comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
non ausiis periculo suo rem facere nulla regesta pre multitudine ho¬
minum rursus se ad rimentum recepit. Deinde paucis post diebuiseque¬
stribus copiis a labieno adductis rursus acyilltanos castris positis obsi¬
dere cepit. Per id tempris.C. Salustuis crispus quem paucis ante diehus
missum a cesare cum classe demostrauimus cermnam peruenit. cuius
aduentu .c. Decimus questorius uir qui ibi cum grandi familie suę
pręsidio preerat commeatui paruulum nauigium nactus conscendit.
ac se fugę commendat. Salustius interim prętor a cerninatibus recep¬
tus magno numero frumenti inuento naues onerarias quarum ibi sa¬
tis magna copia fuit complet atq in castra ad cęsarem mittit. Allienus
in terim proconsul e lilibeo in naues onerarias imponit legiones. xiii:
&.xiiii & equites gallos dece. funditoꝵ sagipͥtarioꝵq x̃. ac secun¬
dum commeatum ĩ africam mittit adcęsarem. Quę naues uentum secũ¬

Expanded text:
non ausus periculum suorum facere nulla re gesta pro multitudine honon ausus periculum suorum facere nulla re gesta pro multitudine hominum rursus se Hadrumetum recepit; deinde, paucis post diebus equestribus copiis a Labieno adductis, rursus Acyllitanos castris positis obsidere coepit. § 34 Per id tempus C. Sallustius Crispus, quem paucis ante diebus missum a Caesare cum classe demonstravimus, Cercinam pervenit. Cuius adventu C. Decimius quaestorius, qui ibi cum grandi familiae suae praesidio praeerat commeatui, parvulum navigium nactus conscendit ac se fugae commendat. Sallustius interim praetor a Cercinitanis receptus magno numero frumenti invento navis onerarias, quarum ibi satis magna copia fuit, complet atque in castra ad Caesarem mittit. Alienus interim pro consule Lilybaeo in navis onerarias imponit legionem XIII. et XIIII. et equites Gallos DCCC, funditorum sagittariorumque mille ac secundum commeatum in Africam mittit ad Caesarem. Quae naves ventum secun
Abbreviated transcription (Latin):
se suosq defenderent. & ne suis inimicis aduersarisq dicdo audientes
essent mutit. Dum hęc ad Ruspinam fiunt: legati ex acylla cun
imperasset & libenti animo facturos pollicentur. tantum orare & petere
ab eo ut sibi pręsidium daret quo tutuis id & sine periculo facere posset̃
se & frumentum & quecũq res ei suppeteret cõmunis salutis gratia sub¬
ministrituros. Quibus rebus facilȩ a cȩsare impenratis prȩsidioq dato .C
messium edilitia functum porestate acyllam iubet proficisei. Quibusre¬
bis cognius considius longinus qui ad rumenti cum duabus legiom¬
bus & equitibiis. dec. pręerat: celeriter ibi parte presidii relicta cũ. uiii.
cohortibus ad acyllam ire contendit. M essius celeriter itinere confecto
prior acyllam cum cohortibus peruenit. Considius interim cum adũ¬
bem cum copiis accessisset: & animaduertisset presidium cesarisibi esse.

Expanded text:
se suosque defenderent, ne suis inimicis adversariisque dicto audientes se suosque defenderent, ne suis inimicis adversariisque dicto audientes essent, mittit. § 33 Dum haec ad Ruspinam fiunt, legati ex Acylla, civue imperasset et libenti animo facturos pollicentur; tantum orare et petere ab eo ut sibi praesidium daret, quo tutius id et sine periculo facere possent; se et frumentum et quaecumque res eis suppeteret communis salutis gratia sumministraturos. Quibus rebus facile a Caesare impetratis praesidioque dato, C. Messium, aedilicia functum potestate, Acyllam iubet proficisci. Quibus rebus cognitis Considius Longus, qui Hadrumeti cum duabus legionibus et equitibus DCC praeerat, celeriter ibi parte praesidi relicta cum VIII cohortibus ad Acyllam ire contendit. Messius celerius itinere confecto prior Acyllam cum cohortibus pervenit. Considius interim cum ad urbem cum copiis accessisset et animadvertisset praesidium Caesaris ibi esse,
Abbreviated transcription (Latin):
num parsaliqua ĩ secundo commeatu occurrisset. Scipio interim pau¬
lisper ut antea dixi in eo loco commoratus ut quasi despexisse Cęsarẽ
uideretur: paulatim reducit suas copias in castra & contione aduo¬
cata de terrore suo desperationeq exercitus cęsaris facit uerba. & co¬
hortatus suos uictoriam propriam se eis bręui daturum pollicetur: Cę¬
sar ubet milites rursus ad opus redire ut ꝑ causim munitionum ty¬
rones in labore defatigare non intermittat. Interim numidę getuli¬
q diffugere quotidie ex castris scipionis & partim ĩ regnum se con¬
ferre: partim quod ip̃i maioresq corum benesicio .c. Marii usi fuissẽt
Cęsaremq eius affinem esse audiebant. in eius castra perfugere ca¬
teruatim non intermittebant. Quorum ex numero electos homines
illustres getulos literis ad suos ciues danis cohortatus ut manufacta

Expanded text:
num pars aliqua in secundo commeatu occurrisset. § 32 Scipio interim paunum pars aliqua in secundo commeatu occurrisset. § 32 Scipio interim paulisper, ut antea dixi, in eo loco commoratus, ut quasi despexisse Caesarem videretur, paulatim reducit suas copias in castra et contione advocata de terrore suo desperationeque exercitus Caesaris facit verba et cohortatus suos victoriam propriam se eis brevi daturum pollicetur. Caesar iubet milites rursus ad opus redire et per causam munitionum tirones in labore defatigare non intermittit. Interim Numidae Gaetulique diffugere cotidie ex castris Scipionis et partim in regnum se conferre, partim, quod ipsi maioresque eorum beneficio C. Mari usi fuissent Caesaremque eius adfinem esse audiebant, in eius castra perfugere catervatim non intermittunt. Quorum ex numero electis hominibus inlustrioribus et litteris ad suos civis datis cohortatus uti manu facta
Abbreviated transcription (Latin):
munitiones castroꝵs. atq ualli fossarumq altitudo & extra uallũ
stili ceci minabilem ĩ modum consiti uel sine defensoribus aditum
aduersariis prohibebant. Scorpionum & catapultarum cȩteroꝵq
teloꝵ quȩ ad defendendum solent parari magnam copiam habe¬
bat. atq ħ propter exercitus sui pnt̃is paucitatem & tyrocinium
preparauerat. non hostium ui & metu commotus. Sapientem seti¬
midum q hostium opimoni prebebat. Heq id circo copias ꝗͣꝗͣ enãt
paucę tyronumq nõ ducebat ĩ aciem: ꝗ uictorię suoꝵ diffideret.
sed referre arbitrabatur cuiusmodi uictoria esset futura. Turpe enim
sibi existimabat tot rebus gestis tantisq exereitũs deuictis tot tam
claris uictoris partis a reliquis copiis aduersarioꝵ. suorum exfuga
collectis se cruentam adeptum existimari uictoriam Itaq constitue¬
rat gloriam exultationemq eorum pati. donec sibi ueteranaꝵ legio¬

Expanded text:
munitiones castrorum atque valli fossarumque altitudo et extra vallum munitiones castrorum atque valli fossarumque altitudo et extra vallum stili caeci mirabilem in modum consiti vel sine defensoribus aditum adversariis prohibebant: scorpionum, catapultarum ceterorumque telorum quae ad defendendum solent parari magnam copiam habebat. Atque haec propter exercitus sui praesentis paucitatem et tirocinium praeparaverat, non hostium vi et metu commotus patientem se timidumque hostium opinioni praebebat. Neque idcirco copias, quamquam erant paucae tironumque, non educebat in aciem qui victoriae suae diffideret, sed referre arbitrabatur, cuiusmodi victoria esset futura; turpe enim sibi existimabat tot rebus gestis tantisque exercitibus devictis, tot tam claris victoriis partis, ab reliquis copiis adversariorum suorum ex fuga collectis se cruentam adeptum existimari victoriam. Itaque constituerat gloriam exsultationemque eorum pati, donec sibi veteranarum legio
Abbreviated transcription (Latin):
ne fuerant precipit ut usq eo locum obtinerent in quo paulo ante cõ¬
stitissent: donec ab hoste telum missum ad se ꝑueniret quod si pro¬
pius accederetur ꝗͣ honestissime se intra munitiones reciperent. Alii
quoq equitatui dicit uti suo quisq loco paratus armatusq presto
esset ab hoc non ip̃e ꝑ se coram cum de uallo ꝑspicularetur sed mi¬
rabili peritus scientia bellandi ĩ prȩtorio sedens ꝑ speculatores & nun¬
tios imperabat quȩ fieri uolebat. Anmaduertebat enim quamꝗͣ ma¬
gnis essent copiis aduersarii freti tamen sepe a se fugatis pulsis pter¬
ritisq & concessam uitam & ignota peccata. quibus rebus nunꝗͣ tã¬
ta suppeteret ex ip̃oꝵ mertia conscientieq animi uictorię fiducia
ut castra sua adoriri auderent. Preterea ipius nomen auctoritasq
magna ex ꝑte eorum exercitus minuebat audaciam. tam egregĩę

Expanded text:
ne fuerant praecipit ut usque eo locum obtinerent in quo paulo ante conne fuerant praecipit ut usque eo locum obtinerent in quo paulo ante constitissent donec ab hoste telum missum ad se perveniret; quod si propius accederetur, quam honestissime se intra munitiones reciperent. Alii quoque equitatui edicit uti suo quisque loco paratus armatusque praesto esset. At haec non ipse per se coram, cum de vallo prospecularetur, sed mirabili peritus scientia bellandi in praetorio sedens per speculatores et nuntios imperabat quae fieri volebat. Animadvertebat enim, quamquam magnis essent copiis adversarii freti, tamen saepe a se fugatis, pulsis perterritisque et concessam vitam et ignota peccata; quibus rebus numquam tanta suppeteret ex ipsorum inertia conscientiaque animi victoriae fiducia ut castra sua adoriri auderent. Praeterea ipsius nomen auctoritasque magna ex parte eorum exercitus minuebat audaciam. Tum egregiae
Abbreviated transcription (Latin):
sunt deterriti oppidum temptare. Scipio interim fere quotidie
non longe a suis castris pas. ecc. instruere aciem ac maiore pate
diei consumpta rursus in castra se recipit. Quod cum sepius fiera
neq ex cȩsaris castris quisꝗͣ prodiret neq propius eius copias accede¬
ret despecta Cesars patentia exercitisq eius Iuba uniuerss copis
productis elephantibusq turritis .xxx. ante aciem instructis ꝗͣ la¬
tissime potuit porrecta equitum peditumq multitudine uno tempo¬
re progressus haud ita longe a cęsaris castris constitit ĩ campo. Qui¬
bus rebus cognitis cȩsar iubet milites qui extra munitiones minu¬
tatim modeste processerant. quiq pabulandi lignandiq aut etiam
muniendi gratia uallem petierant. quiq ad eam rem opuserant
omnes intra munitiones minutatim modesteq sine tumultu aut tẽ¬
rore se recipere atq in opere consistere. Equitibus autem qui ĩstatio¬

Expanded text:
sunt deterriti oppidum temptare. § 30 Scipio interim fere cotidie sunt deterriti oppidum temptare. § 30 Scipio interim fere cotidie non longe a suis castris passibus CCC instruere aciem ac maiore parte diei consumpta rursus in castra se recipere. Quod cum saepius fieret neque ex Caesaris castris quisquam prodiret neque propius eius copias accederet, despecta Caesaris patientia exercitusque eius,13 universis copiis productis elephantisque turritis XXX ante aciem instructis, quam latissime potuit porrecta equitum peditumque multitudine uno tempore progressus haud ita longe a Caesaris castris constitit in campo. § 31 Quibus rebus cognitis Caesar iubet milites qui extra munitiones processerant pabulandi lignandique aut etiam muniendi gratia quique vallum petierant quaeque ad eam rem opus erant,14 omnis intra munitiones minutatim modesteque sine tumultu aut terrore se recipere atque in opere consistere. Equitibus autem qui in statio
Abbreviated transcription (Latin):
Titusa centuriombus uti se priorem ꝗͣ fratrem interficerent idq
ab eis facile impetrasse: atq ita esse interfectos. Turmȩ interim equi¬
tum quȩ pro uallo in stationibus esse solebant ab utrisq ducibeis quo¬
tidie mimitis preliis interse depugnare non ĩtermitunt. Non nũꝗͣ
etiam germani galliq labienani cum cęsaris egurtibus fide data
inter se colloquebantur. Labienus interim cum ꝑte equitatus leptĩ
oppidum cui preerat s saserna cum cobortibus quatuor oppugna¬
re ac iu irrumpere conabatur: quod a defensoribus propter egregiã
munitionem oppidi & multitudinem tormentoꝵ facile & sine pe¬
riculo defendebatur. Quodubi eius sepius equitatus facere non in¬
termittebat & cum forte ante portam curma densa astitisset scor¬
pione accuratius misso atq eorum decurione ꝑculso & ad terram
defixo reliqui ꝑterriti fuga se in castra recipiunt. Quo facto postea

Expanded text:
Titius a centurionibus uti se priorem quam facerem interficerent, idque Titius a centurionibus uti se priorem quam facerem interficerent, idque ab eis facile impetrasse atque ita esse interfectos. § 29 Turmae interim equitum, quae pro vallo in stationibus esse solebant,12 cotidie minutis proeliis inter se depugnare non intermittunt; non numquam etiam Germani Gallique Labieniani cum Caesaris equitibus fide data inter se colloquebantur. Labienus interim cum parte equitatus Leptim oppidum, cui praeerat Saserna cum cohortibus VI, oppugnare ac vi irrumpere conabatur; quod ab defensoribus propter egregiam munitionem oppidi et multitudinem tormentorum facile et sine periculo defendebatur. Quod ubi saepius eius equitatus facere non intermittebat, et cum forte ante portam turma densa adstitisset, scorpione accuratius misso atque eorum decurione percusso et ad equum defixo reliqui perterriti fuga se in castra recipiunt. Quo facto postea
Abbreviated transcription (Latin):
quam dibi habuit actuariam complet militibus & sagipraris & cidem
scafas de nauibus adiungit. ac singulas naues cesarinas consectari
cepit. Et cum plures adortus esset pulsus fugatusq inde discessisset:
nec tamen desisteret periclitari. forte incidit ĩ nauem in qua erãt
duo Titi hispani adolescentes tribuni legionis.u. quorum patrem
cesar ĩ senatum legerat & cum his titus salienus centurio legionis
eiusdem qui .M. Messalam legatum obsederat messane & seditiosis¬
sima oratione apud eum est usus. Idemq pecuniam &ornamenta
triumphi cęsaris retinenda & custodienda curauerat. & ob has causis
sibi timebat. hic propter conscientiam percatorum suoꝵ ꝑ suasit
adolescentibis ne repugnarent se seq Uirgilio traderent. Itaq dedu¬
cti a Uirgilio ad scipionem custodibus trachiti & post chem tertium
sunt interfecti. Qui cum ducerentur ad necem petisse dicitur maiõ

Expanded text:
quam ibi habuit actuariam complet militibus et sagittariis et eidem quam ibi habuit actuariam complet militibus et sagittariis et eidem scaphas de navibus adiungit ac singulas navis Caesarianas consectari coepit. Et cum pluris adortus esset pulsus fugatusque inde discessisset nec tamen desisteret periclitari, forte incidit in navem, in qua erant due Titii, Hispani adulescentes, tribuni legionis V., quorum patrem Caesar in senatum legerat, et cum his T. Salienus, centurio legionis eiusdem, qui M. Messallam legatum obsederat Messanae seditiosissima oratione apud eum usus idemque pecuniam et ornamenta triumphi Caesaris retinenda et custodienda curarat et ob has causas sibi timebat. Hic propter conscientiam peccatorum suorum persuasit adulescentibus ne repugnarent seseque Vergilio traderent. Itaque deducti a Vergilio ad Scipionem custodibus traditi et post diem tertium sunt interfecti. Qui cum ducerentur ad necem, petisse dicitur maior
Abbreviated transcription (Latin):
cere: molesq iacere in mare non intermittere: Scipio interim elephã¬
tos hec modo conducere instituit. Duas instruxit acies unam fundi¬
torum contra elephantos quȩ quasi aduersarioꝵ locum obtineret. &
contra eoꝵ frontem aduersam lapillos minutos mitteret. Demnde in
ordinem elephantos constituit. Fost illos autem suam aciem instruxit
ut cum ab aduersariis lapides mitti cepissent & elephanti ꝑterriti se
ad suos conuertissent rursus a sua acie lapidibus missis eos conuerterẽt
aduersus hostem. Quod egre tarde q fiebat Audere enim elephanti mł¬
torum annor doctrina usuq uetusto uix edoct tamen comuni pe¬
riculo in aciem producuntur: Dum hęc ad Ruspinam ab utrisq du¬
cibus administrantur: C. Uirgilius petronius qui thibso oppido maritti¬
mo preerat cum animaduernsset naues singulas cum exercitii Cęsaris
ĩcertas locoꝵ atq castroꝵ suoꝵ uagari occasionem nactus nauem h¬

Expanded text:
cere molesque iacere in mare non intermittere. § 27 Scipio interim elephancere molesque iacere in mare non intermittere. § 27 Scipio interim elephantos hoc modo condocefacere instituit. Duas instruxit acies, unam funditorum contra elephantos, quae quasi adversariorum locum obtineret et contra eorum frontem adversam lapillos minutos mitteret; deinde in ordinem elephantos constituit, post illos autem suam aciem instruxit ut, cum ab adversariis lapides mitti coepissent et elephanti perterriti se ad suos convertissent, rursus ab sua acie lapidibus missis eos converterent adversus hostem. Quod aegre tardeque fiebat; rudes enim elephanti multorum annorum doctrina usuque vetusto vix edocti tamen communi periculo in aciem producuntur. § 28 Dum haec ad Ruspinam ab utrisque ducibus administrantur, C. Vergilius praetorius, qui Thapsi oppido maritimo praeerat, cum animum advertisset navis singulas cum exercitu Caesaris incertas locorum atque castrorum suorum vagari, occasionem nactus navem
Abbreviated transcription (Latin):
exercitus sibi transportaretur a fricam prouinciã perire funditus cuẽti
a suis inimicis quod nisi celeriter sociis foret subuentum pręter africam
terram nihil ne tectum quidem quo se reciperent ab illoꝵ stelere in¬
sidiisq reliquum futurum. Atq ip̃e enit ĩ tanta. festinatione & festi¬
natione ut postero die ꝙͣ misisset lutenas nuntiumq in siciliam classem
exercitumq morari diceret. dies noctesq oculos mentemq ad mare dhi¬
spositos directosq haberet. Nec mirum animaduertebat enim uillas exu¬
ri agros uastari pecus diripi trucidari oppida castellaq dirui deseriq
principes ciuitatum aut interfici aut ĩ catenis teneri liberos eorum
obsidum nomine in seruitutem arripi his se ĩ miseriis suamq fidem im¬
plorantibus auxilio propter copiaꝵ paucitatem se esse non posse. Mi¬
lites interim in opere exercere atq castra muire: turres & castella fa¬

Expanded text:
exercitus sibi transportaretur: Africam provinciam perire funditusque everti exercitus sibi transportaretur: Africam provinciam perire funditusque everti ab suis inimicis; quod nisi celeriter sociis foret subventum, praeter ipsam Africam terram nihil, ne tectum quidem quo se reciperent, ab eorum scelere insidiisque reliquum futurum. Atque ipse erat in tanta festinatione et exspectatione ut postero die quam misisset litteras nuntiumque in Siciliam classem exercitumque morari diceret, dies noctesque oculos mentemque ad mare dispositos directosque haberet. Nec mirum: animadvertebat enim villas exuri, agros vastari, pecus diripi, trucidari, oppida castellaque dirui deserique, principes civitatum aut interfici aut in catenis teneri, liberos eorum obsidum nomine in servitutem abripi; eis se miseris suamque fidem implorantibus auxilio propter copiarum paucitatem esse non posse. Milites interim in opere exercere atque castra munire, turris, castella fa
Abbreviated transcription (Latin):
regno expulsus forsitan utraq re expelleretur. Itaq rursus se recepit atq
auxilia etiam a sciprone abduxit sibi suisq rebus timens elephantisq
XXX. relictis suis fimbus oppidisq suppetias profedus est. Cȩsar interimꝰ
cum de suo aduentu dubitatio ĩprouincia esset. neq quisꝗͣ crederet ip̃m
sed aliquem legatum in africam cum copiis uenisse conseriptis lteris
circum prouinciam omnes cuntates facit de suo aduentu certiores. In¬
terim nobiles homines ex siis oppidis profugere & in castra Cęsaris deue¬
nire & de aduersarioꝵ eius crudelitate a cerbitateq commemorire
ceperunt. Quorum lacrimnis querelisq cesar commorus cum antea slare¬
constituisset in statiuis castris estate cunctis copis auxilisq coatis bel
ad allienum a Rabinum postumium conseriptis & peatascopum mis¬
sis ut sine mora atq ulla excusatione hiemis uentoꝵ q ꝗͣ celerrime

Expanded text:
regno expulsus forsitan utraque re expelleretur. Itaque rursus recipere atque regno expulsus forsitan utraque re expelleretur. Itaque rursus recipere atque auxilia etiam ab Scipione abduxit sibi suisque rebus timens elephantisque XXX relictis suis finibus oppidisque suppetias profectus est. § 26 Caesar interim, cum de suo adventu dubitatio in provincia esset neque quisquam crederet ipsum sed aliquem legatum in Africam cum copiis venisse, conscriptis litteris circum provinciam omnis civitates facit de suo adventu certiores. Interim nobiles homines ex suis oppidis profugere et in castra Caesaris devenire et de adversariorum eius crudelitate acerbitateque commemorare coeperunt. Quorum lacrimis querelisque Caesar commotus, cum antea constituisset e stativis castris aestate inita cunctis copiis auxiliisque accitis bellad Alienum et Rabirium Postumum conscriptis et per catascopum missis, ut sine mora ac nulla excusatione hiemis ventorumque quam celerrime
Abbreviated transcription (Latin):
rex iuba cognitis cęsanis difficultatibus copiarumq paucitate non est ui¬
sum dari spatium conualescendi. augendiq eius opes. Itaq comparatis eꝗ¬
tum magnis peditumq copiss subsidio suis egressus e regno ire conien¬
dit . P. Sitius interim & rex boccus coniunchs suis copis & cognito regis
Iubȩ egressu propius eius regnum copias suas admouere. Cirtamq oppi¬
dum opulentissimum cius regni adorti paueis diebus pugnando capiũt
& preterea duo oppida getuloꝵ. Quibus cum condinionem ferrent
ut oppido excederent. idq sibi uacuum traderent. conditionemq re¬
pudiassent. postea ab eis capti interfediq sunt omnes. Inde progressi agros
oppidaq uexare non desistunt. Quibus rebus cognitis iuba cum iam nõ
longȩ a scipione atq eius ducibus abesset capit consilium satius esse sibi
suoq regno subsicho sore ꝗͣ dum alios aduiturus proficisceretur: ip̃e suo

Expanded text:
rex Iuba cognitis Caesaris difficultatibus copiarumque paucitate — non est virex Iuba cognitis Caesaris difficultatibus copiarumque paucitate — non est visum dari spatium convalescendi augendarumque eius opum: itaque comparatis equitum magnis peditumque copiis subsidio suis egressus e regno ire contendit. P. Sittius interim et rex Bochus coniunctis suis copiis cognito regis Iubae egressu propius eius regnum copias suas admovere, Cirtamque, oppidum opulentissimum eius regni, adortus paucis diebus pugnando capit et praeterea duo oppida Gaetulorum. Quibus cum condicionem ferret, ut oppido excederent idque sibi vacuum traderent, condicionemque repudiassent, postea ab eo capti interfectique sunt omnes. Inde progressus agros oppidaque vexare non destitit. Quibus rebus cognitis Iuba cum iam non longe ab Scipione atque eius ducibus abesset, capit consilium satius esse sibi suoque regno subsidio ire quam, dum alios adiuturus proficisciretur, ipse suo
Abbreviated transcription (Latin):
menti castra ponit. Deinde ibi paucos dies commoratus noctu itinere
facto cum labieni & petrei se copiis coniungit. Atq binis castris fa¬
ctis .iiiͣ. mił. passuum longe considunt. Equitatus interim eorum
circum cȩsaris munitiones uagari atq eos qui pabulandi aut aqͥndi
gratia extiu uallum progressi essent excipere. ita omnes aduersirios intra
munitiones continere: Quare Cęsariani graui ati noua sunt conflictati.
ideo quod non dum neq a sicilia neqa sirdina commeatus supporta¬
tus erat. neq peranni tempus ĩ mari classes sine periculo uagari poterant.
nec amplius mił. passium .Ui. terrę africę quoquo uersus tenebant:
pabuliq inopia prȩmebantur: Qua necessitate coachi ueterani milites
equitesq qui multa terra mariq bella confecissent & periculis mopiaq
tali sepe essent conflictati alga e litore collecta. & aqua dulci elota um̃

Expanded text:
meti castra ponit, deinde ibi paucos dies commoratus noctu itinere meti castra ponit, deinde ibi paucos dies commoratus noctu itinere facto cum Labieni et Petrei copiis coniungit, atque unis castris factis III milia passuum longe considunt. Equitatus interim eorum circum Caesaris munitiones vagari atque eos qui pabulandi aut aquandi gratia extra vallum progressi essent excipere: ita omnis adversarios intra munitiones continere. Qua re Caesariani gravi annona sunt conflictati, ideo quod nondum neque ab Sicilia neque ab Sardinia commeatus supportatus erat neque per anni tempus in mari classes sine periculo vagari poterant; neque amplius milia passuum VI terrae Africae quoquo versus tenebant pabulique inopia premebantur. Qua necessitate coacti veterani milites equitesque, qui multa terra marique bella confecissent et periculis inopiaque tali saepe essent conflictati, alga e litore collecta et aqua dulci eluta et i
Abbreviated transcription (Latin):
rem .p. est ingressus. Tu contra & patris dignitate e nobilitate: &
perte ip̃e satis animi magnitudine diligentiaq preditus non ne e¬
interis & proficisceris ad paternas clientelas & auxilium tibi reiq
uissimi incitatus adolescentulus cum nauiculis cuiusq modi generis
xxx. inibi paucis rostratis profectus ip̃e ab utica ĩ mauritanam.
erat ad oppidum ascurum accedere cepit. Inquo oppido fuit presi¬
dium regium. Pompeio aduemente oppidani usq eo passi propiꝰ¬
eum accedere donec ad ip̃as portas ac murum appropinquaret. Su¬
bito eruptione facta postratos ꝑterritosq pompeianos. ĩ mare naues¬
q passim compulerunt. Ita re male gesta: cti. pomperus filius naues
inde auertit neq postea lit̾us attingit. classemq ad insulas baleares
uersus conuertit. Scipio interim cum his copiis quas pauloante de¬
mõstrauimus utice grandi presidio relicto profectus primum ad ru¬

Expanded text:
rem publicam est ingressus. Tu contra et patris nobilitate et dignitate et rem publicam est ingressus. Tu contra et patris nobilitate et dignitate et per te ipse satis animi magnitudine diligentiaque praeditus nonne eniteris et proficisceris ad paternas clientelas auxilium tibi reiquevissimi incitatus adulescentulus cum naviculis cuiusquemodi generis XXX, inibi paucis rostratis, profectus ab Utica in Mauretaniam armatam, ad oppidum Ascurum accedere coepit; in quo oppido praesidium fuit regnum. Pompeio adveniente oppidani, usque eo passi propius accedere donec ad ipsas portas ac murum appropinquaret, subito eruptione facta prostratos perterritosque Pompeianos in mare navisque passim compulerunt. Ita re male gesta Cn. Pompeius filius navis inde avertit neque postea litus attigit classemque ad insulas Balearis versus convertit. § 24 Scipio interim cum eis copiis quas paulo ante demonstravimus Uticae grandi praesidio relicto profectus primum Hadru
Abbreviated transcription (Latin):
erat.cN. Pompeii filium multis uerbis assidueq obiurgare non desi¬
stebat. Tuus inquit. pr̃ istius etatis cum esset & animaduertisset rẽ. pu.¬
ab arduis sceleratisq ciuibus oppressam. bonosq aut interfectos aut
mulctatos ex ilio patria. ciuitateq carere gloria & animi magni¬
tudine elatus priuatus atq adolescentulus paterni exercitus reliꝗis
collectis pene: oppressam funditus & deletam ytaliam urbemq
romanam ĩ libertatem uindicauit. Idemq siciliam affricam numi¬
diam. mauritaniamq mirabili celeritate armis recepit quibus ex re¬
bus sibi eam dignitatem quȩ est pergentes clarissima: notissima cõ¬
ciliauit. Adolestentulusq atq eques romanus triumphauit. atq nõ
ita amplis rebus ille patriis gestis neꝗ tam excellenti dignitate ma¬
iorum parta neq tantis clientelis nominisq claritate preditus in

Expanded text:
erat, Cn. Pompeium filium multis verbis assidueque obiurgare non desierat, Cn. Pompeium filium multis verbis assidueque obiurgare non desistebat. 'Tuus,' inquit, 'pater istuc aetatis cum esset et animadvertisset rem puab nefariis sceleratisque civibus oppressam bonosque aut interfectos aut exsilio multatos patria civitateque carere, gloria et animi magnitudine elatus privatus atque adulescentulus paterni exercitus reliquiis collectis paene oppressam funditus et deletam Italiam urbemque Romanam in libertatem vindicavit, idemque Siciliam, Africam, Numidiam, Mauretaniamque mirabili celeritate armis recepit. Quibus ex rebus sibi eam dignitatem quae est per gentis clarissima notissimaque conciliavit adulescentulusque atque eques Romanus triumphavit. Atque ille non ita amplis rebus patris gestis neque tam excellenti dignitate maiorum parta neque tantis clientelis nominisque claritate praeditus in
Abbreviated transcription (Latin):
tasse. omnemq regionem affrice exinanisse frumento. oppida prę¬
terea pauca. quę ipi suis presidiis tueri poterant reliqua dirui atq
deseri & eoꝵ incolas intra sua presidia coegisse. & commigrare. agͦs
desertos ac uacuatos esse. Hac necessitate cęsar coactus priuatos obeũ¬
do & blande appellando aliquantum numerum frumenti ĩ sua presi¬
dia congesserat. & eo parce utebatur. Opera interim ip̃e cĩcuire quoti¬
die & alteras cohortes ĩstatione habere propter hostium multitu¬
dinem. Labienus saucios suos quoꝵ maximus numerus fint iubet ĩ
rabunde male uagabantur ĩ certe locoꝵ atq castroꝵ suoꝵ. Quass¬
gulas scafȩ aduersarioꝵ complures adortȩ incendebant atq expugna¬
bant. Hac re nuntiata Cęsari classes circũ insulas portusq disposunt. quo
tutius commeatus comportari posset. M. Cato interim qui utice pre¬

Expanded text:
tasse omnemque regionem Africae exinanisse frumento, oppida praetasse omnemque regionem Africae exinanisse frumento, oppida praeter ea pauca quae ipsi suis praesidiis tueri poterant reliqua dirui ac deseri, et eorum incolas intra sua praesidia coegisse commigrare, agros desertos ac vastatos esse. § 21 Hac necessitate Caesar coactus privatos ambiendo et blande appellando aliquantum numerum frumenti in sua praesidia congesserat et eo parce utebatur. Opera interim ipse cotidie circuire et alteras cohortis in statione habere propter hostium multitudinem. Labienus saucios suos, quorum numerus maximus fuit, iubet in e vagabantur incertae locorum atque castrorum suorum; quas singulas scaphae adversariorum complures adortae incendebant atque expugnabant. Hac re nuntiata Caesar classis circum insulas portusque disposuit, quo tutius commeatus supportari posset. § 22 M. Cato interim, qui Uticae prae
Abbreviated transcription (Latin):
omnibus nauibus itireis. seiris & cuiusq generis Ductis ĩ castra cõm¬
pluribus frequentabat suas copias. Audiebat enim scipionem post
diem tertium eius dieiquo prelium factum erat appropinquare copi¬
as suas cum labieno & petreio coniungere: cuius copie legionum
uiii. & equitatum .iiiͦ. mił. esse nuntiabantur. Officinas ferrarias
instruere sagipͣtę telaq ut fierent complura curare glandes fum¬
dere: sudes comparare. litteras in siciliam nuntiosq mitere: ut
sibi crates materiemq congererent: ad arietes cuiuis in opia ĩ africa
esset. Prȩterea ferrum plurimumq muteretur. Et iam amimaduer¬
tebat frumento se in africa nisi ĩportato uti non posse: priore anno
enim propter aduersarioꝵ delectus. quod stipendiarii aratores mili¬
tes essent facti messem non esse factam. Preterea ex omni affrica
frumentum aduersarios ĩ pauca oppida & bene munita compor¬

Expanded text:
omnibus navibus Ityreis, Syris et cuiusque generis ductis in castra comomnibus navibus Ityreis, Syris et cuiusque generis ductis in castra compluribus frequentabat suas copias — audiebat enim Scipionem post diem tertium eius diei quo proelium factum erat appropinquare, copias suas cum Labieno et Petreio coniungere; cuius copiae legionum VIII et equitum III milium esse nuntiabantur — officinas ferrarias instruere, sagittas telaque ut fierent complura curare, glandis fundere, sudis comparare, litteras in Siciliam nuntiosque mittere, ut sibi cratis materiemque congererent ad arietes, cuius inopia in Africa esset, praeterea ferrum, plumbum mitteretur. Etiam animum advertebat frumento se in Africa nisi importaticio uti non posse: priore anno enim propter adversariorum dilectus, quod stipendiarii aratores milites essent facti, messem non esse factam; praeterea ex omni Africa frumentum adversarios in pauca oppida et bene munita compor
Abbreviated transcription (Latin):
generis amplius. xii. Hac spe atq audacia ĩflãmatus labienus cum
a petreio ad hibito equitibus .n. de. peditum ac lęuis armature qua¬
tertantis: sagipͥtariis ac funditoribus ippotoxotisq compluribus. His co¬
piis omnibus pridie. nioñ. lañ. post diem tertium ꝗͣ affricam attigit in
campis planissimis purissimisq ab hora diei .U. usq ad solis occasum est
decertatum. In eo prelio petreuis grauiter ictus ex acie recessit. Cesar
enim interim castra munre diligentius presidiaq firmare copiss ma¬
ioribus uallumq ab oppido ruspina usq admare deducere & a castris al¬
terum eodem quo tutuis ultro citroq commeatus auxiliaq sine pericus¬
lo sibi succurrere possent. tela tormentaq ex nauibus in castra compor¬
& in castra euocare. uti si posset eadem ratione qua aduersarii leuis
armatuni interiecta inter equites suos interponeretur. sagiptarissq ex

Expanded text:
generis amplius XII milibus. Hac spe atque ea audacia inflammatus Labienus cum generis amplius XII milibus. Hac spe atque ea audacia inflammatus Labienus cum  Petreiano auxilio adhibito equitibus MDC, peditum ac levis armaturae quater tanto, sagittariis ac funditoribus hippotoxotisque compluribus: his copiis pridie Non. Ian., post diem VI. quam Africam Caesar attigit, in campis planissimis purissimisque ab hora diei quinta usque ad solis occasum est decertatum. In eo proelio Petreius graviter ictus ex acie recessit. § 20 Caesar interim castra munire diligentius, praesidia firmare copiis maioribus vallumque ab oppido Ruspina usque ad mare ducere et a castris alterum eodem, quo tutius ultro citroque commeare auxiliaque sine periculo sibi succurrere possent, tela tormentaque ex navibus in castra comport in castra evocare uti, si posset, eadem ratione qua adversarii levis armatura interiecta inter equites suos interponeretur, sagittariisque ex
Abbreviated transcription (Latin):
tu circũuenti opprimerentur: & ita subam dixisse pro contione tantam
se multitudinem auxilioꝵ. aduersariis subministraturum. ut etiam
cedendo ĩ ip̃a uictoria deftitigati iuncerentur. atq a suis suꝑarentur.
Quippe qui ĩnuillo illoꝵ sibi confideret. primum quod audierat legio¬
nes ueteranas romȩ dissentire neq in africam uelle transire: deinde
quod triennio ĩ africa suos milites consuetudine retentos fideles sibi iã
effecisset. maxima autem auxilia haberet numidarum equitatumq
leuis armature. Prȩterea exfuga pręlioq pompeiano. labienus quos
secum a brundusio transportauerat: equites germanos. gallosq ibiq
postea ex hybridis libertinis seruisq conscripserat armauerat. equo¬
ꝗ uti frenato condocuerat. Pręterea regia auxilia elephantes .cxx.
equitatusq ĩ numerabilis. Deinde legiones conscriptȩ ex cuiusq modi

Expanded text:
tu circumventi opprimerentur, et ita Labienum dixisse pro contione, tantam tu circumventi opprimerentur, et ita Labienum dixisse pro contione, tantam se multitudinem auxiliorum adversariis Caesaris sumministraturum ut etiam caedendo in ipsa victoria defatigati vincerentur atque a suis superarentur, quippe qui sine illorum ope sibi confideret,7 primum quod audierat Romae legiones veteranas dissentire neque in Africam velle transire; deinde quod triennio in Africa suos milites retentos consuetudine fidelis sibi iam effecisset, maxima autem auxilia haberet Numidarum equitum levisque armaturae, praeterea ex fuga proelioque Pompeiano Labienus quos secum a Buthroto transportaverat equites Germanos Gallosque ibique postea ex hibridis, libertinis servisque conscripserat, armaverat equoque uti frenato condocuerat, praeterea regia auxilia, elephantis CXX equitatuque innumerabili,9 deinde legiones conscriptas ex cuiusquemodi
Abbreviated transcription (Latin):
neribusq defatigata ad insequendum hostem ꝑseuerandumq cursum
tardiorem haberent. dieiq pars exigua iam esset reliqua: cohortibus
equitatibusq cireũdatis cohortatur ut uno ictu contenderent. neq
remiterent donec ultra ultimos colles hostes repulissent atq eis essẽt
potiti. Itaq signo dato. cum iam hostes languide tela: negligenter¬
q mitterent. subito ĩ mittit cohortes turmasq suoꝵ. atq puncto tem¬
poris hostibus nullo negotio campo pulsis post collemꝙ deiectis nactilocũ
atq ibi paulisper commorati ita uti erant instructi leniter se ad suas
siriis perfuge plures ex omni genere hominum & preterea intercepti
hostium complures equites peditesq. Ex quibus cognitum est consilium
hostium eos hac mente a conatu uenisse: ut nouo atq ĩusitato genẽ
prelii tyrones legionarii pauciq perturbati curionis exemplo ab equita¬

Expanded text:
neribus defatigata ad insequendum hostem perseverandumque cursum neribus defatigata ad insequendum hostem perseverandumque cursum tardiora haberent dieique pars exigua iam reliqua esset, cohortibus equitibusque circumdatis cohortatur ut uno ictu contenderent neque remitterent, donec ultra ultimos collis hostis reppulissent atque eorum essent potiti. Itaque signo dato cum iam hostes languide tela neglegenterque mitterent, subito immittit cohortis turmasque suorum; atque puncto temporis hostibus nullo negotio campo pulsis post collemque deiectis nacti locum atque ibi paulisper commorati, ita uti erant instructi leniter se ad suas sariis perfugere plures ex omni genere hominum, et praeterea intercepti hostium complures equites peditesque. Ex quibus cognitum est consilium hostium, eos hac mente et conatu venisse ut novo atque inusitato genere proeli tirones legionarii paucique perturbati Curionis exemplo ab equita
Abbreviated transcription (Latin):
adortus cum peditatu telis comectis infugam uertit. Neq longius pro¬
gressus ueritus insichas se ad suos recipit. Idem altera pars equitum
peditumq facit. His rebus gestis ac procul hostibus repussis conuulne¬
ratisq ad sua presidia se se sicut erat institutum recipere cępit. Interĩ
M. Petreuis &. eN. Piso cum equitibus numidis. ccc. edectis peditatuq
eiusdem generis satis grandi ex itinere recto subsidio siuis concurrunt.
Atq hostes suis extimore firmatis: rursusq renouatis animis legiona¬
rios conuersis equitibus recipientes nouissimos adoriri & impedire ce¬
perunt. quo minus se in castra reciperent. Hac re animaduersa cesar
iubet signa conuerti & medio campo reintegrari prelium. Cum ab ho¬
stibus eodem modo pugnaretur nec cominus ad manus rediretur ce¬
sarisq equites & iumenta ex nausea recenti siti langore paucitate uł¬

Expanded text:
adortus cum peditatu telis coniectis in fugam vertit neque longius proadortus cum peditatu telis coniectis in fugam vertit neque longius progressus veritus insidias se ad suos recipit; idem altera pars equitum peditumque Caesaris fecit. His rebus gestis ac procul hostibus repulsis convulneratisque ad sua praesidia sese, sicut erat instructus, recipere coepit. § 18 Interim M. Petreius et Cn. Piso cum equitibus Numidis MDC6 electis peditatuque eiusdem generis satis grandi ex itinere recta subsidio suis occurrunt. Atque hostes suis ex terrore firmatis rursusque renovatis animis legionarios conversis equitibus recipientes novissimos adoriri et impedire coeperunt quo minus se in castra reciperent. Hac re animadversa Caesar iubet signa converti et medio campo redintegrari proelium. Cum ab hostibus eodem modo pugnaretur nec comminus ad manus rediretur Caesarisque equites iumenta ex nausea recenti, siti, languore, paucitate, vul
Abbreviated transcription (Latin):
quoq iste uerbis infatuauit ĩ magnum me herde uos impulit peri¬
culum. misereor uestri. Tum miles non sum inquit tyro labiene
sed de legione .X. ueteranus. Tum labienus non agnosco inquit sig
decumanorf. Tum ait miles. lam me qui sim intelliges. Simul cassi¬
dem de capite deiecit ut cognosti abeo posset. Atq ita pilum uirib
contortum dum ĩ labienum mittere contendit equi grauiter aduerso
pectori affixit. Et ait labiene decumum militem qui te petit scito eẽ
Omnium tamen animi ĩ terrorem comecti & maxime tyronum. G¬
cũspicere enim cęsarem. neq amplius facere nisi hostium iacula uitare.
Cesar interim consilio hostium cognito iubet aciem ĩ longitudinem ꝗͣ
maximam porrigi alteruis conuersis cohortibus & una post alteram
ante signa tenderet. ita coronam hostium dextro sinistroq cornu
mediam diuidit. & unam ꝑtem ab altera exclusim equitesq ĩ trinsecus

Expanded text:
quoque iste verbis infatuavit? In magnum mehercule vos periculum iquoque iste verbis infatuavit? In magnum mehercule vos periculum impulit. Misereor vestri.' Tum miles, 'Non sum,' inquit, 'tiro, Labiene, sed de legione X. veteranus.' Tum Labienus, 'Non agnosco,' inquit, 'signa decumanorum.' Tum ait miles: 'Iam me qui sim intelleges'; simul cassidem de capite deiecit, ut cognosci ab eo posset, atque ita pilum viribus contortum, dum in Labienum mittere contendit, equi graviter adverso pectori adfixit et ait: 'Labiene, decumanum militem qui te petit scito esse.' Omnium tamen animi in terrorem coniecti, et maxime tironum: circumspicere enim Caesarem neque amplius facere nisi hostium iacula vitare. § 17 Caesar interim consilio hostium cognito iubet aciem in longitudinem quam maximam porrigi et alternis conversis cohortibus, ut una post, altera ante signa tenderet, ita coronam hostium dextro sinistroque cornu mediam dividit et unam partem ab altera exclusam equitibus intrinsecus
Abbreviated transcription (Latin):
uo genere pugnȩ oblato cum animaduerteret ordines suoꝵ ĩ pro¬
currendo turbari: pedices enim dum equites longius a signis ꝑse¬
quntur. latere nudato a proximis numidis iaculis uulnerabantur:
equites autem hostium pilum cursu facile uitabant. edicit ꝑ ordi¬
nes nequis miles a signis .iiiiͫ pedes longius procederit. Equitatus
interim labieni suoꝵ multitudine confisus cęsaris paucitatem ci¬
cuire conꝗtur. Et equites iuliam pauci multitudine hostium de¬
fessi equis uulneratis paulatim cedere hostes magis magisq instare.
Ita puncto temporis omnibus legionariis ab hostium equitatu circũ¬
uentis cęsarisq copiis ĩ orbem compulsis intra cancellos omnes cõ-¬
iecti pugnare cogebantur. Labienus ĩ equo capite nudo uersari
in prima acie simul suos cohortari nõ nũꝗͣ legionarios cȩsaris
ita appellare. Quid tum inquit miles tyro tam feroculus es: uos

Expanded text:
vo genere pugnae oblato cum animum adverteret ordines suorum in provo genere pugnae oblato cum animum adverteret ordines suorum in procurrendo turbari — pedites enim, dum equites longius a signis persequuntur, latere nudato a proximis Numidis iaculis vulnerabantur; equites autem hostium pilum militis cursu facile vitabant — edicit per ordines ne quis miles ab signis IIII pedes longius procederet. Equitatus interim Labieni suorum multitudine confisus Caesaris paucitatem circuire conatur: equites Iuliani pauci multitudine hostium defessi equis convulneratis paulatim cedere; hostes magis magisque instare. Ita puncto temporis omnibus legionariis ab hostium equitatum circumventis Caesarisque copiis in orbem compulsis intra cancellos omnes coniecti pugnare cogebantur. § 16 Labienus in equo capite nudo versari in prima acie; simul suos cohortari, non numquam legionarios Caesaris ita appellare: 'Quid tu,' inquit, 'miles tiro? Tam feroculus es? Vos
Abbreviated transcription (Latin):
tudine equitatus hostium circũuenirentur. Existimabat enim
se acie instructa cum pedestribus copiis dimicaturum. Cum utrĩ¬
q expectatio fieret. neq cesar se remoueret. & cum suoꝵ pauci¬
tate contra magnam uim hostium artificiose magisꝗ uiribus de¬
cernendum uideret subito aduersarioꝵ equitatus se se extendere
& in latitudinem promouere: collesq complecti & cęsiris equitatus
extenuari. simulq ad circũeundum comparare se ceperat. Cęsari¬
ani equites eoꝵ multitudinem egre substinebant. Acies interim
medie  concurrere conarentur subito ex cendempsis turmis nu
midę lȩuis armature cum equitibus procurrunt. & inter legionarios
pedices iacula coniciunt. Hic cum cęsariani in eos impetum fecis¬
sent illoꝵ equites refugiebant pedites interim resistebant. Dum
equites rursus cursu renouato peditibus suis succurrerent cesarno¬

Expanded text:
tudine equitatus hostium circumvenirentur: existimabat enim tudine equitatus hostium circumvenirentur: existimabat enim se acie instructa cum pedestribus copiis dimicaturum. § 14 Cum utrimque exspectatio fieret neque Caesar sese moveret et cum suorum paucitate contra magnam vim hostium artificio magis quam viribus decernendum videret, subito adversariorum equitatus sese extendere et in latitudinem promovere collisque complecti et Caesaris equitatum extenuare simulque ad circumeundum comparare se coeperant. Caesariani equites eorum multitudinem aegre sustinebant. Acies interim mediae cum concurrere conarentur, subito ex condensis turmis pedites Numidae levis armaturae cum equitibus procurrunt et inter legionarios pedites iacula coiciunt. Hic cum Caesariani in eos impetum fecissent, illorum equites refugiebant; pedites interim resistebant, dum equites rursus cursu renovato peditibus suis succurrerent. § 15 Caesar no
Abbreviated transcription (Latin):
copiam habuit in presentia non magnam & sagiptarios quor
paruus numerus ex castris exierat accersiri: atq ordinatim figna
se leniter consequi ipẽ antecedere cum paucis armatis. Iamq cũ
procul hostis conspici posset milites in campo iubet galeari & ad
eam pugnam parari. Quorum omnino numerus fuit .xxx. co.¬
hortium cum equitibus . cecc. & sagipturiis. Et hostes interim qͦ¬
rum duxerat labiemis & duo pacidius aciem dirigunt miribi¬
li multitudine. non peditum sed equitum confertam & inter eos
leuis armaturȩ nuimidas & sagipͥtarios pedites interposuerant & ita
condensauerant ut procul cȩsariani pedestres copias arbitrarentur:¬
Et dextrum ac sinistrum cornu magnis equitatum copiis confirma¬
uerant. Interim Cęsar aciem dirigit simplicem ut poterat propter¬
paucitatem. sagiptarios ante aciem consticuit equites dextro sim¬
stroq cornu componit. & ita pręcipit ut preuiderent ne multi¬

Expanded text:
copiam habuit in praesentia non magnum, et sagittarios, quorum copiam habuit in praesentia non magnum, et sagittarios, quorum parvus numerus, ex castris arcessi atque ordinatim signa se leniter consequi; ipse antecedere cum paucis armatis. Iamque cum procul hostis conspici posset, milites in campo iubet galeari et ad pugnam parari; quorum omnino numerus fuit XXX cohortium cum equitibus CCCC, sagittariis CL. § 13 Hostes interim, quorum dux erat Labienus et duo Pacidei, aciem derigunt mirabili longitudine non peditum sed equitum confertam, et inter eos levis armatura Numidas et sagittarios pedites interposuerant et ita condensaverant ut procul Caesariani pedestris copias arbitrarentur; dextrum ac sinistrum cornu magnis equitum copiis firmaverant. Interim Caesar aciem derigit simplicem, ut poterat proppaucitatem; sagittarios ante aciem constituit, equites dextro sinistroque cornu opponit et ita praecipit ut providerent ne multi
Abbreviated transcription (Latin):
matos reliquos aduenientes expectare. Itaq sine mora nauibus eis
ĩ portum receptis. & aduectis militum equitatumq copiis rursus ad
oppidum ruspinam rediit atq ibi castris constitutis ip̃e cum cohor
tibus .xxx. frumentatum est profectus. ex eo cognitũ est regis cõ¬
silium illum cum classe nauibus onerarus quȩ deerrassent subsidio
ire clam hostibus uoluisse dicitur. ne casu ĩprudentes suȩ naues in
classem aduersarioꝵ inciderent. neq eam rem eos uolinsse scire
qui ĩ prȩsidis relicti sui milites fuissent. ne propter suoꝵ paucitatẽ
& hostium multitudinem metu deficerent. Interim cum iam cęsar
progressus esset a castris circiter milia passuum uiͦ. ꝑspeculatores
& antecessores equites nuntiatur ei copias hostium haud longe ab
esse uisas & hercle cum eonimtio puluis ingens conspici ceptus ẽ.
Hac re cognita cęsar celeriter iubet equitatum uniuersum cuius

Expanded text:
matos reliquos advenientis milites exspectare. Itaque sine mora navibus eis matos reliquos advenientis milites exspectare. Itaque sine mora navibus eis in portum receptis et advectis militum equitumque copiis rursus ad oppidum Ruspinam redit atque ibi castris constitutis ipse cum cohortibus expeditis XXX frumentatum est profectus. Ex eo est cognitum Caesaris consilium, illum cum classe navibus onerariis quae deerrassent subsidio ire clam hostibus voluisse, ne casu imprudentes suae naves in classem adversariorum inciderent, neque eam rem eos voluisse scire qui in praesidiis relicti sui milites fuissent, ne hi propter suorum paucitatem et hostium multitudinem metu deficerent. § 12 Interim cum iam Caesar progressus esset a castris circiter milia passuum III, per speculatores et antecessores equites nuntiatur ei copias hostium haud longe ab sese visas. Et hercule cum eo nuntio pulvis ingens conspici coeptus est. Hac re cognita Caesar celeriter iubet equitatum universum, cuius