comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
op̃.ł.xui. ad̾. Si extestam̃to actũ
sit cũhr̃de. ab eo ꝗ cũtotũ argẽtũ ele¬
gatũ erat m̃e sas dũta xat slegatas
putar.enxq dũtaxat exninatio¬
nẽ ĩ iuditio feciss. pot̾ea eũdẽ pe¬
tituꝵ deargento qͦ legato treba¬
tius ait. Nec obstaturã ei excepti¬
onẽ . ꝙ ñ sit petitũ ꝙ nec actorpe¬
tẽ putass: nec iudex ĩ iũditiosñsiss.¬

Expanded text:
.Si ex testamento actum sit cum herede ab eo, qui, cum totum argentum ei legatum erat, mensas dumtaxat sibi legatas putaret earumque dumtaxat aestimationem in iudicio fecisset: postea eundem petiturum de argento quoque legato Trebatius ait nec obstaturam ei exceptionem, quod non sit petitum, quod nec actor petere putasset nec iudex in iudicio sensisse
Abbreviated transcription (Latin):
cũeadẽ res ab eoð mdebeat᷑. singłas
obligatiões susgł ecause secut᷑
nec ulla eaꝵ altius peticioe uio¬
at̃ at ciuirẽ ago ñ ex p̃ssa cͣausa exq̃
ie meã ee dico õs cauise in una petici¬
sone ad p̃hendũt᷑. neq it ãpliꝰ ꝗͣ semel
res mea ẽẽ põt. Sepius aũt deb̃i põt.¬
¶ Siquis ĩtdictoe gĩt depossessione
p̾tea ĩrem agẽs. ñ repellit̾ ꝑ excepti

Expanded text:
ingulas obligationes singulae causae sequuntur nec ulla earum alterius petitione uitiatur: at cum in rem ago non expressa causa, ex qua rem meam esse dico, omnes causae una petitione adprehenduntur. neque enim amplius quam semel res mea esse potest, saepius autem deberi potest.Si quis interdicto egerit de possessione, postea in rem agens non rep
Abbreviated transcription (Latin):
in hũba rescͥpsit. qui pessimũ factũ¬
sit eoꝵ quitminos finium causa poĩ¬
tos. ꝓpulerunt. dubitaĩ ñ põt¶depe
a natm̃modus exconditione ꝑsone. ⁊¬
imt̾e facientis magisstatui põt. Nam
siu sis plendiores ꝑsone sunt. que coniuĩ¬
cuntur: non dubie  occupandoꝵ ali¬
enoꝵ finium Causa admiserit.⁊ p̾s
intp̃s ut cuiusq patiatur etas rele¬
gã.i. si iuenior in longiꝰ. si senior
reci sus Dĩõ alii negotium gesser̃t:
i ministiof uẽti sunt. castigaĩ ⁊ ad o ĩ
lit esisAgraia quãgaius ce¬
dagr tulit aduersus eos quiterminos.¬
iustatutos extrasuũ gdum finesue mos¬
ip̃auerunt: dolomalo: pecuniaria pe¬
duna constituta est Namit̃ minos sĩ¬
gulos quos eiecerint. locoue moue¬
rint: quinquaginta aureos impri¬
blidodari iubñtur. ⁊ eiꝰ actionẽ peti¬
cionem ei quiuol eẽ iubalia qͣqͣ¬
lege agͣria quamdiuus nerua tulit.¬
cauetur. ut siseruus ẜuare inscien.¬
maliũt hn qͣq quifinaliũ questioñ f

Expanded text:
c uerba rescripsit: 'Quin pessimum factueorum, qui terminos finium causa poropulerunt, dubitari non potest. de a tamen modus ex condicione pemente facientis magis statui potest: nam si splendidiores personae sunt, quae conuincuntur, non dubie occupandorum alienorum finium causa id admiserunt, et pus, ut cuiusque patitur aetas, relegari id est si iuvenior in longius, si senior recisius: si vero alii negotium gesserunt et ministerio functi sunt, castigari et sic in Lege agraria, quam Gaius Caesar tulit, aduersus eos, qui terminosstatutos extr‹a› suum gradum finesue mouerint dolo malo, pecuniaria poena constituta est: nam in terminos sgulos, quos ei‹e›cerint locoue mourint, quinquaginta aureos in publico dari iubet: et eius actionem petiionem ei qui uolet esse iubet. lege agraria, quam diuus Nerua tulit,cauetur, ut, si seruus seruaue inscienmaluerit. Hi quoque, qui finalium quaestionum
Abbreviated transcription (Latin):
dum tñ ꝑħnonfiat cc senatus consul¬
tum. quoinlicita collegia arcentur:¬
¶ Non lice̾at aũt amplius quamunu cͥ
dollegum licitum habe. ut est consti¬
tutum ⁊ addiuis frĩb siquis in duob
fui̾t. rescͥptum ẽ eligẽ eum oportere. ⁊¬
Iin quo mag̃ ẽẽ ueli̾t accepturũ exeo
collegio: aquorecedit: idꝙ ei conͤpetit
gium usurpauit: ea pena tenetur. qͣ
tenentur quihõib armatis loca pu¬
blici. uł tem pla occupasse iudicatis.
illicita. mandatis. ⁊ constitutionib
ꝑ⁊ senatus consultis cdlissoliuitur ¶¶ ꝑmit¬
uititur eis cumdissoluutur. pecunias¬
inã conmumessiquas hñt. diuidere. pe¬
lis cuniamq int̾ se partiri. In suma aũt
rsiex senatus consulti auctõitate. uł
cesar u quicollegium. uł qđ cũꝙ ta¬
le corpus coieu e senatus consultum:
⁊ mandata ⁊ constitutiees. collegiũ
celebrat. Seruos quoꝙͣ lic incollegi¬
o teniuoꝵ reciꝑsuolentib cdñs.

Expanded text:
 hoc non fiat contra senatus consultum, quo illicita collegia arcentur. Non licet autem amplius quam unum collegium licitum habere, ut est constitutum et a diuis fratribus: et si quis in duobus fuerit, rescriptum est eligere eum oportere, icollegio, a quo recedit, id quod ei competit gium usurpauerit, ea poena tenetur, qua tenentur, qui hominibus armatis loca publica uel templa occupasse iudicati suillicita, mandatis et constitutionibus et senatus consultis dissoluuntur: sed permittitur eis, cum dissoluuntur, pecunias communes si quas habent diuidere pecuniamque inter se pa‹r-› tiri.In summa autem, nisi ex senatus consulti auctoritate uel Caesaris collegium uel quodcumque tale corpus coierit, contra senatus consultum et mandata et constitutiones collegium celebrat.Seruos quoque licet in collegio
Abbreviated transcription (Latin):
tis pͥncipalib p̃cipitur: p̃¬
antur ẽẽ collegia sodalitia.
nauemilites cllegium in castrisha¬
beant. s ꝑ mittitur tenui õib stipẽ.¬
ñstruam conferre. dĩtm̃ semł inm¬
se geait ne sb̾ ptextu huus mõi.ĩ¬

Expanded text:
tis principalibus praecipitur prantur esse collegia sodalicia neue milites collegia in castris habeant. sed permittitur tenuioribus stipem menstruam conferre, dum tamen semel in mense coeant, ne sub praetextu huiusmodi i
Abbreviated transcription (Latin):
sam libtatem pstare: sihoc malut
is quirogatus est. Latiuis i acceptũ
est. ut ⁊ si sub conditione fũĩt eilib̾¬
tas relicta ⁊ pendente conditione
Falienãtussit. attm̃ cum sua causa a¬
uienatus ẽ Quodsi nolit abeo manu¬
duci. qui erat rogatus eummanum¬
ttere. audirieum oportem. diuus .¬
drianus ⁊ diuus pius rescͥpserunt:
Quin immo sitm̃ manumissus sit:
uelit tñ potius eum lib̾tu̾m fieri. ꝗ aͣ
erat rogatus eum manumit tere.
audiendum eũ diuis pius rescͥpsit:
Sr⁊ si exꝑsona manumissoris ul ex
qua cumqcausa manumissus oster¬
dere pot. iussuum manumissione

Expanded text:
sam libertatem praestare si hoc maluit is qui rogatus est: latius enim acceptum est, ut et si sub condicione fuit ei libertas relicta et pendente condicione alienatus sit, attamen cum sua causa alien‹e›tur. quod si nolit ab eo manurtatem perduci, qui erat rogatus eum manumittere, audiri eum oportere diuus Hadrianus et diuus Pius rescripserunt. quin immo et si iam manumissus est, uelit tamen potius eius libertus fieri, qui erat rogatus eum manumittere, audiendum eum diuus Pius rescripsit. sed et si ex persona manumissoris uel ex quacumque causa manumissus ostendere potest ius suum laedi manumissione
Abbreviated transcription (Latin):
do directam libertatem dederit. lic
uidetur iure subtili inutilit reliqs¬
se. at tm̃ quaĩ ficdĩ conmissaĩam lib¬
tatem relictam seruus petere potest ut
ex fidĩconmisso lib̃ fiat. Iauorenim
lib̾tatis suach. ut int̃ p̃temur. ⁊ ad
lib̾tatis petitionem accedere testam̃¬
ti uerba quaĩ ex fidĩ connsso fuit ẜ
uus lib ẽẽ ussus. Necignotum ẽ. ꝙ¬

Expanded text:
licet uidetur iure suptili inutiliter rel‹i›quisse, attamen quasi et fideicommissaria libertate relicta seruus petere potest, ut ex fideicommisso liber fiat: fauor enim libertatis suadet, ut interpretemur et ad libertatis petitionem procedere testamenti uerba, quasi ex fideicommisso fuerat seruus liber esse iussus: nec enim
Abbreviated transcription (Latin):
eõs posse fidĩ comissoriam lib̾tatem
asscribere: quifidĩ comissum pecu¬
niarium possint relinquerere. Et
pͥncipis seruo. uł municipii. uł cuiꝰ
alt̾ius fidĩconmissa lib̾tas ascͥptaũla
LHostiũ seruo ficłĩ conmissaĩa lib̾

Expanded text:
eos posse fideicommissariam libertatem adscribere, qui fideicommissum pecuniarium possunt relinquere. Et principis seruo uel municipii et cuius alterius fideicommissa libertas adscripta ualet. Hostium seruo si fideicommissaria
Abbreviated transcription (Latin):
tit. ⁊ itaur im p̃r cum patre suo reseͥpsit
Euocaĩ autem ap̃tore oport eos qui
ficlĩ conmissam libtatem deber. Cẽ¬
tm̃ nisifiũnt euoeati cessat rubrianũ
senatus consultum ꝓinde denuntia.¬
ẽ cionibus ⁊ edict᷑is litt̾isq euocan¬
disunt. ¶Hoc senatus consultũ ad
oms ꝑtinz latitanͣtes quos fidĩ con¬
mussam libtatem p̃stare oport. ¶ro¬
inde siuehrs rogatussit. siue quis ali¬
us senatus consulto locus est s om̃s eñi
omnino qui debent ficdĩ conmissaĩa
lib̾tatem p̃stare. in ea causa sunt. ut
ad senatus consultum ꝑtineantsqua¬
re sihr̃s quidem latitet. legata̾ius au¬
tem uł fidĩ conmissãius quirogatus
sit ub̃tatem p̃stare p̃senssit. senatus
consultum effiei. ut nichilominus
impediatur lib̾tas. ro ponamus
enim legataĩum nondum dñiũ ẜui
nactum esse.
eps ad eumdus est. ut ⁊ inhoc easu lib̃¬
tati prospitiatur.

Expanded text:
psit. Euocari autem a praetore oportet eos, qui fideicommissam libertatem debent: ceterum nisi fuerint euocati, cessat Rubrianum senatus consultum. proinde denuntiationibus et edictis litterisque euocandi sunt. Hoc senatus consultum ad omnes pertinet latitantes, quos fideicommissam libertatem praestare oportet. proinde siue heres rogatus siue quis alius, senatus consulto locus est: omnes enim omnino, qui deberent fideicommissam libertatem praestare, in ea causa sunt, ut ad senatus consultum pertineant. Quare si heres quidem latitet, legatarius autem uel fideicommissarius, qui rogatus sit libertatem praestare, praesens sit, senatus consultum deficit et nihilo minus impedietur libertas: proponamus enim legatarium nondum dominium serui nactum esse. ceps adeundus est, ut et in hoc casu libertati prospiciatur.
Abbreviated transcription (Latin):
tuita mora seruitutem partui irro¬
gauerit matri partum tradendumn
ut ab ea aellib̾tatem ꝑducatur.¶ Ap¬
parent igitur ex hoc rescͥpto itemex
eo quod adiuopio rescͥptum dĩxrͣ¬
mus noluisse eos morã lib̃tatis for¬
tuitam noõe. Editis exea cuifidicõ¬
missa lib̾tas dataest. non tm̃ si ab sub¬
stituto im pubi conmissa afidĩ lib̾tas
eidatasit ancille. eaque iuiuo impu¬
bere partum ediderit. uel si post tem¬
pus. uel sub conlitione lib tatem acceͣ¬
pit.⁊ anliem uelconditionẽ partum
ediderit adlib̃tatem partus ꝑducetur
quia eorum alia conditio est. Nonem̃i
moram fortułtam s eruoluntate testã¬
est. nuͣm fidĩ conmissa lib̾tas debeat
int̃ cidere. Et ansiẜtus petat fidĩ com¬
missam lib̃tatem ab eo penes quem re¬
mansiss ꝓ non seͥpto habito legato quod
erat relietum ei qui rogatus fuerat eũ¬
manumit tere. uł supse. ẜuus ut supra

Expanded text:
tuita mora seruitutem partui irrotuita mora seruitutem partui irrogauerit, matri partum tradendum, ut ab ea ad libertatem perducatur. Apparet igitur ex hoc rescripto, item eo quod a diuo Pio rescriptum diximus, noluisse eos moram libertati fortuitam nocere edit‹o› ex ea, cui fideicommissa libertas data est. Non tamen si a substituto impuberis fideicommissa libertas data sit ancillae eaque uiuo impubere partum ediderit, uel si post tempus uel sub condicione libertatem acceperit et ante diem uel condicionem partum ediderit, ad libertatem partus perducetur, quia horum alia condicio est: non enimoram fortuitam, sed ex voluntate testanest, num fideicommissa libertas debeat intercidere et an, si servus petat fideicommissam libertatem ab eo, penes quem remansisset pro non scripto habito legato quod erat relictum ei qui eum rogatus fuerat manumittere, vel si ipse servus, ut supra
Abbreviated transcription (Latin):
tatem eorum aquib telicta est. ⁊ seri¬
ius petitur. uł intotum non petitur
fidico missa libtas. queres obẽẽ lib̾ta¬
tii nondeb. Quod gͥ defendimus
ita detsir minandum est. ut ingenui¬
quidem exeodie nascantur ex quortno¬
ra libtati faeta ests manumitti autem
partum dicidebeat. et quo petilib̾tas po¬
tuit. quamius non sit perita. Certemi
est auilium. ut uideatur in rem mo .b.¬
que minorib relicta sunt. multom᷑a¬
gis debeat ⁊̃ in libtͣatib hoc idem ad¬
mitti ¶ Cum quilam cellius ancil¬
lam quam pignoĩ obligauerat. cdimiꝰ¬
soͣ creditore ꝑfidĩ conmissum manu¬
mit giuoluiss. ⁊ hĩdib creditores nõ
libantib infantes qui postea editi e¬
patre rescͥpsit. Scdmea que diuo pla
euerunt. nepueri ingenuitate desti¬
nata fraudarentur. pretio eissptori
restitutto ꝑinde eos ingenuos fore.
quinquem nium mortis testatoris
tabule testam̃ti apte ess. uel codieil¬
li⁊ partus medio tp̃r editussit. nefor¬

Expanded text:
tatem eorum, a quibus relicta est, uel serius petitur uel in totum non petitur fideicommissa libertas: quae res obesse libertati non debet. quod igitur defendimus, ita determinandum est, ut ingquidem exinde nascantur, ex quo mora libertati facta est, manumitti autem partum dici debeat, ex quo peti libertas potuit, quamuis non sit petita. certe miest auxilium, ut uideatur in re moquae minoribus relicta sunt, multo magis debet etiam in libertatibus hoc idem admitti. Cum quidam Caecilius ancillam, quam pignori obligauerat, dimisso creditore per fideicommissum manumitti uoluisset et heredibus creditorem non liberantibus infantes, qui postea erant epatre rescripsit secundum ea, quae diuo Pio placuerint, ne pueri ingenuitate destinata fraudarentur, pretio emptori restituto perinde eos ingenuos fore, quinquennium mortis testatoris tabulae testamenti apertae essent uel codicilli et partus medio tempore editus sit, ne for
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ conmissaĩam. si ab alio quamꝗeãt
rogatus manumit tatur. auuilium
constitutionum ht̃. ꝑ iñ quia habetur
atq si abeo manumissus fuiss. qm̃ fi
dĩ conmissis lib̾tatib fauor exhibẽt.
nec intercidere sol destinata fidĩẽ¬
missa lib̾tas. Qui eñĩ ea donatus est
ut possessione lib̾tatis intĩm esse ui¬
detur sappaĩꝰ ĩgitur subnent umru¬
conmissis libtatib ut inremmora
facta ẽẽ iudeatur: Ex die quidem qͦ
libtas peti pot᷑ ut matritradetur
manumit tendicausa. Ex die uõ. qͦ
petitaest: ingenui nascanturs p̃le¬
eorum quib relinquitur lib̾tas fi¬
dĩ conmissa: uł ignorantia uinssur¬

Expanded text:
m, si ab alio quam qui erat rogatus manumittatur, auxilium constitutionum habeat perindeque habeatur atque si ab eo manumissus fuisset, quoniam fideicommissis libertatibus fauor exhibetur nec intercidere solet destinata fideicommissa libertas: qui enim ea donatus est, in possessionedetur. Apparet igitur subuentum fideicommissis libertatibus, ut in re mora facta esse his uideatur et ex die quidem, quo libertas peti potuit, matri tradere‹n›tur manumittendi causa, ex die uero, quo petita est, ingenui nascantur. pleeorum, quibus relinquitur libertas fideicommissa, u
Abbreviated transcription (Latin):
fundere sit paratus. nonẽe oogendum.
idcuro: quia alia contemplatione co¬
gnouit legatum. quid exino pinato
deminutum est. Parato igitur eoa
legato rocedere: ogendus nonerit.
nisi forte residũum relegatum ad p̃¬
cium sufficit.Quidergo siplures ẜ¬
uos legatussit manumit tere. ⁊ ad qͦꝵ¬
rlam p̃tium suffitiat id quodrelictũ
est. ad omnium᷑ non suffitiat. anoo¬
gendus sit quos dam manumit tere.
⁊ putemdebere eum cogi uel eos qͦꝵ
p̃tium patitur manumit tere Quis
ergo statu qđa pouus manumittat᷑.
utrum ne ipse legataĩus eligat. quos
dum. Quodsiordo non pꝰareat. aut sor¬
tirieos oportebat nealiquã ambitioĩs
uł grẽ suspitiquem p̃tor sub eat. aut
bmeritis cuus q allegãtis.arbi trarieoᷤ
oportet Simili modo clicendum est.
⁊ siredimere uissussit lib̾tatemq p̃stãẽ.
ne ᷑ pecunia que legata est: sufficiat ad

Expanded text:
fundere sit paratus, non esse cogendum, fundere sit paratus, non esse cogendum, idcirco, quia alia contemplatione adgnovit legatum, quod ex inopinato deminutum est: parato igitur ei a legato recedere concedendum erit, nisi forte residuum legatum ad pretium sufficit. Quid ergo, si plur‹e›s ‹seruos› rogatus sit manumittere et ad quorundam pretium sufficiat id quod relictum est, ad omnium non sufficiat, an cogendus sit quosdam manumittere? et putem debere eum cogi uel eos, quorum pretium patitur, manumittere. quis ergo statuet, qui potius manumittitur? utrumne ipse legatarius eligat, quos dum: quod si ordo non pareat, aut sortiri eos oportebit, ne aliquam ambitionis uel gratiae suspicionem praetor subeat, aut meritis cuiusque allegatis arbitrari eos oportet. Simili modo dicendum est et si redimere iussus sit libertatemque praestare nec pecu
Abbreviated transcription (Latin):
rogatussit manumit tere. An aliꝰum:
sisuum.: cogetur manumittere. ⁊ simo¬
dicum acceꝑit. Quod si alienum non
alias erit cogendus: quansi tantipos¬
sit relimere. quanitũ exiuditio testa¬
toris consecutussit. ꝓm̃ consequentũr
marcellus ait. eum quoꝙ qiuhr̃s insti. ⁊¬
tutus est. siquidem aliquid adeumde.¬
ducto ere alieno puenit: cogendũ eẽ
suum manumit tere. Siuõ nichil pue¬
gut nan cogendumee. Ilane si for te
gatum exaliqua causa. equissimũeĩt
tantieum cogiredimere: quantum ad
eum puenit. Nec causari debere qđ
minus illi relictumsit cumereuĩt eiꝰ
legatͤm. ꝑ testam̃ti accellionẽ. Nam
siẽ e mora fructus usureue fidĩ cõmis¬
so accesserint: dicendum est lib̾tatẽ
prañdã. Proinde ⁊ si ẜuip̃tiũ decre¬
uit. dicencdum est redimere cogen
dum. Quolsilegatum sit. iuminutũ.
iuden dum̃ ancogatur. ẜnũ manuinit¬
tere: qui sꝑauit legatum seuerius con¬
secuturum. Et putem seͥ legatum re¬

Expanded text:
rogatus sit manumittere an alienum: si suum, cogetur manumittere, etiamsi modicum accepit: quod si alienum, non alias erit cogendus, quam si tanti possit redimere, quantum ex iudicio testatoris consecutus sit. Proinde consequenter Marcellus ait eum quoque, qui heres institutus est, si quidem aliquid ad eum deducto aere alieno peruenit, cogendum esse suum manumittere: si uero nihil peruenit, non esse cogendum. Plane si forte gatum ex aliqua causa, aequissimum erit tanti eum cogi redimere, quantum ad eum peruenit, nec causari debere, quod minus illi relictum sit, cum creuerit eius legatum per testamenti occasionem: nam et si ex mora fructus usuraeue fideicommisso accessissent, dicendum est libertatem praestandam. Proinde et si serui pretium decreuit, dicendum est redimere cdum. Quod si legatum sit imminutum, videndum, an cogatur servum manumittere qui speravit legatum uberius consecuturum. et putem, si legatum re
Abbreviated transcription (Latin):
dictum fuerat legatus anlibtas non
debeat int̃cidere. Et putem deb̾e
dicifidĩ conmissam libtatem saluam
esse. licradeum nichil puenĩt. qui ro
gatus erat manumittere. Cogetur gͥ
lbtatem p̃stare is adquem ꝑuẽnit le¬
lo ⁊ celio pisone consulil inhecũba
Sihi aquib lib̾tatem p̃stare oporͣt᷑.
euocatiap̃tore ad ẽe noluissent. sicã
cognita p̃tor ꝓułntiass lib̾tatem
his debi codemiure statum ẜ uãi acsi
directo manumissi ẽẽt. ¶ Hoc senatus
cnsultum adeos ꝑtinz quib ex cau¬
sa fidĩcon nussilibtas debetur. Pro¬
inde libtas non deberetur ob reptum

Expanded text:
t, fuit legatus, an libertas non debeat intercidere. et putem debere dici fideicommissam libertatem saluam esse, licet ad eum nihil peruenerit, qui eum rogatus erat manumittere: cogetur igitur libertatem praestare is ad quem peruenit lelo et Caelio Hispone consulibus in haec uerba: 'si hi, a quibus libertatem praestari oportet, euocati a praetore adesse noluissent, si causa cognita praetor pronuntiasset libertatem his deberi, eodem iure statum seruari, ac si directo manumissi essent'. Hoc senatus consultum ad eos pertinet, quibus ex causa fideicommissi libertas debeatur. proinde
Abbreviated transcription (Latin):
das. id erit dicendum: si mõhoc a¬
nimo fuit ascͥptum. quod uolũt
te stator eum allib̾tate ꝑduci. Cetm̃
si aliam̃te ĩd scͥpsit. ut puta quia¬
don si lisit hĩd retinẽ talem seriui
ul qui a cohercen uoluit ẜuũ: ⁊ cru¬
ciari̾. ne me liorem dñm exꝑiatur.
uł aliqua m̃te. non tribuende lib̾ta¬
missi. s⁊ ⁊ mens testatoĩs tribuere
sol⁊ lib̾tatem filĩ conmissariã. Sr
cum ex p̃sumptione libtas p̃stita
esse uicle batur. hr̃dis ẽ contrariã
uoluntatem testatois ꝓbare ¶Siq̃
tutorem idõ seͥpsit quialib̾m puta¬
uit. certissi mumest. neq liberta¬
tem petiposse. neq tutelam lib̾ta¬
tis p̃stationi patrociari. ⁊ ita mar¬

Expanded text:
das', idem erit dicendum si modo hoc adas', idem erit dicendum si modo hoc animo fuerit adscriptum, quod uoluerit eum testator ad libertatem perduci. ceterum si alia mente id sc talem seruum uel quia coercere uoluit seruum et cruciare, ne meliorem dominum experiatur, uel aliqua mente, non tribuendae libertamissi, sed et mens testatoris tribuere solet libertatem fideicommissariam. sed cumsse uidetur, heredis est contrariam uoluntatem testatoris probare. Si quis tutorem ideo scripserit, quia liberum putauit, certissimum est neque libertatem peti posse neque tutelam libertatis praestationi patrocinar‹i›: et ita et Mar
Abbreviated transcription (Latin):
lib̾tatemualere. ¶Sithomi nilibo
fuit lib̾tis ꝑfidĩ conmissum. asc̾p¬
ta.⁊ is inseruitutem redactus ꝓpona
tis inueniatur seruus. ¶ Seruo eib.
quinondum in reb humanis est.
lib̾tas recte ꝑfidĩ conmissum relĩꝗ¬
tur. ¶ Si seruus in metallum fũt
dãpnatus. lib̾ tatem sꝑare non po¬
terit. Quid ergosi fidĩ cõmissaĩa lib̾¬
tis relictasit.⁊ penametalli indulgñ¬
tia pucipis sit lib̾atus. ⁊ ẽ rescͥptum
abaimꝑatore nr̃o hunc indomimi¬
um pͥoris dm̃ restit᷑ui. Cuius tñsit
non adicitur. Certe cumfiscieffici¬
atur: sꝑare potit fidĩ ooninissariã
libtatem. ¶ Exclampna an metal¬
lum: concepto. ⁊ natofidĩcon missa¬
ria lib̾tas dãi pot̃it. quidmirum
cum ⁊̃ uenum daĩ eum posse quãi
ꝓ uũ diuus pius rescͥpsit. ¶ Si peti̾¬
.y. tum atestatore fu̾it. neposteasti¬
chus seruirz: placuit fidĩ conmiᷤ¬
saĩam lib̾tatem datamiuderi. Nã
qui hoc petit. neposteasuiat: uidẽ¬

Expanded text:
libertatem ualere? Si homini libero fuerit libertas per fideicommissum adscripta et is in seruitutem redactus proponattis inueniatur seruus. Seruo eius, qui nondum in rebus humanis est, libertas recte per fideicommissum relinquitur. Si seruus in metallum fuerit damnatus, libertatem sperare non poterit. quid ergo, si fideicommissaria libertas ei relicta sit et poena metalli indulgentia principis sit liberatus? et est rescriptum ab imperatore nostro hunc in dominium prioris domini non restitui: cuius tamen sit, non adicitur. certe cum fisci efficiatur, sperare potest fideicommissariam libertatem. Ex damnata in metallum concepto et nato fideicommissaria libertas dari poterit: quid mirum, cum etiam uenumdari eum posse quasi seruum diuus Pius rescripsit? Si petitum a testatore fuerit, ne postea Stichus seruiret, placuit fideicommissariam libertatem datam uideri: nam qui hoc petit, ne postea seruiat, uide
Abbreviated transcription (Latin):
esse lesum. succurriei ex his constitu¬
tionibus oportet. no c c̃e uoluntatẽ
defuncti durior eius conͣditio ẽsti¬
tuatur. ¶lane si sit ea defuncti uolũ¬
tas. ut uł aquo cumq manuuoluerit.
dicendum est. constitutiones supra
uendidit seruum sine suecessore de¬
ẽssit. emptor autemext. ⁊ uelit ser
uus de functi libtus eẽ uonemptõis.
nonesse audiemdum eumualens
scͥpsit. ne emptor. ⁊ p̃cium.⁊ liber¬
tum ꝑdat.
rogatus est alienum ẜ uum manu¬
mit tere mortalitatis necessitate ł
bonorum publieatione ad altm s¬
uum ꝑduxit magis op̃inor constitu¬
tionibus esse locum. nedetĩor condi¬
cio fidĩ conmisse libtatis fiat. Nam:
quieum ꝗdã rogatus ess. cũ moretet̃
ẜuum manumit tere. isq decessiss lib̾¬
tate ẜuonondata: Pinde enim eum¬
hñdum constitutum est. atq si ad li¬
bertatem abeo ꝓluetus ess Po̾t᷑ uei¬

Expanded text:
am laesum, succurri ei ex his constitutionibus oportet, ne contra uoluntatem defuncti durior eius condicio constituatur. plane si ea sit defuncti uoluntas, ut uel a qu‹o›cumque manumitti uoluerit, dicendum est constitutiones supra dit seruum sine successore decesserit, emptvus defuncti libertus esse, non emptoris, non esse eum audiendum Valens scripsit, ne emptor et pretium et libertum perdat.rogatus ‹est non› alienum seruum manuttere mortalitatis necessitate uel bonorum publicatione ad alium serduxit, magis opinor constitutionibus esse locum, ne deterior condicio fideicommissae libertatis fiat. nam et cum quidam rogatus esset, cum moreretur, seruum manumitter‹e› isque decessisset libertate seruo non data, perinde eum habendum constitutum est atque si ad libertatem ab eo perductus esset: pote
Abbreviated transcription (Latin):
conmissam lib̃tatem seruoineo p̃staẽ
sine duobio dicemus. non ẽe m̃e cogñ¬
cdum ad lib̾tatis p̾stationem. quia
nichil p̃cii nomine uideor accepis¬
se. Plane si forte post tempus fuit ro¬
gatus restituere sibi legatum relictũ.
dicipõt ꝓpt̃ mediitp̃is frũcͤtum co¬
gendum eum manumit tere ¶ Si ro¬
gatus quis aliifundum cũmorietur
aliicentum p̃stare. sitantum ex fruc¬
tibus fundicepit quantum est infi¬
dei conmisso: cogendum eum p̃stare
Sic fit: ut inpende̾ntisit. fidĩ cõmis¬
sum peculiarium ⁊ fidĩ conmisse li¬
btatis p̃statio Quotiens autemfi¬
cdĩ conmissaĩa libtas relinquitur ef¬
ficacit ineam causa est: ut neꝙ alie¬
natione neqisu capione. extingui
possit. Ad quencumꝙ en impuenĩt
is seruus: cui fidĩ coninissa lib̾tas re¬
licta est. cogieum manumit tere ⁊
ita est sepissime constitutum. Coglt̃¬

Expanded text:
uo meo praestare, sine dubio diceremus non esse me cogendum ad libertatis praestationem, quia nihil pretii nomine uideor accepisse. plane si ‹forte› post tempus fuerit rogatus restituere sibi legatum relictum, dici potest propter medii temporis fructum cogendum eum manumittere, si rogatus quis alii fundum, cum morietur, alii centum praestare si tantum ex fructibus fundi perceperit, quantum est in fideicommisso, cogendum eum praestare. sic fit, ut sit in pendenti fideicommissum pecuniarium et fideicommissae libertatis praestatio. Quotiens autem fideicommissaria libertas relinquitur efficaciter, in ea causa est, ut nenatione neque usucapione extingui possit: ad quemcumque enim peruenerit is seruus, cui fideicommissa libertas relicta est, cogi eum manumittere: et ita est saepissime constitutum. coget
Abbreviated transcription (Latin):
tapr opum manumittere eiq quod
legatum est: p̃stare anfidĩ conmissaĩa lib̾¬
tas prãndasit. quos dammou. quiasi
fuĩt coactus ad lib̾tatem prãn dam ex
qpiaiecessitate add ficlĩ conmissi quocip̃stit¬
onem erit oogen̾dus. Nam ⁊ si legatum¬

Expanded text:
um proprium manumittere eique quod legatum est praestare, an fideicommissaria libertas praestanda sit? quosdam mouet, quia, si fuerit coactus ad libertatem praestandam, ex necessitate ad fideicommissi quoque praestationem erit cogendus: et s
Abbreviated transcription (Latin):
quod agnatione postume ruptum ẽe
constat. neq directas libtates ẽ petẽ.
neq fidĩ con missaĩas debr. quas non
alegitimis quoq hr̃dib pat̃ famili¬
as reliquerit satis conftat ¶Si quis
alienum ẜuũ. uł suũ rogatus sit ma¬
nũmit tere.⁊ minussit in eoꝙ aoce¬
pit uiditio testatoris. plussit inp̃tio
ẜui. angcogatur: uł alienum redi¬
mere. uel suũmanumittere. iudẽ¬
dumẽ. Et marcellus scͥpsit. cũ ceꝑit
legatum: oogendum ominimodo
suum manumit tere. ⁊ sane hoc uire

Expanded text:
natione postumae ruptum esse constitit, neque directas libertates competere neque fideicommissarias deberi, quas non a legitimis quoque heredibus pater familias reliquerit, satis constat. Si quis alienum uel suum seruum rogatus sit manumittere et minus sit in eo quod accepit iudicio testatoris, plus sit in pretio serui, an cogatur uel alienum redimere uel suum manumittere, uidendum est. et Marcellus scripsit, cum ceperit legatum, cogendum omnimodo suum manumi
Abbreviated transcription (Latin):
abhrde filii p̃stituta die reddatur:
Quam sententiam iure singłarire¬
ceptam. ad certam filĩ conmissarȩlic¬
ta porrigi non placuit. ¶ Seruum
afilio post quinq annos sieo tprm b¬
cedẽ diurnam filio p̃stitiss manu¬
mittiuolu̾it biennõ paimoua¬
gatus non p̃stiterat conditione de¬
fectus uidebatur. Sitñhr̃s filius au
tutores eius ministiu serui ꝑbien¬

Expanded text:
ab herede filii praestituta die reddatur: quam sententiam iure singulari receptam ad cetera fideicommissa relicta porrigi non placuit. Seruum a filio post quinque annos, si eo tempore mercedem diurnam filio praestitisset, manumitti uoluit: biennio proximo uagatus non praestiterat: condicione defectus uidebatur. si tamen heres filius aut tutores eius ministerium serui per bien
Abbreviated transcription (Latin):
lib̾tas ꝓtextu compila de hr̃ditatis.
aut rationis geste non cliffertunficdĩ¬
com̃missaĩã lib̃tatem ab hr̃de non pre¬
stitam cogendus ẽ. hr̃dis hr̃s quire¬
stituit extre belliano senatus consul¬
to hr̃ditatem p̃stare sieuis ꝑ soꝵam
eligat quimanumit tendus est ¶ Ser¬
uuim peculii castrensis quẽ pat̃ fidĩ¬
cdampnationem infiliũ collatam
existimauit. Portionem enĩ afr̃e
chño  . fr̃m ieundemq cohrdẽ citradã¬
num uoluntatis redimere noneo¬
gendum. nec ob eundem erroremoe¬
lio donauut. fr̃i quimansit inpote¬
state. conferenda. Cum peculium
castrense filius ⁊̃ int̃ legitimos hr̃de
p̃cipuũ retin̾eat. ¶Etiam fidĩ cõmis¬
saĩa libtas afilio post certam aetatẽ
eius data: si adeam puer non ꝑuenit

Expanded text:
libertas praetextu compilatae hereditatis aut rationis gestae non differtur. Fideicommissariam libertatem ab herede non praestitam cogendus est heredis heres, qui restituit ex Trebelliano senatus consulto hereditatem, praestare, si eius personam eligat qui manumittendus est. Seruum peculii castrensis, quem pater fideidonationem in filium collatam existimauit: portionem enim a fratre domino fratrem eundemque coheredem citra damnum uoluntatis redimere non cogendum. nec ob eundem errorem celio donauit, fratri, qui mansit in potestate, conferenda, cum peculium castrense filius etiam inter legitimos heredes praecipuum retineat. Etiam fideicommissaria libertas a filio post certam aetatem eius data, si ad eam puer non peruenit
Abbreviated transcription (Latin):
declarat quosuelit manumittat Alto ł¬
petit. ac sisolus p̃sens mãnumit tere
cesserit. siue iu̾sta excausã absit hr̃s
due fremop possit aquo petitũ est
decernente p̃toreduos qui suꝑ sunt
fieriliberos conuenit. ¶Cumhis ꝗ
ficdeicomissam lib̾tatem p̃staredeb
iusta excausa ab est. aut latitet. aut
.qͣuidam p̃sentessunt: alii exiustacã
ab sunt. nonnulli fraudandi gr̃a fidĩ¬
conmissi eo piam sui non fatiunt: aũ
ei quilibtatem debuit hr̃s non exti

Expanded text:
declarat, quos uelit manumittere. pots manumittere cesserit, siue iusta ex causa absit heres siue fari non possit a quo petitum est, decernente praetore duos qui supersunt fieri liberos conuenit. Cum si qui fideicommissam libertatem praestare debet iusta ex causa abest aut latitat: aut quidam praesentes sunt, alii ex iusta causa absunt, nonnulli frustrandi gratia fideicommissi copiam sui non faciunt: aut ei, qui libertatem debuit, heres non ex
Abbreviated transcription (Latin):
ẽgo discendi cupiditatem quamsolã
uiuendiratioñ optimã in oet.aũu ⁊
septuagesimũ annum etatis duxi.
memor sum eius sententiȩ: quã dixi¬
se fertur᷑ bellissime alisto. ⁊ octauenꝰ
putabant hunc ẜuũ dequoquerere¬
tur ficlĩ conmisse hr̃ditatis noñ eͥsse
qui a testator rogandohrelem. ut eũ
manumit terz: nonuidetur deeore¬
stituendo sensisse. Sitm̃ ꝑerrorem
alt̾ius seruitutem ex ꝑiatur. int̾elli¬
gi cdatam. fidĩ conmissam lib̃tatem
placuit principi. Quidenim tam
contrarium ẽ ẜuituti. quam lib̾tas
Nec tñ quãi post mortem hr̃dis da¬
tauidebitur. quodeoꝑtinz. ut iii
uus einnalienauĩt: confestim lib̾tas
petant᷑. Nec prosit adimpediendã
lib̾tatis petitionem. si redemerit eũ
cuius semel conditio extitit. Idem
ꝓbandumest⁊ sinonuoluntaĩa a¬
lienatio abhr̃de factaest.nec re fraga¬
bitur quodnon ꝑ ip̃m alienatio
facta est. fuit enim quaĩstatuliber
⁊ quacumꝙ ratione conditio ĩpleta:¬

Expanded text:
ego discendi cupiditate, quam solam vivendi racionem optimam in octavum et septuagesimum annum etatis duxi, memor sum eius sentencie, quam dixi bellissime Aristo et Octauenus putabant hunc seruum, de quo quaereretur, fideicommissae hereditatis non esse, quia testator rogando heredem, ut eum manumitteret, non uidetur de eo restituendo sensisse: si tamen per eralterius seruitutem experiatur.' intellegi datam fideicommissam libertatem placuit principi: quid enim tam contrarium est seruituti quam libertas? nec tamen quasi post mortem heredis data uidebitur: quod eo pertinet, ut, si uiuus eum alienauerit, confestim libertas petatur nec prosit ad impediendam libertatis petitionem, si redemerit eum, cuius semel condicio extitit. idem probandum est et si non uoluntaria alienatio ab herede facta est: nec refragabitur, quod non per ipsum alienatio facta est. fuit enim quasi statuliber et quacumque ratione condicio impleta
Abbreviated transcription (Latin):
fundilegatum agnoiũt. sitñ pecĩe
legatum p̃p int uentum faldidie non
agnoiũt. cogendus est ⁊ pecuniã ac¬
cipere. habitalegis falcidie ratione.
⁊ seruo fidĩconmissaĩam lib̾tatem p̃¬
stare: cum semel fundi legatum agno¬
u̾it. ¶ Aduob hrdib Quitresseruos
habebant. petuit. ut duos exhis qͦs¬

Expanded text:
gatum adgnoverit, si tamen pecuniae propter interventum Falcidiae non adgnoverit, cogendus est et pecuniam accipere habita legis Falcidiae ratione et servo fideicommissariam libertatem praestare, cum semel fundi legatum adgnovit. A duobus heredibus qui tres servos habebat petit, ut duos ex his q
Abbreviated transcription (Latin):
Sedm hoc igitur.qͥuo quõ modo uende
temptauĩt ẜuũ. confestim peti potĩt
libtas. Nec quominus p̃st lib tatem
ꝓdĩt hr̃di: sicum redemĩt. qui a semel
extitit conditio. ¶Is cuilibtas de be¬
batur. suenͣit. siuult abhr̃de manumit¬
ti nonerit int̾ ueniendum ei. cũlnr̃s
p̃sens erit. emptor latitauit. Qm̃po¬
terat uti senatus consulitis. ut quasi
ex testam̃to aellibtatem ꝑueniat ¶S
cũĩ ficdi onmisso lib̾tas debebatura¬
beo q̃ui soluendo eranonerat. passẽ¬

Expanded text:
secundum haec igitur si quoquo modo uendere secundum haec igitur si quoquo modo uendere temptauerit seruum, confestim peti poterit libertas nec, quominus praestet libertatem, proderit heredi, si eum redemerit, quia semel exstitit condibatur veniit: si vult ab herede manumitti, non erit interveniendum ei, cum heres praesens erit, emptor latitabit: quoniam poterat uti senatus consulto, ut quasi ex testamento ad libertatem perveniat. Is cui ex fideicommisso libertas debebatur ab eo qui solvendo non erat pass
Abbreviated transcription (Latin):
b consequi legatum: quãsicaiũt sema¬
numissurum. d hac tunc demũ. si lar¬
giatur portio quam acceꝑit: ad ẜui p̃ci¬
um paratusq sit dñs. tantiuendeie eum.
alio quin exceptione doli. debebit lega¬
mi legatum fuissent: sirogatus fuiss
xoc. seriuũi manumit tere. noncogi fidĩ¬
conmissaiã lib̾tatem prãre: silegatũ
non accepit conftat.
conmisit. neẜuus neseruus alienam
seruitutem patiatur: exꝑiri põt. con¬
festimut fũit alienatus petẽ lib̾tatem
d ubialienatio nonest uoluntaria. s
necessitas alienandi excausa testatoĩs
p̃ncdeat. ꝓpe ẽ ut nondum debeat pr̃u
ficlĩconinissũ quod põt uicdi defunct᷑
nichil sensisse dehiu̾moĩ causa alie¬
nationis.
to seͥpserat illum ⁊ illum seruos meos
uenire nolo. sudeo cos noluit uenire¬
nunᷤ daĩ. ut siueniãt id lib̾tatem per¬
ueniant pranda erĩt libertas. Nam:
illi iudetur libtas relicta. dequolti
scͥptum est. nolo aliqñtibi suiant.

Expanded text:
atum, quam si cauerit se manumissurum sed hoc tunc demum, si largiatur portio quam accepit ad serui pretium paratusque sit dominus tanti eum uendere: alioquin exceptione doli debebit legami legati fuissent, si rogatus fuisset uiginti seruum manumittere, non cogi fideicommissam libertatem praestare, si legatum non caperet, constat. commisit, ne seruus alienam seruitutem patiatur experiri, potest confestim, ut fuerit alienatus, petere libertatem. sed ubi alienatio non est uoluntaria, sed necessitas alienandi ex causa testatoris pendeat, prope est, ut nondum debeat praestari fideicommissum, quod potest uideri defunctus nihil sensisse de huiusmodi casu alienationis.nto scripserat: 'illum et illum seruos meos uenire nolo'. si ideo eos noluit uenumdari, ut, si ueneant, ad libertatem perueniant, praestanda erit libertas: nam et illi uidetur libertas relicta, de quo ita scriptum est: 'nolo alii quam tibi seruiat'.
Abbreviated transcription (Latin):
exea cautione. Siduob pluribusue
adelicta fũnt bona. ⁊ con munem rem
⁊ con munes lib̃tos habebunt.⁊ secum
familiae herciscunde iuditio exꝑͥient᷑.¬
rus lib̃tatib siabsente hr̃de p̃tor pro¬
nuntiass: lib̾tatem deb̾i. ⁊ lib̾ẽ ⁊ defũc¬
ti lib̾tus. si ⁊ ẜuus eius fuit. aut hr̃dis
si seruus h̃elissit. Iimo ⁊ si si ne succes¬
sore hr̃s decesserit. conseruandã ẽe liber¬
tatem senatus senatus diui adrianitẽ¬
poribus censuit.
e.Ix.ad. Decem legata sunt. ⁊ rogat᷑¬
o est. legatarius stichum eͥmere. ⁊ manu¬
mirtere falciclia int̾ue̾nit.ẜmĩnoris
ẜuus. emi non põt quidam p᷑utant. do¬
drantem legati accipe debere. legatari¬
um. nec emere conpellendum Idẽpuͣ¬
tant ÷̃ sci seruũi suum rogatussit manu¬
mittere. ⁊ do drantem exlegato acce¬
perit non esse conpellenclum manu¬
mittere. Sideamus neutiq in hac
ĩp̃e aliud dicendũm sit  insũpĩore
sunt qui putant cogendum legarium

Expanded text:
interposuit. Si duobus pluribusue addicta fuerint bona, et communem rem et communes libertos habebunt et secum familiae herciscundae iudicio experientriis libertatibus si absente herede praetor pronuntiasset libertatem deberi, est et liber et defuncti libertus, si et seruus eius fuit, aut heredis, si seruus heredis sit. immo et si sine successore heres decesserit, conseruandam esse libertatem senatus Hadriani temporibus censuit.edictum. Decem legata sunt et rogatus est legatarius Stichum emere et manumittere: Falcidia interuenit et minoris emi seruus non potest: quidam putant dodrantem accipere debere legatarium nec emere compellendum. idem putant etiam si suum seruum rogatus sit manumittere et dodrantem ex legato acceperit, non esse compellendum manumittere. uideamus, ne utique in hac specie aliud dicendum sit. sed in superiore sunt qui putant cogendum legatarium
Abbreviated transcription (Latin):
meis. lib esto quesitũ ẽ: cum manente
eodem testam̃to. post aliquot annos
decesserit: nec illi que rele locus depam¬
philo cucarationes patronisit. a exte¬
stam̃to lib̾tatem sit consecutus. R di.
nichil ꝓponi: cur non sit consecutus.
marito. ꝑfidĩ conmissum libtates ser¬
iuis dedit. in q̃u̾ib sticho ãctoĩ miriti.
Que situm ẽ cum ab soentecdño. iftip̃ si¬
dem ꝓuntie adierint. ut lib̾tas sibi
p̃staretur: quãi ex iusta causa hr̃s abẽz.¬
⁊ p̃ses ꝓuintie pronuntiauĩt libtatẽ
debi. anagi cumsticho possit ut ratiõe
ac tus ase ad ministrati: peddere com¬
pellatur.& di non p̾osse. ¶xoridotẽ
dotem ⁊ alia̾res plures legauit: ⁊eius
fidĩ conmisit. ut a quilinũ ẜuũ ꝓpͥũ
mulieris ap̃ concilium manumit te¬
rrudnegiiut se facere debere. quod
ipsus ꝓprius eẽt. Quero anlib̾tas

Expanded text:
 liber esto': quaesitum est, cum manente eodem testamento post aliquot annos decesserit nec ullae querellae locus de Pamphilo circa rationes patroni sit, an ex testamento libertatem sit consecutus. respondit nihil proponi, cur non sit consecutus. marito per fideicommissum libertatem seruis dedit, in quibus et Sticho actori mariti: quaesitum est, cum absente domino isti praesidem prouinciae adierint, ut libertas sibi praestaretur, quasi ex iusta causa heres abe prouinciae pronuntiauerit libertatem deberi, an agi cum Sticho possit, ut rationem actus a se administrati reddere compellatur. respondit non posse. Uxori dotem et alias res plures legauit et eius fidei commisit, ut Aquilinum seruum proprium mulieris apud consilium manumitteret: id negat se facere debere, quod ipsius proprius esset: quaero, an libertas
Abbreviated transcription (Latin):
comuẽ. equis portionibus scͥpsithr̃¬
des. Item alio capite herotem ẜ uũ
meum. qui: sillus uocatur. lib̾m ẽe
uolo. si uuorimee placeat. Cum itaq
seiauxor lutii titii abstinũt eadẽ ab
hr̃ditate.⁊ ex substitutione portio eiꝰ
adtitiam filiam ꝑuenĩt: Quero ãneͦ¬
roti quiꝯ si pupillus uocatur. exhis
uerbis supra seͥptis̃ lib̾tas conpetat.
Mddesł heroti quodutor testatari

Expanded text:
communem aequis portionibus scripsit herecommunem aequis portionibus scripsit heredes. item alio capite: 'Erotem seruum meum, qui et Psyllus uocatur, liberum esse uolo, si uxori meae placeat'. cum itaque Seia uxor Lucii Titii abstinuerit ab eadem hereditate et ex substitutione portio eius ad Titiam filiam peruenerit, quaero, an Eroti, qui et Psyllus uocatur, ex his uerbis supra scriptis libertas competit. Modestinus Eroti, quod uxor test
Abbreviated transcription (Latin):
Sebona ficle emptoritracdieistimand¬
ut in i aiuiissum constituendam ãcͥ¬
tionem. exemplo eus. quilibi hoĩs
emptorem simulata. ẜ uitute decepit.
Ego quoq arbitror. ut putem recte
aduersus uenditos actionem conpe¬
tere. ⁊ magis similemiuderistatuli¬
bero. qui pndie quam extestam̃to ad
lib̾tatem ꝑueniret: idẽ fieĩ passus ẽ.
conmissi ẜ uo lib̾tatem dare sine tuto
cumfirmus titiano trãgẽdo tres le¬
gass. ⁊ ad ieciss. tibi conm̃donecui
alii seruant: publicatis bonis tti¬
ani rescͥpsit de here eospublice minu¬
mitti. ¶ Et legataĩus nonminus ꝗͣ
hr̃s. rogaĩ põt ẜ uũmanumit tere. ⁊
si ante manumissionem decesserit
hr̃ditate fisco uendicata. qm̃ tãcͥite
quis rogatus erat ei quicaꝑe nonpore¬
rat resfituere br̃ditatem.⁊ directo
ꝑ fidĩ conmissum datas lib̾tates: de
moram nonstudio manumissorias
fortuito patiatur. Nemanumit te¬
retur. lib̾m quidem non pari. s cogi¬
tur quimanumit tere debuit. natũ

Expanded text:
 emptori tradi: existimas in manumissum constituendam actionem exemplo eius, qui liberi hominis emptorem simulata servitute decepit? ego quoque adducor, ut putem recte adversus venditos actionem competere et magis similem videri statulibero, qui pridie, quam ex testamento ad libertatem perveniret, idem fieri passus est. commissi seruo libertatem dare sine tutorcum Firmus Titiano tragoedos tres legasset et adiecisset: 'quos tibi commendo, ne cui alii seruiant', publicatis bonis Titiani rescripsit debere eos publice manumitti. Et legatarius non minus quam heres rogari potest seruum manumittere et, si ante manumissionem decesserit, unt hereditate fisco uindicata, quoniam tacite quis rogatus erat ei, qui capere non poterat, restituere hereditatem, et directo et per fideicommissum datas libertates debemoram non studio manumissoris, sed fortuito patiatur, ne manumitteretur, liberum quidem non pariet, sed cogetur qui manumittere debuit natum
Abbreviated transcription (Latin):
R. l.iii. pand̃. Is qui excausa fidĩcõ¬
missi manumissurus ẽ. nullo modo de¬
teriorem eius sui conditionẽ facẽ põt
Ido nec uendere eum int̃dum aluipõt
ut abeo ciutraditus ẽ. manumit tatur
Et sitradidĩt illum redimere cogitur
⁊ manumit tẽ. Int̃ ẽ it non numquã
a senẽ potius manumit ti quã auiuene
conmissum dãi possunt. ⁊ quidem lar¬
quib eiudent̃. uo luntas testatoris
cumtibiuisũ fuĩt manumit tere. uti¬
ut̃ datur fidĩom missaria lib̾tas.

Expanded text:
ro tertio pandectarum Is qui ex causa fideicommissi manumissurus est nullo modo deteriorem eius servi condicionem facere potest: ideoque nec vendere eum interdum alii potest, ut ab eo cui traditus est manumittatur, et, si tradiderit, redimere illum cogitur et manumittere: interest enim nonnumquam a sene potius manumitti quam acommissum dari possunt et quidem larquibus euidenter uoluntas testatoris 'Cum tibi uisum fuerit manumittere' utiliter datur fideicommissa libertas.
Abbreviated transcription (Latin):
tendisunt abeo. cui addita sunt bo¬
na. ¶ Ad dita demum bonauolu̾it
siicdonee creditõibus cautũ fuit de
solido.q cuiq debetur. Ergocauen¬
dum est ⁊donee. Quid ẽ idonee sa¬
tis datoutiq aut pignõib cdatis .Rx.¬
Et siei fides habita fũit. ꝓnut ten¬
di sine satis datiome. icdone.e cautũ
iudebitur. Creditõib caũi: quem¬
admodum deb. utrum singłis an
uõ om̃ium nom̾ine uni: ab ipsisere¬
ato. ⁊ oportẽt offitio iudieis conftr¬
tui. conuenire creditores unũmꝰq
creare cui caueatur omniũ nomi¬
ne Illud iudendum est. ancauĩde¬
br creditõib ⁊ sic addicibona. an
uõ sub conditione haee sunt: ad dicẽ¬
da si fui̾t cautum: ⁊ puto idsie cõp̃¬
hendendum dec̾rcto. s iõmĩa excon¬
stitutione diuimarei facta sunt de
solido utique sic accipiemus. desor¬

Expanded text:
tendi sunt ab eo, cui addicta bona sutendi sunt ab eo, cui addicta bona sunt. Addici ita demum bona uoluit, si idonee creditoribus cautum fuerit de solido, quod cuique debetur. ergo cauendum est idonee. quid est idonee? satisdato utique aut pignoribus datis. sed si ei fides habita fuerit promitten‹t›i sine satisdatione, idonee cautum uidebitur. Creditoribus caueri quemadmodum debet, utrum singulis an uero omnium nomine uni ab ipsis creato? et oportet officio iudicis constitui conuenire creditores unumque creare, cui caueatur omnium nomine. Illud uidendum: ante caueri debet creditoribus et sic addici bona, an uero sub condicione haec sunt addicenda, si fuerit cautum? et puto sic comprehendendum decreto 'si omnia ex constitutione diui Marci facta sint'. 'De solido' utique sic accipiemus 'de sor
Abbreviated transcription (Latin):
o. quod mag̃ erit ꝓbandum. Addie¬
tis itaꝙ bonis directe lib̾tates puẽ
date statim conpetunt. Ex die. cũ
diesuenĩt. Conditionales: cum cõ¬
ditio extitĩt. Nec erit ab dere existi¬
mare. ⁊̃ p̃ndente conditione lib̾ta
tum. liez om̃s sub conditione date
sint constitutionẽ locumhr. U br
eñi lib̃tati spẽs est. ĩbidicendũ est
uł modica data occasione. quodsi¬
ne dampno creditorum futurũ ẽ
aditionẽ admit tendam. ¶ Si sub
conditione dandorum decemlib̃¬
tas datasit: siue hr̃didare uissussit
qui lib̾tatem accepit. siue non sit
dietum andando ei cuibona ad¬
dicenda sunt: ꝑueniat adlib̾tatẽ
queripõt. Et mag̃ est ut ei daride¬
beat. cuibona additasunt ⁊ quasi
trans lata cõnditio uideatur. Certe
siali quam hr̃di clareuissussit. ipsicu
I uissus est clabit. ¶Hn qui fidei¬
conmissamͣ libtatem acͤceꝑant. non
statim ubi bona addictasunt. lib̾i
sunt: s fidĩ conmissam libtatem p̾¬
sunt consequi. hocͤ manumanumit¬

Expanded text:
o? quod magis erit probandum. addictis itaque bonis directae libertates pure datae statim competunt, ex die, cum dies uenerit, condicionales, cum condicio extiterit: nec erit ab re existimare etiam pendente tium, licet omnes sub condicione datae sint, constitutionem locum habere: ubi enim libertatis spes est, ibi dicendum est uel modica data occasione, quod sine damno creditorum futurum est, addictionem admittendam. Si sub condicione dandorum decem libertas data sit, siue heredi dare iussus sit qui libertatem accepit siue non sit dictum cui, an dando ei cui bona addicenda sunt perueniat ad libertatem, quaeri potest: et magis est, ut ei dare debeat, cui bona addicta sint, quasi translata condicio uideatur. certe si alii quam heredi dare iussus sit, ipsi, cui ‹i›us‹s›us est, dabit. Si qui fideicommissam libertatem acceperunt, non statim ubi addicta bona sunt liberi sunt, sed fideicommissam libertatem possunt consequi, hoc est manumit
Abbreviated transcription (Latin):
uĩt hr̃ditatem facilius ꝓbabitur ces¬
sare libtatem. nisssiquis uerba conslitu¬
tionis secutus. dixĩt eum̃ ᷑ sibͥi smput᷑ale
debere. qui ad dici sibi sub hac conditi¬
one bonauoluit. ut lib̾tates com pe¬
tant ¶ Si quis autem eremplum adi õ
te hr̃ditas fuit secutus. directe lib̾tates
tores. ¶Sibona fuĩt fisconon agͣnita
eaq ad dita sibtatis cons uande gr̃a.
anpossit fiscus postea agnoscere : mag̃
est nepossit. Plane siñcertioratis p̃fẽc¬
tiͦs er̃ario bona fuerunt lib̾tatis con¬
ẜuande causa adlicta: uidendũ ẽ
an constitutioni locussit. ⁊ siquidem ta¬
lia fuerunt: ut agnoscidebent adic¬
tio deͥssat. diuõnon fu̾it addictionilo

Expanded text:
it hereditatem, facilius probabitur cessare libertatem, nisi si quis verba constitutionis secutus dixerit ipsum sibi imputare debere, qui addici sibi hac condicione bona voluit, ut libertates competant. si quis autem exemplum aditae hereditatis fuerit secutus, directae libertates tores. Si bona fuerint a fisco non adgnita eaque addicta libertatis conseruandae gratia, an possit fiscus postea adgnoscere? et magis est, ne possit. plane si non certioratis praefectis aerario bona fuerunt libertatis conseruandae causa addicta, uidendum est, an constitutioni locus sit. et si quidem talia fuerunt, ut adgnosci deberent, addict: si uero non fuerunt, addictioni lo
Abbreviated transcription (Latin):
rogatus manumittere. numquid
cess constitutio. quodlegatis nonde¬
bitis. nec lib̾tates possunt deberi ma¬
gisq est. ut idem fauorsit. Om̃ibus:
eñi gn̾alit̃ uoluit lib̾tatem p̃stare
quib conꝑeter. sih̃ditas adita fuis¬
s ¶ Eadem constitutio ꝓspexit. ut
si fiscus bona aelmiserit quelihtates
competant. Ergosiue uacent bõa
fiseo spernente. siueagnoiũt. cõsti¬

Expanded text:
rogatus fuerit manumittere, numquid rogatus fuerit manumittere, numquid cesset constitutio, quod legatis non debitis nec libertates possunt deberi? magisque est, ut idem fauor sit: omnibus enim generaliter uoluit libertatem praestare, quibus competeret, si hereditas adita fuisset. Eadem constitutio prospexit, ut, si fiscus bona admiserit, aeque libertates competant: ergo siue iacent bona fisco spernente siue adgnouerit, const