comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
benius. Item et ꝑ eos ser¬
uos in qb usumfructu
h̾emus. Ite et per homĩes
lib̾os et seruos alieuos qͦs
bona fide possidemus de ꝙ¬
bus singuł diligentius
despiciamus. ¶ Igitur li¬
ĩ potestate h̾emus olim¬
exceptis indł castrensib
pecculiis ł parentib suis
acgrebant sñ ulla diffĩct᷑o¬
ne et ħ ita parentũ fie¬
neo donare uł uend̾e rel
quoo modo uol̾iunt app li¬
care. Ꝙ nob̾ inhumauũ
uisum est et gn̾ali costc̾e e
misa. et et lib̾is pepcimus
et prib debitũ reẜuammꝰ¬
a nob̾ est ut si quid ex re

Expanded text:
bemus; item per eos seruos, in quibus usumfructum habemus; item per homines liberos et seruos alienos, quos bona fide possidemus. de quibus singulis diligenter dispiciamus. Igitur liin potestate habemus, itstrensibus peculiis, hoc parentibus suis adquirebant sine ulla distinctione: et hoc ita parentum fieneo donare, vel vendere vel quocumque modo voluerant applicare. quod nobis inhumanum visum est et generali constitutione emissa et liberis pepercimus et patribus debitum resera
Abbreviated transcription (Latin):
prosꝑa fortuna accessit ħ
in alium ꝑueĩens luctir¬
osum ei ꝓcedat. E ħ quo
a nob̾ dispositum est etĩ
ea spetie u̾ parens eman¬
tiorsb constitutionib
hebat. qs ꝓ p̾cio quodam¬
modo emantipationis et
in humanũ qd̾ accedebat
ut filius rer̾ suaꝵ ex hc̃

Expanded text:
ccessit, hoc in alium perveniens luctuosum ei procedat. Hocque a nobis dispositum est et in ea specie ubi parens, emanterioribus constitutionibus habebat, quasi pro pretio quodammodo emancipationis, et inhumanum quiddam accidebat, ut filius rerum suarum ex hac
Abbreviated transcription (Latin):
¶Tum eo quoꝙ qui tredi¬
torib siuis bonis cessit
si postea aliquid adqui¬
sierit. ꝙ idoneum emo¬
lum̃tũ hãt. ¶Ex inte

Expanded text:
um quoque, qui creditoribus suis bonis cessit, si postea aliquid adquisierit, quod ideoneum emolumentum habeat, ex inte
Abbreviated transcription (Latin):
sit. cetere ex ip̃ius
p̃toris iurisdc̃onẽ
substantiã capiũt
Bic itaꝙ discre¬
tis actõnib cert̃
est nõ posse acto¬
ab aliquo pete̾.
si apparet eñ da¬
re oportere. ¶Sz
enĩ qͥ actõris est
id ei dare oportet.
qr. silicet id dari
cuiqͣm intelligi¬
tur quod ita dat᷑.
ut eius fiat. ne¬
ꝙ res que iamac¬
toris ẽ magis eiꝰ
fieri pot̃. plane
odio furt̃ quo ma¬
teneant᷑ effectũ :
ut exͣ penam dup¬
li aut quadrupli
rei recipiende nõie:
fures ⁊̃ hac actõẽ
eos dare oportere
eos ñ hoc in rẽ actõ
per qm rem suam
quisq ẽẽ petit.
¶Appellamꝰ autem
be dare face̾ oporte̾
ĩtenditur cõditio¬
nes. ¶Condicere¬
actor intendit da¬
xi sibi oportere.
Nulia enĩ in hoc

Expanded text:
sit: ceterae ex ipsius praetoris iurisdictione substantiam capiunt. Sic itaque discretis actionibus certum est non posse actoab aliquo petere ‘ si paret eum dare oportere ’: nec enim quod actoris est, id ei dari oportet, quia scilicet dari cuiquam id intellegitur quod ita datur ut eius fiat, nec res quae iam actoris est, magis eius fieri potest. plane odio furum, quo mateneantur, effectum est, ut extra poenam dupli aut quadrupli, rei recipiendae nomine fures etiam hac actione eos dare oportere eos etiam haec in rem actio, per quam rem suam quis esse petit. Appellamus autem bus dare facere oportere intenditur, condictiones. actor intendit dari sibi oportere. Nulla enim hoc
Abbreviated transcription (Latin):
est: ut si qͥs ĩ puplico
tis ĩueni̾t. dimidium
ip̃ius ẽẽ ⁊ dimidiũ fis¬
ci uł ciuitatis. ¶Per
tradicioñe quoq ure
naturali res nobis ad¬
tam ꝯueniens est na¬
turali equitati ꝙ uo
luntatem dñi uolen¬
tis rem suam ĩ alium
transferre. ratam hab̾i
et ĩo cuicũꝙ gñis sit
corporalis res tradi pos¬
sit. et a dño fdita alien¬
antur. Itaq stipen¬
diaria quoq et tribu¬
taria p̃dia eodem mͦ a
lienantur ¶Uocantur
astipendiaria et tͥbuta¬
ria predia q̃ in prouin¬
ciis .s̃. int̾ que nec ñ et
ytalia p̃dia ex nr̃a ꝯsti¬
tut̃one nulla differentia
est ¶ Sed sicy er cã dona¬
dubio transferuntur.
Hendite uͦ et traditeres
ño alit̾ emptori acqui¬
rũt᷑ ꝙͣ si is uenditorip̃¬
ei satis fecerit. ueluti ex
men recte d̾r ⁊ iure gñ

Expanded text:
est et si quis in publico invenerit, dimidium ipsius esse, dimidium fisci vel civitatis. Per traditionem quoque iure naturali res nobis adtam conveniens est naturali aequitati, quam voluntatem domini, volentis rem suam in alium transferre, ratam haberi. et ideo cuiuscumque generis sit corporalis res, tradi potest et a domino tradita alienatur. itaque stipendiaria quoque et tributaria praedia eodem modo alienantur. vocantur autem stipendiaria et tributaria praedia quae in provinciis sunt, inter quae nec non Italica praedia ex nostra constitutione nulla differentia est. 4 Sed si quidem ex causa donadubio transferentur: venditae vero et traditae non aliter emptori adquiruntur, quam si is venditori prei satisfecerit, veluti expmen recte dicitur et iure g
Abbreviated transcription (Latin):
pꝰchumis ĩtelligimus.
Lib̾is auf suis testam̃¬
tũ fac̾e nemo potest. nͥ
⁊ s fatiat. ¶Hã pupil¬
lare testamnt pars n se¬
quela est pat̾ni testam̃¬
ti. adeo ut si pr̃is testa¬
ment̃ nõ ualeat: n filii
quid̃ ualebit. ¶Ułsin¬
głis aut̃ lib̾is e ei quieo

Expanded text:
postumis intellegimus. Liberis autem suis testamentum facere nemo potest, nisi et sibi faciat: nam pupillare testamentum pars et sequela est paterni testamenti, adeo ut, si patris testamentum non valeat, ne filii quidem valebit. Vel singulis autem liberis vel qui eo
Abbreviated transcription (Latin):
parte scͥpͥtꝰ sit. La enim
pars data ĩtelligit᷑ que
uacat. ¶Hideamus
ĩstitutꝰ sit. qͥd iuris
sit. uesuti si tres ex qͣ¬
tis partib h̾edes sunt
scͥpti. et ꝯstat uacantẽ
part̃e sigłis tacite pro
hereditaria parte ac¬
ced̾e ⁊ ꝑ inde hab̾i. ac si
extͣiis partib hedos scp¬
ti ẽent. ¶Et ex diuer¬
so si płes ĩ portiombus

Expanded text:
parte scriptus sit: ea enim parte scriptus sit: ea enim pars data intellegitur quae vacat. Videamus, institutus sit, quid iuris sit? veluti si tres ex quartis partibus heredes scripti sunt. et constat, vacantem partem singulis tacite pro hereditaria parte accedere et perinde haberi ac si ex tertiis partibus heredes scripti essent: et ex diverso si plus asse in portionibus
Abbreviated transcription (Latin):
xii. ẽẽ oportet. ¶Nã
tot untie assem eftĩ¬
tiunt. quot testato
qͥs ex se misse uerbi
gõa h̾edem scͥpserite
totꝰ as ĩ semisse erit
NNeq .N. idem ex parte
testatꝰ et ex p̾arte ĩtes¬
tatus decede̾ potest.
nͥ sit mises cuiꝰ sola
uoluntas ĩtestando
spectat᷑ et ectriꝯ pͭ qͥs¬
mas untias suã h̾edi¬
tatem diuid̾e̾ ¶S si
plures ĩsticuantur ita
demũ partiũ distrib¬
ucio necessaria. Si
nolit testatoꝵ ex equis
partib eos h̾edes eẽ.
Satis . N. ꝯstat nullis
partib nominatis eqͥs¬
I.
ex partib hẽdes eos ẽẽ
partib aut̃ ĩ quoridã
personis exp̃ssis si qͥs
aliꝰ sñ patre nõiatꝰ fu
erit. si cħ aliqͣ pars as¬
sis deerit. ex ea parte
h̾es sit. ⁊ si płe̾s sñ par¬
te scͥti sũt. om̃s ĩ ean¬
dem partem ꝯcurrunt.
Si uͦ totus as ꝯpletus
sit: in ꝑtẽ dimidiam
uocant᷑. ⁊ ille uel illi õs
in alt̾am dimidiam.
Nec inter ẽ pͥmꝰ an me¬
dius. an nouissimꝰ sñ

Expanded text:
ias esse oportet. nam tot unciae assem efficiunt quot testator quis ex semisse verbi gratia heredem scripserit, totus as in semisse erit: neque enim idem ex parte testatus et ex parte intestatus decedere potest, nisi sit miles, cuius sola voluntas in testando spectatmas uncias suam hereditatem dividere. Si plures instituantur, ita demum partium distributio necessaria est si nolit testator eos ex aequis partibus heredes esse: satis enim constat, nullis partibus nominatis aequis ex partibus eos heredes esse. partibus autem in quorundam personis expressis, si quis alius sine parte nominatus erit, si quidem aliqua pars assi deerit, ex ea parte heres fit, et si plures sine parte scripti sunt, omnes in eadem parte concurrent. si vero totus as completus sit, in partem dimidiam vocantur, et ille vel illi omnes in alteram dimidiam. nec interest, primus an medius an novissimus sine
Abbreviated transcription (Latin):
.u. eatenꝰ quatenꝰ ĩ peculio
si toti. E aurei l remtu¬
aureos ticiũ ꝯsequi pos
as ht̃ ꝯdẽpnatõnes. ¶Ita¬
q iũdex ap̃ qm̃ de ea actõ¬
ne agitur. añ despisc̾e so¬
let. an ĩ rem dñi ũsũ sit.

Expanded text:
ue eatenus quatenus in peculio si toti decem aurei in rem tuaureos Titium consequi possas habet condemnationes. itaque iudex, apud quem ea actione agitur, ante dispicere solet, an
Abbreviated transcription (Latin):
tũ eo qui in aliena
in peculiũ filioꝵ famili¬
as su̾oꝵ q agitur: opus
est ut de hac actõne n de¬
ceterie q̃ eordẽ nõie in
parentes. dños ue dari
solẽt. diligentius ãmo¬
neamꝰ. ⁊ qr siue cũ seruis
negotiũ gestũ sit. siue c̃
his qͥ in pocestate paren¬
tũ sũt. fere eadẽ iura
su̾ant᷑ ne u̾bosa fiat dis¬
putato. dirigamꝰ sermo¬
nem ĩ personã serui do¬
nuniq idẽ intellecturi
de lib̾is qͦ n parentib qͦ¬
rũ in potestate s̃ ¶Nã
si quid ĩ his propͥe obsꝰ¬
uat᷑ separatim ostñdimꝰ.
Si igit᷑ iussu dñi c̃ su̾o
negotiũ gestũ erit: in
solidũ p̃tor adu̾sus dñm
actõnẽ pollicet᷑ .s. q qui

Expanded text:
UM EO QUI IN ALIENA in peculium filiorumfamilias servorumque agitur: opus est ut de hac actione, eceteris quae eorundem nomine in parentes dominosve dari solent, diligentius admoneamus. et quia, sive cum servis negotium gestum sit, sive cum his qui in potestate parentis sunt, fere eadem iura servantur, ne verbosa fiat disputatio, dirigamus sermonem in personam servi dominique, idem intellecturi de liberis quoque et parentibus, quorum in potestate sunt. nam si quid in his proprie observetur, separatim ostendemus. Si igitur iussu domini cum servo negotium gestum erit, in solidum praetor adversus dominum actionem po
Abbreviated transcription (Latin):
de peculio deꝙ eo ꝙẜ in rem
dñi u̾sũ ẽ agere possit.¬
s erit stustissimꝰ. si om¬
issa actione qͣ facillime
solidũ ex cctu ꝯsequi p᷑sit.
se ad dificultatem produ¬
cat. ꝓbandi in rem dñi u̾¬
sum ẽe. ł hr̃e seruũ peculi
ũ ⁊ tm̃ hr̃e ut solidũ sibi
solui possit. ¶Is quoq cu¬
i tͥbutoria actio cũpetit eq̃
de peculio n de ĩ rem uerso
agere potest ¶S sane hu¬
ic mͦ tͥbutoria expedit ag̾e.
mͦ de peculio  ĩ rem u̾so.
¶Tributoria iõ expedit age̾

Expanded text:
de peculio deque eo quod in rem domini versum est agere possited erit stultissimus, si omissa actione qua facillime solidum ex contractu consequi possit, se ad difficultatem perducat probandi, in rem domini versum esse, vel habere servum peculium et tantum habere ut solidum sibi solvi possit. 5a. Is quoque, cui tributoria actio competit, aeque de peculio et in rem verso agere potest: sed sane huic modo tributoria expedit agere, modo de peculio et in rem verso. tributoria ideo expedit agere,
Abbreviated transcription (Latin):
Ne in hac actõne de pecu¬
lio aũ deducit᷑. ꝙ dño debe¬
tur. x in id ꝙ reliquũ est
c̾ditori dñs ꝯdẽpnatur.
Rursus de peculio iõ expe¬
dit ag̾e. qr ĩ hac actõne to¬
butoria eius tm̃ quo nego¬
tiatur. n potest quisq t̾¬
cia forte peculii. aut in qͥ¬
ta. ł etiam minima: nego¬
pecuna h̃re. ¶ Pro ut g̃
expedit ita quisꝙ ł hãc
actõnen ł illã elig̾e̾ deb¬

Expanded text:
in actione de peculio ante deducitur quod domino debetur, et in id quod reliquum est creditori dominus condemnatur. rursus de peculio ideo expedit agere, quod in hac actione tobutoria eius tantum quod negotiatur, et potest quisque tertia forte parte peculii aut quarta vel etiam minima negopecunia habere. prout ergo expedit, ita quisque vel hanc actionem vel illam eligere deb
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ ꝙ senatꝰ ꝯsult̃ ma¬
cedoniamũ. ꝓhibuit mu¬
tuas pecunias dr̃i eis qͥ
ĩ parentis erũt potesta¬
te. ¶ Et ei qui credidĩt:
denegaret᷑ actõ tam adu̾sꝰ
ip̃m filiũ filiam ue nepo¬
tem neptẽ ue. siue ad huc
ĩ potestate s̃. siue morte
pr̃is ł emancipatõne. siue
potestatis eẽ ceperĩt. ꝙͣ ad¬
uersus prẽm auũ ue. siue
hãt eos adhuc ĩ potestate.
siue emancipau̾it. ¶ Qr
iõ senatꝰ prospexit. qr sepe
hon̾ati ere alieno credito¬
rũ pecumaꝵ quas ĩ luxu¬
ria ꝯsumebãt: iuite parẽ¬
tum ĩsidiabant᷑. ¶Iilud
ĩ sũma admonendi sumꝰ
id ꝙ iussu parentis dñi

Expanded text:
od senatus consultum Macedonianum prohibuit mutuas pecunias dari eis qui in parentis erunt potestate: et ei qui crediderit denegatur actio, tam adversus ipsum filium filiamve, nepotem neptemve, sive adhuc in potesparentis vel emancipatione suae potestatis esse coeperint, quam adversus patrem avumve, sive habeat eos adhuc in potestate sive emancipaverit. quae ideo senatus prospexit, quia saepe onerati aere alieno creditarum pecuniarum, quas in luxuriam consumebant, vitae parentium insidiabantur. Illud in summa admonendi sumus id, quod iussu patris domi
Abbreviated transcription (Latin):
seruuꝰ qͥ inpotestate sit do
mini: ñ deducitꝰ ex peculio.
ueluti si is in hꝰ ip̃iꝰ peculi¬
o sit. ¶ Ꝙ eo pertinet ut
si qͥd uicario suo seruũ de¬
beat. id ex petulio eus nõ
decutat᷑. ¶Cecerũ dubi¬

Expanded text:
servus qui in potestate domini sit, non deducitur ex peculio, veluti si is in huius ipsius peculio sit. quod eo pertinet, ut, si quid vicario suo servus debeat, id ex peculio eius non deducatur. Ceterum dubi
Abbreviated transcription (Latin):
ut quicqͥd ĩhis m̾cibus
erit. ꝙ q in receptũ erit
id int̾ dñm si qͥd ei debe¬
tur ⁊ ceteõs creditores ꝓ
rata portione distͥbuatur.
⁊ qr ip̃i dño distributõ¬
excreditorib q̃ratur qͣsi
minus eiꝰ tͥbut̃ sit qͣm
oportui̾t: hãc actõnẽ ei¬
accõmodat. q̃ tributoria.
appellatͦ. ¶Prete̾a in¬
tͦducta ÷ accio de peculio
erit. ut qͣmuis sine uolũ

Expanded text:
s mercibus erit quodque inde receptum erit, id inter dominum, si quid ei debebitur, et ceteros creditores pro rata portione distribuatur. et quia ipsi domino distributioex creditoribus queratur, quasi minus ei tributum sit quam oportuerit, hanc ei actionem accommodat, quae tributoria appellatur. Praeterea introducta est actio de peculio erit, ut, quamvis sine vol
Abbreviated transcription (Latin):
rei gr̃a cui preꝑositꝰ erit
cͣctum fu̾it. ¶ Iõ aut̃ ex¬
cercitoria appellat᷑. quia
extertitor appellatur.
is ad qũe cotidianꝰ na¬
uis q̃stus pertinet. ¶In¬
stitoria tc̃ loc̃ ht̃: cũ qͥs
taberne forte uł cuilib
negotiatiomi suũ ꝓposu¬
it ⁊ quid cũ eo eiꝰ rei cãcui¬

Expanded text:
rei gratia cui praepositus erit contractum fuerit. ideo autem exercitoria vocatur, quia exercitor appellatur is ad quem cottidianus navis quaestus pertinet. institoria tunc locum habet, cum quis tabernae forte aut cuilibet negotiationi servum praeposuerit et quid cum eo eius rei ca
Abbreviated transcription (Latin):
u̾sũ fui̾t: id totũ pr̃are
debeat: siue qͥd ñ sit ĩ rẽ
eius u̾sũ. so etatems pr¬
estare debeat is qͣtenus
peculiũ patitur. ¶ In rẽ
quicqͥd nec̾io ĩ rẽ eius in¬
penderit seruus. ueluti
si mutuatꝰ pecuniã eiꝰ cre¬
ditorib eã soluerit. aut
edificia ruentia fulp̾it
aut familie fruñitũ eme¬
aliam rẽ necͣam mertatꝰ
erit ¶ Itaq si ex .x. ut pu¬
ta aureis quos suuꝰ tuus
a ticio mutuos accepit. c̾¬
ditori tuo .u. aureos solu̾t.

Expanded text:
fuerit, id totum praestare debeat, sive quid non sit in rem eius versum, id eatenus praestare debeat quatenus peculium patitur. 4a. In rem quidquid necessario in rem eius impenderit servus, veluti si mutuatus pecuniam creditoribus eius solverit, aut aedificia ruentia fulserit, aut familiae frumentum emealiam rem necessariam mercatus erit. 4b. Itaque si ex decem utputa aureis, quos servos tuus a Titio mutuos accepit, creditori tuo quinque aureos solverit,
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ morib et etas: ⁊ neces¬
saria ꝑegrinatõ ¶tẽꝙ a
lie multe iuste cau̾se sepe
hõib ĩpedim̃to s̃ quo mi
norante eo ꝯstituit᷑. cui

Expanded text:
et morbus et etas et necessaria peregrinatio itemque alie multe cause sepe hominibus impedimento sunt, quo minignorante, constituitur. Cui
Abbreviated transcription (Latin):
Nam ꝙꝓ stipulabatͦ qͥs u
solue̾t᷑ sibi ꝙ fui̾t iudica¬
tũ multomag̃ is qͥ in rẽ
actõne ꝯueniebat᷑. satis¬
dare cogebatͦ. si alieno no¬
mĩe iudiciũ accipiebat.
Ipse autẽ qui in rẽ age¬
bat si suo nõie petebat:
satis dare nõ cogebat᷑. ꝓ¬
curatos u si ĩ rem agebat:
satis dare uidebat᷑. ratã
rem dũm hab̾itũ. peri¬
culũ .N. erat ne itm dñs
de eadem re exꝑiretur.
Tutores uͥ ÷ curatores
cod̾ mͦ quo i ꝓcuratores
satisdare debe u̾b̾ edicti
fatiebãt. ¶S aliqñ his
agentib satisdatõ remit¬
tebat᷑ h̾ita erant si in rẽ
agebat᷑ ¶Si uͦ in perso¬
nam: ab actoris ꝙħ parte
eadem optinebãt q̃ dix¬
imus ĩ acc̃one qua ĩ rẽ
agitur. ¶Fb eius uͦ ꝑ
te cũ quo agitur: si qui

Expanded text:
 stipulabatur quis, ut solveretur sibi quod fuerit iudicatum. multo magis is qui in rem actione conveniebatur, satisdare cogebatur, si alieno nomine iudicium accipiebat. ipse autem qui in rem agebat, si suo nomine petebat, satisdare non cogebatur. procurator vero si in rem agebat, satisdare iubebatur ratam rem dominum habiturum: periculum enim erat, ne iterum dominus de eadem re experiatur. tutores et curatores eodem modo quo et procuratores satisdare debere, verba edicti faciebant. sed aliquando his agentibus satisdatio remittebatur. Haec ita erant, si in rem agebatur. sin vero in personam, ab actoris quidem parte eadem obtinebant quae diximus in actione qua in rem agitur. ab eius vero parte cum quo a
Abbreviated transcription (Latin):
Desatis dacõmb
modus alius ca¬
anciquitati pla oce¬
cuit. alium nouitas
per usũ ampleyaz ¶Dũ
.N. si in rem agebat᷑ satis¬
dare possessor ẽpelleba¬
t᷑: ut si uictꝰ eẽt. n rem
ip̃am restitueret. n litis

Expanded text:
DE SATISDATIONIBUS modus alius antiquitati placuit, alium novitas per usum amplexa est. enim si in rem agebatur, satisdare possessor compellebatur, ut, si victus nec rem ipsam restitueret nec litis
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ dc̃m est pena reo ĩ¬
ponitur ¶Siũ aut̃e
criminaliter: officio
iudicis extra ordinari¬
a pena ueo irrogatur.
ħ iudaicet obseruan¬
tutio ĩtrodux̃. uͥ uiri
illustres qͥ supͣ eos s̃.¬
actiones ĩiuriaꝵ cͥmi¬
suscipere. scd̃m eius rei¬
tenorem qͦd ex ipa ma¬
nifestꝰ apparet.
¶Non solum autẽ is
ĩiuriarũ tenetur. qͥ
fecit iniuriam: ħ est
qui percussit: uerũ¬

Expanded text:
 dictum est, poena imponitur. sin autem criminaliter, officio iudicis extraordinaria poena reo irrogatur: hoc videlicet observantutio introduxit, ut viri illustres quique supra eos sunionem iniuriaram crimisuscipere, secundum eius tenorem qui ex ipsa manifestius apparet. Non solum autem is iniuriarum tenetur qui fecit iniuriam, hoc est qui percussit: veru
Abbreviated transcription (Latin):
¶Si int̾ tutor̃e pupillũ ue
Siudiciũ agendũ sit: qr
ip̃e tutor in r sua auc¬
torius tutor ut olim ꝯ¬
stituit᷑ s curato ĩ locũ
eiꝰ datur. quo int̾ueni¬
ente iudiciũ ꝑ agitꝰ. et
nitup.
Uuilli pupilleq cum
puberes ẽe ceperũt.¬
a tutela liberantur
Pubtatem aut̃ uet̾es ñ¬

Expanded text:
 tutorem pupillumve iudicium agendum sit, quia ipse tutor in rem suam auctorius tutor, ut olim, constituitur, sed curator in locum eius datur, quo interveniente iudicium peragitur et NITUR Pupilli pupillaeque cum puberes esse coeperint, tutela liberantur. pubertatem autem vetere
Abbreviated transcription (Latin):
tpẽm nr̃oꝵ. bñ putauit
ꝙ ĩ femuus ⁊̃ antiquis
spectionẽ habitudinis co¬
poris hoc etiã ĩ mascłos
ostendere. Et ĩo sacͣ ꝯsti¬
Stutõne promł gata pub̃¬
ordine delinq̃ntes ut pꝰ¬

Expanded text:
 bene putavit, quod in feminis et antiquis inspectionem habitudinis corporis, hoc etiam in masculos extendere: et ideo sancta constitutione promulgata puberordine relinquentes, ut p
Abbreviated transcription (Latin):
Utoritas autem̃ tuto¬
ris ĩ quibsdam cau¬
sis necessaria pupil¬
lis ẽ. in quibdã ño est ne¬
cessaria ut ecce ¶ Siqͥs
dari tͥ stipulet᷑: nõ ẽ ne¬
cessaria tutoris auctori¬
tas. ¶ E si aliis pupillꝓ
mittant: necessaria est.
Nãq placuit meliorẽ
ꝙͥ suã ꝯdicioñe lic̾e eis fa¬
cẽ ⁊̃ sñ tutoris auctori¬
tate. deceriorẽ uͦ ñõ ali¬
ter ꝙͣ tutoris auctorita¬
te. ¶Uñ in his causis ex
quib mutue obligatões
nascũtꝰ. ut in empt̃oni¬
b uendit̃onib locatõni¬
ls ꝯductõnib mandatis.
depositis. si tutoris auc¬
toritas nõ ĩterueniat.
ip̃i qͥdem qui cũ his ꝯtͣ¬
unt obligantur. ac in¬
uicem pupilli ño oblr
ditatem exfidĩ cõmisso
suscipe̾ aut̾ possunt. nͥ
tucoris auctoritate. ꝙͣ¬
uis luc̾sa sit. ne ullum
ã statĩ in ip̃o negotõp̃

Expanded text:
toritas autem tutoris in quibusdam causis necessaria pupillis est, in quibusdam non est necessaria. ut ecce si quid dari sibi stipulentur, non est necessaria tutoris auctoritas: quod si aliis pupilli promittant, necessaria est: namque placuit, meliorem quidem suam condicionem licere eis facere etiam sine tutoris auctoritate, deteriorem vero non aliter quam tutore auctore. unde in his causis ex quibus mutuae obligationes nascuntur, in emptionibus venditionibus, locationibus conductionibus, mandatis, depositis, si tutoris auctoritas non interveniat, ipsi quidem qui cum his contrahunt obligantur, at invicem pupilli non obligeque hereditatem ex fideicommisso suscipere aliter possunt nisi tutoris auctoritate, quamvis lucrosa sit neque ullum autem statim
Abbreviated transcription (Latin):
cte cognoscunt. Et̃ tam
affrica ꝙͣ alie innume¬
rose prouincie post tan¬
ta tempoꝵ spatia nr̃is
uictorus a celesti numi¬
ne peestitis iterum dĩ¬
cioni romane nostroqz
addite imperio peotestã¬
tur ¶ Om̃s uero ppłi̾ legĩ¬
bus tam a nobis promu¬
igatis quam cõpositis
reguntur. et cum sacra¬
tissimas constitutõnes
antea confusas in luculẽ¬
tam erexerimus conso¬
nantiam tunc curam ex

Expanded text:
 cognoscunt et tam Africa quam aliae innumerosae provinciae post tanta temporum spatia nostris victoriis a caelesti numine praestitis iterum dicioni Romanae nostroque additae imperio protestantur. omnes vero populi legibus iam a nobis vel promulgatis vel compositis reguntur. Et cum sacratissimas constitutiones antea confusas in luculentam ereximus consonantiam, tunc nostram ex
Abbreviated transcription (Latin):
uel si eũ donationis pe¬
nituisset. aut prio de¬
cesserit is: cui donatũ
estł hec mortis cã dona¬
tiones ad exemplum
Nam cũ prudentib ã¬
biguũ fuerat. utrum
donationis an legatũ

Expanded text:
el si eum donationis poenituisset, aut prior decesserit is cui donatum sit. hae mortis causa donationes ad exemplum nam cum prudentibus ambiguum fuerat, utrum donationis an legat
Abbreviated transcription (Latin):
Edicto diui marchi ca¬
uet᷑. eñ qui a fiscorẽ
alieña emit. si post uẽ¬
dicionem quinquen¬
niũ p̃t̾ierit rostse do¬
minu rei per excepti¬
onem repellere. ¶Cõ¬
stituto autem diue
memorie.Tenonis
bñ prospexit. de his q̃
a fisco per uenditõñe
uł donatonẽ. ł aliũ ti¬
tulũ aliquid accipiũt
ut ip̃i quidem securi
statim fiant. et uic¬
tores existant. sĩ ex¬
periantur. siue ꝯueni¬
antur Adu̾sus ã sacra¬
tissimũ erarium usq¬
ad quadriẽniũ liceat
intẽde his qui peo do¬
minio uel ypotheca ea¬
rum rerum q̃ aliena

Expanded text:
Edicto divi Marci cavetur, eum qui a fisco rem alienam emit, si post venditionem quinquennium praeterierit, posse dominum rei per exceptionem repellere. constitutio autem divae memoriae Zenonis bene prospexit his qui a fisco per venditionem vel donationem vel alium titulum aliquid accipiunt, ut ipsi quidem securi statim fiant et victores existant, sive conveniantur sive experiantur: adversus sacratissimum autem aerarium usqad quadriennium liceat intendere his qui pro dominio vel hypotheca earum rerum quae aliena
Abbreviated transcription (Latin):
¶ S t̾ st̃m in sapulatiõe
cõtĩnetur oĩmodo ꝑsona
stipulantis continetur.
ueluti si ẜuus sapuletur
ut sͣ ire ag̾e liceat. łp̾e .n.¬

Expanded text:
. Sed cum factum in stipulatione continebitur, omnimodo persona stipulantis continetur, veluti si servus stipuletur, ut sibi ire agere liceat: ipse en
Abbreviated transcription (Latin):
busͣ quorum om̃ium sol¬
lertiam et legum sc̃iam
et circa nr̃as uissiones fi¬
dem iam exmultis ar
gumentis rerũ accepi¬
mus cõuocatis spetiali¬
ter mandaumus. ut no¬
suasionib conponant ĩ¬
stictutiones. ut liceat uo¬
bis pͥma legum cuna¬
bula ñõ ab antiquis
fabulis disc̾e̾. sed ab ip¬
periali spłendore appet̾e.
et tam aures quam aĩ
uestri nichil ĩutile nĩ¬
chiq perperam apposi¬
tum. sed quod ĩ ip̃is

Expanded text:
bus, quorum omnium sollertiam et legum scientiam et circa nostras iussiones fidem iam ex multis rerum argumentis accepimus, convocatis, specialiter mandavimus ut nosuasionibus componant Institutiones: ut liceat vobis prima legum cunabula non ab antiquis fabulis discere, sed ab imperiali splendore appetere, et tam aures quam animae vestrae nihil inutile nihilque perperam positum, sed quod in ipsis
Abbreviated transcription (Latin):
aureos dare spondes tunc
ꝯmũtitur stipulat̾o.
S ⁊ si ql spulatur alii
cum eius int̾eẽt platu¬
it stipulation̾e ualere
flam si is qui pupilli tu¬
telamad nu̾strare ceꝑat
cessit admĩstratõe ẽ tu¬
torisuo. Et stipulatꝰ est
rem pupilli saluam fore
qm̃ intest stipulatoris
fĩ ꝙ saipulatus est cum
obligatus futurꝰ eẽt pu¬
pillo si male res gessent
tenet obligato. Eĩgo si
ꝗs ꝓcuratori suo dari sti
Et si creditori suo gl sti¬
ne forte ł pena c̃mittat᷑
ł p̃dia diftrahant᷑ q̃ ꝑig¬
nori data erant ualet
in eo caũ quo sua sit uti¬
lit̾ stipulatur. ¶ Si de
alia re stipłator senserit
de alia promissor ꝑuide
nlła cͣchitur obligatio ac
si ad int̾rogatũ respo̾sũ
n̾o ẽẽt ueluti si homĩem
stitum a te stipulatus
ꝗs fũit tu de pamphilo
sensetis ꝙ̃ sticũ uocarit̃¬
did̾is. ¶ Ꝙ turpi exc̾a
ꝓmissum est ułuti siꝗs
se fcurũ ꝓmĩttat ñ nal
¶Cum qs sb̾ aliq̃ ꝯdc̃one
flñt stipulatꝰ licetañ con¬

Expanded text:
aureos dare spondes? ’ tunc committitur stipulatio. Sed si quis stipuletur alii, cum eius interesset, placuit stipulationem valere. nam si is qui pupilli tutelam administrare coeperat, cessit administratione contutori suo et stipulatus est, rem pupilli salvam fore, quoniam interest stipulatoris fieri quod stipulatus est, cum obligatus futurus esset pupillo si male res gesserit, tenet obligatio. ergo et si quis procuratori suo dari stipet si creditori suo, ne forte vel poena committatur, vel praedia distrahantur quae pignori data erant, valetin eum casum quo sua fit utiliter stipulatur. Si de alia re stipulator senserit, de alia promissor, perinde nulla contrahitur obligatio ac si ad interrogatum responsum non esset, veluti si hominem Stichum a te stipulatus quis fuerit, tu de Pamphilo senseris, quem Stichum vocari credideris. Quod turpi ex causa promissum est veluti si quis se facturum promittat, non valet. Cum quis sub aliqua condicione fuerit stipulatus, licet ante con
Abbreviated transcription (Latin):
h̾nt. n̾a infans et ꝗ in¬
fanti ꝓximus est ñ mul¬
tũ a furioso distat qr hi
etatis pupilsi nlłm in tel¬
lectum ħnt. s ĩ ꝓximis
infantii pp utilitat̾e eoꝵ
benignior uit̾ int̃ptatio
sta est ut id̾ m̃tis hant ꝙ¬

Expanded text:
habent: nam infans et qui inhabent: nam infans et qui infanti proximus est non multum a furioso distant, quia huius aetatis pupilli nullum intellectum habent: sed in proximis infanti propter utilitatem eorum benignior iuris interpretatio facta est, ut idem iuris ha
Abbreviated transcription (Latin):
fin̾t no res pendeat. ueluts
si .x. aureo a te dari d stĩ¬
puletur tu ꝗno ꝓmittas
uel cc̃. aut si ine pure stĩ
id expͥmas .i. si cui sb̾ con¬
ditice ł in die̾ stipulantĩ
tu respondeas ĩ pñti die
in eand̾ diem aut ꝯdito¬
nem spopondisse. fiet .n.
nct̃e est ĩ respondendo oĩa
repeti q̃ stipulator expͥssi̾t
est uł si is a te stipuletur
s su̾us quid̾ ñ solũ dño
suo obligari ñ potest si nec
alii quid̾ ulli filii uero fa.
aliis obligari possunt.
Mutus n stipulari n
ꝓmitt̾e posse palam est. ꝙ
et in sindo receptum est.
stipulantie andire debes.
unde apparet n̾o de eo nos
loa ꝙ taroius exaudit s de
eo qui omĩno ñ exaudit
¶furiosus nlłm negociũ ge¬
agit. ¶ Puplllus omne
negocui rette gerit ut cũ
sic ubi tutoris auctoritas
nettĩa sit adhibeatur tu¬
tor ueluti s ille obligetur¬
¶fiam aliũ sͥ obligare ⁊̃
sñ tutoris auttoritate.
p̃. S ꝙ diximus de pu
ꝗ iam aliꝙ̃ intellectum

Expanded text:
t non responderit, veluti si decem aureos a te dari stipuletur, tu quinque promittas, vel contra: aut si ille pure stipuid exprimas, id est si cui sub condicione vel in diem stipulanti tu respondeas: ‘ praesenti die in eandem diem aut condicionem spopondisse: nec enim necesse est in respondendo eadem omnia repeti quae stipulator expresseriest, vel si is a te stipuletur. sed servus quidem non solum domino suo obligari non potest, sed ne alii quidem ulli: filii vero familias aliis obligari possunt. Mutum neque stipulari neque promittere posse palam est. quod et in surdo receptum est: stipulantis audire debet. unde apparet, non de eo nos loqui qui tardius exaudit, sed de eo qui omnino non exaudit. Furiosus nullum negotium geagit. Pupillus omne negotium recte gerit: ut tamen, sicubi tutoris auctoritas necessaria sit, adhibeatur tutor, veluti si ipse obligetur: nam alium sibi obligare etiam sine tutoris auctoritate potest. Sed quod diximus de p iam aliquem intellectum
Abbreviated transcription (Latin):
nemo stipulari pot̾at n̾o
mag̾ ꝙͣ post eiꝰ mortem
a quo stipulabatur. ac nͨ
is qui in aliciuius põtate
die quam moriar uel
pͥdie ꝙͣ morieris dari ĩ
ut iam dãm est ex cõsẽ¬
su ccͣhentiũ stipulatões
ualent. platuit nob̾ ⁊
in hunt iuit̾ acticulum
nect̾iam indut̾e em̃da¬
tion̾e ut sũ pꝰ mortem
siue p̾die quam moria¬
tur stipulator sũ ꝓmis¬
sor stipulatio ꝯcepia est
ualz stipuło. Ite siꝗł ita
stipulatus erat. si nams
existimau̾it. nob̾ plac
utił erat et m̃t nalet.
¶It̾ post mort̾e alt̾is
recte stipłam. ¶ Si scͥt
fui̾t instrumento ꝓmisis¬
et responsione seꝙͥte.
Q uociens ples res una
stipulatõe ꝯp̾henduntur
siqd̾ promissor simplicit᷑
respondeat dare spondeo

Expanded text:
nemo stipulari poterat, non nemo stipulari poterat, non magis quam post eius mortem a quo stipulabatur. ac ne is qui in alicuius potestate die quam moriar ’ vel ‘ pridie quam morieris dari? ’ ut iam dictum est, ex consensu contrahentium stipulationes valent, placuit nobis etiam in hunc iuris articulum necessariam inducere emendationem, ut, sive post mortem sive pridie quam morietur stipulator sive promissor, stipulatio concepta est, valeat stipulatio. Item si quis ita stipulatus erat: ‘ si navexistimavit, nobis placuutilis erat et nunc valet. Item post mortem alterius recte stipulamur. Si scriptum fuerit in instrumento promisise responsum sit. Quotiens plures res una stipulatione comprehenduntur, si quidem promissor simpliciter respondeat ‘ dare spondeo
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ tem obligat᷑. ¶ Si impo¬
ssibił ꝯdito obligatonb
adiciatur incħ ualet su¬
pulat̾o. Impossibłis aũt
ꝯdicfo hetur cui natura
impedim̃to est quominꝰ
existat ueniti si quis ita
dix̾it sidigito celũ attig̾o
dare spontes : At sita sti¬
puletur si digito celam
ñ attig̾o dare spondes pu¬
ra fr̾a obligatõ intengi᷑
N ũboꝵ obligato int̾ absẽ¬
tes ꝯcepta mutił est. S
cũ mat̾iam ħ litiũ con¬
tent̾osis hominib p̾abat
forte pꝰ tempꝰ tales alle¬
gationes epponentibo et
uersanios suos content̾e¬
tib ito nt̃a constituno
litm̃ mͥtroducta est ꝙͣad
cesarienses ad uocatos sqp¬
simus ꝑ ꝙͣ disposuimas
tales scriptutas q̃ pr̃o eẽ
partes inditant oi modo
e̾e credendas n ip̃e ꝙ ta¬
lib utttut. inꝓꝓpbis aue¬
gationib. manifestis
ł q testes ydoneos appeo¬
bau̾it in ip̾o toto die quo
ꝯfitielatur. insirum̃tu
sese ẜ adũsarm̾ suũ in
aliis locis ẽe. ¶ post mor¬
tem autem suam dari.

Expanded text:
igatur. Si impossibilis condicio obligationibus adiciatur, nihil valet stipulatio. impossibilis autem condicio habetur, cui natura impedimento est quo minus existat, veluti si quis ita dixerit : ‘ si digito caelum attigero, dare spondes? ’ at si ita stipuletur, ‘ si digito caelum non attigero, dare spondes? ’ pure facta obligatio intellegitur m verborum obligatio inter absentes concepta inutilis est. sed cum hoc materiam litium contentiosis hominibus praestabat, forte post tempus tales allegationes opponentibus et versarios suos contendentibus: ideo nostra constitutio litium introducta est, quam ad Caesarienses advocatos scripsimus, per quam disposuimus, tales scripturas quae praesto esse partes indicant omnimodo esse credendas, nisi ipse qui talibus utitur improbis allegationibus manifestisvel per testes idoneos approbaverit, in ipso toto die quo conficiebatur instrumentum sese vel adversarium suum in aliis locis esse. Post mortem suam dari sibi
Abbreviated transcription (Latin):
tur. Ideo simplex ac
simile ius et ĩ filiis
in filiab et in ceteris
desendentib per uiri¬
lem sexũ persotus ñ
solum natis s ⁊̃ pos
circa testam̃ta parẽ¬
tũ suoꝵ infromanda.
et h̾editatem auferẽ¬
dam qũa filii uł em̃a¬
cipati hñt. siue iam

Expanded text:
tur, ideo simplex ac simile ius et in filiis et in filiabus et in ceteris descendentibus per virilem sexum personis non solum natis sed etiam ectum circa testamenta parentum suorum infirmanda et hereditatem auferendam quem filii sui vel emancipati habent, sive iam
Abbreviated transcription (Latin):
posthumos nõiatim
nõ exh̾edau̾it. s silen¬
tõ p̃t̾ierit. nõ ignorãs
an hãt lib̾os silentiũ
eius pro exhedatione
nõiatĩ facta uałe ꝯsti¬
tut̃onib pͥncipũ caut̃.
¶Mater uel auus ma¬
ternus necẽe nõ hñt li

Expanded text:
postumos nominatim non exheredaverit, sed silentio praeterierit, non ignorans an habeat liberos, silentium eius pro exheredatione nominatim facta valere constitutionibus principum cautum est. Mater vel avus maternus necesse non habent li
Abbreviated transcription (Latin):
ueli siq̾s ita adimat᷑. ñ do.
bis. s aliis quib cũcꝑ u̾bis.
¶Lransferri quoq legat᷑
ab alio ad aliũ pot̃. ueli
siqͥs ita dixerit hõiem
sticũ qm̃ ticio legaui do
lego. seio. siue ĩ eodem tes¬
tam̃to. siũ ĩ codicilł hoc

Expanded text:
lego ’ ita adimatur ‘ non do id est aliis quibuscumque verbis. Transferri quoque legatum ab alio ad alium potest, veluti si quis ita dixerit: ‘ hominem Stichum, quem Titio legavi, Seio do lego ’, sive in eodem testamento sive in codicillis hoc
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ter bona q̃ ad patrem
adoptuũ transtulit et
quoꝵ cõmodũ ei adqui¬
siuit pꝰtea. ¶Mmorem
natũ nõ posse mlnorem
adoptare placet ¶Adop¬
tio .N. naturã unitatur
et peo monstro ẽut ma

Expanded text:
ter bona quae ad patrem adoptivum transtulit et quorum commodum ei adquisivit postea. Minorem natu non posse maiorem adoptare placet: adoptio enim naturam imitatur et pro monstro est ut ma
Abbreviated transcription (Latin):
uocantur: si perfecte eta
telis et curationib obser
ano tutore ł eo qui ex
Ocui nullus oĩo tutoz
fuerat. ei dabatur ĩ
tore urbano et maiore
parte tͥbunoꝵ plebigt¬
utor ex lege acilia ¶In
ꝓuintiis uero a presidi¬
b prouiciaꝵ ex lege ui¬
lia et ticia ¶ Sed si ĩ tes¬
cam̃to tutor sub ꝯditõ¬
ne. aut die certo datus
fue̾at: ꝙͣ diu ꝯditõ aut
dies pendebat. ex hiss
legib aliꝰ tutor daripo¬
terat. ¶Item si pure da
erat qui desinebat turor
ẽe. si ꝯdicio exite̾t aut
dies ueniret. aut heres
existeret ¶ab hostib qͦ
tucore capto. ex his le¬
gib tutor petebatur. qͥ
desinebat ẽe tutor: siis
qui captꝰ erat ĩ ciuita¬
tem reu̾sus fuerat ¶Nã
reu̾sus recipiebat tute¬
lam iure pꝰ luninii¶ S
ex histem legib pupillis
tutores desiert̃ dari p̾ca¬
ꝙ primo ꝯsules pupil¬
lis utͥusq sexus tutores
ex ĩquisicione dare cepe¬
runt. Deĩde p̃tores ex osti¬
tis legib neq de cauti¬
one a tutorib erigenda

Expanded text:
vocantur, si perfectae aetattelis et curationibus obserANO TUTORE VEL EO QUI EX Si cui nullus omnino tutor fuerat, ei dabatur in etore urbano et maiore parte tribunorum plebis tutor ex lege Atilia, in provinciis vero a praesidibus provinciarum ex lege Iulia et Titia. Sed et si testamento tutor sub condicione aut die certo datus fuerat, quamdiu condicio aut dies pendebat, ex iisdem legibus tutor dari poterat. item si pure daterat, qui desinebat tutor esse, si condicio existeret aut dies veniret aut heres existeret. Ab hostibus quoque tutore capto ex his legibus tutor petebatur, qui desinebat esse tutor, si is qui captus erat in civitatem reversus fuerat: nam reversus recipiebat tutelam iure postliminii. Sed ex his legibus pupillis tutores desierunt dari, posteaquam primo consules pupillis utriusque sexus tutores ex inquisitione dare coeperunt, deinde praetores ex constitis legibus neque de cautione a tutoribus exigenda
Abbreviated transcription (Latin):
itana parentũ tutela.
xemplo patronorum
recepta ẽ et alia tute¬
la que ⁊ ip̃a legitima
nocatur ¶ Nam si quis fi¬
liũ aut filiam aut nepo¬
tem neptẽ ue ex filio et
deĩcpes inpub̾es emancip¬
auerit: legitimꝰ tuto erit.¬
De fidutiaria. tutela
Et et alia tutela q̃
fiduciaria appellat᷑.
Nam si parens fili¬
lus uł filiã. nepotem uł
neptem uel deĩceps ĩpu¬
b̾es manumiserit legui¬
¶Luo defuncto si lib̾i iu¬
riis sexꝰ eius extant.
fiduciarii tucores filio¬
ris et cet̾oꝵ efficiuntur.
At quĩ patrono legitimo
tutore mortuo: libĩ qͦ e
ius legicimi sũt tutores.¬

Expanded text:
ITIMA PARENTUM TUTELA Exemplo patronorum recepta est et alia tutela, quae et ipsa legitima vocatur. nam si quis filium aut filiam, nepotem aut neptem ex filio, et deinceps, impuberes emancipaverit, legitimuDE FIDUCIARIA TUTELA st et alia tutela, quae fiduciaria appellatur. nam si parens filium vel filiam, nepotem vel neptem, et deinceps, impuberes manumiserit, legitiquo defuncto, si liberi virilis sexus extant, fiduciarii tutores filioris et ceterorum efficiuntur. atqui patrono legitimo tutore mortuo, liberi quoque eius legitimi sunt tutores
Abbreviated transcription (Latin):
rogatus ẽ hereditatem
restituere per iñ liceret
quartam partem reti¬
nere. atq lege fascidia
ex legatis retin̾e̾ ꝯcedit᷑.¬
¶ Ex singłis quoq rebus
que ꝑ fidei cõmissum
relinquuntur. eadẽ re¬
tentio permissa est. pꝰ
ꝙ senatus cõsultũ ip̃e
heres hon̾a hereditari¬
a sustinebit. ¶Ille aut̃
qui ex fidei cõmisso rece¬
pit partem hereditatis.
legatarii partitiarii loco
erat ¶Idem eius lega¬
tarii cui ꝑs bonori lega¬
batur. que sp̃es legati
particõ uotabatur. qr
cũ herede legatarius ꝑ¬
tiebatur hereditatem.

Expanded text:
rogatus esset hereditatem restituere perinde liceret quartam partem retinere, atque lege Falcidia ex legatis retinere conceditur. ex singulis quoque rebus quae per fideicommissum relinquuntur eadem retentio permissa est. post quod senatus consultum ipse heres onera hereditaria sustinebat: ille autem qui ex fideicommisso recepit partem hereditatis legatarii partiarii loco erat, id est, eius legatarii cui pars bonorum legabatur. quae species legati partitio vocabatur, quia cum herede legatarius partiebatur hereditatem.
Abbreviated transcription (Latin):
seruus redimi et ma¬
numitti debet.¶E¬
si dñs eum nõ uendat.
si modo nichil ex uidi¬
cio eius qui reliquit li¬
bertatem perceperit. ñ
fertur. qr possit tempo¬
re procedente ubicũq
occasio redimendi ser¬
ui fuerit pr̃ari lib̾tas.
Qui autem ex causa
fidei cõmissi manum¬
utitur: nõ testatoris
fit libertus. ĩ si testa¬
toris seruus sit. sed eiꝰ
qui manumittit. ¶ Ac
is qui directo testam̃to
liber ẽẽ uibetur: ip̃ius
testatoris fit liberus.
qui ir̃ orcinus appellat᷑
¶Nec alius ullus directo
ex testam̃to lib̾tetem ha¬
bere potesti qmͣ qui utro¬
q tempore testatoris fu¬
erit. ⁊⁊ quo face̾t testa¬
m̃tum et quo moreret᷑.
Directo aut̃ libertas tc̃

Expanded text:
servus redimi et manumitti debet: quodsi dominus eum non vendat, si modo nihil ex iudicio eius qui reliquit libertatem percepit, non sfertur, quia possit tempore procedente, ubicumque occasio redimendi servi fuerit, praestari libertas. qui autem ex causa fideicommissi manumittitur, non testatoris fit libertus, etiamsi testatoris servus sit, sed eius qui manumittit: at is qui directo testamento liber esse iubetur, ipsius testatoris fit libertus, qui etiam orcinus appellatur. nec alius ullus directo ex testamento libertatem habere potest quam qui utroque tempore testatoris fuerit, et quo faceret testamentum et quo moreretur. directo autem libertas t
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ potestate parent̃ rema¬
nẽt. ¶Pene seruus ef¬
fectꝰ filios ĩ potestare hr̃e
desinit ¶Serurã pene ef¬
ficiuntꝰ qui metallo dãp¬
natur. uel qͥ bestiis sub¬
iciuntꝰ ¶ Eili familias si
militauerit. ul si senatos

Expanded text:
in postestate parentum remanent. Poenae servus effectus filios in potestate habere desinit. servi autem poenae efficiuntur, qui in metallum damnantur et qui bestiis subiciuntur. Filius familias si militaverit, vel si senator
Abbreviated transcription (Latin):
peti prins ꝙͣ dies uenĩat.
nõ po̾t. at nec eo quid̃ ip̃o
die m̃ t̃ suipulat̾o fc̃a est¬
arbitrio soluentis tuibui
debet nec .n. certũ est eo die
in ꝙx̃ ꝓ missũ est datũ ñ ẽe
prinsꝙ̃ il pietereat. ¶ ac
sitta aipułis .x. aureos ã¬
nnos quo ad iñuam dare
spondes et pure st̾a obliga¬
tio iñtlłigitur et perpetu¬
atur qr ad tempus deb̾i
n̾o̾ potest. s ħes petendo
pacti exceptione subinon¬
ebitur. E sb conditione
stipulatio fit cũ ĩ alique
casum differtur obligat᷑o
ut si aligꝗo st̾m fu̾it ł non
fuerit suipulatio ꝯnũttat᷑
ueluti fiticus ꝯsul factus
fuerit .u. aureos dare spon¬
des. Si quis ita sapuletur
si ĩ capito liũ n̾o ascendo
dare spondes perinde ent
ac sistipulatus eẽt tũ mo¬
rietur dari dͥ  Ex ꝯditõa¬
li stipulatio̾e tm̃ spetree est
debitum iri. Lamq ip̃a¬

Expanded text:
priusquam dies veniat non potest ac ne eo quidem ipso die, in quem stipulatio facta estarbitrio solventis tribui debet. Neque enim certum est, eo die in quem promissum est datum non esse, priusquam is pretereat. At si ita stipulaveris, X aureos annuos quoad vivam dare spondes? ’, et pure facta obligatio intellegitur et perpetuatur, quia ad tempus deberi non potest. sed heres petendo pacti exceptione submovebitur. Sub condicione stipulatio fit, cum in aliquem casum differtur obligatio, ut, si aliquid factum fuerit aut non fuerit, stipulatio committatur, veluti ‘ si Titius consul factus fuerit, quinque aureos dare spondes? ’ si quis ita stipuletur ‘ si in Capitolium non ascendero, dare spondes? ’ perinde erit, ac si stipulatus esset cum morietur dari sibi. ex condicionali stipulatione tantum spes est debitum iri, eamque ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
olim qd̃ in usu fuerunt
postea aũt leomana c̃o¬
stitutio lata est q̃ solle̾p¬
nitate uerboꝵ fublata
sensum et ꝯsonantemĩ¬
tellectum ab utra ꝑte
stipulatio aut pure aut
in diẽ aut sb̾ conditione
fit pure : ueluti .u. au
festĩ peti põt. In die ᷤcum

Expanded text:
olim quidem in usu fuerunt: postea autem Leoniana constitutio lata est, quae, sollemnitate verborum sublata, sensum et consonantem intellectum ab utraque parte  est. Omnis stipulatio aut pure aut in diem aut sub condicione fit. pure veluti ‘ quinque confestim peti potest. in die
Abbreviated transcription (Latin):
centũ. aureoꝵ fumdꝰ em̾et᷑
is uti mandasse intelligit᷑
ut mĩoris si posset em̾etur
¶Recte quo mandatum
ccͣtũ si dũ adhuc integta res
sic renegatũ fui̾t: euanescit
¶Et si adhut ĩtegͦ mãdato¬

Expanded text:
centum aureorum fundus emeretur, is utique mandasse intellegitur, ut minoris, si possit, emeretur. Recte quoque mandatum contractum, si, dum adhuc integra res sit, revocatum fuerit, evanescit. Item si adhuc integro ma
Abbreviated transcription (French):
uĩt tu ignorans eñ detessine
exetutus fiu̾s mandatũ pos¬
se te agc̾ mantati accione
aliogn usta et ꝓbabił igno

Expanded text:
norans eum decessisse exsecutus fuero mandatum, posse me agere mandati actione; alioquin iusta et probabilis ignor
Abbreviated transcription (Latin):
sit̾ mandet ut tici negoci¬
a g̾eres ł ut ticio fũd̾ eme¬
res ł ut ꝓ titio spond̾es.
sua et auena ułuti side co¬
miulb fuis et titii negocus
g̾endis tͥ mandet ł ut si¬
bi et ticio fund̃ em̾es ut ut
ꝑro eo et ticio spond̾es.
¶Tua et auena ueluti si tibi
mandet ut ticio sb̾ ufurris¬

Expanded text:
tibi mandet, ut Titii negotia gereres, vel ut Titio fundum emeres, vel ut pro Titio sponderes. Sua et aliena, veluti si de communibus suis et Titii negotiis gerendis tibi mandet, vel ut sibi et Titio fundum emeres, vel ut pro eo et Titio sponderes. Tua et aliena, veluti si tibi mandet, ut Titio s
Abbreviated transcription (Latin):
liũ est ꝙͣ mandatũ. Et ob
id ñ est obligatorĩr qr nẽo
Let consilio mantati obligaᷤ
⁊̃ si ñ expediat ei cui map
plorare an expediat consili¬
um. Itaq si cciosam pectiñã
domite Rntem ortatus fu¬
erit alies ut rem anꝙͣ eme¬
netur. Et adeo ħ ita sunt
ut qĩtum sit ut mandati te¬
neatur ꝗ mandauit tͥ ut
ticio pettiñam fenerares. S
optimut sabini sentenca
datũ qr nõ alit̾ ticio credidis¬
ses ꝙͣ si f mandatũ eẽt. ¶ si¬
N lud quoq mandatũ ñ est obl¬
igatoriũ ꝙ contta bonos mo¬
res est ueluti si ticius de fͦ¬
to aut de dampno faciẽdo
aut de ĩiiria facienda tibi
mandet. lic .n. pen̾a istieri
stĩ noĩe pstit̾is ñ tñ ułiam

Expanded text:
lium est quam mandatum et ob id non est obligatorium, quia nemo ex consilio mandati obligatur, etiamsi non expediat ei cui dabiplorare, an expediat consilium. itaque si otiosam pecuniam domi te habentem hortatus fuerit aliquis, ut rem aliquam emenetur. et adeo haec ita sunt, ut quaesitum sit, an mandati teneatur qui mandavit tibi, ut Titio pecuniam fenerares: sed obtinuit Sabini sententia, datum, quia non aliter Titio credidisses quam si tibi mandatum esset. Illud quoque mandatum non est obligatorium, quod contra bonos mores est, veluti si Titius de furto aut damno faciendo aut de iniuria facienda tibi mandet. licet enim poenam istius facti nomine praestiteris, non tam
Abbreviated transcription (Latin):
aliena. at si tua gra tm̃ tͥ
eo obligatio nͨ mandati in¬
t̃ nos attõ nascitur. ¶ Ma¬
dantis tm̃ gr̾̃a int̃uenit m̾a¬
datũ nłuti sicis tͥ mãdet ũ
negotia eiꝰ gͥeres uł ut fund̾
el em̾es e ut ꝓ eo sponderes
¶Tua gr̃a et mand̾atis
ueluti si mandet tͥ ut peccu¬
m̃am sb̾ usur̃ crederes ei ꝙ
ĩ t̾e̾ ip̃ius mutuaret᷑. ant
a uolente te agẽ c̾ eo ex fi¬
deuissoria c̾ã. mandet tͥ ut
cũ reo agas petitulo saipu¬

Expanded text:
aliena. at si tua tantum grateo obligatio nec mandati inter vos actio nascitur. Mandantis tantum gratia intervenit mandatum, veluti si quis tibi mandet, ut negotia eius gereres, vel ut fundum ei emeres, vel ut pro eo sponderes. Tua et mandantis, veluti si mandet tibi, ut pecuniam sub usuris crederes ei, qui in rem ipsius mutuaretur, aut si volente te agere cum eo ex fideiussoria causa mandet tibi, ut cum reo agas periculo ma
Abbreviated transcription (Latin):
detraxit uł alias maĩfes¬
ta est militis uoluntas
ħ facere uolentis dicen¬
dum est ħ uare testam̃t
quasi ex nona militis
uoluntate. demq et si
ĩ arrogatõm datus fui̾t
miles uel fil ius famil
emancipatus est test̾m eiꝰ
quasi militis ex noua ro¬
luntate ualet nͨ indetur
capitis dimintõe utitũ

Expanded text:
detraxit vel alias manifesta est militis voluntas hoc valere volentis, dicendum est, valere testamentum quasi ex nova militis voluntate. Denique et si in adrogationem datus fuerit miles vel filiusfamilias emancipatus est, testamentum eius quasi militis ex nova voluntate valet nec videtur capitis deminutione irritu
Abbreviated transcription (Latin):
natꝰ ꝯsultum ẽ ꝙ senatꝰ
iubet atq ꝯstituit ¶ N¬
am cũ auct̾ est ppłus ro¬
manus ĩ eum modum
ut difficile sitͤ in unur
ꝯuatarelegis sanctiende

Expanded text:
nsultum est, quod senatus iubet atque constituit. nam cum auctus est populus Romanus in eum modum ut difficile sit in unum eum convocari legis sanciend
Abbreviated transcription (Latin):
possõnb q̃ ab intestato
ueniunt nez eis q̃ ex tes¬
tam̃to sunt: p̃tor stabilĩ
iure enum̾auit. Sed qͣll
ultimũ et extraordinari¬
um auxsliũ prout res exi¬
git accomodauit .s. huis
qui ex legib senatus q¬
pretor introduxiet easqp
ꝑ ordĩnem disposuisset ⁊
in una quaq sp̾e suctessi¬
onis sepe plures exstent
dispari gradu persone:
ne actiones creditoꝵ dif¬
ferantur set h̾rerent qͥͦs
couenirent et ne faciie
in possessiõm bonorum de¬
functi mittantur et eo
modo sibi consulerent
ideo petende bonorum
possessionis certum tem¬
itaq et parentib tam
naturalib quam atop¬
tiuis in petenta bonoruz
possessione aum spacu.
Cefis aũt centum dierum
dedit ex latere. et ss intra ħi
tempꝰ aliquis bonor posses

Expanded text:
sionibus quae ab intestato veniunt, neque eis quae ex testamento sunt, praetor stabili iure connumeravit, sed quasi ultimum et extraordinarium auxilium, prout res exigit, accommodavit scilicet his qui ex legibus, senatus conpraetor introduxisset easque per ordinem disposuisset et in unaquaque specie successionis saepe plures extent dispari gradu personae : ne actiones creditorum differrentur, sed haberent quos convenirent, et ne facile in possessionem bonorum defuncti mitterentur et eo modo sibi consulerent, ideo petendae bonorum possessioni certum temitaque et parentibus tam naturalibus quam adoptivis in petenda bonorum possessione anni spatium, ceteris centum dierum dedit. 10 5. Et si intra hoc tempus aliquis bonorum posses