comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
aulus augerius. habeo ac¬
ceꝑtñꝙ tuli. ¶ preterea no¬
uacione tollit᷑ obligatõ. ip¬
luti siid quod tu scio debes.
aticio da ri scipulatus at.
noua nasci᷑ obligatõ. ⁊ pri¬
ma tossit trans sata in pos¬
teriorem. ad eo ut inẽclũ
licet posterior scipulicio in¬
utilit cit. tũ prima nouatõ¬
nis iure colitur. ueluti suo
quod ticio cebers. apupillo si¬
ne tutoris auctoritate scipu¬
latus fucrit. quo casures ã¬
mittit᷑. nam ⁊ prior debitor liera¬
f᷑ ⁊ posterior obligatõ nulla ẽ. u

Expanded text:
Aulus Agerius: ‘ habeo acAulus Agerius: ‘ habeo acceptumque tuli. ’ Praeterea novatione tollitur obligatio. veluti si id quod tu Seio debeas, a Titio dari stipulatus sit. noua nascitur obligatio et prima tollitur translata in posteriorem, adeo ut inter-dum, licet posterior stipulatio inutilis sit, tamen prima novatnis iure tollatur: veluti si id quod Titio tu debebas a pupillo sine tutoris auctoritate stipulatus fuerit, quo casu res amittitur: nam et prior debitor liberatur et posterior obligatio nulla est.
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Sicut aũ quod debet᷑ ꝓ ꝑte
recte sonitur: ita in partem
debiti acceptilacio fieri pot̃.¬
¶ Est ꝓclita stipulacio. que
uulgo aquiliana appellat.
ꝑ quam sripulatõnẽ cõtin¬
git. ut omniũ rerũ obliga¬
cio incpulatõnẽ deducat᷑
et caꝑ acceptilatõnẽ tollat᷑.
cripulatõ enim aquiliana.
nouat om̃s obligatõnes. et
agallo aquilio itaꝯpõita ẽ.
quicquid te michi. ex qua¬
cũque causa dare fadere o¬
portet. oportebit p̃sens uł ĩ
quarũcũꝙ rerũ michi te¬
cum accio. que que abste pe¬
ticio uł ad uersus te ꝑ secu¬
cio .c̃. crit qd̾ꝙ tumeum ha¬
bes tenes postides possideros¬
ne. colo ne malo fecisti. que
minus possideas: quanticũ
earũ rerñ reserit. taintain
peccimiam dari scipulatus
ł. aulus angerins spopondit
numcrius negidius. Item
ex dincrio numerins negi¬
d̃ms int̾rogauit aulũ. uige¬
rium. quiequid tibi oclier¬
no cue ꝑ aquiliaam stipu¬
latõnẽ spospondi. id omne
habes nt acceptũ: respondit

Expanded text:
 sicut autem quod debetur pro parte recte solvitur, ita in partem debiti acceptilatio fieri potest. Est prodita stipulatio, quae vulgo Aquiliana appellatur, per quam stipulationem contingit ut omnium rerum obligatio in stipulationem deducatur et ea per acceptilationem tollatur. stipulatio enim Aquiliana novat omnes obligationes et a Gallo Aquilio ita composita est: ‘ quidquid te mihi ex quacumque causa dare facere oportet oportebit praesens in quarumque rerum mihi tecum actio quaeque abs te petitio vel adversus te persecutio est erit quodque tu meum habes tenes possides possideresve dolove malo fecisti, quo minus possideas: quanti quaeque earum rerum res erit, tantam pecuniam dari stipulatus est Aulus Agerius, spopondit Numerius Negidius. ’ item e diverso Numerius Negidius interrogavit Aulum Agerium: ‘ quidquid tibi hodierno die per Aquilianam stipulationem spopondi, si omne habesne acceptum? ’ respondit
Abbreviated transcription (Latin):
potestate habeuiꝰ. ex obligatõne
tuerit adquisim̃.: hoc diuidit᷑
sccłim imiginẽ rerũ ꝓprietatis.
⁊ usus fructus quam nostri
discreuit ꝯssitucio. ut quod
ab actõne quo modo ꝑueniat.
huius usum fructũ quidẽ ha¬
beat ꝑat̃. ꝓprietas aũ filio ser¬
utẽ. scilicẽt patre accione in
mouente. sccłm nouelle. ꝯsti¬

Expanded text:
habetis ex obligatione fuerit adquisitum, hoc dividatur secundum imaginem rerum proprietatis et usus fructus, quam nostra discrevit constitutio: ut, quod ab actione commodum perveniat, huius usum fructum quidem habeat pater, proprietas autem filio servetur, scilicet patre actionem movente secundum novellae nostr
Abbreviated transcription (Latin):
dent/ Quod si aliqua ꝑte diui¬
sum flumen deinde infra unic
agrum alicu informã insule¬
degerit. eiusdem ꝑmanet ager
cuiꝯ ⁊ fuerat Qd si naͣli alueo
in uniuersum derelicto. alia ꝑte
fluere ceꝑit. prior ꝗdem alueus
eorũ est. qui ꝓpe ripam eix p̾dia
possident ꝓmodo .s. latitudis cuiꝰ¬

Expanded text:
dent. quodsi aliqua parte divident. quodsi aliqua parte divisum flumen, deinde infra unitum agrum alicuius in formam insulae redegerit, eiusdem permanet is ager cuius et fuerat. Quodsi naturali alveo in universum derelicto alia parte fluere coeperit, prior quidem alveus eorum est qui prope ripam eius praedia possident, pro modo scili
Abbreviated transcription (Latin):
litore inueniuntur. uire nali
statim inuentoris fiunt. ¶It
ea que ex aĩalib dño tuo subĩ¬
tis nara sunt. eodem iute tͥ ac¬
onem agrotiro flumen adies
iure gentium tibi acquiritur.
Est aũt aluuio incrementum
latens. ꝑ allumonem aut idiu
detur adici. ꝙ ita paulatim ad¬
icitur ut intelligere nõ possis
qnͣtumioquo memento tpris.
adiciatur. ꝙ si uis fluminis ꝑte
aliquam ex tuo p̾dio detraxerit.⁊
tuam ꝑmane/. Plane si longiori
tpre fundo intim heserit sartoreᷤ¬
q quas secum traxerit. in eu fũ¬
dum radices egerint. ex eo tpr
indentur uicini fundo acqsite
ẽẽ ¶Insula que inmari nara ẽ
ꝙ raro accidit. occupantis fit:
Inulliꝯ enim ẽẽ crediturꝰ At in¬
sula in flumĩe nata qd̾ frequẽt
acciditꝰsiꝗdem mediam ꝑteui
fluminis teneat. cois est eoꝵ
ꝗ abutraq ꝑte fluminis ꝓperi¬
pam p̾dia possident ꝓ modola
proximior sit eorum est tantũ
ꝗ ab ea ꝑte ꝓpe ripam p̾dia possi¬

Expanded text:
litore inveniuntur, iure naturali litore inveniuntur, iure naturali statim inventoris fiunt. Item ea quae ex animalibus dominio tuo subiectis nata sunt eodem iure tibi adonem agro tuo flumen adiecit, iure gentium tibi adquiritur. est autem alluvio incrementum latens. per alluvionem autem id videtur adici, quod ita paulatim adicitur ut intellegere non possis, quantum quoquo momento temporis adiciatur. 2 Quodsi vis fluminis partem aliquam ex tuo praedio detraxerit et tuam permanere. plane si longiore tempore fundo vicini haeserit, arboresque quas secum traxerit in eum fundum radices egerint, ex eo tempore videntur vicini fundo adquisitae esse. Insula quae in mari nata est, quod raro accidit, occupantis fit: nullius enim esse creditur. at in flumine nata, quod frequenter accidit, si quidem mediam partem fluminis teneat, communis est eorum qui ab utraque parte fluminis prope ripam praedia possident, pro modo laproximior sit, eorum est tantum, qui ab ea parte prope ripam praedia possi
Abbreviated transcription (Latin):
nemo negat. In hus aut cãibꝰ
que ex ꝯsuetudie ab ire ⁊ redire
soleant. tał regła ⁊ꝓbata est ũ
eous tua intelligant᷑ ee donec¬
si reuertenti animũ hre desie¬
rint. etiã tua ẽẽ desinunt. ⁊ fiu̾t
occupantiũ. Reuertendi aui¬
mum uidentur desmire hre
cũi reuertendi ꝯsuetudinem
deseruerint. ¶Gallmarsi at¬
⁊ anserũ non est fera nã soq
exeo possum intelligere. ꝙ ali¬
e sunt galline quas feras uo¬
camz. It alu anseres ques fe¬
ros applłamꝰ. Ioq si anserestui
añ galline tue aliquo casu turba
rame loco sint tui. tue. ueesse
intelligunt᷑ ⁊ ꝯlucrandi aio ea
aĩalia retinet. furtum comute¬
intelligitur. ¶ It ea que exhosti¬
bnris capimis iure gentiũ sta¬
tim nr̃a fiunt. ad eo quide̾ ut¬
⁊ liberi homines inẜuitutem
nrãm deducantur. qui tamẽ
si euaserint nrãm potestatem
⁊ adsuos reuersi fuerut. pri¬
stinum statũ recipiut. ¶Itm
lapilli. gemme. ⁊ ceta quem

Expanded text:
nemo negat. In his autem animalibus nemo negat. In his autem animalibus quae ex consuetudine abire et redire solent, talis regula comprobata est ut eousque tua esi reuertendi animum habere desierint, etiam nostra esse desinant et fiant occupantium: reuertendi autem animum uidentur desinere habere, cum revertendi consuetudinem deseruerunt. Gallinarum et anserum non est fera natura, idque ex eo possumus intelligere, quod aliae sunt gallinae quas feras vocamus. Item, alii anseres quos feras appellamus. Ideoque si anseres tui vel gallinae tuae aliquo casu turbattamen loco sint, tui tuaeque esse intelliguntur: et qui lucrandi animo ea animalia retinet, furtum intellegitur. Item ea quae ex hostibus capimus iure gentium statim nostra fiunt: adeo quidem, ut et liberi homines in servitutem nostram deducantur, qui tamen, si evaserint nostram potestatem et ad suos reversi fuerint, pristinum statum recipiunt. Item lapilli gemmae et cetera quae in
Abbreviated transcription (Latin):
am ee quam si ceꝑit. S posteri¬
orem sinam nos ꝯfirmamꝰ qr in
ulta accide̾ solent ut eam no ca¬
pias. ¶ Apiũ quoq est feta nam
itaq que inarbore tua ꝯsederit
dantur. non mag̾ tue intellig¬
antur ẽẽ quam uolucres que ÷
arbore tua nidum fecerut. Ido¬
q si alius eas incluserit. is eaꝵ
dũs erit. Eauos quoq siquos
effecerit qlib exmiere p̾t ¶p¬
lane integre si prouidis ingre¬
dientem in fundum tuũ. potẽ
eum nire prolibere ne ingtedi¬
atur. ¶ Examen quoq ꝙ ex
alueo tuo euolauit. eo ruum¬
us ẽẽ intelligitur. donec inos¬
pectu tuo est. nec difficił eius
ꝑsecuto est. alioqn. occupatis
barum fera nã est. nec adrem ꝑ¬
tinet qd̾ ex ꝯsuetudine a nola¬
re ⁊ reuolare solent. nam ⁊ apeᷤ
idem fatiunt quarum ꝯstat fe¬
ram ẽẽ nãm. ¶ Ceruos quoq ĩ
quidem mansuetos bñt ut ad
silnas ire ⁊ redire soleant.qꝵ
⁊ iporum feram ce naturam¬

Expanded text:
am esse quam si ceperis. Sed posteriam esse quam si ceperis. Sed posteriorem sententiam nos confirmamus, quia multa accidere solent ut eam non capias. Apum quoque natura fera est. Itaque quae in arbore tua consederint, dantur, non magis tuae esse intelliguntur quam volucres quae in tua arbore nidum fecerint; ideoque si alius eas incluserit, is earum dominus erit; favos quoque, si quos effecerint, quilibet eximere potest. Plane integra re, si praevideris ingredientem fundum tuum, potes eum jure prohibere ne ingrediatur. Examen quoque ex alveo tuo si evolaverit, eousque tuum intelligitur, donec in conspectu tuo est, nec difficilis ejus persecutio est, alioquin occupantis barum fera natura est, nec ad rem pertinet quod ex consuetudine avolare et revolare solent, nam et apes idem faciunt, quarum constat feram esse naturam. Cervos quoque ita quidam mansuetos habent, ut in silvas ire et redire soleant, quorum et ipsorum feram esse naturam
Abbreviated transcription (Latin):
re cuuli.¶Com̃odis est itaq a
netustioe iure inciꝑe. pala estꝰ
nascuntur. simł atq ab aliquo
capta fiuint. iure gentiũ stati
est bonis id nãlis rõme occupati¬
fundo quis capiat: an in aliẽo¬
¶ Plane ꝗ alienum fundum in¬
greditur uenandi. aut aucupa¬
hiberi neȩ ingrẽdiarur. ¶Qie¬
quid aut eorum. ceꝑis eo usq
tuum ẽe intelligitur. donec tu¬
a custodia cohercetur. cum ueroͣ
euaserit ruamtodiam
et in nãlem libertatem se recepit
tuum ee desinit et rursus occupã¬
tis sit. nalem aut libertatem reci¬
pere intelligitur. cum uł occulos
offugerit uelua sit in ꝯspectutu¬
out difficił fit en ꝑsecuto ¶ Iud
quesitum est ansifem bestia ita
uuln̾ata sit ut capi possit. stati
tua intelligatur ee. ꝯbusdam eĩ¬
placuit statim tuam ẽe. ⁊ quous¬
q ruam uideri. donec eam ꝑseqͣ¬
ris. qd̾ si desieris ꝑseq. iam desi¬
nit tua ẽẽ ⁊ rursum fĩ occupã¬
tis. Alit̾ alii non putauerĩt tu

Expanded text:
commodius est itaque a vetustiore iure incipere. palam est nascuntur, simulatque ab aliquo capta fuerint, iure gentium statim us est id naturali ratione occupafundo quisque capiat, an alieno. Plane qui in alienum fundum ingreditur, venandi aut aucuparohiberi, ne ingrediatur. quidquid autem eorum ceperis, eo usque tuum esse intellegitur, donec tua custodia coercetur: cum vero evaserit custodiam tuam et in naturalem libertatem se receperit, tuum esse desinit et rursus occupantis fit. naturalem autem libertatem recipere intellegitur, cum vel oculos tuos effugerit vel ita sit in conspectu tuo, ut difficilis sit eius persecutio. Illud quaesitum est, an, si fera bestia ita vulnerata sit ut capi possit, statim tua esse intellegatur. quibusdam placuit, statim tuam esse et eo usque tuam videri, donec eam persequaris; quodsi desieris persequi, desinere tuam esse et rursus fieri occupantis. alii non
Abbreviated transcription (Latin):
prohibimo excepta cã redepti¬
ons captiuorum ⁊ famis/ Siꝗs
u̾o auctoritate sua qi sacrũ sibi
dstitut̾it sacrum non est. s pro¬
phanum ¶ Tocus aut in quo
sacre edes edifficate sunt ⁊ diru¬
to ediffito adhuc sacer locus ma¬
net. ut ⁊ papinian scripsit. ⁊¬
¶Religiosum locum unusꝗsq
s ua uoluntate faci. dum mor¬
tuum infert in locum suum¶
comunem auł locum purum
inuito sotio inferre non l ¶n
ceteris l inferre. ¶It̾m si alienus
usus fuit est ꝓpͥerarium placet.
nisi ꝯsentiente usu fructuario
locum religiosissimum no face̾.¬

Expanded text:
ohibuimus, excepta causa redemptionis captivorum. si quis vero auctoritate sua quasi sacrum sibi constituerit, sacrum non est, sed profanum. locus autem, in quo sacrae aedes aedificatae sunt, etiam diruto aedificio, adhuc sacer manet, ut et Papinianus scripsit. Religiosum locum unusquisque sua voluntate facit, dum mortuum infert in locum suum. in communem autem locum purum invito socio inferre non licet:ceteris licet inferre. item si alienus usus fructus est, proprietarium placet, nisi consentiente usufructuario, locum religiosum non face
Abbreviated transcription (Latin):
ringuitur cognitõ suspecti ¶Si
ꝗs tutor copiam sui non fiat ait
alimenta pupillo non discernã¬
tur. cauerur epła duorum seue¬
ri ⁊ antonini ut inpossõnẽ bo¬
norum eius pupillus mrtat᷑.
⁊ que mora deteriora sunr fut᷑a.
dato curatore detrahi iubentur.
ergo ut suspectus remou̾̃i pot̾it
presens negat ꝑꝑ mopiam ali
prefectum urbis puniendum
placuit. sicut ille remittatur. qr
data pecunia tuinisterium tute¬
le redemerit. ¶Libertus quoq
si fraudelenter gessisse tutelam
filiorum uł nepotum patͦm ꝓ
bet᷑ ad p̾fectũ urb̾ remittit᷑ pu¬
mendus¶ Nouissie sciend̾ ẽ eos
ꝗ fraudulent̾ turelã uł curã ad
sitũ tutoris maliuolũ ñ mitat
s diuti grassandi ĩ re familiari

Expanded text:
tinguitur cognitio suspecti. Si tinguitur cognitio suspecti. Si quis tutor copiam sui non faciat, ut alimenta pupillo decernantur, cavetur epistula divorum Severi et Antonini, ut in possessionem bonorum eius pupillus mittatur: et quae mora deteriora futura sunt, dato curatore distrahi iubentur. ergo ut suspectus romoveri poterit praesens negat propter inopiam alimpraefectum urbis puniendum placuit, sicut ille remittitur, qui data pecunia ministerium tutelae redemit. Libertus quoque, si fraudulenter gessisse tutelam filiorum vel nepotum patroni probetur, ad praefectum urbis remittitur puniendus. Novissime sciendum est eos, qui frandulenter tutelam vel cusitum tutoris maleuolum non mutat, sed diutius grassandi in re familiari
Abbreviated transcription (Latin):
¶Consequens est ut iudeamus
ꝗ possunt suspectos postulare.
Et sciendum est qiͣ publicam ẽe
accõm hanc. hoc est homnibus
patere. quinĩmo ⁊ mulieres ad¬
pietatis nc̃citudine ducte: ad
hoc ꝓcedunt. ut puta mat̾. nu¬
trix quoq. ⁊ auia possunt põt
tellexerit non sexus uerecũdraᷤ
egredient̾. s pietate ꝓductam.
non possit ꝯtinere inuiriam pu¬
pillorum pretor admittit eam
adaccusatom ¶ In puberes ni
possunt tutores suos suspectos pꝰ¬
tulare ¶S puberes autem cu¬
ratores suos ex ꝯsilio nct̾iorum.
suspectos possunt arguere. ⁊ ita
diuus seuerus ⁊ antoninus rtᷤ¬
soluendo. est ut uiliand quoꝙy :¬
rescripsit. S antequam incipiaᷤ
gerere turelam tutor posse eñ qͣ
¶Suspectus autem remotus si
quidem obdolum in famis ẽ. si
ob culpam non eque. Siquis
autem suspectus postulatur añ
quam cognito fimatur. int̾dui¬
tur ei administrato ut papmia¬
ti cognito suspecta fuerit. postea¬
q tutor uel curator decesserit. ex¬

Expanded text:
Consequens est, ut uideamus, qui possunt suspectos postulare: et sciendum est quasi publicam esse hanc actionem, hoc est omnibus patere. Quin immo et mulieres adpietate necessitudinis ductae ad hoc procedunt, ut puta mater. nutrix quoque et auia possunt. potest tellexerit, non sexus verecundiam egredientem sed pietate productam, non continere iniuriam pupillorum, admittit eam ad accusationem. Impuberes non possunt tutores suos suspectos postulare: puberes autem curatores suos ex consilio necessariorum suspectos possunt arguere: et ita divi Severus et Antoninus ressolvendo est, ut Iulianus quoque scripsit. sed et antequam incipiat gerere tutelam tutor, posse eum quasi Suspectus autem remotus, si quidem ob dolum, famosus est: si ob culpam, non aeque. Si quis autem suspectus postulatur, quoad cognitio finiatur, interdicitur ei administratio, ut Papiniacti cognitio suscepta fuerit posteaque tutor vel curator decesserit, ex
Abbreviated transcription (Latin):
dam enin nali iure ꝯinunia sũt
publica. quedam uniuersitatis.
quedam nullis. pluraq singulo¬
rum que uarus ex causis. cuiq
⁊ aqua ꝓfluens. ⁊ mare. ⁊ per l̾
litora maris. Nemo enĩ ad litus
maris accedere ꝓhibetur. dum tñ
uilł ⁊ monumeritis ⁊ edifficus
abstineat. qr non sunt uiris gen¬
tium sicut. ⁊ mare ¶ Flumina a
omnia.⁊ portus publica sunt.
Ideoq ius piscandi omnib ꝯmu¬
ne est. in portu flumunboq. Est
aut litus maris qͣten pbernus
fluctus maximꝯq excurrit. ¶Ri¬
parum quoq usus publicus est
iuris gentium sicut iꝑid flumi¬
care ⁊ funes arborib ibinatis:
religare. honz aliqd̾ in hus repo¬
nere. cuilz liberum est sicut per
tas earum illorum est quoru pre¬
dus adherent. qua de ca arbores
quoq inhustem nate corumdẽ
sunt. ¶Literorum quoq usus
publicus iuris gentium est. sic
ip̃n maris ⁊ obio ꝯbuslib libe¬
rum est cam ibi imponie in qua
se recipiant sicut rescia exsicare

Expanded text:
dam naturali iure communia sunt uaedam uniuersitatis, quaedam nullius, pleraque singulorum, quae uariis ex causis cuique  aqulitora maris. nemo igitur ad litus maris accedere prohibetur, dum tamen villis et monumentis et aedificiis abstineat, quia non sunt iuris gentium, sicut et mare. Flumina autem omnia et portus publica sunt: ideoque ius piscandi omnibus commune est in portibus fluminibusque. Est autem litus maris, quatenus hibernus fluctus maximus excurrit. Riparum quoque usus publicus est iuris gentium sicut ipsius flumilere, funes ex arboribus ibi natis religare, onus aliquid in his reponere cuilibet liberum est, sicuti per tas earum illorum est quorum praediis haerent: qua de causa arbores quoque in iisdem natae eorundem sunt. Litorum quoque usus publicus iuris gentium est, sicut ipsius maris: et ob id quibuslibet liberum est, cse recipiant, sicut retia siccare
Abbreviated transcription (Latin):
deeo ilo ꝙ teiectũ effusũue est
dupli qu̾ti dampnũ datũ sit:
constinta ẽ accõ ob homiem.
uero liber occisum quinqͣin¬
ta aurcoꝵ pena constuintur
si ueit inuet nocitũ qr ei ẽẽ di¬
cetur qnͣtum obeam rem eqũ
urditi eẽ indebum: accio datur
¶Iudex enĩ computare di ni
cedes nieditis prestitas cetera¬
qr impendia que incuratio¬
ne frã funt preterea opaꝵ qui¬
bus caruit aut carituro est ob
ullud q mutilis tcs̃ est si filius
deiectũ effusum uc sit suie
suic quro poĩtum suspensũ ue
habu̾it cuius cãus pentulesꝰ
ẽ iutiano placuit iꝑatie̾ nui¬
agendum. ¶ Quod et in fili¬
c familias uudice obfuandũ ẽ
qui litt̾ suam fecĩt. ¶ Itẽ eti¬
tor nains aut cauponc aut
stabrili. tecolo aut tefurto ꝙ. ĩ
nai: aut in caupona aut ui
stabulo fcã factum eut qrͣ
malefitio teneri indeturs p.
modo ipĩus nullũ ẽ inalefitiũ
set alicuius coumi quoꝵ opa
nauem aut caupenẽ aut sta¬
bulũ eecet. Cum enĩ neq ꝯͣ¬

Expanded text:
vero quod deiectum effusumve est, dupli quanti damnum datum sit, constituta est actio. ob hominem vero liberum occisum quinquaginta aureorum poena constituitur: si vero vivet nocitumque ei esse dicetur, quantum ob eam rem aequum iudici videtur, actio datur: iudex enim computare debet mercedes medicis praestitas ceteraque impendia quae in curatione facta sunt, praeterea operarum quibus caruit, aut cariturus est, ob id quod inutilis factus est. Si filius deiectum effusumve sit, sive quid positum suspensumve habuerit cuius casus periculosus est: Iuliano placuit, in patrem nulagendum. quod et in filiofamilias iudice observandum est, qui litem suam fecerit. Item exercitor navis aut cauponae aut stabuli de dolo aut furto, quod in nave aut in caupona aut in stabulo factum erit, quasi ex maleficio teneri videtur, si modo ipsius nullum est maleficium, sed alicuius eorum, quorum opera navem aut cauponam aut stabulum exerceret: cum enim neq
Abbreviated transcription (Latin):
bilem scripsit. Qui tenorem si
obẜuauerĩt homines. liceat eis
adire ⁊ hrditatem. ⁊ intantum
reneri in quantum ualere bona
heditatis dtingit ut ex hac causa
nz deliberatois auxilium eis fiat
timauerit ⁊ sese ueteri graua¬
numa dictõnis supponere ma¬
lint. ¶ Item extranens testam̃¬
to institutus aut ab intestato
ad legittimam heditatem uoca¬
tus pot aut pro h̾ete gerendo. ł
⁊ ruida uoluntate suscipiente
h̾editatis hr̃s fĩ. ¶Pro hede at
quis gerere uidetur. si rebo hedi¬
tarus tanquam he̾des utatur r
uendendo res hroitarias. aut pꝰ¬
dia colendo locando ue ⁊ queqͦ
modo si uoluntatem suam decla¬
ret uł re. uł uerbis deadeundal¬
editate. dum modo sciat eum in
cu bonis pro hede gerit testa¬
tum intesiatum ut obisse ⁊ sic
eum Redem ẽẽ. Pro hede emi

Expanded text:
bilem scripsit, cuius tenorem si observaverint homines, licet eis adire hereditatem et in tantum teneri in quantum valere bona hereditatis contingit, ut ex hac causa neque deliberationis auxilium eis fiat timaverint et sese veteri gravamini aditionis supponere maluerint. Item extraneus heres testamento institutus aut ab intestato ad legitimam hereditatem vocatus potest aut pro herede gerendo vel etiam nuda voluntate suscipiendae hereditatis heres fieri. pro herede autem gerere quis videtur, si rebus hereditariis tamquam heres utatur vel vendendo res hereditarias aut praedia colendo locandove et quoquo modo, si voluntatem suam declaret vel re vel verbis de adeunda hereditate, dummodo sciat, eum in cuius bonis pro herede gerit testato intestatove obiisse et se ei heredem esse. pro herede enim
Abbreviated transcription (Latin):
morris tempore fuisse. s opus
est ur pat̾ en iuuo patre suode¬
sierit Res suus hes ee aut mor¬
te interceptus aut qualz alia
rõe liberatus a potestate. tunc eĩ
nepos neptis ue in locum. pris su¬
mestici suit. ⁊ inuo ꝗdem patre

Expanded text:
mortis tempore fuisse, sed opus mortis tempore fuisse, sed opus est ut pater eius vivo patre suo desierit suus heres esse, aut morte interceptus aut qualibet alia ratione liberatus potestate: tunc enim nepos neptisve in locum patris sumesti
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯtinentur. ¶Qaut de qͣrta:
dixims ita inreluig̾e onmest.
ut sũ uns fuerit. sũ plures qbꝰ
agere de mosficioso restamẽto
ꝑmittitur. una quarta eis da¬
Dicuntur aut sui nctarii
aut extranei nct̾arius
heres est ẜuus hes insti¬
siue nolit om̃imodo post mor¬
tem testatoris pocio liber ⁊ ne¬
cessarius hões fit. Onde ꝗ facul¬
tates suas suspecras hñt. solẽt
tituere ut si creditoxrib satisũ
fiat. pocis eid hrdis bona quã
ip̃is testatoris acreditoribo poᷤᷤ¬
si deatur. ⁊ uel distrabantur.
uel inter eos dundantur ꝓ h
mainen incomodo illd ei como¬
dum pr̃atur ut ea que posti
mortem patroni sui sibi adꝗsi¬
erit ip̃i reẜuentur. ⁊ quanuĩ
non sufficiunt bona defuncti
creditorib. iterum ex ea ca res
en quas sibi adꝗsiuit si uẽiuit.¬
ueluti filis. filia. nepos. neptis¬
ue ex filio ⁊ deinceps cet̾i liberi
qui modo in potestare morien¬
tis fuerit. s ut nepos neptis¬
ue sui hr̃des sint. non sufficit
enum eam ne inpotestareaui

Expanded text:
a diximus, ita intellegendum est, ut, sive unus fuerit sive plures quibus agere de inofficioso testamento permittitur, una quarta eis dadicuntur aut sui et necessarii aut extranei. Necessarius heres est servus heres instisive nolit, omnimodo post mortem testatoris protinus liber et necessarius heres fit. unde qui facultates suas suspectas habent, solent tituere, ut, si creditoribus satis non fiat, potius eius heredis bona quam ipsius testatoris a creditoribus possideantur vel distrahantur vel inter eos dividantur. pro hoc tamen incommodo illud ei commodum praestatur, ut ea quae post mortem patroni sui sibi adquisierit ipsi reserventur: et quamvis non sufficiant bona defuncti creditoribus, iterum ex ea causa res eius, quas sibi adquisieritveluti filius, filia, nepos neptisque ex filio et deinceps ceteri liberi, qui modo in potestate morientis fuerint. sed ut nepos neptisve sui heredes sint, non sufficit eum eamve in potestate avi
Abbreviated transcription (Latin):
tis uł res eis fuerit relictadem
officioso querela quiescente idꝙ
ꝑtis repleatur. l non fuerit. ad¬
iectum boĩ uiri arbitratu debe̾
eam ꝯpleri. ¶Si tutor nonniẽ
pupilli cui tutelam gerebat.
ex testamento prĩs sui legarũ
accepit. cum nicħ̾ erat ip̃i tu¬
tori renctum apre suo. nichoꝰ
possit nomine suo de moffitõ
prĩs testamento ag̾e. S ⁊ si e
dtrario pupilli nomine tibi
nnchil relictum fuerit. demof¬
firioso egerit. ⁊ suꝑatus ẽ ipe
tutor ꝙ sibi in codem testamẽ¬
to legatum pelictum est non a¬
mittit. ¶Igit᷑ quartam quisd
here ut indr offitioso testamẽto
agere non possit sũ iure s̾edita¬
rio. sũ iure legati uel fidei omi¬
ssi. uel si mortis causa ei quaita
donata fuerit uel inter uiuos
in hus tantumodo casib quor¬

Expanded text:
tis vel res eis fuerit relicta, de tis vel res eis fuerit relicta, de inofficioso querela quiescente, id partis repletur, licet non fuerit adiectum, boni viri arbitratu debere eam repleri. Si tutor nomine pupilli, cuius tutelam gerebat, ex testamento patris sui legatum acceperit, cum nihil erat ipsi tutori relictum a patre suo, nihilo minus possit nomine suo de inofficioso patris testamento agere. Sed et si e contrario pupilli nomine, cui nihil relictum fuerit, de inofficioso egerit et superatus est, ipse quod sibi in eodem testamento legatum relictum est, non amittit. Igitur quartam quis debet habere, ut de inofficioso testamento agere non possit: sive iure hereditario sive iure legati vel fideicommissi, vel si mortis causa ei quarta donata fuerit, vel inter vivos in his tantummodo casibus, quor
Abbreviated transcription (Latin):
uiberos uel ex hrdent uel
omtunt. inductum ẽ.
ur demoffõ testamento agere
possint liberi qui queruntur.
aut miq ex Redatos aut iniq̃
p̾teritos. ħ colore qi non sarre
autem liberis ꝑmissum est ꝑe̾tũ
testamentum in officiũ accusare
uerum ⁊ ꝑentib liberorum. So¬
ror autem et frater rurpib ꝑso¬
nis scriptis hrdib ex sacris ⁊sti¬
turionib prelati sunt non ergo
Stra oms hrdes agere possunt.
ultra gͥ fratres et sorores cogna¬
ri nullo modo aut agere possũt.
mum de mofficioso testamento
age possunt: si in illo auo iuire
ad bona defuncti uẽĩre possunt.
nam qui alio iure uẽnit. adto¬
tam hrditatem uel ꝑtem eius
de in offitio ag̾e̾ non possunt.
¶Uost humi quoq qui m illo
alio iure ueire possunt. de i¬
offitioso agere possunt. S ita
Baccipienda sunt. si nicb̾ eis pe¬
nitus a restatorib testamento
relictum est. ꝙ nra ꝯstitutio ad
uerecundiam nature introdurx
Si uo quantacumq ꝑs h̾edita¬

Expanded text:
liberos suos vel exheredant vel omittunt, inductum est ut de inofficioso testamento agere possint liberi, qui queruntur, aut inique se exheredatos aut inique praeteritos, hoc colore, quasi non sanae autem liberis permissum est parentum testamentum inofficiosum accusare, verum etiam parentibus liberorum. soror autem et frater turpibus personis scriptis heredibus ex sacris constitutionibus praelati sunt: non ergo contra omnes heredes agere possunt. ultra fratres et sorores cognati nullo modo aut agere possunt mum de inofficioso testamento agere possunt si nullo alio iure ad bona defuncti venire possunt. nam qui alio iure veniunt ad totam hereditatem vel partem eius, de inofficioso agere non possunt. postumi quoque, qui nullo alio iure venire possunt, de inofficioso agere possunt. Sed haec ita accipienda sunt si nihil eis penitus a testatoribus testamento relictum est. quod nostra constitutio ad verecundiam naturae introduxit. sin vero quantacumque pars heredita
Abbreviated transcription (Latin):
uł alii adꝗtere l non põt facetes¬
tamentum. ⁊ ideo furiosus et m¬
utus ⁊ post humus ⁊ infans. ⁊
filis familias ⁊ ẜuus alieno testa¬
menti factionem b̾rduntur. lic
cnim testamentum fac̾e nõ pos¬
sunt: attamen extestamento ur
sibi uł aluis adqrere possunt ¶Ex¬
traneis aut hedibꝰ de liberandi.
potestas est. de ad enuda heditare
uł non ad eunda s sũ is cinabsti¬
miscuerit bonis heditaruis siue
re lz. licz adierit postea relinquẽ¬
de h̾editatis facultatem non ht
nisi minor fit annis .xxu. Maz
teris omnib caĩs deceptis ⁊̃ et si
tem̾e dampnosam h̾editatem sus¬
ceperint. pretor succurrit. Scied̾
cu post aditam heditatem grãde
es alienum qd̾ addite h̾rditatis

Expanded text:
vel alii adquirere, licet non potest facere tesvel alii adquirere, licet non potest facere testamentum. et ideo et furiosus et mutfiliusfamilias et servus alienus testamenti factionem habere dicuntur: licet enim testamentum facere non possunt, attamen ex testamento vel sibi vel alii adquirere possunt. Extraneis autem heredibus deliberandi potestas est de adeunda hereditate vel non adeunda. sed sive is cui abstimiscuerit se bonis hereditariis, sive re licet, adierit, postea relinquendae hereditatis facultatem non habet, nisi minor sit annis viginti teris omnibus causis deceptis, ita et si temere damnosam hereditatem susceperint, praetor succurrit. Scienducum post aditam hereditatem grande aes alienum, quod aditae hereditatis
Abbreviated transcription (Latin):
q nccͣi uo ideo dicuntur. qr om̃i¬
modo sũ uelint siue nolint ran
ab intestaro quam ex testamẽto
h̾rdes fiuint. s hus pretor ꝑmitrit
uolentib abstinere se ab ħedita¬
te ut poci pentis quam ipoꝵ boã
¶Ceteri qui testatoris niri sb̾iec¬
ti non sunt exͣnͣei hrdes appellat᷑.
Itaq uberi quoq tiũ ꝗ in potesta¬
te ur̃a non sunt hrdes a nobis
instituti. ex̃nei hrdes indentur.
qua de cã ⁊ qui hrdes amatre ins¬
tituuntur: codem modo sunt. qr
femine in potestate liberos non
institutus ⁊ post testamentun
stin ab eo maunissus eodem
nuo hoetur. ¶In extrancis hedi¬
bo illd̾ obẜuatur. ut si cum eis
uo restaroris ut effcm hat. hoc
amplid ⁊ cum adierit heditatẽ
l̾e̾dis eo uel maxie tp̃r inspicied
est quo adqrit heditatem. medi¬
o aut tpr inter fcm̃ testamentũ
⁊ mortem testatoris uel ꝯdin¬
onem iustitutionis existentez
mutatõ uiris hr̃di non uocet qr¬
eno testamento. uel ĩpe capere p̾t

Expanded text:
 vero ideo dicuntur quia omnimodo, sive velint sive nolint, tam ab intestato quam ex testamento heredes fiunt. sed his praetor permittit volentibus abstinere se ab hereditate, ut potius parentis quam ipsorum boCeteri, qui testatoris iuri subiecti non sunt, extranei heredes appellantur. itaque liberi quoque nostri qui in potestate nostra non sunt, heredes a nobis instituti, extranei heredes videntur. qua de causa et qui heredes a matre instituuntur eodem numero sunt, quia feminae in potestate liberos non institutus et post testamentum factum ab eo manumissus eodem numero habetur. In extraneis heredibus illud observatur, ut sit cum eis vero testatoris, ut effectum habeat. hoc amplius et cum adit hereditatem heredis eo uel maxime tempore inspiciendum est, quo adquirit hereditatem. medio autem tempore inter factum testamentum et mortem testatoris uel condicionem institutionis exsistentem mutatio eno testamento vel ipse capere potest
Abbreviated transcription (Latin):
nec alium heredem effec̾it. In co
Et ruprum ꝗdemi testamentũ
lmodo efficitur ¶ Auo aut m̾o
testamenta iuire facta infirmãt᷑.
ułi cum is qui fecerit testamtũ
capite diminutus sit. ꝙ ꝗb mo¬
dis accidit. primo libro tradidi¬
mus ¶ Noc au̾t ca̾u inita fĩ tes¬
tamenta dicinitur. cum alioq¬
ꝑꝑ capitis diminutom irrita
fiunt possums nicħo ruptadi¬
cere. s qr sans comodis erat si¬
gulas causas singłis applłatoi¬
b distingui. ideo quedam non

Expanded text:
neque alium heredem effecerit: in eo neque alium heredem effecerit: in eo et ruptum quidem testamentum hoc modo efficitur. Alio quoque modo testamenta iure facta infirmantur, veluti cum is qui fecerit testamentum capite deminutus sit. quod quibus modis accidit, primo libro rettulimus. Hoc autem casu irrita fieri testamenta dicuntur, cum alioqer capitis deminutionem inrita fiunt, possunt nihilo minus rupta dici. sed quia sane commodius erat singulas causas singulis appellationibus distingui, ideo quaedam non
Abbreviated transcription (Latin):
Otest aut quis in restamẽ¬
o suo plures gradus hr¬
ta si ille h̾res non fuerit. il¬
le hores esto ⁊ deinceps inquarii
uelit testator sb̃stiruere põt et
Et ples munius locum possunt
substitui uel unus. in loco płiũ
uł singuli. in singulis uel mu¬
cem ip̃i qui ħedes instituti suit.
Et si ex dispib portiomib hẽ¬
et uullam mentionem in substi¬
tutione huit ꝑtium eas indet᷑
ꝑtes in substitutione dedisse qs
ininstitutione expressit et ita
diuus pius rescripsit. S si m¬
testitudo hordi ⁊ eo edi suo sb̾sti¬
tuto dato. alius sb̾stitutus fu̾it
diuus seuerus et anton. rescͥp¬
serunt sine distinctione adurrã¬
¶ Si ẜuum alienum quis parre¬
fanuł. arbitratus hordem scripse¬
rit. et si hr̾s non e̾et. menium
h̾edem substituerit. isq ẜuus
uissu dñi adierit heditatem. m̃¬
nius inpartem admittitur. Ii¬
la enim uerba si h̾rs non erit
ineo quid ẜuo quem alieno uiti
subiectum ẽe testator scit. sic
accipiuntur. si uo ip̃e heres erit.

Expanded text:
otest autem quis in testamento suo plures gradus herta ‘ si ille heres non erit, ille heres esto ’; et deinceps, in quantum velit, testator substituere potest et Et plures in unius locum possunt substitui, vel unus in plurium, vel singuli singulis, vel invicem ipsi qui heredes instituti sunt. Et si ex disparibus partibus hereet nullam mentionem in substitutione habuerit partium, eas videtur partes in substitutione dedisse quas in institutione expressit: et ita divus Pius rescripsit. Sed si instituto heredi et coheredi suo substituto dato alius substitutus fuerit, divi Severus et Antoninus sine distinctione r servum alienum quis patremfamilias arbitratus, heredem scripserit et, si heres non esset, Maevium ei substituerit, isque servus iussu domini adierit hereditatem, Maevius in partem admittitur. illa enim verba ‘ si heres non erit ’, in eo quidem quem alieno iuri subiectum esse testator scit, sic accipiuntur: si neque ipse heres erit
Abbreviated transcription (Latin):
quos inter filios h̃rdes
tirutiones uocat existat
ꝯinsuccessionem quom̾o am¬
plectatur. tunc ex lege .xii.t.
mo quoq lib̾o tradidim cog¬
pr̾e nati fres agnan sibi sunr.
qr ⁊ osanguinei uocantur. nͦ
⁊ inuicem is illi agnatus est
eodem nũo sunt prẽs prueles

Expanded text:
quos inter suos heredes titutiones vocant, extat aut successionem quoquo modo amplectatur: tunc ex lege duodecimmo quoque libro tradidimus, cogpatre nati fratres agnati sibi sunt, qui etiam consanguinei uocantur, necratris filio et inuicem is illi agnatus est. eodem numero sunt fratres patrueles
Abbreviated transcription (Latin):
tituitur Cum gͥ aliꝗs scrip¬
serit luciꝰ ticis hr̃s esto: pot̾it
aditere. Rogo te lucii ticii. ut
cum primum possits h̃rditatẽ
meam adire. eam garo seio res
riruas. ¶Porest autem quisq
er de ꝑte restituenda h rçẽ raza¬
re. ⁊ li berum est uł pure uł sb̾
sum. uel ex die certo. Restitu¬
ta aut heditarem is ꝗdem resti¬

Expanded text:
tituitur. cum igitur aliquis scriptituitur. cum igitur aliquis scripserit: ‘ Lucius Titius heres esto ’, poterit adicere: ‘ rogo te, Luci Titi, ut, cum primum possis hereditatem meam adire, eam Gaio Seio reddas restituas ’. potest autem quisque et de parte restituenda heredem rogare: et lsa uel ex die certa. Restituta autem hereditate is, qui resti
Abbreviated transcription (Latin):
transeam ad fidei dinissa
et prid de h̾editatib fidei¬
Uinissarus uideamus. Sci¬
cudum itaq est omĩa fidei cõ¬
missa pͥmis tempib infirma
ẽcnemo inuitus cogebantur
pre id de quo rogatus erat sq̃bo
enim non poterant. hereditateᷤᷤ
uł legata relinquere si relinq̃¬
bant fidei ⁊missebant eorum
qr caꝑe ex testamẽto poterant.
⁊ ĩo fidei ꝯmissa applłata sunt.
bantur ꝯtinebantur ¶Postea
primꝯ diuus angustus semel
it̾umq grã ꝑsonarum motus.
uł qr ꝑ ip̃i salutem rogatus ꝙ
dic̾e̾tur. aut ob insignem qͦꝵ¬
dam ꝑfidiam ꝯuissit ꝯsilib
anctoritatẽ suam interponere.
qd qr iustũ uidebatur ⁊ popula¬
tim ⁊ pretor ꝓpͥus c̾aretur qui
fidei ꝯmissarus diceret. quem
fidei ꝯmissarium applłabant᷑.
¶Inprimis gͥ sciendum ẽ op̾
ẽe ut aliꝗs recto uire restam̾¬
to h̾es instituatur enq fider
mictat᷑. ut eam ħ̾rditarem a¬
lii restituat. alioqum in utile
est rest̾m in quo nemo łes ĩs¬

Expanded text:
transeamus ad fideicommissa. et prius de hereditatibus fideicommissariis videamus. Sciendum itaque est, omnia fideicommissa primis temporibus infirma esse quia nemo invitus cogebatur praestare id de quo rogatus erat: quibus enim non poterant hereditates vel legata relinquere, si relinquebant, fidei committebant eorum qui capere ex testamento poterant: et ideo fideicommissa appellata sunt, bantur, continebantur. postea primus divus Augustus semel iterumque gratia personarum motus, vel quia per ipsius salutem rogatus quis diceretur, aut ob insignem quorundam perfidiam iussit consulibus auctoritatem suam interponere. quod, quia iustum videbatur et populatim etiam praetor proprius crearetur, qui fideicommissis ius diceret, quem fideicommissarium appellabant. In primis igitur sciendum est, opus esse ut aliquis recto iure testamento heres instituatur, eiusque fidei committatur ut eam hereditatem alii restituat: alioquin inutile est testamentum in quo nemo heres ins
Abbreviated transcription (Latin):
empte et uendite hrditans
stipłones interponebanturs
si recusat scriptus h̃rs adire
hrditatem ob id ꝙ dicat eã sibi
susceptam ẽẽ. qiͣ dampnosam.
cauetur pegasiano senatus ⁊¬
sulto ut desiderante eo cui ro
ris adeat et restituat hr̾ditatẽ¬
mutiliter legarinec quisquã
ꝓficere. si uiuo testatore de po¬
potestate hrdis exierit qr qd ĩ¬
utile foret legarum si statim
post fc̃m testamentum deces¬
siss testator ħ nond ideo ua¬
lere qr diutius testator iuxit
¶Sub ꝯditione uo recte legat᷑
ut reqratnz aut quo tpr dies
legati cedist in potestate hr¬
non dubitatur. Nam ⁊ sista¬
tim post fcm̃ restamentum de¬
cesserit testator non tñ ap̾eũ
qͥ bor̃s sit dies legati cedere ĩtel¬
ligitur. cum h̾editas alegato
mini adeat Reditatem in alt̾iꝰ
potestatem translatus sit. uł
manumissus ip̃e h̾res efficitur
nescit legatum. et non ł̾ediᷤ.¬
¶Et non hrdis institutionez
in utilit̾ antea legabatut. qr
ueluti cap̾ atq fundatũ intel¬

Expanded text:
emptae et uenditae hereditatis stipulationes interponendae sunt. Sed si recuset scriptus heres adire hereditatem ob id, quod dicat eam sibi suspectam esse quasi damnosam, cauetur Pegasiano senatus consulto, ut desiderante eo, cui reris adeat et restituat, proindeutiliter legari, nec quidquam proficere si vivo testatore de potestate heredis exierit, quia quod inutile foret legatum, si statim post factum testamentum decessisset testator, hoc non debet ideo valere, quia diutius testator vixerit. sub condicione vero recte legatur, ut requiramus, an, quo tempore dies legati cedit, in potestate hernon dubitatur. nam et si statim post factum testamentum decesserit testator, non tamen apud eum qui heres sit dies legati cedere intellegitur, cum hereditas a legatomini adeat in alterius potestatem translatus sit, vel manumissus ipse heres efficitur:nescit legatum. Ante heredis institutionem inutiliter antea legabatur, sciveluti caput atque fundamentum intel
Abbreviated transcription (Latin):
ditas ⁊ s aheno iuri subiecti sũt
prefersifitur ⁊ sangumeis ⁊ agnͣ¬
tis de functe mr̃is. ¶ S cum ex
B̾ senatus ꝯsulto nepotes ad aui¬
e successionem simo uire non
uocabanturł postea ħ ꝯstitutõ¬
nib principalib emandatum
est. ut adsiłituoinem filiorũ fili¬
arumue ⁊ nepotes neptis ueu

Expanded text:
no iuri subiecti sunt: et praeferuntur et consanguineis et adgnatis defunctae matris. Sed cum ex hoc senatus consulto nepotes ad aviae successionem legitimo iure non vocabantur, postea hoc constitutionibus principalibus emendatum est, ut ad similitudinem filioram filiarumque et nepotes et neptes
Abbreviated transcription (Latin):
et legatis nec non infidei ꝯmus¬
sis et libetatib pro non scrip¬
to hr̃. S plures ꝯditõe in institu¬
tione ad scripte sunt. siquid ⁊
iuncteim ut puta si illud et id̾
fc̾m fuerit: omnib pendumẽ
si sepatim. uli si isld̾ aut illud:
quam uidit. h̃rdes institui posst̾.
ueluti si fris filios pegrinatos ig
tis in utilem ꝯstitutionem nõ¬

Expanded text:
et legatis nec non in fideicommissis et libertatibus pro non scripto habetur. Si plures condiciones institutioni adscriptae sunt, si quidem coniunctim, ut puta ‘ si illud et illud factum erit ’, omnibus parendum est: si separatim, veluti ‘ si illud aut illud vidit, heredes institui possunt, veluti si fratris filios peregri natos, igtis inutilem institutionem no
Abbreviated transcription (Latin):
ea ꝑemantipationem quoq de¬
sinunt liberi in potestate pentũ
eẽ. s ea emantipatio antea qdẽ
pantiquã legis obẜuatõnem
procedebat que per imaginari¬
as qdem uenditiones ⁊ interce¬
dentes manumissiones celebrã¬
tur. uł ex impiali rescripto. Nrã
aũt ꝓuidentia ⁊ ħ in melis per
constitutionem nrãm reforma¬
uit ut fictõne pristina explosa
rectauia ap̾ ꝯpetentes uidices
uel magistratus parentes intrẽt.
⁊ filios suos ⁊ filias uł nepotes
uł neptes ac teinceps sua manu
dimitant s tunc ex edicto p̾to¬
ris in hum filii uł filie nepotis
te mamimissus uł mauumissa
fuerit. eadem uira prestantur
pentique tribuunt᷑ patrono in
bonis liberti. Et preterea si inpu¬
bes sit filis uł filia uł cet̾i. ipse
parens exnumissione tutelam
eius tiancistitur ¶ Anm̃o uen¬
Diant̃ scimus liberum ẽẽ arbit᷑¬
sm ei qui filium. ⁊ ex eo nepotẽ
uł neptem in potestate hẽbit fi¬
lium ꝗd de potestate dimutere
nepotem uel neptem retinere.

Expanded text:
ea emancipatione quoque desinunt liberi in potestate parentum esse. sed ea emancipatio antea quidem vel per antiquam legis observationem procedebat, quae per imaginarias venditiones et intercedentes manumissiones celebrabatur, vel ex imperiali rescripto. nostra autem providentia et hoc in melius per constitutionem reformavit, ut, fictione pristina explosa, recta via apud competentes iudices vel magistratus parentes intrent et filios suos vel filias vel nepotes vel neptes ac deinceps sua manu dimitterent. et tunc ex edicto praetoris in huius filii vel filiae, nepotis te manumissus vel manumissa fuerit, eadem iura praestantur parenti quae tribuuntur patrono in bonis liberti: et praeterea si impubes sit filius vel filia vel ceteri, ipse parens ex manumissione tutelam eius nanciscitur. Admonendi autem sumus liberum esse arbitrium ei, qui filium et ex eo nepotem vel neptem in potestate habebit, filium quidem de potestate dimittere, nepotem vero vel neptem retinere:
Abbreviated transcription (Latin):
näli ẜr nrãs ⁊stitutiones super
hus bĩtas in adoptionem ded̾it
ap̃ ꝯpetentem uidicem manifeᷤ¬
tauerit. peesente eo qͥ adoptatur
et non ꝯtraoicente nec non eo q
⁊ adoptionem plenissima ee a do¬
mino diximꝰ. ¶Ills̃ au̾t scire
oportet ꝙ si muro tua ex filio tu

Expanded text:
ndum nostras constitutiones super his habitas in adoptionem dederitapud competentem iudicem manifestavit, praesente eo qui adoptatur, et non contradicente nec non eo qui a adoptionem plenissimam esse antea diximus. Illud autem scire oportet, quod, si nurus tua ex filio tu
Abbreviated transcription (Latin):
ab hostib captus fuerit siłr di¬
potestaris ꝑentis insuspenso est.
¶Dcm̃ est aute post liminiuma
limine ⁊ post. Uñ ern quiab
hostib est infines nrõs postea ꝑ¬
uenit post li minio reuersũ rec¬
te diũs. Namlimina sit̃ in dom¬
ib finem quandam facuint sic
⁊ impu finem limen eẽ ueteres
eodem limite reuertebatur quo
amissus erat. S ⁊ qui captus
uictus hostib recupatur. Pt̃¬

Expanded text:
ab hostibus captus fuerit, similiab hostibus captus fuerit, similipotestatis parentis in suspenso esse. dictum est autem postliminium a limine et post, et eum qui ab hostibus captus in fines nostros postea pervenit postliminio reversum recte dicimus. nam limina sicut in domibus finem quendam faciunt, sic et imperii finem limen esse veteres eodem limine revertebatur quo amissus erat. sed et qui victis hostibus recuperatur, p
Abbreviated transcription (Latin):
state hr̃e desinit. Serui autem
pene efficiuntur ꝗ in metalluz
dampnantur.⁊ ꝗ bestiis subici¬
untur. ¶Silis familias si milita¬
uerit. uel sencitor uł d sul fuent
tia enim uł ꝯsularia dignitas de¬
prĩs potestate filium non libe¬
rat. si ex nr̃a ꝯstitutione summa
patricinatus dignitas. ilico im
ꝑialib codicillis p̾stitis filium¬
apotestate parria liberat. Mis
enim patiatur parrem ꝗd pon̾e
pemantipatois mod̾ sue potesta¬
tis nexib filiũ relaxare. imꝑa¬
toriam aut celsitudinem nõ ua¬
lere eum quem sibt patremele¬
git. ab aliena exiniere potestate.
Si ab hostib captus fuerit pa¬
rens quamius seruus hostium
fiat. tñ pendet us liberorum ꝓ¬
pter ius post liminii. qr hu qui
ab hostib capti sunt: si reuersi
fuerint omĩa pristina iura reci¬
inciuitate fuisse. Si u̾o ibi deces¬
serit. exinde ex quo captus est
pater filius sui uiris fuisse uide¬
tur. Ipẽ quoq filis nepos ne si

Expanded text:
state habere desinit. servi autem state habere desinit. servi autem poenae efficiuntur, qui in metallum damnantur et qui bestiis subiciuntur. Filius familias si militaverit, vel si senator vel consul fuerit tia enim vel consularia dignitas patris potestate filium non liberat. sed ex constitutione nostra summa patriciatus dignitas illico ab imperialibus codicillis praestitis a patria potestate liberat. quis enim patiatur patrem quidem posse per emancipationis modum suae potestatis nexibus filiam relaxare, imperatoriam autem celsitudinem non valere eum quem sibi patrem elegit ab aliena eximere potestate? Si ab hostibus captus fuerit parens, quamvis servus hostium fiat, tamen pendet, ius liberorum propter ius postliminii: quia hi qui ab hostibus capti sunt si reversi fuerint, omnia pristina iura reciin civitate fuisse: si vero ibi decesserit, exinde, ex quo captus est pater, filius sui iuris fuisse videtur. ipse quoque filius neposve si
Abbreviated transcription (Latin):
telligere possumo que deẜuis mͣ¬
numittendis suꝑ ius exposuimꝰ.
Hu u̾o ꝗ inpotestate pentis st̃.¬
.s parre mortuo eo sui iur̃ fuĩt.
S ħ distinctionem rescipit ¶ Nã
mortuo prẽ saue om̃imodo filiꝰ
filia ue si uiris efficiunt᷑. mor¬
tuo aũt ano nonom̃imodo ne¬
pos nepti s sui uiris fiunt. S
ita si post mortem ani inpotes¬
tate prĩs sui recasuri non sunt.
est. aut exut de potestate prĩs.
tunc hii qui inpotestare en ca¬
dere non possunt sui uiris fuĩt.¬
ficium in insulam deportatur
ciuitatem amitrit. sequitur ut
ciurum tollitur. ꝑm̃ ac si mor¬
tuo eodesmant liberi in potesta¬
restate pentis fit minsulam de¬
portatus fuerit desur inpores¬
tate pentis eẽ. S si ex indulgẽ¬
tia principali restituti fuerint
uł starum recipiunt. ¶Rele¬
gati aũt prẽs insulam inpotes¬
tare sua liberos retinent ⁊ex
contrario liberi relegati in poteᷤ¬
tare pentum remanent ¶De¬
ne ẜuus affectus filios in pote¬

Expanded text:
tellegere possumus quae de servis manumittendis superius exposuimus. Hi vero qui in potestate parentis sunt mortuo eo sui iuris fiunt. sed hoc distinctionem recipit. nam mortuo patre sane omnimodo filii filiaeve sui iuris efficiuntur. mortuo vero avo non omnimodo nepotes neptesque sui iuris fiunt, sed ita si post mortem avi in potestatem patris sui recasuri non sunt: est aut exiit de potestate patris, tunc hi, quia in potestatem eius cadere non possunt, sui iuris fificium in insulam deportatur, civitatem amittit, sequitur ut, anorum tollitur, perinde acsi mortuo eo desinant liberi in potestatestate parentis sit in insulam deportatus fuerit, desinit in potestate parentis esse. sed si ex indulgentia principali restituti fuerint,  statum recipiunt. Relegati autem patres in insulam in potestate sua liberos retinent: et e contario liberi relegate in postestate parentum remanent. Poenae servus effectus filios in pote
Abbreviated transcription (Latin):
titutionib ꝓ hac ꝑte suspec¬
tum est ut nemini liceat in
raꝑe rem mobilem uel semo¬
uentem. l suam eanden rẽ
existimet. S siquis ⁊tra sfa¬
dem rei pr̃are. Qd̾ non so¬
lumi in mobilib reb quera
ex hac ca̾ ab om̃i rapina ho¬
mines se abstineant. ¶Sa¬
ne in hac actoe nou uriq¬

Expanded text:
titutionibus pro hac parte prospectitutionibus pro hac parte prospectum est, ut nemini liceat vi rapere rem mobilem vel se moventem, licet suam eandem rem existimet: sed si quis contra stadem rei praestare. quod non solum in mobilibus rebus, quae rapex hac omni rapina homines abstineant. In hac actione non utiq