comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pidum succisam iutro congessit. Ita necessario deducebautu
nostri: ut a munda quam proxime ceperant matcriam illo
deportarent.Dum hȩc ad mundam geruntis & ursaonem cę¬
sar ad hispalim cum agadibus se recepisset: insequenti die conti¬
one aduocata commemorat initio questurȩ suȩ eam prouintia
ex ominibus prouinciis peculiarem sibi constituisse: & que potuis¬
set cotempore beneficia largitum esse. In sequenti tempore petut
ampliato honore uecrigalia quȩ merellis imposuisset a senatu
perisse: & eis pecuniis prouinciam se liberasse. simulq patrocinio
suscepto multis legibus a se in senatum inductis simulpub¬
licis priuatisq causis multoꝵ inimicitiis susceptis defen¬
dissc. Suo item in consilio absentem quȩ potuisset commo¬
da prouinciȩ tribuisse. Eorum omnium commodoꝵ esse me¬
mores & ingratos eos in se & in pplum ro.Hoc bello & preteri¬
to tempore cognouisse uos iure gentium ciuium q ro. in

Expanded text:
pidum succisam intro congessit. Ita necessario diducebantur pidum succisam intro congessit. Ita necessario diducebantur nostri, ut a Munda, quod proxime ceperant, materiem illo deportarent. § 42 Dum haec ad Mundam geruntur et Ursaonem, Caesar, ad Hispalim cum Gadibus se recepisset, insequenti die contione advocata commemorat: initio quaesturae suae eam provinciam ex omnibus provinciis peculiarem sibi constituisse et quae potuisset eo tempore beneficia largitum esse; insequente praetura ampliato honore vectigalia quae Metellus inposuisset a senatu petisse et ea pecunia provinciam liberasse simulque patrocinio suscepto multis legationibus ab se in senatum inductis simul publicis privatisque causis multorum inimicitiis susceptis defendisse; suo item in consulatu absentem quae potuisset commoda provinciae tribuisse: eorum omnium commodorum et immemores et ingratos in se et in populum Romanum hoc bello et praeterito tempore cognosse. 'Vos iure gentium et civiumque Roma
Abbreviated transcription (Latin):
insidiȩ clamore sublato circumueniunt. Didius magna cum
uirtute cum compluribus interficitur. Nonnulliq ea pugna
scaphas quȩ ad littus fuerant occupant. Irem complures nan¬
do ad naues quȩ in salo fuerant se recipiunt. Ancorisq subla¬
tis pelaguis remis perere cęperunt: Quȩ res eoꝵ uite subsidio fu¬
it. lusitani preda poruitur. Cȩsara gadibus rursus hispalim
recurrit. Fabius maximus quem ip̃e ad presidium oppugnan¬
si inter sese decernere facta cede benemagna faciunt. Nostri ad
recupandum oppidum occasionem non prerermitrunt et reli¬
quos uiros capiunt.xiiii. mil. ac deinde ursaonem proficiscun¬
tur quod oppidum magna munitione continebatur sicuit ip̃e
locus non solum opere sed etiam natura ad aditius oppugnan¬
dum hostem appeterent. Hue acciderat qd aqua preter qͣ in ip̃o
us uiii.mił. pass. quȩ res magno erat adiumento oppidanis. Tũ
oppugnationem tutiorem efficerci omuem materiam circum op¬

Expanded text:
insidiae clamore sublato circumveniunt. Didius magna cum insidiae clamore sublato circumveniunt. Didius magna cum virtute cum compluribus interficitur; non nulli ea pugna scaphas quae ad litus fuerant occupant, item complures nando ad navis quae in salo fuerunt se recipiunt, ancoris sublatis pelagus remis petere coeperunt; quae res eorum vitae fuit subsidio. Lusitani praeda potiuntur. Caesar Gadibus rursus ad Hispalim recurrit. § 41 Fabius Maximus, quem ad Mundam praesidium oppugnana eruptionem faciunt.125 Nostri ad oppidum reciperandum occasionem non praetermittunt et reliquos vivos capiunt, XIIII milia. Ursaonem proficiscuntur; quod oppidum magna munitione continebatur, sic ut ipse locus non solum opere sed etiam natura datus ad oppugnandum hostem appareret. Huc accedebat ut aqua praeter quam in ipso um VIII; quae res magno erat adiumento oppidanis. Tum oppugnationem tutiorem efficeret, omnem materiem circum op
Abbreviated transcription (Latin):
uoꝵ inditio. ita ibi inrerficitur. Cum cęsar gadibus fuisset: his¬
palim pridic idus aprilis caput allatum & ppło datum est
in conspectum. Interfecro cri. pompcio adolescente: didius que
supra demonstrauimus illa affectus leutia proxim se recepit ca¬
qui ex pugna superfuerunt: ad signum se receperunt. Et bene
magna manu comparara ad didium se reporrant. Nuic et si
non aberat diligentia ad naues tuendas: tamen uon nunq̃ ex
castello ꝑꝑ eorum crebras excursiones eiiciebantur. et se ꝓpe quo¬
tidianis pugnis insidias ponunt. et rripartito signa distribiuit.
Erant parati qui naues incenderent: incensisq qui subsidi¬
ad pugnam contenderent. Ita cum ex castello didius ad per¬
pelleudum processisset cum copiis signum a lusiranis tollitur
naues succenduntur. Si mulq qui in castello ad pugnam proces¬
seraut codem signo fugientes latrones dum persecuntur a tergo

Expanded text:
vorum indicio. Ita ibi interficitur. Cum Caesar Gadibus fuisset, Hisvorum indicio. Ita ibi interficitur. Cum Caesar Gadibus fuisset, Hispalim prid. Id. April. caput allatum et populo datum est in conspectum. § 40 Interfecto Cn. Pompeio adulescente Didius, quem supra demonstravimus, illa adfectus laetitia proximo se recepit caqui ex pugna superfuerunt ad signum se receperunt et bene magna manu comparata ad Didium se reportant. Huic etsi non aberat diligentia ad navis tuendas, tamen non numquam ex castello propter eorum crebras excursiones eliciebatur,122 et prope cotidianis pugnis insidias ponunt et tripertito signa distribuunt. Erant parati qui navis incenderent, incensisque qui subsidiad pugnam contendunt. Ita cum ex castello Didius ad propellendum processisset cum copiis, signum a Lusitanis tollitur, naves incenduntur, simulque qui ex castello ad pugnam processerant, eodem signo fugientis latrones dum persequuntur, a tergo
Abbreviated transcription (Latin):
ctus: quem iux magna multitudine deducti homines ex superio¬
re loco defendere possent. subeunt in aduentu uostri depellun¬
tur telis. Quibus cedentibus cupidius insequebantur aduers arii
& confestim tardabant ab accessu. hoc sȩpius facta ad uertebatur no¬
stro magno id fieri periculo: opere circum munire instituit. Pari au¬
tem et celeri festiuatione circum munitiones in iugo dirigunt:
ut equo pede cum aduersariis comprehendi possent. A quibus
cum animaduersum esset. fuga presidium capiunt. Pompei¬
us ut supra demonstrauimus saucio & intorto talo idcirco tar¬
dabatur ad fugiendum: Item pp loci difsicultatem neq equo ne¬
q uehiculo salutis sue parare presidium poterat. Cedes a nostris
undiq administrabatur. Exclusa munitione amissisq auxiliis
ad conuallem atq excelsum locum ut in speliuicam pompeius
se occultare cepit. ut a nostris non facile inueniretur: nisi capti¬

Expanded text:
t quamvis magna multitudine adducta pauci homines ex superiot quamvis magna multitudine adducta pauci homines ex superiore loco defendere possent. Subeunt in adventu nostri, depelluntur telis. Quibus cedentibus cupidius insequebantur adversarii et confestim tardabant ab accessu. Hoc saepius facto animum advertebatur nostro magno id fieri periculo. Opere circummunire instituunt;118 pares autem ex celeri festinatione circummunitiones iugo derigunt, ut aequo pede cum adversariis congredi possent. A quibus cum animum adversum esset, fuga sibi praesidium capiunt. § 39 Pompeius, ut supra demonstravimus, saucius et intorto talo idcirco tardabatur ad fugiendum, itemque propter loci difficultatem neque equo neque vehiculo saluti suae praesidium parare poterat. Caedes a nostris undique administrabatur. Exclusus munitione amissisque auxiliis ad convallem exesumque locum in speluncam Pompeius se occultare coepit, ut a nostris non facile inveniretur nisi capti
Abbreviated transcription (Latin):
exar quȩ legatos ad cȩsarem miserat. pars erar quȩ pompeiana¬
rum partium fautores erant. Seditione concitata partes occupãt.
cedes fit magna. Saucius pompeius naues.xxx. occupat longas
& profugit. Didius qui gadis classi prefuisset: ad quem simulnũ¬
cius allatus est confestim sequi cepit: partim pedibus partim eꝗ¬
tatu ad persequendum celeriter iter faciens. Item quarta die
cti sine aqua fuisse ad tetram applicant. Dum aquantur didius
classe occurrit: nauesq incendit: non nullas capit. Pompcius
cum paucis profugit: et locum quenidam munitum natura oe¬
cupat. Equites & cohortes qui ad psequendum missi essent:
speculatoribus antemissis certiores fiunt et diem & noctem iter
faciunt. Pompeius humero et sinistro crure uehementer erat
sauciuus. Huc accedebat ut etiam talum intorsisset: quȩ res ma¬
xime impediebat. Ita lectica a turre in qua esser allatus in ea

Expanded text:
erat quae legatos ad Caesarem miserat, pars erat quae Pompeianaerat quae legatos ad Caesarem miserat, pars erat quae Pompeianarum partium fautores essent. Seditione concitata portas occupant; caedes fit magna; saucius Pompeius navis XX occupat longas et profugit. Didius, qui Gadibus classi praefuisset, simul nuntius allatus est, confestim sequi coepit; Carteia pedites et equitatus ad persequendum celeriter iter faciebant item confestim cti sine aqua fuissent, ad terram applicant. Dum aquantur, Didius classe accurrit, navis incendit, non nullas capit. § 38 Pompeius cum paucis profugit et locum quendam munitum natura occupat. Equites et cohortes qui ad persequendum missi essent speculatoribus antemissis certiores fiunt; diem et noctem iter faciunt. Pompeius umero et sinistro crure vehementer erat saucius. Huc accedebat ut etiam talum intorsisset; quae res maxime impediebat. Ita lectica ad turrem cum esset ablatus in ea
Abbreviated transcription (Latin):
ut homines perditi incenderent: & mȩnia delerent. Ita consilio
habito noctu patitur lusiranos eruptionem facere. id quod con¬
sulto non existimabant fieri. Ita irrumpendo naues: quȩ ad
flumen bethim fuissent incendunt. Nostri dum incendio
detinentur: illi profugiunt: & ab equitibus conciduntur. Quo
facro oppido recuperato hastam iter facere cȩpit: ex qua ciui¬
catelegati ad deditionem uenerunt. Mundenses qui ex prelio
in oppidum confugerant: cum diu circum siderentur benemł¬
ti deditionem faciunt. Et cum essent in legionem distributi:
coniurant inter sese ut noctu signo dato qui in oppido fuissẽt
cruptionem facerent: illi cedem in castris administrarent. Hac re
cognita insequenti nocte uigilia tertia tessara data/ extra uallum
omnes sunt concisi mundenses duces. Cȩsar in itinere aliqua
oppida oppugnat: quȩ ꝑꝑ pompeium dissentire cȩperant. Pars

Expanded text:
timuit ne homines perditi incenderent et moenia delerent; ita consilio timuit ne homines perditi incenderent et moenia delerent; ita consilio habito noctu patitur Lusitanos eruptionem facere; id quod consulto non existimabant fieri. Ita erumpendo navis, quae ad Baetim flumen fuissent, incendunt. Nostri dum incendio detinentur, illi profugiunt et ab equitibus conciduntur. Quo facto oppido reciperato Astam iter facere coepit; ex qua civitate legati ad deditionem venerunt. Mundenses, qui ex proelio in oppidum confugerant, cum diutius circumsiderentur, bene multi deditionem faciunt et, cum essent in legionem distributi, coniurant inter sese, ut noctu signo dato qui in oppido fuissent eruptionem facerent, illi caedem in castris administrarent. Hac re cognita insequenti nocte vigilia tertia tessera data extra vallum omnes sunt concisi. § 37 Carteienses, dum Caesar in itinere reliqua oppida oppugnat, propter Pompeium dissentire coeperunt. Pars
Abbreviated transcription (Latin):
cti. Cȩsar hispalim cum contendisset legati deprecatum uene¬
gatum cum presidio intromittit. Ipse castra ad oppidum
ponit. Erat bene magnum inter pompeianas partes presidi¬
dium. Indignabatur clam cuidam phyloni illi qui pompeia¬
narum partium defensor acerrimus. Is tota Lusitania notis¬
simus erat. Hic clam presidio lusitaniam proficiscitur: & Ceci¬
lium nigrum nomine barbarum ad lemnum conuenit ꝗ
bene magnam manum lusitanorum haberet. Rursus his¬
palim oppidum denuo noctu per murum recipitur presidiũ
iugilesq iugulant: portas precludunt: de integro pugnare cȩpe¬
runt. Dum hȩc gerimtur legati carthelenses nuntiauerunt:
qđ̃ pompcium in porestate haberent: qui ante cȩsari portas pre¬
clusissent: illo beneficio suum malesicium existimabant se lucrifa¬
cere. Lusirani hispalim oppugnare nullo tempore desistebant.
Quod cum animaduerteret cęsar: si oppidum capere contender&

Expanded text:
cti. § 35 Caesar Hispalim cum contendisset, legati deprecatum venecti. § 35 Caesar Hispalim cum contendisset, legati deprecatum veneum cum praesidio legatum intromittit: ipse castra ad oppidum ponit. Erat bene magna manus intra Pompeianarum partium indignaretur clam quendam Philonem, illum qui Pompeianarum partium fuisset defensor acerrimus — is tota Lusitania notissimus erat —: hic clam praesidia Lusitaniam proficiscitur et Caecilium Nigrum, hominem barbarum, ad Lennium convenit, qui bene magnam manum Lusitanorum haberet. Reversus Hispalim in oppidum denuo noctu per murum recipitur: praesidium, vigiles iugulant, portas praecludunt, de integro pugnare coeperunt. § 36 Dum haec geruntur, legati Carteienses renuntiaverunt quod Pompeium in potestatem haberent. Quod ante Caesari portas praeclusissent, illo beneficio suum maleficium existimabant se lucri facere. Lusitani Hispali pugnare nullo tempore desistebant. Quod Caesar cum animadverteret, si oppidum capere contenderet,
Abbreviated transcription (Latin):
optimis suꝑadditis uestimentis pecuniam & argentum in pñtia
familiȩ donauit. Ip̃e de tempore cenauit uinum & nardum
idemtidem sibi infundit. Ira nouissimo rempore seruum iussit
& liberrum qui fuisset eius concubinus. alterum cito se iugulare
alterum pẏram incendere. oppidani autem simul ac cęsar ca¬
stra contra id oppidum posuit discordare ceperunt: usq eo ut
exant. hic legiones quȩ ex profugis conscripte partim oppidano¬
rum serui qui erant & a sexto pompcio manumissi tunc in cesa¬
rum occupauerunt. Denuo legatos ad cȩsarem mittunt. ut si¬
bi legiones subsidio intromitteret. Hoc cum animaduerterẽt
homines fugitiui oppidum incendere cȩperunt: qui suꝑati a
erunt exira murum. Ira cęsar oppido potitus: dum hic detinetur
ex prelio quos circũmunitos superius demonstrauimus erupti¬
onem fecerunt. & benc multis interfectis in oppidum sunt reda¬

Expanded text:
optimis insternendum vestimentis; pecuniam et argentum in praesentia optimis insternendum vestimentis; pecuniam et argentum in praesentia familiae donavit. Ipse de tempore cenare; resinam et nardum identidem sibi infundit. Ita novissimo tempore servum iussit et libertum, qui fuisset eius concubinus, alterum se iugulare, alterum pyram incendere. § 34 Oppidani autem, simul Caesar castra contra ad oppidum posuit, discordare coeperunt usque eo ut inter Pompeianos. Erant hic legiones duae ex perfugis conscriptae, partim oppidanorum servi, qui erant a Sex. Pompeio manu missi; qui in Caesarum occuparunt. Denuo legatos ad Caesarem mittunt, ut sibi legiones subsidio intromitteret. Hoc cum animadverterent homines fugitivi, oppidum incendere coeperunt. Qui superati a erunt. Ita Caesar oppido potitur. Dum hic detinetur, ex proelio quos circummunitos superius demonstravimus, eruptionem fecerunt et bene multis interfectis in oppidum sunt reda
Abbreviated transcription (Latin):
tauum mil. uenisset P. calutius: qui castris antea pompcii p̃posi¬
tus esset eius uerbis nuncium mittit: eum munus belli habere
ur mittat lecticam qua in oppidum deferri possit. Litteris mis¬
sis pompeius cartiuam defertur. qui illarum partium fauto¬
res erant conueniunt in domum: quam erat delatiis: qui arbi¬
trati sunt clanculum uenisse: ut ab eo quȩ uellet de bello re¬
quirerent. cum frequentia conuenisset de lectica pompeius
corum in sidem confugit. Cesar ex prelio inunitione circun¬
datam cordubam uenit. Qui ex cede eo refugerant pontem
occupauerunt. Cum eo uentum esset conuitiare cęperunt. nos
ex prelio paucos superesse: quo confugeremus. Ira pugnare cę¬
perunt de ponte. Cesar flumen traiecit & castra posuit. Sca¬
ex prelio cum uenisset: familiam & libertos conuocauit. py¬
ram sibi extruxit: cenam afferri ꝗͣ optimam imperauit. Item

Expanded text:
tavum miliarium venisset, P. Caucilius,98 qui castris antea Pompei praepositavum miliarium venisset, P. Caucilius,98 qui castris antea Pompei praepositus esset, eius verbis nuntium mittit eum minus belle habere: ut mitterent lecticam qua in oppidum deferri posset. Lecticariis missis Pompeius Carteiam defertur. Qui illarum partium fautores essent conveniunt in domum quo erat delatus — qui arbitrati sunt clanculum venisse —, ut ab eo quae vellet de bello requirerent. Cum frequentia convenisset, de lectica Pompeius in eorum fidem confugit. § 33 Caesar ex proelio Munda munitione circumdata Cordubam venit. Qui ex caede eo refugerunt, pontem occuparunt. Cum eo ventum esset, conviciari coeperunt: nos ex proelio paucos superesse; quo fugeremus? Ita pugnare coeperunt de ponte. Caesar flumen traiecit et castra posuit. Scaroelio Cordubam cum venisset, familiam et libertos convocavit, pyram sibi exstruxit, cenam adferri quam optimam imperavit, item
Abbreviated transcription (Latin):
ex prouincia ad mił.ii. Nostri desiderati ad hominum mille par¬
tim equitum peditumq saucuiq ad qngentos. Aduersarioꝵ aꝗ¬
le sunt ablatę.xiii. & signa & fasces. Freterea duces belli .xuii. ca
pti sunt. Ex fuga hac qui oppidum mnundam sibi constituissent
presidium: nostri cogebantur necessario eos circumuallare. Ex
ordinata ad oppidum conuersa uniuersa hostium timorem
uirtutisq insignia ꝓposita uiderent: & uallo circumduderent᷑
aduersarii. Ita galli tragulis iaculisq oppidum ex hostium
cadaueribis complexi oppugnare cȩperunt. Ex hoc prelio pha¬
lerius adolescens cordubam cum paucis equitibus fugit. Sex.
pompeio qui cordubȩ fuisser rem gestam refert. Cognito hoc
& oppidanis dixit sede pace ad cȩsarem proficisci: et secunda ui¬
gilia ab oppido discessit. Ct. pompeius cum equiribus paucis nõ
Quod oppidum ab est a corduba pass. clxx. mił. Quo cum ad oc¬

Expanded text:
ex provincia ad milia III. Nostri desiderati ad hominum mille parex provincia ad milia III. Nostri desiderati ad hominum mille partim equitum partim peditum; saucii ad D. Adversariorum aquilae sunt ablatae XIII et signa et fasces praeterea hos habuit . . . § 32 . . . ex fuga hac qui oppidum Mundam sibi constituissent praesidium, nostrique cogebantur necessario eos circumvallare. Ex ordinata ad oppidum conversa universa, ut et ad hostium timorem virtutisque insignia proposita viderent et vallo circumcluderentur adversarii.96 Ita Galli tragulis iaculisque oppidum ex hostium cadaveribus circumplexi oppugnare coeperunt. Ex hoc proelio Valerius adulescens Cordubam cum paucis equitibus fugit; Sex. Pompeio, qui Cordubae fuisset, rem gestam refert. Cognito hoc et oppidanis dixit se de pace ad Caesarem proficisci et secunda vigilia ab oppido discessit. Cn. Pompeius cum equitibus paucis non quod oppidum abest ab Corduba milia passuum CLXX. Quo cum ad oc
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd a suo loco hostes uehementer premere ceperunt: ut ad sub¬
sidium ne ab latere nostri occuparentur legio aduersarioꝵ
traduci cępta sit. Ad dextrumq simulest motus equitatus cę¬
saris sinistrum cornu premere cepit. At hi eximia uirtute pre¬
lium facere incipiunt.Utq locus in acie ad subsidium ueni¬
endi non darctur in cęlum clamor intermixtus et grmitus
gladiorumq crepitus auribus oblatus imperitoꝵ mentes ti¬
more p̃pediebat. Hicut ait Ennius pes pede premitur armis
teruntur arma: aduersariosq uehementissime pugnantes no¬
stri agere cȩperunt. quibus oppidum fuit subsidio. Ita ip̃is fu
sis fugatisq non superfuissent: nisi in eum locum confugissent
ex quo erant egressi. in quo prelio conciderunt milia homirũ
circiter.xxx. Preterea labieniis & Acciuis uaris quibus occisis u¬
trisq funus est factum.Itemq equires .xo. partim ex urbe partĩ

Expanded text:
quod a suo loco hostes vehementer premere coeperunt, ut ad subquod a suo loco hostes vehementer premere coeperunt, ut ad subsidium, ne ab latere nostri occuparent, legio adversariorum traduci coepta sit a dextro.94 Quae simul est mota, equitatus Caesaris sinistrum cornum premere coepit ita uti eximia virtute proelium facere possent,95 locus in aciem ad subsidium veniendi non daretur. Ita cum clamor esset intermixtus gemitu gladiorumque crepitus auribus oblatus, inperitorum mentes timore praepediebat. Hic, ut ait Ennius, pes pede premitur, armis teruntur arma, adversariosque vehementissime pugnantes nostri agere coeperunt; quibus oppidum fuit subsidio. Ita ipsis Liberalibus fusi fugatique non superfuissent, nisi in eum locum confugissent ex quo erant egressi. In quo proelio ceciderunt milia hominum circiter XXX et si quid amplius, praeterea Labienus, Attius Varus, quibus occisis utrisque funus est factum, itemque equites Romani partim ex urbe partim
Abbreviated transcription (Latin):
admitteretur eum locum diffinire cȩpit.Quod cum homi¬
num auribis esset obiectum moleste & acerbe accipiebãt
se impediri quo minus prelium conficere possent. Hȩc mora
aduersarios alacriores faciebat. cȩsaris copias timore impedi¬
ri ad commitrendum prelium. Ita se efferentes iniquo loco
dexirum tenebant. sinistrum.ui. et quinta legio. itemq¬
periore defendebant acerrime: & uchemens fiebat ab utris¬
q clamor. telorumq missu concursus. sicut ꝓpe nostri differ¬
reut uictoriam. Congressus enim et clamor: quibus maxime
hostes conterrentur in collatu pari erant conditione. Ita ex
utroq genere puigne cum parem uirtutem ad bellandũ
contulissent pilorum missus fixorum cumulatur & con¬
cidit aduersaxiorum multitudo. Dextrum demonstrauim
decumanos cornu tenuisse.Qui etsi erant pauci.tamen
ꝑꝓ uirrurem magno aduersarios timore eorum oꝑa afficiebat

Expanded text:
admitteretur, eum locum definire coepit. Quod cum homiadmitteretur, eum locum definire coepit. Quod cum hominum auribus esset obiectum, moleste et acerbe accipiebant se impediri quo minus proelium conficere possent. Haec mora adversarios alacriores efficiebat: Caesaris copias timore impediri ad committendum proelium. Ita se efferentes iniquo loco dextrum, tenebant, sinistrum III. et V., itemquperiore se defendebant acerrime, et vehemens fiebat ab utrisque clamor telorumque missu concursus, sic ut prope nostri diffiderent victoriae. Congressus enim et clamor, quibus rebus maxime hostis conterretur, in collatu pari erat condicione. Ita ex utroque genere pugnae cum parem virtutem ad bellandum contulissent, pilorum missu fixa cumulatur et concidit adversariorum multitudo. Dextrum ut demonstravimus decumanos cornum tenuisse; qui etsi erant pauci, tamen propter virtutem magno adversarios timore eorum opera adficiebant,
Abbreviated transcription (Latin):
neret. Itaq nostri ad dimicandum procedunt: id quod adu¬
sarios existimabamus esse facturos. Qui tamen milł:. pass. a¬
munitione oppidi non audebant longius procedere: in qͦ
sibi ꝓpe murum aduersarii constituebant. Itaq nostri proce¬
dunt. Interdum equitas loci aduersarios efflagitabat: ne rali
conditione contenderent ad uictoriam. Neq tamen illi a sua
consuetudine discedebant: ut aut ab excelso loco aut oppi¬
do di scederent. Nostri pede presso ꝓpius riuo cum appropin¬
quassent: aduersarii patrocinan loco iniquo non defecerunt.
Frat acies.xii. aquilis constituta: quȩ lateribus cquiratus te¬
orbatur cum leui armatura mil.ui.Preterea auxiliares acce
equitum. Ita in extrema planicie iniquum in locum nr̃i¬
cum appropinquassent: paratus hostis erat superior: ut tras¬
eundi superius iter uehementer esset periculosum. Quod
cum a cesare esset animaduersum ne quid temere culpa sua

Expanded text:
neretur. Itaque nostri ad dimicandum procedunt, id quod adverneretur. Itaque nostri ad dimicandum procedunt, id quod adversarios existimabamus esse facturos; qui tamen a munitione oppidi longius non audebant procedere, immo se ibi prope murum adversarii constituebant. Itaque nostri procedunt. Interdum aequitas loci adversarios efflagitabat ut tali condicione contenderent ad victoriam; neque tamen illi a sua consuetudine discedebant, ut aut ab excelso loco aut ab oppido discederent. Nostri pede presso propius rivum cum appropinquassent, adversarii patrocinari loco iniquo non desinunt. § 30 Erat acies XIII aquilis constituta, quae lateribus equitatu tegebatur cum levi armatura milibus sex, praeterea auxiliares accedocto milibus equitum. Ita cum in extrema planitie iniquum in locum nostri appropinquassent, paratus hostis erat superior, ut transeundum superius iter vehementer esset periculosum. Quod cum a Caesare esset animadversum, ne quid temere culpa secus
Abbreviated transcription (Latin):
ut supra demonstrauimus loca excellentia tumulis conti¬
neri. Sed ratione nulla placuit tacere. id quod eo incidit tem¬
mił. ut auxilia pompeii duabus defenderentur rebus oppidi
excelsi & loci natura. hic dixigenus proxima planicie equaba¬
tur. cuius decursus antecedebat riuus. qui ad coꝵ accessum
summam efficiebat loci iniquitatem. Hat palustri & uora¬
ginoso solo cutrens exat. Erãt aũt ad dextrum id quod cesar
cum aciem directam uidisset non habuit dubium. qn me¬
dia planicie in ȩquam ad dimicandum aduersarii procede¬
rent. Nȩc erant in omnium conspectui. Huc accedebat ut locꝰ
illa planicie equitatum ornaret: & dici solisq serenitas ut mi¬
rificum & optandum tempiis ꝓpe a diis immortalibus ad istd̃
triburum esset prelium comittendum. Nostrelȩrari. nonnul¬
lietiam timere qđ in cum locum res fortunȩq onmium du¬
cerentur: ut quicquid post horam castris ficret in dubio po¬

Expanded text:
ut superius demonstravimus, loca excellentia tumulis contiut superius demonstravimus, loca excellentia tumulis contineri intervallo planitiei dividi;85 id quod eo incidit temassuum V, ut auxilia Pompei duabus defenderentur rebus, oppido et excelsi loci natura. Hinc derigens proxima planities aequabatur. Cuius decursum antecedebat rivus, qui ad eorum accessum summam efficiebat loci iniquitatem: nam palustri et voraginoso solo currens erat ad dextram. Itaque Caesar cum aciem derectam vidisset, non habuit dubium quin media planitie in aequum ad dimicandum adversarii procederent. Hoc erat in omnium conspectu. Huc accedebat ut locus illa planitie equitatum evocaret et diei solisque serenitate,89 ut mirificum et optandum tempus prope ab dis immortalibus illud tributum esset ad proelium committendum. Nostri laetari, non nulli etiam timere, quod in eum locum res fortunaeque omnium deducerentur ut, quidquid post horam casus tribuisset, in dubio po
Abbreviated transcription (Latin):
facra interfecit carrucam: contraq pompeium castra pposuit.
Pompeius oppidum quod contra sua presidia portas clausis¬
sec incendit. aulesq qui fratrem suum in castris iugulaue¬
rat interceptus est a nostris & fustibis percussus. hinc itine¬
re sacto in campum mundensem cum esset uentum castra
contra pompeium constituit. Sequenti die cum iter facere ce¬
sar cum copiis uellet: renunciatum est a spccul atoribus: põ¬
pcium de .iii. uigilia in acie stetisse. Hoc nuncio allato uexil¬
lum pposuit. Idcirco enim copias eduxerat qũ uersa onensiũ
ciuitati fuissent fautores: antea litteras miserat ad cęsarem
nolle in conuallem descenderc: qđ maiorem partem exerci¬
tus tyronum haberer. Nę litterȩ litrerȩ uchementer confirma¬
bant mentem oppidanoꝵ. Ita hac opinione fretus: totum se
posse existimabat. Etenim & natura loci defendebatur & ip̃i¬
us oppidi munitione ubi castra habuit constituta. Namq

Expanded text:
facta iter fecit in Carrucam, contra Pompeium castra posuit. facta iter fecit in Carrucam, contra Pompeium castra posuit. Pompeius oppidum, quod contra sua praesidia portas clausisset, incendit; milesque, qui fratrem suum in castris iugulasset, interceptus est a nostris et fustibus percussus. Hinc itinere facto in campum Mundensem cum esset ventum, castra contra Pompeium constituit. § 28 Sequenti die cum iter facere Caesar cum copiis vellet, renuntiatum est a speculatoribus Pompeium de tertia vigilia in acie stetisse. Hoc nuntio allato vexillum proposuit. Idcirco enim copias eduxerat, quod Ursaonensium civitati, qui sui fuissent fautores, antea litteras miserat Caesarem nolle in convallem descendere, quod maiorem partem exercitus tironem haberet. Hae litterae vehementer confirmabant mentis oppidanorum. Ita hac opinione fretus totum se facere posse existimabat: etenim et natura loci defendebantur et ipsius oppidi munitione, ubi castra habuit constituta. Namque
Abbreviated transcription (Latin):
sederat. Iude sibi commeatus capiunt. Quare ciuitates nostrarũ
partium conseruabo & bellum primo quoq tempore conficia.
cohortes in animo habeo ad uos mittere. Profecto nostro cõme¬
atu priuati necessario ad dimi candum descendent. Insequẽ¬
ti tempore cum nostri in opere temere distenti essent: ehuites
in oliueto dum lignantur interfecti sunt. Aliquor serui trãs¬
fugrrunt: qui nuntiauerant ad .iii. nonas martias prelium af
fore: quod factum est. Ex eo tempore metum esse magnum: et
Actium uarum circum castella preesse. Eo die pompeius castra
mouit & crrca hispalim in oliueto constitit. Cęsar priusꝗ̃ codem
est profectus luna hora circiter sexta uisa est. Ita castris motis ucu¬
bum: pompeius presidium quod reliquit iussit incendi. ut deus¬
to ospido in castra maiora se reciperent. Insequenti tempore
uentis ponte oppidum cum oppugnare cepisset deditione

Expanded text:
sederunt: inde sibi commeatus capiant. Quare et civitates nostrarum sederunt: inde sibi commeatus capiant. Quare et civitates nostrarum partium conservabo et bellum primo quoque tempore conficiam. Cohortes . . . animo habeo ad vos mittere. Profectu nostro commeatu privati necessario ad dimicandum descendent.' § 27 Insequenti tempore cum nostri in opere distenti essent, equites in oliveto, dum lignantur, interfecti sunt aliquot. Servi transfugerunt, qui nuntiaverunt, a. d. III. Non. Mart. proelium ad Soricariam quod factum est, ex eo tempore metum esse magnum, et Attium Varum circum castella praeesse. Eo die Pompeius castra movit et contra Spalim in oliveto constituit. Caesar prius quam eodem est profectus, luna hora circiter sexta visa est. Ita castris motis Ucubim Pompeius praesidium quod reliquit iussit incendere, ut deusto oppido in castra maiora se reciperent. Insequenti tempore Ventiponem oppidum cum oppugnare coepisset, deditione
Abbreviated transcription (Latin):
equites in receptu dum ad castra redeunt aduersarii sunt¬
cupidius insecuti uniuersi. Clamore facto impetum dederant
ita inctu perterriti cum in fuga essent: multis amissis in ca¬
stra se receperunt. Cȩsar ob urturem turmȩ cassiane donauit
argento ꝓpe tecti equites ad cȩsarem transfugerunt. qui nuntia¬
uerunt equites .xx. coniurasse omnes qui in castris pompeii es¬
sent ut transitionem facerent. Serui inditio ommes in custodi¬
ani esse coniectos: ex quibus occasione capra se transfugisse. Itẽ
hoc die litterȩ sunt deprehensȩ quas mittebat saonem. Cn põ¬
peius.s.u.4.E.u.Etsi prout nostra fȩlicitas ex sententia aduersari¬
os adhuc ꝓpulsos habemus: ramen si ęquo loco sui porestatem fa¬
cerent celerius q̃ uestra opinio est bellum confrcissem. Sed exerci¬
tum tyronum non audent in campum deducere: nostrisq ad¬
huc freti presidiis bellum ducunt. Nam singulas ciuitates circum¬

Expanded text:
equites in receptu dum ad castra redeunt, adversarii equites in receptu dum ad castra redeunt, adversarii cupidius sunt insecuti, universi clamore facto impetum dederunt. Ita metu perterriti, cum in fuga essent multis amissis in castra se recipiunt. § 26 Caesar ob virtutem turmae Cassianae donavit argento prope tectis equis ad Caesarem transfugerunt; qui nuntiaverunt equites Romanos coniurasse omnis qui in castris Pompei essent ut transitionem facerent; servi indicio omnis in custodiam esse coniectos, e quibus occasione capta se transfugisse. Item hoc die litterae sunt deprensae, quas mittebat Ursaonem Cn. Pompeius: 'S. V. G. E. V. Etsi prout nostra felicitas, ex sententia adversarios adhuc propulsos habemus, si aequo loco sui potestatem facerent, celerius quam vestra opinio fert bellum confecissem; sed exercitum tironem non audent in campum deducere nostrisque adhuc fixi praesidiis bellum ducunt. Nam singulas civitates circum
Abbreviated transcription (Latin):
steterunt. Illi tamen proculdubio ad congrediendum in equii
locum non sunt.ausi descendere: preter unum antistium tur¬
pionem qui fens uiribus ex aduersariis sibi parem esse nemi¬
nem cogitare cȩpit. Hic ut fertur Achillis Memnonisq con¬
gressus. Pompeius niger eques romanis iraliensis ex acie no¬
stra ad congrediendum est progressus. Quoniam ferocitas An¬
tistu omnium mentes conuerrebat ab opere ad spectandum
acies sunt dispositȩ̨. Nam inter bellatores principesq dubia
posita erar uictoria ut ꝓpe uideretur sinem bellandi horum diri¬
mere pugna. Ita auidi cupidiq suarum quisq partium exper¬
toꝵ uiroꝵ fautorumq uoluntas habebatur. Quoꝵ uirtu¬
te alacri cum ad dimicandum in planiciem se contulissent:
scritoꝵq laudis insignis prefulgens opus cęlatum opponerent:
cessum ut supra demonstrauimus leuem armaturam presi¬
dii causa non longe ab opere castroꝵ constituissent. ut nostri

Expanded text:
stiterunt. Illi tamen procul dubio ad congrediendum in aequum stiterunt. Illi tamen procul dubio ad congrediendum in aequum locum non sunt ausi descendere praeter unum Antistium Turpionem, qui fidens viribus ex adversariis sibi parem esse neminem agitare coepit. Hic, ut fertur Achillis Memnonisque congressus, Q. Pompeius Niger, eques Romanus Italicensis, ex acie nostra ad congrediendum progressus est. Quoniam ferocitas Antisti omnium mentes converterat ab opere ad spectandum, acies sunt dispositae: nam inter bellatores principesque dubia erat posita victoria, ut prope videretur finem bellandi duorum dirimere pugna.  Ita avidi cupidique suarum quisque ex partium virorum fautorumque voluntate habebatur. Quorum virtute alacri, cum ad dimicandum in planitiem se contulissent, scutorumque laudis insignia praefulgens opus caelatum . . . quorumgressum,72 ut supra demonstravimus . . . levem armaturam praesidi causa non longe ab opere constituit.73 Ut, nostri
Abbreviated transcription (Latin):
ire. Quo facto cum utrorumq caus copiȩ tumulum excellentẽ
petissent: prohibiti a nostris sunt deiectiq planicie: que res se¬
cundum nostris efficiebat prelium undiq cedentibis aduersariis
non parum magna in cede uersabantur. quibus mons non uir¬
tus saluti fuit. Quo subsidio nisi aduesperasset a paucioribus no¬
stris omni auxilio priuati essent. Nam ceciderunt ex leui arma¬
tura .cccxxiiii. ex legionariis . cxxxuiii. preter quoꝵ arma et
eundem locum eius presidium uenisset pristino illo tuns¬
suo utebantur instituro. Nam preter equites nullo loco equo se
committere audebant. Cum nostri in opere essent: equitum co¬
piȩ concursus facere ceperunt: simulq uociferantibis legiona¬
riis cum locum esslagitarent ex consuetudine inscqui existima¬
re possent paratissimos se esse ad dimicandum. Nostri ex huius¬
modi conualle longe sunt egressi & plane in equo loco con¬

Expanded text:
ire. Quo de facto cum utrorumque copiae tumulum excellentem ire. Quo de facto cum utrorumque copiae tumulum excellentem petissent, prohibiti a nostris sunt deiecti in planitiem.68 Quae res secundum nostris efficiebat proelium. Undique cedentibus adversariis non parum magna in caede versabantur. Quibus mons, non virtus, saluti fuit. Quo subsidio subnisi,69 nisi advesperasset, a paucioribus nostris omni auxilio privati essent. Nam ceciderunt ex levi armatura CCCXXIIII, ex legionariis CXXXVIII, praeterquam quorum arma et eundem locum eius praesidium venisset, pristino illo suo utebantur instituto: nam praeter equites nullo loco aequo se committere audebant. Cum nostri in opere essent, equitum copiae concursus facere coeperunt, simulque vociferantibus legionariis, cum locum efflagitarent, ut consueti insequi — existimare posses paratissimos esse ad dimicandum — nostri ex humili convalle bene longe sunt egressi et planitie in aequiore loco con
Abbreviated transcription (Latin):
rios ad uallum agere cęperunt. Itadum cupidius intra presi¬
dia illoꝵr student cedem facere a turmis et leui armatura sunt
interclusi. Quorum nisi summa uirtus fuisset capti fuissent¬
uiui. Nam et munitione presidii ira coangustabatur: ut equi¬
res spacio interclusi uix se defendere possent Ex utroq genere
pugne complures sunt uulneribus. ffecti: In quibus er clodi¬
us arquitius. Inter quos ira est cominus expugnatum: ut ex
nostris preter duos centuriones sit nemo desideratus gloria se
efferentes. Postero die absoricaria utreq conuenere copiȩ nr̃i
brachia ducere cȩperunt. Pompeius cum anim aduerteret cas¬
tello se excludi aspania: quod est ad utubim mił. pas.u. flȩc res
necessario uocabat ut ad dimicandum descenderet. Neq tamen
equo loco sui potestatem faciebat. Sed ex grumo excelsum tumu¬
lum capiebat usq eo ut necessario cogretur iniquum locum sb̾¬

Expanded text:
rios ad vallum agere coeperunt. Ita cupidius dum intra praesirios ad vallum agere coeperunt. Ita cupidius dum intra praesidia illorum student caedem facere, a turmis et levi armatura sunt interclusi. Quorum nisi summa virtus fuisset, vivi capti essent: nam et munitione praesidi ita coangustabantur ut eques spatio intercluso vix se defendere posset. Ex utroque genere pugnae complures sunt vulneribus adfecti, in quis etiam Clodius Arquitius; inter quos ita comminus est pugnatum ut ex nostris praeter duos centuriones sit nemo desideratus gloria se efferentis. § 24 Postero die ad Soricariam utrorumque convenere copiae. Nostri bracchia ducere coeperunt. Pompeius cum animadverteret castello se excludi Aspavia, quod est ab Ucubi milia passuum V, haec res necessario devocabat ut ad dimicandum descenderet; neque tamen aequo loco sui potestatem faciebat, sed ex grumo . . .67 excelsum tumulum capiebant, usque eo ut necessario cogeretur iniquum locum sub
Abbreviated transcription (Latin):
re: ut si qui ex nostris transfugerent: in leuem armaturam con¬
iici: eiunq non amplius. xuii. accipere. Iusequenti tempore cȩ¬
sar castris castra contulit. Et brachium ad flumensalsum du¬
cere cepit. Hic dum in opere nostri distenti essent complures ex
superiore loco aduersariorum decurrerunt. Nec derinentibus
nostris multis telis iniectis complures iuilueribus affecere. Hi
dum ut hactenus uostris cessere parumper. itaq preter consuetu¬
dinem cum a nostris animaduersum esset cedere centuriones
ex legione quinta flumen transgressi restituerunt acicin. Acri¬
rerq eximia uirtute plures cumagerent ex superiore loco inul¬
titudine telorum corum concidit. Ita cum cis cumpar preliũ
facere cepisset: cum undiq se circumuenin animaduertisset. pa¬
rumper ingressus pedem offendit. Huius concidentis uiri ca
facerent: equites nostri iransgressi ex interiore loco aduersa¬

Expanded text:
re et, si qui ex nostris transfugerent, in levem armaturam core et, si qui ex nostris transfugerent, in levem armaturam coici eumque non amplius XVII accipere. § 23 Insequenti tempore Caesar castris castra contulit et bracchium ad flumen Salsum ducere coepit. Hic dum in opere nostri distenti essent, complures ex superiore loco adversariorum decucurrerunt nec desinentibus nostris multis telis iniectis compluris vulneribus adfecere. Hic tum, ut ait Ennius, 'nostri cessere parumper'. Itaque praeter consuetudinem cum a nostris animadversum esset cedere, centuriones ex legione V. flumen transgressi duo restituerunt aciem, acriterque eximia virtute pluris cum agerent, ex superiore loco multitudine telorum alter eorum concidit. Ita cum eius comes impar proelium facere coepisset, cum undique se circumveniri animum advertisset, regressus pedem offendit. In huius concidentis centuriofacerent, equites nostri transgressi inferiore loco adversa
Abbreviated transcription (Latin):
& speculatores ad oppidum atheguam miserunt. Qui cum
certum comperissent legatorum responsa ita esse gesta quem¬
ad modum illi retulissent: ab oppidanis concursu facto eum
qui legatos iugulasset lapidare & cius manus intentare cȩpe¬
runt. illius opera se perisse. Ita uix periculo liberatus petuur
ab oppidanis ut ei liceret legatum ad cesarem proficisci: ille sa
risfacturum. Potestate data cum deesset prefectus presidio cõ¬
parato cum bene magnam manum fecisset & nocturno tẽ¬
pore per fallaciam in oppidum esset receptus iugulationem
magnam facit. frincipibisq qui sibi contrarii fuisseñt interfectis
oppidum in suam potestatem recepit. Hoc preterito tempore ser¬
ui transfuge nunciauerunt oppidanoꝵ bona uendere: ne ciu
extra uallum liceret exire nisi discinctus: Idcirco qd ex quo dic
oppidum athegua esset captum metu perterritos fugere complu
res in bethuriam. neq sibi ullam spem uictorie spositam habe¬

Expanded text:
et speculatores ad oppidum Ateguam miserunt. Qui cum et speculatores ad oppidum Ateguam miserunt. Qui cum certum comperissent legatorum responsa ita esse gesta quemadmodum illi rettulissent, ab oppidanis concursu facto eum qui legatos iugulasset lapidare et ei manus intentare coeperunt: illius opera se perisse. Ita vix periculo liberatus petiit ab oppidanis ut ei liceret legatum ad Caesarem proficisci: illi se satisfacturum. Potestate data cum inde esset profectus, praesidio comparato, cum bene magnam manum fecisset et nocturno tempore per fallaciam in oppidum esset receptus, iugulationem magnam facit principibusque qui sibi contrarii fuissent interfectis oppidum in suam potestatem recepit. — Hoc praeterito tempore servi transfugae nuntiaverunt oppidanorum bona venire neque extra vallum licere exire nisi discinctum, idcirco quod ex quo die oppidum Ategua esset captum metu conterritos compluris profugere Baeturiam; neque sibi ullam spem victoriae propositam habe
Abbreviated transcription (Latin):
lati. multis ceruices abscisȩ. Posttro die equites cum leui
armatura ex aduersariorum castris ad nos transsugerunt.
& eo tempore circiter .xi. equites ad aquatores nostros excu
pompeius securi homines.lxxiiii. qui dicebantur esse faurores
cȩsaris uicroriȩ: reliquos in oppidum iussit deduci. Ex quibus
effugerunt. cxx. & ad cęsarem uenerunt. Noc preterito tempore
qui in oppido articula bursauolenses capti sunt legati & profe¬
cti sunt cum nostris ut rem gestam bursauolensibus referrent.
quid sperarenr de .cii. pompeio cum uiderent hospites iugulari.
& senatores non sunt ausi introire in oppidum: preterq̃ qui
eius ciuitatis fuissent. Quorum responsis ultro citroq acceptis
& redditis cum ad nostros sereciperent qui extra oppidum fuis¬
sent. Illi presidio insecuti ex aduersione legatos iugularunt.
Duo reliqui ex eis fugerunt: et cȩsari rem gestam detulerunt.

Expanded text:
lati, militi cervices abscisae. § 21 Postero die equites cum levi lati, militi cervices abscisae. § 21 Postero die equites cum levi armatura ex adversariorum castris ad nos transfugerunt. Et eo tempore circiter XL equites ad aquatores nostros excucPompeius securi percussit homines LXXIIII, qui dicebantur esse fautores Caesaris victoriae, reliquos rursus in oppidum iussit deduci; ex quibus effugerunt CXX et ad Caesarem venerunt. § 22 Hoc praeterito tempore, qui in oppido Ategua Ursaonenses capti sunt legati profecti sunt cum nostris uti rem gestam Ursaonensibus referrent; quid sperarent de Cn. Pompeio, cum viderent hospites iugulari, et senatores, non sunt ausi introire in oppidum, praeter quam qui eius civitatis fuissent. Quorum responsis ultro citroque acceptis et redditis cum ad nostros se reciperent qui extra oppidum fuissent, illi praesidio insecuti ex aversione legatos iugularunt. Duo reliqui ex eis fugerunt et Caesari rem gestam detulerunt . . .57
Abbreviated transcription (Latin):
stra mouit ycubim uersus. Sed circum ea loca castella disposu¬
it: & munitionibus se continere cȩpit. Cȩsar mouit et ꝓpius ci¬
slra castris contulit. Eodem tempore mane loricatus imus ex
legione uernacula ad nos transfugit. & irunciauit pompeium
oppidanos ucubenses conuocasse: eisq ita imperauisse: ut dili¬
gentia adhibita perquirerent qui essent suarum partium item¬
q aduersarioꝵ uicioriȩ fautores. Hoc preterito tempore in op¬
pido quod fuit factum captum seruus est deprchensus in cuni¬
culo quem supra demonstrauimus dominum iugulasse. is ui¬
uus est combustus. Idemq temporis centuriones loricati octo
ad cęsarem traussugerunt ex legione uernacula: et equires no¬
stri cum aduersarioꝵ equitibiis congressi sunt: et saucii aliqͥt
oetiderunnt. Leui armatura ea nocte speculatores prehensi tres
serui & unus ex legione uernatula serui sunt in cruce sub¬

Expanded text:
stra movit Ucubim versus et circum ea loca castella disposustra movit Ucubim versus et circum ea loca castella disposuit et munitionibus se continere coepit: Caesar movit et propius castra castris contulit. Eodem tempore mane loricatus unus ex legione vernacula ad nos transfugit et nuntiavit Pompeium oppidanos Ucubensis convocasse eisque ita imperavisse, ut diligentia adhibita perquirerent qui essent suarum partium itemque adversariorum victoriae fautores. Hoc praeterito tempore in oppido quod fuit captum servus est prensus in cuniculo quem supra demonstravimus dominum iugulasse; is vivus est combustus. Idemque temporis centuriones loricati VIII ad Caesarem transfugerunt ex legione vernacula, et equites nostri cum adversariorum equitibus congressi sunt, et saucii aliquot occiderunt levi armatura. Ea nocte speculatores prensi servi III et unus ex legione vernacula. Servi sunt in crucem sub
Abbreviated transcription (Latin):
tempore pro muro pugnauerunt acerrime & turrim nostram
ut superiorem incenderunt: idcirco qđ uentum oppidani se¬
cundum habuerunt. in sequenti luce materfamilias de mu¬
ro se proiecit: & ad nos transiliit dixitq se cum familia con¬
stitutum habuisse una transfugerent ad cęsarem: illam opp̃s¬
sam & iugulatam. Hoc preterea tempore tabellȩ de muro sũt
dciectȩ: in quibus inscriprum est inuentum. L. auitius Eş¬
sari. Si mihi uitam tribuis: quoniam a.cti. pompeio sum
desertus: qualem me illi prestiti. tali uirture et constantia fu¬
rurum me in te ip̃e prestabo. Fodem tempore oppidanoꝵ lega¬
ti qui ante exierant cȩsarem adierunt: si sibi uitam con¬
cederet sese in sequenti die oppidum esse dedituros:Quib
respondit cȩsarem esse fidemq prestaturum. Ira ante diẽ
xi.ll. martii. Oppido potitus imperaror est aspellatus. Et põ
peius ex perfugis cum deditionem oppidi facram esse scisset ca¬

Expanded text:
tempore pro muro pugnarunt acerrime et turrim nostram tempore pro muro pugnarunt acerrime et turrim nostram ut superiorem incenderunt, idcirco quod ventum oppidani secundum habuerunt. Insequenti luce materfamilias de muro se deiecit et ad nos transsiliit dixitque se cum familia constitutum habuisse ut una transfugerent ad Caesarem; illam oppressam et iugulatam. Hoc praeterea tempore tabellae de muro sunt deiectae, in quibus scriptum est inventum: 'L. Munatius Caesari. Si mihi vitam tribues, quoniam ab Cn. Pompeio sum desertus, qualem me illi praestiti tali virtute et constantia futurum me in te esse praestabo'. Eodem tempore oppidani legati qui antea exierant Caesarem adierunt: si sibi vitam concederet, sese insequenti luce oppidum esse dedituros. Quibus respondit se Caesarem esse fidemque praestaturum. Ita ante diem XI. Kalendas Martias oppido potitus imperator est appellatus. § 20 Quod Pompeius ex perfugis cum deditionem oppidi factam esse scisset, ca
Abbreviated transcription (Latin):
oppido subsidio non posset uenire nocti ex aduersatiorum cõ¬
spectu se deducerent ad mare uersum. unum respondisse. ut
potius ad dimicandum descenderent: ꝗ̃ signum fuge ostende¬
rent. tum qui ira locutus esfer iugulatum. Eodem tempore
rabellari eius deprehensi: qui ad oppidum ueniebant: Quoꝵ lit¬
terat cȩsar oppidanis obiecit: et qui uitam sibi pereret iussit tem¬
rim ligneam oppidanoꝵ incendete. Id si fecisset: ei se promisit
omnia concessurum. Quod difficile erat factu ut eam turrem
sine periculo quis incenderer. Ira fiine crure de ligno missa
cum ꝓpiris accessisset ab oppidanis est interfectus occisus. Ea¬
dem nocte transfuga nunciauit pomptium et labienum de iu¬
gulatione oppidanoꝵ indignatos esse. Uigilia secunda ꝑꝑ mul¬
titudinem telorum: turris lignea quę nostra fuisset ab ĩmo
uitium fecit usq ad tabulatum secundum et tertium. Eodẽ

Expanded text:
oppido subsidio non posset venire, noctu ex adversariorum conoppido subsidio non posset venire, noctu ex adversariorum conspectu se deducerent ad mare versum; unum respondisse ut potius ad dimicandum descenderet quam signum fugae ostenderet; eum qui ita locutus esset iugulatum. Eodem tempore tabellarii eius deprensi qui ad oppidum veniebant: quorum litteras Caesar oppidanis obiecit et, qui vitam sibi peteret, iussit turrem ligneam oppidanorum incendere; id si fecisset, ei se promisit omnia concessurum. Quod difficile erat factu, ut eam turrem sine periculo quis incenderet. Ita fune crura deligatus,52 cum propius accessisset, ab oppidanis est occisus. Eadem nocte transfuga nuntiavit Pompeium et Labienum de iugulatione oppidanorum indignatos esse. § 19 Vigilia secunda propter multitudinem telorum turris lignea, quae nostra fuisset, ab imo vitium fecit usque ad tabulatum secundum et tertium. Eodem