comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Dñoꝵ quid̾ potestate ĩ
seruos suos illibatam ẽẽ
oportet. nec cuiꝙͣ hõi ñe
uis suum detrahi. Sed
xilium ꝯtra seuiciam uł
famẽ. uł intoł̾abilem in¬
iuriam denegetur his qͥ
uiste deprecantur ¶ Iõqꝑ
eoꝵ qui ex familia iulii
sabini ad statia confu¬
g̾ui̾t. et sił durius habi¬
tos. qͣm equũ est. uel in

Expanded text:
 quidem potestatem in suos seruos illibatam esse oportet nec cuiquam hominum ius suum detrahi: sed xilium contra saeuitiam uel famem uel intolerabilem iniuriam denegetur his qui iuste deprecantur. ideoque qui ex familia Iulii Sabini ad statuam confugerunt, et si uel durius habitos quam aequum est uel in
Abbreviated transcription (Latin):
tnͣseunt. ¶Super ẽ ut
admoneamꝰ ꝙ si añ rem
iudicatam is cũ quo ac
iudicia absolutoria esse.

Expanded text:
edes transeunt. Superest ut admoneamus, quod si ante rem iudicatam is cum quo actiudicia absolutoria esse.
Abbreviated transcription (Latin):
ne licentiam pr̃auimꝰ.
ctis ex causis eas reuo¬
care. ne qui suas res ĩ
alios ꝯtulerũt. ab his
qndam patiantur in
aluid genus inter ui¬

Expanded text:
nem licentiam praestavimus certis ex causis eas revocare, ne, qui suas res in alios contulerunt, ab his quandam patiantur inialiud genus inter vi
Abbreviated transcription (Latin):
pettũa mime num̾ata
post multũ tp̃rs except̃o
psssĩme constitutũ est. fic
fit ut hodie dum q̃ti ñ po¬
test scriptura obligetur¬
et ex ea nascit᷑ ꝯdictio ces¬

Expanded text:
pecunia minime numerata post multum temporis exceptionem pissime constitutum est. sic fit ut et hodie, dum queri non potest. scriptura obligeturet ex ea nascitur condictio, ces
Abbreviated transcription (Latin):
rit. aut apud te depos¬
uerit. ł uendiderit tibi
aut donauerit.Qmͣ¬
ius .N. ex ea cã tͥ eam ñ
tradid̾it: eo tñ ip̃o qͦ pa

Expanded text:
it aut apud te deposuit, vendiderit tibi aut donaverit. quamvis enim ex ea causa tibi eam non tradiderit, eo tamen ipso, quod pa
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ habebat ut tunc
ratũ eẽt cũ matͥmo¬
niũ fui̾t insecutum.
post nuptias celebta¬
talis donat̃õ procedebat¬
¶ Sed pͥmus quid̾ diuiis
dotes ⁊ post nuptias
fu̾at ꝑmissum. si qͥd
tale euenĩt. ⁊̃ añ nup¬
tias donat̃onẽ augeri
constante m̃mo. suaꝯ
stitut̃one ꝑmisit. ¶ S

Expanded text:
nem habebat, ut tunc ratum esset, cum matrimonium fuerit insecutum: post nuptias celebratalis donatio procedebat. sed primus quidem divus dotes et post nuptias fuerat permissum, si quid tale evenit, etiam ante nuptias donationem augeri et constante matrimonio sua constitution
Abbreviated transcription (Latin):
tias autem tale accipi¬
ebat ĩcrement̃. ¶Sed
nos plenissimo fini tra¬
dere oĩa cupientes. et
ꝯseq̃ntia nõia rebus ẽẽ
studentes ꝯstituimus
ut tales donatõnes nõ
augeantur tm̃. ¶Sed ⁊
stante matͥmonio ũici¬
um accipiant. et ñ añ
nuptias. s propt̾ nup¬
tias uocentur. ⁊ dotib

Expanded text:
tias autem tale accipiebat incrementum. sed nos plenissimo fini tradere sanctiones cupientes et consequentia nomina rebus esse studentes, constituimus, ut tales donationes non augeantur tantum sed et constante matrimonio initium accipiant et non ante nuptias, sed propter nuptias vocentur et d
Abbreviated transcription (Latin):
tates semper absceden¬
te usufructu: placuit
c̾tis modis extingͥusũ
fructũ et ad proprieta¬
tem reuerti. ¶Consti¬
tuit᷑ aut̃ usus fruct᷑
uerũ etiã in seruis ⁊

Expanded text:
tates semper abscedente usu fructu, placuit, certis modis extingui usum fructum et ad proprietatem reverti. Constituitur autem usus fructus verum etiam in servis
Abbreviated transcription (Latin):
riculũ effuge̾ non pͭ¬
Elc ne is quidẽ ex hac
lege tenetur qͥ casu
octidit: si mͦ culpa eiꝰ
nulla ĩueniat᷑. nam
asioqum nõ minus
ex dolo ꝙͣ ex culpa qͥs¬
ꝙ hac lege tenetur.
Itaꝙ siqͥs dũ iacłis

Expanded text:
riculum effugere non potest. Ac ne is quidem hac lege tenetur qui casu occidit, si modo culpa ejus nulla inveniatur; nam alioquin non minus ex dolo quam ex culpa quisque hac lege tenetur. Itaque si quis dum jaculis
Abbreviated transcription (Latin):
sarius ñ solũ de ea re ro¬
gari potest. ut eam ali¬
tuii restituat. que eire¬
licta sit. s etiam de alia.

Expanded text:
sarius non solum de ea re rogari potest, ut eam alicui restituat, quae ei relicta sit, sed etiam de alia
Abbreviated transcription (Latin):
ex auro suo c̾ti ponderie
c̾teq forme anulo eiface¬
ret et acciꝑet u̾bi grã. au¬
reos .x. utr̃ empt̃o et uen¬
dicio an locato et ꝯducfo
contrahi iudeatur. Cassius
ait mat̾ie qd̾ empt̃one
uenditionemq contrahi.

Expanded text:
ex auro suo certi ponderis certaeque formae anulos mihi faceret et acciperet uerbi gratia denarios CC, utrum emptio et uenditio an locatio et conductio contrahatur. Cassius ait materiae quidem emptionem uenditionemque contrahi,
Abbreviated transcription (Latin):
eam suspectam ẽẽ. qua¬
si dampnosam: cauet᷑
pegasiano senatus cõ¬
sulto ut desiderante eo
cui restituere rogatus
est. iussu p̃toris adeat he
recipit heditatem actõ¬
nes dentur. ac si uiris :
ex trebelliano senatus
consulto. ¶ Quo casu
nullis scipulatõnibus
opus ẽ quia simul ⁊ hu¬
ic qui restituit securit¬
as datur. et actõnes he¬
reditarie ei ÷ in eũ tñs¬
feruntur qui recipit he¬
reditatem utroq senatꝰ
cõsulto ĩ hac sp̃e cõcur
pulatõnes ex senatus ꝯ¬
sulto pegasiano descen¬
dentes: ii ip̃i antiquitati
displicuerũt et quibusdã
casib captiosas eas homo
excelsi ingenii papinianꝰ
apellat  nobis in legib
magis simplicitas qmͣ
dificultas placet. ¶deo
om̃ibus nobis subͦ gestis
tam similitisdinib qm
differentiis utriusq se¬
natus ꝯsulto placuit. ex¬
ploso senatꝰ cõsulto pega¬
siano qui postea super¬
uenit omnẽ actoritatẽ
trebelliano senatus cõ¬
sulto prestare. ut ex eo
fidei cõmissarie heredi¬

Expanded text:
 suspectam esse quasi damnosam, cavetur Pegasiano senatus consulto ut, desiderante eo cui restituere rogatus est, iussu praetoris adeat et recipit hereditatem actiones dentur, acsi iuris est ex Trebelliano senatus consulto: quo casu nullis stipulationibus opus est, quia simul et huic qui restituit securitas datur, et actiones hereditariae ei et in eum transferuntur qui recipit hereditatem, utroque senatus consulto in hac specie concurrente. pulationes ex senatus consulto Pegasiano descendentes et ipsi antiquitati displicuerunt et quibusdam casibus captiosas eas homo excelsi ingenii Papinianus appellat et nobis in legibus magis simplicitas quam difficultas placet, ideo omnibus nobis suggestis tam similitudinibus quam differentiis utriusque senatus consulti, placuit exploso senatus consulto Pegasiano, quod postea supervenit, omnem auctoritatem Trebelliano senatus consulto praestare, ut ex eo fideicommissariae heredi
Abbreviated transcription (Latin):
potĩt ei lõga possessi¬
one res atquiri. q ne¬
li possident pͥncipalib
ꝯstitutionib prospiti¬
tur ne cui longa et ĩ¬
dubitata pꝰsessio aufe¬
rri debeat. ¶ Aliq̃n ⁊̃
furtiua uł ui possessa
res usu capi potest. uelu¬
ti si ĩ dñi potestatem re¬
uersa fuerit Tunc .N.
uicio purgato: ꝓcedit eiꝰ
Iusucapio. ¶ Ees fisci
nri usu capi ño potest.
Sed papinianus scri¬
bit bonis uacantib
fisco ñ dũ nũtiatis bo¬
na fide emptore s tra¬
ditam rem ex his boĩs
usu capere posse. ⁊ ita
diuus pius ⁊ diui an¬
scripserũt. ¶Noius¬
sime sc̾endũ rem ta¬
lem c̃e deb̾e. ut ĩ se nõ
ha̾t uiciũ. ut a bona
fide emptore usu capi
possit. uł qui ex asia
iusta causa possidet.
¶Error autẽ false cãu
su capionem ñõ parit

Expanded text:
poterit ei longa possessione res adquiri, quia neli possident principalibus constitutionibus prospicitur, ne cui longa et indubitata possessio auferri debeat. Aliquando etiam furtiva vel vi possessa res usucapi potest: veluti si in domini potestatem reversa fuerit; tunc enim, vitio rei purgato, procedit eius usucapio. Res fisci nostri usucapi non potest. sed Papinianus scripsit, bonis vacantibus fisco nondum nuntiatis, bona fide emptorem sibi traditam rem ex his bonis usucapere posse: et ita divus Pius et divi Sscripserunt. Novissime sciendum est, rem talem esse debere, ut in se non habeat vitium, ut a bona fide emptore usucapi possit vel qui ex alia iusta causa possidet. Error autem falsae causae usucapionem non parit
Abbreviated transcription (Latin):
uet᷑es ex quib caĩs inficiendo
lis crescit ex hũs cãis ñ debit̃
solutum repeti ñ posse uelu¬
ti ex lege acalia. It̃ ex lega¬
to ꝙ ueteres quidꝰ in hus le¬
gatis locũ h̃re uoluerunt.
q̃ certa cõstituta ꝑ dãpnatõ¬

Expanded text:
eres, ex quibus causis infitiando lis crescit, ex his causis non debitum solutum repeti non posse, veluti ex lege Aquilia, item ex legato. quod veteres quidem in his legatis locum habere voluerunt quae certa constituta per damnat
Abbreviated transcription (Latin):
adu̾sss eũ qui gessit dirͨca ꝯ¬
ri contratia quas ex nullo ꝯ¬
tractu ꝓprie nasci maĩfestũ
est. Q iuppe nascunt᷑ ĩ iste ac¬
tiones si sñ mandato alieĩ
negotiis gerendis quisq se
obtułit. Ex qua c̾a hii quoꝵ
negocia gesta fu̾nt ⁊̃ igno¬
rantes obligant᷑. Idq ntili¬
tatis cã retiptũ est ne absẽ¬
tiũ ꝗ sfoita festĩnatione co¬
acti ułłi demandata neg̾o⁊
suoꝵ admĩstratõe peregre ꝓ¬
fecti eeñt dese̾nt᷑ negotia.
Q sane neõ qiraturꝰ esset
side eo ꝙ qs impendisset nul

Expanded text:
adversus eum qui gessit directa cri contraria. quas ex nullo contractu proprie nasci manifestum est: quippe ita nascuntur istae actiones, si sine mandato quisque alienis negotiis gerendis se obtulerit: ex qua causa ii quorum negotia gesta fuerint etiam ignorantes obligantur. idque utilitatis causa receptum est, ne absentium qui subita festinatione coacti, nulli demandata negotiorum suorum administratione, peregre profecti essent, deserentur negotia: quae sane nemo curaturus esset, si de eo
Abbreviated transcription (Latin):
repellebant h̾rdi et il qui con¬
uincti ei per potestat̾e fu̾ant
concedebant testimonia in tes¬
tam̃tis p̾stare. licet hũ qui id
permittebant ħ uire mi̾e
abuti deb̾e eos. suadebant tñ ⁊
nos eand̾ obsuat̾onem corri¬
gentes et ꝙ abilł suasũ est
in legis neccitatem tr̃affe̾n¬
tes ad imĩttatom pristim fa¬
milie emꝑtoris m̃ĩto n ħr¬
di qui ymag̃ĩem uetuctissĩ
familie emptoris optinet
net aliis perioms q̃ ei nt ⁊¬
dcm̃ est comuncte funt lĩ¬
tentiam concedĩmus sibi
quoda medo testimonia ⁊¬
prestare.¬

Expanded text:
repellebant, heredi et his qui coniuncti ei per potestatem fuerant concedebant testimonia in testamentis praestare, licet hi qui id permittebant hoc iure minime abuti debere eos suadebant: tamen nos, eandem observationem corrigentes et quod ab illis suasum est in legis necessitatem transferentes, ad imitationem pristini familiae emptoris merito nec heredi, qui imaginem vetustissimi familiae emptoris optinet, nec aliis personis quae ei, ut dictum est, coniunctae sunt, licentiam concedimus sibi quodammodo testimonia praestare
Abbreviated transcription (Latin):
ĩtestato uira successioĩs
ei a nobis tͥbuta st̃. ¶ Si
uero pat̾ naturalis nõ ex¬
traneo. sed auo filii suim¬
fui̾t emantipatꝰ etiã auo¬
par̾no uł proauo. simili
mͦ pat̾no uł mat̾no filiũ
suũ ded̾it ĩ adoptõnẽ: in
hoc casu. qr in unam per¬
soña ꝯcurrũt. et natura¬
lia et adoptionis iura ciui¬
lia. manet ius stabile pa
tris ad optiui et naturali
uinculo copulat᷑u et legi¬
timo adoptioĩs mͦ ꝯstric¬
tum. ut ĩ familia et in po¬
testate hmͦi patris adopti¬
ui sit ¶Cum aut̃ in pub¬
es per printipale rescrip̃t
sit expediatq pupillo. Et
cũ quibdam conditõnib
arrogatõ fiat .i. ut caueat
arrogator persone pupli¬
ce. hoc est tabulario. si in¬
tra pub̾tatem pupillus
decesserit. restiturum se
bona illis qui si adopto
facta nõ eẽt ad successi¬
oñe eius uenturi essent.
Item nõ alias emanci¬
pare eũ potest arroga¬
tos. nisa cã cognita dig¬
nus emancipatione fu¬

Expanded text:
intestato iura successionis intestato iura successionis ei a nobis tributa sunt. si vero pater naturalis non extraneo, sed avo filii sui mfuerit emancipatus, etiam paterno, vel proavo simili modo paterno vel materno, filium suum dederit in adoptionem: in hoc casu quia in unam personam concurrunt et naturalia et adoptionis iura, manet stabile ius patris adoptivi, et naturali vinculo copulatum et legitimo adoptionis modo constrictum, ut et in familia et in potestate huiusmodi patris adoptivi sit. Cum autem impubes per principale rescriptumsit expediatque pupillo, et cum quibusdam condicionibus adrogatio fit, id est ut caveat adrogator personae publicae, hoc est tabulario, si intra pubertatem pupillus decesserit, restituturum se bona illis qui, si adoptio facta non esset, ad successionem eius venturi essent. item non alias emancipare eos potest adrogator, nisi causa cognita digni emancipatione fu
Abbreviated transcription (Latin):
minime legib int̾dc̃m fu¬
erat. sed ad qͣm p̃r ꝯsue¬
tudinẽ habuerat. pꝰtea ex
nr̃a ꝯstitutiõe dotalib in¬
strum̃tis ꝯpositis in potes¬
tate patris efficitur c ⁊¬
onio fiu̾nt procreati: simi
optamus ¶Ad optio au¬
t̃ duols modis fit aut p¬
rincipali rescripto aut
ĩperio magistratꝰ. ¶In¬
peratoris ma autoritate
Adoptamꝰ eos eas ueqͥq̃
ue sui iuiris st̾ ¶Que spe¬
ties ad optionis dicit᷑ ar¬
rogatio. ¶Imperio magi¬
stratꝰ ad optamꝰ eos eas¬
ue qui q̃ ue in potestate
parent̃ st̾. siue pͥmum
gradum lib̾oꝵ optineãt.
qualis ẽ filiꝰ. filia. siue
ĩferioꝵ. qͥlis est nepos n¬
eptis. pronepos. pronep¬
tis¶Sed hodie ex nr̃a cõ¬
sticutõe cũ filius famili¬
as a pr̃e natural extran¬
ee persore ĩ ad optionem d¬
atur uira potestatis nat¬
uralis pr̃is minime dis¬
soluuntͦ nec qͥcqͣm ad
patr̃e adoptuũi tnͣsit. nͨ
ĩ potestate eiꝰ est licet ab

Expanded text:
minime legibus interdictum fuminime legibus interdictum fuerat sed ad quam pater consuetudinem habuerat. postea ex nostra constitutione, dotalibus instrumentis compositis, in potestate patris efficitur: quonio non fuerint procreati, similoptamus. Adoptio autem duobus modis fit, aut principali rescripto aut imperio magistratus. imperatoris auctoritate adoptamus eos easve, qui quaeve sui iuris sunt. quae species adoptionis dicitur adrogatio. imperio magistratus adoptamus eos easve qui quaeve in potestate parentium sunt, sive primum gradum liberorum optineant, qualis est filius filia, sive inferiorem, qualis est nepos neptis, pronepos proneptis. Sed hodie ex nostra constitutione, cum filiusfamilias a patre naturali extraneae personae in adoptionem datur, iura potestatis naturalis patris minime dissolvuntur nec quidquam ad patrem adoptivum transit nec in potestate eius est, licet ab
Abbreviated transcription (Latin):
digestorũ seu pandectaꝵ.
ex uet̾i iure collectaꝵ ema¬
nari permisimꝰ ¶Si adus
ea que diximus aliqͥ co¬
ierĩt. nec uir. nec muli¬
er. nec nuptie. nec matͥ¬
moũ. nec dos ĩtelligitur.
Itaq hii qui ex eo coitun¬
ascunt᷑ in potestate pr̃is
ño st̃. sed tales st̾ q̃ntum
ad patͥam potestatẽ perti¬
net. quales st̃ hii qͥs ma¬
ter uulgo concepit. ¶Nã
noc hii patrem hab̾e intel¬
certꝰ sit ¶Unde solent hii¬
filii spurii appellari. ła gre¬
cepti . ł qͣi sine parre filii.
Sequit᷑ gͦ ut dissoluto ta¬
li coitu nec dotis nec dona¬
tioĩs exactioni locus sit.
Q aut̃ prohibitas nupri¬
as ꝯtrahũt. et alias penas
patiuntꝰ. que sacris ꝗstit¬
utionib ꝯcinentur. ¶ Alio¬
statim ut nati sunt in
potestate pareñt ño st̃.
postea ã redigant᷑ in po¬
testate pr̃is ¶Qualis ẽ is
qui dũ naturalis fuerat.
parris subicit᷑ ¶Nec nõ
is qui a muliere lib̾a pro¬
creatur. cuiꝰ matͥmoniũ.

Expanded text:
digestorum seu pandectarum digestorum seu pandectarum ex veteri iure collectarum enumerari permisimus. Si adversus ea quae diximus aliqui coierint, nec vir nec uxor nec nuptiae nec matrimonium nec dos intellegitur. itaque ii qui ex eo coitu nascuntur in potestate patris non sunt, sed tales sunt, quantum ad patriam potestatem pertinet, quales sunt ii quos mater vulgo concepit. nam nec hi patrem habere intelcertus est: unde solent filii spurii appellari, vel a Graecepti vel quasi sine patre filii. sequitur ergo, ut et dissoluto tali coitu nec dotis exactioni locus sit. qui autem prohibitas nuptias coeunt et alias poenas patiuntur, quae sacris constitutionibus continentur. Aliqstatim ut nati sunt in potestate parentum non fiant, postea autem redigantur in potestatem. qualis est is qui dum naturalis fuerat patris subicitur. nec non is qui a muliere libera procreatus, cuius matrimonium
Abbreviated transcription (Latin):
licet ¶Socrum qͦ et no¬
uercam prohibitum est
uxorem duc̾e. qr m̃ris lo¬
co sunt. qd̾ et ip̃m disso¬
luta dem̃u affinitate pro¬
cedit ¶Alioqͥn si adhuc.
betur tibi nubere. quia e¬
adem duob nupta ẽe ño
potest ¶Itẽ si adhuc socrꝰ
ẽ .i. si adhuc filia eiꝰ tͥ nup¬
ta est ĩo inpediunt ͤ tibi n¬
uptie. qr duas uxores ha¬
bere nõ pͥ¶ Mariti tm̃ fi¬
lius ex alia uxore. et ux¬
oris filia ex alt̾o marito
uel contͣ matͥmonium
recte conchunt licer hãnt
matͥmonio postea cͣcton¬
atos ¶Si uxor tua pꝰ di¬
uortiũ ex alio filiã ꝓcrea
nuptiis abstin̾e debere ait.
Nam ꝯstat nec spõsam
filii nurũ ẽe. nec pr̃is spõ¬
sam nou̾cam ẽe ¶ Rectiꝰ
tñ et uire facturos eos
qui hͦm̃i nuptiis se absti¬
seruiles cognatõnes inpe¬
dum̃to ẽe nuptiis. si forte
pat̾ et filia. Aut fr̾ et so¬
roz manumissi fũtat ¶S¬
unt et alie persone. q̃ ꝓpt̾
diu̾sas rõnes nuptias con¬
trab̾e peohibent᷑. qͣs ĩ lib̾s

Expanded text:
licet. Socrum quoque et novercam prohibitum est uxorem ducere, quia matris loco sunt. quod et ipsum dissoluta demum adfinitate procedit: alioquin si adhuc nitur tibi nubere, quia eadem duobus nupta esse non potest: item si adhuc socrus est id est si adhuc filia eius tibi nupta est, ideo impediuntur nuptiae, quia duas uxores habere non possis. Mariti tamen filius ex alia uxore et uxoris filia ex alio marito vel contra matrimonium recte contrahunt, licet habeant matrimonio postea contracto natos. Si uxor tua post divortium ex alio filiam procreanuptiis abstinere debere ait: nam nec sponsam filii nurum esse nec patris sponsam novercam esse, rectius tamen et iure facturos eos, qui huiusmodi nuptiis se abstiserviles quoque cognationes impedimento esse nuptiis, si forte pater et filia aut frater et soror manumissi fuerint. Sunt et aliae personae, quae propter diversas rationes nuptias contrahere prohibentur, quas in libris
Abbreviated transcription (Latin):
¶Si quis ex alienis uuis
aut oluus. autspicis:
uinum. aut oleum. aut
frum̃tũ fec̾i̾t. aut exa¬
lieno auro. aut argñto
aut ere: uas aliquod fe¬
cerit: ues ex alieno ui¬
no uł melle mulsũ fece¬
rit. uł ex alienis medi¬
cam̃tis emplaustr̃u uł
collirium cõposuerit. uł
ex alieua lana uestũnt¬
feci̾t. uł ex alienis tab¬
ulis nauẽ ł armarium
uł subsellium fabrican¬
erit. ⁊ pꝰ multas sabini¬
anoꝵ ⁊ proculianorum.
ambignitates placuit
media sña existinan.¬
tium. si ea sp̃es ad ma

Expanded text:
si quis ex alienis uvis aut olivis aut spicis vinum aut oleum aut frumentum fecerit, aut ex alieno auro vel argento vel aere vas aliquod fecerit, vel ex alieno vino et melle mulsum miscuerit, vel ex alienis medicamentis emplastrum aut collyrium composuerit, vel ex aliena lana vestimentcerit, vel ex alienis tabulis navem vel armarium vel subsellium fabricaverit. et post multas Sabinianorum et Proculianorum ambiguitates placuit media sententia existimantium, si ea species ad ma
Abbreviated transcription (Latin):
edicto p̃toris cauetur.
Sinaut̃ ip̃i tutores dissen¬
senrĩt circa eligendũ eũ
uł eos qui gerere debent.
p̃tor partes suas int̾po¬
n̾e debet ¶ Idem etianĩ cõ¬
płib exinqͥsicione datis
probandũ est .i. ꝙ mai¬
or pars elige possit. per
quem ãministrato fie̾t.
Sciendũ tñ ẽ: ño solũ tu¬
tores uł curatores pupil¬
lis uł adultis cetisꝙ ꝑͥs
oñe accipiunt. subsidia¬
riam actionẽ ĩ ẽe ¶ Que
ultimum eis p̃sidiũ pos¬
sit afferre ¶ Subsidiaria
autem accio datͦ in eos
qui uł oĩmodo a tutorib
ul curatorib satis dari
nõ curarũt. aut nõ ido¬
nei passi sũt caĩ¶Que
quidem tam ex pruden¬
tiũ responsis. ꝙͣ ex ꝯstitu¬
et ĩ heredes eoꝵ extẽdit᷑.
exprimit᷑. ut nisi caueãt
tutores uł curatores pi¬
gnorib captis coh̾cean¬
tur ¶ Nec autem p̃¬
fectus urbis neꝙ p̃tor.
qͥs aliꝰ cui cutores dan¬
di ius est hactione ten¬
tis datõnem exigere
solent. De excusatio¬

Expanded text:
edicto praetoris cavetur. edicto praetoris cavetur. sin autem ipsi tutores dissenserint circa eligendum eum vel eos qui gerere debent, praetor partes suas interponere debet. idem et in pluribus ex inquisitione datis probandum est, id est ut maior pars eligere possit, per quem administratio fieret. Sciendum autem est non solum tutores vel curatores pupillis et adultis ceterisque onem accipiunt subsidiariam actionem esse, quae ultimum eis praesidium possit afferre. subsidiaria autem actio datur in eos qui vel omnino a tutoribus vel curatoribus satisdari non curaverint aut non idonee passi essent caveri. quae quidem tam ex prudentium responsis quam ex constituet in heredes eorum extenditur. exprimitur, ut, nisi caveant tutores vel curatores, pignoribus captis coerceantur. Neque autem praefectus urbis neque praetor quis alius cui tutores dandi ius est, hac actione tentisdationem exigere solent. TIT. 25 DE EXCUSATIO
Abbreviated transcription (Latin):
Ctñ pupilloꝵ puꝑ¬
illarum ue et eorũ
qui q̃ ue ĩ curacone
p̃tor ut et tutores ⁊ cu¬
ratores eo nõie satiz dẽt
Sed hoc nõ est ĩperperu¬
um ¶ Nam tutores te¬
stamento dati satis da¬
re nõ cogũt᷑. qr fides eo¬
rũ et diligentia ab ip̃o
testatore probata est
tem ex inquisicõne tu¬
tores uł curatores dati.
satis datõne nõ hon̾an¬
tur. qr idonei electi sũt.
Sed et si excam̃to uł in¬
qͥsiciõe duo plures ue
re satis de ĩdeminitate
pupilli uł adolescentis
et ꝯtutori. uł ꝯcuratori p̃¬
ferri. ut solus ãminis¬
tret. uł ut ꝯtuto sacis
ponat᷑ ei ut ĩpe solus ã¬
ministrent ¶ Itaq per
se nõ potest petere satis
a ꝯtutore uł ꝯcuratore
suo. sed offerre debet u̾
ꝯcuratori suo. utrũ uelit
satis accipere an satis da¬
re¶Quod si nemo eor
satis offerat. si quidem
asscriptũ fui̾t a testato¬
re qͥs gerat: ue gere̾ de¬
bet ¶E si nõ fuerit ad¬
scriptũ. ꝙ̃ maior pars
elegit ip̃e ger̾e deb. ut

Expanded text:
n pupillorum pupillaramve et eorum qui quaeve in curatione urat praetor, ut et tutores et curatores eo nomine satisdent. sed hoc non est perpetuum: nam tutores testamento dati satisdare non coguntur, quia fides eorum et diligentia ab ipso testatore probata est: item ex inquisitione tutores vel curatores dati satisdatione non onerantur, quia idonei electi sunt. Sed et si ex testamento vel inquisitione duo pluresve re satis de indemnitate pupilli vel adulescentis et contutori vel concuratori praeferri, ut solus administret, vel ut contutor satis ponatur ei et ipse solus administret. itaque per se non potest petere satis a contutore vel concuratore suo, sed offerre debet, ut ntutori suo, utrum velit satis accipere an satis dare. quodsi nemo eorum satis offerat si quidem adscriptum fuerit a testatore, quis gerat, ille gerere debet: quodsi non fuerit adscriptum, quem maior pars elegerit, ipse gerere debet, ut
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯsub ꝯdicione institui pͥ.
Ex certo temp̃e ⁊ ad cer¬
lendas illas hes esto: De¬
łũq adiectũ: pro super¬
uacuo hr̃i placet. ⁊ per¬
ĩn ẽẽ. ac si pure h̾es insti¬
tutus ẽẽt. in pꝰsibilis ꝯ¬
dicio ĩ institutioĩb et le¬
gatis n nõ fidei cõmissis
tur. ¶Si płes ꝯditiones
ĩstitut᷑oni s̃ asscͥpte: si ꝙ¬
cõiuietim ut puta si ił¬
bus parend̾÷ ¶Si seꝑa¬
tim. ueluti si ilid̾r acsd
bet obtemꝑare satis est.

Expanded text:
sub condicione institui potest. ex certo tempore aut ad cerlendas illas heres esto ’: diemque adiectum pro supervacuo haberi placet, et perinde esse ac si pure heres institutus esset. Impossibilis condicio in institutionibus et legatis nec non in fideicommissis etur. Si plures condiciones institutioni adscconiunctim, ut puta ‘ si ilbus parendum est: si separatim, veluti ‘ si illud aut bet obtemperare satis est.
Abbreviated transcription (Latin):
sal nã hat pupinꝰ ut ex ea locu¬
plettõr sit ⁊adhnc eand̾ sũ ma̾
p̾ciũe petat ꝑ exceptom doli
mali remom̾i pot̾it. Q si añt
maie ꝯsumpsi̾t aut ft̃o ami

Expanded text:
salvam habeat pupillus aut ex ea locupletior sit et adhuc eandem summam pecuniae petat, per exceptionem doli mali summoveri poterit: quodsi aut male
Abbreviated transcription (Latin):
accipiẽtis. Idõ uendicare nũ¬
mos possu̾t sic uͥ exstãt. si
si nũim quo mutuo mĩor¬
dedit ab eo qui accepit hõi fi¬
de ꝯsu̾p ti su̾t ꝯdici possunt a
mala side ad exhibẽd̾ de huis
agi põt. at ex cc̃io o̾c̾ res pupil¬
lo et pupille sũ tutoris añcte
recte dari pꝰsũt. Idõ si debit¬
or pupillo soluat neccia est
debitoei tutoris auctoritas
alioꝗn ñ lb̾abit᷑. S ẽ ħe

Expanded text:
accipientis, ideoque vindicari nummi possunt, sicubi extent: sed si nummi, quos mutuos dedit, ab eo qui accepit bona fide consumpti sunt, condici possunt, si mala fide, ad exhibendum de his agi potest. at ex contrario omnes res pupillo et pupillae sine tutoris auctoritate recte dari possunt. ideoque si debitor pupillo solvat, necessaria est tutoris auctoritas: alioquin non liberabitur. sed e
Abbreviated transcription (Latin):
quasi per medium peo¬
fundum euntes celesti.
fauore iam ad impleui¬
mus ¶Tumq hoc deo ꝓ¬
picio ꝑactum est tribu¬
nario uiro magnifico
magistro et erquestori

Expanded text:
quasi per medium profundum euntes, caelesti favore iam adimplevimus. Cumque hoc Deo propitio peractum est, Triboniano, viro magnifico, magistro et ex quaestor
Abbreviated transcription (Latin):
ne alia ue qͣlib iusta
causa eq̃ bona fide ac¬
cep̾it. naturali r̃one
placuit fructus quos
ꝑcepit eius esse procult᷑a
⁊ cura ⁊ iõ si postea do

Expanded text:
ne aliave qua iusta causa aeque bona fide acceperit: naturali ratione placuit, fructus quos percepit eius esse pro cultura et cura. et ideo si postea do
Abbreviated transcription (Latin):
dare. si pꝰ mortem eoꝵ in
pr̃is sui potestatem ñõ st̾
recasuri¶ Itaq si filiꝰ tu¬
us mortis tue tpr in po¬
testate tua sit: ne potes
ex es tĩo poterũt testam̃¬
to tuo tutorem habere

Expanded text:
dare, si post mortem eorum in patris sui potestatem non sint recasuri. itaque si filius tuus mortis tuae tempore in potestate tua sit, nepotes ex eo non poterunt testamento tuo tutorem habere
Abbreviated transcription (Latin):
÷ parentũ testam̃tũ ĩ of¬
ficiosũ accusare. u̾um
ros autem ⁊ fr̾ turpibe
personis. scͥptis h̾e̾dib
ex sacris ꝯstitutõnibus
prelati sunt. ¶Nõ ergo
ꝯtra õs he̾des agere pos¬
sunti Uitra frates gͥ et
soreres cognati nullo
mͦ aut ag̾e possunt. au

Expanded text:
parentum testamentum inofficiosum accusare, verum ror autem et frater turpibus personis scriptis heredibus ex sacris constitutionibus praelati sunt: non ergo contra omnes heredes agere possunt. ultra fratres et sorores cognati nullo modo aut agere possunt au
Abbreviated transcription (Latin):
alienas ra rapto¬
pit tenetus rum.
Quis magis Alienã
rem ĩ uito dño ꝯtctat
qm qui ui rapit ¶ Iõcꝑ
recte dictũ est eũ ĩ ꝑ¬
bum furem eẽ¶S tñ
ꝓpͥam actõnẽ eius delic¬
ti nõie p̃tor intͦduxit
q̃ appenat᷑ ui bonorũ
raptoꝵ. ⁊ est infra ã¬

Expanded text:
alienas rapit, tenetur enim magis alienam rem inuito domino contrectat quam qui ui rapit? itaque recte dictum est eum improbum furem esse; sed propriam actionem eius delicti nomine praetor introduxit, quae appellatur ui bonorum raptorum, et est intra an
Abbreviated transcription (Latin):
⁊̃ si quis unã yẽ licet
minimã rapu̾tNt
druplũ aũ nõ totum
pena ÷ s extͣ penã rei ꝑ¬
secutõ sic̃ in actõne fu¬
rti manifesti diximꝰ.
Sed ĩ qͣdruplo ĩ est rei
ꝑsecutio. ut puta tͥpli
sit: siue cõp̃hendatur.
raptor ĩ ip̃o delicto siue

Expanded text:
unam rem, licet minimam, rapuerit. quadruplum autem non totum poena est et extra poenam rei persecutio, sicut in actione furti manifesti diximus: sed in quadruplo inest et rei persecutio, ut poena tripli sit, sive comprehendatur raptor in ipso delicto sive
Abbreviated transcription (Latin):
Eum aũt qui ꝓ recõ¬
modata ꝯuenitur pꝰse
adu̾sus fur̃ẽ furti hre
sciens rem ẽẽ surreptã
adu̾stis eũ cui res cõmo¬
data fuit peruenit.
Sin aũt nescius ⁊ du¬
reptam ap̃ eũ cõmoda¬
ti actionẽ ĩstituit pꝰea

Expanded text:
eum autem qui pro re commodata convenitur, posse adversus furem furti habere sciens rem esse subreptam, adversus eum cui res commodata fuit pervenit: sin autem nescius et duesse apud eum commodati actionem instituit, postea
Abbreviated transcription (Latin):
Quod de fullone ⁊¬
aut de sarcinatore dix¬
imus. eadem ⁊ ad eũ
cui cõmodata res est.
trasferenda uet̾es ex¬
istimabãt. ¶Nam⁊
ille fullo mercedem
accipiendo custodiam
pr̃at. ita is quoq qͥ
cõmodatum utendi
cã ꝑcep̾it similit̾ ne¬
cesse ht̃ custodiã pr̃a¬
re. ¶Sed nr̃a prouidẽ¬
tia ÷ hoc indesicionib

Expanded text:
Quae de fullone et sarcinatore diximus, eadem et ad eum cui commodata res est transferenda veteres existimabant: nam ut ille fullo mercedem accipiendo custodiam praestat, ita is quoque qui commodum utendi percipit similiter necesse habet custodiam praestare. sed nostra provident
Abbreviated transcription (Latin):
in certus ꝯstitutus mo¬
uit adu̾sus eum qui
rem utendam accep̃
cõmodati actionẽ nisi
tẽ ei ẽẽ qui pro re sibi
acõmodata dño fatis¬
fecit. ¶Lum mãifes¬
tissimũ÷ etiam si ab
it ꝯmodati. ignarus
¶re ẽẽ surreptam. p̾cça
aut̃ hoc cognito adu̾¬
sus furem tr̃asibit oi¬
modo lib̾ari eũ qui rẽ
cõmodatam accepit.
Q uemꝯq cause exĩt
dñs adu̾sus furem ħa¬
buit eadem diffinitõe¬
ip̃o obtinẽte siue in ꝑ¬
tem siue in solidum
soluendo sit is qui rẽ
cõmodatam accepit.
¶Sed is apud qũe depõi¬
ta est. res custodiã nõ
pr̃at. sed tm̃ ĩ eo obnox¬
ius est: si ꝙꝓ ip̃e dolo .m.
feci̾t. qua de cã si res
ei subrepta fuit. qr re¬
stituende eiꝰ rei noĩe
depositi nõ tenet᷑. n
ob̾ id eius int̾ est rem
ma sciendũ qsitũ ẽẽ
an ĩpubes rem alienã
mũ obligari eo cͥmine
inpub̾em. si ꝓximus
pub̾tati sit. et ob id ĩ¬
tesligat se delinquere

Expanded text:
incertus constitutus movit adversus eum qui rem utendam accepit commodati actionem nisi tem esse ei qui pro re sibi commodata domino satisfecit, cum manifestissimum est, etiam si ab it commodati ignarus rem esse subreptam, postea autem, hoc ei cognito, adversus furem transivit, omnimodo liberari eum qui rem commodatam accepit, quemcumque causae exitum dominus adversus furem habuerit: eadem definitione obtinente, sive in partem sive in solidum solvendo sit is qui rem commodatam accepit. 17 19. Sed is, apud quem res deposita est custodiam non praestat, sed tantum in eo obnoxius est, si quid ipse dolo malo fecerit; qua de causa si res ei subrepta fuerit, quia restituendae eius nomine depositi non tenetur nec ob id eius interest rem ma sciendum est quaesitum esse, an impubes rem alienam mum obligari eo crimine impuberem, si proximus pubertati sit et ob id intellegat se delinquere.
Abbreviated transcription (Latin):
eum qui rem cõmoda¬
tam accepit mon̾e de¬
siderat. siue furti adu̾¬
sus eũ qui rem surri¬
puit. et alt̾iram eorũ
electa dñm nõ posse ex
penicentia ad alterã
uenire actõnẽ ¶Sedsi
quidẽ furem elegerit
illũ qui rem utendã
aceepit. penitus lib̾ari.
Sin autem cõmodatos
ueniat aduersus eum
ip̃i quidem nullo modo
conpet̾e posse: adu̾sus

Expanded text:
eum qui rem commodatam accepit movere desiderat, sive furti adversus eum qui rem subripuit, et alterutra earum electa, dominum non posse ex poenitentia ad alteram venire actionem. sed si quidem furem elegerit, illum qui rem utendam accepit penitus liberari. sin autem commodator veniat adversus eum ipsi quidem nullo modo competere posse adversus
Abbreviated transcription (Latin):
tores ĩpune suã exer¬
ceant auaritiã. meltꝰ
diualib ꝯstitutõnib
ꝓ hac parte ꝓspectũ ÷.
ut nemini liceat iii.
rap̾e̾ rem mobilem. ł
se mouentẽ. licet suã
eandem r̃e existimet.
Sed si ꝙ ꝯtra statuta pͥn¬
minio cadat. Sin aut̃
aliena sit: pꝰ restitutõ¬
nẽ eius ⁊̃ estimationẽ
eiꝰdẽ rei pr̃are debet.
¶Q nõ solũ ĩ mobilib
reb q̃ rapi possũt. ꝯsti¬
tutõnes obtin̾e censu¬
erũt. s s̃ in ĩ uasioni¬
bus que cͥca res solifi¬
unt. ut ex hac cã om̃i
rapina hõies abstine
In hac actone.. ant.¬
rem ĩ bonis ac̾toris eẽ.
Nam siue ĩ bonis sit:
siue nõ sit. si tñ ex bo¬
nis sit. locũ tñ ħ actõ
habebit ¶Qͣre siue
cõmodata. siue locata.
siue ⁊̃ pignorata. siue¬
deposita ap̃ ticium sit:
ut int̾sit eius eam rẽ¬
nõ auferri. ueluti si
ĩ re deposita culpam qͦ
ꝓmisit. siue bona fide
p̾sideat. siue usũ fruct̃
in ea quis hãt. uł ꝙ
aliud ius. ut int̾sit eiꝰ

Expanded text:
xerceant avaritiam: melius divalibus constitutionibus pro hac parte prospectum est, ut nemini liceat vi rapere rem mobilem vel se moventem, licet suam eandem rem existimet: sed si quis contra statuta fecminio cadere, sin autem aliena sit, post rei restitutionem etiam aestimationem eiusdem rei praestare. quod non solum in mobilibus rebus, quae rapi possunt, constitutiones optinere censuerunt, sed etiam in invasionibus quae circa res soli fiunt, ut ex hac omni rapina homines abstineant. In hac actione nrem in bonis actoris esse: nam sive in siue non sit, si tamen ex bonis sit, locum haec actio habebit. quare siue commodata res sit siue locata siue etiam pignerata pdeposita sit apud Titium, sic ut intersit eius non auferri, veluti si in re deposita culpam quoque promisit, sive bona fide possideat, sive usum fructum in ea quis habeat, vel quod aliud ius ut intersit ei
Abbreviated transcription (Latin):
is tue ẽẽ ĩtelligũtur.
ꝙͣ uolucres que ĩ arbo¬
re tua nidum fecert.
¶Ideoq si alius eas ĩclu¬
serit: is eaꝵ dñs erit.
fauos qͦ si cͦs fecerint.
quilibet exim̾e potest
plane ĩtegͣre si preui¬
entem ĩ fundũ tiumi
potest eũ uire ꝑrohib̾e

Expanded text:
is tuae esse intelliguntur is tuae esse intelliguntur quam volucres quae in arbore tua nidificant. Ideoque si alius eas incluserit, is earum dominus erit. Favos quoque si quos effecerint, quilibet eximere potest. Plane integra re si provientem in fundum tuum, potes eum jure prohibe
Abbreviated transcription (Latin):
nulliꝰ ÷ id naturali rõẽ
occupanti ꝯceditur. N
int̾ est feras bestias⁊
¶Diane qͥ ĩ alienũ fund̾
ingreditꝰ uenandi aũ
aucupandi gr̃a pot̾ a
ne ĩgrediat᷑. ¶ Quitqͥd
aut̃ eoꝵ ceꝑis eo usq cu¬
ũ ẽẽ intelligit᷑ donec tu¬
a custodia coh̾ce̾t᷑. ¶Cũ
uero euaserit custodi¬
am tuam ⁊ ĩ natura¬
lem li bertate se se rece
culos tuos effug̾it. ł cũ
ita sit ĩ ꝯspectu tuo uͥ di¬
Sicilis sit eiꝰ persecutio.
llud q̃sitũ ÷ an si ferabe¬
stia ita uulnerata sit. uͥ
capi possit: statim tua
eo usq tuam uidi donͭ
eam persẽqͣris. ¶ Quod
si desieris ͤ per sequi: pla¬
n̾e tuã ẽẽ. ⁊ rursus fĩ¬
eri occupantis ¶Alii
autẽ ñ aliter putaue¬
rũt tuã ẽẽ ꝙͣ si ceperi
S post̾iorẽ sñãm nos ꝯ¬
fixmamꝰ. q młta acci¬
de solent ut eam nõ ac¬
cipias. ¶ Apum ꝙͦ na¬
tura fera est. Itaq ap¬
es que ĩ arbore tua ꝯse¬
d̾int añqͣm a te ĩ alue¬
o ꝯcludantur: nõ mag¬

Expanded text:
nullius est, id naturali ratione occupanti conceditur. Nec interest feras bestias, Plane qui in alienum fundum ingreditur, venandi aut aucupandi gratiane ingrediatur. Quidquid autem ceperis eousque tuum esse intelligitur, donec tua custodia coercetur. Cum autem evaserit custodiam tuam, et in naturalem libertatem se recepculos tuos effugerit, vel ita sit in conspectu tuo, ut difficilis sit ejus persecutio. Illud quaesitum est an si fera bestia ita vulnerata sit, ut capi possit, statim tua eousque tuam videri, donec eam persequaris; quod si desieris perseqnere tuam esse, et rursum fieri occupantis. Alii autem non aliter putaverunt tuam esse quam si ceperis. Sed posteriorem sententiam nos firmamus, quia multa accidere solent ut eam non capias. Apium quoque natura fera est. Itaque quae in arbore tua considerint, antequam a te in alveo includantur, non mag
Abbreviated transcription (Latin):
to scpͥti fuerant. propt̾
inserta u̾ba scd̾o testam̃¬
to quib uͥ ualerer pͥm̃
testam̃tũ expressum est.
dubitari nõ oportet.⁊
ruptũ quid̃ testam̃tũ
ħ modo efficitur. ¶ Alio
Qqͦ mͦ testam̃ta iure fac¬
ta ĩfirmant᷑. ueluti cñ
is qui fecerit testam̃tũ
capite diminitꝰ sit qͦd
quib m̃is accidit pri¬
mo libro retulimus. ħ
aut̃ casu irrita destam̃¬

Expanded text:
nto scripti fuerant, propter nto scripti fuerant, propter inserta verba secundo testamento, quibus ut valeret prius testamentum expressum est, dubitari non oportet. ’ et ruptum quidem testamentum hoc modo efficitur. Alio quoque modo testamenta iure facta infirmantur, veluti cum is qui fecerit testamentum capite deminutus sit. quod quibus modis accidit, primo libro rettulimus. Hoc autem casu irrita
Abbreviated transcription (Latin):
Iõq si qͥs. aut uoluerit
heres ẽẽ aut uiuo tes¬
tatore. aut pꝰ mortem
eius anqͣ h̾editatem a¬
dierit. decesserit. Auañ¬
ꝯditionẽ sub qua heres
ĩstitũtꝰ est defũctꝰ sit.
ĩ his casib pat̾ famili¬
as ĩ testatus moriatur.
Nam et pͥm̃ testam̃t̃
non ualet ruptũ a pos¬
teriore ⁊ pꝰteriꝰ eq̃ nul¬
las uires ht̃ cũ ex eone¬
mo heres otitĩt. ¶Sed
si quis priore testam̃to
in eo h̾edem ĩstitui̾t: su¬
perius testam̃tũ subla¬
tñ ẽe diui seuerus ⁊an¬
tonius rescpͥserũt. ¶u¬
ius ꝯstitutonis u̾ba in
seri iussimꝰ. cũ alid̃ qͦ¬
pressum: ¶Imperares
seuerus ex anconius cõ¬
ceio campano¶Testa¬
mentũ scd̃o loco factũ
licet in eo certarũ ueꝵ
heres scͥptꝰ sit: iure ua¬
lere. ꝑm̃ ac si rerũ m̃tio
fc̃a nõ eẽt. s teneri he¬
redem scͥpͥtũ ut ꝯtentꝰ
reb s̾ datis. aut supple¬
ta qͣta ex lege falcidia
h̾editatem restituat
his qui ĩ priori testam̃¬

Expanded text:
oque si quis aut noluerit heres esse, aut vivo testatore aut post mortem eius, antequam hereditatem adiret, decesserit, aut condicione, sub qua heres institutus est, defectus sit, in his casibus paterfamilias intestatus moritur: nam et prius testamentum non valet, ruptum a posteriore, et posterius aeque nullas vires habet, cum ex eo nemo heres extiterit. Sed si quis priore testamento in eo heredem instituerit, superius testamentum sublatum esse divi Severus et Antoninus rescripserunt. cuius constitutionis inseri verba iussimpressum est. ‘ Imperatores Severus et Antoninus Cocceio Campano. Testamentum secundo loco factum, licet in eo certarum rerum heres scriptus sit, iure valere, perinde ac si rerum mentio facta non esset, sed teneri heredem scriptum, ut, contentus rebus sibi datis, aut suppleta quarta ex lege Falcidia, hereditatem restituat his qui in priore testame
Abbreviated transcription (Latin):
¶¶ Sed̾ ꝙ pͥncipi placuit le¬
gis ħt uigorem. cum.
lege regia q̃ de ĩperio e¬
ius lata est ppłs eĩ etm
potestatem concessit.
¶Quod cumq igit᷑ in¬
ꝑator per epłam ꝯstitu¬
it ul cognoscent decre¬
uit. uel edicto precepit
legem ẽẽ ꝯstat. ¶ Hee
st̃ que ꝯstitutõnes ap¬
pellantur ¶Plane ex h¬
is quedam st̃ ꝑsonales
que nec ad exemplũ tra¬
unt᷑ quoniã nõ hoc pem¬
⁊ ceps uult ¶Nam quod
Salicui ob m̾itum indul¬
cit. uel si cui penam irro¬
gauit. uel si cui sine ex¬
emplo subuenit. ꝑsoñã
cum gñales spat. om̃s
proculdubio tenent.¬
¶ Pretorum edicta qͦ sio
modicam iuris opinẽt
ius honorarium solemꝰ
appellare ¶quod qui hon¬
orem gerunt .i. magistra¬
tus: Auctoritatem huic
iuri ded̾unt. ¶ Propon¬
ebãt et ediles curules e¬
dictum de quils causis.
quod edictum iuris por¬
tio est. ¶Responsa pru¬
dentium sunt sñeꝰ opini¬
ones eoꝵ quil permissũ
erat iura ꝯdere. ¶Nam
antiquitꝰ ꝯstitutũ erat

Expanded text:
d principi placuit, legis habet vigorem, cum lege regia, quae de imperio eius lata est, populus ei et in potestatem concessit. quodcumque igitur imperator per epistulam constituit vel cognoscens decrevit vel edicto praecepit, legem esse constat: hae sunt quae constitutiones appellantur. plane ex his quaedam sunt personales, quae nec ad exemplum trahuntur, quoniam non hoc princeps vult: nam quod alicui ob merita indulsit, vel si cui poenam irrogavit, vel si cui sine exemplo subvenit, personam cum generales sunt, omnes procul dubio tenent. Praetorum quoque edicta non modicam iuris optinent ius honorarium solemus appellare, quod qui honorem gerunt, id est magistratus, auctoritatem huic iuri dederunt. proponebant et aediles curules edictum de quibusdam casibus, quod edictum iuris honorarii portio est. Responsa prudentium sunt sententiae et opiniones eorum, quibus permissum erat iura condere. nam antiquitus institutum erat
Abbreviated transcription (Latin):
effici pͥmo libꝰ tradidimꝰ.
ĩcip̃ tecũ ẽe noxalis actõ
q̃ añ directa fuisset.
Si seruuꝰ dño noxiam ꝯ¬
miserit. acto nlła nascitͦ¬
namq inter dñm ⁊ eũ
qui in eius potestate est
nulla obligatõ nasci pot̃.
¶Iõq si ĩ alienam potesta¬
tem su̾uꝰ perueni̾t. aut
manumissus fuerit ne¬
q cũ ip̃o neq cũ eo cuiꝰ nc̃
ĩ potestate sit agi pͣ ¶un¬
de si alienus seruuꝰ noxi¬

Expanded text:
effici primo libro tradidimus, effici primo libro tradidimus, incipit tecum esse noxalis actio, quae ante directa fuisset. Si servus domino noxiam commiserit, actio nulla nascitnamque inter dominum et eum qui in eius potestate est nulla obligatio nasci potest. ideoque et si in alienam potestatem servus pervenerit aut manumissus fuerit, neque cum ipso, neque cum eo cuius nunc in potestate sit, agi potest. unde si alienus servus noxi
Abbreviated transcription (Latin):
noxalibus accioni
is seruorum E
peluti si furtũ oor¬
fecint aut bona rapue
rapina. ĩiuria. ¶Sum¬
noye deditõne dñm defun¬
gi ¶Namq erat ĩiquum
corpora dñis dãpnosã cẽ.
Dñs noxali iudicio su̾i
sui nõie ꝯuentus: su̾um
actori noxe dedendo lib̾at᷑.
Nec menus ĩ pꝑetuĩ eusz
aũt ei dãpnũ cui dedit᷑ꝰ
est resartierit q̃sita pe¬
cunia: auxilio p̃toris
edc̃o p̃toris. legib: uelu¬
ti furti. lege .xii. tabu¬
larũ. dãꝑni ĩiurie. lege
aquilia ¶ Edc̃o p̃toris: ue¬
luti ĩ iuriaꝵ  ui bono¬
rũ raptoꝵ. ¶Om̃is au¬
tem noxalis actõ capud
sequit᷑ ¶Nam si su̾uꝰ tu¬
us noyiã ꝯmisit. qm diu
ĩ potestate sit. tec̃ ẽ actio.¬
cũ u̾ero ĩ alteriꝰ potesta¬
te ꝑueni̾t: cũ illo incip̃
issus fui̾t: directo ip̃e te¬
net᷑ ⁊ extingit᷑ noxe de¬
dicio. ¶ Ex diu̾so qͦ direc¬
ta actõ noxalis ẽẽ incip̃.
¶Nam si lib̾ homo noxiã
ceperit. ꝙ casib quibdã

Expanded text:
NOXALIBUS ACTIONIBUS is servorum, veluti si furtum fecerint aut bona rapuerrapina, iniuria. Sumnoxae deditione defungi: namque erat iniquum, corpora dominis damnosam esse. Dominus noxali iudicio servi sui nomine conventus servum actori noxae dedendo liberatur. nec minus perpetuum eius autem damnum ei cui deditus est resarcierit quaesita pecunia, auxilio praetoriedicto praetoris: legibus veluti furti lege duodecim tabularum, damni iniuriae lege Aquilia: edicto praetoris veluti iniuriarum et vi bonorum raptorum. Omnis autem noxalis actio caput sequitur. nam si servus tuus noxiam commiserit, quamdiu in tua potestate sit tecum est actio: si in alterius potestatem pervenerit, cum illo incipit issus fuerit, directo ipse tenetur et extinguitur noxae deditio. ex diverso quoque directa actio noxalis esse incipit: nam si coeperit quod casibus quibusdam
Abbreviated transcription (Latin):
famał mascłi̾s ⁊ feminis
asperitatẽ respuendã eẽ
existimauit  ab usu ꝯ¬
muni ħ penitꝰ recessit.
Q̃s enĩ patitꝰ filiũ suũ
maxime filiã in noxi

Expanded text:
familias masculis et feminis asperitatem recte respuendam esse existimavit et ab usu communi haec penitus recessit: quis enim patitur filium suum et maxime
Abbreviated transcription (Latin):
go ut suspectus remo¬
ueri poterit qui non
prestat alim̃ta. ¶ Sed
si quis p̃sens negat ꝓꝑ¬
ter inopiam alim̃ẽta
posse dare si hoc per m̃¬
datium dicat: remt¬
tend̾ eũ ẽe ad p̃fectũ
urbis puniend̾ placu¬
it. sic̃ ille remittitur
qui data pecunia mi¬
nisteriũ tutele aquisi¬
erit. ¶Libertis que¬

Expanded text:
go ut suspectus romoveri poterit qui non praestat alimenta. Sed si quis praesens negat propter inopiam alimenta posse decerni, si hoc per mendacium dicat, remittendum eum esse ad praefectum urbis puniendum placuit, sicut ille remittitur, qui data pecunia ministerium tutelae redemit. Libertus quo
Abbreviated transcription (Latin):
capite nõ minui ꝯstat.
Q ã dictum est man̾e
cognat̃onis ius ⁊̃ pꝰ capi¬
tis dimunit᷑onem. hocẽ
ita: si minima capitis di¬
munito ĩterueniat. ma¬
net .N. cognat̃o ¶Nam
si maxima capitis dimi¬
nut̃o inturrat ius quoq
connat̃onis ꝑit ut puta
seruitute alicuiꝰ cogna¬
ti. et nͨ q si manumissus
fu̾it: recipit cognat᷑oñe
S si in ĩsulam deportatus

Expanded text:
pite non minui constat. Quod autem dictum est manere cognationis ius et post capitis deminutionem, hoc ita est, si minima capitis deminutio interveniat: manet enim cognatio. nam si maxima capitis deminutio incurrat, ius quoque cognationis perit, ut puta servitute alicuius cognati, et ne quidem, si manumissus fuerit, recipit cognationem. sed et si in insulam deportatus
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ oliueto oliuaꝵ aut
ueto. aut ĩ uineto.
p̃hensus fu̾it: siue in
publico loco. siue ĩ pri¬
alio añcͣ eo peruene¬
rit quo per ferre au̾
deponere ꝑem destin¬
÷ asset. ¶ Sed si pertu¬
Nut quo destinanit tñ¬
et si dep̃hendatur cũ
re furtiua nõ manife¬
stus ẽ fur. ¶E ma¬
nifestũ furtũ quid sit
ex his que dixumus ĩ¬
delligitur. Fam quod
manifestũ nõ ẽ. id silig
nec manifestũ ẽ. ¶ Co¬
ceptũ furtũ dr̃ cũ ap̃

Expanded text:
in oliueto oliuarum, iueto aut uineto prehensus fuerit sive in publico sive in prialio, antequam eo pervenerit quo perferre ac deponere rem destinasset, sed si pertulit quo destinavit, tametsi deprehendatur cum re furtiva, non est manifestus fur. nec manifestum furtum quid sit, ex his quae diximus intellegitur: nam quod manifestum non est, id scilicet nec manifestum est. Conceptum furtum dicitur, cum ap
Abbreviated transcription (Latin):
Tum expositum sit i¬
tionib ex ꝯtractu et
quasi ex ꝯtrastu. ¶ Se¬
quitur ut de obligati¬
onib ex malefitio ⁊ qͣ¬
Sed ile ^ quidem ut suo
ueluti ex furto. aut
rapina. aut dampno.
aut in uiria. ¶Furt̃
fraudulosa. uł ip̃ius
rei. uł etiam usus eiꝰ
possessionis ue cy lege
naturali prohibitũ÷
admutere. ¶Fuxcũ
autem a furno .i. ani
obsure sit. et plerũꝙ
nocte. uł a fraude uł¬

Expanded text:
um expositum sit stionibus ex contractu et quasi ex contractu, sequitur, ut de obligationibus ex maleficio sed illae quidem, ut suo veluti ex furto aut rapina aut damno aut iniuria. Furtum fraudulosa vel ipsius rei vel etiam usus eius possessionisve, quod lege naturali prohibitum est admittere. Furtum autem vel a furvo id est obscure fit et plerumque nocte:
Abbreviated transcription (Latin):
festũ. ¶ Nam ꝯceptũ
et oblatu spĩ potius¬
sũt actionis. furto
coherẽtes. qmͣ gña fu¬
rtoꝵ sicut inferius
apparebit. ¶ Manifes
solum is qui ĩ ip̃o fur¬
to dep̃henditur in quo

Expanded text:
stum. nam conceptum et oblatum species potius actionis sunt furto cohaerentes quam genera furtorum, sicut inferius apparebit. manifestsolum is qui in ipso furto deprehenditur, sed
Abbreviated transcription (Latin):
tariis legati sũt. licet
mortui fum̾t ordina¬
uii tñ uitarii legato ce¬
dũt. ¶Qsi seruus c̃
petulio fui̾t legatus
mortuo seruo ł manu¬
misso ł alienato: pec¬
ulii legatũ extinguit᷑.
¶Idem si fundꝰ instrut¬
tus. ł cũ instrum̃to le¬
gatus fuerit. ¶Nam
fundo alienato ⁊ inste¬
umenti legatũ: exting¬
uit᷑. ¶Su grex lega¬
Q tus fuerit: posteaq ad

Expanded text:
iis legati fuerint, ut, licet mortui sint ordinarii, tamen vicarii legato cedant. sed si servus cum peculio fuerit legatus, mortuo servo vel manumisso vel alienato, et peculii legatum extinguitur. idem est si fundus instructus vel cum instrumento legatus fuerit: nam fundo alienato et instrumenti legatum extinguitur. Si grex legatus fuerit posteaque ad
Abbreviated transcription (Latin):
rei. possõm adepti fuerint
id nos possidere indemur
unde ⁊̃ ꝑ eos usucapio uel
longi temporis possõ nobis
accedit. De hus aũt furs ĩ
placuit ut qcꝗd ex nr̃a re e¬
ꝑsecuti sunt id ad dñm ꝓpͥe¬
tatis ꝑtincat. ¶ Ita sin ser¬
uus h̾rs institutus as lega¬
tum ue qd ei aut donatũ fu¬
erit ũ usufructuario s dn̾o

Expanded text:
rei possessionem adepti fuerint, id vos possidere videmini. unde etiam per eos usucapio vel longi temporis possessio accedit. De his autem servis,placuit, ut, quidquid ex re persecuti sunt, id ad dominum proprietatis pertineat. itaque si is servus heres institutus sit, legatumve quid ei aut donatum fuerit, non usufructuario, sed do
Abbreviated transcription (Latin):
n uiri nr̃o ib̾iectos hetis n
luã fide possidens. ¶Itẽ per
alienos ẜuos in qb neq
possessio nem nulla ex cã uo¬
b̾ acꝗr posse. et ħ est ꝙ dicit᷑
ꝑ exitaneam ꝑsonã nichil
Iacꝗri posse excepto eo ꝙ per

Expanded text:
uri subiectos habetis neque bona fide possidetis, item per alienos servos, in quibus neque possessionem, nulla ex causa vobis adquiri posse. et hoc est quod dicitur, per extraneam personam nihil adquiri posse: excepto eo quod per