comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dens Rebilũ ꝓcõsulẽ cũ aliqͦt cohortibꝰ
ad tapson ubi ut diximꝰ uiͣgiliꝰ p̃erat
.Gn. domitiũ cũ aliqͦt aliis ad thisdra
ubi considiꝰ eint obsidendã liꝗr. m. me¬
ssalã cũ eꝗtatu uticã p̃mitrit. et ip̃e cũ
ex̾citu p̃uiũ subsequit᷑. ¶ Miltes ĩt̾ea
scipioĩs qui pugna euaserant fugiẽtes
saree uictorie fama ꝑuenerat cũq ab
ĩcolis exclusi meĩbꝰ oppidi illud uiribus
tis obliti ingenti lignoꝵ strue foro me¬
dio erecta aggestisq rebus oĩbꝰ ĩcolaru
que aspoͣtari nõ possẽt suꝑ ĩpositis una
oẽs atq oĩa crudeli incedio cõbusserunt.
er qrͣ ĩsigni facinore ꝑpetrato uticã ꝓfici¬
scũtur. Iuã urbẽ maͬcus cato tũc regeba.
qui ꝓpͥis uiribꝰ diffisus ĩermẽ plebe̾ mu-¬
ris expulerat. et exͣ portã uallo fossaq
et custodibꝰ adhibitis cͣicũcluserat. sena¬
tũ uͦ urbis ĩ custodia ĩclusu detinebat.⁊

Expanded text:
dens Rebilum proconsulem cum aliquot cohortibus dens Rebilum proconsulem cum aliquot cohortibus ad Tapson, ubi, ut diximus; Virgilius preerat, Gn. Domitium cum aliquot aliis ad Tisdram, ubi Considius erat, obsidendam linquit, M. Messallam cum equitatu Uticam premittit, ipse cum exercitu primum subsequitur. Milites interea Scipionis, qui pugna evaserant, fugientes saree victorie fama pervenerat, quumque ab incolis exclusi menibus oppidi illud viribus tis obliti, ingenti lignorum strue foro medio erecta, aggestisque rebus omnibus incolarum, que asportari non possent, superimpositis una omnes atque omnia crudeli incendio combusserunt, et, quasi insigni facinore perpetrato, Uticam proficiscuntur. Illam urbem M. Cato tunc regebat, qui propriis viribus diffisus inermem plebem muris expulerat, et extra portam vallo fossaque et custodibus adhibitis circumcluserat, senatum vero urbis in custodia inclusum detinebat.
Abbreviated transcription (Latin):
aũt uulneratis ĩ castra regredit᷑ ꝗnqͣgin¬
ta qͦctuor elephantis captis armatis more
solito et tuͣribꝰ ĩstructis. qͦs eodẽ qͦ capti
erãt ornatu añ oppidũ tapson adduci
uissit. hoc ĩtẽdens si foͣte uirgiliꝰ loci cu¬
stos et ꝗ secũ erãt exͦ suoꝵ moti ab ĩsita
obstinatiõe desistere et ad se transire uel¬
lẽr. cũ q nich̾ hac ostentatione ꝓficeret
Uirgiliu noĩatĩ euocari fetit. eũq blan¬
do sermone et sue cõmemoratiõe clemẽ¬
tie ad trãsitũ cohortatꝰ ẽ. cũq ille silẽtio
se teneret ꝙ p̾ualidꝰ locꝰ erat paulisꝑ ab
oppido secessit. postero aũt die sacͥficio de¬
is fcõ dignꝰ uir ꝗ uni et uere deo sacͥfi¬
ciũ faceret et ꝓ eo pugnaret cõuocato
ex̾citu spectãtibꝰ oppidanis inilites ꝓ cõ¬
tiõe laudat. et uiros egregios ꝓ qͦlitate
m̾itoꝵ donis ornat ĩge̾tibꝰ. cõfestĩq disce¬

Expanded text:
autem vulneratis, in castra regredituautem vulneratis, in castra regreditur, LIIII elephantibus captis, armatis more solito et turribus instructis; quos eodem, quo capti erant, ornatu ante oppidum Tapson adduci iussit, hec intendens, si forte Virgilius, loci custos, et qui secum erant, exemplo suorum moti, ab insita obstinatione desistere et ad se transire vellent; quumque hac ostentatione nichil proficeret, Virgilium nominatim evocari fecit, eumque blando sermone et sue clementie commemoratione ad transitum cohortatus est; quumque ille silentio se teneret, quod prevalidus locus erat, paulisper ab oppido secessit. Postera autem die, sacrificio diis facto dignus vir, qui uni et vero Deo sacrificium faceret et pro eo pugnaret, convocato exercitu, spectantibus oppidanis, milites pro concione collaudat, et viros egregios pro qualitate meritorum donis ornat ingentibus, confestimque disce
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ssũ et magnis stͥdoribꝰ teͣritũ cõficeret
horẽdo spectaculo ad misericõdiã motus
stͥcto gladio accuͣrit laturꝰ opẽ serãlic
iam eĩ ille miser expirau̾at. cũ uͦ elephãs
sese ferro peti uidit omisso cadau̾e uer¬
sus ĩ militẽ ꝓboscide cͣcũuẽtũ ĩ altũ extu¬
lit. Seusit miles ubi eẽt et sibi aut ui¬
rilit̾ agẽdũ aut uirilit̾ moi̾endũ esse
cognouit. gladio ig̃ quẽ ĩ maĩbꝰ habebat
ꝓboscidẽ belue uĩculũq suũ crebris re-¬
petitis ictibꝰ ꝑforat qͦ uictꝰ elephãs cru-¬
ciatu spuit ad teͣrã militẽ ĩcolumẽ et so.¬
uto cũ stͥdore ad cõpares beluas cusu ra-¬
pido se cõu̾tit. tatũ ualet ĩ ꝑiculis p̾sen¬
tẽ et ĩteͣritũ aĩu habere. ¶Cesar t̾na
castra hostũ adeptꝰ scipioĩs Iube et labi¬
eni cesis decẽ milibꝰ hostiũ fusis aliis ac
fugatis ꝗnqͣgĩta de suis tm̃ ꝑditis aliqͦt

Expanded text:
pressum et magnis stridoribus territum conficeret, pressum et magnis stridoribus territum conficeret, horrendo spectaculo ad misericordiam motus stricto gladio occurrit miles laturus opem, seram licet; iam enim ille miser expiraverat. Quum vero elephas sese ferro peti vidit, omisso cadavere, versus in militem proboscide circumventum in altum extulit. Sensit miles, ubi esset, et sibi aut viriliter agendum aut viriliter moriendum esse cognovit. Gladio igitur, quem in manibus habebat, proboscidem bellue vinculumque suum crebris et repetitis ictibus perforat; quo victus elephas cruciatu spuit ad terram militem incolumem, et solito cum stridore ad belluas compares cursu rapido se convertit. Tantum valet in periculo presentem et interritum animum habere. Cesar trina castra adeptus, Scipionis, Iube et Labieni, cesis X millibus hostium, fusis aliis ac fugatis, L de suis tantum deperditis, aliquot
Abbreviated transcription (Latin):
lo traiectꝰ interiit. nec nõ et põpeiꝰ ruffuᷤ
brachiũ gladio ꝑcussus occidebat᷑ nͥ ad ce¬
sarẽ cõfugiss. tantꝰ tãq ĩ domitꝰ militu
ardor erat. tãta ex memoria gestaꝵ reꝵ
cõfidentia ac pettãdi licentia. tãta ex o¬
odio resistentiũ cruoris sitis ut multi ⁊¬
exemplo teͣriti senatores et romaĩ eꝗtes
cãpis excederẽt. ne ĩ simile discͥmẽ ĩcid̾¬
rent. quin et ip̃e cesar ꝓ miseris ĩt̾cessit.
nichil obtinuit. ad unũ ĩ expiabili odio
cesi oẽs. hic belloꝵ ciuiliũ fructꝰ erat hĩe
crudelitas illĩc moͣs. ¶ non est uisa scͥp.¬
toribꝰ ãtiꝗs nec mͥ etiã uidet᷑ silẽtio p̾teͣ¬
eũda inter hes motꝰ uererani uitꝰ militiᷤ
ꝗnte legioĩs. nã dũ pugnaret᷑ et leuo in
cornu elephans uulneratꝰ. et dolore uul¬
n̾is irritatꝰ forte ĩermẽ ĩ lixã irruisset
et substratũ pedibꝰ ac mole coͣporis op¬

Expanded text:
lo traiectus interiit, nec non et Pompeius Rufus lo traiectus interiit, nec non et Pompeius Rufus brachium gladio percussus occidebatur, nisi ad Cesarem confugisset. Tantus tamque indomitus militum ardor erat, tanta ex memoria gestarum rerum confidentia ac peccandi licentia, tanta ex odio resistentium cruoris sitis, ut multi exemplo territi senatores et romani equites campis excederent, ne in simile discrimen inciderent. Quin et ipse Cesar pro miseris intercessit, nichil obtinuit: ad unum inexpiabili odio cesi omnes. Hic bellorum civilium fructus erat: hic crudelitas, illic mors. Non est visa scriptoribus antiquis, nec michi etiam videtur silentio pretereunda inter hos metus veterani virtus militis quinte legionis. Nam dum pugnaretur, et levo in cornu elephas vulneratus, et dolore vulneris irritatus, forte inermem in lixam irruisset, et substratum pedibus ac mole corporis op
Abbreviated transcription (Latin):
rẽt᷑ ubi nullũ illic uł ducẽ uł p̃sidiũ ui-¬
d̾rũt. iã defẽsioĩs spe amissa arma ma-¬
gna ex pate ꝓiciũt ut expeditiores ad
castͣ regis euad̾rẽt. qͦ cũ ueissẽt ea qͦ fu¬
gato rege a cesariaĩs capta cõspiciunt.
tũ deposita spe salutis quẽda in locũ edi¬
tũ se recipiũt. atq inde salutatiõe mi¬
utarẽ armoꝵ q̃ suꝑ erãt motu faciunt.
qd̾ petend̾ miẜicõdie signũ enit. s nichil
eiᷤ ꝑfuit. militibꝰ ueteranis ira et dolore
ĩflamatis et ĩ cedẽ obstinatis ac rabidis
nõ mͦ ꝑsuad̾ri ut hostibꝰ paͣcerẽt nõ potu¬
it s aliqͦt etiã illustres uiros d̾ numero
suoꝵ ꝙ ꝓ miseris ĩt̾cedere ausi fuerant
frenãtes ĩpetũ et ĩ ciues miẜicoͣdie admo-¬
nẽtes quã uiͣtutẽ duci suo norãt ẽẽ gra-¬
tissimã ĩflictis uuln̾ibꝰ occid̾rũt. ĩ quibꝰ
fuit iuliꝰ ruffus q̃storiꝰ. qui a milite iacu¬

Expanded text:
rentur, ubi nullum illic vel ducem vel presidium virentur, ubi nullum illic vel ducem vel presidium viderunt, iam defensionis spe amissa, arma magna ex parte proiiciunt, ut expeditiores ad castra regis evaderent. Quo quum venissent, ea quoque, fugato rege, a Cesarianis capta conspiciunt. Tum, deposita spe salutis, quemdam in locum editum se recipiunt, atque inde salutationem militarem armorum, que supererant, motu faciunt, quod petende misericordie signum erat. Sed nichil eis profuit. Militibus veteranis ira et dolore inflammatis et in cedem obstinatis ac rabidis non modo persuaderi, ut hostibus parcerent, non potuit, sed aliquot etiam illustres viros de numero suorum, quod pro miseris intercedere ausi fuerant, frenantes impetum et in cives misericordie admonentes, quam virtutem duci suo norant esse gratissimam, inflictis vulneribus occiderunt. In quibus fuit Iulius Rufus questorius, qui a milite iacu
Abbreviated transcription (Latin):
ĩꝑatoris ĩ iussu classicũ ĩsonuit. qͦ uniusꝰ
excitꝰ arrettꝰ signa ĩ diu̾sos feͬre ceꝑat cẽ¬
turioĩbꝰ lingua et manu neꝗꝙͣ renitẽtibꝰ.
Sensit cesar pugne horã aduenisse. et
accẽsos ĩ pugnã u̾bis coercere frustra eẽ.
er ip̃e ig̃ frena laxauit. datoq signo feli¬
citatis eqͦq calca̾i̾bus adacto pͥmꝰ ⁊̃ hostiũ
pͥncipes ĩ uehitꝰ. ĩpetꝰ a dextro coͣnu ĩ elephã¬
tes a sagittariis et funditoribꝰ factꝰ. beluaᷤᷤ
ĩexꝑtas et tm̃ a silua ueĩente ᷤ au̾tit retro
ĩ suos. secuta ẽ fuga eꝗtũ mauroꝵ eodẽq
ĩpetu occupatũ uallũ scipioĩs ꝑ cesarianoᷤᷤ
custodibꝰ ĩt̾fectis aut fugatis. et iã copiis
eiꝰ ꝑ cãpos effusis ac deiectis fugãq petẽti¬
bꝰ. cesaree legiões inseture nich̾ laxamẽ¬
ti. nullũq respirãdi sꝑatiũ d̾dere. Illi alia
castra petẽtes ut ibi se reparatis aĩs tue¬

Expanded text:
imperatoris iniussu classicum insonuit, quo universus imperatoris iniussu classicum insonuit, quo universus exercitus arrectus signa in adversos ferre ceperat, centurionibus lingua et manu nequicquam renitentibus. Sensit Cesar pugne horam advenisse et accensos in pugnam verbis coercere frustra esse: et ipse igitur frena laxavit, datoque signo felicitatis equoque calcaribus adacto, primus in hostium principes invehitur. Impetus a dextro cornu in elephantes a sagittariis et funditoribus factus belluas inexpertas et tantum a silva venientes avertit retro in suos. Secuta est fuga equitum Maurorum, eodemque impetu occupatum vallum Scipionis per Cesarianos, custodibus interfectis ac fugatis; et iam copiis eius per campos effusis ac deiectis, fugamque petentibus, cesaree legiones insecute nichil laxamenti nullumque respirandi spatium dedere. Illi alia castra petentes, ut ibi se, reparatis animis, tue
Abbreviated transcription (Latin):
paͣtã uictoriis possidere nitimini. hec uic¬
toria gloi̾osos uos faciet ac famosos. hec
et similia loq̃ns ex̾citũ ambiẽdo et sẽper
oculos hñs ad castͣ hostiũ adu̾tit illos tre¬
pidare. et more pauẽtiũ nũc egredi nũc
regredi utrũq sine ordĩe. hoc ip̃e pͥmꝰ
post alii atq alii ꝑpẽderũt. Itaq legati
euocatiq ꝗ ĩ castris erãt cesarẽ adeunt.
et da ĩꝗunt ĩꝑator pugne signũ ne du¬
bita uĩcimꝰ hauddubie si pugnamꝰ. resi¬
stẽte cesare ĩ flamatis desideriis mulitũ
atq aciẽ sustẽtãte ac frem̃te et subid̾ ex¬
clamãte nõ sibi placere eruptiõe pugna¬
ri. factꝰ eĩ erat iã ad bella cũtatior et ali¬
qd d̾ illa sua naturali celeritate remiẜat.¬
ritꝰ credo ne qñ eũ sua illa fortuna tot et
tantis uictoriis fatigata desereret. du
sic igͦ ĩpetũ frenat ac cõpͥmit repẽte qd̾
nullo ũꝙͣ p̃lio auditũ erat cõnu ab alt̾o

Expanded text:
paratam victoriis possidere nitimini. Hec vicparatam victoriis possidere nitimini. Hec victoria gloriosos vos faciet ac famosos. Hec et similia loquens exercitum ambiendo, et semper oculos habens ad castra hostium advertit illos trepidare, et more paventium nunc egredi, nunc regredi, utrumque sine ordine. Hoc ipse primus, post alii atque alii perpenderunt. Itaque legati evocatique, qui in castris erant, Cesarem adeunt: Et da, inquiunt, imperator, pugne signum, nec dubita. Vincimus haud dubie, si pugnamus. Resistente Cesare inflammatis desideriis militum, atque aciem sustentante ac fremente, et subinde exclamante non sibi placere eruptione pugnari factus enim erat ab bella cunctantior et aliquid de illa sua naturali celeritate remiritus, credo, ne quando eum sua illa fortuna tot et tantis victoriis fatigata desereret, dum sic igitur impetum frenat ac comprimit, repente, quod nullo unquam prelio auditum erat, cornu ab altero
Abbreviated transcription (Latin):
sup̃me pugne tp̃s apꝓpĩqͦbat. et pͦ ꝗdẽ ce¬
sar excitũ diligent̾ ĩstructũ secus hostiu
castra deduxit. et eqͦ ĩ loco oͣdinatis acie¬
bus illos ad p̃liũ ĩuitabat expectabatq
eos usq ad uesꝑã. ubi illos uidit ꝑtinacit̾
retusare sub noctẽ ĩ castra reu̾tit᷑. discedẽs
aũt ĩsectãte eũ labieno fugato tñ nec in¬
seꝗ desistẽte ĩpbo ꝗdẽ trãsfuga et malo. ho-¬
stes iã ĩd̾ digressos et fatis p̃mẽtibꝰ ad tap¬
son castͣ habẽtes ĩueĩt ad pugnã dispositoᷤᷤ
et aciẽ ĩstruentes. Instruit et ip̃e suã aciẽ
cõfestĩ. oĩ aͣte qͣ ꝑ sũmũ ducẽ ĩstrui acies
ulla potest. ꝗn etiã ex eqͦ descẽdẽs ĩt̾ ip̃os
pedites pedibꝰ ambulabat. atq oẽs et sĩ¬
gulos ueͬbis ꝓ tẽpore breuibꝰ s efficacissi¬
mis hortabat᷑. oro uos aiebat uetemno¬
rũ iͣtutẽ emulamini. et eoꝵ famã tor

Expanded text:
supreme pugne tempus appropinquabat. Et primo quidem Cesupreme pugne tempus appropinquabat. Et primo quidem Cesar exercitum diligenter instructum secus hostium castra deduxit, et, equo in loco ordinatis aciebus, illos ad prelium invitabat, expectabatque eos usque ad vesperam: ubi illos videt pertinaciter recusare, sub noctem in castra revertitur. Discedens autem, insectante eum Labieno, fugato tamen nec insequi desistente, improbo quidem transfuga et malo, hostes iam inde digressos, et, fatis prementibus, ad Tapson castra habentes invenit, ad pugnam dispositos et aciem instruentes. Instruit et ipse suam aciem confestim omni arte, qua per summum ducem instrui acies ulla potest. Quin etiam ex equo descendens inter ipsos pedites pedibus ambulabat, atque omnes et singulos verbis pro tempore brevibus, sed efficacissimis, hortabatur. Oro vos, aiebat, veteranorum virtutem emulamini, et eorum famam tot
Abbreviated transcription (Latin):
do elephantes ĩ castra et aliqͦs ĩ ytaliam
mittendo ad eruditiõe nouoꝵ ex̾cituũ
ut et pedites discerent ubinã aͣmati q̃
uulnerari possẽt. et eꝗ hoͣrifice belue as¬
suescerẽt. et hoͣrere desinerẽt. atq ita ef¬
fectũ ẽ ut formidabile aĩal maĩbꝰ ꝑtͣcta¬
tũ int̾q equos u̾satũ ꝑspecta sua tͣaͣditate
uilesceret. Illd̾ qͦ ꝓuidentissimi ducis au¬
gebat curã ꝙ insidiosissima cũ gente rẽ
gerebat assuetꝰ dimicare cũ gallis aꝑtis
hoĩbꝰ et insidiaꝵ nesciis. nec fraud̾ s uir¬
tute bellãtibꝰ. timebat ne militũ suorũ
qͦꝵ uͣtuti satis fid̾bat cͣiͣcũspectio cõtͣ ĩsoli¬
tũ genꝰ hostis nõ fufficeret. ideoq qͦtidie ꝑ
moe̾s nosse qrͣ diu̾si eẽnt ab ãtiꝗs hostibus:
disce̾nt sẽꝑ ĩtẽtis aĩs ẽẽ oĩa cͣicũspic̾e et ca¬
uere. has ĩt̾ ducis curas atq ex̾citia iam

Expanded text:
do elephantes in castra, et aliquos in Italiam do elephantes in castra, et aliquos in Italiam mittendo ad eruditionem novorum exercituum, ut et pedites discerent, ubinam armati etiam vulnerari possent, et equi horrifice bellue assuescerent, et horrere desinerent; atque ita effectum est, ut formidabile animal manibus pertractatum interque equos versatum, prospecta sua tarditate, vilesceret. Illud quoque providentissimi ducis augebat curam, quod insidiosissima cum gente rem gerebat, assuetus dimicare cum Gallis, apertis hominibus et insidiarum nesciis nec fraudibus, sed virtute bellantibus. Timebat, ne militum suorum, quorum virtuti satis fidebat, circumspectio contra insolitum genus hostis non sufficeret, ideoque quotidie mores nosse, quam diversi essent ab antiquis hostibus, discerent semper intentis animis esse, omnia circumspicere et cavere. Has inter ducis curas atque exercitia iam
Abbreviated transcription (Latin):
or dicturꝰ haud ꝙͣꝙͣ pari amicitia di¬
gnarent᷑. stulta res ꝓrsus et ĩepta cũ ce¬
sare illũ uelle cõtẽdere ꝗ pareret iube.
Iam fortuna reliquias põpeianaꝵ paͣ¬
tiu cãpis explicuerat ut ens ultima
falce demeterer. hoc tẽpore multi fue¬
runt ĩsultꝰ labieni et afframi nõ sine
ꝑiculo. multa cesaris uigilãtia iugis¬
q solicitudo ĩ docẽdo qͦ minutissima mi
utie et milites etiã uet̾anos et rebꝰ in
maximis cõꝓbatos nõ qͣi ĩꝑator s qͣi ma¬
gist̾ ludi armoꝵ qͦꝵ magist̾ uere oĩu
sũmꝰ fuit. solicitabat eĩ eiꝰ aĩu suoꝵ at¬
q hostiũ cõditio. timebãt eĩ eꝗtes pu¬
gnã ꝓpt̾ eqͦꝵ iacturã quos hostes sagi¬
ttis occidebant. et pedites more roma¬
no armati et armoꝵ mole p̃grauati
leuis armature hostiũ uelocitate fa¬
tigabãt᷑. timebãt᷑ etiã elephãtes tã a pedi
huic paͣti remediũ adhibuerat adducẽ¬

Expanded text:
or dicturus, haudquaquam pari amicitia dior dicturus, haudquaquam pari amicitia dignarentur. Stulta res prorsus et inepta, cum Cesare illum velle contendere, qui pareret Iube. Iam fortuna reliquias pompeianarum partium campis explicuerat, ut eas ultima falce demeteret. Hoc tempore multi fuerunt insultus Labieni et Afranii non sine periculo, multa Cesaris vigilantia iugisque sollicitudo in docendo minutissima quoque militie et milites etiam veteranos et rebus in maximis comprobatos, non quasi imperator, sed quasi magister ludi armorum, quorum magister vere omnium summus fuit. Sollicitabat enim eius animum suorum atque hostium conditio. Timebant enim equites pugnam propter equorum iacturam, quos hostes sagittis occidebant, et pedites more romano armati et armorum mole pregravati levis armature hostium velocitate fatigabantur. Timebantur etiam elephantes tam a pedithuic parti remedium adhibuerat adducen
Abbreviated transcription (Latin):
istud damnat ac ꝓhibet. hoc audito pa¬
ruit ac abscessit. mirat̾ huiꝰ scͥptor histo
res apopulo ꝑcepiss adhuc stãte repu¬
blica. Iube regi barbaro potiꝰ ꝙͣ ĩꝑatoiͣ
romani exͥcitus paruisse. mirũ nõ ĩfici¬
or. s hauddubie ualde in dies ꝙͣtũ mi¬
chi apparet scipio etiã ĩt̾ suos uilesce¬
bat. qd̾ ita ẽẽ seq̃ns qͦ actꝰ ĩditio ẽ. nẽ¬
pe iuba nõ ĩ aquiũ mͦ exiguũ senatorẽ
iustũ ĩꝑiu cõfidẽt̾ ex̾cuit. s ĩiustũ atq¬
arrogãs ĩ ip̃m etiã scipionẽ nõ dicã ĩpe¬
ratorẽ eo tẽpore s p̃ter ĩꝑiũ honoribus
gestis et uetustissĩe familie splendore
uenerabilẽ ꝗ cũ ante regis aduẽtũ ue¬
rte puͣpurea uteret᷑ dixit ei zuba uł dici
fecit nõ decere illũ eadẽ secũ ueste uti. et
paruit ignauissimo homini lic regi
miser ille. et maioribꝰ sus dissimili
mꝰ ꝗ si ibi eẽnt Iubã/ uere hoc mͥ uid̃¬

Expanded text:
istud damnat ac prohibet. Hoc audito, paistud damnat ac prohibet. Hoc audito, paruit atque abscessit. Miratur huius scriptor historres a populo percepisset, adhuc stante republica, Iube regi barbaro potius, quam imperatori romani exercitus paruisse. Mirum, non inficior. Sed haud dubie valde in dies, quantum michi apparet, Scipio et inter suos vilescebat, quod ita esse sequens quoque actus indicio est. Nempe Iuba non in Aquinium modo, exiguum senatorem, iustum iarrogans in ipsum etiam Scipionem, non dicam imperatorem eo tempore, sed preter imperium honoribus gestis et vetustissime familie splendore venerabilem. Qui quum ante regis adventum veste purpurea uteretur, dixit ei Iuba vel dici fecit, non decere illum eadem veste secum uti. Et paruit ignavissimo homini, licet regi, miser ille et maioribus suis dissimillimus; qui, si ibi essent, Iubam, vere hoc michi vide
Abbreviated transcription (Latin):
astrinxerat. in en obsidiõe ceꝑant intͥn-¬
seci ut fit cũ extͥnsecis colloqui. idq cesa¬
ri nõ molestũ erat. cõgitanti quid boni
ei colloꝗo ĩesse poss. nẽpe regii equitatꝰ
nobiliores. filii eoꝵ qui ueteribꝰ marii
beneficiis obstricti fuerãt eoq et nom̃
et memoriã uiri Illiꝰ amãtes noctu pͥma¬
face mile uł cͣicite̾ cũ equis ac seruis suis
in cesaris castͣ ĩnenibꝰ uicina trãsfugere.
quo tã insigni transitu nec ĩm̾ito ꝑtur¬
batꝰ scipio et qui secũ erant ceꝑãt ob¬
seruare ne id fieret. dũ int̾ea.or. aꝗ¬
niũ cũ.c. sasẽna colloq̾ntẽ adu̾terũt.
misitq ad eũ scipio nõ expedire eotẽpo¬
re cũ hostibꝰ colloꝗ. ile nũtiũ paͣupẽ¬
dens cõtumaciter respõdit. et stabo ĩ¬
quit adhuc donec expleã qd̾ incepi.
tũ rex motꝰ uiatorẽ suũ misit ꝗ audiẽte
collocutore ei diceret. Rex colloquiuz

Expanded text:
astrinxerat. In ea obsidione ceperant intrinastrinxerat. In ea obsidione ceperant intrinseci, ut fit, cum extrinsecis colloqui, idque Cesari non molestum erat cogitanti, quid boni ei colloquio inesse posset. Nempe regii equitatus nobiliores, filii eorum, qui veteribus Marii beneficiis obstricti fuerant, eoque et nomen et memoriam viri illius amantes, nocte prima mille vel circiter cum equis ac servis suis in Cesaris castra menibus vicina transfugere. Quo tam insigni transitu, nec immerito, perturbatus Scipio, et qui secum erant ceperant observare, ne id fieret, dum interea M. Aquinium cum C. Saserna colloquentem adverterunt; misitque ad eum Scipio, non expedire eo tempore cum hostibus colloqui. Ille nuntium parvipendens contumaciter respondit: Et stabo, inquit, adhuc, donec expleam, quod incepi. Tum rex motus viatorem suum misit, qui, audiente collocutore, ei diceret: Rex colloquium
Abbreviated transcription (Latin):
saris¬
saric castra trãsibant. si cut aũt hac uia
eiꝰ ex̾citus augebatur sic altera minu¬
ebatur. qm̃ multos et nominatos seu
seditiosos seu rapaces seu ĩfidos seu ali¬
ter ĩutiles bello uiros notatos ĩfamia
a se suoq ex̾citu abdicauit. atq abire
confestĩ Iussit ex africa. centurionibus
traditos qui eos nõ nͥ cũ sĩgulis seͣius se¬
ꝑatĩ in nauibꝰ aspoͣtandos ĩponerent. dũ
hec ĩ romanoꝵ ex̾citibus fierent getuli
ĩ suã pat̾am missi fama cesaris cũta cõ¬
pleuerant. suisq ꝑsuaserãt rebellare.
usq adeo ut armis arreptis contͣ regez
absentẽ agere p̾sumerẽt. qd̾ ille audi¬
ens necesse habuit partẽ suoꝵ auxili¬
oꝵ que ĩ cesarẽ cõparuerat ꝓ regni de¬
fensiõe remitere. ¶ obsidebat cesar¬
interea uizittã africe urbẽ que regio
getulico p̃sidio tenebat᷑. et quãtũ ĩtelli¬
gi dat᷑ scipioĩs ac regiis castris iũcta erat.
eñq et aggeribꝰ et machinis et balistis

Expanded text:
sarisaris castra transibant. Sicut autem hac via eius exercitus augebatur, sic altera minuebatur, quoniam multos et nominatos seu seditiosos, seu rapaces, seu infidos, seu aliter inutiles bello viros, seu notatos infamia ab se suoque exercitu abdicavit, atque abire confestim iussit ex Africa centurionibus traditos, qui eos nonnisi cum singulis servis separatim in navibus asportandos imponerent. Dum hec in Romanorum exercitibus fierent, Getuli in patriam suam missi fama Cesaris cuncta compleverant suisque persuaserant rebellare usque adeo, ut, armis arreptis, contra regem absentem agere presumerent; quod ille audiens necesse habuit partem suorum auxiliorum, que in Cesarem comparaverat, pro regni defensione remittere. Obsidebat interea Cesar Utzittam, Africe urbem, que regio Getulico presidio tenebatur, et, quantum intelligi datur, Scipionis ac regiis castris iuncta erat, eamque et aggeribus et machinis et balistis
Abbreviated transcription (Latin):
magna cũ spe atq opiniõe romanoꝵ/ mox
ut uenit qui stupori fuent cepit eẽ con¬
teptui. fecitq p̃sentia qd̾ solita est autori¬
tatẽ et famã regis ĩminuit. Cesar uͦ ubi
coactis unũ ĩ locũ oĩbus hostiũ copiis ĩtel¬
lexit nullã bello ampliꝰ morã fore. oĩ o¬
pe se ad bellũ parat. cõtigitq ut cesare
cũ legioĩbus progresso Iuba et scipio
simul et labienꝰ sũma ui equitatũ eius
inuaderẽt. qd̾ ille sentiens ex itinere
u̾sis retro copiis iã t̾ga u̾tentibus opẽ
tulit qua firmati restiterũt. et numi¬
das inseq̃ntes mutato statu p̃lii fuderũt.
młtis q eoꝵ cesis ĩ custra cõfugere coege¬
runt. et nͥ nox suꝑueĩens puluisq uẽ¬
to ualido ĩpulsus pugnãtibꝰ obstitisset
paꝵ abfuit quin iuba cũ labieno op¬
presso oĩ eoꝵ equitatu et cõsũpta tota
leui armatura ĩ cesaris manꝰ inciderẽt.
multitñ in dies de ex̾citu hostiũ ad ce¬

Expanded text:
magna cum spe atque opinione Romanorum, mox magna cum spe atque opinione Romanorum, mox ut venit, qui stupori fuerat, cepit esse contemptui, fecitque presentia, quod solita est: auctoritatem et famam regis imminuit. Cesar vero, ubi, coactis in unum locum omnibus hostium copiis, intellexit nullam bello amplius moram fore, omni ope se ad bellum parat. Contigitque, ut, Cesare cum legionibus progresso Iuba et Scipio simul et Labienus summa vi equitatum eius invaderent. Quod ille sentiens, ex itinere versis retro copiis iam terga vertentibus, opem tulit, qua firmati restiterunt, et Numidas insequentes, mutato statu prelii, fuderunt, multisque eorum cesis, in castra confugere coegerunt; et nisi nox superveniens, pulvisque vento valido impulsus pugnantibus obstitisset, parum abfuit, quin Iuba cum Labieno, oppresso omni eorum equitatu, et consumpta tota levi armatura, in Cesaris manus inciderent. Multi tamen in dies de exercitu hostium ad Ce
Abbreviated transcription (Latin):
tironibꝰ uelut ĩnocentibꝰ uitã liquit. eos¬
q suis legioĩbꝰ iussit ascͥbi. Turbatꝰ hac
re cesar cũ inp̃sens aliud nõ poss ĩ eos
qui cũ nauibꝰ longis ad maris custodia
deputati em̃t irã effudit. eosq graui
eoꝵ segnitie nauis illa cũ militibꝰ suis in
porestarẽ hostiũ uenisse uidebat᷑. hic diebꝰ
portentũ admirabile ĩ castͥs cesaris accidit.
noctno tempore nĩbꝰ lapideo ĩbre diffusuᷤ¬
est. simulq legioĩs uniꝰ teloꝵ sũmitateᷤ a
nemine ĩmissus ignis cõcremauit. ¶Iu¬
ba rex qui dudũ optau̾at ĩ paͣtẽ belli ue¬
nire et copias suas cũ scipione cõiũgere
s bellis propriis regniq laboribꝰ reuocatꝰ
ceptis abstiterat. ueĩt tandẽ cũ ingẽti ho¬
minũ multitudine. ueꝵ nõ ĩ numero s
in uiͣtute militũ uictoria et belligloria
sita est. diu expectatꝰ ig̾ cũ fuisset aduetꝰ

Expanded text:
tironibus, velut innocentibus, vitam liquit, eostironibus, velut innocentibus, vitam liquit, eosque suis legionibus iussit ascribi. Turbatus hac de re Cesar, quum in presens aliud non posset, in eos, qui cum navibus longis ad maris custodiam deputati erant, iram effudit, eosque gravi eorum segnitie navis illa cum militibus suis in potestatem hostium venisse videbatur. His diebus portentum admirabile in castris Cesaris accidit: nocturno tempore nimbus lapideo imbre diffusus, simulque legionis unius telorum summitates a nemine immissus ignis concremavit. Iuba rex, qui dudum optaverat in partem belli venire et copias suas cum Scipione coniungere, sed bellis propriis regnique laboribus revocatus ceptis abstiterat, venit tandem cum ingenti hominum multitudine. Verum non in numero, sed in virtute militum victoria et belli gloria sita est. Diu expectatus igitur quum fuisset adventus
Abbreviated transcription (Latin):
ego nũꝙͣ facia. neq tu si me uelles au¬
dire istud faceres. et ualde te hortor ut
desinas et incepto ĩutili pedẽ retrahas.
nã si nescis cõtra quẽ ducẽ cõtͣq quẽ exeͣ¬
citũ pugnes exꝑiri iãnũc potes. sũme de
tuis oĩbus cohortẽ unã quãcũq iudicas
firmiorẽ ego de comilitoĩbus meis nũc
captiuis tuis detẽ solos eligã/ iube nos cõ¬
fligere. tu q ĩparis p̃lii spectator ex euẽ¬
tu iudica quid tibi de copiis tuis oĩbꝰ deq
beli exitu sir sperandũ. hec cũ centurio ⁊¬
aliter ac sperabat cõstãti uultu atq aĩo
er clam uoce dixiss iratus et cõt̾statꝰ sci¬
pio. suis centurioĩbus signũ dedit/ ut in
illũ irruerẽt. quo occiso reliquos uetera¬
nos a tironibꝰ segregatos et suppliciis ml¬
tis affectos iussit ĩt̾fici. infãdo scelere ma¬
culatos et sanguĩe ciuiũ ĩpĩguatoᷤ uocãs.

Expanded text:
ego numquam faciam, neque tu, si me velles auego numquam faciam, neque tu, si me velles audire, istud faceres, et valde te hortor, ut desinas et incepto inutili pedem retrahas. Nam si nescis contra quem ducem contraque quem exercitum pugnes, experiri iam nunc potes. Sume de tuis omnibus cohortem unam, quamcumque iudicas firmiorem: ego de commilitonibus meis, nunc captivis tuis, X solos eligam. Iube nos confligere, tuque imparis prelii spectator ex eventu iudica, quid tibi de copiis tuis omnibus deque belli exitu sit sperandum. Hec quum centurio aliter ac sperabat constanti vultu atque animo et clara voce dixisset, iratus et contristatus Scipio suis centurionibus signum dedit, ut in illum irruerent. Quo occiso, reliquos veteranos a tironibus segregatos et suppliciis multis affectos iussit interfici, infando scelere maculatos et sanguine civium impinguatos vocans;
Abbreviated transcription (Latin):
mi ducis ĩꝑio atq instinctu cõtͣ rem publi¬
cã cõiurasse. nũc qm̃ uos casus optabilis
nostri fecit arbitrii. si qd̾ ultro facere de¬
beretis orati facitis ut dimissis sceleratis
atq rebellibus ciies bonos et rem prbli¬
cã defendatis et salua uobis uita erit
et parata pecunia. dicite ergo ꝗd uob
est animi. et hec dicens minime dubita¬
bat illos sibi ꝓ tanta oblatione gratiaᷤ eẽ
acturos. at centurio ille uir ĩmobilis
fidei dignꝰq qui pro deo faceret qd̾ ꝓ ho¬
mine faciebat. ego ĩquit o scipio neq
qui michi et petuniã offeras quã dare ⁊¬
nullo iure tenearis. et uitã quã iure bel¬
li possis eriꝑe. et fortassis hoc beneficio tuo
uterer ni flagitiũ illi ingens et munere
ip̃o maiꝰ eẽt admixtũ. quomͦ eĩ ego cõtͣ
ĩꝑatorẽ meũ cesarẽ a quo bellicis honori¬
iuctoria et gloria triginita sex annos et
eo ampliꝰ dec̾taui. arma poͣtarẽ: ĩstud

Expanded text:
mi ducis imperio atque instinctu contra rempublimi ducis imperio atque instinctu contra rempublicam coniurasse. Nunc quoniam vos casus optabilis nostri fecit arbitrii, si quod ultro facere deberetis, orati facitis, ut, dimissis sceleratis atque rebellibus, cives bonos et rempublicam defendatis, et salva vobis vita erit et parata pecunia. Dicite ergo, quid vobis est animi. Hec dicens minime dubitabat illos sibi pro tanta oblatione gratias esse acturos. At centurio ille, vir immobilis fidei dignusque, qui pro Deo faceret, quod pro homine faciebat: Ego, inquit, o Scipio, neququi michi et pecuniam offeras, quam dare nullo iure teneris, et vitam, quam iure belli possis eripere; et fortassis hoc beneficio tuo uterer, ni flagitium illi ingens et munere ipso maius esset admixtum. Quomodo enim ego contra imperatorem meum Cesarem, a quo bellicis honorivictoria et gloria XXXVI annos et eo plus decertavi, arma portarem? Istud
Abbreviated transcription (Latin):
ad te transire decreuimꝰ s custodiis p̃pedi¬
ti nequiuimꝰ. nũc ad tua castra explorãdi
gratia uenire iussi paruimꝰ nõ libent̾ mͦ s
ardent̾. eo eĩ mittebam quo iam dudu
ire cupiebamꝰ. Cesar et laude illos et sti¬
pendio ꝓsecutus est. eoꝵ u̾bis exitꝰ fide
fecit. die insequẽti multi eiꝰdẽ gentis a
scipione ad cesarẽ trasfugerũt. ¶Incidit
in hos dies euidentissimũ militaris erga ce¬
sarẽ fidei argumẽtũ qd̾ ne silentio obru¬
atur ĩpetrat. e classe scil alieni d̾ qua su¬
pra diximꝰ dũ e sicilia ĩ africã traicit na-¬
uis una cũ a reliquaꝵ tramite deerrass
ad egimuꝵ insulã delata ĩ manꝰ hostiũ ue¬
nit. ĩ qua et ueterani et tirones et cẽtu¬
rio unus erat. qui sub fida custodia s siñ
ĩuiria ad scipionẽ cũ ꝑducri eẽnt ille eos
u̾bis sic aggreditur. Scio ego ait uos non
ur̃a uolũtate seu cõsilio s illiꝰ ur̃i neꝗssi¬

Expanded text:
ad te transire decrevimus, sed custodiis prepediad te transire decrevimus, sed custodiis prepediti nequivimus. Nunc ad tua castra explorandi gratia venire iussi paruimus non libenter modo, sed ardenter. Eo enim mittebamur, quo iamdudum ire cupiebamus. Cesar et laude illos et stipendio prosecutus est. Eorum verbis exitus fidem fecit: die inseguenti multi eiusdem gentis a Scipione ad Cesarem transfugerunt. Incidit in hos dies evidentissimum militaris erga Cesarem fidei argumentum, quod, ne silentio obruatur, impetrat. E classe scilicet Allieni, de qua supra diximus, dum e Sicilia in Africam traicit, navis una, quum a reliquarum tramite deerrasset, ad Egimurum insulam delata in manus hostium venit, in qua et veterani et tirones et centurio unus erat, qui sub fida custodia, sed sine iniuria, ad Scipionem quum perducti essent, ille eos verbis sic aggreditur: Scio ego, ait, vos non vestra voluntate seu consilio, sed illius vestri nequissi
Abbreviated transcription (Latin):
castra habebat applicuit. legionu si¬
mul et comeatuũ gemina cura liberatꝰ
cesar. ac gemino grudio ꝑfusus iubet
eos quiete alteͬna maritimũ expiigure
fastidiũ. seq gerendis rebus coͣporibus
atq aĩs p̾parare. Creuerat aũt ĩ dies sci¬
pionis ac suoꝵ admiratio suꝑ dilatione
cesarea. quid ita la cessere solitꝰ lentesce¬
ret. ut lacesseret᷑ expectãs. Iãq suꝑior
ille cõtẽptꝰ ĩ solicitudinẽ et ĩ metũ uerte¬
rat. Itaq getulos duos ex his ꝗ secũ erãt
quosq fidissimos extimabãt multis ꝓmis¬
sis oneratos ĩ castra cesaris ire et explora¬
re quid illic gerat᷑ imꝑant. hi cõp̃hensi et
ad cesarẽ ꝑducti petierũt ut de se loꝗ sine
discͥmine sinerẽtur. ꝑmissa licentia hec lo¬
cuti sunt. Sepe quidẽ ĩꝑator getuli nõ nos
soli. s alii plures qui adu̾sis in castͥs milita¬
mꝰ clientes bai marii fere oẽs ciues romaĩ

Expanded text:
castra habebat, applicuit. Legionum sicastra habebat, applicuit. Legionum simul et commeatuum gemina cura liberatus Cesar, ac gemino gaudio perfusus, iubet eos quiete alterna maritimum expurgare fastidium seque gerendis rebus corporibus atque animis preparare. Creverat autem in dies Scipionis ac suorum admiratio super dilatione cesarea, quid ita lacessere solitus lentesceret, ut lacesseretur expectans; iamque superior ille contemptus in sollicitudinem et in metum verterat. Itaque Getulos duos ex his, qui secum erant, quosque fidissimos estimabat, multis promissis oneratos in castra Cesaris ire et explorare, quid illic geratur, imperat. Hi comprehensi et ad Cesarem perducti petierunt, ut de se loqui sine discrimine sinerentur. Permissa licentia, hec locuti sunt: Sepe quidem, imperator, Getuli non nos soli, sed alii plures, qui adversis in castris militamus, clientes G. Marii, fere omnes cives romani,
Abbreviated transcription (Latin):
alii ĩ cesaris castͣ ꝑueĩũt. eo maxime p̃¬
textu ꝙ et ip̃i et patres eoꝵ bai marii
beneficiis obstͥcti ẽẽnt cuiꝰ affinẽ cesarẽ
opinarentur. id ꝙͣuis sub eo aliqͦtiens
militass. tã ꝓcul auero tñ aberat ut cũ
cesar nobilissimꝰ romanoꝵ eẽt. Marius
rusticane et ne romane quidẽ fuisset
or iguiis. ip̃e tñ ex his electos uiros ĩ ge¬
tuliã mittit ut totiꝰ gentis aĩos sibi con¬
cilier. Interĩ quoq et crispus salustiꝰ ptoͣ
conuehẽdis cõmeatibꝰ cũ classe directus
a cesare ingentẽ frumẽti uiniq copiã
trãsmisit. et allienꝰ ꝓconsul ut diximꝰ
euocatꝰ a cesare duabꝰ legioĩbꝰ et octigẽ¬
tis equitibus gallis et leuis armature
decẽmilibꝰ in naues ĩpositis cdassẽ soluit
a lilibeo. cũq his copiis et altero cõmea¬
tu nauigatiõe usus ꝓsꝑti quarto die in
portũ ad ruspinã ubi cesar expectans

Expanded text:
alii in Cesaris castra perveniunt, eo maxime pralii in Cesaris castra perveniunt, eo maxime pretextu, quod et ipsi et patres eorum G. Marii beneficiis obstricti essent, cuius affinem Cesarem opinarentur. Id, quamvis sub eo aliquoties militasset, tam procul a vero tamen aberat, ut, quum Cesar nobilissimus Romanorum esset, Marius rusticane et ne romane quidem fuisset originis. Ipse tamen ex his electos viros in Getuliam mittit, ut totius gentis animos sibi concilient. Interim quoque et Crispus Sallustius pretor convehendis commeatibus cum classe directus a Cesare, ingentem frumenti vinique copiam transmisit, et Allienus proconsul, ut diximus, evocatus a Cesare, duabus legionibus et DCCC equitibus gallis et levis armature mille in naves impositis, classem solvit a Lilybeo, cumque his copiis et altero commeatu, navigatione usus prospera, quarto die in portum ad Ruspinam, ubi Cesar expectans
Abbreviated transcription (Latin):
minꝰ ꝙͣ sua uictoriã exoptabat. Ipse
se interĩ castͥs ualidissimis cõtinebat᷑.
nõ ꝙ de uictoria dubitaret s post tot
res gestas et totiens fusos hostes/. de re¬
liquiis belli cruentã uictoriã adipisci de¬
detorosu sibi seq ꝓrsus ĩdignũ iudica¬
bat. neq interĩ ullũ diẽ ĩt̾mittebat qͦ
nõ uł ꝑ alios absens uł sb̾ oculis suis
excitũ et p̃cipue tirones militaribꝰ ĩsti¬
tutis ĩbueret. ĩ qua arte nulliꝰ hoĩum
fidẽtia exultãtes equo aĩo tolerabat do¬
nec mutãdi consilii tẽpꝰ ẽet. usq ad eo
ut scipio qui aliꝙͣ diu paratꝰ ad p̃liu
fuerat. cesarẽ sꝑnẽs exeͣcitũ ĩ castra re-¬
duceret. et ꝓ contioẽ diffidẽtiã ac desꝑa¬
tionẽ cesaris p̃dicaret. uictoriãq cer¬
tissimã qrͣ illã in maĩb̾ haberet ꝓximã¬
q polliceretur. ¶ Geruli interĩ scipioĩs
scipendia deserentes alii in regnũ suuz

Expanded text:
minus, quam suam victoriam exoptabat. Ipse minus, quam suam victoriam exoptabat. Ipse se interim castris validissimis continebat, non quod de victoria dubitaret, sed, post tot res gestas et totiens fusos hostes, de reliquiis belli cruentam victoriam adipisci dedecorum sibi seque prorsus indignum iudicabat; neque interim ullum diem intermittebat, quo non vel per alios absens vel sub oculis suis exercitum et precipue tirones militaribus institutis imbueret, in qua arte nulli hominum fidentia exultantes equo animo tolerabat, donec mutandi consilii tempus esset, usque adeo, ut Scipio, qui aliquandiu paratus ad prelium fuerat, Cesarem spernens exercitum in castra reduceret, et pro concione diffidentiam ac desperationem Cesaris predicaret, victoriamque certissimam, quasi illam in manibus haberet, proximamque polliceretur. Getuli interim Scipionis stipendia deserentes alii in regnum suum,
Abbreviated transcription (Latin):
stiũ seuitia atq ĩtoleranda suꝑbia qͤsti
sunt. quoꝵ querimoniis ac fletibꝰ mo¬
tus cesar qd̾ facere ꝑ se ip̃m ĩ aĩo ha-¬
bebat magis ac magis accelerare dis¬
posuit. literasq cõfestĩ ĩ siciliã misit
ad alienũ ceterosq qui ibi ꝓpaͣtibus
sius erant ut excusatione qualibet
reiecta ad se oẽs copias traicerẽt. it¬
africã eĩ si auxiliũ differat᷑ irrepara¬
biliter uastari ut nullus postea reme¬
dio locꝰ ẽẽt. Ipse aũt ĩ hãc unã rẽ ꝓnꝰ¬
adeo totꝰ erat atq intẽtꝰ ut pene trãs¬
formatꝰ ĩ uirr alteꝵ dies noctesq maria
ꝓspectaret. ꝗn ex die ꝓximo ex qͦ lire¬
ras miserat morari classẽ atq ex̾citũ
pidoꝵ eu̾sioẽs et uillaꝵ incendia et ra-¬
pine. que ꝑ totã ꝓuĩciã suoꝵ hostiu
auaritia et crudelitate feruebãt. qͦꝵ
malis ꝓfundissĩe tãgebatur et miẜis
opem ferre. atq illoꝵ ĩ demnitatẽ nõ

Expanded text:
stium sevitia atque intoleranda superbia questi stium sevitia atque intoleranda superbia questi sunt. Quorum querimoniis ac fletibus motus Cesar, quod facere per se ipsum in animo habebat, magis ac magis accelerare disposuit, litterasque confestim in Siciliam misit ad Allienum ceterosque, qui ibi pro partibus suis erant, ut, excusatione qualibet reiecta, ad se omnes copias traicerent, Africam enim, si auxilium differatur, ita irreparabiliter vastari, ut nullis postea remediis locus e ut pene transformatus in virum alterum dies noctesque maria prospectaret. Quin et die proximo, ex quo litteras miserat, morari classem atque exercitupidorum eversiones et villarum incendia et rapine, que per totam provinciam suorum hostium avaritia et crudelitate fervebant; quorum malis profundissime tangebatur, et miseris opem ferre, atque illorum indemnitatem non
Abbreviated transcription (Latin):
citis dimicatu est ab hora diei ꝗnta
usq ad occasũ solis. uicitq ille ĩcomi¬
tatus cesar ut solebat. et ille diue̾sis
ex gentibus cõfertissime acies effuge¬
re. ¶ Sub idẽ tp̃s seu tẽpestatibꝰ ad¬
uersis seu metu classiũ hostiliũ cu
e Si cilia cõmeatꝰ ac sardinia faͣdarent
tanta ĩ castris cesaris fuit ĩ opia ut eꝗ¬
tes qui diu agendo oĩa et patiendo/ ex¬
tremis netessitatibꝰ extrema remedia
adhibere didicissent. algas litoreac ⁊¬
dulcibus aquis ablutas iumẽtis appo¬
nerent. eoq cibo deficientia sustẽta¬
rent. erat et uulgaris opinio nõ ce¬
sarẽ ĩ africã uenisse. s unũ aliquẽ ex
legatis suis cũ paͣte copiaꝵ trãsmisisse.
ad quã tollenda literas nũtiosq ꝑ oẽs
prouĩcie ciuitates misit. adue̾tũq su¬
u oĩbus notũ fetit. quo audito stati
multi uiri nobiles suis ex urbibꝰ ꝓfu¬
gi ĩ castra cesaris uenere. sibiq de ho¬

Expanded text:
catis dimicatum est ab hora diei V catis dimicatum est ab hora diei V usque ad occasum solis, vicitque ille incomitatus Cesar, ut solebat: ille diversis ex gentibus confertissime acies effugere. Sub idem tempus, seu tempestatibus adversis, seu metu classium hostilium, quum e Sicilia commeatus ac Sardinia tardarent, tanta in castris Cesaris fuit inopia, ut equites, qui diu agendo omnia et patiendo extremis necessitatibus extrema remedia adhibere didicissent, algas litoreas dulcibus aquis ablutas iumentis apponerent, eoque cibo deficientia sustentarent. Erat et vulgaris opinio non Cesarem in Africam venisse, sed unum aliquem ex legatis suis cum parte copiarum transmisisse; ad quam tollendam litteras nuntiosque per omnes provincie civitates misit, adventumque suum omnibus notum fecit. Quo audito, statim multi viri nobiles suis ex urbibus profugi in castra Cesaris venere, sibique de ho
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ de cͣcũueniendo et capiendo cesare
cogitarent. hoc quidẽ Iubã regẽ ĩ cõtio¬
ne dixisse tãtã se bellatoꝵ multitudĩe
adu̾sariis obiectuꝵ/ ut si nulla defẽsiõe
uterẽt᷑ sui cesariani occidendo eos fati¬
gandi essent atq uĩcendi. nouũ genus
uictorie er stulta regis cogitatio. habe¬
re tñ se gentes et sibi fidas et bellis ex̾¬
citatas habere auxilia geͬmanoꝵ et
galloꝵ. habere elephantes centũ ui¬
gĩti equitatũ innumerabilẽ peditu
et leuis armature uim ĩmẽsã sagitta¬
rios funditores et q̃ sũt id genꝰ. Cesarẽ
uͦ pene ĩcomitatũ. legioes ueteranoꝵ
quas de italia expectaret discordare.
nec uenturas eẽ. sic ex oĩ paͣte uicto¬
riã ꝓmptã fore. et multa de hac re
uana iactare. et que stulti hoĩes sibi¬
fingere consueuere. post nõ multos eĩ
dies affuit exꝑlendi facultas. et his ⁊¬
oĩbus copiis aꝑtissimos in cãpos expli¬

Expanded text:
nisi de circumveniendo et capiendo Cesarem nisi de circumveniendo et capiendo Cesarem cogitarent; hoc quidem Iubam regem in concione dixisse, tantam se bellatorum multitudinem adversariis obiecturum, ut, etsi nulla defensione uterentur sui, Cesariani occidendo eos fatigandi essent atque vincendi; novum genus victorie et stulta regis cogitatio; habere tamen se gentes et sibi fidas et bellis exercitatas, habere auxilia Germanorum et Gallorum, habere elephantes CXX, equitatum innumerabilem, peditum et levis armature vim immensam, sagittarios, funditores et que sunt id genus: Cesarem vero pene incomitatum, legiones veteranorum, quas de Italia expectaret, discordare nec venturas esse, sic ex omni parte victoriam promptam fore; et multa de hac re vana iactare, et que sibi stulti homines fingere consuevere. Post non multos enim dies affuit experiendi facultas, et his omnibus copiis apertissimos in campos expli
Abbreviated transcription (Latin):
nũ magna ui contorto labiene ĩꝗt en de¬
cimꝰ miles su cũq hic u̾bis equũ pecto¬
re medio trãsfixit. mallẽ hercle eꝗtem
trãsfixiss. hoc p̃lio oẽs et p̃ẜtĩ tirones pa¬¬
uidi. et si sub alio duce militarẽt ad fu¬
gã potiꝰ ꝙͣ ad pugnã proni solũ cesarem
spectabant . ĩ illo spes oĩs ac fiducia diu
nil aliud agentes ꝙͣ tela ĩpetũq hostiu
sustinere. nec cesar ip̃e sine solicitudie
eint. recollecto tandẽ aĩo qui sibi ĩt̾ dif.¬
ficultates et ĩ adu̾sitate crescebat tota
corporis atq aĩ ui cõnisus ĩ aciẽ hostiu
infert᷑. fecitq qd̾ solitꝰ erat uicit adu̾sã¬
q aciẽ u̾tit ĩ fugã. ¶ ex his qui hoc pre¬
lio capti erant trãsfugisq ꝙͣ pluribꝰ ĩtel¬
lexit cesar hostes tantũ multitudini sue
fidere. eaq spe tãq ĩproba eẽ iactãtia
tã p̃terea cõtẽptĩ de ip̃o sentire ut nich

Expanded text:
num magna vi contorto: Labiene, inquit, en denum magna vi contorto: Labiene, inquit, en decimus miles sum. Cumque his verbis equum pectore medio transfixit: Mallem hercle equitem transfixisset. Hoc prelio omnes et presertim tirones pavidi, et, si sub alio duce militarent, ad fugam potius, quam ad pugnam, proni solum Cesarem spectabant: in illo spes omnis ac fiducia; diu nil aliud agentes, quam tela impetumque hostium sustinere; nec Cesar ipse sine sollicitudine erat. Recollecto tandem animo, qui sibi inter difficultates et in adversitate crescebat, tota corporis atque animi vi conversus in aciem hostium infertur, fecitque quod solitus erat: vicit adversamque aciem vertit in fugam. Ex iis, qui hoc prelio capti erant, transfugisque quam plurimis intellexit Cesar hostes tantum multitudini sue fidere, eaque spe tamque improba esse iactantia, tam preterea contemptim de illo sentire, ut nichil
Abbreviated transcription (Latin):
facilia uiderentur. ꝓcedenti nũtiat᷑ simł¬
q cõspicitur hostiu ex̾citꝰ/ labieno duce.
cuiꝰ ira ĩcesarẽ leniri nullo modo poterat.
dũ paͣs utraq substitiss subito hostiũ mł
titudine circũ fusa ab oĩ parte pugnatu
est. Interea labienꝰ implacabili aĩo nec
factis hostilibꝰ contentꝰ nͥ odiosa ĩsuꝑ u̾ba
iactaret. equo ĩsidens ad aꝑto capite ut
a cesare etiã poss agͥnosci int̾ hortandu
suos. milites ip̃os cesaris cõpellaret. unũ
int̾ alios . quid tu auiebat o miles tã fero¬
culũ te ostentãs: an et hic sermoĩbꝰ uos
etiã fascinauit: uestre misereor stultitie
que u̾bis illaq̃atos et credulos sic ĩ moͣte
ĩquit tiro qui facile u̾bis circũ ueniar. s
de legione detima ueteranꝰ. ad hec labienꝰ
decimoͬ ait annoꝵ signa nõ uideo. ad hec
miles expecta cõfestĩ me nͥ fallor agno¬
sces et casside capiti dẽpta piloq ĩ labie¬¬

Expanded text:
facilia viderentur. Procedenti nuntiatur simufacilia viderentur. Procedenti nuntiatur simulque conspicitur hostium exercitus, Labieno duce, cuius ira in Cesarem nullo modo leniri poterat. Dum pars utraque substitisset, subito multitudine hostium circumfusa, ab omni parte pugnatum est. Interea Labienus implacabili animo, nec factis hostilibus contentus, nisi odiosa insuper verba iactaret, equo insidens adaperto capite, ut a Cesare posset agnosci, inter hortandum suos milites ipsos Cesaris compellabat, unum inter alios: Quid tu, aiebat, o miles, tam feroculum te ostentas? An et hic sermonibus vos etiam fascinavit? Vestre misereor stultitie, que verbis illaqueatos et credulos sic in mortem , Labiene, tiro, qui facile verbis circumveniar, sed de legione decima veteranus. At Labienus: Decem, ait, annorum signa non video. Ad hec miles: Expecta; confestim me, ni fallor, agnosces. Et casside capiti dempta, piloque in Labie
Abbreviated transcription (Latin):
gregie p̃liãt᷑. quo cõgressu aliquot gallo¬
rũ equitũ qui cesarẽ seq̃bant᷑ ĩsignis ⁊
creditu difficilis uirtꝰ fuit. si ꝗdẽ trigĩta
uł eo minꝰ duo milia mauroꝵ equitu
cãpo pepulerũt. et ĩ oppidũ cõpulerũt.
quid hic aliud dicã nisi ꝙ si sic sua oẽc
in patria pugnassẽt romanũ zugũ nõ
tã facile subiissent. s ẽ hoc quibusdã ĩsitũ
mirabili hic uicissẽt erat tñ ĩ exercitu pa¬
uor ingens ac tͥstitia ꝙ nec copie cesaric
secũ ẽe̾nt et se paucos ac plerosq tirones
ad u̾sutissime gentis insidias et multitu¬
dinẽ hostiũ ĩfinitã qͣ cõsulto ad netẽ duci
arbitrabant᷑. oĩs tñ et pauoris et meroi̾s
consolatio nõ nͥ ĩ ip̃iꝰ uultu ac sermõe e¬
rat ĩꝑatoris. cui tantꝰ uigor tanta ĩ erat
alacritas tanta excelsi signa aĩ et ĩuicti
ut eiꝰ ductu atq consilio cũta eis tuta ac

Expanded text:
gregie preliantur. Quo congressu aliquot Gallogregie preliantur. Quo congressu aliquot Gallorum equitum, qui Cesarem sequebantur, insignis et creditu difficilis virtus fuit; siquidem triginta vel eo minus duo millia Maurorum equitum campo pepulerunt, et in oppidum compulerunt. Quid hic aliud dicam, nisi quod, si sic sua omnes in patria pugnassent, romanum iugum non tam facile subiissent? Sed est hoc quibusdam insitum, mirabili hic vicisset, erat tamen in exercitu pavor ingens ac tristitia, quod nec copie Cesaris secum essent, et se paucos ac plerosque tirones ad versutissime gentis insidias et multitudinem hostium infinitam quasi consulto ad necem duci arbitrabantur. Omnis tamen et pavoris et meroris consolatio nonnisi in ipsius vultu ac sermone erat imperatoris, cui tantus vigor, tanta inerat alacritas, tanta excelsi signa animi et invicti, ut eius ductu atque consilio cuncta eis tuta ac