comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pitore maris constituta. nec erat tẽ uirtus romanis ut
sisti possent. quia & pestilentia que sub narsete facta
plurimos inguinaria pestis ex uenetus ertinerta st
post annũ quẽ fiusse diximꝰ ubertatis. fames nimia
paruens uniusa italiã deuastabat Certũ ẽ aut̃ tẽ
ubom multos secũ ex diũsis quas uel alu reges
uel ipse ceꝑat gentib ad italiã addirisse. unde usq
hodie in quib habitant uicos. gepidos. uulgares.
sarmatas pan nonios. sueuos. noricos. siue alus huiꝰ¬
obsidionẽ ꝑferens. tandẽ se aͥbom & langobardis obsi¬
dentibus tradidit Inquã cũ albom ꝑ portã q̃ dr̃¬
scĩ iołs ab orientalis urbis parte uitroir&. equus
eiꝰ in porte medio concidens quãuis calcarib stimi¬
latus. quãuis hinc inde hastarũ ũberib cȩsus non
poterat cleuari. Tc̃ unus. ei̾sdẽ langobardis talit̃
regẽ alloquutus ẽ dicens. Memento dnẽ rex. quale

Expanded text:
littore maris constituta. Nec erat tunc virtus Romanis, ut littore maris constituta. Nec erat tunc virtus Romanis, ut resistere possent, quia et pestilentia, quae sub Narsete facta est, plurimos in Liguria et Venetiis exstinxerat, et post annum quem diximus fuisse ubertatis fames nimia ingruens universam Italiam devastabat. Certum est autem tunc Alboin multos secum ex diversis quas vel alii reges, vel ipse ceperat, gentibus ad Italiam adduxisse, unde usque hodie eorum in quibus habitant vicos, Gepidos, Bulgares, Sarmatas, Pannonios, Suavos, Noricos, sive aliis hujuobsidionem perferens, tandem se Alboin et Langobardis obsidentibus tradidit. In quam cum Alboin per poris ab orientali urbis parte introiret, equus eius in portae medio concidens, quamvis calcaribus stimulatus, quamvis hinc inde hastarum verberibus caesus, non poterat elevari. Tunc unus ex eisdem Langobardis taliter regem adlocutus est dicens: "Memento, domine rex, qualem
Abbreviated transcription (Latin):
filium fugiens. intra eã ueniss&e latebrã Igitur post¬
quã de italie prountus uł ipsius nomine intra quã
res gestas describimꝰ suffitient̃ ẽ dictũ. nc̃ ad historie
ordinẽ recleamus:
Nibom igitur liguriam introiens. indictione ingre¬
diente tercia. t̃cio nonas septẽbris. sub tẽporib hono¬
rati archiep̃i mediolanũ ingressus est. Dehinc uniũs as
ligurte. ciuitates p̃t has q̃ in littore maris sunt poene
nuensẽ urbẽ cõfugit Paulus qͦq patriarcha annis duo¬
decĩ sacerdotiũ gerens. ab hac luce subtractus ẽ. regen¬
dã quoq eccł̃am probino reliquit. IxiU ui¬
icinensis eo tẽpr̃ ciuitas ultra tres annos obsidionẽ
ꝑferens. se fortit̃ cõtinuit. langobardorũ exercitii
procul iuxta ea ab occidentali parte residente.
uterĩ albom ciectis militib inuasit omnũa usq ad tusciã
prop̾tꝰ. romã &e rauennã. uł aliqua castella q̃ erant in

Expanded text:
us Iovem, suum filium, fugiens, intra eam invenisset latebram. – Igitur postus Iovem, suum filium, fugiens, intra eam invenisset latebram. – Igitur postquam de Italiae provinciis vel ipsius nomine, intra quam res gestas describimus, sufficienter est dictum, nunc ad historiae ordinem redeamus. in igitur Liguriam introiens, indictione ingrediente tertia, tertio Nonas septembris, sub temporibus Honorati archiepiscopi Mediolanum ingressus est. Dehinc universas Liguriae civitates, praeter has quae in litore maris sunt positae, nuensem urbem confugit. Paulus quoque patriarcha annis duodecim sacerdotium gerens, ab hac luce subtractus est regendamque ecclesiam Probino reliquit. 26. Ticinensis eo tempore civitas ultra tres annos obsidionem perferens, se fortiter continuit, Langobardorum exercitu non procul iuxta ea ab occidentali parte residente. nterim Alboin, eiectis militibus, invasit omnia usque ad Tusciam, praeter Romam, et Ravennam, vel aliqua castella, quae erant in
Abbreviated transcription (Latin):
insulã properantes. grecoꝵ gladus extincta st̃. Alia uͦ
centũ milia in galliciã ingressa prinũ galli greci p̾ea
uͦ galathe appellati sunt. Et hu sunt quib doctor gen¬
tiũ scripsit epłam paulus. Centũ milia quoq galloꝵ
que in italia remanserunt. ticinũ mediolanũ q ꝑgamũ
brexiãq construentes cis alpine gallie regioni no¬
m̃ dederunt Istiq sunt galli senones qui olĩ urbẽ
alpes ẽ uocitamus.¬
talia quoq que bas proiuntias contin&e. ab italo sicu¬
lorũ duce qui ea antiquitꝰ inuasit. nom̃ accepit.
siue ab hoc italia dr̃. quia magni in ea boues hoc ẽ
itab habentur. Ab eo nãq qd ẽ italus ꝑ diminutionẽ
licos una littera addita altera mutata uitulus appellatu
talia ceiã ausonia dr̃. ab ausono IXU
ulixis filio Primitus tam̃ benẽuentana regto hoc
nomine appellata ẽ. Postea uͦ tota sic cepit italia uocitar

Expanded text:
insula properantes, Graecorum gladiis extincta sunt; alia vero insula properantes, Graecorum gladiis extincta sunt; alia vero centum milia in Galatia ingressa, primum Gallogreci, postea vero Galatae appellati sunt. Et hi sunt quibus Doctor gentium scripsit Epistolam Paulus. Centum millia quoque Gallorum, quae in Italia remanserunt, Ticinum, Mediolanumque, Bergamum, Brexiamque construentes, Cisalpinae Galliae regioni nomen dederunt. Istique sunt Galli Senones, qui olim urbem Alpes est vocitamus24. Italia quoque, quae has provincias continet, ab Italo Siculorum duce, qui eam antiquitus invasit, nomen accepit. Sive ob hoc Italia dicitur, quia magni in ea boves, hoc est itali, habentur. Ab eo namque quod est italus per diminutionem, licet una littera addita altera immutata vitulus, appellatur. Italia etiam Ausonia dicitur ab Ausono, Ulixis filio. Primitus tamen Beneventana regio hoc nomine appellata est; postea vero tota sic coepit Italia vocitari
Abbreviated transcription (Latin):
aut̾ aꝑditione nomiatur. cicius enĩ ibi solis feruorib
de siculi q ducis pprũ nomine nunccupatur: Septi¬
ma decima corsica ẽ. Sctaua decima sarcdinia pomt᷑.
que utreq tirrenis fluctib ambiuntur. Porro corsica
iduce suo corso. sardinia a serde herculis filio nominat᷑
appeliasse. Inde ẽ qd donatꝰ grãmaticus in ex positione
urgilit mantuã in gallta ẽẽ dixit. Indeꝙ est. qd in
pomana lege legitur. ariminĩ in gallia constitutum.
i quide antiquissimci tempore brennis rer gallorũ qui
apud senonas regnabat. cũ trecentis milib gallorũ senonũ
ad italia uenit. eã q usq ad senogalliã que agallis seno¬
nib uocitata ẽ. occupauit. Causa aut̃ cur galli inita¬
liã uenert hȩc fuisse describitur. Dũ enĩ uinũ degustas¬
sent ab italia delatũ. auiditate uini in lecti aditaliam
transierunt. Horũ centũ milia ñ longe ad helfos

Expanded text:
autem a perditione nominatur: citius enim ibi solis fervoribusautem a perditione nominatur: citius enim ibi solis fervoribusde Siculique ducis proprio nomine nuncupatur. Septima decima Corsica; octava decima Sardinia ponitur. Quae utraeque Tyrrenis fluctibus ambiuntur. Porro Corsica a duce suo Corso, Sardinia a Sarde, Herculis filio, nominatuappellasse. Inde est, quod Donatus grammaticus in expositione Virgilii Mantuam in Gallia esse dixit; indeque est, quod in Romana historia legitur Ariminum in Gallia constitutum. Siquidem antiquissimo tempore Brennus rex Gallorum, qui aput Senonas urbem regnabat, cum trecentis milibus Gallorum Senonum ad Italiam venit eamque usque ad Senogalliam, quae a Gallis Senonibus vocitata est, occupavit. Causa autem cur Galli in Italiam venerint haec fuisse describitur. Dum enim vinum degustassent ab Italia delatum, aviditate vini inlecti ad Italiam transierunt. Horum centum milia non longe a Delphos
Abbreviated transcription (Latin):
prouintiã estimo computari. quia in catalogo ꝓuintiani
ualis iinime ab antiquis descripta ẽ. diquis autẽ hano
ꝑse ꝓuintiã ẽe uera ratione cõꝓbauerit hui rationalis
sententia modis om̃ib erit ten̾enda. Quarta decima
saniniũ iter campaniã. & mare adriaticũ apuliã q a
piscariã incipiens habetur. In hac sunt urbes theate
aufidenã hisertua & antiquitate cũsupta samniũ aquo
tora ꝓuuatia nominatur & ipsa harũ proruntiarum
caput. ditissima beneuentus. Porro samnites nomen
arcepeoll ab hastis quas ferre solebant. quasq gnetissa¬
mta appelant. Qiunta decima piuntiarũ ẽ apulia cõ¬
sotiata sibi ealab̾ria. intra quã est regio salentina
Ice ab ocetesente ł africo habre samniũ ce iucantã. asolis
Tenertu adbriatisp pelago finitur. Hec ht̃ urbes suta opu¬
lentase. luceriã. sepontũ. canusiũ agerentia. brondusium
milib extenditur. aptã mercimonus ydrontũ. Aplia

Expanded text:
provinciam extimo computari, quia in catalogo provinciarum provinciam extimo computari, quia in catalogo provinciarum Italie minime ab antiquis descripta est. Si quis autem hanc per se provinciam esse vera ratione comprobaverit, huius rationabilis sententia modis erit omnibus tenenda. Quarta decima Samnium inter Campaniam et mare Hadriaticum Apuliamque, a Piscaria incipiens, habetur. In hac sunt urbes Teate, Aufidena, Hysernia et antiquitate consumpta Samnium, a qua tota provincia nominatur, et ipsa, harum provinciarum caput, ditissima Beneventus. Porro Samnites nomen accepere olim ab hastis quas ferre solebant, quas Greci saynia appellant. Quinta decima provinciarum est Apulia, cumsociata sibi Calabria, intra quam est regio Salentina. Hec ab occidente vel africo habet Samnium et Lucaniam, a solis vero ortu Hadriatico pelago finitur. Hec habet urbes satis opulentas: Luceriam, Sepontum, Canusium, Agerentiam, Brundusium milibus extenditur, aptam mercimoniis Ydrontum. Apulia
Abbreviated transcription (Latin):
& fiamminiã a constrati suusq ab urbe roma ueni¬
unt & ab eorũ uocabulis aquib sunt constructȩ ta¬
lib nominib appellari. Fost flamminiã duodecima
picenꝰ occurrit. habens ab austro appenuinos montes.
ex altera uͦ parte adriaticũ mare. Hec usq ad fluuiũ
piscariã ꝑtendit. in qua sut ciuitates. firmus: asculus.
lago nomen dedit. Huuius habitatores cũ sabinis illuc
properarent. in eoꝵ uerillo picus consedit. atq hac
de causa ꝑicenus nomen accepit. Porro tertia decima
ualeria ẽ. cui ẽ nursia adnexa. int̾ umbriã & cãpaniã.
picenũq consistit. que ab oriente sannitũ regionem
adtingit. Huiꝰ pars occidua quę ab urbe roma in¬
itiũ capit. olĩ ab rusticorii populo etruria dicta ẽ
Dec hab& urbes tiburĩ carsilis reatae fur conam
aẜ peuaternli regionẽ ꝙ marsorũ. & corũ lacũ qui facũ
appellatiu. Marsorũ quoq regionẽ ideo intia ua sacii

Expanded text:
et Flaminiam a constratis viis, que ab urbe Roma veniet Flaminiam a constratis viis, que ab urbe Roma veniunt et ab eorum vocabulis a quibus sunt constrate, talibus nominibus appellari. Post Flaminiam duodecima Picenus occurrit, habens ab austro Appenninos montes, ex altera vero parte Hadriaticum mare. Hec usque ad fluvium Piscariam pertendit; in qua sunt civitates Firmus, Asculus elago nomen dedit. Huius habitatores, cum a Savinis illuc properarent, in eorum vexillo Picus consedit, atque hac de causa Picenus nomen accepit. Porro tertia decima Valeria, cui est Nursia annexa, inter Umbriam et Campaniam Picenumque consistit, que ab oriente Samnitum regionem attingit. Huius pars occidua, que ab urbe Roma initium capit, olim ab Etruscorum populo Etruria dicta est. Hec habet urbes Tiburim, Cassiolim, Reate, Furconem et Amiternum regionemque Marsorum et eorum lacum qui Fucinus appellatur. Marsorum quoque regionem ideo intra Valeriam
Abbreviated transcription (Latin):
minia diuidunt. in qua sunt ciuitates. ferronianꝰ
& monte belliu bobiũ. & urbinũ. nec non & oppidũ
qd uerona appellatur. Alpes autẽ appennine dicte
romã tendentes. transitũ habuerunt. Dunt qui
porro emilia a liguria incipiens. int̾ apenninas
alpes. & padi fluenta uersus rauennã ꝑgit. He ͤ
locupletib urbib decorata. placentia scilicoe ce par¬
ma. atq regio & bononia corneliiq foro ciuius
castrũ imolas appellatur. Ettiterunt quoq
qui emiliã & ualeria. nursiaq unã prouintiam di¬
perent. sed horũ sententia stare ñ potest. quia inter
miliam & ualeriã. nursiãq tuscia & umbria sunt
constitte. IXUIII¬
ehinc undecima prouintiarũ est. flãminia que
nt̃ apenninas alpes. & mare adriaticũ est posita
n qua nobilissima urbiũ rauenna & quinq alie
tiuitates consistunt. que greco uocabulo pentape¬
ĩ appellantur. Constat autẽ emiliã & aureliam

Expanded text:
minia dividunt; in qua sunt civitates Feronianus minia dividunt; in qua sunt civitates Feronianus et Montemvellium, Bobium et Orbinum, necnon et oppidum que Verona appellatur. Alpes autem Appennine dicte Romam tendentes, transitum habuerunt. Sunt qui porro Emilia a Liguria incipiens, inter Appenninas Alpes et Padi fluenta versus Ravennam pergit. Hec locupletibus urbibus decoratur: Placentia scilicet Parmaque, Regio et Bononia Corneliique Foro, cuius castrum Imolas appellatur. Extiterunt quoque qui Emiliam et Valeriam Nursiamque unam provinciam dicerent. Sed horum sententia stare non potest, quia inter Emiliam et Valeriam Nursiamque Tuscia et Umbria sunt constitute. Dehinc undecima provinciarum est Flaminia, que inter Appenninas Alpes et mare est Hadriaticum posita; in qua nobilissima urbium Ravenna et V alie civitates consistunt, que greco vocabulo Pentapolim appellantur. Constat autem Aureliam Emiliamque
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ dicta ẽ. qd̃ imbrius suꝑ fuerit cũ a quosa
clades olim populos deuastara. IXUII¬
eptiora quoq ꝓuntia campama. ab urbe roma usq
iã siler lucanit fiuuiũ producitur. In qua opulen¬
tissime urbes. capua neapolis. & salernus. constitute st̃
Que ideo campania appellata ẽ. quia ꝓpt̃ uberrimam
capuȩ planitiẽ. ceterũ ex marima parte montuosaẽ
orro octaua lucania. que nomĩ alucio quodã accepit
a silere fluiuo inchoat cũ britia. quȩ ita aregine
quandã sue nomine appellata ẽ. usq ad fretũ sicu¬
lũ ꝑ ora maris tirreni sicut & due suꝑiores der¬
trũ italie cornu tenens ꝑgit. In qua pestus. & la¬
inus cassianũ. &e consentia regiũ q sunt posite ciu¬
tates. Nona deniq ꝓuincia in apenninis alpibus
nuncupatur. que inde originẽ capiunt. ubi sco¬
tiarũ alpes finiuntur. He appennine alpes ꝑme
diã italtã ꝑgentes tuscia ab emilia umbriaq a flã¬

Expanded text:
autem dicta est, que imbribus superfuerit, cum aquosa autem dicta est, que imbribus superfuerit, cum aquosa clades olim populos devastaret. Septima quoque provincia Campania ab urbe Roma usque ad Siler, Lucanie fluvium, producitur, in qua opulentissime urbes Capua, Neapolim et Salernus constitute sunt. Que ideo Campania appellata est propter uberrimam Capue planitiem, ceterum ex maxima parte montuosa est. Porro octava Lucania, que nomen a quodam luco accepit, a Silere fluvio inchoat cum Britia, que ita a regine sue quondam nomine appellata est, usque ad fretum Siculum per oram maris Tyrrheni, sicut due superiores, dextrum Italie cornu tenens, pertingit. In qua Pestus et Lainus, Cassianum et Cosentia Regiumque sunt posite civitates. Nona denique provincia in Appenninis Alpibus computatur, que inde originem capiunt, ubi Cottiarum Alpes finiuntur. He Appennine Alpes, per mediam Italiam pergentes, Tusciam ab Emilia, Umbriamque a Fla
Abbreviated transcription (Latin):
breuit̃ adtingamꝰ. Scd̃a ꝓuntia ẽ liguria. a legendis
idẽ collegendis leguminib quoꝵ satis ferat ẽ nommat᷑.
in qua mediolanũ e. & ticinus. que alio nomine
habitare noscuntur. IXUI¬
uinta uͦ ꝓuntia alpes scotie dñr que sic ascotiorege
qui neroius tẽpore fuit appellatȩ sunt. Hec aliguria in
eurũ uersus usq ad mare tiyrrenũ extenditur. ab occiduo
uꝰ gallorũ fiib copulatir. In hac aquis ubi aque calide
sunt dertonẽ & monasteriũ bobiũ genua quoque &
saona ciuitates habentur. Sexta ꝓuncia tuscia eft.
que ature qd̃ ppłs illuiꝰ suꝑsticiose in sacrifitus dõrũ
suoꝵ incendere sol&e. sic appellata ẽ hec haboe intra
se circũ uersus aurelia. ab oriente uͦ parte ubriam.
n hac prouintia roma que olĩ totus mundi caput
extitit constituta ẽ. In umbria uͦ istius in parte ponit
perusiũ. & lacus. ditorius spoletũq consistunt. U̾mbria

Expanded text:
breviter attingamus. Secunda provincia Liguria a legendis, breviter attingamus. Secunda provincia Liguria a legendis, id est colligendis, leguminibus, quorum satis ferax est, nominatur, in qua Mediolanum est et Ticinus, que alio nomine habitare noscuntur. Quinta vero provincia Alpes Cottie dicuntur, que sic a Cottio rege, qui Neronis tempore fuit, appellate sunt. Hec a Liguria in eurum versus usque ad mare Tyrrhenum extenditur, ab occiduo vero Gallorum finibus copulatur. In hac Aquis, ubi aque calide sunt, Dertona et Monasterium Boium, Genua quoque et Saona civitates habentur. Sexta provincia Tuscia est, que a ture, quod populus illius superstitiose in sacrificiis deorum suorum incendere solebat, sic appellata est. Hec habet intra se circium versus Aureliam, ab orientis vero parte Umbriam. In hac provincia Roma, que olim totius mundi caput extitit, est constituta. In Umbria vero, que istius in parte ponitur, Perusium et lacus Clitorius Spoletiumque consistunt. Umbria
Abbreviated transcription (Latin):
tes uenetiȩ exceptis pataunũ & montẽ silicis. & man¬
tuã cepit. Uenena enĩ ñ solũ in paucis insulis quas
nc uenetias dicimꝰ constat. sed eiꝰ t̃mmos a paimonie¬
finib. usq ad duam fiuuiũ ꝓtelatos. probatur anna¬
libus libris in quib ꝑgamꝰ ciuitas ẽẽ legit᷑ uenetiarũ
Hã &e de lacu benaco. in historiis ita legimꝰ. Benacus
lacus uenetiarũ. de quo mincius fuiuius egreditur
E neti enĩ licet apud latinos una littera adoatur.
grece laudabiles uocantur. Uenetia &tam histria
conectitur. & utreq ꝓ una ꝓiuncia habentur
istria aut̃ ab histro fiumine cognominatur que
scđm romanã historiã ãplior quã nc̃ ẽ fuisse per¬
hibetur. Hiũ uenetie aquilera ciuitas extuitc̃apiid.
ꝑqua nẽ forũ iuli ita dictũ qd̃ uilius cesar negoti¬
Pationis forũ ibi statuerat haberi. Ix
pon abre ẽs arburor. si ceiã ceteras italie ꝓuntias

Expanded text:
tes, exceptis Patavio, et Montesilicis, et Mantes, exceptis Patavio, et Montesilicis, et Mantua, cepit. Venetia enim non solum in paucis insulis, quas nunc Venetias dicimfinibus usque Adduam fluvium protelatur. Probatur hoc annalibus libris in quibus Pergamus civitas esse legitur Venetiarum. Nam et de lacu Benaco in historiis ita legimus: «Benacus lacus Venetiarum, de quo Mincius fluvius egreditur». Eneti enim, licet apud Latinos una littera addatur, grece laudabiles dicuntur. Venetie enim cum Histria connectitur et utreque pro una provincia habentur. Histria autem ab Histro fluvio cognominatur, que, secundum Romanam historiam, amplior quam nunc est fuisse perhibetur. Huius Venetie Aquileia civitas extitit caput, pro qua nunc Forum Iulii, ita dictum quod Iulius Cesar negotiationis forum ibi statuerat, habetur. Non ab re esse arbitror si etiam ceteras Italie provincias
Abbreviated transcription (Latin):
ep̃s ordinatꝰ ẽ. atq in eodẽ loco digno tumulatus ho¬
nore quiescit. Hic beati martini uitã quatuor in li¬
bris heroico ũsu contexuit. & multa alia maximeq
hymnos singularũ festã & p̃cipuę ad singulos a¬
micos uersiculos nulli poetarũ scđs. suaui &e diserto
sermone cõposuit: Ad cuiꝰ ego tumulũ cũ illuc
loci abbate. hoc epytafiũ scribendũ. contesui.
ngenio clarus sensu celer ore suauis.
Uuis dulce melos pagina multa canit.
ortunatus apex uatũ uenerabilis actu.¬
iscimus hec monstrant carpere lucis iter.
elu que tantis decoraris gallia genimis.
Lumine de quarũ nor tibi tetra fugit.
Hos modicos sũpsi plebeio carmine uersus.
Ne tuus in populis scẽ laterae honor
R erlde uicẽ misero. ne iuidice sꝑnar ab equo
Eximius meritis posce beate precor
Hȩc paucis de tanto uiro. ne eiꝰ uitã sui ciues fundit̾
ignorarent delibauimꝰ. nc̃ ad historiȩ seriẽ reutamur:¬

Expanded text:
episcopus ordinatus est, atque in eodem loco digno tumulatus hoepiscopus ordinatus est, atque in eodem loco digno tumulatus honore quiescit. Hic beati Martini vitam quattuor in libris heroico versu contexuit, et multa alia maximeque ymnos singularum festivitatum et praecipue ad singulos amicos versiculos, nulli poetarum secundus, suavi et disserto sermone conposuit. Ad cuius ego tumulum, cum illuc loci abbate, scribendum contexui. Ingenio clarus, sensu celer, ore suavis, Cuius dulce melos pagina multa canit, Fortunatus, apex vatum, venerabilis actuiscimus: haec monstrant carpere lucis iter. Felix quae tantis decoraris, Gallia, gemmis: Lumine de quarum nox tibi tetra fugit. Hos modicos prompsi plebeio carmine versus, Ne tuus in populis, sancte, lateret honor. Redde vicem misero, ne judice spernar ab aequo Eximius meritis posce, beate, precor. Haec paucis de tanto viro, ne ejus vitam sui cives funditus ignorarent, delibavimus; nunc ad historiae seriem revertamur
Abbreviated transcription (Latin):
beati martini confessoris constructũ ꝓpinquã hãba
fenestrã in qua lutcerna ad exbendũ lum̃ est cons¬
tuta. De cuĩ oleo mox sibi isti fortunatus scilicor
& felix dolentia lumina tetigerunt. ilico dolore
fugato salutẽ quã optabant adeptisunt Quade
causa fortunatus in tamtũ martinũ uenerat᷑ ẽ.
ut relicta patria paulo antequã langobardi traliam
uiuaderent. turonis ad eius dẽ beati uiri sepulcrum
properar&e: qui sibi ut in suis ipse carminibus refert.
illuc ꝓperandi ꝑ fluentilia menti & re unã. ꝑq osupĩ
& alpem uilia. ꝑ q auguntũ castrũ drauũq & birrũ
fluuios acbriones. & augustã ciuitatẽ. quã uir dõ elec¬
& lech fiuentant iter fuisse describit. qui postquã
turonis uirta uotũ ꝓpriũ aduenit. pictauis ꝑtran¬
siens illuc habitauit. & multoꝵ ibidẽ scoꝵ gesta
partĩ prosa. part̾ĩ metrali ratione conscripsit.
ouissimeq in eandẽ ciuitatẽ primũ presbiter deinde

Expanded text:
ssoris constructum propinquam habet fenestram, in qua lucerna ad exhibendum lumen est constituta. De cuius oleo mox sibi isti, Fortunatus scilicet et Felix, dolentia lumina tetigerunt. Ilico dolore fugato sanitatem, quam optabant, adepti sunt. Qua de causa Fortunatus in tantum beatum Martinum veneratus est, ut, relicta patria, paulo antequam Langobardi Italiam invaderent, Turonis ad eiusdem beati viri sepulchrum properaret. Qui sibi, ut in suis ipse carminibus refert, illuc properanti per fluenta Tiliamenti et Reunam perque Osupum et Alpem Iuliam perque Aguntum castrum Dravumque et Byrrum fluvios ac Briones et Augustam civitatem, quam Virdo et Lecha fluentant, iter fuisse describit. Qui postquam Turonos iuxta votum proprium advenit, Pictavis pertransiens, illuc habitavit, et multorum ibidem sanctorum gesta partim prosa, partim metrali ratione conscripsit; novissimeque in eadem civitate primum presbiter, deinde
Abbreviated transcription (Latin):
taruisianȩ ȩccł̃ȩ occurrit. Cui rex ut erat largissimꝰ
om̃s suȩ eccłȩ facultates postulanti. concessit. & ꝑsuis
pracmaticũ postulata firmauit. IxIII¬
ane quia huius felicis fecimus mentionem. lib& pauco
texere. qui hc̃ felicy suii asseuerat sotiũ fuisse. Deniq
hic de quo loquim᷑ fortunatus quidẽ in loco qui du¬
pla uilis dr̃ fuit. Iui locꝰ haud longe acriunensi castr.
uel tariusiana distat ciuitate. sed tam̃ rauenne nu¬
tritus & doctus. in arte gͣammatica siue rethorica.
seu &eiã metrica darissimꝰ extitit. Hic cũ oculorum ue
hementissimũ dolorẽ pateretur. & nichil omimis felir
iste ipsius sotius pari mͦ ocłos dolerae : utriq ad basi¬
licã beatorũ pauli atq ioħis quȩ intra eandẽ urbẽ

Expanded text:
Tarvisianae ecclesiae occurrit. Cui rex, ut erat largissimus, omnes suae ecclesiae facultates postulanti concessit et per suum pracmaticum postulata firmavit. 13. Sane quia huius Felicis fecimus mentionem, libet quoqutexere, qui hunc Felicem suum adseverat socium fuisse. Denique hic de quo loquimur Fortunatus natus quidem in loco qui Duplabilis dicitur fuit; qui locus haud longe a Cenitense castro vel Tarvisiana distat civitate. Sed tamen Ravennae nutritus et doctus, in arte grammatica sive rethorica seu etiam metrica clarissimus extitit. Hic cum oculorum dolorem vehementissimum pateretur, et nihilominus Felix iste ipsius socius pari modo oculos doleret, utrique ad basilicam beatorum Pauli atque Iohannis, quae intra eandem urbe
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑganũ confugiens. ibi q ab agilulfo rege obtẽpus rursus¬
in gr̃a receptus ẽ. Rebellauit qͦq rex ulfari contra regẽ¬
grauis & in histria nimiũ grauis. sic̃ & priũ ante axͣr
annos eititerat. hoc ꝙũ tẽpore agilulf rex cũ auaris pa¬
cẽ fecit. Childebertus qͦq bellũ gessit. cũ cũ sobrino suo
huperici regis filio. in qͦ plio usq ad xxͣx milia hominum
cesa sunt suit aut̃ tt̃ hiemps frigida nimis quałẽ iux
aliqͥs pͥũ recolebat fuisse. In regione qͦq brionũ sanguis
De nubib fluxit & int̾ni fluuii quasi riuulus cruoris
emanauit.IU
lis dieb sapientissimꝰ ac beatissimꝰ papa gregorius roma¬
ne urbis postquã alia multa ad utilitatẽ sc̃e eccłȩ scripserat.
ediderat appellauit. hos gͥ libros p̃fatꝰ papa theodelinde re¬
gine direrit. quĩ sciebat utiq & xp̃i fidei deditã. ꝙ in bonis
actib ẽẽ p̃cipuãU

Expanded text:
Pergamum confugiens, ibiqPergamum confugiens, ibiqin gratiam receptus est. Rebellavit quoque dux Ulfari contra AgiluGrados, et Istriam nimium gravis, sicut et prius ante triginta annos exstiterat. Hoc etiam tempore Agilulfus rex cum Avaribus pacem fecit. Childebertus quoque bellum gessit cum consobrino suo Hilperici filio; in quo proelio usque ad triginta milia hominum caesa sunt. Fuit autem tunc hiems frigida nimis, qualem vix aliquis prius recolebat fuisse. In regione quoque Brionum sanguis de nubibus fluxit; et inter Reni fluvii aquas rivulus cruoris emanavit. His diebus sapientissimus ac beatissimus Gregorius papa Romanae urbis, postquam alia multa ad utilitatem sanctae ecclesiae scripserat, ediderat, appellavit. Hos autem libros praefatus papa Theodelindae reginae misit, utpote quam sciebat, et Christi fidei deditam, et in bonis actibus esse praecipua
Abbreviated transcription (Latin):
pacẽ ad gallias ꝑrexit. qua impetrata regressus est.
usq ad m̃sem septẽbrũi & facta ẽ magna penuria famis
enit qͦq ꝙ magna locustarũ magnitudo. i territo¬
riũ tridentinũ q̃ maiores erant quã ceterę locuste
lȩ mirũ dictu herbas plaudesq depaste st̃ segetes uero
agroꝵ exigue contigert̃. Sequenti uͦ anno. pari ichilo¬
minꝰ mͦ aduentarunt. ui
Iis dieb agilulf rex occidit mimulfũ ducẽ de insula scĩ
uiliani. eoqd̾ se suꝑiori tẽpore francoꝵ ducib tradidissꝙ̧
Gardulfus uͦ ꝑgamensis dux in ciuitate sua ꝑgamo rebellans.
contra regẽ se cõmuniuit. s datis obsidib pace̾ cũ rege fecit
Rursũ se gaidulfus in insula comacina seclausit
Agilulf uͦ rex in eandẽ cõmacinã insulã ingressus. homines
gaidulfi exinde expulit. & thesaurũ quẽ ibidẽ łi romanis
positũ inuenerat. ticiniũ transtulit. Gaidulfus uͦ iterato

Expanded text:
pacem ad Gallias perrexit, qua et impetrata regressus est. pacem ad Gallias perrexit, qua et impetrata regressus est. usque ad mensem Septembrium, et facta est magna penuria famis. Venit quoque et magna locustarum multitudo in territorium Tridentinum, quae majores erant quam caeterae locustae. Hae, mirum dictu, herbas paludesque depastae sunt, segetes vero agrominus modo adventarunt. 3. His diebus Agilulf rex occidit Mimulfum ducem de insula Sancti Iuliani, eo quod se superiori tempore Francorum ducibus tradidisset. Gaidulfus vero Pergamensis dux in civitate sua Pergamo rebellans, contra regem se communivit; sed datis obsidibus pacem cum rege fecit. Rursum se Gaidulfus in insula Comacina seclausit. Agilulf vero rex in eandem Comacinam insulam ingressus, homines Gaidulfi exinde expulit et thesaurum, quem ibidem a Romanis positum invenerat, Ticinum transtulit. Gaidulfus vero iterato
Abbreviated transcription (Latin):
e morte agilulfi & regno aloaldi & eiꝰ expulsione &
regno arioaldi . xxxxI De morte arioaldi & regno ro¬
thari. & quia dux arichis filiũ suũ agonẽ ad regnum
direrit. XL II De morte arichis beneuentani ducis
ꝓducatu aionis. XLIII De morte aionis ꝙ de du¬
catu radoaldi .XLIIII De ciuitatib quas rotharit
De morte rotharit regis & regno rodoaldi.
De morte rodoaldi regis ꝙ regno aritꝑt ꝓUiii De morte
eradii augusti. & constantini qͥ ei successit ꝙ regno al¬
terius constantim XLUUII Ne cȩsara regina ꝑsarũ
Ie morte aritꝑti & godiꝑti filii eiꝰ. qui ei successit. & rogno
grimoaldi & interitu grabaldi ducis. E. XPLICIUNT
onfirmata gͥ agiluf qͥ ꝙ agodictus ẽ rȩgia digni¬
tate. causa eoꝵ qͥ ex castellis tridentinis captiui a fran¬
misit. Qui exinde redions. secũ aliquantos captiuos qͦs
brunichildis regina francoꝵ ex ꝓprio p̃tio redimerat.
reuocauit. Euin qͦq dux tridentinoꝵ ad optinendam

Expanded text:
e morte Agilulfi et regno Adaloaldi et eius expulsione et regno Arioaldi. 42. De morte Arioaldi et regno Rothari, et quia dux Arichis filium suum Aionem ad regem direxit. 43. De morte Arichis Beneventani ducis, et de ducatu Aionis. 44. De morte Aionis et ducatu Radoaldi. 45. De civitatibus quas Rothari c, successit. 47. De morte Rothari regis et regno Radoaldi y. 48. De morte Radoaldi regis et regno Ariperti. 49. De morte Eraclii augusti et Constantini, qui ei successit, et regno alterius Constantini. 50. De Cesara regina Persarum. De morte Ariperti et Godiperti, filii eius, qui ei successit, et regno Grimoaldi et interitu Gaonfirmata igitur Agilulf, qui et Ago dictus est, regia dignitate, causa eorum qui ex castellis Tridentinis captivi a Franmisit. Qui exinde rediens, secum aliquantos captivos, quos Brunihildis regina Francorum ex proprio pretio redemerat, revocavit. Evin quoque dux Tridentinorum ad obtinendam
Abbreviated transcription (Latin):
inferebat undiq clades: Cũ grimoalt eiꝰ pater iamq
ꝓpinquass& : rundẽ nutriciũ eiꝰ de quo p̾̃misimꝰ ad filiũ
misit qͥ ei suũ aduentũ ñtiar&. Qui cũ ꝓpe beneuentũ
uenisset: agrecis captꝰ imꝑatori delatꝰ. ẽ Qui ab eo un¬
de aduenir& reqͥrens: ille se agrimo alt rege uenire
dixit: eundẽq regẽ citius aduentare ñtiauie : Sta¬
timq imꝑator exterritꝰ consiliũ cũ suis inut quatinus
cũ romoalt pacisceret᷑ ut ne apolim possit reuerti:
cceptaq obside romo aldi sorore UIII
cui nom̃ gisa fuit: cũ eode pacẽ fecit. riꝰ uͦ nutriciũ
sesoaldũ ad muros duci p̾cepit. mortẽ eidem minatus
si aliquid romoalt aut ciuib de grimoaldi aduentũ
ñtiar&. sed potius aðseuerar&. rundem uenire mini¬
me posset Qd̾ ille ita se facturũ ut ti p̃cipiebatꝰ pro¬
misit: sed cũ ꝓpe muros aduenisset: uel. te se romo aldũ

Expanded text:
inferebat undique clades. Cumque Grimoald eius pater iamque inferebat undique clades. Cumque Grimoald eius pater iamque properaret, eundem nutricium eius de quo premisimus ad filium misit, qui ei suum adventum nunciaret. Qui cum prope Beneventum venisset, a Grecis captus, imperatori delatus est, qui ab eo unde advenire requirens, ille se a Grimoaldo rege venire dixit eundemque regem citius adventare nunciavit. Statimque imperator exterritus, consilium cum suis iniit, quatenus cum Romoaldo pacisceretur ut Neapolym possit reverti. 32. Acceptaque obside Romoaldi sororem cui nomen Gisa fuit, cum eodem pacem fecit. Eius vero nutricium Sesualdum ad muros duci precepit, mortem eidem minatus, si aliquid Romoaldo aut civibus de Grimoaldi adventum nuntiaret, sed potius asseveraret eundem venire minime posse. Quod ille ita se facturum ut ei precipiebatur promisit. Sed cum prope muros advenisset, velle se Romoaldu
Abbreviated transcription (Latin):
tunc romoalt grimo aldi filius adhuc iuuenculus du¬
catũ tenebat: Qui statĩ ut imꝑatoris aduentũ cog¬
nouit: nutriciũ suũ nomine sesualdũ ad patrẽ grimo aldũ
transpadũ direxit: obsecrans ut quantocius uenir& filioq suo
hac beneuentanis quos ipse nutrierat potenter succurrer&.
Quod grimoalt rex audiens statĩ cũ exercitu filio laturus
auxiliũ beneuentũ ꝑgere cxpit: Quẽ plures ex lango¬
bardis itinere relinquentes ad ꝓpͥa remearunt dicen¬
tes quia expoliass& palaciũ etiã non reuersurꝰ pete¬
ret beneuentũ: Interĩ imꝑatoris exercitꝰ beneuen¬
tũ diuersis machinis uehem̃ter expugnabat: econtra
romoalt cũ langobardis fortiter resistebat. Qui quã¬
uis cũ tanta multitudine congredi manu ad manum:
ꝓpt paucitatẽ exercitꝰ ñ auder&. frequent̃ tam̃ cũ ex¬
peditis iuiuenib hostiũ castra in rũpens magnas eisdẽ

Expanded text:
tunc Romoald, Grimoaldi filius adhuc iuvenulus, dutunc Romoald, Grimoaldi filius adhuc iuvenulus, ducatum tenebat. Qui statim ut imperatoris adventum cognovit, nutricium suum nomine Sensualdum ad patrem Grimoaldum trans Padum direxit, obsecrans, ut quantotius veniret, filioque suo ac Beneventanis, quos ipse nutriverat, potenter succurreret. Quod Grimoald rex audiens, statim cum exercitu, filio laturus auxilium, Beneventum pergere cepit. Quem plures ex Langobardis itinere relinquentes ad propria remearunt, dicentes, quia expoliasset palatium, et iam non reversurus repeteret Beneventum. Interim imperatoris exercitus Beneventum diversis machinis vehementer expugnabat; econtra Romoald cum Langobardis fortiter resistebat. Qui quamvis cum tanta multitudine congredi manu ad manum propter paucitatem exercitus non auderet, frequenter tamen cum expeditis iuvenibus hostium castra inrumpens, magnas eisdem
Abbreviated transcription (Latin):
struxit. et ꝓpt̾ hoc ipse beatꝰ iohannes ꝓ langobardoꝵ
gente continue intercedit. Ueniet autẽ tr̃pꝰ quando
ipsũ oraculũ despectui habebit᷑: et tunc gens ipsa
ꝑibit. Quod nos ita factũ eẽ ꝓbauimꝰ: qͥ ante lango¬
bardoꝵ ꝑdicionẽ eandẽ beati iohannis basilicã quȩ
utiq in loco qͥ modicia dicit᷑. ẽ. constituta ꝑ iiles ꝑso¬
nas ordinari conspeximꝰ. ita ut in dignis. & ad ulteris
non ꝓuitȩ merito sed p̾miorũ datione hisđe̾ locus
uenerabilis largiret᷑.
egressus in de beuentanoꝵ fines in uasit. om̃sq pȩne
ꝑquas uenerat langobardoꝵ ciuitates ceꝑit: Lucer¬
nã quoq opulentã apuliȩ cutatẽ expugnatã fortius
inuadens diruit et adsolũ ipse ꝓstrauit: Aricia sane
ꝓpt̾ munitissimã loci positionẽ capere minime po¬
tuit. De inde cũ om̃i suo exercitu beneuentũ circũ¬
dedit. et eam uehementer expugnare cȩpit. ubi

Expanded text:
struxit, et propter hoc ipse beatus Joannes pro Langobardorum struxit, et propter hoc ipse beatus Joannes pro Langobardorum gente continue intercedit. Veniet autem tempus quando ipsum oraculum habebitur despectui, et tunc gens ipsa peribit'. Quod nos ita factum esse probavimus, qui ante Langobardorum perditionem eandem beati Iohannis basilicam, quae utique in loco qui Modicia dicitur est constituta, per viles personas ordinari conspeximus, ita ut indignis et adulteris non pro vitae merito, sed praemiorum datione, isdem locus venerabilis largiretur.egressus exinde, Beneventanorum fines invasit omnesque pene per quas venerat Langobardorum civitates cepit. Luceriam quoque, opulentam Apuliae civitatem, expugnatam fortius invadens diruit, ad solum usque prostravit. Agerentia sane propter munitissimam loci positionem capere minime potuit. Deinde cum omni suo exercitu Beneventum circumdedit et eam vehementer e
Abbreviated transcription (Latin):
astense ꝓꝑant ciuitatẽ. in qua ꝑttarit amiti manebans
Deinde quantocius ꝑctarit ad taurinensẽ urbẽ ueniens
ac post claustra italiȩ trinsgressus francorũ ad patriã ꝑuent.
Sic que dĩ om̃ps dispositione misericordi & mnocentẽ amorte
eripuuit: et rege̾ ex animo bona facientẽ ab offensione seruauit
t uero rex grimoalt dũ perctarit in hospicio suo qͥ escere
putaret: ab eodem hospicio usq ad palaciũ suũ acies ho¬
minũ hinc et inde adstare fecit: ut ꝑeoꝵ mediũ perc¬
tarit deduceret᷑ quatinꝰ effugere minime posset
Cumq arege missi uenissent. qͥ perctarit ad palacium
euocarent: et adhostiũ quo eũ qͥescere putabant pul¬
sassent: uestiarius ille qͥ in trorsus erat rogabat eos di¬
cens. Misericordiã cũ eo facite eumq paululũ qͥescere
sinite : qͥ ad huc deitinere lassus. gͣuissimo somno depͥmit᷑.¬
Quod cũ illi adqͥeuissent: hoc ipsũ regi nuntia uerunt

Expanded text:
Astensem properant civitatem, in qua Bertaridi amici manebant. Astensem properant civitatem, in qua Bertaridi amici manebant. Deinde Bertaridus quantocius Taurinensem urbem petens, ac post claustra Italiae transgressus, Francorum ad patriam pervenit. Sicque Deus omnipotens dispositione misericordiae et innocentem a morte eripuit et regem ex animo bona facere cupientem ab offensione servavit. 3. At vero rex Grimoald dum Perctarit in hospitio suo quiescere putaret, ab eodem hospitio usque ad palatium suum acies hominum hinc et inde adstare fecit, ut per eorum medio Perctarit deduceretur, quatenus effugere minime possit. Cumque a rege missi venissent, qui Perctarit ad palatium evocarent, et ad ostium, quo eum quiescere putabant, pulsassent, vestiarius ille qui introrsus erat rogabat eos dicens: 'Misericordiam cum eo facite eumque paululum quiescere sinite, qQuod cum illi acquievissent, hoc ipsum regi nuntiaverunt,
Abbreviated transcription (Latin):
Bellũ grimo alt adũsũ francos. & uictoria eiꝰ
Quomͦ constañ augustꝰ italiã uenienᷤ beneuentũ obsedit
Quomͦ grimoalt inuitatꝰ afilio suo romoaldo beneuentũ aduenit.
Quomͦ imꝑator accepta obside romo aldi sorore abeneuento discessit
Q uomͦꝰ ĩꝑatoris exercitũ mitola capuanꝰ comes afflixit
Quomͦ romoaldꝰ saburrũ ab ĩꝑatore missũ cũ xͣx militib uicit.

Expanded text:
victoriam eius. 6. Quomodo Constans augustus Italiam veniens, Beneventum obsedit. 7. Quomodo Grimuald invitatus a filio suo Romualdo Beneventum advenit. 8. Quomodo imperator, accepta obside Romualdi sorore, ad Benevento discessit. 9. Quomodo imperatoris exercitum Mitola Capuanus comes afflixit. 10. Quomodo Romualdus Saburrum ab imperatore mi
Abbreviated transcription (Latin):
locitate fugã arripuit. atq ad regẽ auaroꝵ cacanũ ꝑrexit. uxo¬
rẽ rodelindã & paruulũ filiũ nomine cuniꝑtũ relinquens. qͦs gri¬
mo alt beneuentũ in exiliũ direxit His ita gestis garibaldus cuius
instigatione. & certamine ista patrata sunt. & ñ solũ hec egerat. sed
& fraudẽ in legatione sua fecerat. dũ munera q̃ deferre beneuentũ
debuerat: ñ in tegra deportass&. taliũ gͦ oꝑũm patrator nondiu
letat᷑ ẽ. Erat qͥdã paruulus homunculus ex ꝓpria familia godiꝑti
oriundus in ciuitate taurinatiũ Iscũ garibaldũ ducẽ ipso sacra¬
tissimo paschali die ad orationẽ in beati iob̃is basilicã uenturũ
scir&. suꝑ sacrii baptisterii fontẽ conscendens leuaq manu se
ad columellã sustinens tugurii. unde garibalt transiturꝰ erat:
euaginatũ ensẽ manu tenens. cũ iuxta eũ garibalt uenis&e.
& ꝑ transirae ipse de punctu ad nisu eũdẽ ense in ũticẽ ꝑcussit

Expanded text:
locitate fugam arripuit, atque ad regem Avarum Cacanum pervenit, uxorem Rodelindam, et parvulum filium nomine Cunibertum relinquens, quos Grimoaldus Beneventum in exsilium direxit. His ita gestis Garibaldus, cujus instigatione, et certamine ista patrata sunt, et non solum haec egerat, sed et fraudem in legatione sua fecerat, dum munera quae deferre Beneventum debuerat, non integra deportasset; talium ergo operum patrator, non diu laetatus est. Erat quidam parvus homunculus, ex propria familia Godeberti oriundus, in civitate Taurinatium. Is cum Garibaldum ducem ipso sacratissimo Paschali die ad orationem in beati Joannis basilicam venturum sciret, super sacrum baptisterii fontem conscendens, laevaque manu se ad columellam tugurii continens, unde Garibaldus transiturus erat, evaginatum ensem sub amictu tenens, cum juxta eum Garibaldus venisset, et pertransiret, ipse
Abbreviated transcription (Latin):
tio coaptar&. Qui imꝑata sibi strenue ꝑficien̾. ei cũ multis
ad uitorib apud emiliã initinere oceurrit. Igit᷑ grimoalt cũ
ꝑto de suo aduentu nuntiar&. Qui ad godiꝑtũ uenienꝰ grimo¬
aldũ aduentare dixit. Cũq godiꝑt ab eo q̃ rer&e. qͦ in loco eidem

Expanded text:
tio coaptaret. Qui imperata sibi strenue perficiens, ei cum multis tio coaptaret. Qui imperata sibi strenue perficiens, ei cum multis adjutoribus apud Aemiliam in itinere occurrit. Igitur Grimoaldus cum berto de suo adventu nuntiaret. Qui ad Godebertum veniens, Grimoaldum citius adventare dixit. Cumque Godebertus ab eo quaereret quo in loco eidem
Abbreviated transcription (Latin):
fr̃s fatientib malignis hominib discordiȩ & odioꝵ fomeꝰ
surrexit. in tantũ ut alt̾ alteruiꝰ regnũ inuadere conare .
Quade re godeꝑtꝰ garibaldũ taurinatiũ duce̾. ad grimoalt
beneuentanoꝵ strenuũ doc tore direxit inuitans eũ.
ut quã tociũ uenir&. & sibi adusus germanũ suũ ꝑtarit au
ipse fraudulent̃ contͣ suũ dnm̃ agenᷤ. grimo aldũ exhortatꝰ ẽ
ut uenira. & langobardoꝵ regnũ qd̃ ad ulescenteᷤ germani dis¬
sipabant arripera. qͥ etate maturꝰ. consilio ꝓudꝰ. & uirib for¬
tis cxisterae. Grimoalt hec audiens. mox animũ ad regnũ
langobardoꝵ obtinendũ direxit. Ordinatẽq apud beneuentũ
romoalt filio suo duce apse cũ electa manũ apud ticinũ ꝓfec¬
turꝰ. it arripuit. ac ꝑ om̃is ciuitateᷤ qͥs obuiã habuit sibi amii¬
spoletũ & tuscia direxit ut eas regionẽ langobardos suo consor¬

Expanded text:
fratres, facientibus malignis hominibus, discordiae et odiorum fomes fratres, facientibus malignis hominibus, discordiae et odiorum fomes surrexit in tantum, ut alter alterius regnum invadere conaretur. Qua de re Godepertus Garipaldum Taurinatium ducem ad Grimuald Beneventanorum strenuum tunc ductorem direxit, invitans eum ut quantocius veniret et sibi adversus germanum suum Bertaridumipse fraudulenter contra suum dominum agens, Grimoaldum exhortatus est ut veniret et Langobardorum regnum, quod aduliscentes germani dissipabant, ipse arriperet, qui aetate maturus, consilio providus et viribus fortis existeret. Grimuald haec audiens, mox animum ad regnum Langobardorum obtinendum erexit. Ordinatumque aput Beneventum Romualdum suum filium ducem, ipse cum electa manu Ticinum profecturus iter arripuit, ac per omnes civitates, per quas viam habuit, sibi amiSpoletum, et Tusciam direxit, ut per eas regiones Langobardos suo consor
Abbreviated transcription (Latin):
grimo alt hospitiũ inpalatio accepit. Isdẽ uͦ garibalt totius ne¬
quitie seminator. godiꝑto suasit. ut ñ alit̃ quã lorica ueste
indutus cũ grimo aldo locuturꝰ uenir&. asserenꝰ quia grimoał uell&s
occidere eũ. Rursus q isde fallendi artifex ad grimoalt ueniens.
dixit qd nisi fortit̃ m̾e p̃parar&e eũ godiꝑtꝰ suo gladio ꝑimerae.
asscuerans godiꝑtũ quando cũ eo ad colloquendũ ueniroe loricã¬

Expanded text:
m hospitium accepit. Isdem vero Garibaldus, totius nequitiae seminator, Godeberto persuasit, ut non aliter quam lorica sub veste indutus cum Grimoaldo locuturus veniret; asserens quia Grimoaldus eum occidere vellet. Rursus isdem fallendi artifex; ad Grimoaldum veniens dixit, quod nisi se fortiter praepararet, eum Godebertus suo gladio perimeret, asseverans God
Abbreviated transcription (Latin):
exienꝰ: cũ pauci suis fidelib priuato habitu ꝓpt̃ fidei amo¬
rex audiens. legatos constantinopolĩ ad augustũ direxit.
quatinꝰ suã uxorẽ sibi redder&. Qui ad imꝑatorẽ uenienteᷤ.
dit dicens. De regina quã queritis. fatem᷑ nos nichilscire.
p̃t qd̵ hic ad nõ aliꝗͣ mulicr pͥuato habitu aduenit. Regati
uͦ. respondert̃ dicentes. Di placce ur̃o conspectui. uolumus¬

Expanded text:
exiens, cum paucis suis fidelibus privato habitu propter exiens, cum paucis suis fidelibus privato habitu propter rex audiens, legatos Constantinopolym ad augustum direxit, quatenus eidem suam uxorem redderet. Qui ad imperatorem venientes, dit dicens: "De regina, quam queritis, fatemur nos nichil scire, preter quod ad nos hic aliqua mulier privato habitu advenit". Legati vero responderunt dicentes: "Si place
Abbreviated transcription (Latin):
fis gregorius patricus romanoꝵ in ciuitatẽ op̃itergiodo¬
iosa fraule pemit Nã ꝓmittens tasom qd ei barba sicat
moris e uicidere: eũ ꝙ sibi filiũ facere ipse taso cũ caco¬
ne germano suo & electis uiuenib ad eunde gregoriũ ail
ma ⁊ enetuens aduenit. Qui mor cũ opitergiũ fuisset¬

Expanded text:
fratres Gregorius patricius Romanorum in civitate Opitergio dofratres Gregorius patricius Romanorum in civitate Opitergio dolosa fraude peremit. Nam promittens Tasoni, ut ei barbam, sicut moris est, incideret eumque sibi filium faceret, ipse Taso cum Caccone germano suo et electis iuvenibus ad eundem Gregorium nihil mali metuens advenit. Qui mox cum Opitergium cum s
Abbreviated transcription (Latin):
Uũq eũ ia ualidũ ad ũ faciendũ uidissoe. dans eicbarus ae quia
partẽ tendere deber& admonuit: Qui post aliquot. dies ualiã
ingressus ad domũ in qua ortus fuerat ꝑuenit. Esie senera¬
Aserta ut n solũ tectũ ñ haber&. sed &iã tubis & sentib
plena cet. Quib ille succisis iitra eosdẽ parietes uasta nsm̃
repperiens. in hac suã pharetra suspendit. Qui postea acisan
erelusus uã abhis qͥ eas iuaserant. longa &e diuturna poses¬
sione conquirere. potuit. Iste tam̃ quẽ suꝑiũ pͥmisi ei tiele
meũ uuarnefrid. ex theodelinda coniuge sua genuit me
palilũ. meũ ꝙ germanũ arichis qͥ nr̃m auũ cognomine retuo
reuertamur ad tramitem. XXXUIIII¬
ortuo ut diximꝰ gisulfo duce forouilensi taso & accofi¬
ui elus eundẽ ducatũ regendũ suscepert̃. Hii uꝰ eodẽ tep
ria dr̃ possedert̃. Unde usꝙ ad tẽpora achisauas dẽ
sclaui pensionẽ foro uilanensib ducib ꝑsoluert̃ Hos auos

Expanded text:
ue eum jam validum ad iter faciendum vidisset, datis ei cibariis, ad quam partem tendere deberet, admonuit. Qui post aliquot dies Italiam ingressus, ad domum in qua ortus fuerat pervenit. Quae ita deserta erat, ut non solum tectum non haberet, sed etiam rubis et sentibus plena esset. Quibus ille succisis, intra eosdem parietes vastam ornum reperiens, in hac suam pharetram suspendit. Qui postea consangexclusus jam ab iis, qui eas invaserant longa et diuturna possessione, conquirere potuit. Iste, ut jam superius praemisi, exstitit iefrit autem ex Theudelinda coniuge genuit me Paulum meumque germanum Arichis, qui nostrum avum cognomine retulirevertamur ad tramitem. 38. Mortuo, ut diximus, Gisulfo duce Foroiulensi, Taso et Cacco, filii eius, eundem ducatum regendum susceperunt. Hi suo tempore Unde usque ad tempora Ratchis ducis idem Sclavi pensionem Foroiulanis ducibus persolverunt. Hos duos
Abbreviated transcription (Latin):
tatis iugũ abitere statuit. & ad italiã quo gentem
langobardoꝵ residere meminerat: tendere. atq ad
libertatis uira studuit repedare. Qui cũ ad gressus
fugã atripiussae. pharetrã tantũ &e arcũ &aliquan¬
Cũ p aliquot dies ꝑ montiũ solitudines hoc mͦ ꝑgerent
paniseide iuatori quẽ extguũ habuerat om̃ino defecit
Quit sũ teiunans ut̃ carperae: & iã fame tabefattus de¬
fenissot tetendit arcũ siũ & eunde lupũ ut in aibũ
sumere possit. sagita int̾ricere uolunt  lupuo
ictũ ferientis. p̃cauens. ab ei iusione elapsus estio
Ipsẽ aut̃ recedente eode lupo nesciens quo ꝑgerre insuꝑ
in sominis talia ũba sĩbi dicentẽ. Surge qͥd dormise
arripe uia in hac parte ꝗͦ contra pertes tenes i lda m̃
eñ eitalia ad quã tendis. Qui statĩ surgens in illam
partẽ quã in sonnis audierat ꝑ gere cepit. neemora
ad habitaculũ hominũ ꝑuenit. Erat enĩ sclauoꝵ ha¬

Expanded text:
tatis iugum abicere statuit et ad Italiam, quo gentem tatis iugum abicere statuit et ad Italiam, quo gentem Langobardorum residere meminerat, tendere atque ad libertatis iura studuit reppedare. Qui cum adgressus fugam adripuisset, faretram tantum et arcum et aliquanCum per aliquod dies per montium solitudines hoc modo pergerent, panis eidem viatori, quem exiguum habuerat, omnino defecit. Qui cum ieiunans iter carperet et iam fame tabefactus defecisset, tetendit arcum suum et eundem lupum, ut eum in cibum sumere possit, sagitta interficere voluit. Sed lupus idem ictum ferientis praecavens, sic ab eius visione elapsus est. Ipse autem, recedente eodem lupo, nesciens quo pergeret, insuper in somnis talia sibi verba dicentem: 'Surge! Quid dormis? Arripe viam ienim est Italia, ad quam tendis. Qui statim surgens, in illam partem, quam in somnis audierat, pergere coepit: nec mora, ad habitaculum hominum pervenit. Erat enim Sclavorum ha
Abbreviated transcription (Latin):
de quo sepe iã diximꝰ qͥ usq ad sua tẽpora succinctã de
langobardoꝵ gente cõposuit historiolã Eo tẽpr̃ rei agi¬
luf cũ imꝑatore iterato pacẽ cõposuit. Occisus quoq ẽ
his dieb theodebertꝰ rex francoꝵ. & facta ẽ pugna gra¬
uissima int̃ eos. Gondo alt oeiã germañ theodelindo regine.
qui erat in ciuitate astensi: nemine sciente auc̃torẽ mortis
ipsius hoc ipso in tẽpr̃ sagitta ictus interiit. xlii¬

Expanded text:
de quo saepe iam diximus, qui usque ad sua tempora succinctam de de quo saepe iam diximus, qui usque ad sua tempora succinctam de Langobardorum gestis conposuit historiolam. Eo tempore rex Agilulf cum imperatore iterato pacem conposuit. Occisus quoque est his diebus Theudepertus rex Francorum, et facta est pugna gravissima inter eos. Gunduald etiam, germdux in civitate Astensi, nemine sciente auctorem mortis ipsius, hoc ipso in tempore sagitta ictus interiit.