comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
erat incenso: Uino. oleo ceterisq rebus: que ad
uictũ parari solent corruptis. achillam quã obside¬
bat deseruit: atq itinẽ ꝑ regnũ iube facsto: copias
cũ scipione partitus adrumẽtu se recepit. Interea
ex secundo cõmeatu quẽ a sicilia miẜat Alienus.
nauis una inqua fuerat . Q. cõminiꝰ &. l. titida t
eques ro. ab residua dasse cũ errauisset: delata¬
q esset uento ad thabson. a uirgilio scaphis naui¬
culisq actuariis ex cepta est: & ad Scipionẽ de¬
ducta. Interim altera nauis triremis ex eadem
classe errabunda hac tempestate delata adegi¬
muꝵ e classe uari & . M. octauii est capta: in
qua milites uet̾ani cũ uno tenturione & nõ nulli
tirones fuerũt: quos uarus ad seruatos sine cõtume¬
lia deducendosq curauit ad Scipionẽ. Qui postq̃¬
ad eum ꝑuenerũt: & ante suggestu eius cõstiterũt.
nõ urã inquit sponte uos certo scio. sed illius scele¬

Expanded text:
erat incenso, vino, oleo ceterisque rebus quae ad erat incenso, vino, oleo ceterisque rebus quae ad victum parari solent corruptis, Acyllam, quam obsidebat, deseruit atque itinere per regnum Iubae facto copias cum Scipione partitus Hadrumetum se recepit. § 44 Interea ex secundo commeatu, quem a Sicilia miserat Alienus, navis una, in qua fuerat Q. Cominius et L. Ticida, eques Romanus, ab residua classe cum erravisset delataque esset vento ad Thapson, a Vergilio scaphis naviculisque actuariis excepta est et adducta. Item altera navis trieris ex eadem classe errabunda ac tempestate delata ad Aegimurum a classe Vari et M. Octavi est capta, in qua milites veterani cum uno centurione et non nulli tirones fuerunt; quos Varus asservatos sine contumelia deducendos curavit ad Scipionem. Qui postqad eum pervenerunt et ante suggestum eius constiterunt, 'Non vestra,' inquit, 'sponte vos certo scio, sed illius scele
Abbreviated transcription (Latin):
egisset ꝗͣ in campo cominus consistere audere: nõ
est uisa ratio propius accedendi eo die ad oppidum:
qm̃ ibi presidiu grande numidaꝵ esse cognouerat.
hostesq media atiẽ sua oppido texissent: sibi diffi¬
tile factu esse intellexit. simul & oppidũ oppugna¬
re uno tempore: & inacie in cornu dextro ac si¬
nistro ex iniquiore loco pugnare. presertim cũ mili¬
tes a mane diei ieiuni sub armis stetissent defatiga¬
ti. Itaq reductis suis copiis in castra. postero die pro¬
pius eoꝵ aciem instituit ex porrigere municiones.
nterim Considius qui achillã & .uiii. cohortes stipẽ¬
diarias: numidis getulisq obsidebat: ubi .C. messuis
cohortibus p̃erat : du multũq exꝑtus magnisq
oꝑib sepe ad motis. & his ab oppidanis incensis: cũ
proficer& nichil: subito nũcio de equestri prelio
allato cõmotus. Frumẽto cuiꝰ in castris copiã habu¬

Expanded text:
egisset, quam in campo comminus consistere audere, non egisset, quam in campo comminus consistere audere, non est visa ratio propius accedendi eo die ad oppidum, quoniam ibi praesidium grande Numidarum esse cognoverat, hostisque mediam aciem suam oppido texisse et sibi difficile factu esse intellexit simul et oppidum uno tempore oppugnare et in acie cornu dextro ac sinistro ex iniquiore loco pugnare, praesertim cum milites a mane diei ieiuni sub armis stetissent defatigati. Itaque reductis suis copiis in castra postero die propius eorum aciem instituit exporrigere munitiones. § 43 Interim Considius, qui Acyllam VIII cohortibus et stipendiariis Numidis Gaetulisque obsidebat, ubi C. Messius cum III cohortibus praeerat,4 diu multumque expertus magnisque operibus saepe admotis et his ab oppidanis incensis cum proficeret nihil, subito nuntio de equestri proelio allato commotus, frumento cuius in castris copiam habu
Abbreviated transcription (Latin):
fimas iugi radites propius munitiones leniter ac¬
cessit. Iamq minus mił. pas. ab oppido uzuta qͥ
Scipio tenebat aberãt legiones Iuliane: cũ scipio
ueritus ne oppidu ãmitter&: unde aquari reliꝗs¬
q rebus subleuari eius excitus consueuerat: educ¬
tis om̃ib copiis: qua druplia atie instructa exͥ ĩ¬
stituto suo prima equestri turmati directa elephã¬
tisq turritis intͣpoitis armatosq suppetias ire cõ¬
tendit. Quod ubi Cesar aĩaduertit arbitratus sci¬
pionẽ ad dimitandu paratũ ad se certo aĩo ueĩre
in eo loco quo paulo ante cõmemoraui ante op¬
pidum constitit: suãq aciem mediam eo oppido
texit: dextrũ sinistꝵq cornu ubi elephanti erãt
in conspectu patenti adu̾sarioꝵ cõstituit. Cũ iã
prope solis occasu Cesar expectauiss&. neq ex eo
loco quo constiterat. Scipionẽ progredi propius
se aĩaduertiss&. Locoq se magis defendere si res co¬

Expanded text:
fimas iugi radices propius munitiones leniter acfimas iugi radices propius munitiones leniter accessit. Iamque minus mille passus ab oppido Uzitta, quod Scipio tenebat, aberant legiones Iulianae, cum Scipio veritus ne oppidum amitteret, unde aquari reliquisque rebus sublevari eius exercitus consuerat, eductis omnibus copiis quadruplici acie instructa ex instituto suo, prima equestri turmatim derecta elephantisque turritis interpositis armatisque, suppetias ire contendit — quod ubi Caesar animadvertit, arbitratus Scipionem ad dimicandum paratum ad se certo animo venire, in eo loco, quo paulo ante commemoravi, ante oppidum constitit — suamque aciem mediam eo oppido texit; dextrum sinistrumque cornu, ubi elephanti erant, in conspectu patenti adversariorum constituit.3 § 42 Cum iam prope solis occasum Caesar exspectavisset neque ex eo loco quo constiterat Scipionem progredi propius se animadvertisset locoque se magis defendere, si res co
Abbreviated transcription (Latin):
dĩaduerterũt: metu ac terrore obcecate: omĩbus
portis in sua castra fugere ceperũt. Postꝗͣ scipio¬
ne suisq copiis campo collibusq exturbatis atq in cas¬
tra compłsis. Cum receptui cesar cani iussiss&. eꝗ¬
tatũq omẽ intra suas municiones recepiss&: cãpo
purgato. aĩaduertit mirifica corpora galloꝵ ger¬
manoꝵ ꝰ qui parti eius auctoritate erant ex gal¬
lia setuti. parti precio pollicitacionib Iadducti ad
eu se contulerant: nõ nulli qui ex curionis p̃lio
capti conseruatiq parem grã infide partienda
p̃stare uoluerant. Hoꝵ torpora mirifica spetie
amplitudineq cesa toto campo ac prostrata diu̾¬
se iacebant. His rebus gestis Cesar postera die ex
om̃ib p̃sidiis cohortes eduxit. atq om̃es suas copias
in campo instruxit. Scipio suis male acceptis
occisis cõuulneratisq intra suas cõtinere se muni¬
ciones cepit. Cesar instructa. acie secundũ in¬

Expanded text:
animum adverterunt, metu ac terrore occaecatae omnibus animum adverterunt, metu ac terrore occaecatae omnibus portis in sua castra fugere coeperunt. Postquam Scipione eiusque copiis campo collibusque exturbatis atque in castra compulsis cum receptui Caesar cani iussisset equitatumque omnem intra suas munitiones recepisset, campo purgato animadvertit mirifica corpora Gallorum Germanorumque; qui partim eius auctoritatem erant ex Gallia secuti, partim pretio pollicitationibusque adducti ad eum se contulerant, non nulli, qui ex Curionis proelio capti conservatique parem gratiam in fide pariter tuenda praestare voluerant. Horum corpora mirifica specie amplitudineque caesa toto campo ac prostrata diverse iacebant. § 41 His rebus gestis Caesar postero die ex omnibus praesidiis cohortis deduxit atque omnis suas copias in campo instruxit. Scipio suis male acceptis, occisis convulneratisque intra suas continere se munitiones coepit. Caesar instructa acie secundum in
Abbreviated transcription (Latin):
nõ nullos equites fugientes co uulnerauerũt: loco¬
q sũt potiti. Postꝗͣ id Labienus aĩaduertit. quo
celeruis his auxiliu ferret ex atie instructa eꝗtatꝰ
sui prope totũ dextrum cornu auertit. atq suis
fugientibus suppetias ire contendit. Quod ubi Cȩ¬
sar̃ conspexit Labienũ ab sius copiis longus iam ab¬
cessisse: equitatus sui alam sinistrã ad indudendos
hostes in misit. Erat ineo campo ubi ea res gerebat
uilla ꝑmagna turribus .iiii. extructa: que labieni
prospectu impediebat ne posset aĩaduertere ab e¬
quitatu cesaris se int̾ cludi. Itaq nõ prius uidit
turmas iulianas ꝗͣ suos cedi a tergo sentit. Ex qua
re subito in t̾rore cõuerso equit atu mimidaꝵ.
recta in castra fugere contendit. Qalli germaĩq
qui restiterant ex loco supiore & post tergũ circũ¬
uẽti fortiterq resistentes concidunt᷑ uniuersi. Qđ
ubi legiones scipionis: que pro castris erãt instructe

Expanded text:
non nullos equites fugientis convulneraverunt locunon nullos equites fugientis convulneraverunt locumque sunt potiti. Postquam id Labienus animadvertit, quo celerius eis auxilium ferret, ex acie instructa equitatus sui prope totum dextrum cornu avertit atque suis fugientibus suppetias ire contendit. Quod ubi Caesar conspexit Labienum ab suis copiis longius iam abscessisse, equitatus sui alam sinistram ad intercludendos hostis immisit. § 40 Erat in eo campo ubi ea res gerebatur villa permagna turribus IIII exstructa; quae Labieni prospectum impediebat, ne posset animum advertere ab equitatu Caesaris se intercludi. Itaque non prius vidit turmas Iulianas quam suos caedi a tergo sentit. Ex qua re subito in terrorem converso equitatu Numidarum recta in castra fugere contendit. Galli Germanique, qui restiterant, ex superiore loco et post tergum circumventi fortiterque restantes conciduntur universi. Quod ubi legiones Scipionis, quae pro castris erant instructae,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ uenerat usq ad eu unde egressus erat iub& diri¬
gi ac muniri. Quod poscꝗͣ Scipio labienusq aĩad¬
uerterant: equitatu omĩ ex castris educto. atie¬
q equestri instructa. a suis municõib cirtit̾ passus
oo progrediũt᷑. pedestrẽq copiã in secunda atie
minus pass. cccc. a castris suis constituũt. Cesar
in oꝑe milites adhortari: neq aduersarioꝵ copiss
moueri. Iam cũ nõ amplius pas. od. inter hosti¬
um atiem suasq inuniciones esse aĩaduertisset:
intellexisset q ad impediendos milites suos. & ab oꝑe
depellendos hostem propuis accedere: necesse haber&
legiones amunicionib deduct̃: imꝑat turine hispa¬
noꝵ ut ad proximũ collem propere accurrerẽt
p̃sidiũq in de deturbarent. locũq caꝑent. Eodẽ¬
q iub& leuis armature paucos sequi subsidio: qui
missi celeriter numidas adorti partiz uiuos capiũt

Expanded text:
pervenerat usque ad eum unde egressus erat iubet deripervenerat usque ad eum unde egressus erat iubet derigi ac muniri. Quod postquam Scipio Labienusque animadverterant, equitatu omni ex castris educto acieque equestri instructa a suis munitionibus circiter passus mille progrediuntur pedestremque copiam in secunda acie minus passus CCCC a castris suis constituunt. § 39 Caesar in opere milites adhortari neque adversariorum copiis moveri. Iam cum non amplius passus MD inter hostium aciem suasque munitiones esse animadvertisset intellexissetque ad impediendos milites suos et ab opere depellendos hostem propius accedere necesseque haberet legiones a munitionibus deducere, imperat turmae Hispanorum ut ad proximum collem propere occurrerent praesidiumque inde deturbarent locumque caperent, eodemque iubet levis armaturae paucos consequi subsidio. Qui missi celeriter Numidas adorti partim vivos capiunt,
Abbreviated transcription (Latin):
in quo ip̃e presidui habuit: & quod primũ ad dĩ¬
citia eius accessit. Inde pariuila procliuitate
digressus sinistra ꝑte campi ꝑꝑ mare legiones
lucit. Hic campus mirabili planicie patet mił.
pas. xu. quẽ iugũ ingens amari ortu. neq ita
prealtu uelut theatri efficit planitie. In hoc
iugo colles sũt ex celsi pauci. in quibꝰ singule tur¬
res spetuleq singule ꝑ uet̾es erant collocate
Quare apud ultimã presidiu & statio fuit scipi¬
onis. Postꝗͣ Cesar ad iugũ dequo docui ascen¬
dit: atq in unũ quẽq collem turrẽ castellaq face̾
cepit. atq ea minus semi hora efficit. Et postꝗͣ
nõ ita longe ab ultimo colle turriq fuit. que ꝓxi.¬
ma fuit castris aduersaxioꝵ: inqua docui esse p̃sidiu
natura loci equitatu in stacione dispoĩto legionib
opus adtribuit. brachiuq medio iugo ab eo ad quẽ

Expanded text:
in quo ipse praesidium habuit et quod primum ad amiin quo ipse praesidium habuit et quod primum ad amicitiam eius accessit. Inde parvulam proclivitatem degressus sinistra parte campi propter mare legiones ducit. Hic campus mirabili planitie patet milia passuum XII; quem iugum cingens a mari ortum neque ita praealtum velut theatri efficit speciem. In hoc iugo colles sunt excelsi pauci, in quibus singulae turres speculaeque singulae perveteres erant collocatae, quarum apud ultimam praesidium et statio fuit Scipionis. § 38 Postquam Caesar ad iugum de quo docui ascendit atque in unumquemque collem turremque, castella facere coepit atque ea minus semihora effecit; et postquam non ita longe ab ultimo colle turrique fuit, quma fuit castris adversariorum, in qua docui esse praesidiurspectaque natura loci equitatu in statione disposito legionibus opus attribuit bracchiumque medio iugo ab eo loco ad quem
Abbreviated transcription (Latin):
re quãtaq copia frumẽti apud se sit docent. simł¬
Q orant ut sibi p̃sidiu mittat. quo faciluis & fru¬
mẽtu & copie sue conseruent. Qubus Cesar ĩ
pñtia grãs egit p̃sidiũq breui tempore se missu
dixit. cohortatusq ad suos ciues ub& proficisci
sitius interi cũ topiis numidie fines ingressus
castellũ in mõtes loco munito locatũ: in quo iuba
belli gerendi grã & frumentu & res ceteras que
ad bellu solent uͥsui esse comportauerat: in expũg¬
ranis duabus. equitatu leuisq armatura copias
suas ex secundo cõmeatu auxerat. naues sex o¬
nerarias stati uib &. lilibeu ad reliquũ excitũ
transportandu proficisci. Ipe .ui. kł. febr̃. cucit᷑
uigilia prima imꝑat spetulatores apparitoresq õs
ut sibi presto essent. Itaq omĩb insciis neq suspi¬
cantibus iugilia.iii. iubet omes legiones ẽ castris
educi. atq se consequi ad oppidũ ruspinã uersus.

Expanded text:
ire, quantaque copia frumenti apud se sit docent simuire, quantaque copia frumenti apud se sit docent simulque orant ut sibi praesidium mittat quo facilius et frumentum et copiae suae conserventur. Quibus Caesar in praesentia gratias egit praesidiumque brevi tempore se missurum dixit cohortatusque ad suos civis iubet proficisci. P. Sittius interim cum copiis Numidiae finis ingressus castellum in montis loco munito locatum, in quod Iuba belli gerendi gratia et frumentum et res ceteras quae ad bellum usui solent esse comportaverat, vi expugranis duabus, equitatu levique armatura copias suas ex secundo commeatu auxerat, navis exoneratas statim iubet Lilybaeum ad reliquum exercitum transportandum proficisci; ipse VI. Kal. Febr. circiter vigilia prima imperat speculatores apparitoresque omnes ut sibi praesto essent. Itaque omnibus insciis neque suspicantibus vigilia tertia iubet omnis legiones extra castra educi atque se consequi ad oppidum Ruspinam versus,
Abbreviated transcription (Latin):
id sine ꝑiculo minus fateremus impediebamur.
num que fosse aut insidie elephantes añ castra
portasq ualli facte essent: simulq consilia urã
contra easdem bestiasi comꝑationẽq pugne
cognosceremus atq eis renũciaremus. Qui
collaudati a Cesare stipendioq donati ad reliqͦs
ꝑfugas deducunt᷑: quoꝵ oracionẽ celeriter ue¬
ritas comꝓbauit. Namq postero die ex legioni¬
bus his quas getuli noiãrunt. milites legionarii
complures ab Scipione ĩ castra cesaris ꝑfugerũt.
um hec ad Ruspinã gerunt᷑. M. Cato qui
utice p̃erat dilectusqquottidie libertinor affroꝵ
seruori deniq & cuiusq moĩ gn̾is hoĩu. qui i¬
mõ ꝑ etatem arma ferre poterant habere: atq
submanu scipionis in castra sub mutẽ nõ ĩt̾mit¬
tit. Legati interim ex oppido trysdẽ: in quod
trititi modia .ccc. comportata fuerant a nego¬
ciatoribus italicis. aratoribusq: add cesarem uen¬

Expanded text:
id sine periculo minus faceremus impediebamur. id sine periculo minus faceremus impediebamur. num quae fossae aut insidiae elephantis ante castra portasque valli factae essent, simulque consilia vestra contra easdem bestias comparationemque pugnae cognosceremus atque eis renuntiaremus.' Qui collaudati a Caesare stipendioque donati ad reliquos perfuges deducuntur. Quorum orationem celeriter veritas comprobavit: namque postero die ex legionibus eis quas Gaetuli nominarunt milites legionarii complures ab Scipione in castra Caesaris perfugerunt. § 36 Dum haec ad Ruspinam geruntur, M. Cato, qui Uticae praeerat, dilectus cotidie libertinorum, Afrorum, servorum denique et cuiusquemodi generis hominum, qui modo per aetatem arma ferre poterant, habere atque sub manum Scipioni in castra summittere non intermittit. Legati interim ex oppido Thysdrae, in quod tritici modium milia CCC comportata fuerant a negotiatoribus Italicis aratoribusque, ad Caesarem ven
Abbreviated transcription (Latin):
ãnoneq leuata sollicitudine. deponit legiones
equitesq e nauibus egressos iub& ex langore nau¬
seaq reficere. dimissos in castella munitionesq t
disponit. Quibus rebus Scipio quiq cũ eo
essent comites mirari ac requirere .C. cesarem
qui ultro cõsuess& bellu inferre ac latessere pre¬
lio subito cõmutatu nõ sine magno consilio sus¬
picabant. Itaq ex eius patientia in magnum
timorem cõiecti. ex getulis duos quos arbitra¬
bantꝰ suis rebus amicissimos magnis p̃miis pol¬
licita cõib propoĩtis pro ꝑfugis speculandi grã
in castra cesaris mutunt. Qui simul ad eu sũt
deducti petierũt ut sibi petierũt uerba sine ꝑi¬
culo proloqui. potestate facta. sepe nuo in quiut
imꝑator complures getuli qui sumus dientes ..
marii. & prormodu omẽs ciues. Ro. qui sũt in
legione .iiii. & UI. adte uoluimus in tua p̾sidia¬
q confugẽ: sed custodiis equitu numidaꝵ quo

Expanded text:
annonaque levata sollicitudinem deponit, legions annonaque levata sollicitudinem deponit, legions equitesque ex navibus egressos iubet ex languore nauseaque reficere, dimissos in castella munitionesque disponit. § 35 Quibus rebus Scipio quique cum eo essent comites mirari et requirere: C. Caesarem, qui ultro consuesset bellum inferre ac lacessere proelio, subito commutatum non sine magno consilio suspicabantur. Itaque ex eius patientia in magnum timorem coniecti ex Gaetulis duos quos arbitrabantur suis rebus amicissimos magnis praemiis pollicitationibusque propositis pro perfugis speculandi gratia in castra Caesaris mittunt. Qui simul ad eum sunt deducti, petierunt ut sibi liceret verba sine periculo proloqui. Potestate facta, 'Saepenumero,' inquiunt, 'imperator, complures Gaetuli, qui sumus clientes C. Mari, et propemodum omnes cives Romani qui sunt in legione IIII. et VI., ad te voluimus in tuaque praesidia confugere; sed custodiis equitum Numidarum quo
Abbreviated transcription (Latin):
tudine hoũi rursus se adrumẽtu recepit. Dem̃
pautis post dieb equestribo copiis a labieno as¬
ductis rursus achyllitanos castris positis obsidere
cepit. Per id tempus. C. Salustius Crispus
quẽ paucis ante diebus missu acesare cũ classe
de monstrauimus: cerninam ꝑueit. Cuius
interi p̃tor a cercinitanis receptus magno nũo
frumentoͥ inuẽto: naues onerarias quaꝵ ibił
satis magna copia fuit complet. atq in castra
ad cesarem mittit. Alienus interim ꝓcõsul¬
e lilibeo in naues onerarias impoĩt leg̃.xiii. &
xiiii. & equites gallos. dccc. funditoꝵ saguta¬
rioꝵ q .oo. ac secũdu cõmeatũ in affricam
mittit ad Cesarem. Que naues uẽtu secũ¬
duz nacte quarto die inportu ad ruspinam
ubi Cesar castra habuerat incolumes ꝑuenert̃
ta Cesar duplici leticia ac uoluptate uno tpr̃e
auctus frum̃to auxiliisq: tande suis. hilaratus. e¬

Expanded text:
tudine hominum rursus se Hadrumetum recepit; deinde, tudine hominum rursus se Hadrumetum recepit; deinde, paucis post diebus equestribus copiis a Labieno adductis, rursus Acyllitanos castris positis obsidere coepit. § 34 Per id tempus C. Sallustius Crispus, quem paucis ante diebus missum a Caesare cum classe demonstravimus, Cercinam pervenit. Cuius interim praetor a Cercinitanis receptus magno numero frumenti invento navis onerarias, quarum ibi satis magna copia fuit, complet atque in castra ad Caesarem mittit. Alienus interim pro consule Lilybaeo in navis onerarias imponit legionem XIII. et XIIII. et equites Gallos DCCC, funditorum sagittariorumque mille ac secundum commeatum in Africam mittit ad Caesarem. Quae naves ventum secundum nactae quarto die in portum ad Ruspinam, ubi Caesar castra habuerat, incolumes pervenerunt. Ita Caesar duplici laetitia ac voluptate uno tempore auctus, frumento auxiliisque, tandem suis hilaritis
Abbreviated transcription (Latin):
fiunt. legati ex achilla ciuitate libera &ia un¬
diq aed cesarẽ ueniũt: seq ꝑatos quẽtũq imꝑas¬
set & libenti aĩo facturos pollicent᷑: tantu ora¬
re & petere abeo ut sibi psidiu dar&: quo tu¬
cius id & sine ꝑiculo fatere possent. sed & frumẽtũ
& quȩcũq res eis suppeter& cõis salutis gratia sub¬
ministraturos. Quibus rebus fatile a cesare
impetratis p̃sidioq dato .C. messiu edilitia fuc¬
tum potãte achylla iub& proficisci. Oubus
rebus cognitis considuis logius qui adrumẽti cũ
duabus legionibus & equitibus dcc p̃erat. cele¬
riter ibi parte p̃sidii relicta: cũ octo cohortibus
ad Achilla ire contendit. Messius celerius uinẽ
confecto prior achilla cũ cohortibus ꝑueĩt.o¬
sidius interi cũ ad urbem cũ copiis accessiss& . &
aĩaduertiss& presidui Cesaris ibi esse. non ausus
ꝑiculo suo rem facere. nulla re gesta prõ multi¬

Expanded text:
fiunt, legati ex Acylla, civitate libera et immunfiunt, legati ex Acylla, civitate libera et immuni,15 ad Caesarem veniunt seque paratos quaecumque imperasset et libenti animo facturos pollicentur; tantum orare et petere ab eo ut sibi praesidium daret, quo tutius id et sine periculo facere possent; se et frumentum t quaecumque res eis suppeteret communis salutis gratia sumministraturos. Quibus rebus facile a Caesare impetratis praesidioque dato, C. Messium, aedilicia functum potestate, Acyllam iubet proficisci. Quibus rebus cognitis Considius Longus, qui Hadrumeti cum duabus legionibus et equitibus DCC praeerat, celeriter ibi parte praesidi relicta cum VIII cohortibus ad Acyllam ire contendit. Messius celerius itinere confecto prior Acyllam cum cohortibus pervenit. Considius interim cum ad urbem cum copiis accessisset et animadvertisset praesidium Caesaris ibi esse, non ausus periculum suorum facere nulla re gesta pro multi
Abbreviated transcription (Latin):
interi paulisper ut antea dixi in eo loco cõmora¬
tus ut quasi despexisse cesare iuderetꝰ. paulati
reducit suas in castra: & contione aduocata de tͥ¬
rore suo: desꝑationeq ex̃citus Cesaris facit u̾ba:
& cohortatus suos uictoriã propria se eis breui
datin pollicetꝰ. Cesar iub& milites rursus ad
opus redire & ꝑ causa municionũ tirones in
labore defatigare nõ int̾mittit. Interim numi¬
de getuli diffugẽ quottidie ex tesaris. castris Sci¬
pionis. & ꝑtim in regnũ se conferre: parti qđ
ip̃i maioresq eoꝵ bñficio .C. marii usi fiussent
Cesarẽq eius affinẽ esse audiebãt in eius castra ꝑ¬
fugere cat̾uati nõ intermittũt. Quoꝵ ex nuo
clectis hõies illustrioribus getulos & literis ad suos
ciues datis cohortatus uti manu facta se suosq
defender&̃: ne suis inimicis adu̾sariisq dicto au¬
dientes essent. mittit. Dum hec ad Ruspinã

Expanded text:
interim paulisper, ut antea dixi, in eo loco commorainterim paulisper, ut antea dixi, in eo loco commoratus, ut quasi despexisse Caesarem videretur, paulatim reducit suas copias in castra et contione advocata de terrore suo desperationeque exercitus Caesaris facit verba et cohortatus suos victoriam propriam se eis brevi daturum pollicetur. Caesar iubet milites rursus ad opus redire et per causam munitionum tirones in labore defatigare non intermittit. Interim Numidae Gaetulique diffugere cotidie ex castris Scipionis et partim in regnum se conferre, partim, quod ipsi maioresque eorum beneficio C. Mari usi fuissent Caesaremque eius adfinem esse audiebant, in eius castra perfugere catervatim non intermittunt. Quorum ex numero electis hominibus inlustrioribus et litteris ad suos civis datis cohortatus uti manu facta se suosque defenderent, ne suis inimicis adversariisque dicto audientes essent, mittit. § 33 Dum haec ad Ruspinam
Abbreviated transcription (Latin):
siti. uł sine defensorib aditu adu̾sariis ꝓhibebãt.
scorpionũ. catapultaꝵ ceteroꝵ q teloꝵ que
ad defendendu solent parari magnã copia
habebat. atq hec ꝑꝑ ex̃citus sui presentis pauci¬
tatem & tirociniu preꝑauerat. non hostiu ui &
metu cõmotus: sapiente se timidũq hostiu opini¬
oni prebebat. neq id tirco copias quãꝗͣ exant pau¬
ce tyronũq non educebat in atie. quod uictorie
suoꝵ edifider&: sed referre arbitrabat᷑ cuius modi
uictoria ess& futura. Turpe ei sibi existimabat
tot rebus gestis. tantisq ex̾citibus deuictis: tot
tam claris uictoriis partis ab reliquis copiis aduersa¬
rioꝵ fuoꝵ ex fuga collectis se truentam ad eptũ
existimari iuctoriã. Itaq constituerat głia exul¬
tacionẽq eoꝵ pati: donec sibi ueteranaꝵ legionũ
pars aliqua in secũdo cõmeatu occurrisse.cipio

Expanded text:
siti vel sine defensoribus aditum adversariis prohibebant: siti vel sine defensoribus aditum adversariis prohibebant: scorpionum, catapultarum ceterorumque telorum quae ad defendendum solent parari magnam copiam habebat. Atque haec propter exercitus sui praesentis paucitatem et tirocinium praeparaverat, non hostium vi et metu commotus patientem se timidumque hostium opinioni praebebat. Neque idcirco copias, quamquam erant paucae tironumque, non educebat in aciem qui victoriae suae diffideret, sed referre arbitrabatur, cuiusmodi victoria esset futura; turpe enim sibi existimabat tot rebus gestis tantisque exercitibus devictis, tot tam claris victoriis partis, ab reliquis copiis adversariorum suorum ex fuga collectis se cruentam adeptum existimari victoriam. Itaque constituerat gloriam exsultationemque eorum pati, donec sibi veteranarum legionum pars aliqua in secundo commeatu occurrisset. § 32 Scipio
Abbreviated transcription (Latin):
tutez qui in statione fuerant p̾cipit. ut usq eo
locũ obtinerẽ. in quo paulo ante consticissent
donec ab hoste telu missum ad se ꝑuenir&: ođ
si propius accederet᷑: ꝗͣ honestissime se intra
municiones reciꝑent. Alii quoq equitatui edi¬
cit uti suo quisq loco paratus armatusq presto
esset. Ac hec nõ ipẽ ꝑ se coram cũ de uallo pro¬
specularet᷑: sed mirabili ꝑitus scientia bellandi ĩ
essent copiis aduersarii freti. tñ sepe a se fuga¬
tis. pulsis ꝑ territisq & concessa uitã & ignota
petcata: quib rebus nũꝙͣ tanta suppeter& ex
ip̃oꝵ inertia conscientiaq animi uictorie fidu¬
cia ut castra sua adoriri auderent. Preterea
ip̃ius nomẽ auctoritasq magna ex parte eoꝵ
exͥcitus minuebat audacia. Tum egregie mu¬
niciones castroꝵ atq ualli. fossaꝵq altitudo.
& ex uallum stili ceti mirabilem in modu cõ¬

Expanded text:
autem qui in statione fuerant praecipit ut usque eo autem qui in statione fuerant praecipit ut usque eo locum obtinerent in quo paulo ante constitissent donec ab hoste telum missum ad se perveniret; quod si propius accederetur, quam honestissime se intra munitiones reciperent. Alii quoque equitatui edicit uti suo quisque loco paratus armatusque praesto esset. At haec non ipse per se coram, cum de vallo prospecularetur, sed mirabili peritus scientia bellandi in uamquam magnis essent copiis adversarii freti, tamen saepe a se fugatis, pulsis perterritisque et concessam vitam et ignota peccata; quibus rebus numquam tanta suppeteret ex ipsorum inertia conscientiaque animi victoriae fiducia ut castra sua adoriri auderent. Praeterea ipsius nomen auctoritasque magna ex parte eorum exercitus minuebat audaciam. Tum egregiae munitiones castrorum atque valli fossarumque altitudo et extra vallum stili caeci mirabilem in modum con
Abbreviated transcription (Latin):
iittebat. & cũ forte ante portã turma densa
astitiss&: scorpione accuratuis misso: atq eor
decurione ꝑ cusso & ad de terra defixo: reliqui
ꝑ territi fuga se in castra recipiũt. quo facto
postea sũt de territi oppidu tẽptare.cipio
interi fere quottidie nõ longe asius castris pas.
.ccc. instruere atie: ac maiore parte diei cõ¬
sũp̃ta rursus in castra se reciꝑe. Quod cum
sepus fier&: neq ex cesaris tastris quisꝗͣ pro¬
dir&. neq propiuseius copias acceder&. delpecta
copiis productis elephantisq turritis .xxx. ance
acies instructis: ꝗͣ latissimos porrecta equitu
peditũq multituoline uno tpre progressus haud
ita longe a cesaris castris constitit incampo
Quibus rebus cognitis. Cesar uib& milites qui ex
municiones processerant: quiq pabulandi ctut¬
ciones minutati modesteq sine tumultu aut
terrore se retiꝑe. atq in oꝑe consistere. Egtib

Expanded text:
mittebat, et cum forte ante portam turma densa mittebat, et cum forte ante portam turma densa adstitisset, scorpione accuratius misso atque eorum decurione percusso et ad equum defixo reliqui perterriti fuga se in castra recipiunt. Quo facto postea sunt deterriti oppidum temptare. § 30 Scipio interim fere cotidie non longe a suis castris passibus CCC instruere aciem ac maiore parte diei consumpta rursus in castra se recipere. Quod cum saepius fieret neque ex Caesaris castris quisquam prodiret neque propius eius copias accederet, despecta copiis productis elephantisque turritis XXX ante aciem instructis, quam latissime potuit porrecta equitum peditumque multitudine uno tempore progressus haud ita longe a Caesaris castris constitit in campo. § 31 Quibus rebus cognitis Caesar iubet milites qui extra munitiones processerant pabulandi iones minutatim modesteque sine tumultu aut terrore se recipere atque in opere consistere. Equitibus
Abbreviated transcription (Latin):
repugnar&̃: se se q uirgilio trader&. It aq
declucti a uirgilio ad Scipionẽ custodibus tra¬
diti ac post die tertiu sunt interfecti. Qui
du ducerent᷑ ad necem petisse dicit᷑ maior
titus a centurionib uti se priorem ꝗ fratrez
int̾ficer&̃. idq ab eis fatile impetrasse: atq
ita esse interfectos.Turme interi equitu
que pro uallo in stationibus esse solebant ab¬
utrisq ducib quottidie minutis p̃liis intra
se depugnare nõ intermittũt. Non nũꝗͣ &ia
germani galliq Labienani cũ Cesaris eꝗtib
fide data intra se colloquebant᷑. Labienus
interim cũ parte equitatus Leptim oppidum
cui p̃erat Saserna cũ cohortibus .iii. oppugna¬
re ac ui irrumꝑe conabatur. Quod ab defen¬
soribus ꝑꝑ egregiã munitionẽ oppidi & multi¬
tudiẽ tormẽtoꝵ fatile & sine ꝑiculo defẽdebat᷑
Quod ubi sepius cius equitatus facere nõ inter¬

Expanded text:
repugnarent seseque Vergilio traderent. Itaque repugnarent seseque Vergilio traderent. Itaque deducti a Vergilio ad Scipionem custodibus traditi et post diem tertium sunt interfecti. Qui cum ducerentur ad necem, petisse dicitur maior Titius a centurionibus uti se priorem quam facerem interficerent, idque ab eis facile impetrasse atque ita esse interfectos. § 29 Turmae interim equitum, quae pro vallo in stationibus esse solebant,12 cotidie minutis proeliis inter se depugnare non intermittunt; non numquam etiam Germani Gallique Labieniani cum Caesaris equitibus fide data inter se colloquebantur. Labienus interim cum parte equitatus Leptim oppidum, cui praeerat Saserna cum cohortibus VI, oppugnare ac vi irrumpere conabatur; quod ab defensoribus propter egregiam munitionem oppidi et multitudinem tormentorum facile et sine periculo defendebatur. Quod ubi saepius eius equitatus facere non inter
Abbreviated transcription (Latin):
nistrant᷑ .G. uirgilius pretorius: qui tapso oppi¬
do maritimo p̾erat: cũ aĩaduertissꝙ naues
singulas cũ ex̾citu Cesaris incertas locoꝵ atq
castroꝵ suoꝵ uagari occasionẽ nattus nauẽ
quã habuit actuariam complet militibus. &
sagutariis: & eidem scaphas de nauibus ad iũ¬
git. ac singulas naues Cesarianas consectari
cepit. & cu plures adortus ess& pulsus fugatus¬
q inde discessisset: nec tñ desister& ꝑiclitari
Forte incidit in nauẽ. in qua erãt duo titi
hyspani adolescentes tribuni leg̃.u. quori pr̃e
Cesar in senatũ legerat. & cũ hisp. Sallienus
centurio legionis eiusdem qui .n. messallã legatũ
obsiderat messane & sediciosissima oratione ap̃
cum ͤ usus. idemq pecuniã & ornamẽta trium¬
phi Cesaris retinenda & custodienda curarat
& ob has causas sibi timebat. Nic ꝑꝑ conscien¬
na peccatoꝵ suoꝵ ꝑsuasit adolescentibus ne

Expanded text:
nistrantur, C. Vergilius praetorius, qui Thapsi oppinistrantur, C. Vergilius praetorius, qui Thapsi oppido maritimo praeerat, cum animum advertisset navis singulas cum exercitu Caesaris incertas locorum atque castrorum suorum vagari, occasionem nactus navem quam ibi habuit actuariam complet militibus et sagittariis et eidem scaphas de navibus adiungit ac singulas navis Caesarianas consectari coepit. Et cum pluris adortus esset pulsus fugatusque inde discessisset nec tamen desisteret periclitari, forte incidit in navem, in qua erant due Titii, Hispani adulescentes, tribuni legionis V., quorum patrem Caesar in senatum legerat, et cum his T. Salienus, centurio legionis eiusdem, qui M. Messallam legatum obsederat Messanae seditiosissima oratione apud eum usus idemque pecuniam et ornamenta triumphi Caesaris retinenda et custodienda curarat et ob has causas sibi timebat. Hic propter conscientiam peccatorum suorum persuasit adulescentibus ne
Abbreviated transcription (Latin):
suãq fidem implorantib auxilio ꝑꝑ copiaꝵ pau¬
citatem se esse nõ posse. milites interi in ope
extere atq castra munire turres castella fa¬
tere. molesq iacere in mare nõ intermittere
Scipio interim elephantos hoc modo conduce¬
fatere instituit. duas instruxit aties. Unã fun¬
ditorum contra elephantos que quasi aduersa¬
rioꝵ locũ obtiner&. et contra eoꝵ frontem
aduersam lapillos minutos muter&. De m̃
in ordinem elephantos constituit. Post illos
aute suã atie instruxit. ut cũ ab adu̾sariis
lapides misti cepissent: & elephanti ꝑterriti
se ad suos cõuertissent. rursus ab sua atie lapi¬
dibus missis eos cõuerter&̃. aduersus hostes: qđ
egre tardeq fiebat. Audere eiz elephanti
multoꝵ ãnoꝵ doctrina usuq uetusto uixt
edocti. tñ coĩ ꝑiculo in aciem producũt᷑.
Dum hec ad Ruspinã ab utrisq ducib admi¬

Expanded text:
suamque fidem implorantibus auxilio propter copiarum pausuamque fidem implorantibus auxilio propter copiarum paucitatem esse non posse. Milites interim in opere exercere atque castra munire, turris, castella facere molesque iacere in mare non intermittere. § 27 Scipio interim elephantos hoc modo condocefacere instituit. Duas instruxit acies, unam funditorum contra elephantos, quae quasi adversariorum locum obtineret et contra eorum frontem adversam lapillos minutos mitteret; deinde in ordinem elephantos constituit, post illos autem suam aciem instruxit ut, cum ab adversariis lapides mitti coepissent et elephanti perterriti se ad suos convertissent, rursus ab sua acie lapidibus missis eos converterent adversus hostem. Quod aegre tardeque fiebat; rudes enim elephanti multorum annorum doctrina usuque vetusto vix edocti tamen communi periculo in aciem producuntur. § 28 Dum haec ad Ruspinam ab utrisque ducibus admi
Abbreviated transcription (Latin):
& Rabirium postumiu conscriptis: & per cap¬
tas copum missis: ut sine mora ac nulla excusa¬
cione hiemis uentoꝵq: ꝗͣ celerrime excitus si¬
bi transportaret᷑. Affricã prouĩtia ꝑire. funditꝰ¬
q euerti ab sus inimicis: quod nisi celeriter sociis
foret subuentũ Prter ipã affricam terrã ue ni¬
chil tectum quide quo se reciperent abilloꝵ sce¬
lere insidiisq reliquũ futuꝵ. atq ip̃e in tanta¬
erat festinacione & expectacione ut postero
die ꝗͣ misisset litt̾as nũciuq in Siciliã classem
ex̾citũq morari diceret. dies noctesq oculos
mẽtemq ad mare dispoĩtos directosq haberet.
Nec mirz. aĩaduertebat eĩ uillas exxuri. agros
uastari. petus diripi trucidari. oppida. castellaq
dirui deseriq. principesq ciuitatũ aut inter¬
fici aut in catenis teneri. Liberos eoꝵ obsidũ
noĩt in seruitutem obripi. His se in miseris

Expanded text:
et Rabirium Postumum conscriptis et per caet Rabirium Postumum conscriptis et per catascopum missis, ut sine mora ac nulla excusatione hiemis ventorumque quam celerrime exercitus sibi transportaretur: Africam provinciam perire funditusque everti ab suis inimicis; quod nisi celeriter sociis foret subventum, praeter ipsam Africam terram nihil, ne tectum quidem quo se reciperent, ab eorum scelere insidiisque reliquum futurum. Atque ipse erat in tanta festinatione et exspectatione ut postero die quam misisset litteras nuntiumque in Siciliam classem exercitumque morari diceret, dies noctesque oculos mentemque ad mare dispositos directosque haberet. Nec mirum: animadvertebat enim villas exuri, agros vastari, pecus diripi, trucidari, oppida castellaque dirui deserique, principes civitatum aut interfici aut in catenis teneri, liberos eorum obsidum nomine in servitutem abripi; eis se miseris
Abbreviated transcription (Latin):
rus proficisceret᷑. ipẽ suo regno expulsus forsitã
utraq re expelleret᷑. Itaq rursus recipere: at
auxilia &ia ab Scipione abduxit. sibi siusq
rebus timens elephantosq .xxx. relictis suis
finibus oppidisq suppetias profectus est
ESR interim cũ de suo aduẽtu dubitatio in
prountia ess&. neq quisꝗ creder& ip̃m sed
aliquẽ legatu in affricam cũ topiis uenisse con¬
scriptis literis circũ proiĩtiãs omẽs ciuitates
fatit de suo aduẽtu certiores. Interim nobiles
hoĩes ex suis oppidis profugere & in castra cesa¬
ris deuenire. & de aduersarioꝵ eius crudelita¬
te acerbitateq cõmemorare ceperũt. Quori
lacrimis q̃relisq Cesar cõmotus cũ antea cõsti¬
tusset in statutis  cesaris estate inita cũctis copiis
aux iliisq coactis bellũ cũ suis adu̾sariis gerere in¬
stituit. Lrĩsq celeriter in siciliam ad allienũ

Expanded text:
rus proficisciretur, ipse suo regno expulsus forsitan rus proficisciretur, ipse suo regno expulsus forsitan utraque re expelleretur. Itaque rursus recipere atque auxilia etiam ab Scipione abduxit sibi suisque rebus timens elephantisque XXX relictis suis finibus oppidisque suppetias profectus est. § 26 Caesar interim, cum de suo adventu dubitatio in provincia esset neque quisquam crederet ipsum sed aliquem legatum in Africam cum copiis venisse, conscriptis litteris circum provinciam omnis civitates facit de suo adventu certiores. Interim nobiles homines ex suis oppidis profugere et in castra Caesaris devenire et de adversariorum eius crudelitate acerbitateque commemorare coeperunt. Quorum lacrimis querelisque Caesar commotus, cum antea constituisset e stativis castris aestate inita cunctis copiis auxiliisque accitis bellum cum suis adversariis gerere, hieme gerere instituit, litteris celeriter in Siciliam ad Alienum
Abbreviated transcription (Latin):
producebant. Du hec ita fierent Rex subit
cognitis Cesaris difficultatib: copiaꝵq pau¬
citate: nõ ẽ uisu dari spatiu cõualestendi: au¬
gendaꝵq eius opum. Itaq comꝑatis equitũ
magnis peditũq copiis subsidio suis egressus e
regno ire contẽdit. P. sitius interim & Rex
Bogus cõuic̃tis suis copiis: cognito regis iube
egͥssu propius eius regnũ copias suas ad moue̾
circũq oppidum opulentissimũ eius regni ad¬
ortus pautis diebus pugnãdo capit. & p̃t̾ea
duo oppida getuloꝵ: quib cũ condicione fer¬
ret ut oppido exceder&̃. idq sibi uatuũ tra¬
derent condiciorẽq repudiassent: postea ab eo
capti int̾fectissũt om̃s. Inde progressus agros
oppidaq uexare nõ destitit. Quibus rebus
cognitis. Iuba cũ iam nõ longe ab scipione at
euis ducibus ab esset. capit consiliu satuis esse
sibi suoq regno subsidio ire. ꝗͣ du alios aduitu¬

Expanded text:
producebant. § 25 Dum haec ita fierent, rex Iuba producebant. § 25 Dum haec ita fierent, rex Iuba cognitis Caesaris difficultatibus copiarumque paucitate — non est visum dari spatium convalescendi augendarumque eius opum: itaque comparatis equitum magnis peditumque copiis subsidio suis egressus e regno ire contendit. P. Sittius interim et rex Bochus coniunctis suis copiis cognito regis Iubae egressu propius eius regnum copias suas admovere, Cirtamque, oppidum opulentissimum eius regni, adortus paucis diebus pugnando capit et praeterea duo oppida Gaetulorum. Quibus cum condicionem ferret, ut oppido excederent idque sibi vacuum traderent, condicionemque repudiassent, postea ab eo capti interfectique sunt omnes. Inde progressus agros oppidaque vexare non destitit. Quibus rebus cognitis Iuba cum iam non longe ab Scipione atque eius ducibus abesset, capit consilium satius esse sibi suoque regno subsidio ire quam, dum alios adiutu
Abbreviated transcription (Latin):
ibi paucos dies cõmoratus noctu itinere facto
cũ labieni & petrei copiis cͤõiũgit. atq unis das¬
tris factis .iii.mił. pas. longe considũt. Eꝗta¬
tus interim eoꝵ circũ cesaris municiones ua¬
gari. atq eos qui pabulanhi aut aquandi grã
extra uallu progressi essent. excipere. Ita os
teluersarios intra municiones cõtinere. Oua
re Cesariani graui annona sũt conflictati.
ideo quod nõ dum neq ab Sicilia: neq ab sar¬
dinia cõmeatus supportatus erat: nec ꝑ anni
tempus in mari classes sine ꝑiculo uagari pote¬
rant. neq ampluis mił. pass. ui. terre affrice
quo quo uersus tenebant. pabuliq in opia p̃me¬
bantur. Iua necessitate coacti uet̾ani milites
equitesq qui multa terra mariq bella cõfecis¬
sent. & ꝑiculis in opia tali spe essent conflic¬
tati. alga elutore collecta: & aqua dulti elu¬
ta. & ita iumẽtis esurientibus data. uitã eoꝵ

Expanded text:
ibi paucos dies commoratus noctu itinere facto ibi paucos dies commoratus noctu itinere facto cum Labieni et Petrei copiis coniungit, atque unis castris factis III milia passuum longe considunt. Equitatus interim eorum circum Caesaris munitiones vagari atque eos qui pabulandi aut aquandi gratia extra vallum progressi essent excipere: ita omnis adversarios intra munitiones continere. Qua re Caesariani gravi annona sunt conflictati, ideo quod nondum neque ab Sicilia neque ab Sardinia commeatus supportatus erat neque per anni tempus in mari classes sine periculo vagari poterant; neque amplius milia passuum VI terrae Africae quoquo versus tenebant pabulique inopia premebantur. Qua necessitate coacti veterani milites equitesque, qui multa terra marique bella confecissent et periculis inopiaque tali saepe essent conflictati, alga e litore collecta et aqua dulci eluta et ita iumentis esurientibus data vitam eorum
Abbreviated transcription (Latin):
nõisq daritate preditus in rem pii. ẽ ingressus.
Tu contra ꝙ prĩs nobilitate & dignitate & ꝑ
te ip̃e satis aĩ magͥtudine diligentiaq preditꝰ
non ne eniteris & proficisteris ad paternas
lus cũ nauiculis cuiusq modi gniͣs .xxx. in¬
ibi pancis rostratis profectus ab utica in mau¬
ritania regnũq boguđ est ingressus expedi¬
pidu astuꝵ accedere cepit. Inquo oppido i¬
p̃sidiũ fuit regiũ. Pompeio adueniente op¬
pidani usq eo passi propius accedere. donec
ad ipãs portas ac muri appropinquar&. subi¬
to eruptione facta prostratos ꝑt̾ritosq pom¬
peianos in mare nauesq passim cõpulerũt.
ta re male gesta. CN. pompeius filius naues
inde auertit᷑. neq postea littus attigit. classem¬
q ad insulas baleares uersus cõuertit.
cipio interim cũ his copiis quas paulo ante de¬
monstrauimus: utice grandi p̃sidio relicto
profectus primũ ad rumẽti castra ponit. dem̃

Expanded text:
nominisque claritate praeditus in rem publicam est ingressus. nominisque claritate praeditus in rem publicam est ingressus. Tu contra et patris nobilitate et dignitate et per te ipse satis animi magnitudine diligentiaque praeditus nonne eniteris et proficisceris ad paternas lus cum naviculis cuiusquemodi generis XXX, inibi paucis rostratis, profectus ab Utica in Mauretaniam regnumque Bogudis est ingressus expedipidum Ascurum accedere coepit; in quo oppido praesidium fuit regnum. Pompeio adveniente oppidani, usque eo passi propius accedere donec ad ipsas portas ac murum appropinquaret, subito eruptione facta prostratos perterritosque Pompeianos in mare navisque passim compulerunt. Ita re male gesta Cn. Pompeius filius navis inde avertit neque postea litus attigit classemque ad insulas Balearis versus convertit. § 24 Scipio interim cum eis copiis quas paulo ante demonstravimus Uticae grandi praesidio relicto profectus primum Hadrumeti castra ponit, deinde
Abbreviated transcription (Latin):
expugnabant. Hac re nũciata Cesari. Classẽs
tircũ insulas portusq disposuit: quo tucius cõ¬
meatus supportari posset. M. Cato interim qui
utice p̃erat . CN. pompeui  multis uerbis assidue¬
q ob uirgare non desistebat. Tiuis inquit pater
istius etatis cũ ess&. & aĩaduertisset remp. ab
interfectos aut auxilio mulctatos: patria ciuita¬
teq carere: gloria & aĩ magnitudine elatus : pͥ¬
uatus atq adolescentuliis paterni ex̾citus reliꝗ¬
is collectis: pene opp̃ssa funditus & deletam
italiam urbemq romanã in libertate uindica¬
uit. Idemq Sicilia affricã numidia. maurit¬
tania. mirabili celeritate armis recepit. Quib
ex rehus sibi eam dignitatem que est ꝑ gẽtes
darissima notissimaq conciliauit. ad olestentulꝰ
atq eques romanus triũphauit. Atq ille nõ
ira amplius rebus pr̃ĩs gestis: neq tam excellẽ¬
t dignitate maioꝵ parta: neq tantis clientelis

Expanded text:
expugnabant. Hac re nuntiata Caesar classis expugnabant. Hac re nuntiata Caesar classis circum insulas portusque disposuit, quo tutius commeatus supportari posset. § 22 M. Cato interim, qui Uticae praeerat, Cn. Pompeium filium multis verbis assidueque obiurgare non desistebat. 'Tuus,' inquit, 'pater istuc aetatis cum esset et animadvertisset rem publiinterfectos aut exsilio multatos patria civitateque carere, gloria et animi magnitudine elatus privatus atque adulescentulus paterni exercitus reliquiis collectis paene oppressam funditus et deletam Italiam urbemque Romanam in libertatem vindicavit, idemque Siciliam, Africam, Numidiam, Mauretaniamque mirabili celeritate armis recepit. Quibus ex rebus sibi eam dignitatem quae est per gentis clarissima notissimaque conciliavit adulescentulusque atque eques Romanus triumphavit. Atque ille non ita amplis rebus patris gestis neque tam excellenti dignitate maiorum parta neque tantis clientelis
Abbreviated transcription (Latin):
ci ꝑꝑ aduersarioꝵ delectus qđ stipendiarii arato¬
res milites essent facti. messem nõ esse factam
Preterea ex omĩ affrica frum̃tu adu̾sarios ĩ pauca
oppida & bũ munita comportasse. omnẽq regio¬
nem affrice exinanisse frumẽto. Oppida pre¬
terea pauca que ipĩ suis presidiis tueri poterant
reliqua dirui ac deleri: & eoꝵ in colas intra sua
p̃sidia coegisse cõmigrare. agros desertos ac ua¬
tuatos esse. Hac netessitate Cesar coactus. pri¬
uatos ambiendo & blande appellando aliꝗͣtum
num frumẽti in sua presidia congesserat: & eo
parce utebatur. Opera interi ip̃e quottidie cir¬
tuire: & alteras cohortes in stacione hre proptͥ
hostiu multitudiẽ. Labienus saucios suos qꝵ
ad adriunẽtu deportari. naues interim cesaris
onerarie errabunde male uagabant᷑ incerte.
locoꝵ atq castroꝵ suoꝵ: quas singulas scaphe
ad uersarioꝵ complures adorte incenderãt: atq

Expanded text:
enim propter adversariorum dilectus, quod stipendiarii aratoenim propter adversariorum dilectus, quod stipendiarii aratores milites essent facti, messem non esse factam; praeterea ex omni Africa frumentum adversarios in pauca oppida et bene munita comportasse omnemque regionem Africae exinanisse frumento, oppida praeter ea pauca quae ipsi suis praesidiis tueri poterant reliqua dirui ac deseri, et eorum incolas intra sua praesidia coegisse commigrare, agros desertos ac vastatos esse. § 21 Hac necessitate Caesar coactus privatos ambiendo et blande appellando aliquantum numerum frumenti in sua praesidia congesserat et eo parce utebatur. Opera interim ipse cotidie circuire et alteras cohortis in statione habere propter hostium multitudinem. Labienus saucios suos, quHadrumetum deportari. Naves interim Caesaris onerariae errabundae male vagabantur incertae locorum atque castrorum suorum; quas singulas scaphae adversariorum complures adortae incendebant atque