⁊ certa
sũma delucta p̃cepta ne que
heredditatis ꝯtinet. rogatus sit
lxreditatẽ restituere. idem iu¬
risẽ. que diximus de eo ꝙ. sx
asse heres instimtus c̃. eidem
crãsteramus ⁊ ad eũ ex ex parte
heres scrĩꝑtus.c̃. ¶ p̃cerea in¬
testato quoq̃ moriturus. pot̃
rogare eũ. id quẽ lona sua.
uł legitimo iure uł bonora
rio ꝑtinere intelligit. urt le¬
recditatẽ suam totam ꝑtr̃ ne eius.
nimẽ pecuniam alicui restitu¬
at. cũ alioquim legata uisiex
ex testam̃to ñ ualeat. ¶ Emũ
quoq̃ cui aliquid restituitur
pot̃ rogare. ut id rursus. alii to¬
aliud aliquid restituat.⁊ ꝗa
prima fidi ꝯmissorũ ciabła
ex tide leredũ pẽdent. ⁊ tam no¬
mnẽ quã substanciã acceperũt.
⁊ ido̾ dimuis angustus. ⁊ ad ne¬
cessitatẽ iuris ea diftraxit imꝑ.
⁊ nos eũdem prĩcipẽ suꝑareꝰ
trudentes. ex facto qd̃ ibuni¬
anus uir excelsus questor sa¬
cri palacui suggessit ꝯcitutõñõ

Expanded text:
gatus sit. sed et si certa summa deducta praeceptave, quae hereditatis continet, rogatus sit aliquis hereditatem restituere, idem iuris est. quae diximus de eo qui ex asse heres institutus est, eadem transferimus et ad eum qui ex parte heres scriptus est. Praeterea intestatus quoque moriturus potest rogare eum ad quem bona sua vel legitimo intellegit, ut hereditatem suam totam partemve eius minem, pecuniam, alicui restituat: cum alioquin legata nisi ex testamento non valeant. Eum quoque, cui aliquid restituitur, potest rogare, ut id rursus alii toaliud aliquid restituat. Et quia prima fideicommissorum cunabula a fide heredum pendent et tam nomen quam substantiam acceperunt, et ideo divus Augustus ad necessitatem iuris ea detraxit: nuper et nos, eundem principem superare contendentes, ex facto quod Tribonianus vir excelsus quaestor sacri palatii suggessit, constitutionem
Abbreviated transcription (Latin):
bessiano scnatu ꝯsulto rectitu¬
tõ fuat. ꝑinde ac si quãta ꝑte
retenta rogatus esset. reliquã
heroclitatẽ rectitucere . scd illud ĩ¬
terc̃. quod altero casn icł cũde¬
ducti sine p̃cepta aliqua re
restitit᷑ hereditas. ĩ solidũ ex co
⁊ res q̃ remanẽt apud heredẽ lñ
ullo honore hereditario aput
cũ remaneat. quia si cxlegito
ei adꝙsita Alttro uero eañ id

Expanded text:
belliano senatus consulto restitubelliano senatus consulto restitutio fiat, perinde ac si quarta parte retenta rogatus esset reliquam hereditatem restituere. sed illud interest, quod altero casu, id est cum deducta sive praecepta aliqua re restituitur hereditas, in solidum ex eo et res quae remanet apud heredem sine ullo onere hereditario apud eum manet, quasi ex legato ei adquisita, altero vero casu, id
Abbreviated transcription (Latin):
sario ⁊ ad u̾sus cũ cõpetũt. cẽd
cõsulti cuerit. nt qũ recusalue
heres scriptus sibi datã herecli¬
tatẽ adire. necesitas eimpone¬
ret̃ totam hereditatẽ uolẽti ficdi¬
ꝯmissario restituers ⁊ om̃s ad
eũ ⁊ inen cõtra cũ trãsre actõ¬
nes. ⁊ hoc transponimus ad se¬
natũs ꝯsultũ trebellianũ. ut
ex hoc solo ⁊ uecessitas lerediin¬
ponat᷑. si ip̃o uolente adire. fidĩ¬
ꝯmisiariis desiderat restitui sibi
lereditatẽ. nullo uec añpno uͦ
comodo e aput leredẽ rema¬
quis ex asse heres ĩctitutus. aut
totã hereditatẽ. aut ꝓ ꝑte restitu¬
ere rogat᷑. an ex ꝑte seres inciitu¬
tus. aut totam eim ꝑt̾ẽ. aut ꝑtis
ꝑtẽ restituere rogat᷑. Nã hoc cau¬
eadẽ obsiuri p̾cipimus. que
in tocius hereditatis rectitutõne
cdiximus. ¶ Siquis una aliqua
re deducta siue p̃cepta que quar¬
tam ꝑtẽ ꝯtinet. ueluti fundo uł
alia re. rogatus sit restituere
herelitate᷑. similimodo ex cre¬

Expanded text:
s eum competunt; sed consulti fuerat, ut, quando recusabat heres scriptus sibi datam hereditatem adire, necessitas ei imponeretur totam hereditatem volenti fideicommissario restituere, et omnes ad eum et contra eum transirent actiones, et hoc transposuimus ad senatus consultum Trebellianum, ut ex hoc solo et necessitas heredi imponatur, si ipso nolente adire fideicommissarius desiderat restitui sibi hereditatem, nullo nec damno nec commodo apud heredem maquis ex asse heres institutus aut totam hereditatem aut pro parte restituere rogetur, an ex parte heres institutus aut totam eam partem aut partis partem restituere rogetur; nam et hoc caeadem observari praecepimus, quae in totius hereditatis restitutione diximus. Si quis una aliqua re deducta sive praecepta quae quartam continet, veluti fundo vel alia re, rogatus sit restituere hereditatem, simili modo ex Tre
Abbreviated transcription (Latin):
tuc heres adire hereditat̃ ob iã
quod cbicit. sibi eam suspect̃
ẽẽ. quasi dampnosam. cauet᷑
pegasi no senatus ꝯsulto ut
desiderĩte eo. cui restituere .g.¬
rogatus ẽ. iussu p̃toris adeat.
⁊ restituat hereditatẽ. ꝑ inde¬
que ei ⁊ ineuni qui recipie
hereditatẽ. ictõnes clent᷑. ac¬
sic iuris .c̃. exdrebellmo sem

Expanded text:
tus tus quod dicat eam sibi suspectam esse quasi damnosam, cauetur Pegasiano senatus consulto, ut desiderrogatus est, iussu praetoris adeat et restituat hereditatem, perindeque ei et in eum qui recipit hereditatem actiones dentur, acsi iuris est ex Trebell
Abbreviated transcription (Latin):
omisso recipit hereclitatẽ ⁊ he¬
red̾m. id ut ⁊ lucrũ ⁊ dãpnũ
bereditariũ ꝓ rata ꝑte int̾ cos
ꝯmuime sit. ergo siquidẽ ñ plus
quam dodrantẽ hereditatis
scriptus heres rogatus sit resti¬
tuere. tc̃ extrebessiano senatus
dsulto rectituebat ᷑ lereditas ⁊
ĩ utrũꝙ acciones hereditarie ꝓ
rati ꝑte dabãtur. in heredẽ ꝗdẽ
inre ciuiliꝰ. in eũ uero ꝙ recipi¬
ebat hereditatẽ ex senatus cõ¬
sulto trebessimo tamquam ĩ
heredẽ at si plus quam cłroduã¬
tem. uł. ⁊̃ totã hereditatẽ resti¬
tuere rogatus sit. locus erat pe¬
gasĩano senatus ꝯsuido. ⁊ heres¬
modo sua uolũtate adierie. ssue
retinuerit quartã paitẽ. siue
uoluerit retinare. ip̃e uniu̾sa
honera hereditaria suctinebat
ꝑtis ⁊ ꝓ ꝑte stipultõnes int̾po¬
nebant᷑. tamquã parciarum
legatiriũ ⁊ heredẽ. sinero totam
lereditatẽ restituerit. empte ⁊
uẽclite hereditatis aripulitõnes
int̾ponebãt᷑ sed si recuset scriꝑ¬

Expanded text:
sa recipit hereditatem, et heredem, id est, ut et lucrum et damnum hereditarium pro rata parte inter eos commune sit. Ergo si quidem non plus quam dodrantem hereditatis scriptus heres rogatus sit restituere, tum ex Trebelliano senatus consulto restituebatur hereditas et in utrumque actiones hereditariae pro rata parte dabantur: in heredem quidem iure civili, in eum vero qui recipiebat hereditatem, ex senatus consulto Trebelliano tamquam in heredem. at si plus quam dodrantem vel etiam totam hereditatem restituere rogatus sit, locus erat Pegasiano senatus consulto, et heresmodo sua uoluntate adierit, siue retinuerit quartam partem siue noluerit retinere, ipse uniuersa onera hereditaria sustinet. te stipulationes interponebantur tamquam inter partiarium legatarium et heredem: si vero totam hereditatem restituerit, emptae et venditae hereditatis stipulationes interponebantur. sed si recuset scrip
Abbreviated transcription (Latin):
ñ debet idd̾ ualere. quia diuci¬
us testator nixerit. ¶Sub cõ¬
ditõne uero recte legetur. ut
recramus in quo tp̃r dies
legati cedit iupotistate heredis
ñ sit ¶ E cliũso herede institu¬
to seruo quin dño recte ⁊
sine ꝯlicione legetur hic ñ
clubitat᷑. Nam ⁊ sistatim post
factũ testam̃tũ decesserit. tecta¬
tor ñtũ apud eũ qui heres sit
dies logati codere. intelligitur.
cũ lereditas alegato separata
sit. ⁊ possit ꝑ eum seruũ aliũ
ixres estici. si ꝑriũs quãinsu
diũ adeat. in alterius potestate
triissitũ sit. uł manumissus.
ip̃e leres efficit᷑. quibus casib
utile . ẽ. legatũ qd̾ siĩ eademcã
ꝑmanserit. ⁊ iussu legatirũ
idicrit. eu mescit loatũ ¶ Añ
heredis institutõnẽ. in ucilit̾
antei lagaliad ꝰ scilicet quia tes¬
tam̃ti uim ex institutõne here¬
cdum accipiũt. ⁊ ob iducluti
caput atq sũauñtũ intelligi¬
tur tocũt tectam̃ti leredis ĩ¬

Expanded text:
non debet ideo valere, quia diutinon debet ideo valere, quia diutius testator vixerit. sub condicione vero recte legatur, ut requiramus, an, quo tempore dies legati cedit, in potestate heredis non sit. Ex diverso herede instituto servo, quin domino recto etiam sine condicione legetur, non dubitatur. nam et si statim post factum testamentum decesserit testator, non tamen apud eum qui heres sit dies legati cedere intellegitur, cum hereditas a legato separata sit et possit per eum servum alius heres effici, si prius quam iussu domini adeat in alterius potestatem translatus sit, vel manumissus ipse heres efficitur: quibus casibus utile est legatum: quodsi in eadem causa permanserit et iussu legatarii adierit, evanescit legatum. Ante heredis institutionem inutiliter antea legabatur, scilicet quia testamenta vim ex institutione heredum accipiunt et ob id veluti caput atque fundamentum intellegitur totius testamenti heredis in
Abbreviated transcription (Latin):
legatũ non periꝰ seluti siꝗs
ita logiuerit stichum ẜuim¬
meũ uernã. do lego. licet enĩ
ñ uerua sod emptus sit. si de
suotñ ꝯstat. utile ẽ logatum.
rit stichum. ẜuũ quẽ aseio e¬
mi. sit q ab alio emptus. utile¬
c̃. legatũ. si de ẜuo costat. lõge
magis legato falsa cansañ no¬
cit. ueluti cũ ita quis clixerit.
ticio ꝙ abscente me negocia
mea curauit. aichũdo lego.
uł ita ticio. quia patrocinio
lego. licet enĩ n negocii testa¬
toris muqĩ gessit ticius n
patrocinio eius liberatus . ẽ. le¬
gatũ tñ ualet. sed si ꝯclicioni¬
lit̾ enimnciati fuerit. cansa.
aliud iuris .ẽ. ueluti hoc mo
doticio si negocia mea cura¬
ueirit. fumcdũ do lego. ¶ An
suo heredis recte legimus q̃¬
ritur. ⁊ istat pure in utilit̾
legari. nec quicquã ꝓsicẽ. siui¬
uo testatore de potectate heredis
exierit ꝗͥa quod ĩ utle foret
legatũ. si statimpost factũ tes¬
tam̃tũ decessuit testitoꝵ. hoc

Expanded text:
s ita legaverit ‘ Stichum meum vernam do lego ’: licet enim non verna sed emptus sit, de servo tamen constat, utile est legatum. rit ‘ Stichum servum, quem a Seio emi ’, sitque ab alio emptus, utile legatum est, si de servo constat. 3 Longe magis legato falsa causa non nocet. veluti cum ita quis dixerit: ‘ Titio, quia absente me negotia mea curavit, Stichum do lego ’, vel ita: ‘ Titio, quia patrocinio lego ’: licet enim neque negotia testatoris umquam gessit Titius neque patrocinio eius liberatus est, legatum tamen valet. sed si condicionaliter enuntiata fuerit causa, aliud iuris est. veluti hoc modo: ‘ Titio, si negotia mea curaverit, fundum do lego ’. An servo heredis recte legamus, quaeritur. et constat, pure inutiliter legari, nec quidquam proficere si vivo testatore de potestate heredis exierit, quia quod inutile foret legatum, si statim post factum testamentum decessisset testator, hoc
Abbreviated transcription (Latin):
duobuis leredibus institutis.
ueluti ticio. ⁊ seio. si ticii ꝑs
aut tota exausta sit legitis.
modũ houerata. Aseio uero
aut nulla lrelicta sũt legata.
aut que ꝑtẽ eius. dñtixat ĩ
is quartã ꝑtẽ tocius leredita¬
tis aut amplius hr̃ ticio nichil
ex legatis que ab eo relicta sũt.
retineir liceret. placuit ut qͣr
⁊ enim in singulis leredibus
rõ legis falsidie ponẽda est.
quantitas aũ patrimonii
ad quam rõ legis falcidie re¬
cligit᷑ inortis tempore spectat᷑.
Itaq si u̾bi gra is ꝙ cẽtum au¬
reoꝵ patrimoniũ habebat.cc̃¬
tũ. iureos legauerit. nichil le¬
gatiriis ꝓcest. si ante aditã
herclitate ꝑ suos hereditirios
ant ex partu ancillarũ here¬
ditariarũ. aut ex feni pecoꝵ
tm̃ accesserit lereditati. ut cẽ¬
tũ aureis legatoꝵ nominc e:¬
rogatis. heres quartã ꝑtem
herelitatis habiturus sit. seo
necesse .ẽ. ut nichilomimus
quarti pars legatis detrãmit̃

Expanded text:
duobus heredibus institutis, duobus heredibus institutis, veluti Titio et Seio, si Titii pars aut tota exhausta sit legatis qmodum onerata, a Seio vero aut nulla relicta sint legata, aut quae partem eius dumtaxat in is quartam partem totius hereditatis aut amplius habet, Titio nihil ex legatis quae ab eo relicta sunt retinere liceret: placuit, ut quaenim in singulis heredibus ratio legis Falcidiae ponenda est. Quantitas autem patrimonii, ad quam ratio legis Falcidiae redigitur, mortis tempore spectatur. itaque si verbi gratia is qui centum aureorum patrimonium habebat centum aureos legaveri, nihil legatariis prodest, si ante aditam hereditatem, per servos hereditarios aut ex partu ancillarum hereditariarum aut ex fetu pecorum, tantum accesserit hereditati ut, centum aureis legatorum nomine erogatis, heres quartam partem hereditatis habiturus sit, sed necesse est ut nihilo minus quarta pars legatis detrahatur.
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ꝯtrariis icłeet ałiis quibus¬
gatũ ab alio ad aliũ pot̃. nelu¬
ti siquis ita clixerit. hominẽ sti¬
chum quẽ ticio legini. seio do
lego. sine in codẽ testam̃to. siue
ĩcoclicillis hoᷤ fecerit. quo cu¬
casu ssiml ticio adimi uide¬
tur. ⁊ seio dari. De lege falcidu
uꝑ ẽ. ut de lege falcidunt dis¬
piciamus. qua modus nouis¬
sĩme legitis inpõitus ã cũ olĩ
enim lege xii. tabularũ libe¬
ra erat legaĩdi potestis. ut lice¬
ret uł totũ ꝑatiimoniũ lega¬
tis ergare quipe ei lege ci
tũ ẽẽt. uti ꝙ legasset sue rei
ita ius esto. Uiłũ ẽ. hanc legã¬
di licẽciã contarẽ ob iã qd̃
ꝓ nullo aut minimo lucro
hod tã lex furia. quã focõnia
ciens. ad rri cũssimatõnẽ ui¬
debut᷑. nouissimc lata ẽ. lex.
falcidia. qua ciuet᷑. ne plus
ligare liceret quã drod̃tem
tocoꝵ bonorũ. icł. ut siue unus
heres in critutus eẽt. sine plu¬
res. apud eñ cosue pars quar¬
ti remaueret: et eñ q̃sitũ erat

Expanded text:
ntrariis, id est aliis quibusgatum ab alio ad alium potest, veluti si quis ita dixerit: ‘ hominem Stichum, quem Titio legavi, Seio do lego ’, sive in eodem testamento sive in codicillis hoc fecerit: quo casu simul Titio adimi videtur et Seio dari. TIT. 22 DE LEGE FALCIDIA Superest, ut de lege Falcidia dispiciamus, qua modus novissime legatis impositus est. cum enim olim lege duodecim tabularum libera erat legandi potestas, ut liceret vel totum patrimonium legatis erogare quippe ea lege ita cautum esset: ‘ uti legassit suae rei, ita ius esto ’: visum est hanc legandi licentiam coartare, idque s pro nullo aut minimo lucro hoc tam lex Furia quam lex Voconia ciens ad rei consummationem videbatur: novissime lata est lex Falcidia, qua cavetur, ne plus legare liceat quam dodrantem totorum bonorum, id est ut, sive unus heres institutus esset sive plures, apud eum eosve pars quarta remaneret. Et cum quaesitum esset,
Abbreviated transcription (Latin):
rit lucins ticius ixres esto.
poterit acdic̾e rog te. lucii ticii.
ut cũ primũ lereditatẽ meã
adire possis. sam gaio seio
et de parte restituẽda leredem ro¬
gire s⁊ libcrũ ẽ uł pure uł sub cõ¬
ditõne uelinquere sicłi missũ.
uł ex clie certo. ¶rectinita añ le¬
reditate. is quidẽ ꝙ. restituit ni¬
chilominus heres ꝑmanetaĩs
ucro ꝙ recipit lereditatẽ. aliqũ
heredis. aliqũ legatari loco ha¬
leut. ⁊ inneronis ꝙ dẽ tempori¬
bus trebelbiano maximo ⁊ amrͤo
teneca ꝯsulibus. senatus ꝯsultũ
factũ ẽ. quo cautũ ẽ. ut si lercdli

Expanded text:
rit: ‘ Lucius Titius heres esto ’, poterit adicere: ‘ rogo te, Luci Titi, ut, cum primum possis hereditatem meam adire, eam Gaio Seio et de parte restituenda heredem rogare: et liberum est vel pure vel sub condicione relinquere fideicommissum vel ex die certo. Restituta autem hereditate is quidem qui restituit nihilo minus heres permanet: is vero qui recipit hereditatem aliquando heredis aliquando legatarii loco habebatur. Et in Neronis quidem temporibus Trebellio Maximo et Annaeo Seneca consulibus senatus consultum factum est. quo cautum est ut, si cui
Abbreviated transcription (Latin):
cłita hereditate cedit sseo si ex¬
traneo poculiũ legatũ fuerit.
ũ oode̾ ea legato. nisi ex rebus
peculiaribus auctũ fuerit.
peculiũ añ nisi legatũ fuert
mniumisso non debet̾ quauis
sinins nrammisserit suff¬
cit. siñ adĩmatur. ⁊ ita diu¬
us seucrus ⁊ antouinus res¬
cripserũt. ¶dẽ rescripserũt.
peculio leg.ato ñ inderi id̾re¬
lictũ. ut pecitõnẽ habeat pe¬
cunic. quam in rõnes domĩ¬
nicas ĩpeolit. ¶dem rescrip¬
serũt poculi uideri lgatu.
cũ rõuibus redditis libertẽ.
iussus ẽ ⁊ ex eo reliquas in¬
fcris. Tani añ corporales res
quĩ incorporales logaripos¬
sũt. ⁊ ido ⁊ qd̾ de functo delt̃¬
cõnes suas lerri legatario p̃s¬
tit nĩci exouent uinus testator
pecumã. nã hoc casu legatũ ex¬
tinguit᷑ ĩdo ⁊ tale legatũ ua¬
mũ illius reficere. uł illũ ere
alicuo liberare. ¶Si gn̾alit̾ ẜ¬
uus uł alia res leget᷑ cloccio le¬

Expanded text:
dita hereditate cedit: sed si exdita hereditate cedit: sed si extraneo peculium legatum fuerit, non cedere ea legata, nisi ex rebus peculiaribus auctum fuerit. peculium autem nisi legatum fuerit, manumisso non debetur, quamvis si vivus manumiserit, sufficit si non adimatur: et ita divi Severus et Antoninus rescripserunt. iidem rescripserunt, peculio legato, non videri id relictum, ut petitionem habeat pecuniae quam in rationes dominicas impendit. iidem rescripserunt, peculium videri legatum, cum rationibus redditis liber esse iussus est et ex eo reliquas inferre. 2 Tam autem corporales res quam incorporales legari possunt. et ideo quod defuncto debetiones suas heres legatario praestet, nisi exegerit vivus testator pecuniam: nam hoc casu legatum extinguitur. sed et tale legatum vamum illius reficere ’ vel ‘ illum aere alieno liberare ’. Si generaliter servus vel alia res legetur, electio le
Abbreviated transcription (Latin):
uł alienato. ⁊ peculio legatũ
extinguit᷑. dem ẽ sĩcũdus
instͥuctus. uł cũ insrrum̃to
legatus fuerit. nã fũdo aliena¬
to ⁊ ĩstrim̃ti legatũ extin¬
guitur ¶Si gres legatus fue¬
rit. posteaꝙ ad miã ouem
puenerit. quod suꝑ fuiti
uinlicari pot̃. Grege aũ le¬
gato.⁊̃. eat ones que post tes¬
tam̃tũ sactũ gregi adiciut᷑.
logato cedẽ uilianus. ut. est
enĩm gregis unũ corpus ex
distantibus capitibus sicuti
ccłiũ unñ corꝑus.ẽ. ex cobe¬
rentibus lapidibus. eclibus
demq̃ legatis colũnas ⁊ mar¬
marra que post testam̃tũ fac¬
tũ ad iecta sũt. legato cede. ¶ Si
peculiũ logatũ fucrĩt. sñ clubio
quicquid peculio accidit. uł
aecedit. uiuo testatore. legata¬
rii lucro.uł. ampno. ẽ.squod¬
sipost mortẽ testatoris. añ adi¬
misso peculiũ segatũ fuerit.
omne quod añ aclitã heredi¬
tatẽ adꝗsitũ. ẽ legatirio cedẽ.
quia dies huius legan ab a¬

Expanded text:
vel alienato, et peculii legatum vel alienato, et peculii legatum extinguitur. idem est si fundus instructus vel cum instrumento legatus fuerit: nam fundo alienato et instrumenti legatum extinguitur. Si grex legatus fuerit posteaque ad unam ovem pervenerit, quod superfuerit, vindicari potest. Grege autem legato etiam eas oves quae post testamentum factum gregi adiciuntur legato cedere, Iulianus ait: esse enim gregis unum corpus ex distantibus capitibus, sicuti aedium unum corpus est ex cohaerentibus lapidibus: aedibus denique legatis, columnas et marmora quae post testamentum factum adiecta sunt legato cedere. Si peculium legatum fuerit, sine dubio quidquid peculio accedit vel decedit vivo testatore legatarii lucro vel damno est. quodsi post mortem testatoris ante adimisso peculium legatum fuerit, omne quod ante aditam hereditatem adquisitum est legatario cedere, quia dies huius legati ab a
Abbreviated transcription (Latin):
toninus. rescripserũt. siquidẽ
simpliciẽ legauerit ĩ utile. eẽ.
legatũ si uero certa pecunia.
uł corpus ccrtũ. aut instrum̃¬
tũ dotis. inꝑlegando demonstra¬
ta sut̃ ualere legatũ. ¶Si res
legata słnc ficto heredic perient.
legatario decedit ⁊ si ẜuus ali¬
enus legatus. sine facto here¬
dis manumissus fuerit ñ te¬
netͣ heres. ¶ Si uero heredis ser¬
uuis legatus suerit. ⁊ ip̃e eumi
mnumiserit. tineri cũ iulia¬
nus scripsit. nec int̾ ẽ. siscie¬
rit an ignorauent a se legitũ
esse ¶ Sed si alii coniuerit ser¬
uũ. ⁊ is cui donatus .c̾. eũ manu¬
miserit. tenetur leres quãuis
ignorauerit asc eñ logatũ ẽẽ.
Siquis ancillas ꝯ suis naris le¬
gauerit. etiam si auccille mor¬
tue fuerĩt partus legato cedũt.
sid̾ siordinarii ẜui cũ uicari¬
is iegati fuerit. ⁊ licet mortui
sint ordinarĩ. tñ uicarii le¬
gato cedñt. ¶ sc̃o si seruus
cũ peculio fuerit legatus mor¬
tuo seruo. uł manumisso

Expanded text:
toninus rescripserunt. si quidem simpliciter legaverit, inutile esse legatum: si vero certa pecunia vel certum corpus aut instrumentum dotis in praelegando demonstrata sunt valere legatum. Si res legata sine facto heredis perierit, legatario decedit. et si servus alienus legatus sine facto heredis manumissus fuerit, non tenetur heres. si vero heredis servus legatus fuerit et ipse eum manumiserit, teneri eum Iulianus scripsit, nec interest, scierit an ignoraverit, a se legatum esse. sed et si alii donaverit servum, et is cui donatus est eum manumiserit, tenetur heres, quamvis ignoraverit a se eum legatum esse. Si quis ancillas cum suis natis legaverit, etiamsi ancillae mortuae fuerint, partus legato cedunt. idem est, si ordinarii servi cum vicariis legati fuerint, ut, licet mortui sint ordinarii, tamen vicarii legato cedant. sed si servus cum peculio fuerit legatus, mortuo servo vel manumisso
Abbreviated transcription (Latin):
curitas dit᷑. ⁊ actõnes heredi¬
tarie ei. ⁊ ineũ traĩsferũt᷑ ꝙ
recipit hereditatẽ. utroq̃ sẽ¬
natus ꝯsulto inhac speciecõ¬
currẽte ¶ Sed quia stipula¬
tõnes ex seuatuꝯsuto pegasi¬
no desdendentes ⁊ ip̃i antiꝙ¬
tati clisplicuerũt ⁊ quibus¬
dam casibus capciosas eas ho¬
mo excelũ ingeni papinia¬
nuc appelsat. ⁊ nobis magis¬
in logibus simplicitas quam
difficultas placet. Ideo omĩ¬
bus nobis suggestis tam si¬
militudinib quã dicferẽciis
utrius ꝙ senatus ꝯsulti pla¬
cuit exploso senatu ꝯsulto ꝓe¬
gasimo qd̾ postea superue¬
nit omne auctoritatem tre¬
belliano senatus cõsulto p̃s¬
tare ut &x eo fidicũ missarie
hereditates restiãnt᷑. siue ha¬
beat heres ex uolũtate testato¬
ris quartam. siue plus siue
minus. siue pentrus nichil.
minius qͥuarta apud eunu¬
renauet. liceat ei. uł quartã.
uł qd̾ dec̃. ex nr̃a auctoritate
retiuere. uł repetere. solutũ q̃i
ex trebellimo senatus ꝯsulto.

Expanded text:
as datur, et actiones hereditariae ei et in eum transferuntur qui recipit hereditatem, utroque senatus consulto in hac specie concurrente. Sed quia stipulationes ex senatus consulto Pegasiano descendentes et ipsi antiquitati displicuerunt et quibusdam casibus captiosas eas homo excelsi ingenii Papinianus appellat et nobis in legibus magis simplicitas quam difficultas placet, ideo omnibus nobis suggestis tam similitudinibus quam differentiis utriusque senatus consulti, placuit exploso senatus consulto Pegasiano, quod postea supervenit, omnem auctoritatem Trebelliano senatus consulto praestare, ut ex eo fideicommissariae hereditates restituantur, sive habeat heres ex voluntate testatoris quartam sive plus sive minus sive penitus nihil, minus quarta apud eremaneat, liceat ei vel quartam vel quod deest, ex nostra auctoritate retinere vel repetere solutum, quasi ex Trebelliano senatus consulto
Abbreviated transcription (Latin):
tñ quod siĩdiem uł sub ꝯcli¬
tone debitũ ei pure legauerit.
nẽ quod sliuuo testatore dies
uenerit. aut ꝯclicio extiterit ꝑa¬
pinianus scripsit utile eẽ. ni¬
chilominus legatũ quia sema
ꝯstitit qd ⁊ uerũ ẽ ñ enim ꝑla¬
cuit sentencia. estimãciũ. extĩc¬
tũ ec̃ legatũ. quia in eã causã
ꝑueniat. aqua ĩciꝑere ñ pot̾.
Seo siuxori docem maritus¬

Expanded text:
tum. quodsi in diem vel sub conditum. quodsi in diem vel sub condicione debitum ei pure legaverit, nem. quodsi vivo testatore dies venerit aut condicio extiterit, Papinianus scripsit, utile esse nihilo minus legatum, quia semel constitit. quod et verum est: non enim placuit sententia existimantium, extinctum esse legatum, quia in eam causam pervenit, a qua incipere non potest. Se
Abbreviated transcription (Latin):
tari. ¶soo si rem legatarii quis
ei logauerit ĩ utile ẽ legitũ ꝙaꝰ¬
quos ꝓpriũ c̃. ip̃ius amplius eins
fieri ñ pot̃. ⁊ licet alenauenit eam.
ñ debet᷑ nec ip̃a res nec estimacio
cius ¶ Siquis rem suam qĩ alie¬
nam legauerit. ualet legatũ. nã
plus uaiet. quod inueritat. ẽ¬
quã qd inopinione. scd suogata¬
ni putant. u̾alere ꝯstat. qu̾a exi¬
¶ Sirem suam legauerit testi¬
ideo legitariũ cũ herede. ige posse.
ut p̃dĩa acreditore luant᷑. ¶ Si
uero quis ꝑtẽ rei alienate legaᷝ.¬
uerit ꝑs que ĩrẽ. alienati om̃i
¶ Siquis debitori suo liberatõ¬
nẽ legauerit legatũ utile. ẽi ⁊
neque. ib ip̃o debitore .n. ab he¬
rede eius. potest heres petere nec
ab alio qui hercdis loco esti sgo¬
ros petat.¶ex cũtarario si debitor
creditori suro quod debet lagi¬
uerit ĩ utile õ legatũ. sinichil
plus cir inlegato quã indebito.
quia nichil amplius ht̃ plega¬

Expanded text:
tari. Sed si rem legatarii quis tari. Sed si rem legatarii quis ei legaverit, inutile legatuquod proprium est ipsius, amplius eius fieri non potest: et licet alienaverit eam, non debetur nec ipsa nec aestimatio eius. Si quis rem suam quasi alienam legaverit, valet legatum: nam plus valet quod in veritate equam quod in opinione. sed et si legatarii putavit, valere constat, quia exie. Si rem suam legaverit testaideo legatarium cum herede agere posse, ut praedia a creditore luantur. si vero quis partem rei legatae alienaverit, pars quae non est alienata omnim Si quis debitori suo liberationem legaverit, legatum utile est, et neque ab ipso debitore neque ab herede eius potest heres petere, nec ab alio qui heredis loco est: sres petat. Ex contrario si debitor creditori suo quod debet, legaverit, inutile est legatum, si nihil plus est in legato quam in debito, quia nihil amplius habet per lega
Abbreviated transcription (Latin):
rem. agẽ ñ pot̃. qui ht̃ eam ex
causa lucratiua. si estimatõnẽ
agere poti ¶ Ea quoꝙ res que ĩ
rerũ natura ñẽ. si modo futu¬
ra ẽ. recte legat᷑. ueluti fructus
qui nuillo funido nati erũt. aut
quod ex. ancilla natũ erit. Si
eadẽ res duobus legati sit. siue
diunctim sine disuisim. si. anbo
ꝑueniant ad legatũ. scinditur
int̾ eos legatũ ¶ at si alt̃ desici¬
at. quia aut spreuerit legatũ.
aut uiuo testatore decesserit. a¬
aut alio quolibet modo defecit.
totum. ad collegitiriũ ꝓtinet.
¶cũiuntim aũ legat᷑. ueluti si
disiunctim legatũ intelligit᷑.
S̾icui funcdus alienus lega¬
tus fucrit. ⁊ cinerit ꝓprietatẽ
deducto usli fructu. ⁊ usus sruc¬
tus ad eũ ꝑuenerit. ⁊ post ea ꝙ
testam̃to agat. ircte eũ agert
⁊ fudũ pete iulianus ait. qui
usus fructus inpecitõne ẜuitu¬
tis locũ obtinet. sco officio iu¬
dicis ꝯtineri. ut de ducto usu
fructu iubrat. estimatõnẽ p̃s¬

Expanded text:
rem, agere non potest, quia habet eam ex rem, agere non potest, quia habet eam ex causa lucrativa, si aestimationem, agere potest. Ea quoque res, quae in rerum natura non est, si modo futura est, recte legatur, veluti fructus, qui in illo fundo nati erunt, aut quod ex illa ancilla natum erit. Si eadem res duobus legata sit sive coniunctim sive disiunctim, si ambo perveniant ad legatum, scinditur inter eos legatum: si alter deficiat, quia aut spreverit legatum aut vivo testatore decesserit aut alio quolibet modo defecerit, totum ad collegatarium pertinet. coniunctim autem legatur, veluti si disiunctim legatum intellegitur. Si cui fundus alienus legatus fuerit et emerit proprietatem detracto usu fructu et usus fructus ad eum pervenerit et postea ex testamento agat, recte eum agere et fundum petere Iulianus ait, quia usus fructus in petitione servitutis locum optinet; sed officio iudicis contineri, ut deducto usu fructu iubeat aestimationem praes
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ agit. id legatariũ ꝓlure opo¬
teret siese alienã rem legarede¬
finictũ. ñ lexedẽ ꝓlure oportere
ignorasse. ilienani. quia sẽꝑ
necessĩtas ꝓbandi incumbit
illiꝙ agit ¶Seo si remobli¬
gatam creditori aliquis lega¬
uerit. uecesse ht̃ leres luereft
hoe quoc cisu idẽ ꝑlacet eruod
inre alicua. ut ita demũ lue¬
it neceile habebat leres asciebat
defuncto remobligit̾i ẽẽ ⁊it
clius senerus ⁊ antoninus
uoluit legatinũ luere. ⁊ hoc
cxpressit. ut ũ cebeat leres cam
luere. ¶Si res. aliena legata fu¬
erit. ⁊ eins uiuotestitore lega¬
tirius ddñs eictus fucrit siqdẽ
&x eausa emptõnis ⁊ ex testam̃¬
ti accione p̾ciũ cũsequi ꝑotest.
ssi uero ex ciusa lucratiua. uł
agtire nõ pot̾ sam traclitũ est
duas lucratiuas causas incũdẽ
lominẽ in eadẽ re. ꝯeurrere ñ
posse. hac rõne si ex dnobus tes¬
tam̃tis eadem res adẽ debeatur.
ĩter ẽ. utrũ rem. an extim atõ
nẽ testam̃to ꝯsecutus. ẽ samã

Expanded text:
i agit, id est legatarium, probare oportere, scisse alienam rem legare defunctum, non heredem probare oportere, ignorasse alienam, quia semper necessitas probandi incumbit illi qui agit. Sed et si rem obligatam creditori aliquis legaverit, necesse habet heres luere. et hoc quoque casu idem placet quod in re aliena, ut ita demum luere necesse habeat heres, si sciebat defunctus rem obligatam esse: et ita divi Severus et Antoninus voluit legatarium luere et hoc expressit, non debet heres eam luere. Si res aliena legata fuerit et eius, vivo testatore, legatarius dominus factus fuerit, si quidem ex causa emptionis, ex testamento actione pretium consequi potest: si vero ex causa lucrativa, veluti agere non potest. nam traditum est, duas lucrativas causas in eundem hominem et in eandem rem concurrere non posse. hac ratione si ex duobus testamentis eadem res eidem debeatur, interest utrum rem an aestimationem ex testamento consecutus est: nam si
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsonis n legata neꝙ fidei ꝯmis¬
sa ołim rebiueꝵ ꝯcessũ erat. nã
nec mites. quidẽ incerte ꝑsone
poterat relinquere. ut dinus
adriamis rescripsitiĩcerti aũ
aꝑsona uidebatur. quã incerta
opinione auimo suo tescator
slibiciebat. ueluti siquis ita di¬
Iacm collo emerit. es heres ineuc¬

Expanded text:
sonis neque legata neque fideicommissa olim relinqui concessum erat: nam nec miles quidem incertae personae poterat relinquere, ut divus Hadrianus rescripsit. incerta autem persona videbatur quam incerta opinione animo suo testator subiciebat, veluti si quis ita disuam collocaverit, ei heres me
Abbreviated transcription (Latin):
gũs certa uero demoustͥatõne.
i aͣm ꝙ certis ꝑsonis incerce ꝑ¬
sone recte legabar᷑. uclunti ce cog¬
natis meis qui nẽ sũt. si quis
falimi menn urorẽ cluxert
ei heres mens illam rem dato.
¶ Imceriis aũ ꝑsonis legata
rorẽ soluta repeti ñ posse sacris
dstitutõnibus catũ erat.
poctumo quoꝙ. alicno ĩuilit̾
legabat Iest aũ. alienus postu¬
mus. qui natus int̾ suos natos¬
heredes testatoris futuris ñ ẽꝰ¬
¶ deoque ex enãciꝑaro filio cõcep¬
tuc nepos. extrinens erat postu¬
mus. auo. sco nec huinsmodi
species penitus ẽ. sñ iusta em̃e¬
datõne relicta. cũ ĩ nr̃o oolice
ostitutõ põita ẽ ꝑ quã ⁊ h̾uic ꝑ¬

Expanded text:
sub certa vero demonstratione, id est ex certis personis incertae personae recte legabatur, veluti ‘ ex cognatis meis qui nunc sunt si quis filiam meam uxorem duxerit, ei heres meus illam rem dato. ’ incertis autem personis legata rorem soluta repeti non posse, sacris constitutionibus cautum erat. Postumo quoque alieno inutiliter legabatur: est autem alienus postumus qui natus inter suos heredes testatoris futurus non est: ideoque ex emancipato filio conceptus nepos extraneus erat postumus avo. Sed nec huiusmodi species penitus est sine iusta emendatione derelicta, cum in nostro codice constitutio posita est, per quam et huic
Abbreviated transcription (Latin):
studiosis asplescẽbns quãdam
introducmniis cdificaltitem.
opere p̃ciã eẽ. dsximus incermm
separatĩ prins celegatis ⁊ post¬
ea de fideicũmissis tractare. ut
natiua unsusꝙ iuris cognita
facile possint ꝑ mistionł corũ
erucłin subtilioribus accipere¬

Expanded text:
quandam introducamus difficultatem, operae pretium esse duximus, interim separatim prius de legatis et postea de fideicommissis tractare, ut natura utriusque iuris cognita, facile possint permixtionem eorum eruditi suptilioribus aur
Abbreviated transcription (Latin):
sa ẽ post qd̾ senatus ꝯ sultũ ⁊ ip¬
se heres houera herelitaria sus¬
tinebat. Ille añ ꝙ ex fideinmis¬
ĩo rccipit part̃ hereditatis le¬
gatarii ꝑciarũ loco erat. icł
eius legatarũ cui ꝑs bonorũ
legabat᷑. que species legati ꝑ¬
ticio uocibat᷑. ꝗa cũ herede le¬
gatirius ꝑciebat᷑ hereditatẽ.
sunde que solebãt stipulatões.¬

Expanded text:
sa est. post quod senatus consultum ipse heres onera hereditaria sustinebat: ille autem qui ex fideicommisso recepit partem hereditatis legatarii partiarii loco erat, id est, eius legatarii cui pars bonorum legabatur. quae species legati partitio vocabatur, quia cum herede legatarius partiebatur hereditatem. unde quae solebant stipulationes
Abbreviated transcription (Latin):
gan pot̾ͥ ĩti ut heici aogatur
rtdimere emn ⁊ p̃stare. uł si ñ
pot̾ rocdimere estimitõnẽ e
dare sẽo sitalis res sit cuius ñ
sicuti campum martiũ. uł lu¬
blico usui dectipata sũt. lega¬
uerit. nam mulius mom̾̃t¬
¶st legatũ quod añ diximus
islienam rem posse legari. ita
incelligedũ ẽ si definictus sel¬

Expanded text:
t: ita ut heres cogatur redimere eam et praestare vel, si non potest redimere, aestimationem eius dare. sed si talis res sit, cuius non sicuti si campum Martium vel bablico usui destinata sunt, legaverit: nam nullius momenti legatum est. quod autem diximus, alienam rem posse legari, ita intellegendum est, si defunctus sci
Abbreviated transcription (Latin):
to aut ab ĩtestato. ad logitimã
hrditatẽ uocatus. potast aut
ꝙ herede gem̃d. uł ctiam nudã
uolũtatẽ suscipic̃te Redititis he¬
res ficri. ꝑ leredo i aũ gerere quis
uidet᷑. si rebus hereditariis tam¬
quã heres utat᷑. uel uẽdẽdo resle¬
reditarias. aut p̾diacolendo. locã¬
douc. ⁊ quo quo modo nolũta¬
tem suã decaret. uł rx. uł uerbis.
de ad cũda hereditate clũ modo is fi

Expanded text:
legitimam hereditatem vocatus potest aut pro herede gerendo vel etiam nuda voluntate suscipiendae hereditatis heres fieri. pro herede autem gerere quis videtur, si rebus hereditariis tamquam heres utatur vel vendendo res hereditarias aut praedia colendo locandove et quoquo modo, si voluntatem suam declaret vel re vel verbis de adeunda hereditate, dummod
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ti faccio. siue ip̃i heredes
ĩstituãt᷑. siue hii ꝙ in potesta
corũ sint. ⁊ id cluobus dem¬
poribus inspicit᷑ tectam̃ti ꝗdẽ
facti ut cũ ctiterit inctitucio.
mortis uero tectatoris ut effec¬
tũ habeat. hoc amplius ⁊ cũ adit
hereditatẽ. eẽ. debet cũ eo testam̃¬
one. heres institutus sit. Nã ius
herdis eo maxime tp̃r inspi¬
ciẽdũ ẽ. quo ad quirit heredi¬
tatẽ. medĩo aũ ꝑtp̃r int̾ factũ
cectam̃tũ ⁊ mortẽ testatoris. uł
dditõne institutõnis exictẽte.
nuitatõ iuris heredis ñ nocet.
quia ut diximus triap̃dicta
tempora inspicimus. testam̃ti
aũ faccionẽ nõ solũ habere ui¬

Expanded text:
tamenti factio, sive ipsi heredes tamenti factio, sive ipsi heredes instituantur, sive hi qui in potestate eorum sunt. et id duobus temporibus inspicitur, testamenti quidem facti, ut constiterit institutio, mortis vero testatoris, ut effectum habeat. hoc amplius et cum adit hereditatem esse debet cum eo testameone heres institutus sit: nam ius heredis eo vel maxime tempore inspiciendum est quo adquirit hereditatem. medio autem tempore inter factum testamentum et mortem testatoris vel condicionem institutionis existentem mutatio iuris heredi non nocet, quia, ut diximus, tria tempora inspici debent. testamenti autem factionem non solum is habere vi
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. ut pat̾ eius uiuo patre suo
cesiert suus leres et̃. aut mor¬
te int̾emptus. aut qualibet
rõne lileratuis pocestate. tunc
enin nepos neꝑtis ne in locũ
patiis sui succedat seo sui ꝙꝑ¬
dẽ heredes ideo appellãt᷑. quiado¬
mectici hendes sũt. ⁊ uiuo qͦꝙ
patre quodãmodo domini exĩs¬
timãt᷑. unde q⁊̃ siquis intestato
mortuuis fuerit. prima causa¬
est in successiones liberoꝵ INe¬
cestani uero ideo dicũt᷑ quia
om̃imodo siue uelint siuei
nolĩt tam ab intritato quã
ex tectam̃to heredes tiunt. seo
abstĩnere se.ab hereditate. ut
na. similit̾ a creditoribus pos¬
sideant᷑.cecen ꝙ testatoris in¬
ri subiecti ñ sũt. extranei here
redes a nobis inctituti. extranei
heredes amatre institiñt᷑. odõ
numero sũt. quia femine i
potestate liberos ñ hũt. Seruus
tus. ⁊ posrtestam̃tũ factũ ab
co manumissus eodõ unumero
haletur. In extraneis heredib
illud obsuet᷑. ut sit cũ eis det¬

Expanded text:
est ut pater eius vivo patre suo est ut pater eius vivo patre suo desierit suus heres esse, aut morte interceptus aut qualibet alia ratione liberatus potestate: tunc enim nepos neptisve in locum patris sui succedit. sed sui quidem heredes ideo appellantur quia domestici heredes sunt et vivo quoque patre quodammodo domini existimantur. unde etiam, si quis intestatus mortuus est in successione liberorum. necessarii uero ideo dicuntur, quia omni modo, siue uelint siue nolint, tam ab intestato quam ex testamento heredes fiunt. Sed abstinere se ab hereditate, ut na similiter a creditoribus possideantur. Ceteri, qui testatoris iuri subiecti non sunt, extranei heredredes a nobis instituti, extranei heredes a matre instituuntur eodem numero sunt, quia feminae in potestate liberos non habent. servus tus et post testamentum factum ab eo manumissus eodem numero habetur. In extraneis heredibus illud observatur, ut sit cum eis tes
Abbreviated transcription (Latin):
tas inebus ip̃e ob enn causã
eheres institutus erat. ꝓbitu¬
rũ ineꝙ ex nuda heredis uoce
ãmissurũ nom̃ineq ex ulla
scriptura cui iuris auctoritas
ciũ inquianit. legibus soluti
ros suos uł ex heredãt coa
omittũt. in ductũ ẽ. ut au¬
de in oificioso ce stim̃to a¬
gere possint liberr qui querũt
aut uncꝑse exheredatos. aut
inique p̃ceritos. loc colore
quasi ñ sne m̃tis fuerĩt. cõ
trstam̃tũ orłinarẽt. sed hoc
cdicit. ñ cp̃ uere furiodis sit
sed rate quidẽ focit destam̃

Expanded text:
ipse ob eam causam heres institutus erat probaturum, neque ex nuda voce heredis nomen admissurum, neque ex ulla scriptura cui iuris auctoritas enim, ’ inquiunt, ‘ legibus soluti ros suos vel exheredant vel omittunt, inductum est ut de inofficioso testamento agere possint liberi, qui queruntur, aut inique se exheredatos aut inique praeteritos, hoc colore, quasi non sanae mentis fuerunt, cum testamentum ordinarent. sed hoc dicitur non quasi vere furiosus sit, sed recte
Abbreviated transcription (Latin):
michi heres erit quibus u̾bis
nocĩt. ex substitutõne. inpu¬
bere filio mortuo. qui ⁊ scrip¬
tis sũt heredes ⁊ extiteñt ⁊ pro
qua ꝑte heredes sicti sũt Mas
substitui pot̾ ¶Temine usque
ad .xii. aunos. ⁊ si lpctẽpus ex¬
cessent substitucio euanescĩt.
ex tranco uero. uł filio puberi
heredi inctituto. ita subattue¬
re ũ pot̾. ut siheres ei exstiterit¬
⁊ intra aliquod tẽpus decesse¬
rit. alius ei sit heres. sed hoc so¬
lũ ꝑmissũ ẽ. ut eũ ꝑfidei ꝯmis¬
sum testator obliget. alii he
loco trademus. Quidus mo

Expanded text:
quis mihi heres erit ’: quibus verbis quis mihi heres erit ’: quibus verbis vocantur ex substitutione, impubere filio mortuo, qui et scripti sunt heredes et extiterunt, et pro qua parte heredes facti sunt. Mascsubstitui potest, feminae usque ad duodecim annos: et si hoc tempus excesserit, substitutio evanescit. Extraneo vero vel filio puberi heredi instituto, ita substituere nemo potest ut, si heres extiterit et intra aliquod tempus decesserit, alius ei sit heres: sed hoc solum permissum est, ut eum per fideicommissum testator obliget, alii herloco trademus. TIT. 17
Abbreviated transcription (Latin):
periculosuĩ sttssiõ solũ añ lere¬
beris ita substituere parẽtes
possũt aet si ⁊ herodes ei extłterĩe.
⁊ arte ꝓudortatẽ mortui fue¬
rint. sit eis leres is ipsi quera¬
co eisli. si quid pupillo ex here¬
ditatibus legatis ueaut dona¬
ad ꝗsitũ fuerit. ia om̃e ad sub¬
stitutũ ꝑtineat. quecũꝙ cliri¬
mus de subctintõne inpuberũ
liberorũ uł heredũ incituoꝵ
uel ex heredatorũ eadẽ ⁊̃ et de
postumis intessgemus. ¶lite¬
ris aũ suis testam̃tũ nemo fa
cẽ poẽ. nisi ⁊ sibi faciat. nã pu¬
pat̾nĩ testam̃ti. adeo ut si patris
tectam̃tũ ñ ualeat nec filũ
quidẽ ualebit. ¶Uel singulis aũ
liberis ił ei ꝗ corũ nouissimus
inpubes moricb᷑ substaui pocest.
Singulis añ ꝗdẽ si nemiñe e¬
orũ sine testam̃to decodẽ uolie¬
rit. nouissimo si ius legitimarũ
lereditatũ ĩdogiũ int̾ eos custo¬
dire uelit. Substituitur aut̃
inpuberi aut nominañ ue¬

Expanded text:
periculosum sit. Non solum autem herepericulosum sit. Non solum autem hereberis ita substituere parentes possunt, ut et si heredes eis extiterint et ante pubertatem mortui fuerint, sit eis heres is eo casu si quid pupillo ex hereditatibus legatisue aut donaadquisitum fuerit, id omne ad substitutum pertinet. quaecumque diximus de substitutione impuberum liberorum vel heredum institutorum vel exheredatorum, eadem etiam de postumis intellegimus. Liberis autem suis testamentum facere nemo potest, nisi et sibi faciat: nam pupaterni testamenti, adeo ut, si patris testamentum non valeat, ne filii quidem valebit. Vel singulis autem liberis vel qui eorum novissis morietur, substitui potest. singulis quidem, si neminem eorum intestato decedere voluit: novissimo, si ius legitimarum hereditatium integrum inter eos custodiri velit. Substituitur autem impuberi aut nominatim, ve
Abbreviated transcription (Latin):
tot a plerũꝙ. restituere rogalõ¬
tur. adire leredicatẽ ob nullũ
uiI iniinĩ lucrũ recusabãt.
aatꝙ ob id extingnebãtur sicłi¬
ꝯinissa pocter ue spaciam au¬
gusti temporibus pegaso ⁊ pu¬
sione cõsulibus senatus ce̾suit.
ut ei ꝙ rogatus. ẽ. sereditatẽ res¬
tituere. ꝑmae lice̾t quartã ꝑtẽ

Expanded text:
plerumque restituere rogabantur, adire hereditatem ob nullum vel minimum lucrum recusaban, atque ob id extinguebantur fideicommissa; postea Vespasiani Augusti temporibus Pegaso et Pusione consulibus senatus censuit, ut ei qui rogatus esset hereditatem restituere perinde liceret q
Abbreviated transcription (Latin):
telligitur qd̾ agit᷑. De legatis
oct hc indeanuis de legatis. quo
materiam uidee. Nam loqnur
&e his iuris figuris quib ꝑ uui¬
ueratatẽ res nobis aquirũt᷑ sex
cũ om̃ino aetritam̃tis de que here¬
dibus qui testau̾ito incituũt᷑
socuti sumus. ñ sine causal seq̃n¬
ti loco pot̾ lec iuris mattriatrae¬
tari¶legatũ itaꝙ est donatõ q̃̾dã
adefunto relicta ẜ ged ołimq¬
dem crãt. legatorũ gña quatuor.

Expanded text:
GATIS Post haec videamus de legatis. quae materiam videtur: nam loquimur de his iuris figuris quibus per universitatem res nobis adquiruntur. sed cum omnino de testamentis deque heredibus qui testamento instituuntur locuti sumus, non sine causa sequenti loco potest haec iuris materia tractari. Legatum itaque est donatio quaedam a defuncto relicta. Sed olim quidem erant legatorum genera quattuor:
Abbreviated transcription (Latin):
sũ ẽ. parẽtũ destam̃tũ in offiosũ
accusare. uerũ ⁊̃ parẽtib liberoꝵ.
Soroe aũ ⁊ frat̃ turpib ꝑsonis
scriptis c̾cedid ex sacris ꝯctitu¬
om̃s hertdes agere posse sultra gͥ¬
fr̃i igne ᷑ ⁊ sorores. cognati nullo
modo aut age̾ possuit. aut agẽ¬
tes uinoe̾ tam aũ natura¬
ita demũ de inofficioso testa¬
mẽto.agere possũt. si nullo
alio iure ad bona de functiꝑ
nenire possũt nã ꝙ alio iure
ueniũt ad totam hereditat̃.
uel ꝑtẽ eius demofficioso agẽ

Expanded text:
 parentum testamentum inofficiosum accusare, verum etiam parentibus liberorum. soror autem et frater turpibus personis scriptis heredibus ex sacris constituomnes heredes agere possunt. ultra fratres et sorores cognati nullo modo aut agere possunt aut agentes vincere. Tam autem naturaita demum de inofficioso testamento agere possunt si nullo alio iure ad bona defuncti venire possunt. nam qui alio iure veniunt ad totam hereditatem vel partem eius, de inofficioso agere
Abbreviated transcription (Latin):
cliã nature introduxit. Si
uero eintacũꝙ ꝑs hered̃itatis.
uł res ei fuerit relicti. de inof¬
ficiosꝰ q̃ rela quiacente. i qd̾
eis deest usꝙ. ad quartã legi¬
time patris repleat᷑. licet ñ fu¬
erit adicctũ boni uiri arbit᷑¬
tu debere eũ repleri. situtori
nomine pupilli cuiuc tute¬
lam gerelut. ex testam̃to pã¬
tris sui legatũ acceperit. cumi
nichil erat ipsi tutori relictũ
apatre suo. nichilominus pos¬
sit noĩe suo de ĩosticioso paris
cestam̃to. agere. Sa ⁊ si ecũtiano
pupilli noĩe. cus nichil relictũ
fuert. de in officioso egerit ⁊ su¬
peratus .c̃. ip̃o tutor quod sibi in
cod̃ tecam̃to legatũ relictũ ẽ.
ñ amitit. Igit᷑ quartã quis de¬

Expanded text:
sin vero quantacumque pars hereditatis vel res eis fuerit relicta, de inofficioso querela quiescente, id quod eis deest, usque ad quartam legitimae partis repletur, licet non fuerit adiectum, boni viri arbitratu debere eam repleri. Si tutor nomine pupilli, cuius tutelam gerebat, ex testamento patris sui legatum acceperit, cum nihil erat ipsi tutori relictum a patre suo, nihilo minus possit nomine suo de inofficioso patris testamento agere. Sed et si e contrario pupilli nomine, cui nihil relictum fuerit, de inofficioso egerit et superatus est, ipse quod sibi in eodem testamento legatum relictum est, non amittit. Igit
Abbreviated transcription (Latin):
traneis aũ heredib deliberãdĩ
pocestasꝰ ẽ. & ad eũda lereditito.¬
uel ñ adcũda. sed siue is cuius
abstinẽdi potetas ẽ. ĩmiscuerit
se bone h̃ditatis. siue excrane¬
us cui de adcñda hẽditate celibe¬
rare licet adierit. poctea relin¬
qũdr hr̃ditatis ficultite ñ ht̃.

Expanded text:
traneis autem heredibus deliberandi potestas data est de adeunda hereditatuel non adeunda. Sed siue is, cui abstinendi potestas est, inmiscuerit se bonis hereditariis, siue us, cui de adeunda hereditate deliberare licet, adierit, postea relinquendae hereditatis facultatem non habet,
Abbreviated transcription (Latin):
manus. ⁊ sue potestatis mor¬
tis cp̃r fuit quum si ido̾ iiritũ
factũ sit testam̃tũ quod ciui¬
tatẽ uł etiã liberiaie testator
amittit. aut eia in ad opt̃oᷤ¬
ne̾ se dedit. ⁊ mortis tp̃r in
ad optiui patris potestate fit.
nõ pot̾ sersptlis teret sedm
tibulã bonoꝵ possesionẽ petẽ.¬

Expanded text:
tis mortis tempore fuerit: nam si ideo irritum factum sit testamentum, quod civitatem vel etiam libertatem testator amisit, aut quia in adoptionem se dedit et mortis tempore in adoptivi patris potestate sit, non potest scriptus heres secundum tabulas bonorum possessionem pete
Abbreviated transcription (Latin):
declisse quas s̃ institutõne exp̃s¬
sit. ⁊ ita clinus ꝑius rescripsit.
¶Sed sĩ instituto heredi ⁊ coherodi
suo. subitituto dato. alius sub¬
stitutus fuerit. cliui scuerus ⁊
antoninus sine clictinctõne
rescripserũt. adutĩãq ꝑtẽ sub¬
stitutũ ad muti si ẜuũ aliem̃
quis ꝑitr̃e familias arbitratus
herrdẽ scripserie. ⁊ sileres ñ eẽt.
meniũ es subscituterit. is que
suus iussu clũi. adierit lere

Expanded text:
dedisse quas in institutione expressit: et ita divus Pius rescripsit. Sed si instituto heredi et coheredi suo substituto dato alius substitutus fuerit, divi Severus et Antoninus sine distinctione rescripserunt, ad utramque partem substitutum admitti. Si servum alienum quis patremfamilias arbitratus, heredem scripserit et, si heres non esset, Maevium ei substituerit, isque servus iussu domini adierit here