comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ut liceat uoł pͥma legũ cunabula ñ ab antiꝗs fabulis discere.
sed ab imperiali splendore appetere ⁊ tã aures quã animȩ
ur̃e nichil inciuile nil ꝑperã upositũ. sed ꝙ in ipsis reꝵ ob¬
tin& argum̃tis accipiant. ⁊ꝙ in pͥori tp̃re utx pꝰ quadrien¬
niũ pͥoribꝰ c̃tingebat ut tẽ c̃stitutiones imperatorias legerea
hoc uos apͥmordio ingrediamint digni tanto honore tantaq
reꝑti felicitate. ut ⁊ iniũ uob ⁊ sinis legũ erudicionis auoce
pͥncipali ꝓcedat. Igͥ pꝰ libros ꝗn quaginta digestoꝵ seu pandec
taꝵ in quos om̃e ius antiquũ collatũ ẽ. quos ꝑeundẽ uirũ exelsũ
tribunianũ. nec ñ cetõs uiros illustres ⁊ facundissimos con¬
fecimꝰ in hos quattuor libros easdẽ institutiones partiri ius¬
simꝰ ut sint totius legitimȩ scientie pͥma elem̃ta. qbꝰ breuit᷑

Expanded text:
ut liceat vobis prima legum cunabula non ab antiquis fabulis discere, ut liceat vobis prima legum cunabula non ab antiquis fabulis discere, sed ab imperiali splendore appetere, et tam aures quam animae vestrae nihil inutile nihilque perperam positum, sed quod in ipsis rerum optinet argumentis, accipiant, et quod in priore tempore vix post quadriennium prioribus contingebat, ut tunc constitutiones imperatorias legerent, hoc vos a primordio ingrediamini, digni tanto honore tantaque reperti felicitate, ut et initium vobis et finis legum eruditionis a voce principali procedat. Igitur post libros antiquum collatum est quos per eundem virum excelsum Tribonianum nec non ceteros viros illustres et facundissimos confecimus, in hos quattuor libros easdem institutiones partiri iussimus, ut sint totius legitimae scientiae prima elementa. Quibus breviter
Abbreviated transcription (Latin):
sub nr̃a iuga deducte cognoscunt. itã africa quã aliȩ in nume¬
rose ꝓunciȩ. pꝰtanta tẽpoꝵ spacia nr̃is uictoriis acȩlesti numine
p̃stitis iteꝵ dicioni romanȩ. nr̃oq ad dite imperia ꝓtestant᷑.
Om̃s uõ ppłi legibꝰ tã a nob̾ ꝓmulgatis quã cõpositis reguntur.
icũ sacratissimas õstitutiones ante c̃susas in luculentã ereximꝰ
c̃sonantiã: tẽ nrãm extendimꝰ curã ad inm̃sa prudentię uetis
uolumina. ⁊ opꝰ desperatũ quasi ꝑmediũ ꝓfundũ euntes.
cȩlesti fauore iã ad impleuimꝰ. Cũq ħ dõ ꝓpicio ꝑ actũ ẽ. tribu¬
niano uiro magnifico magistro quęstore sacripalatii nr̃i.
nec ñ theophilo ⁊ doro theo uiris illustribꝰ ante cessoribꝰ quoꝵ
oiũ sollertiã ⁊ legũ scientiã ⁊ cipesa nr̃as iussiones fidẽ iã ex mul
tis rerũ argum̃tis accepimꝰ. c̃ uocatis spetialit̾ mandauimꝰ
ut nr̃a auctoritate nr̃isq suas onibꝰ cõponant institutione̾.

Expanded text:
a deductaefo cognoscunt et tam Africa quam aliae innumerosae provinciae post tanta temporum spatia nostris victoriis a caelesti numine praestitis iterum dicioni Romanae nostroque additae imperio protestantur. omnes vero populi legibus iam a nobis vel promulgatis vel compositis reguntur. Et cum sacratissimas constitutiones antea confusas in luculentam ereximus consonantiam, tunc nostram extendimus curam et ad immensa prudentiae veteris volumina et opus desperatum, quasi per medium profundum euntes, caelesti favore iam adimplevimus. Cumque hoc Deo propitio peractum est, Triboniano, viro magnifico, magistro et ex quaestore sacri palatii nostri, nec non Theophilo et Dorotheo, viris illustribus, antecessoribus, quorum omnium sollertiam et legum scientiam et circa nosrerum argumentis accepimus, convocatis, specialiter mandavimus ut nostra auctoritate nostrisque suasionibus componant Institutiones:
Abbreviated transcription (Latin):
in hac ad iectione puniri. ꝗbꝰ connumerauimꝰ etiã eũ ꝗ¬
destabile erim̃ aut potentatu rapior sedefendẽ aut fuga
euadere potuerit. in hac ꝗdẽ regia urbe tã uiri excelsi pre
eminentis simi p̃fecti p̾torii ꝑ illiricũ & africĩ quã magistri
militũ ꝑ diuersas nr̃e urb regiones nec ñ uir ex pectabilis

Expanded text:
ex hac adiectione puniri. 1b . Quibus connumerabimus etiam euex hac adiectione puniri. 1b . Quibus connumerabimus etiam eudetestabile crimen, aut potentatu raptor se defendere, aut fuga evadere potuerit, in hac quidem regia urbe tam viri excelsi praeeminentissimi praefecti praetorio per Illyricum, et Africam, quam magistri militum per diversas nostri orbis regiones, ne
Abbreviated transcription (Latin):
aptores urginũ honestarũ uł iuge nuaꝵ siue ũ disponsate fuerit.
aliene sut pessima crimina peccantes capitis supplicio plec¬
tendos decernimꝰ. & maxime sidõ fuerĩt uirgines uł uidue
de dicate: qđ ñ solũ ad iniuriã hominũ ẜad ipsiu om̃ipotentis
dĩ reuerentiã comittit᷑. maxime cũ uirgmitas uł castitas
corrupta restitu ñ potest. & merito mortis dãpnant᷑ sup¬
plicio cũ nec a homicidu crimine huiꝰ mͦ raptores sint uacui.
ne igͥ sine uindicta talis crescat insania sancimꝰ ꝑ hanc generalẽ
c̃stitutionẽ ut hi ꝗ huiꝰ modi crim̃ cõmiserĩt & ꝗeis auxiliũ
tẽpr̃e inuasionis p̃buerĩt ubi inuenti fuerĩt in ipsa rapina
ad hic flagrante erimine conp̃hensi a parentibꝰ uirginũ uł¬
uincti int̃ficiant᷑. que multo magis c̃t᷑ eos obtinere sanccimꝰ
ꝗ naptas mulieres ausist̃ rapere: ꝗa duplici crimine tenent᷑
tũ ad ulterii quã rapine & oport& acerbius ad ulte rucrim̃

Expanded text:
 sive iam desponsatae fuerint alienae sint, pessima criminum peccantes capitis supplicio plectendos decernimus, et maxime si deo fuerint virgines vel viduae dedicatae  quod non solum ad iniuriam hominum, sed ad ipsius omnipotentis dei inreverentiam committitur, maxime cum virginitas vel castitas corrupta restitui non potest: et merito mortis damnantur supplicio, cum nec ab homicidii crimine huiusmodi raptores sint vacui. Ne igitur sine vindicta talis crescat insania, sancimus per hanc generalem constitutionem, ut hi, qui huiusmodi crimen commiserint et qui eis auxilium tempore invasiet adhuc flagrante crimine deprehensi a parentibus sanctvicti interficiantur. 1a . Quae multo magis contra eos obtinere sancimus, qui nuptas mulieres ausi sunt rapere, quia duplici crimine tenentur tam adulterii quam rapinae et oportet acerbius adulterii crimen
Abbreviated transcription (Latin):
lim scriptura fiebat obligatio. quȩ nõib fieri dicebat᷑.
numeratũ ñ ẽ de pecunia numerata minime. post multũ
tẽ pris exceptionẽ opponere ñ potest. hoc enĩ sepissime c̃sti¬
tutũ ẽ. sic sit ut edie dũ queri ñ potest scriptura obligetur.
& ex ea nascit᷑ c̃dicio cessante scilic& uerboꝵ obligatione.
M ultũ aut̃ tẽ pꝰ in hac exceptione antea ꝗdẽ ex pͥncipalib ẽstitu¬
tionib usq ad ꝗñquenniũ ꝓce debat.Sod nec creditores
diutius possint sius pecuniis for sitan de fraudari. ꝑẽstitu¬
tionẽ nrãm tẽ pꝰ coartatũ ÷ ut ultra biennu metas. huius¬
tionib c̃ducnonib societatib mandatis. Idõ aut̃ istis modis

Expanded text:
lim scriptura fiebat obligatio, quae nominibus fieri dicebatnumeratum ei non est, de pecunia minime numerata post multum temporis exceptionem opponere non potest : hoc enim saepissime constitutum est. sic fit ut et hodie, dum queri non potest. scriptura obligetur: et ex ea nascitur condictio, cessante scilicet verborum obligatione. multum autem tempus in hac exceptione antea quidem ex principalibus constitutionibus usque ad quinquennium procedebat : sed ne creditores diutius possint suis pecuniis forsitan defraudari, per constitutionem nostram tempus coartatum est, ut ultra biennii metas huiustionibus conductionibus, societatibus, mandatis. Ideo autem istis mod
Abbreviated transcription (Latin):
quas ex nullo c̃tracti ꝓpͥe nasci manifestũ ẽ. ꝗppe ita nascunt᷑
iste aetiones sisine mandato ꝗsꝗralienis negornis gerendis seob¬
tulerit. Ex qua causa hn quoꝵ negotia gesta suerint etiã ig¬
norantes obligant᷑ idq utilitatis causi receptũe. nẽ ab sentiũ
ꝗsubita festinatione coactinulli de mandata negotiorũ suoꝵ
i minis tratione. peregre ꝓfecti eẽnt deserent᷑ negotia. que

Expanded text:
quas ex nullo contractu proprie nasci manifestum est: quippe ita nascuntur quas ex nullo contractu proprie nasci manifestum est: quippe ita nascuntur istae actiones, si sine mandato quisque alienis negotiis gerendis se obtulerit: ex qua causa ii quorum negotia gesta fuerint etiam ignorantes obligantur. idque utilitatis causa receptum est, ne absentium qui subita festinatione coacti, nulli demandata negotiorum suorum administratione, peregre profecti essent, deserentur negotia: quae
Abbreviated transcription (Latin):
& differri indiẽ. ⁊ sub c̃ditione fieri potest¶ Insũma sciendũ : man¬
ditũ nisi gratuitu sit : in aliã formã negotii cađe. Nã mercede
c̃stituta incipit locatio ⁊ c̃ductio eẽ. ⁊ ut gñrabt̃ dixerimꝰ ꝗb
casib si ne mercede suscepto officioꝰ mandati aut depositi c̃tͣhit᷑
negotiũ his casib int̾ ueni ente mercede locatio ⁊ c̃ductioc̃t᷑ hi
intelligit᷑. & idõ si fulloni polienda curandaue uestim̃ta ꝗs de¬
derit. aut sarcinatori sarcienda nulla mercede c̃stituta neq
maleficio substantiã capiunt: quasi ex c̃tractu nasciuidentur.
git᷑ cũ ꝗs ab sentis negocia gesserit ultro ͤ troq int̃ eoꝰ nascunt᷑
actiones quȩ appellant᷑ negotioꝵ gestoꝵ. sed dño ꝗdẽ reigestȩ.
adu̾suꝰ eũ ꝗ gessit. directa cõperit actio negotioꝵ aut̃ gestoꝵ c̃t᷑ria.

Expanded text:
et in diem differri et sub condicione fieri potest. In summa sciendum est manet in diem differri et sub condicione fieri potest. In summa sciendum est mandatum, nisi gratuitum sit, in aliam formam negotii cadere: nam mercede constituta, incipit locatio et conductio esse. et ut generaliter dixerimus: quibus casibus, sine mercede suscepto officio, mandati aut depositi contrahitur negotium, his casibus, interveniente mercede, locatio et conductio contrahi intellegitur. et ideo si fulloni polienda curandave vestimenta dederis aut sarcinatori sarcienda, nulla mercede constituta neque maleficio substantiam capiunt, quasi ex contractu nasci videntur. Igitur cum quis absentis negotia gesserit, ultro citroque inter eos nascuntur actiones, quae appellantur negotiorum gestorum: sed domino quidem rei gestae adversus eum qui gessit directa competit actio, negotiorum autem gestori contraria.
Abbreviated transcription (Latin):
aureoꝵ fundus emeret᷑. isutiq mandas se intelligit᷑ ut minori
si possa&e emeret᷑ Recie qq̃ mandatũ c̃tractũ sidũ ad huc integra
res sit reuocatũ fuerit. euanescit ¶Iit̃ si ad huc integro mandato.
mandatũ susceperit: soluit᷑ mandatũ. S utilitatis causa receptũ
est si mortuo eo ꝗ tibi manda uerit tuignorans eũ decessisse. ex¬
secutꝰ fueras mandatũ : possete agere mandati actione. Alioꝗn
iusta ⁊ꝓbabilis ignorantia: dãpnũ tibi afferat. ⁊ huic simile ẽ ꝙꝓ
placuit. si debitorq manu missõ dispensatore ticu ꝑ ignorantiuã
ubto soluerint: lib̾ ari eoꝰ. cũ alioꝗn stricta uiris ratione ñ posst̃
Na nisi ita renunciat᷑. ut inte gracausa manditori reseruet᷑. eandẽ
rẽ explicandi: nihilo minꝰ mandati actio locũ ht̃. nisi iusta causa int̃¬
cessit aut ñ renuntiandi. aut intẽ pestiuc renuntiandi. Mandatũ

Expanded text:
aureorum fundus emeretur, is utique mandasse intellegitur, ut minoris, aureorum fundus emeretur, is utique mandasse intellegitur, ut minoris, si possit, emeretur. Recte quoque mandatum contractum, si, dum adhuc integra res sit, revocatum fuerit, evanescit. Item si adhuc integro mandato mus qui mandatum susceperit, solvitur mandatum. sed utilitatis causa receptum est, si mortuo eo qui tibi mandaverit, tu ignorans eum decessisse exsecutus fueras mandatum, posse te agere mandati actione: alioquin iusta et probabilis ignorantia damnum tibi afferat. et huic simile est quod placuit, si debitores manumisso dispensatore Titii per ignorantiam liberto solverint, liberari eos: cum alioquin stricta iuris ratione non possent nam nisi ita renuntiatur ut integra causa mandatori reservetur eandem rem explicandi, nihilo minus mandati actio locum habet, nisi si iusta causa intercessit aut non renuntiandi aut intempestive renuntiandi. Mandatum
Abbreviated transcription (Latin):
qͥuã si tibi mandatũ etẽ ¶Illud q̃q mandatũ ñ ẽ obligatoriũ :
ꝙ ctͣ bonos mores ẽ ueluti si ticius de furto aut dãpno
faciendo aut de in uiria facienda tibi mand&. lic& enĩ
penã istius facti nõe p̃stiteris. ñ tam̃ ullã habesad uersus
ticiũ. actionẽ Is ꝗex seꝗt᷑ mandaitũ : ñ deb& excedẽ sines
mandati. ut ecce siꝗs usq ad centũ aureoꝰ mandauerit
tibi ut fundũ emeres ułut ꝓticio sponderes. neq pluris emere
debes neq inãpliorẽ pecuniã fide iubere. Alio ꝗn ñ habebis
cũeo mandati actionẽ adeo ꝗdẽ ut sabino ⁊ cassio placuerit.
etiã siusq adcentũ aure os cũ eo agere uelis inutilit̾ te
acturũ. Niuerse scolȩ auctores recte usq ad centũ auredꝰ
acturũ existimant. quȩ sententia sanc benignior ẽ. ꝙ siminoris
emeris: habebis scilic& cũ eo accionẽ. qm̃ ꝗ mandat ut sibi centũ

Expanded text:
quam si tibi mandatum esset. Illud quoque mandatum non est obligatorium, quod quam si tibi mandatum esset. Illud quoque mandatum non est obligatorium, quod contra bonos mores est, veluti si Titius de furto aut damno faciendo aut de iniuria facienda tibi mandet. licet enim poenam istius facti nomine praestiteris, non tamen ullam habes adversus Titium actionem. Is qui exsequitur mandatum non debet excedere fines mandati. ut ecce si quis usque ad centum aureos mandaverit tibi, ut fundum emeres vel ut pro Titio sponderes, neque pluris emere debes neque in ampliorem pecuniam fideiubere; alioquin non habebis cum eo mandati actionem: adeo quidem, ut Sabino et Cassio placuerit, etiam si usque ad centum aureos cum eo agere velis, inutiliter te acturum. diversae scholae auctores recte te usque ad centum aureos acturum existimant: quae sententia sane benignior est. quod si minoris emeris, habebis scilicet cum eo actionem, quoniam qui mandat, ut sibi centum
Abbreviated transcription (Latin):
mandatũ . luagrã int̾ uenit mandatũ. ueluti. si tibi mand&
ut pecunias tuas potiũ in ep̃tiones p̃dioꝵ collo ces: quã fẽneres.
uł exdiuerso. ut pecuniastuas feneres potiuꝰ quã in ep̃tiones
p̃dioꝵ collo ces cuiꝰ gñris mandatũ magis c̃siliũ ẽ quã mandatũ
& obid ñ ẽ obligatoriũ ꝗa nemo ex c̃silio mandati õbligatur.
etiã siñ expediat: cui dabit᷑: cũ lib̾ũ sit cuiq apndse explorare:
an expediat c̃siliũ. Itaq siociosã pecuniã domite habentem
or tat᷑ fuerit aliꝗs ut rẽ ali quã emeres. uł credas quã uis ñ
ex pediat tibi eã emisse. uł credidis se. ñ tam̃ tibi mandati tenet᷑.
& ideo hec ita st̃: ut que sitũ sit an mandati teneat᷑ ꝗ mandauit
tibi ut ticio pecuniã fenerares. S ⁊ obtinuit sabini sententia.
obligatoriũ eẽ in hoc casu mandatũ. ꝗa ñ alit̃ ticio credidisses:

Expanded text:
mandatum. Tua gratia intervenit mandatum, veluti si tibi mandet, mandatum. Tua gratia intervenit mandatum, veluti si tibi mandet, ut pecunias tuas potius in emptiones praediorum colloces, quam feneres, vel ex diverso ut feneres potius, quem in emptiones praediorum colloces. cuius generis mandatum magis consilium est quam mandatum et ob id non est obligatorium, quia nemo ex consilio mandati obligatur, etiamsi non expediat ei cui dabitur, cum liberum cuique sit apud se explorare, an expediat consilium. itaque si otiosam pecuniam domi te habentem hortatus fuerit aliquis, ut rem aliquam emeres vel eum crederes, quamvis non expedierit tibi eam emisse vel credidisse, non tamen tibi mandati tenetur. et adeo haec ita sunt, ut quaesitum sit, an mandati teneatur qui mandavit tibi, ut Titio pecuniam fenerares: sed obtinuit Sabini sententia, obligatorium esse in hoc casu mandatum, quia non aliter Titio credidisses
Abbreviated transcription (Latin):
siue sua & tua: siue alienatantũ. siue sua ꝓ aliera. sute
tua ⁊ alienas atsitua gr̃a tantũ tibi mandatũ sit. suꝑ uacuñ ẽ
mandatũ. ⁊ obidi nulla exeo obligatio. nec mandati int̾uos
actionascit MMandantis tantu gr̾a int̃ uenit mandatum
ueluti. Siꝗs tibi mand& ut negotia eiꝰ gereres. uł ut sundũ
ei emeres uł utpeo sponderes ¶ Iua gr̃a & mandantis. ueluti
sitibi mand&it pecuniã sub usuris crederes ent in rẽ ipsiũ
mutuaret᷑ aut si uolente te agere cũ eo exxfide iussoria causa man
leris ab eo quẽ tibi deleg& inid ꝙ tibi debuerat Alicna aut̃
causa int̃uenit mandatũ. ueluti. sitibi mand& ut ticu negotia
gereres ułat ticio fundũ emeres. uł ntꝓticio sponderes s ua &
diena: ueliti side cõmunib suis ⁊ ticugerendis negotiis ⁊ibi
mand&. uł u sibi & ticio fundũ emeres uł utpeo & acio spon
deres Tua & aliena. ueluti. si tibi mand&s uit ticio sub usuris
crederas ꝙ si sine usuris credideris: aliena tantũ grã int̾cedit

Expanded text:
 aliena, sive tua et aliena. at si tua tantum gratia tibi mandatum sit, supervacuum est mandatum et ob id nulla ex eo obligatio nec mandati inter vos actio nascitur. Mandantis tantum gratia intervenit mandatum, veluti si quis tibi mandet, ut negotia eius gereres, vel ut fundum ei emeres, vel ut pro eo sponderes. Tua et mandantis, veluti si mandet tibi, ut pecuniam sub usuris crederes ei, qui in rem ipsius mutuaretur, aut si volente te agere cum eo ex fideiussoria causa mandleris ab eo, quem tibi deleget in id quod tibi debuerat. Aliena autem causa intervenit mandatum, veluti si tibi mandet, ut Titii negotia gereres, vel ut Titio fundum emeres, vel ut pro Titio sponderes. Sua et aliena, veluti si de communibus suis et Titii negotiis gerendis tibi mandet, vel ut sibi et Titio fundum deres. Tua et aliena, veluti si tibi mandet, ut Titio sub usuris crederes. quodsi ut sine usuris crederes, aliena tantum gratia intercedit
Abbreviated transcription (Latin):
hrel quasi e ac̃ tractu debere intelligit᷑. Itẽ Iscuiꝗs perrorẽ
obligatꝰ eẽ . Nã ꝗ soluendi animo pecuniã dat in hoc dare
uide t᷑ ut distrabat potius negotiũ. quã c̃trabat. sedtam̃ ꝑ¬
inde is ꝗ accepit obligat᷑ acsimutuũ illi daret᷑. & idõ cditione
tenet᷑. Exꝗb dã tam̃ causis repeti ñ potest. ꝙ ꝑerrorem
ñ debitũ solutũ sit: Nãq diffinier̃ ueteres. eixꝗb causis in fi¬
ciandolis crescit. ex his causis ñdebitũ solutũ. repeti ñ possẽ.
ueluti ex lege aꝗlia ¶Itẽ ex legato ꝙ ueteres ꝗdẽ in his
legatis locũ hab̾e uoluerũt quae certa c̃stituta ꝑ dãpnationẽ
cui eũq suerint legata. Prã aut̃ c̃stituno cũ unã naturã
om̃ib legatis ⁊i fidei cõmissis indulsit. huiꝰ modi augm̃tũ

Expanded text:
heres, quasi ex contractu debere intellegitur. Item is, cui quis per errorem obligatus esse: nam qui solvendi animo pecuniam dat, in hoc dare videtur, ut distrahat potius negotium quam contrahat. sed tamen proinde is qui accepit obligatur, ac si mutuum illi daretur, et ideo condictione tenetur. Ex quibusdam tamen causis repeti non potest, quod per errorem non debitum solutum sit. namque definiverunt veteres, ex quibus causis infitiando lis crescit, ex his causis non debitum solutum repeti non posse, veluti ex lege Aquilia, item ex legato. quod veteres quidem in his legatis locum habere voluerunt quae certa constituta per damnationem cuicumque fuerant legata: nostra autem constitutio cum unam naturam omnibus lega
Abbreviated transcription (Latin):
reb ad hibe solerae: simꝰ alius diligentior cõ modius ãmi¬
nistraturꝰ eã negotia luto res qq ꝗ tutele iudicio tenent᷑.
ñ pb̾e ex c̃tractu obligati intellegunt᷑: nullũ eni negotiũ
inttutorẽ ipupillũ contͣht᷑. Sed ꝗa sane ñ ex malefitio
tenent᷑ quasi eeetract icteneriuidentur. & hoc aut̃ casu murue s̃

Expanded text:
rebus adhibere soleret, si modo alius diligentior commodius administraturus esset negotia. Tutores quoque, qui tutelae iudicio tenentur, non proprie ex contractu obligati intelleguntur nullum enim negotiam inter tutorem et pupillum contrahitur: sed quia sane non ex maleficio tenentur, quas
Abbreviated transcription (Latin):
excepto eo ꝙ uni nõatĩ stipulando. aut ꝑtraditionẽ acci¬
piendo illi soli adꝗrit. ueluti. cũ ita stipulet᷑. ticio dño
meo dare spondes: Ded si uniũ dñi iussu seriuꝰ stipulatꝰ suerit: lice
antea dubitabat᷑ tam̃ post nrãm dicisionẽ res expedita: ut illi tantũ
ad ꝗrat ꝗ hoc ei facere iussituit supͣ dictũ ẽ.

Expanded text:
excepto eo, quod uni nominatim stipulando aut per traditionem accipiendo illi soli adquirit, veluti cum ita stipuletur: ‘ Titio domino meo dare spondes? ’ sed si unius domini iussu servus fuerit stipulatus, licet antea dubitabatur, tamen post nostram decisionem res expedita est, ut illi tantum adquirat, qui hoc ei facere iussit, ut supra dictum e
Abbreviated transcription (Latin):
substantia eiꝰueneat. soluit᷑ societas. Sed hoc casu si ad huccon¬
sentiant iniocietatẽ: noua uidet᷑ incipe societas. dociussocio
utꝰrũ eo noe tantũ teneat᷑ ꝓsocii accione. siꝗͥd dolo cõmiserit.
sic̃ is ꝗde pont apud se passus ẽ. an etiã culpȩ idẽ desidie atq ne¬
glegentiȩ nõei qu̾esitũ ẽ. p̃ualuit tam̃.etiã culpȩ nõe. teneri.
ulpa aut̃ ñ ad ex actissimã diligentiã dirigenda ẽ. suffic̃ eñĩ
talẽ diligentiã in cõmunib reb ad hibere sociũ qualc̃ suis reb
ad hibe sola. Nã ꝗparũ diligentẽ sociũ sibi assumit. desequeri¬

Expanded text:
substantia eius veneat, solvitur societas. sed hoc casu si adhuc consubstantia eius veneat, solvitur societas. sed hoc casu si adhuc consentiant in societatem, nova videtur incipere societas. Socius socio utrum eo nomine tantum teneatur pro socio actione, si quid dolo commiserit, sicut is qui deponi apud se passus est, an etiam culpae, id est desidiae atque neglegentiae nomine, quaesitum est: praevaluit tamen, etiam culpae nomine teneri eum. culpa autem non ad exactissimam diligentiam dirigenda est: sufficit enim talem diligentiam in communibus rebus adhibere socium, qualem suis rebus adhibere solet. nam qui parum diligentem socium sibi adsumit, de se queri
Abbreviated transcription (Latin):
rauert̃. Atcũ aliꝗs renuntiauerit socictatiut obuiens aliqđ
lucrũ solus habrat. ueluti. sitotoꝵ bonoꝵ socis cũ ib aliqͦlireꝰ
eã relictꝰ in hoc re nunciauerit societati ut hditatẽ so luꝰlueri¬
facerae: cogit᷑ hoc lucrũ comunicare. Siꝗd uõ aliud lucrifaciat
ꝙͥ ñ captauerit: ad ipsũ solũ ꝑtina¶ Enõ cui renuntiatuẽ qͥe¬
ꝗd ꝯm̃ino post renuntiatã societatẽ ad ꝗrit᷑ soli c̃cedit᷑ ¶ olit᷑
ad snuc societas etiã morte socu. ꝗa ꝗ societatẽ c̃ trahit. c̃ertã ꝑsonã
sibi eligit S e si c̃ sensu pluriũ societas cohitasit morte unius
tẽ si alicuiꝰ rei c̃gacta societassit: ⁊ sinis negotio inpositus ẽ:
sinit᷑ societas. Publicatione q̃q̃ distrahi societatẽ manifestũẽ
scilic& uͥniuersabona sõcui ꝑublicent᷑. Nã cũ ineiꝰ locũ aliuꝰ suc¬
cedit ꝓmor tuo habet᷑. Itẽ Siꝗs ex sõcus mole debiti p̃gra¬
uat᷑ bonis sius cesserit. ⁊ idõ ꝓpt᷑ publica aut pͥuata debita

Expanded text:
callide in hoc renuntiaverit societati ut obveniens aliquod lucrum solus habeat, veluti si totorum bonorum socius, cum ab aliquo heres esset relictus, in hoc renuntiaverit societati ut hereditatem solus lucrifaceret, cogitur hoc lucrum communicare: si quid vero aliud lucri faceret quod non captaverit, ad ipsum solum pertinet: ei vero cui renuntiatum est, quidquid omnino post renuntiatam societatem adquiritur, soli conceditur. Solvitur adhuc societas etiam morte socii, quia qui societatem contrahit certam personam sibi elegit. sed et si consensu plurium societas coita sit, morte unius Item si alicuius rei contracta societas sit et finis negotio impositus est, finitur societas. Publicatione quoque distrahi societatem manifestum est, scilicet si universa bona socii publicentur: nam cum in eius locum alius succedit, pro mortuo habetur. Item si quis ex sociis mole debiti praegravatus bonis suis cesserit et ideo propter publica aut propter privata debita
Abbreviated transcription (Latin):
adenphite uticar iu hui mꝰ dãpnũ uenire. quo iure utim᷑. Itẽ
querutꝰ sicũ auri sicc ticiuꝰ c̃uenerit: ut s exauro suo certipori¬
deris certeq forme anuloꝰ ei facer& ⁊ acciper&e uerbigra au¬

Expanded text:
ad emphyteuticarium huiusmodi damnum venire. quo iure utimur. Item ad emphyteuticarium huiusmodi damnum venire. quo iure utimur. Item quaeritur, si cum aurifice Titio convenerit, ut is ex auro suo certi ponderis certaeque formae anulos ei faceret et acciperet verbi gratia au
Abbreviated transcription (Latin):
in qb dĩ cansis queri soleat. utrũ ep̃tio ⁊ uenditio etͣbat᷑ an locatio
⁊eductio unteacr. dep̃ͥdiis qu t ꝑpetuo ꝗb dã ffuenda tradunt᷑
iđ ut quandiũ pensio siue red ditꝰ ꝓ his dño p̃stet᷑ neq ipsi c̃ductori
neq h̃dieiꝰ cuiue c̃ductor hreꝰ ue eiꝰ id p̃diũ uendiderit aut lonauerit
aut dotis nõe dđrit alieue quo mͦ alienauerit: auferre lceat:
sitals c̃ tractꝰ ꝗa int̃ uetes dubitabat᷑: ⁊ aꝗb dã locatio aꝗb dã
uenditio  existimabat᷑: lex tenoniana litaẽ quȩ omphiteũ¬
sedsc̃ tract᷑ ꝓ pͥãstatuit nat᷑am. neq ad locationẽ neq ad uendi¬
tionẽ inclinantẽ. sed suis pactionib fulciendã. ⁊ si ꝗdẽ aliquid
pactũ suerit hocita obtinere acsinat᷑alis e&ẽ ẽtractꝰ. Sin aut̃
mabil depericulo rei suerit pactũ: ic̃ si ꝗdẽ tociiꝰ fi interitꝰ
ncesserit adcdum suꝑ hoc redũdar& periculũ. Sin particulaxis

Expanded text:
oleat, utrum emptio et venditio contrahatur, an locatio et conductio. ut ecce de praediis quae perpetuo quibusdam fruenda traduntur, id est ut, quamdiu pensio sive reditus pro his domino praestetur, neque ipsi conductori neque heredi eius, cuive conductor heresve eius id praedium vendiderit aut donaverit aut dotis nomine dederit aliove quo modo alienaverit auferre liceat. sed talis contractus quia inter veteres dubitabatur et a quibusdam locatio, a quibusdam venditio existimabatur: lex Zenoniana lata est, quae emphyteuseos contractui propriam statuit naturam neque ad locationem neque ad venditionem inclinantem, sed suis pactionibus fulciendam, et si quidem aliquid pactum fuerit, hoc ita optinere ac si natura talis esset contractus, sin autem nihil de periculo rei fuerit pactum, tunc si quidem totius rei interitus accesserit, ad dominum super hoc redundare periculum, sin particularis,
Abbreviated transcription (Latin):
posiẽ c̃uenire utꝗs lucri par tẽ ferat : dãpno ñteneat᷑. Qđ &
ipsũ seruius c̃uenient᷑ sibi existimauit. qđ tam̃ ita intellegi
oport& ut si in aliqua re lucrũ in aliqua dapnĩuallatũ sit:
c̃pensatione facta solũ ꝙ sũꝑ ẽ intellegat᷑ lucrieẽ. Illud expe¬
ditũ ẽ si inuna causa pars suerit exp̃ssa. ueluti. in solo lucro

Expanded text:
ferat, damno non teneatur, quod et ipsum Servius convenienter sibi existimavit: quod tamen ita intellegi oportet, ut, si in aliqua re lucrum, in aliqua damnum allatum sit, compensatione facta, solum quod superest intellegatur lucri esse. Illud expeditum est, si in una causa pars fuerit expressa, veluti in solo lucro
Abbreviated transcription (Latin):
arbitriosmerces ꝑmissa fuerit. Qua de causa si fulloni po lienda
curandaue. aut sarcinatori sarcienda uestim̃ta ꝗs deder̃ nulla
statĩ ꝗdẽ mercede ẽstituta. sed postea tantũ daturꝰ quantum
int̾eos cuenerit ñ ꝓpͥe locatio ⁊⁊ c̃ductio c̃tͣhi intelligit᷑ sed eo
nõe p̃scriptis uerb actio dat᷑ Pre t̾ea sic̃ uulgo querebat᷑ an ꝑ-¬

Expanded text:
arbitrio merces permissa fuerit. qua de causa si fulloni polienda arbitrio merces permissa fuerit. qua de causa si fulloni polienda curandave aut sarcinatori sarcienda vestimenta quis dederit nulla statim mercede constituta, sed postea tantum daturus quantum inter eos convenerit, non proprie locatio et conductio contrahi intellegitur, sed eo nomine p
Abbreviated transcription (Latin):
eptori ꝗa sinȩ ꝗ rẽ ñdũ ep̃tori tͣdidit ad huc ipse dñs ẽ. Idẽ ẽ etiã
defurti ⁊ dãpni in iuri&e accione stp̃tio tĩ sub c̃ditione quãpure:
ethipotest. Sub ẽ ditione. ueliti. Sistichũ int̾ certũ diem tibi
placuerit: erit tibi ẽptꝰ aure is tot NLoca sacra uł religi osacitẽ pub¬
lica ueluti foꝵ basilicã frustra ꝗsciens emit. Quȩ tam̃ sippͥuatis.
ꝙ ñ hab̾e ei liceat ut c̃sequat᷑ ꝙ sua int̾ẽ deceptũ eũ ñ eẽ. Idẽ
iuris ẽ si hominẽ lib̵ũ. ꝓseruo emit.
regulis c̃sestunt Nã ut ep̃tio ⁊uenditio ita c̃tͣhit᷑ si dep̃cio c̃ ue¬
nerit: sic etiã locatio ⁊ c̃ductio ita c̃t᷑hi intelligit᷑. simerces c̃sti¬
tutasit. ⁊ cõpetit locatori ꝗdẽ: locati actio. Conductoriuõ:
c̃ducti : ⁊ quȩ supͣ diximꝰ si alieno arbitrio p̃tiũ fuęrit ꝑmissũ:¬
ẽadẽ ⁊ delocatione ⁊ c̃ductione dicta eẽ intelle gamꝰ si abeno

Expanded text:
pse dominus est. idem est etiam de furti et de damni iniuriae actione. Emptio tam sub condicione quam pure contrahi potest. sub condicione veluti ‘ si Stichus intra certum diem tibi placuerit, erit tibi emptus aureis tot ’. Loca sacra vel religiosa, item publica, veluti forum basilicam, frustra quis sciens emit, quas tamen si pro privquod non habere ei liceat, ut consequatur, quod sua interest deceptum eum non esse. idem iuris est, si hominem liberum pro servo emerit. regulis consistit. nam ut emptio et venditio ita contrahitur si de pretio convenerit, sic etiam locatio et conductio ita contrahi intellegitur si merces constituta sit. et competit locatori quidem locati actio, conductori vero conducti. Et quae supra diximus, si alieno arbitrio pretium permissuadem et de locatione et conductione dicta esse intellegamus, si alieno
Abbreviated transcription (Latin):
ct his qd̃ si suũ aurũ ticius dđrit: mercede ꝓoꝑa constitute du¬
biũ ñ ẽ tnlocario ⁊ c̃ductiosit Tonductor om̃ia scđmlegt con¬
ductionis facere deb&: isiꝗd inlege p̃t̃ missusuerit. id exbonio
iequo debae p̃stare. U ꝓusu aut uestim̃toꝵ aut argentuaut
im̃ti mercedẽ aut dedit autꝓmisit. abeo cꝰtodia talis desi¬
derat᷑ qual ẽ diligentisũmꝰ pat familias sus reb adhib& quãsi
p̃stiterit ⁊ ab aliquo casu rẽ ãmiserit. derestituenda ea ñteneba᷑.
N ortuo c̃ductore int̃ tẽpora c̃ductionus hres eiꝰ eodẽ iũre mẽ
ditione succedit

Expanded text:
hi. quodsi suum aurum Titius dederit, mercede pro opera constituta, dubium non est quin locatio et conductio sit. Conductor omnia secundum legem conductionis facere debet et, si quid in lege praetermissum fuerit, id ex bono et aequo debet praestare. qui pro usu aut vestimentorum aut argenti aut iumenti mercedem aut dedit aut promisit, ab eo custodia talis desideratur qualem diligentissimus paterfamilias suis rebus adhibet. quam si praestiterit et aliquo casu rem amiserit, de restituenda ea non tenebitur. Mortuo conductore intra tempora conductionis heres eius eodem iure in conductionem succedit
Abbreviated transcription (Latin):
c̃t̃ uõ ñ potest. Nonsolũ enĩ inquantitate. sed etiã intp̃r minꝰ¬
.iplus intelligit᷑. Plus est enĩ statĩ aliꝗd dare. Minꝰ ẽ post tẽpꝰdare.
iꝗd aut̃ fide iussor ꝓred soluerit: eiꝰ iudiciũ recupe randicausa

Expanded text:
contra vero non potest. non solum enim in quantitate, sed etiam in tempore mincontra vero non potest. non solum enim in quantitate, sed etiam in tempore minnim statim aliquid dare, minus est post tempus dare. Si quid autem fideiussor pro reo solverit, eius reciperandi causa
Abbreviated transcription (Latin):
Roeo ꝗ promittit solent alii obligari: ꝗ fide iussores appellantur.
quos hoĩes acciꝑe solent dũ curant ut diligenciuꝰ sibi cautũ sit. In
om̃ib aut̃ obligationib assũ mi pos st̃ .i. siue re. siue uerb. siue lit
sed etiã ħdem obligatũ relinꝗt. Fide iussor ⁊p̃cede obligationẽ
iseꝗ potest. Siplures sint fide iussoreꝰ. quotq̃t er̃ nũo singuliin
solidũ tenent᷑. Itaq lib̵ũ ÷ creditori: aquo uelit solidũ petere
ed ex epła diui adriani c̃pellit᷑ creditor: asingulis ꝗmͦ soluendo s̃
creditor totũ c̃secutꝰ fuerit: huiꝰ soliuꝰ de trim̃tũ erit : sisꝓ quo
fide iussit soluendo ñ sit. ⁊ sibi inputare deb& cũ potuerit ad iu¬
uari ex epła diui adriani :idesiderare ut ꝓparte in se det᷑ actio
ide iussores ita obligari ñ posit̃ ut plus debeant quã debet  debitor:¬
ꝓ quo obligant᷑ Haꝰ eoꝵ obligatio: accessio ÷ pͥncipalis obligationi.
nec plus in accessione eẽ potest: quã in pͥncipali re. At exdi¬

Expanded text:
ro eo qui promittit solent alii obligari, qui fideiussores appellantur, quos homines accipere solent dum curant ut diligentius sibi cautum sit. In omnibus autem obligationibus adsumi possunt, id est sive re sive verbis sivesed etiam heredem obligatum relinquit. Fideiussor et praecedere obligationem et sequi potest. Si plures sint fideiussores, quotquot erunt numero, singuli in solidum tenentur. itaque liberum est creditori, a quo velit solidum petere. sed ex epistula divi Hadriani compellitur creditor a singulis qui modo solvendo sint creditor totum consecutus fuerit, huius solius detrimentum erit, si is pro quo fideiussit solvendo non sit : et sibi imputare debet, cum potuerit adiuvari ex epistula divi Hadriani, et desiderare ut pro parte in se detur actio. Fideiussores ita obligari non possunt, ut plus debeant, quam debet is pro quo obligantur: nam eorum obligatio accessio est principalis obligationis nec plus in accessione esse potest quam in principali re. at ex di
Abbreviated transcription (Latin):
exuendito agente. Sinaut̃ ille ꝗ nõatꝰ ẽ uł noluerit uł ñpotuerit
p̃ciũ diffinire : tc̃ ꝓnihilo eẽ uenditionẽ quasi nullo p̃tiosta¬
tuto  Qđius cũ inuenditionib nob̵ placuit nẽ ab surdum
⁊ inlocationib ⁊ c̃ductionib tͣhere ¶Itẽ p̃ciũoiumcrata
pecunia c̃sistere deb&. ¶Nã incet̾is reb anp̃ciũ et̃ possit.
ueluti. anhomo aut funduꝰ. aut toga alt̾ĩuꝰ rei p̾tiũ eẽ pꝰosit
ualde quȩ rebat᷑. sabinꝰ i cassus etiã in alia reputant. possẽ
p̃tiũ c̃sistere. Uñ illud ẽ ꝙ uulgo dicebat᷑ ꝑmutatione reꝵ
ditionis uetustistĩmã ẽẽ argum̃to quȩ inebat᷑ g̃ copoeta homero
ꝗ aliquã partẽ exercitũ achiuoꝵ umũ sibi cõparas sẽ ait ꝑmu¬

Expanded text:
ex vendito agente. sin autem ille qui nominatus est vel noluerit vel non potuerit ex vendito agente. sin autem ille qui nominatus est vel noluerit vel non potuerit pretium definire, tunc pro nihilo esse venditionem, quasi nullo pretio statuto. quod ius cum in venditionibus nobis placuit, non est absurdum et in locationibus et conductionibus trahere. Item pretium in numerata pecunia consistere debet. nam in ceteris rebus an pretium esse possit, veluti homo aut fundus aut toga alterius rei pretium esse possit, valde quaerebatur. Sabinus et Cassius etiam in alia re putant posse pretium consistere: unde illud est quod vulgo dicebatur, per ditionisque vetustissimam esse: argumentoque utebantur Graeco poeta Homero, qui aliqua parte exercitum Achivorum vinum sibi comparasse ait permu
Abbreviated transcription (Latin):
erint õseripta ułmanu ꝓpͥa c̃tͣhentiũ: uł abalio ꝗdẽ seripta
actͣ hente aut̃ sub scripti ⁊ si ꝑtabellionẽ fiunt nisi& con¬
plectio nes acceperint & suerint partib ab soluta. donec
qũ aliꝗd exhis de c̃. ⁊ penitentię locꝰẽ. & potest ep̃tor uł uenditor
sinc pena recedert ab ẽp̃tione. Ita tam̃ inpune eis recedere c̃ce¬
dimꝰ nisi ũ arraꝵ nõe. aliꝗd sucrit datũ. Hoc ⁊ enĩ sub sequuto siue
restituere c̃pellit̾ licae nibil suꝑ arris ex p̃ssum ẽ Iłretiũ aut c̃stitui
oporta& nã nulla ep̃tio sine p̾cio eẽ potest.s⁊ certũ p̃ciũ deb& et̃.
A lioꝗn suta int̾ aliquoꝰ c̃uenerit ut quanti ticiuꝰ rẽ ex stima uertt.
tanti sit ep̃ta: int̾ uet̾es satis ab undeq hoc dubitabat᷑: siue c̃stat
uendicio siue ñ. Sed nr̃a dicisio itahoc c̃stituit. ut quotiens sic
cõposita sit uenditio quantuille existimauerit sub hac c̃ditione
effeotũ ꝑducat᷑: Emptore ꝗdẽ ex ẽp̃te actione. uenditore aut̃

Expanded text:
 scripta, a contrahente autem subscripta et, si per tabellionem fiunt, nisi et completiones acceperint et fuerint partibus absoluta. donec enim aliquid ex his deest, et poenitentiae locus est et potest emptor vel venditor sine poena recedere ab emptione. ita tamen impune recedere eis concedimus nisi iam arrarum nomine aliquid fuerit datum: hoc etenim subsecuto, sive restituere compellitur, licet nihil super arris expressum est. Pretium autem constitui oportet: nam nulla ealioquin si ita inter aliquos convenerit, ut, quanti Titius rem aestimaverit, tanti sit empta: inter veteres satis abundeque hoc dubitabatur, sive constat venditio sive non. sed nostra decisio ita hoc constituit, ut, quotiens sic composita sit venditio ‘ quanti ille aestimaverit ’, sub hac condicione effectum perducatur, emptore quidem ex empto actione, venditore autem
Abbreviated transcription (Latin):
rationẽ ñ patis sed ꝓculi sententia dicentis ꝑmutationẽ ꝓpͥã
ẽc̃ speciem c̃ tractꝰ auenditione sẽparatã merito p̃ualuit.
ũ upsa alus homericis uersib adiiuat᷑: ⁊ualidiorib rationibus
simul lte: de pͥtio c̃uenerit: cũ sine scriptura res agit᷑ periculũ
reiuen dite statĩ ad ep̃torẽ ꝑtin&. tam &siadhuc eares cp̃tori
r̃ditaiñsit . Itaq si hõ mortuus sit. uł aliqͣ parte corporis lesuꝰ fuerit:
auit edes tote uł aliqͥ ex parte incendii c sũpte fuerint. aut funduꝰ
ui fluminis totꝰ uł aliq̃ ex parte ab latꝰ suerit siue etiã inundatione
aqua aut arborib t binc derectis longe minor aut deterior essẽ
cepit eptoris dãpnũ ẽ. cui necesse ÷ lic& rc̃ ñfuer̃ nane tꝰp̃tiũ solucrt.

Expanded text:
icentis permutationem propriam esse speciem contractus a venditione separatam, merito praevaluit, cum et ipse aliis Homericis versibus adiuvatur et validioribus rationibus simulatque de pretio convenerit, cum sine scriptura res agitur, periculum rei venditae statim ad emptorem pertinet, tametsi adhuc ea res emptori tradita non sit. itaque si homo mortuus sit vel aliqua parte corporis laesus fuerit, aut aedes totae aut aliqua ex parte incendio consumptae fuerint, aut fundus vi fluminis totus vel aliqua ex parte ablatus sit, sive etiam inundatione aquae aut arboribus turbine deiectis longe minor aut deterior esse coeperit, emptoris damnum est, cui necesse est, licet rem non fuerit nactus, pretium solvere.
Abbreviated transcription (Latin):
&esine ulla diminutione: filioꝵ suoꝵ suc cessionẽ accipere.
exceptafr̃is ae sororis ꝑsõna siue c̃sanguinei sint. siue sola
cognationis iura habentes: ut quẽ ad modũ eã toto ali ĩ
ordini legitimo p̃posuimꝰ. iaom̃s fr̃s isorores siue legi¬
timisint siueñs ad capiendã ħditatẽ simul uocem sita
tam̃ut siꝗdẽ solȩ sorores agnatȩ uł cognata  mat̃
defuncti uł defunctȩ suꝑsint: dimidiã ꝗdẽ mat̾. alt̾a uõ
dimidiã partẽ om̃s sorores habeant᷑ Siuõ matre:

Expanded text:
et sine ulla deminutione filiorum suorum successionem accipere, excepta fratris et sororis persona, sive consanguinei sint sive sola cognationis iura habentes, ut quemadmodum eam toto alio ordini legitimo praeposuimus, ita omnes fratres et sorores, sive legitimi sint sive non, ad capiendas hereditates simul vocemus, ita tamen ut, si quidem solae sorores cognatae vel adgnatae et mater defuncti vel defunctae supersint, dimidiam quidem mater, alteram vero dimidiam partem omnes sorores habeant, si vero matre
Abbreviated transcription (Latin):
minus uocat᷑ etiã parens. ꝗc̃ tracta fidutia filiũ uł fiuã ne¬
tra sidutia fieri. cũ apud antiquoꝰ ñ alit̃ hac obti ubat isi
spetialit̃ c̃tracta fiducia parens manu min
ut neqdẽ uttmatre ⁊ filiũ filiãue ubrocitroq hđitat
eas ꝑsonas ad suc cosionẽ bonoꝵ posseilione ũn coatiac¬
comodata uocabant s Sedhcȩ iuris angustie posi tat niditȩ
ꝙ diui adriani t ocrib: ractũ ẽ plenissime de tristisuaco¬
sione matii ñ etia aue deferenda cautũ ÷̃ ut mai in¬
ge nua triũ liłoꝵ nisbabens. libtinatuor. adhona
silioꝵ filiaꝵue e muttai intestatoꝵ morruorsia& in¬

Expanded text:
minus vocatur etiam parens qui contracta fiducia filium vel filiam, neta fiducia fieri, cum apud antiquos non aliter hoc obtinebat nisi specialiter contracta fiducia parens manumisisut ne quidem inter matrem et filium filiamve ultro citroque hereditatis eas personas ad successionem bonorum possessione unde cognati accommodata vocabant. Sed hae iuris angustiae postea emendatae  divi Hadriani temporibus factum est, plenissime de tristi successione matri, non etiam aviae deferenda cautum est: ut mater ingenua trium liberorum ius habens, libertina quattuor ad bona filiorum filiarumve admittatur intestatorum mortuorum,
Abbreviated transcription (Latin):
neus. tã filii quã filie. exclidibat matre sdoror ant̃ c̃sangianea
erit ħdiras exeꝗs partib fr̃is & sorore S nos c̃stitutione
quã in codicenio nõe decorato posum. matri subue uicndũ
eẽ existimauimꝰ respicientes ad naturã ipuesperiũ & pe¬
riculũ & sepe mortẽ ex hoc casu matrib illati. Idõq impũĩ eẽ
credim̾ casũ fortuitũ in eiꝰ ad mitti detrim̃tũ. Sie nĩinge¬
nua t̃. ud libta quat᷑ ñ peperit inmerito defraudebat᷑
paucos peperit & dedimꝰ ius legitimũ plenũ matribꝰsiue
ingenuis siue ldtinis. & siñ t̃ enixȩ suerint uł quater.
sedꝰ eũ tantũ uł eã ꝗque uemorte int̃ ceptist. ut e sic uocent᷑¬
in liboꝵ suoꝵ legitima suc cessionẽ s d:cũ antea c̃stitutionẽ
inra legitima successionis ꝑscrutantes. partĩ matrẽ ad¬
tumis dabant ꝑsonis. In aliis aut̃ ẽtrariũ faciebant᷑ nob̵
usũ ẽ recta & sĩmplici uia matrẽ om̃ib ꝑsonis ante poni.

Expanded text:
neus tam filii quam filiae excludebat matrem: soror autem consanguinea erat hereditas ex aequis partibus fratri et sorori. Sed nos constitutione, quam in codice nostro nomine decorato posuimus, matri subveniendum esse existimavimus, respicientes ad naturam et puerperium et periculum et saepe mortem ex hoc casu matribus illatam. ideoque impium esse credidimus, casum fortuitum in eius admitti detrimentum: si enim ingenua ter vel libertina quater non pepererit, immerito defraudabaturpaucos pepererit? et dedimus ius legitimum plenum matribus sive ingenuis sive libertinis, etsi non ter enixae fuerint vel quater, sed eum tantum vel eam qui quaeve morte intercepti in liberorum suoram legitimam successionem. Sed cum antea constitutiones iura legitima perscrutantes partim matrem adtimis dabant personis, in aliis autem contrariam faciebant: nobis visum est, recta et simplici via matrem omnibus legi
Abbreviated transcription (Latin):
eã extheodosia no codice ineo c̃ccssimi ¶ lrã aut̃ ẽstitutione
ꝓmulgata toti iur eiꝰ derogatuẽ ⁊ sanctimꝰ talib nepotib
exsilia uł ꝓnepotibꝰ ex nepte ⁊ de inceps suꝑstitib agnatoꝰ
nullã partẽ mortu succesũonis sibi uindicare. ne hu ꝗex
trans uersa linea ueniunt potiores his habeant᷑ꝗrecto
iurc descendt̃. quã c̃stitutionẽ nr̃am obtinere scđm
suiuigerẽ ⁊ tp̃ra. ⁊ nc̃ sanc timꝰ ¶Ita tam̃ ut quẽ ad modũ
int̃filioi inep.tes o:filio antiꝗtas statuit. ñ in capita
si instirpei diuidi hditatẽ : similit̃ nos int̃silios ⁊ nepotes
exfilia distribut ionẽ heri iubemꝰ uł int̃onĩs ne potes ł int̾
nepotes ineptes ⁊ alias de inceps ꝑsonas. ut utraq ꝓgenies
matris sue uł patris. auie ł aui portionẽ sine ulla diminu¬
tione c̃sequant᷑. ut si forte unꝰ ł duo ex una parte ex alta .iii.
dimidiã ħditatis habeant.

Expanded text:
eam ex Theodosiano codice in eo concessimus. nostra autem constitutione eam ex Theodosiano codice in eo concessimus. nostra autem constitutione promulgata toti iuri eius derogatum est et sanximus, talibus nepotibus ex filia vel pronepotibus ex nepte et deinceps superstitibus, adgnatos nullam partem mortui successionis sibi vindicare, ne hi qui ex transversa linea veniunt potiores his habeantur qui recto iure descendunt: quam constitutionem nostram obtinere secundum sui vigorem et tempora et nunc sancimus. ita tamen quemadmodum inter filios et nepotes ex filio antiquitas statuit non in capita sed in stirpes dividi hereditatem, similiter nos inter filios et nepotes ex filia distributionem fieri iubemus, vel inter omnes nepotes et neptes et alias deinceps personas, ut utraque progenies matris suae vel patris, aviae vel avi portionem sine ulla deminutione consequantur, et, si forte unus vel duo ex una parte, ex altera tres dimidia
Abbreviated transcription (Latin):
idõ eundẽ gradũ ⁊ ordiñc successionis eisdonaueri.
edut ãplius aliꝗd sit eis ꝗ ñ solũ nature sedetiã uetis legi
suffragio muniunt᷑. portionẽ nepotũ ⁊ neptũ łde inceps
deꝗb supͣ diximꝰ paulo minu endã existimauer̃ ut minꝰ
t̃cia parte accipent. quã mat̾ eoꝵ ułauia fuerat accept᷑i.
cuiꝰ haitate agit᷑. hisq lic& solisint ad euntib agnatoꝰ mini¬
me uocabant f ĩquẽ ad modũ lex .Xii. tabulaꝵ filio mor¬
tuor nepotes uł nepitꝰ isllocu pari III Ad suc cesiionem
aui sui uocat. ita ⁊ pͥncipalis disposicio in locũ matris sue
⁊ nos cũ ad huc dubitatio manebat int̾ agnatoꝰ ⁊ inemo¬
ratoꝰ nepotes quartã partẽ de functi iubstantic agnatis
sibi uindicantib excuiꝰdã c̃stitutionis auctoritate mem¬
ratã ꝗdẽ cstitutionẽ a nr̃o codice segre. a uimꝰ. neq inseri

Expanded text:
ideo eundem gradum et ordinem successionis eis donaverunt: ideo eundem gradum et ordinem successionis eis donaverunt: sed ut aliquid amplius sit eis qui non solum naturae sed etiam veteris iuris suffragio muniuntur, portionem nepotum et neptium vel deinceps, de quibus supra diximus, paulo minuendam esse existimaverunt, ut minus tertiam partem acciperent quam mater eorum vel avia fuerat acceptura,cuius de hereditate agitur, hisque, licet soli sint, adeuntibus adgnatos minime vocabant. et quemadmodum lex duodecim tabularum filio morpronepotes et proneptes in locum patris sui ad successionem avi vocat: ita et principalis dispositio in locum matris suaeSed nos, cum adhuc dubitatio manebat inter adgnatos et memoratos nepotes, partem quartam defuncti substantiae adgnatis sibi vindicantibus ex cuiusdam constitutionis auctoritate, memoratam quidem constitutionem a nostro codice segregavimus neque inseri
Abbreviated transcription (Latin):
exceptꝰ ẽ isquẽ parens nat᷑alis ad optandũ sus ceperit. Utroq
enĩ ure tã nat᷑ali quã legitimo in hac ꝑsona c̃currente pͥstina
iura tali ad optioni sernauimꝰ. quẽ ad modũ sipat̃ familias
se se dederit ad rogandũ. qua̧ spetialit̃ ⁊ singilatĩ exp̃satȩ
ẽstitutionis te nore posit̃ colligi NItẽ uetustas ex masculis
ꝓgenitos plus diligens solos nẽ potes uł neptes ꝗ ex uirili
sexu descendt̃ ad suoꝵ uocabat successi onẽ ⁊ iun agnatoꝵ
eos ante ponebat. nepotes aut̃ ꝗ exsiliab natis ⁊ pͥne potes
e neptib cognatoꝵ loco numerans: postagnatoꝵ lineam
siue pitne siue mat᷑nȩ successione PDiui aut̃ pͥncipes
ñpassis talẽ c̃t᷑ naturã iiuriã sie c̃petenti em̃datio¬
ne relinquere. Si⁊ cũ nepotis & ꝓnepotis nom̃ cõmuns
utrisq ꝗtã etx masculis quã ex feminis descendunt:

Expanded text:
exceptus est is quem parens naturalis adoptandum susceperit: utroque exceptus est is quem parens naturalis adoptandum susceperit: utroque enim iure tam naturali quam legitimo in hanc personam concurrente, pristina iura tali adoptioni servavimus, quemadmodum si paterfamilias sese dederit adrogandum. quae specialiter et singillatim ex praefatae constitutionis tenore possunt colligi. Item vetustas ex masculis progenitos plus diligens solos nepotes vel neptes, qui ex virili sexu descendunt, ad suorum vocabat successionem, et iuri adgnatorum eos anteponebat: nepotes autem qui ex filiabus nati sunt et pronepotes ex neptibus cognatorum loco numerans, post adgnatorum lineam sive paternae sive non passi sunt talem contra naturam iniuriam sine competenti emendatione relinquere: sed cum nepotis et pronepotis nomen commune est utrisque qui tam ex masculis quam ex feminis descendunt,
Abbreviated transcription (Latin):
nionimꝰ ade ñ ñ nullos casus inꝗb filui ⁊ nat᷑aliũ parentũ
sccessionẽ ꝓ pt̾ adoptionẽ amitte bant. ad optione facile
pemantipationẽ soluta: ad neutriuꝰ patris successionẽ
ii abant᷑. Hoc solito more corrigentes c̃stitutionẽ scrip¬
s. ꝰ ꝑ quã diffiniuimꝰ qñ parens nat᷑alis filiũ suũ ad optan
ũ dederit ali integraom̃ia iura ita seruari atq siinpatrꝰ
nat᷑alis potestate ꝑ mansisioe nec penit᷑ ad optio fuerit sub¬
sc uta ñ in hoo tantũ m casu ut possit ab intestato ad optiui
ue nire successionẽ. Testam̃to aut̃ facto abeo neq iure
ciuiu neq p̃torio aliqd ex hđitate eiꝰ ꝑ seꝗ potest. neq c̃tͣ
tabulas bonoꝵ posses hone agnita. neq inofficiosi querela
coppulatũ neq siex sabiniano senatꝰ c̃sulto extrib marib
suerit ad optat᷑. Nã & in huiꝰ modi casu neq ꝗuartaei seruat᷑
nec ulla actio ad eiꝰ ꝓsccutionẽ ei cõpetit ¶ Nrã aut̃ c̃stitutione

Expanded text:
i et naturalium parentum successionem propter adoptionem amittebant et, adoptione facile per emancipationem soluta, ad neutrius patris successionem vocabantur. hoc solito more corrigentes, constitutionem scripsimus per quam definivimus, quando parens naturalis filium suum adoptandum alii dederit, integra omnia iura ita servari atque si in patris naturalis potestate permansisset nec penitus adoptio fuerit subsecuta: nisi in hoc tantummodo casu, ut possit ab intestato ad patris adoptivi venire successionem. testamento autem ab eo facto neque iure civili neque praetorio aliquid ex hereditate eius persequi potest neque contra tabulas bonorum possessione agnita neque inofficiosi querela copulatum: neque si ex Sabiniano senatus consulto ex tribus maribus fuerit adoptatus, nam et in huiusmodi casu neque quarta ei servatur nec ulla actio ad eius persecutionem ei competit. nostra autem constitutione