comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
x.ex sicilia nauibus oneraruis profecte cum iam nõ lon¬
ge a portu ruspine abessent conspicati naues caesarianas
quae in statione apud tabsum stabant ue ne in aduersa¬
riorum ut insidiandi gratia ibi commorantium classẽ
inciderent imprudentes uela in altum dederunt. ac di¬
u multumq iactati tandem multis post diebus iti siti
inopiaꝗ confecti ad caesarem peruenerunt. Quibus legio¬
nibus expositis memor in italia pristinae licentiae milita¬
ris ac rapinaꝵ certorum hominum paruulam modo causu¬
commeatu familiaq sua atq uimentis occupauiss& neq
militem unum ab sicilia sustuliss& postero die de suggestu
conuocatis omnium legionum tribunis centurionibusq
maxime uellem inquit homines suae petulantiae nimiȩq
libertatis aliquando finem fecissent. meaq lenitatis mo¬
destiae patientiaeq rationem habuissent. sed quoniam ipsi
sibi neꝗ modum neq terminum constituunt quo caeteri

Expanded text:
ex Sicilia navibus onerariis profectae, cum iam non lonex Sicilia navibus onerariis profectae, cum iam non longe a portu Ruspinae abessent, conspicati navis Caesarianas quae in statione apud Thapsum stabant, veriti ne in adversariorum ut insidiandi gratia ibi commorantium classem inciderent imprudentes, vela in altum dederunt ac diu multumque iactati tandem multis post diebus siti inopiaque confecti ad Caesarem perveniunt. § 54 Quibus legionibus expositis memor in Italia pristinae licentiae militaris ac rapinarum certorum hominum parvulam modo causucommeatu familia sua atque iumentis occupavisset neque militem unum ab Sicilia sustulisset, postero die de suggestu convocatis omnium legionum tribunis centurionibusque, 'Maxime vellem,' inquit, 'homines suae petulantiae nimiaeque libertatis aliquando finem fecissent meaeque lenitatis, modestiae patientiaeque rationem habuissent. Sed quoniam ipsi sibi neque modum neque terminum constituunt, quo ceteri
Abbreviated transcription (Latin):
serunt. quae res aliter aduersariis cedit. Namꝗ caesar ex
medio itinere copiis reductis equitibus suis auxilium tulit.
equites autem aduentu legionum animo addito conuersis
equis in numidas cupide insequentes dispersosq impetum
fecerunt. atq eos conuulneratos usq in castra regia reppu¬
lerunt. multosq ex iis interfecerunt. Quod ni in noctem
prelium ess& coniectum puluisq uento flatus omnium
prospectibus offeciss&r uba cum labieno capti in potestatem
caesaris uenissent. equitatusq uim leui armatura funditꝰ
ad internitionem deletus ess&. Interim incredibiliter ex
legionibus.iiii.&.ui. scipionis milites diffugere partim in
castra caesaris partim in quam quisq poterat regionem per¬
uenire. Itemq equites curiani diffisi scipioni eiusq copiis cõ¬
plures se eodem conferebant. Dum haec circum utzittam
ab utrisq ducibus ad ministrantur legiones du&e.uiiii. &

Expanded text:
serunt. Quae res aliter adversariis cecidit: namque Caesar ex serunt. Quae res aliter adversariis cecidit: namque Caesar ex medio itinere copiis reductis equitibus suis auxilium tulit; equites autem adventu legionum animo addito conversis equis in Numidas cupide insequentis dispersosque impetum fecerunt atque eos convulneratos usque in castra regia reppulerunt multosque ex eis interfecerunt. Quod nisi in noctem proelium esset coniectum pulvisque vento elatus omnium prospectui offecisset, Iuba cum Labieno capti in potestatem Caesaris venissent, equitatusque cum levi armatura funditus ad internecionem deletus esset. Interim incredibiliter ex legione IIII. et VI. Scipionis milites diffugere partim in castra Caesaris, partim in quas quisque poterat regiones pervenire; itemque equites Curioniani diffisi Scipioni eiusque copiis complures se eodem conferebant. § 53 Dum haec circum Uzittam ab utrisque ducibus administrantur, legiones duae, X. et VIIII.,
Abbreviated transcription (Latin):
us oppidum copias admouiss& oppugnareq cepiss& tecta la¬
tera suis munitionibus haber&: ne ab equitatus multitudi¬
ne circunuentus ab oppugnatione de terreretur. preterea qͦ
facilius colloquia fieri possent. & siqui perfugere uellent
id quod antea sape accidebat magno cum eorum periculo
tum facile & sine periculo fier&. Uoluit etiam experiri tũ
facile hostem si propius accessiss& haber& ne in animo dimi¬
care. Accedebat etiam ad reliquas causas quod is locus de¬
ante dixi fiebant a legionibus interim pars acie instructa
ante opus sub hoste stabat equites barbari leuisq armature
preliis minutis cominus dimicabant. Caesar ab eo opere cũ
iam sub uesperum copias in castra reducer& magno ĩ cur¬
su cum omni equitatu leuiq armatura uiba scipio labienuᷤᷤ
in legionarios impetum fecerunt. Equites caesariani ex ui
uniuerse subitae ꝗ hostium multitudinis pulsi parumꝑ ces¬

Expanded text:
us oppidum copias admovisset oppugnareque coepisset, tecta laus oppidum copias admovisset oppugnareque coepisset, tecta latera suis munitionibus haberet, ne ab equitatus multitudine circumventus ab oppugnatione deterreretur, praeterea quo facilius colloquia fieri possent et, si qui perfugere vellent, id quod antea saepe accidebat magno cum eorum periculo, tum facile et sine periculo fieret. Voluit etiam experiri, cum propius hostem accessisset, haberetne in animo dimicare. Accedebat etiam ad reliquas causas quod is locus deante dixi fiebant a legione, interim pars acie ante opus instructa sub hoste stabat; equites barbari levisque armatura proeliis minutis comminus dimicabant. § 52 Caesar ab eo opere cum iam sub vesperum copias in castra reduceret, magno incursu cum omni equitatu levique armatura Iuba, Scipio, Labienus in legionarios impetum fecerunt. Equites Caesariani vi universae subitaeque hostium multitudinis pulsi parumper ces
Abbreviated transcription (Latin):
Caesar equitatu ante premisso inscius insidiaꝵ cim ad cum
locum ueniss&. abusi siue obliti preceptoꝵ labieni ueriti ne
in fossa ab equitibus opprimerentur rari ac singuli de ru¬
pe prodire & summam petere collis. quos caesaris equites
consecuti partim interfecerunt partim uiuorũ sunt poti¬
ti. Deinde protinus collem petere contenderunt. atq eum
decusso labieni presidio celeriter occupauerunt. labienus
cum parte equitum uix fuga sibi peperit salutem. Hac re
per equites gesta caesar legionibus opera distribuit. atq in
eo colle quo erat potitus castra muniuit. deinde absuis ma¬
ximis castris per medium campum e regione oppidi uxat¬
te quod inter sua cistra & scipionis in planitiem positũ erat.¬
tenebaturq a scipione do brachia instituit duci. & ita eri¬
gere ut ad angulum dextrum sinistrumq eius opidi con¬
uenirent. Hoc hac ratione opus instruebat. ut cum propi¬

Expanded text:
Caesar Caesar locum venisset, abusi sive obliti praeceptorum Labieni sive veriti ne in fossa ab equitibus opprimerentur rari ac singuli de rupe prodire et summa petere collis. Quos Caesaris equites consecuti partim interfecerunt, partim vivorum sunt potiti; deinde protinus collem petere contenderunt atque eum decusso Labieni praesidio celeriter occupaverunt. Labienus cum parte equitum vix fuga sibi peperit salutem. § 51 Hac re per equites gesta Caesar legionibus opera distribuit atque in eo colle quo erat potitus castra munivit. Deinde ab suis maximis castris per medium campum e regione oppidi Uzittae, quod inter sua castra et Scipionis in planitie positum erattenebaturque a Scipione, duo bracchia instituit ducere et ita dirigere ut ad angulum dextrum sinistrumque eius oppidi convenirent. Id hac ratione opus instruebat ut, cum propi
Abbreviated transcription (Latin):
collem occupauerunt:atq longius sibi progrediendi eripue¬
runt facultatem. Eiusdem collis occupandi gratia labienus
consilium ceperat. & quo propriore loco uenerat eo celerius
occurrerat. Erat conuallis satis magna latitudine altitudĩe
prerupta crebris locis speluncae in modum subrutis quae erãt
transeunda caesari ante qͣ ad eum collem quem capere uo¬
lebat perueniretur. ultraq eam conuallem oliuetum uetus
crebris arboribus condensum. Nic cum labienus animaduer¬
tiss& caesarem si uell& eum locum occupare prius necesse cõ
uallem oliuetumq progredi eorũ locoꝵ peritus in insidus
cum parte equitatus leuiq armatura consedit ut preterea
in occulto collocauerat ut cum ipse ex improuiso legionarios
adortus ess& ex colle se equitatus ostender&: ut re daplici ꝑ¬
turbatus ciesar ciusq exercitus neq retro regrediundi neq
ultra procedendi ablita facultate crcunuentus concideret᷑.

Expanded text:
collem occuparent atque ita longius sibi progrediendi eripecollem occuparent atque ita longius sibi progrediendi eriperent facultatem.7 Eiusdem collis occupandi Labienus consilium ceperat et quo propiore loco fuerat eo celerius occurrerat. § 50 Erat convallis satis magna latitudine, altitudine praerupta, crebris locis speluncae in modum subrutis, quae erat transgredienda Caesari, ante quam ad eum collem quem capere volebat perveniretur; ultraque eam convallem olivetum vetus crebris arboribus condensum. Hic cum Labienus animadvertisset Caesarem, si vellet eum locum occupare, prius necesse esse convallem olivetumque transgredi, eorum locorum peritus in insidiis cum parte equitatus levique armatura consedit et praeterea in occulto collocaverat ut, cum ipse ex improviso legionarios adortus esset, ex colle se equitatus ostenderet, ut re duplici perturbatus Caesar eiusque exercitus neque retro regrediendi neque ultra procedendi oblata facultate circumventus concideretur.
Abbreviated transcription (Latin):
& expectatio copiaꝵ regiarum. exercitus eius magis suspẽ¬
sione animi ante aduentum iubae commouebatur. Postq̃ uͦ
castra castris contulit despectis copus eius omnẽ terrorẽ depo¬
nit. ita quam antea absens habuerat auctoritatem eã om¬
nem presens dimiserat. quo facto cuuis facile fuit illatum
scipioni aditum animũ fiduciamq regis aduẽtu. Nam
postero die uniuersas suas regisq copias cum elephãtis. Lx.
productas in aciem ꝗͣ speciosissime potuit instruxit. ac pau¬
lo longius progressus a suis munitionibus haud ita du cõ¬
moratus se recipit in castra. Caesar postqͣ anim aduertit sa¬
pioni auxilia fere quae expectauiss& omnia conuenisse ne¬
q moram pugnandi ullam fore per iugum summum cum
copiis progredi cepit. & brachia protinus deducere. & castel¬
la munire propiusq scipionem capiendo loca excelsa occu
pare. Aduersarii magnitudine copiaꝵ confisi proximum

Expanded text:
et exspectatione copiarum regiarum exercitus eius magis suspenet exspectatione copiarum regiarum exercitus eius magis suspensiore animo ante adventum Iubae commovebatur; postquam vero castra castris contulit, despectis eius copiis omnem timorem deponit. Ita quam antea absens habuerat auctoritatem, eam omnem praesens dimiserat. — Quo facto cuivis facile fuit intellectu Scipioni additum animum fiduciamque regis adventu. Nam postero die universas suas regisque copias cum elephantis LX productas in aciem quam speciosissime potuit instruxit ac paulo longius progressus ab suis munitionibus haud ita diu commoratus se recipit in castra. § 49 Caesar postquam animadvertit Scipioni auxilia fere quae exspectasset omnia convenisse neque moram pugnandi ullam fore, per iugum summum cum copiis progredi coepit et bracchia protinus ducere et castella munire propiusque Scipionem capiendo loca excelsa occupare contendit, ne adversarii magnitudine copiarum confisi proximum
Abbreviated transcription (Latin):
textis permanebant. Itaq subito imbre grandineq cose¬
cuta grauati pondere tenebris aquaq uel subruta disie¬
ctaq nocte intempesta ignibus extinctis rebusq ad uictum
pertinentibus corruptis per castra passim uagabantur. scu¬
tisq capita contegebant. eadem nocte .u. legionis piloꝵ cacu¬
mina sua sponte arserunt. Rex interim uiba de equestri pre¬
lio scipionis certior factus euocatusq ab eodem litteris prefe¬
cto saburre cum parte exercitus sitio relicto ut secum ipse
aliquid auctoritatis haber& exercitus scipionis ac terrore
caesaris cum tribus legionibus equitibusꝗ frenatis. decc. nu¬
midis sinc frenis peditibus eius armaturae grandi numero
dephantis.xxx. egressus e regno ad scipionem est profectus.
Postqͣ ad eum peruenit castris regiis seorsum positis cum eis
copiis quas commemoraui haud ita longe ab scipione conse¬
dit. Erat in castris scipionis supiore tempore magnus terror

Expanded text:
textis permanebant. Itaque subito imbre grandineque consetextis permanebant. Itaque subito imbre grandineque consecuta gravatis pondere tentoriis aquarumque vi subrutis disiesque, nocte intempesta ignibus exstinctis, rebus quae ad victum pertinent omnibus corruptis per castra passim vagabantur scutisque capita contegebant. Eadem nocte V. legionis pilorum cacumina sua sponte arserunt. § 48 Rex interim Iuba de equestri proelio Scipionis certior factus evocatusque ab eodem litteris praefecto Saburra cum parte exercitus contra Sittium relicto, ut secum ipse aliquid auctoritatis adderet exercitui Scipionis ac terrorem Caesaris, cum tribus legionibus equitibusque frenatis DCCC, Numidis sine frenis peditibusque levis armaturae grandi numero, elephantis XXX egressus e regno ad Scipionem est profectus. Postquam ad eum pervenit, castris regiis seorsum positis cum eis copiis quas commemoravi, haud ita longe ab Scipione consedit. — Erat in castris Caesaris superiore tempore magnus terror,
Abbreviated transcription (Latin):
caesaris exercitui res accidit incredibilis auditu. Namqui
giliarum signo confecto circiter uigilia secunda noctis
nimbus cum sadcoꝵ grandine subito est exortus ingens.
Ad hoc autem incommodum accesserat quod Caesar nõ
more suꝑioꝵ imperatorũ in hibernis exercitũ continebat.
sed in tertio quarto die procedendo propiusq hostem acce¬
dendo castra communibat. oꝑeq faciendo milites se circũ¬
spiciendi non habebant facultatem. preterea ita ex sicilia
exercitum transportabat ut preter ipsum militem & ar¬
ma nec uas nec mancipium. neq ullam rem quae usu mi¬
liti esse militi consueuit in naues imponi pateretur. In
africam autem non modo sibi quicꝗͣ non adquisierant
aut parauerant sed etiam propter annone caritaten an¬
te parata consumpserant. Quibus rebus attenuati oppido
perꝗͣ pauci a sub pellibus ad quiescebant. reliqui ex uesti¬
mentis tentoriolis factis atq arundinum copiis tectis c̃¬

Expanded text:
Caesaris exercitui res accidit incredibilis auditu. Namque Caesaris exercitui res accidit incredibilis auditu. Namque vergiliarum signo confecto circiter vigilia secunda noctis nimbus cum saxea grandine subito est exortus ingens. Ad hoc autem incommodum accesserat quod Caesar non more superiorum temporum in hibernis exercitum continebat, sed in tertio quartoque die procedendo propiusque hostem accedendo castra communibat opereque faciendo milites se circumspiciendi non habebant facultatem. Praeterea ita ex Sicilia exercitum transportabat ut praeter ipsum militem et arma nec vas nec mancipium neque ullam rem quae usui militi esse consuevit in navis imponi pateretur. In Africa autem non modo sibi quicquam non adquisierant aut paraverant sed etiam propter annonae caritatem ante parta consumpserant. Quibus rebus attenuati oppido perquam pauci sub pellibus adquiescebant: reliqui ex vestimentis tentoriolis factis atque harundinibus scopisque con
Abbreviated transcription (Latin):
& constitue contra me: ego autem ex meis commilitoni¬
bus quos nunc in tua tenes potestate non amplius .x.
sumam. tum ex uirtute nostra intelliges quid ex tuis
copiis superare debeas. Postꝗͣ haec centurio prestanti ani¬
mo aduersus opinionem eius est locutus. ira perculsus
scipio atq animi dolore incensus annuit cẽturionibus ꝗͥ
fieri uell&. atq ante pedes centurionẽ interficit. reliquosa
ueteranos a tyronibus iub& secerni. Abducite istos inquit
nefarios scelere contra minatos & caede ciuium saginatos.
sic extra uallum deducti sunt: & cruciabiliter interfecti.
tẏrones autem iub& inter legiones disptiri. & cominium
cum ticida in conspectum suum prohib& adduci. Qua exx
re Caesar commotus eos quos in stationibus cum longis na
onerariis longisq nauibus presidio essent ob negligentiam
ignominiae causa dimittendos ab exercitu. grauissimumq
in eos edictum proponendum curauit. Per id tempus fere

Expanded text:
et constitue contra me; ego autem ex meis commilitoniet constitue contra me; ego autem ex meis commilitonibus quos nunc in tua tenes potestate non amplius X sumam. Tunc ex virtute nostra intelleges quid ex tuis copiis sperare debeas.' § 46 Postquam haec centurio praesenti animo adversus opinionem eius est locutus, ira percitus Scipio atque animi dolore incensus innuit suis centurionibus quid fieri vellet, atque ante pedes centurionem interfecit reliquosque veteranos a tironibus iubet secerni. 'Abducite istos,' inquit, 'nefario scelere contaminatos et caede civium saginatos.' Sic extra vallum deducti sunt et cruciabiliter interfecti. Tirones autem iubet inter legiones dispertiri et Cominium cum Ticida in conspectum suum prohibet adduci. Qua ex re Caesar commotus eos quos in stationibus cum longis navonerariis longisque navibus praesidio essent, ob neglegentiam ignominiae causa dimittendos ab exercitu gravissimumque in eos edictum proponendum curavit. § 47 Per id tempus fere
Abbreviated transcription (Latin):
cum optimo quoq defenditis certum est uobis uitam & pe¬
cuniam donare. qua propter quid sentiatis proloquami¬
ni. Hac habita oratione scipio cum extimass& pro suobe¬
neficio sine dubio ab us gratias sibi actumiri potestatẽ his
dicendi fecit. Ex eis centurio legionis. xiiii. pro tuo inꝗt
summobeneficio scipio tibi gratias ago. non enim imperato¬
rem te appello quod mihi uitam incolumitatemq belli
uire capto polliceris. & forsan isto uterer beneficiosi non
ei summum scelus adiungeretur. Ego ne contra Caesa¬
rem imperatorem meum apud quem ordinem du xi
eiusq exercitum pro cuius dignitate uictoriaq amplius
xxxui. annis depugnaui aduersus armatusq consistã :
neq ego istus facturus sum. & te magnoꝑe ut de nego¬
cio desistas adhortor. Contra cuius enim copias cõtendas
si minus antea expertus es lic& nunc cognoscas. Elige
ex tuis cohortem unam quam putas esse firmissimam.

Expanded text:
publicam cum optimo quoque defendetis, certum est vobis vitam et pepublicam cum optimo quoque defendetis, certum est vobis vitam et pecuniam donare. Quapropter quid sentiatis proloquimini.' § 45 Hac habita oratione Scipio cum existimasset pro suo beneficio sine dubio ab his gratias sibi actum iri, potestatem eis dicendi fecit. Ex eis centurio legionis XIIII. 'Pro tuo,' inquit, 'summo beneficio, Scipio, tibi gratias ago — non enim imperatorem te appello — quod mihi vitam incolumitatemque belli iure capto polliceris, et forsan isto uterer beneficio, si non ei summum scelus adiungeretur. Egone contra Caesarem imperatorem meum, apud quem ordinem duxi, eiusque exercitum, pro cuius dignitate victoriaque amplius XXXVI annos depugnavi, adversus armatusque consistam? Neque ego istud facturus sum et te magnopere ut de negotio desistas adhortor. Contra cuius enim copias contendas, si minus antea expertus es, licet nunc cognoscas. Elige ex tuis cohortem unam quam putas esse firmissimam,
Abbreviated transcription (Latin):
obsidebat deseruit. atq itinere per regnum iube facto co¬
pias cum scipione partitus adrumentum se recepit. Inte¬
rea ex secundo commeatu quem a sicilia miserat allienuꝰ
nauis una in qua fuerat.Q. cominius. & .l. titida eques. R
ab residua classe cum errauiss& delataq ess& uento ad tab¬
son a uirgilio scaphis nauiculisq actuariis excepta est & ad¬
scipionem deducta. Item altera nauis triremis ex cadem clas¬
se errabunda ac tempestate ad egimurum delata a classe ua¬
ri &. M. octaun est capta. in qua milites ueterani cum uno
centurione & non nulli tyrones fuerunt. quos uarus asser¬
uatos sine contumelia deducendos curauit ad scipionẽ. Qui
postꝗͣ ad cum ꝑuenerunt & ante suggestum eius constiterũt
non uestra inquit sponte uos certo scio sed illuis uestri sce
lerati imperatoris impulsu & imperio coactos ciuies & opti¬
mum quenꝗ nefarie consectari: quos quoniam fortuna in

Expanded text:
obsidebat, deseruit atque itinere per regnum Iubae facto coobsidebat, deseruit atque itinere per regnum Iubae facto copias cum Scipione partitus Hadrumetum se recepit. § 44 Interea ex secundo commeatu, quem a Sicilia miserat Alienus, navis una, in qua fuerat Q. Cominius et L. Ticida, eques Romanus, ab residua classe cum erravisset delataque esset vento ad Thapson, a Vergilio scaphis naviculisque actuariis excepta est et adducta. Item altera navis trieris ex eadem classe errabunda ac tempestate delata ad Aegimurum a classe Vari et M. Octavi est capta, in qua milites veterani cum uno centurione et non nulli tirones fuerunt; quos Varus asservatos sine contumelia deducendos curavit ad Scipionem. Qui postquam ad eum pervenerunt et ante suggestum eius constiterunt, 'Non vestra,' inquit, 'sponte vos certo scio, sed illius scelerati vestri imperatoris impulsu et imperio coactos civis et optimum quemque nefarie consectari. Quos quoniam fortuna in
Abbreviated transcription (Latin):
audere non est uisa ratio propius accedendi eo die ad oppidũ:
quoniam ibi presidium numidaꝵ grande esse cognouerat
hostesq mediam aciem suam oppido texisse sibiq difficile fa¬
ctu esse intellexxit simul & oppidum uno tempore oppugna¬
re & in acie in cornu dextrum ac sinistrum ex iniquiore
loco pugnare presertim cum milites a mane diei ieium sub
armis stetissent defatigati. Itaq reductis suis copiis in castra
postero die propius eorum aciem instituit exporrigere mu¬
nitiones. Interim considius qui acillam &.uiii. cohortes sti¬
pendiarias numidis getulisq obsidebat ubi .c. messius qui
cohortibus preerat diu multumq expertus magnisq operib
sepe admotis iis ab oppidanis incensis cum proficer& nihil su¬
bito nuntio de equestri prelio allato cominotus frumento
cuius in castris copiam habuerat incenso uino oleo ceterisq
rebus quae ad uictum parari solent corruptis acillam quam

Expanded text:
audere, non est visa ratio propius accedendi eo die ad oppidum, audere, non est visa ratio propius accedendi eo die ad oppidum, quoniam ibi praesidium grande Numidarum esse cognoverat, hostisque mediam aciem suam oppido texisse et sibi difficile factu esse intellexit simul et oppidum uno tempore oppugnare et in acie cornu dextro ac sinistro ex iniquiore loco pugnare, praesertim cum milites a mane diei ieiuni sub armis stetissent defatigati. Itaque reductis suis copiis in castra postero die propius eorum aciem instituit exporrigere munitiones. § 43 Interim Considius, qui Acyllam VIII cohortibus et stipendiariis Numidis Gaetulisque obsidebat, ubi C. Messius cum III cohortibus praeerat,4 diu multumque expertus magnisque operibus saepe admotis et his ab oppidanis incensis cum proficeret nihil, subito nuntio de equestri proelio allato commotus, frumento cuius in castris copiam habuerat incenso, vino, oleo ceterisque rebus quae ad victum parari solent corruptis, Acyllam, quam
Abbreviated transcription (Latin):
munitiones cepit. Cacsar instructam aciem secundum infi¬
mas uigi radices propius munitiones leniter accessit. lamq
minus mille passiium ab oppido uxitta quod scipio tenebat
aberant legiones uilianae. cum scipio ueritus ne oppidũ amit¬
ter& unde ad aquari reliquisq rebus subleuari exercitꝰ eius
consuerat eductis omnibus copus quadruplici acie instructa
ex instituto suo prima equestri turmatim directa elephan¬
tisq turritis interpositis armatisq suppetias ire contendit.
Q uod ubi cacsar animaduertit arbitratus scipionẽ ad dimicã¬
dum paratum ad se certo animo uenire in eo loco quo paulo
ante commemoraui ante oppidum constitit: suamq aciem
mediam eo oppido texit. dextrum sinistrumq cornu ubi
clephanti erant in conspectum aduersarioꝵ constituit. Cum
iam prope solis occasum caesar ex pectauiss&r neq ex coloco
quo constiterat scipionem progredi propius se aduertiss&

Expanded text:
munitiones coepit. Caesar instructa acie secundum infimunitiones coepit. Caesar instructa acie secundum infimas iugi radices propius munitiones leniter accessit. Iamque minus mille passus ab oppido Uzitta, quod Scipio tenebat, aberant legiones Iulianae, cum Scipio veritus ne oppidum amitteret, unde aquari reliquisque rebus sublevari eius exercitus consuerat, eductis omnibus copiis quadruplici acie instructa ex instituto suo, prima equestri turmatim derecta elephantisque turritis interpositis armatisque, suppetias ire contendit — quod ubi Caesar animadvertit, arbitratus Scipionem ad dimicandum paratum ad se certo animo venire, in eo loco, quo paulo ante commemoravi, ante oppidum constitit — suamque aciem mediam eo oppido texit; dextrum sinistrumque cornu, ubi elephanti erant, in conspectu patenti adversariorum constituit.3 § 42 Cum iam prope solis occasum Caesar exspectavisset neque ex eo loco quo constiterat Scipionem progredi propius se animadvertisset
Abbreviated transcription (Latin):
midarum recta in castra fugere contendit. galli germa¬
niq qui restiterant ex superiore loco & post tergum cir¬
cunuenti fortiterq resistentes conciduntur uniuersi. Quod
rore obcecata omnibus portis in sua castra fuge̾ ceperunt.
Postqͣ scipione eiusq copiis in campo collibus exturbatis atq in
castra compulsis cum receptui caesar cani iussiss& equitatũq
omnem intra suas munitiones recepiss& campo purgato anima¬
duertit mirifica corpora galloꝵ germanorũq qui partim eiꝰ
auctoritatem erant exx gallia secuti partim pretio pollicitati¬
onibusq adducti ad eum se contulerant. non nulli qui ex
curionis prelio capti conseruatiq parem gratiam in fide par
tienda prestare uoluerant. Horum corpora mirifica specie
amplitudineq caesa toto campo ac prostrata iacebant. His
deduxit: atq omnes suas copias in campo extruxit. Scipiosu¬
is male acceptis occisis conuulneratisq intra suas continere se

Expanded text:
midarum recta in castra fugere contendit. Galli Germamidarum recta in castra fugere contendit. Galli Germanique, qui restiterant, ex superiore loco et post tergum circumventi fortiterque restantes conciduntur universi. Quod rore occaecatae omnibus portis in sua castra fugere coeperunt. Postquam Scipione eiusque copiis campo collibusque exturbatis atque in castra compulsis cum receptui Caesar cani iussisset equitatumque omnem intra suas munitiones recepisset, campo purgato animadvertit mirifica corpora Gallorum Germanorumque; qui partim eius auctoritatem erant ex Gallia secuti, partim pretio pollicitationibusque adducti ad eum se contulerant, non nulli, qui ex Curionis proelio capti conservatique parem gratiam in fide pariter tuenda praestare voluerant. Horum corpora mirifica specie amplitudineque caesa toto campo ac prostrata diverse iacebadeduxit atque omnis suas copias in campo instruxit. Scipio suis male acceptis, occisis convulneratisque intra suas continere se
Abbreviated transcription (Latin):
collem propere occurrer&. presidiumq inde deturbar&. lo¬
cumq caper&. eodemq iub& leuis armaturae paucos cõseq
subsidio. Qui missi celeriter numidas adorti partim uiuos
capiunt: non nullos equites fugientes conuulnerauerunt.
locoq sunt potiti. Postꝗͣ id labienus animaduertit quo cele¬
rius uis auxilium ferr& ex acie instructa equitatus sui
prope totum dextrum cornu auertit. atq suis fugienti¬
bus suppetias ire contendit. Quod ibi caesar conspexxit
labienum ab suis copiis longuis iam abscessisse equitatus
sui alam sinistram ad intercludendos hostes immisit. Erat
in eo campo ubi ea res gerebatur uilla ꝑ magna.iiii. tur¬
ribus extructa: quae labieni prospectum impediebat ne
poss& animaduertere ab equitatu Caesaris se intercludi.
ltaq non prius uidit turmas uilianas ꝗͣ suos cędi a tergo
sentit. ex qua re subito in terrorẽ conuerso equitatu nu¬

Expanded text:
collem propere occurrerent praesidiumque inde deturbarent locollem propere occurrerent praesidiumque inde deturbarent locumque caperent, eodemque iubet levis armaturae paucos consequi subsidio. Qui missi celeriter Numidas adorti partim vivos capiunt, non nullos equites fugientis convulneraverunt locumque sunt potiti. Postquam id Labienus animadvertit, quo celerius eis auxilium ferret, ex acie instructa equitatus sui prope totum dextrum cornu avertit atque suis fugientibus suppetias ire contendit. Quod ubi Caesar conspexit Labienum ab suis copiis longius iam abscessisse, equitatus sui alam sinistram ad intercludendos hostis immisit. § 40 Erat in eo campo ubi ea res gerebatur villa permagna turribus IIII exstructa; quae Labieni prospectum impediebat, ne posset animum advertere ab equitatu Caesaris se intercludi. Itaque non prius vidit turmas Iulianas quam suos caedi a tergo sentit. Ex qua re subito in terrorem converso equitatu Nu
Abbreviated transcription (Latin):
riorum in qua docui esse presidium stationemꝗ numidaꝵ
Caesar paulisper commoratus perspectaq natura loa equi¬
tatu in statione disposito legionibus opus attribuit. brachi¬
umꝗ medio iugo ab eo loco ad quem ꝑuenerat usq ad eum
unde egresus erit uib& dirigi ac muturi. Quod postq̃ sa¬
pio labienusq animaduerterunt. equitatu omni ex castris
educto acieq equestri instructa a suis munitionibus circiter
passus mille progrediuntur. pedestremq copiam in secun¬
da acie minus passus. cecc. a castris suis constituunt. Cae¬
sar in opere milites ab adhortari: neq aduersarioꝵ copus
moueri. lam cum non amplius passuum mille inter hostiũ
aciem suasq munitiones esse animaduertiss&. intellexiss&¬
q ad impediendum milites suos & ab opere depellendos ho-¬
stem propus accedere & necesse haber& legiones a munitio¬
nibus deducere imꝑat ut turma hispanoꝵ ad proxximum

Expanded text:
riorum, in qua docui esse praesidium stationemque Numidarum, riorum, in qua docui esse praesidium stationemque Numidarum, Caesar paulisper commoratus perspectaque natura loci equitatu in statione disposito legionibus opus attribuit bracchiumque medio iugo ab eo loco ad quem pervenerat usque ad eum unde egressus erat iubet derigi ac muniri. Quod postquam Scipio Labienusque animadverterant, equitatu omni ex castris educto acieque equestri instructa a suis munitionibus circiter passus mille progrediuntur pedestremque copiam in secunda acie minus passus CCCC a castris suis constituunt. § 39 Caesar in opere milites adhortari neque adversariorum copiis moveri. Iam cum non amplius passus MD inter hostium aciem suasque munitiones esse animadvertisset intellexissetque ad impediendos milites suos et ab opere depellendos hostem propius accedere necesseque haberet legiones a munitionibus deducere, imperat turmae Hispanorum ut ad proximum
Abbreviated transcription (Latin):
speculatores apparitoresq omnes ut sibi presto essent. Itaq
omnibus inscus neq suspicantibus uigilia .iii. ub& omẽs
legiones ex castris educi: ac se consequi ad oppidum ruspi¬
nam uersus in quo ipse presidium habuit: & quod pluri¬
mum ad amicitiam eius accessit. Inde paruulam procliui¬
tatem diggressus sinistra parte campi prope mare legioneᷤ
ducit. Hic campus mirabili planitie pat& milia passuũ
xeu. Quod iugum ingens a mari ortum neq ita prealtum
uelut theatri efficit speciem. in hor uigo colles sunt excel¬
si pauci. in quibus singulae turres speculaq singule preue¬
teres erant collocatae. quas apud ultimum presidium & sta¬
tio fuit scipionis. Post caesar ad uigum de quo docui ascen¬
dit. atq in unum quenq collem turres castellaꝗ facere ce¬
pit. atq eas minus semi hora fecit. Postqͣ non ita longe ab
ultimo colle turriq fuit quae proxima fuit castris aduersa¬

Expanded text:
speculatores apparitoresque omnes ut sibi praesto essent. Itaque speculatores apparitoresque omnes ut sibi praesto essent. Itaque omnibus insciis neque suspicantibus vigilia tertia iubet omnis legiones extra castra educi atque se consequi ad oppidum Ruspinam versus, in quo ipse praesidium habuit et quod primum ad amicitiam eius accessit. Inde parvulam proclivitatem degressus sinistra parte campi propter mare legiones ducit. Hic campus mirabili planitie patet milia passuum XII; quem iugum cingens a mari ortum neque ita praealtum velut theatri efficit speciem. In hoc iugo colles sunt excelsi pauci, in quibus singulae turres speculaeque singulae perveteres erant collocatae, quarum apud ultimam praesidium et statio fuit Scipionis. § 38 Postquam Caesar ad iugum de quo docui ascendit atque in unumquemque collem turremque, castella facere coepit atque ea minus semihora effecit; et postquam non ita longe ab ultimo colle turrique fuit, quae proxima fuit castris adversa
Abbreviated transcription (Latin):
tisdre in quod tritici modia milia. ccc. comportata fuerãt
a negociatoribus italicis aratoribusq ad Caesarem uenere:
quantaq copia frumenti apud se sit docent. simulq orant
ut sibi presidium mittat. quo facilius & frumentum &
copie suae conseruentur. Quibus Caesar in presentia grati¬
as agit. presidiumq breui tempore se missurum dixit. co¬
urtatosq ad suos cuies iub& proficisa .P. sitius interĩ cum
copiis numidae fines ingressus castello in montes loco muni¬
to locato in quod uba belli gerendi gratia & frumentum
& res ceteras quae ad bellum usui solent esse comportaue¬
rat ui exepugnando est potitus. Caesar postꝗͣ legionibus
ueteranis duabus equitatu leuiq armatura copias suas
ca secundo commeatu auxerat naues.ui.onerarias statĩ
iub& lilibeum ad reliquum exercitum transportãdum
proficisci. ipse .ui. kł. februar̃. cirtiter uigilia prima imꝑrat

Expanded text:
Thysdrae, in quod tritici modium milia CCC comportata fuerant Thysdrae, in quod tritici modium milia CCC comportata fuerant a negotiatoribus Italicis aratoribusque, ad Caesarem venire, quantaque copia frumenti apud se sit docent simulque orant ut sibi praesidium mittat quo facilius et frumentum et copiae suae conserventur. Quibus Caesar in praesentia gratias egit praesidiumque brevi tempore se missurum dixit cohortatusque ad suos civis iubet proficisci. P. Sittius interim cum copiis Numidiae finis ingressus castellum in montis loco munito locatum, in quod Iuba belli gerendi gratia et frumentum et res ceteras quae ad bellum usui solent esse comportaverat, vi expugnando est potitus. 37 Link to the Englisveteranis duabus, equitatu levique armatura copias suas ex secundo commeatu auxerat, navis exoneratas statim iubet Lilybaeum ad reliquum exercitum transportandum proficisci; ipse VI. Kal. Febr. circiter vigilia prima imperat
Abbreviated transcription (Latin):
qui simul elientes .c. marii & propemodum omnes ciuies .r.
qui sunt in legione. iin.& .ui. ad te uoluimus in tuaq presi¬
dia confugere. sed custoduis equitum numidarum quo id si¬
ne periculo minus faceremus impediebamur. nunc data fa¬
phantis ante castra portasq ualli facte essent. simulꝗ consi¬
lia uestra contra casdem bestias preparationemq pugnae co¬
gnosceremus: atq eis renuntiaremus. Qui collaudati a Cac¬
sare stipendioq donati ad reliquos pfugas deducuntur. quo¬
rum orationem celeriter ueritas comprobauit. Namq po¬
stero die ex legionibus us quas getuli nominarunt mili¬
tes legionarii cõmplures ab scipione in castra Caesaris pro¬
fugerunt. Dum haec ad ruspinam geruntur. M. cato qui
uticae preerat. delectus quotidie libertinoram a froꝵ ser¬
uorum deniq & cuiusq modi generis hominum ꝗ modo
stra submutere non intermittit. Legiti interim ex oppido

Expanded text:
qui sumus clientes C. Mari, et propemodum omnes cives Romani qui sumus clientes C. Mari, et propemodum omnes cives Romani qui sunt in legione IIII. et VI., ad te voluimus in tuaque praesidia confugere; sed custodiis equitum Numidarum quo id sine periculo minus faceremus impediebamur. Nunc data faphantis ante castra portasque valli factae essent, simulque consilia vestra contra easdem bestias comparationemque pugnae cognosceremus atque eis renuntiaremus.' Qui collaudati a Caesare stipendioque donati ad reliquos perfuges deducuntur. Quorum orationem celeriter veritas comprobavit: namque postero die ex legionibus eis quas Gaetuli nominarunt milites legionarii complures ab Scipione in castra Caesaris perfugerunt. § 36 Dum haec ad Ruspinam geruntur, M. Cato, qui Uticae praeerat, dilectus cotidie libertinorum, Afrorum, servorum denique et cuiusquemodi generis hominum, qui modo cipioni in castra summittere non intermittit. Legati interim ex oppido
Abbreviated transcription (Latin):
portum ad ruspinam ubi caesar castra habuerat incolu¬
mes puenerunt. Ita Caesar duplici letitia ac uoluptate uno
tempore auctus frumento auxiliisq tandem suis hilaratꝰ
animo leuata solicitudine deponit legiones equitesq ex
nauibus egressos iub& ex langore nauseaq reficere. dimis¬
sos in castella munitionesq disponit. Quibus rebus scipio
& qui cum eo erant comirari & requirere.c. caesarem qui
ultro consuess& bellum inferre ac lacessere prelio subito
cõmutatum non sine magno cõsilio suspicabantur. Itaqea
eius patientia in magnum timorẽ coniecti ex getulis duos
quos arbitrabantur suis rebus amicissimos magnis premis
ppollicaitationibus propositis pro perfugis speculandi gratia
in Caesaris mutunt. Qui simul ad eum sunt deducti pe¬
nerunt ut sibi licer& sine periculo uerba proloqui. ẜ otesta¬
te facta sepenumero inquiunt imperator complures getuli

Expanded text:
portum ad Ruspinam, ubi Caesar castra habuerat, incoluportum ad Ruspinam, ubi Caesar castra habuerat, incolumes pervenerunt. Ita Caesar duplici laetitia ac voluptate uno tempore auctus, frumento auxiliisque, tandem suis hilaritis annonaque levata sollicitudinem deponit, legions equitesque ex navibus egressos iubet ex languore nauseaque reficere, dimissos in castella munitionesque disponit. § 35 Quibus rebus Scipio quique cum eo essent comites mirari et requirere: C. Caesarem, qui ultro consuesset bellum inferre ac lacessere proelio, subito commutatum non sine magno consilio suspicabantur. Itaque ex eius patientia in magnum timorem coniecti ex Gaetulis duos quos arbitrabantur suis rebus amicissimos magnis praemiis pollicitationibusque propositis pro perfugis speculandi gratia in castra Caesaris mittunt. Qui simul ad eum sunt deducti, petierunt ut sibi liceret verba sine periculo proloqui. Potestate facta, 'Saepenumero,' inquiunt, 'imperator, complures Gaetuli,
Abbreviated transcription (Latin):
la re gesta pro multitudine hominum rursus se adrumẽtũ
recepit. deinde paucis post diebus equestribus copiis ab labi¬
eno adductis rursus acillitanos castris positis obsidere cepit.
Per id tempus.c. salustius crispus quem paucis ante diebus
missum cum classe demõstrauimus cerninam peruenit. Cu¬
ius aduentu .c. decimus quaestorius qui ibi cum grandi fa¬
miliae suae presidio preerat commeatui paruulum nauigi¬
um nactus conscendit ac se fuga commendat. Sallustius in¬
terim pretor acerninantibus receptus magno numero frumẽ¬
ti inuento naues onerarias quaꝵ ibi satis magna copia fuit
compl&: atq in castra ad caesarem mittit. Allienus interĩ
proconsul e lilibeo in naues onerarias imponit legiones. xii.
& .xiiii. & equites gallos. decc. funditoꝵ sagictariorumq
mille. ac secundum comineatũ in africam mittit ad caesa¬
rem. Qua naues uentum secundum nactae quarto die in

Expanded text:
la re gesta pro multitudine hominum rursus se Hadrumetum la re gesta pro multitudine hominum rursus se Hadrumetum recepit; deinde, paucis post diebus equestribus copiis a Labieno adductis, rursus Acyllitanos castris positis obsidere coepit. § 34 Per id tempus C. Sallustius Crispus, quem paucis ante diebus missum a Caesare cum classe demonstravimus, Cercinam pervenit. Cuius adventu C. Decimius quaestorius, qui ibi cum grandi familiae suae praesidio praeerat commeatui, parvulum navigium nactus conscendit ac se fugae commendat. Sallustius interim praetor a Cercinitanis receptus magno numero frumenti invento navis onerarias, quarum ibi satis magna copia fuit, complet atque in castra ad Caesarem mittit. Alienus interim pro consule Lilybaeo in navis onerarias imponit legionem XIII. et XIIII. et equites Gallos DCCC, funditorum sagittariorumque mille ac secundum commeatum in Africam mittit ad Caesarem. Quae naves ventum secundum nactae quarto die in
Abbreviated transcription (Latin):
hec ad ruspinam fiunt. legati ex acilla ciuitate libera &
undiq ad caesarem ueniunt. seq paratos quaetuq impe¬
rass& & libenti animo facturos pollicentur. tantũ orare
& petere ab eo. ut sibi presidium dar&. quo tutius id &
sine periculo facere possent. se & frumentum & quaecun¬
q res ei suppeter& communis salutis gr̃a sumministratu¬
ros. quibus rebus facile a Caesare impetratis presidio dato
.c. messium edilitia functum potestate acillam iub& pro¬
ficisci. Quibus rebus cognitis considius longus ꝗ adrumẽ¬
ti cum duabus legionibus & equitibus. dec. preerat. cele¬
riter ibi parte presidii relicta cum.uiii. cohortibus ad a¬
allam ire contendit. Messius celerius itincre confecto
prior acillam cum cohortibus peruenit. Considuis cum
ad urbem cum copiis accessiss&. & animaduertiss& pre¬
sidium caesaris ibi esse non ausus periculum suoꝵ facere nul¬

Expanded text:
haec ad Ruspinam fiunt, legati ex Acylla, civitate libera et haec ad Ruspinam fiunt, legati ex Acylla, civitate libera et immuni,15 ad Caesarem veniunt seque paratos quaecumque imperasset et libenti animo facturos pollicentur; tantum orare et petere ab eo ut sibi praesidium daret, quo tutius id et sine periculo facere possent; se et frumentum et quaecumque res eis suppeteret communis salutis gratia sumministraturos. Quibus rebus facile a Caesare impetratis praesidioque dato, C. Messium, aedilicia functum potestate, Acyllam iubet proficisci. Quibus rebus cognitis Considius Longus, qui Hadrumeti cum duabus legionibus et equitibus DCC praeerat, celeriter ibi parte praesidi relicta cum VIII cohortibus ad Acyllam ire contendit. Messius celerius itinere confecto prior Acyllam cum cohortibus pervenit. Considius interim cum ad urbem cum copiis accessisset et animadvertisset praesidium Caesaris ibi esse, non ausus periculum suorum facere nul
Abbreviated transcription (Latin):
aliqua in secundo commeatu occurriss&. Scipio interim
paulisper ut antea dioxi in eo loco commoratus ut quasi
despexisse. Caesarem uiderctur paulatim reducit suas copi¬
as in castra. & contione aduocata de terrore suo desperatio¬
neq exercitus caesaris facit castra uerba. & cohortatus
suos uictoriam propiam se eis breui daturum pollicetur.
Caesar iub& rursus milites ad opus rediri: & per causam
munitionum tẏrones in labore defatigare nõ intermittit.
interim numidae getuli diffugere quotidie ex castris sci¬
pionis & partim in regnum se conferre. partim quod ip̃i
maioresq eorum beneficio.c. marii usi fuissent caesaremq
eius affinem esse audiebant in eiuscastra ꝑfugere caterua¬
tim non intermittunt. Quoꝵ ex numero collectis homi¬
nibus illustrioribus getulos luteris ad suos aues datis
cohortatus ut manu facta se suosq defenderent. ne suis
inimicis aduersariisq dicto audientes essent mittit. Dum

Expanded text:
aliqua in secundo commeatu occurrisset. § 32 Scipio interim aliqua in secundo commeatu occurrisset. § 32 Scipio interim paulisper, ut antea dixi, in eo loco commoratus, ut quasi despexisse Caesarem videretur, paulatim reducit suas copias in castra et contione advocata de terrore suo desperationeque exercitus Caesaris facit verba et cohortatus suos victoriam propriam se eis brevi daturum pollicetur. Caesar iubet milites rursus ad opus redire et per causam munitionum tirones in labore defatigare non intermittit. Interim Numidae Gaetulique diffugere cotidie ex castris Scipionis et partim in regnum se conferre, partim, quod ipsi maioresque eorum beneficio C. Mari usi fuissent Caesaremque eius adfinem esse audiebant, in eius castra perfugere catervatim non intermittunt. Quorum ex numero electis hominibus inlustrioribus et litteris ad suos civis datis cohortatus uti manu facta se suosque defenderent, ne suis inimicis adversariisque dicto audientes essent, mittit. § 33 Dum
Abbreviated transcription (Latin):
tum egregiae munitiones castroꝵ atqualli fossaꝵq altitudo
& extra uallum stili ceci mirabilem in modum consiti. qua
sine defensoribus aditum aduersariis prohibebant. scorpio¬
num catapultarũ ceteroꝵq telorum quae ad defendendum
solent parari magnam copiam habebat. atq haec ꝑꝑ exeratꝰ
sui presentis paucitatem & tyrociniũ preparauerat. nõ ho¬
stium ui & metu commotus. sapientem se timidumq hostiũ
oppinioni prebebat. Neq id circo copias ꝗͣꝗͣ erant pauca tyro¬
numq non educebat in aciem quia uictoriae suae diffider&
sed referre arbitrabatur cuiusmodi uictoria ess& futura.
Turpe enim sibi existimabat tot reb gestis tantisq exer¬
citibus deuictis. tot tam claris uictoriis partis ab reliquis
copiis aduersarioꝵ ex fuga collectis se cruentam adeptũ
existimari uistoriam. Itaq constituerat gloriam exulta¬
tionemq eorum pati donec sibi ueteranaꝵ legionum par

Expanded text:
Tum egregiae munitiones castrorum atque valli fossarumque altitudo Tum egregiae munitiones castrorum atque valli fossarumque altitudo et extra vallum stili caeci mirabilem in modum consiti vel sine defensoribus aditum adversariis prohibebant: scorpionum, catapultarum ceterorumque telorum quae ad defendendum solent parari magnam copiam habebat. Atque haec propter exercitus sui praesentis paucitatem et tirocinium praeparaverat, non hostium vi et metu commotus patientem se timidumque hostium opinioni praebebat. Neque idcirco copias, quamquam erant paucae tironumque, non educebat in aciem qui victoriae suae diffideret, sed referre arbitrabatur, cuiusmodi victoria esset futura; turpe enim sibi existimabat tot rebus gestis tantisque exercitibus devictis, tot tam claris victoriis partis, ab reliquis copiis adversariorum suorum ex fuga collectis se cruentam adeptum existimari victoriam. Itaque constituerat gloriam exsultationemque eorum pati, donec sibi veteranarum legionum pars
Abbreviated transcription (Latin):
sistere. Equitibus autem qui instatione fuerant precipit
ut usq eo locum obtinerent in quo paulo ante constitissent
donec ab hoste telum missum ad se puenire qͥd si propius
accederetur ꝗͣ honestissime se intra munitiones reciper&. Alu
quoq equitatu edicit uti suo quisꝗ loco paratus armatusq pre¬
sto ess&. Ad haec non ipse per se coram cum de uallo perspecu¬
laretur. sed mirabili peritus scientia bellandi in pretoriose¬
dens ꝓspeculatores & nuntios imperabat quid fieri uolebat.
Animaduertebat enim ꝗͣꝗͣ magnis essent copiis aduersarii
freti tamen saepe a se fugatis pulsis perterritisq & concessam
uitam & ignota peccata. quibus rebus nunꝗͣ tanta suppete¬
r& ex ipsoꝵ inertia conscientiaq animi uictoriae fiducia ut
castra sua adoriri aderent. Preterea ipsius nomen auctori¬
tasq magna ex parte eorum exerctus minuebat audaciam

Expanded text:
sistere. Equitibus autem qui in statione fuerant praecipit sistere. Equitibus autem qui in statione fuerant praecipit ut usque eo locum obtinerent in quo paulo ante constitissent donec ab hoste telum missum ad se perveniret; quod si propius accederetur, quam honestissime se intra munitiones reciperent. Alii quoque equitatui edicit uti suo quisque loco paratus armatusque praesto esset. At haec non ipse per se coram, cum de vallo prospecularetur, sed mirabili peritus scientia bellandi in praetorio sedens per speculatores et nuntios imperabat quae fieri volebat. Animadvertebat enim, quamquam magnis essent copiis adversarii freti, tamen saepe a se fugatis, pulsis perterritisque et concessam vitam et ignota peccata; quibus rebus numquam tanta suppeteret ex ipsorum inertia conscientiaque animi victoriae fiducia ut castra sua adoriri auderent. Praeterea ipsius nomen auctoritasque magna ex parte eorum exercitus minuebat audaciam.