comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uiris eruditis reseruandũ. At inuidis siue
scurrilibus qui ꝓpt̾ suꝑbiȩ tẏpum mea forsi¬
tan scripta suꝑbo despicient suꝑcilio respon-¬
deo. quia de illoꝵ nominib reminiscendis:
non erit sicut suspicor post modũ posteritas
laboratura: sed eque ut ꝓbra ita eoꝵ p̃conia
ticta manebunt. Uri autẽ nominis monim̃tũ
dna mea tam huiꝰ libri occasione quã bonoꝵ
oꝑum executione quib incessant᷑ oꝑam im-¬
penditis. ꝑ hennit̾ posteris relinquetur. nec
poterit uiqua ullo obliuionis tempore t̾mina¬
ri. AIgit᷑ hoc exile munus ame uobis oblatum
gratant᷑ suscipite. & ab imꝓbis fauore ur̃o de¬
fendite. Sapientes eni qͥuondam antiquorũ
gesta uirorũ non neglegent̃ p̃teribant. sed ad
insticutionem p̾sentis uitȩ libris inferebant. Si¬
quide ꝑ historiam p̃teriti tẽporis series cõp̃hendit᷑.
& ꝑ regum & imꝑatorũ suc cessiones multa neces¬

Expanded text:
viris eruditis reservandum. At invidis sive viris eruditis reservandum. At invidis sive scurrilibus, qui propter superbiae typum mea forsitan scripta superbo despicient supercilio, respondeo, quia de illorum nominibus reminiscendis non erit, sicut suspicor, postmodum posteritas laboratura, sed eque ut probra ita eorum preconia tecta manebunt. Vestri autem nominis monimentum, domina mea, tam hujus libri occasione, quam bonorum operum executione, quibus incessanter operam impenditis, perenniter posteris relinquetur; nec poterit umquam ullo oblivionis tempore terminari. Igitur hoc exile munus a me vobis oblatum gratanter suscipite, et ab improbis favore vestro defendite. Sapientes enim quondam antiquorum gesta virorum non negligenter preteribant, sed ad institutionem presentis vitae libris inferebant. Siquidem per historiam preteriti temporis series comprehenditur, et per regum et imperatorum successiones multa neces
Abbreviated transcription (Latin):
in quibusdam locis. aliquando uero sermo¬
nibus meis. Certe laboriosum ualde nego¬
tium qm̃ breuitatem non nũquã comitatur
obscuritas cũ & luculentus esse contendo.
& breuis esse laboro. Ceterum omia quȩ ibi
amea rusticitate dictata repperiunt᷑. inculto
sermone ꝑorata ꝓbant᷑. Uerum ut cũq hȩc
dicta sint : poterunt tam̃ legentibus ꝓdesse
& ubiorem gestorũ seriem admemoꝵam re¬
uocare. indoctis scilic& atq doctis secularib
negotiis occupatis illis maxime qui in legendis
diuinis scripturis magnũ inuita positũ solam̃
existimant dum ille qui multa legit eadẽ ibi
breuit̃ recordat᷑. & compendio ignarus instruit᷑.
Siquis autem his contentus esse noluerit.
hunc adopulenta & magnifica uolumina de
quib hȩc sumpsi transmitto. Calumpni osis
uͦ siue mordacibus uiris patet inme confiteor
campus calumpniandi ꝓfusior. quia tam ar-¬
duũ opus nimis audact᷑ arripui. quod ess&

Expanded text:
in quibusdam locis, aliquando vero sermoin quibusdam locis, aliquando vero sermonibus meis. Certe laboriosum valde negotium, quoniam brevitatem nonnunquam comitatur obscuritas, cum et luculentus esse contendo et brevis esse laboro. Ceterum omnia quae ibi a mea rusticitate dictata repperiuntur, inculto sermone perorata probantur. Verum utcumque haec dicta sunt poterunt tamen legentibus prodesse, et uberiorem gestorum seriem ad memoriam revocare, indoctis scilicet atque doctis ac secularibus negotiis occupatis, illis maxime qui in legendis divinis Scripturis magnum in vita positum solamen existimant, dum ille qui multa legit eadem ibi breviter recordatur et compendio ignarus instruitur. Si quis autem his contentus esse noluerit, hunc ad opulenta et magnifica volumina de quibus haec sumpsi transmitto. Calumpnosis vero sive mordacibus viris patet in me, confiteor, campus calumpniandi profusior, quia tam arduum opus nimis audacter arripui, quod esset
Abbreviated transcription (Latin):
ADELE
UENeR ABILI CO¬
autissȩ. hugo sc̃i
benedicti floria¬
censis alumpnu
magnȩ felicitatis decus.
Dignum censeo serenissi.¬
ma domina munus p̾senti
oꝑis mansuetudini ur̃ȩ supplies
affectu dedicare. cum sitis nr̃i eui
muultis p̃ponenda ꝓceribus. tum generosita.¬
te p̾clara. tum ꝓbitice p̃cipua. tum qm̃
estis lit̾tis erudia. quod est gentilitium siue
ciuilanꝰ magna. Munus aute meum hanc
appello codicellum compendiosa breuitate sub¬
plutimum qui sua uos amȩnitate delectet &
hortet᷑ ad benefaciendũ. & adiuitam bonis mo¬
ribus exornandam. Non quod nonsitis satis
decent̾ magnis uirtutibus ad ornata. sed quod
semꝑ inmelius ꝓficere cominonem᷑. Aecclesi¬
asticam enĩ relegens historiam amultis histo¬
riologis ꝑ partes editam & modis uariis com¬
p̾hiensam hoc uno uolumine decreui coarta¬
re. & coadunatis mͥ quã pluribus libris de¬
florare. ueritatiꝰq medullã de singulis diligent᷑
extrahere. utens eorumdem auctoꝵs uerbie

Expanded text:
ADELAE venerabili comitissae HUGO, sancti Benedicti Floriacensis alumpnus, magnae felicitatis decus. Dignum censeo, serenissima domina, munus presentis operis mansuetudini vestrae supplici affectu dedicare, cum sitis nostri aevi multis preponenda proceribus, tum generositate preclara, tum probitate precipua, tum quoniam estis litteris erudita, quod est gentilitium sive civilitas magna. Munus autem meum hunc appello codicellum compendiosa brevitate subtilissimum, qui sua vos amenitate delectet et adhortetur ad benefaciendum, et ad vitam bonis moribus exornandam. Non quod non sitis satis decenter magnis virtutibus adornata, sed quod semper in melius proficere commonemus. Aecclesiasticam enim relegens historiam a multis historiologis per partes editam et modis variis comprehensam, hoc uno volumine decrevi coartare et coadunatis mihi quam pluribus libris deflorare, veritatisque medullam de singulis diligenter extrahere, utens eorumdem auctorum verbis
Abbreviated transcription (Latin):
Explicit epła: Incipit ꝓeauua sius lis
priaus historiȩ ecclesiastice. Quş
prexit est as uxsone de sc̃a miaria
Monacno scĩ benedicti floriacensis
Monas terii traus formata uel de¬
FLorata anno as uicarnatione de
milles ino centes iaio nouo.

Expanded text:
Explicit epistola. INCIPIT PROOEMIUM SIVE LIBER Explicit epistola. INCIPIT PROOEMIUM SIVE LIBER PRIMUS HISTORIAE ECCLESIASTICAE, QUAEQUE BREVITER EST AB HUGONE DE SANCTA MARIA MONACHO SANCTI BENEDICTI FLORIACENSIS MONASTERII TRANSFORMATA VEL DEFLORATA, ANNO AB INCARNATIONE DOMINI MILLESIMO CENTESIMO NONO.
Abbreviated transcription (Latin):
popłm intra eandem ȩccłiam uno spiritu
federauit ut iam non ess& ibi ulla diuer.¬
sitas. sed una libertas: Quod autem de
femina nasci uoluit : magnũ nobis benig¬
nitatis suȩ benefitiũ ostendit. & in mensum
humilitatis exemplum. Cȩterum carne con-¬
taminari non potuit. qui carnem mundare
uenerat. Potuit tam̃ scđm carnem nasci.
crucifigi. atq resurgere ad salutem nr̃am
miro & in effabili mͦ sine in uiria in passibilis
& in cõmutabilis maiestatis. Uerum tam
pia sacramenta non potest rimari ꝑfidia
suꝑborum quia non uult credere. Aeccłia
affectu credit & complectit᷑. & magna deuo¬
tione ꝓsequit᷑. Ergo & uos eccłiȩ dĩ filia
hȩc eadem sacramenta. intenta mente ꝑci¬
pite & letabunda legite. & legendo credite.
Uiue. uale. gaude multa dignissima laude
ꝓgenies regũ cleri popłiq columpna
Quam ꝓbitas morũ quã nobilitas atauorum :¬
Exornant eque. cedant tibi psꝑa queque:

Expanded text:
populum intra eandem Aecclesiam uno spiritu populum intra eandem Aecclesiam uno spiritu foederavit, ut jam non esset ibi ulla diversitas, sed una libertas. Quod autem de femina nasci voluit, magnum nobis benignitatis suae beneficium ostendit et immensum humilitatis exemplum. Ceterum carne contaminari non potuit, qui carnem mundare venerat. Potuit tamen secundum carnem nasci, crucifigi atque resurgere ad salutem nostram miro et ineffabili modo sine injuria impassibilis et incommutabilis majestatis. Verum tam pia sacramenta non potest rimare perfidia superborum, quia non vult credere. Aecclesia affectu credit et complectitur et magna devotione prosequitur. Ergo et vos Aecclesiae Domini filia haec eadem sacramenta intenta mente percipite et letabunda legite et legendo credite. Vive, vale, gaude, multa dignissima laude Progenies regum, cleri populique columpna, Quam probitas morum, quam nobilitas atavorum Exornant eque; cedant tibi prospera quaeqae!
Abbreviated transcription (Latin):
Itaq sicut ꝑ adam prima mundi ȩtate me.¬
rorem mortis inuenimꝰ : ita ꝑ incarnati uerbi
mysteriũ sexta itidẽ mundi ȩtate sicut supͣ
retulimꝰ uitȩ et̾nȩ iocunditatẽ recuꝑauimꝰ
Antequam tam̃ hȩc fierent t̾cia iam mundi
ȩtate. extitit abraham patriarcha : aquoritꝰ
& religio circũcisionis sumpsit exordium.
cũ om̃s gentes corruptȩ errore simula chris
immolarent. Demum uͦ data est lex rudaico
popło. qua uerus dis̃ coleret᷑. Et ds̃ quidẽ
qui cuncta de nichilo fecit. uno momento
temporis potuiss& omĩa simul facere & unuiꝰ¬
sum genus humanũ ad sui reuerentiam cul¬
tumq ꝑducere. sed non fecit immo secreto
& inscrutabili sacram̃to non inmundi prin¬
cipio sed oportuno tempore disposuit nasci
deuirgine. Qui ubi mundo ꝑnatiuitatem
humanȩ carnis serenꝰ illuxit. ex iudaico ⁊
gentili popło sexta mundi ȩtate unã ȩccłiã
congregauit. & ita sibi inuicem utrumq

Expanded text:
Itaque sicut per Adam prima mundi aetate meItaque sicut per Adam prima mundi aetate merorem mortis invenimus, ita per incarnati Verbi mysterium sexta ibidem mundi aetate, sicut supra retulimus, vitae aeternae jocunditatem recuperavimus. Antequam tamen haec fierent, tertia jam mundi aetate extitit Abraham patriarcha, a quo ritus et religio circumcisionis sumpsit exordium, cum omnes gentes corruptae errore simulacris immolarent. Demum vero data est lex Judaico populo, qua verus Dominus coleretur. Et Dominus quidem, qui cuncta de nihilo fecit, uno momento temporis potuisset omnia simul facere et universum genus humanum ad sui reverentiam cultumque perducere. Sed non fecit, immo secreto et inscrutabili sacramento non in mundi principio sed opportuno tempore disposuit nasci de Virgine. Qui ubi mundo per nativitatem humanae carnis serenus illuxit, ex Judaico et gentili populo sexta mundi aetate unam Aecclesiam congregavit, et ita sibi invicem utrumque
Abbreviated transcription (Latin):
ceterȩ creaturȩ : sed quasi filii karissimi pos-¬
sent adimplere. Duas enĩ rationabiles creat᷑as
& humana. quib liberi arbitrii potestatem
dedit. ut hac facultate ditatȩ in creatori sui
laude ꝑhennit̾ ꝑmanerent. Sed quia prior
ab amore sui creatoris recedens erumpnosa
facta fuerat. contra humanam in uidia in ardes.¬
cens naturã. subgessit ei offendiculũ peccati.
ut eam impietatis sue neuo pollueret. ma¬
gnũ credens esse sibi solatium si una ruerent¬
& sui reatus pęnam parit̾ paterent᷑. Quod
diuina maiestas non ꝑtulit. sed humanam
naturam ad pristine decreuit reformare
dignitatis nobilitatẽ. Unde sumpsit de
femina carnem ut haber& in eiꝰ incarnatio.
nem. humana nata unde poss& ad illam
quam ꝑdiderat beatitudinẽ eius benefitio
remeare. Ostendit gͦ ds̃ in angłica natura quã
puniuit iusticiȩ suȩ censuram. & in humana
quã recdemit miserationũ suarũ dulcedinem.
Uniuerse quippe uiȩ eiꝰ miscðia & ueritas.

Expanded text:
erae creaturae, sed quasi filii carissimi, possent adimplere. Quas enim rationabiles creaturas et humanam, quibus liberi arbitrii potestatem dedit, ut hac facultate ditatae in Creatoris sui laude perenniter permanerent. Sed quia prior,per superbiam ab amore sui Creatoris recedens erumpnosa facta fuerit, contra humanam invidia inardescens naturam, subgessit ei offendiculum peccati, ut eam impietatis suae nevo pollueret, magnum credens esse sibi solatium, si una ruerent et sui reatus poenam pariter paterentur. Quod divina majestas non pertulit, sed humanam naturam ad pristinam decrevit reformare dignitatis nobilitatem. Unde sumpsit de femina carnem, ut haberet in ejus incarnatione ipsa humana natura, unde posset ad illam quam perdiderat beatitudinem ejus beneficio remeare. Ostendit ergo Dominus in angelica natura, quam punivit, justitiae suae censuram, et in humana, quam redemit, miserationum suarum dulcedinem. Universae quippe viae ejus misericordia et veritas.
Abbreviated transcription (Latin):
galathȩ idem sunt appellati. Higͦ st̃ quibus
scribit apłs paulus. Alia aut̃ centũ milia in
italia remanser̃. ticinũq mediolanũ. ꝑgrimũ.
& brixiam construentes. cis alpinȩ galliȩ nom̃
cleder̃. Unde gallia trans alpina quȩ ultra
alpes habet᷑. & gallia cis alpina quȩ infra al-¬

Expanded text:
Galathe idem sunt appellati. Hii ergo sunt, quibus Galathe idem sunt appellati. Hii ergo sunt, quibus scribit apostolus Paulus. Alia autem centum milia in Ytalia remanserunt; Ticinumque, Mediolanum, Pergamum, et Brixiam construentes, Cisalpine Gallie nomen dederunt. Unde Gallia Transalpina que ultra Alpes habetur, et Gallia Cisalpina que infra Al
Abbreviated transcription (Latin):
atricũ ꝑgit. Huiꝰ caput. ẽ. beneuentus ciuitas.
Quinta decima aut̃ apulia ẽ. consotiata sibi cala¬
bria. habens opulentas urbes. luceriã. sepontũ.
canusiũ. brundusiũ. atq tarentũ. Sextadeci¬
ma uͦ. ẽ. sicilia. quȩ mari tirreno seu ionico al-¬
luit᷑. Septima decima aut̃ corsica. & octaua de¬
cima sardinia ñcupat᷑. Sciendũ tam̃.ẽ: qm̃
liguriam & partẽ ueneciȩ. & emiliã. atq flami¬
niam. uetrres historiographi galliã cis alpinam
appellauere. Siquidẽ antiquo tẽpore brennꝰ
qui apud urbẽ regnabat senonensẽ. cũ trecen-¬
tis milib galloꝵ aditaliã uenit. & edm usq
ad senogalliã suꝑ mare adriaticũ sitã occupauit.
& ibi ab inuicẽ separati sunt galli. Quoꝵ centũ
milia delphos ad euntes. grecoꝵ gladiis ꝑier̃.
Alia uͦ centũ milia intra greciã remanentes.
primũ gallo greci acandore corꝑis. pꝰ ea aut̃

Expanded text:
aticum pergit. Hujus caput est Beneventus civitas. aticum pergit. Hujus caput est Beneventus civitas. Quintadecima autem Apulia est, consociata sibi Calabria, habens opulentas urbes Luceriam, Sipontum, Canusium, Brundusium, atque Tarentum. Sextadecima vero Sithilia est, que mari Tireno seu Jolico alitur. Septimadecima autem Corsica est; et octavadecima Sardinia nuncupatur. Sciendum tamen est, quod. Luguriam, et partem Venetie, et Emiliam atque Flaminiam veteres ystoriographi Galliam Cisalpinam appellavere. Siquidem antiquo tempore Brennus, qui apud urbem regnabat Senonensem, cum trecentis milibus Gallorum ad Italiam venit, et eam usque ad Senogalliam super mare Adriaticum sitam occupavit: et ibi ab invicem separati sunt Galli. Quorum centum milia Delphos adeuntes, Grecorum gladiis perierunt. Alia vero centum milia intra Greciam remanentes, primum Gallogreci a candore corporis, postea vero
Abbreviated transcription (Latin):
ciuitates. Nona uͦ ꝓuintia est in alpib apenniniꝰ
sita. Decima aut̃ emilia nominat᷑. Hȩxc incipit
int̾ alpes appenninas. & ꝑgit iuxta padi fluen-¬
ta uersus rauennã. & hȩc locupletib urbibus
decorat᷑. placentia. parma. bononia. ⁊ cornelii
foro. quod modo castrũ imolas appellat᷑. Unde¬
cima aut̃. flaminia uocitat᷑. & est int̾ appenni-¬
nas alpes. & mare adriaticũ. posita. estq in ea
sita rauenna. Duodecima uͦ est picenꝰ. habens
ab austro appenninos montes. & exalt̾a parte
adriaticũ mare. & porrigit᷑ usq: ad piscariam.
Appenninȩ aut̃ alpes ꝑmediã italiã ꝑgentes:
apunicis hoc ÷ ab exercitu hannibalis qui
ꝑ eas transitũ habuit uocitant᷑. Terciadeci¬
ma quoq ꝓuincia ualeria ñcupat᷑. cui ẽ. ad¬
nexa ursia. huiꝰ ȩtiã pars occidua. etruria
nominat᷑. Quarta decima uͦ ꝓuintia samnium
apiscaria incipit. & int̾ campaniã & mare adri-¬

Expanded text:
civitates. Nona vero provincia in Alpibus Apenninis civitates. Nona vero provincia in Alpibus Apenninis sita est. Decima autem Emilia nominatur: hec incipit inter Alpes Apenninas, et pergit juxta Padi fluenta versus Ravennam, et his locupletibus urbibus decoratur, Placentia, Parma, Bononia, et Cornelii Foro, quod modo castrum Imolas appellatur. Undecima autem Flaminia vocitatur, et est inter Apenninas Alpes et mare Adriaticum posita: et in ea sita est Ravenna . Duodecima vero est Picenus habens ab austro Apenninos montes, et ex altera parte Adriaticum mare, et porrigitur usque ad Piscaniam. Apennine autem Alpes per mediam Italiam pergentes, a Punicis, hoc est ab exercitu Annibalis, qui per eas transitum habuit, vocitantur. Tertiadecima quoque provincia Valeria nuncupatur, cui est adnexa Nursia. Hujus etiam pars occidua Etruria nominatur. Quartadecima vero provincia Samnium, a Piscaria incipit et inter Campaniam et mare Adri
Abbreviated transcription (Latin):
intimabo. Italia gͦ patria siue regio romanorũ
acircio ineurũ extensa : hab& ab affrico tirre¬
nũ mare. & ab orea adriaticũ sinũ. Ab occiden¬
te aut̃ obicib alpiũ obruit᷑. Porro alpes agal¬
lico mari suꝑ ligustiũ sinũ exurgentes. pͥmũ
narbonensiũ fines. demũ uͦ galliam rechiãq
se cdudunt. donec insinu liburnico defingant᷑.
Hab& ȩtiam italia ꝓuincias decẽ & octo. quarũ
pͥma hustria ñ cupat᷑. Scđa liguria. inqua est¬
mediolanũ atq papia. Tertia rethia pͥma. cui
conectit᷑ rethia scd̃a int̾ alpes constituta. Quinta
nominat᷑. in qua roma consistit. cui ad iungit᷑
umbria inqua est perusiũ & spoletiũ. Septima
aut̃ ꝓuintia. campania ab urbe sumit initium.
⁊ ꝑtingit usq ad siler fluuium. hab&q opulen-¬
est lucania. cui coniungit᷑ britia asilere flu-¬
uio usq ad fretũ siculũ suꝑ ora tẏrreni maris
ꝑtingens. in qua pe̾tus. lanius & regiũ positȩ st̃

Expanded text:
ilio. Italia ergo patria, sive regio Romanorum a Cirtio in Eurum extensa, habet ab Africo Tirrenum mare, et a borea Adriaticum sinum. Ab occidente autem obicibus Alpium obruitur. Porro Alpes a Gallico mari super Ligustium sinum exurgentes, primo Narbonensium fines, demum vero Galliam Rethiamque secludunt, donec in sinu Liburnio defingantur. Habet etiam Italia provincias XVIII. Quarum prima Histria nuncupatur. Secunda Liguria a Mediolanum atque Papia. Tertia Rethia prima, cui connectitur Rethia II inter Alpes constituta. Quarta nominatur, in qua Roma consistit: cui adjungitur Imbria, in qua est Perusium, et Spoletum. Septima autem provincia Campania ab urbe sumit initium, et perstringit usque ad Siler fluvium, habetque opulenest Lucania, cui conjungitur Bricia a Sile fluvio usque ad fretum Siculum, superiora Tirreni maris perstringens, in qua Petulanius et Regium posite sunt
Abbreviated transcription (Latin):
t̾ra positus. cũ milites furto ⁊ rapinis abstinẽ cõpel¬
leret. nec tam̃ eis consueta stipendia largiret᷑. foca¬
audiens mauritiꝰ. animo dissolutus. reb ad uersũ se
fluentib cessit. & in qͣndã siluã mari contiguam
fugit. Inqua cũ uxore & duob filiis tieodosio atq¬

Expanded text:
terra positus, cum milites suos ferro et rapinis abstinere compelleret, nec tamen eis consueta stipendia largiretur, Phocaaudiens Mauritius animo dissolutus, rebus adversum se fluctuantibus cessit, et in quamdam silvam mari contiguam fugit; in qua cum uxore et quinque filiis jussu
Abbreviated transcription (Latin):
UONIAM NIS QUI DIUERSIS
occupant᷑ curis tedet multos euol¬
uere libros. placuit mͥ inmen sum
pelagus ȩccłiasticarũ historiarum
cõpendiose colligere. & numero sam
libroꝵ copiam hoc uno uolumine cõprehendere.
ꝓlixam ineo orationẽ sũmoꝑe facere deuitans. quȩ
sol& aliquando quib dam magnũ generare fasti¬
diũ. Quero gͦ eis placere quos sẽꝑ breuis & aꝑta
delectat oratio. Uerũ cernens nunc. hoc ȩtiã meu̾
exercitiũ modũ ꝓposite breuitatis excedere :
illud qđ singulis heresib inquib dam locis tã¬
& si breuit᷑ respondere consueui amͦ p̃t̾mittam.
quãquã ea quȩ inp̃cedenti libro respondi ma-¬
gnũ legentib queant emolumentũ p̃stare. qͦ &
dogmata fidĩ xp̃ianȩ contraria ualeant deuitare.
& in cautã simplicitatis imꝑitiã subt̾ fugere.¬
Poterunt inquã illis maxime ꝓdesse qͥmagna
doctoꝵ uolumina quib eis responsũ ÷ ñ hñt.
aut scłarib impliciti curis ea legere uł intellig̾e

Expanded text:
uoniam his qui diversis occupantur curis tedet multos evolvere libros, placuit mihi immensum pelagus ecclesiasticarum historiarum compendiose colligere et numerosam librorum copiam hoc uno volumine comprehendere, prolixam in eo orationem summopere facere devitans, quae solet aliquando quibusdam magnum generare fastidium. Quero ergo eis placere quos semper brevis et aperta delectat oratio. Verum cernens nunc hoc etiam meum exercitium modum propositae brevitatis evadere, illud quod singulis heresibus in quibusdam locis, tametsi breviter, respondere consuevi, amodo pretermittam, quamquam ea quae precedenti libro respondi magnum legentibus queant emolumentum prestare, quo et dogmata fidei christianae contraria valeant devitare et incautam simplicitatis imquam, illis maxime prodesse, qui magna doctorum volumina, quibus eis responsum est, non habent, aut secularibus impliciti curis ea legere vel intelligere
Abbreviated transcription (Latin):
filius. ingundẽ sororẽ suã herminigildo leuingil¬
di hispanoꝵ regis filio. in coniugiũ tradidit. Ue
sis ep̃i. atq adhortatione suȩ coniugis. ab arriana
die. securi ꝑcussũ int̾emit. Inguidis uͦ pꝰmariti ⁊ mar¬
tiris funꝰ de hispaniis fugiens. dũ gallias repedare

Expanded text:
Ingundem sororem suam Herminigildo, Levigildi Hispanorum regis filio, in coniugium tradiderat. Hispalensis, atque adhortatione suae conjugis, ab Ariana Dei securi percussum interemerat. Ingundis vero post mariti et martyris funus, de Hispaniis fugiens, dum Gallias repedare
Abbreviated transcription (Latin):
beatissemi patris benedicti quod erat incastro cassi¬
no positũ. aꝑfidis languobardis inuadit᷑. Qui
uniuersa diripientes. ne unũ quidẽ demonachis
tenere potuer̃. ut ꝓpͥecia uenerabilis benedicti
quã longe ante p̃dixerat compleret᷑. qua dixit.
uix apud dm̃ optinere potui ut ex hoc loco mͥ
panis. & mensurã uini. & quicqͥd ex supellectili
subripere potuer̃. secũ deferentes. Porro eundẽ¬

Expanded text:
beati patris Benedicti, quod in castro Cassino situm est, a Longobardis noctu invaditur. Qui, universa diripientes, ne unum quidem montenere potuerunt: ut prophetia venerabilis Patris, quam longe ante praeviderat, compleretur, qua dixit: Vix apud Dominum obtinere potui, ut ex hoc loco mihpanis, et mensuram vini, ac quidquid ex supellectili surripere potuerant deferentes. Pho
Abbreviated transcription (Latin):
fo desiderius successit. Codẽ qͦq tẽpore pipinꝰ
francorũ rex constantini imꝑatoris magna clona
recepit. ⁊ abitalia rediens contra Wai farium
aqͥtinoꝵ ducẽ. cũ filio suo harolo ꝑrexit. &
rastella aquiraniȩ canteram ⁊i burbonẽ. expug¬
nauit & cepit. & cdlarmontẽ concremauit: ac le¬
mouicas usq ꝑuenit. ⁊dũ inde rediret: bituricas
cepit. Rursusq non longo post tẽpore aqͥtaniã
intrauit. & eam ꝑambulauit usq cadurcum.
& inde rediens in argentomaco castello. & inbitu
t̾cia expeditione aquitanam intrans: usq Wa¬
runnã fluuiũ ꝑuenit. Et cũ inde reuerceret᷑.
tandẽ intra pagũ p̃tragoricũ. p̃dictũ ducẽ Wai

Expanded text:
siderius ei successit. Eodem quoque tempore Pipinus rex Francorum Constantini imperatoris magna dona recepit; et ab Italia rediens, contra Waifarum Aquitanorum ducem cum filio suo Karolo perrexit, et castella Aquitaniae Canteram et Barbonem expugnavit et cepit, et Clarmontem concremavit, ac Lemovicas usque pervenit, et dum inde rediret, Bituricas cepit. Rursusque non longo post tempore Aquitaniam intravit, et eam perambulavit usque Cadurcum, et inde rediens in Argentoniaco castello et in Bituuoque  tertia expeditione Aquitaniam intrans usque Warunnam fluvium pervenit; et cum inde reverteretur, tandem intra pagum Petragoricum predictum duc
Abbreviated transcription (Latin):
Cuta lios p̾tea dies child eb̃tus moriens regnũ francoꝵ
deseruit habendũ filio suo minori cdlagob̃to. S ⁊ pion¬
maior regie domꝰ defunctus ẽ. Eui succesit filiꝰ raror
qui tudites appellabat᷑ amaiorib malleis fabroꝵ
qͥb tondi & extenuari gͣuior ferrimatia soluꝰ Qui
maior regalis aulȩ factus subdagobto iunioresatis
subiugauerant. indeq Karoli tẽporib cũ uxorib:
& paruulis erũpentes aqͥtaniã galliȩ ꝓuinciã in¬
fines queq depopulantes ꝑuener̃. S hos kara his
tauũ & alt̾o uxta narbonẽ ita cdetuc̃. ut in hispaniã

Expanded text:
ca hos preterea dies Childebertus moriens, regnum Francorum deseruit habendum filio suo minori Dagoberto cf. Apomajor regiae domus defunctus est; cui successit filius Karolus qui Tudites appellabatur a majoribus malleis fabrorum quibus tundi et extenuari gravior ferri materia solet. Qui major regalis aulae factus sub Dagoberto , satis subjugaverant, indeque Karoli temporibus cum uxoribus et parvulis erumpentes Aquitaniam Galliae provinciam inpopulantes pervenerunt. Sed hos Carolus t altero juxta Narbonem ita devicit, ut in Hispaniam
Abbreviated transcription (Latin):
arum eiꝰ pͥmogenita. a constantino grecorũ ĩꝑatore¬
desponsata erat. Quorũ pipinꝰ unũ filiũ suũ ber¬
nardũ. filias aut̃ quinq: ad alaẏdem. atulam. gun-¬
dr̾adam. berthaidẽ. ac thieoderatã suꝑstites reliqͥt.
Inquib rex pietatis suȩ p̃cipuũ docum̃tũ osten-¬
dit cũ filio defuncto. nepotẽ patri succedere. & nep¬
tes int̾ filias suas educari feciss&. Imꝑator deniq
nicephorus constantinopolitanus ad eũ misit. & fir
firmissimum fȩdus cũ eo disposuit. totãq uenetiã
illi uoluntate spontanea donauit. Uerũ tandem
magnificus imꝑator Rarolus cũ finẽ uitȩ sibi cerne-¬
ret imminere: ludouico filio suo quẽ aquitaniȩ
regem dudũ ordinauerat: coronam imꝑialẽ dere-¬
liquit. Bernardũ aut̃ filiũ pipini filii sui italiae
regẽ fecit. Decessit aut̃ anno in carnationis dnĩ¬

Expanded text:
arum eius primogenita et a Constantino Grecorum iarum eius primogenita et a Constantino Grecorum idesponsata erat. Quorum Pipinus unum filium Bernardum, filias autem quinque, Adalaydem, Atulam, Gundradam, Berthaidem ac Theoderatam superstites reliquit. In quibus rex pietatis suae precipuum documentum ostendit, cum filio defuncto nepotem patri succedere et neptes inter filias suas educari fecisset. Imperator denique Nicephorus Constantinopolitanus ad eum misit, et firmissimum fedus cum eo disposuit, totamque Venetiam illi voluntate spontanea donavit cf. ADO.. Verum tandem magnificus imperator Karolus cum finem vitae sibi cerneret imminere, Ludovico filio suo, quem Aquitaniae regem dudum ordinaverat, coronam imperialem dereliquit; Bernardum autem, filium Pipini filii sui, Italiae regem fecit. Decessit autem anno vitae
Abbreviated transcription (Latin):
filias de fastrada sua uxore. fastrada uͦ defuncta:
leothgardã alamannã duxit uxorẽ. & ea mor¬
tua : habuit it̾um duas concubinas. gresuindã
saxonici generis. de qua ei nata ẽ. filia nomine
ad altruth. & reginam quȩ genuit ei drogonem
& hugonẽ. Pt̾ea mat̾ eiꝰ bertrada in magno apud
eũ honore consenuit. Liberos qͦq suos ita censuit
instituendos ut tamꝰ filii quã filiȩ pͥmo liberalib
studiis quib & ipse oꝑam dabat eruditent᷑. Tũ filios
cũ pͥmũ ȩtas paciebat᷑: more francorũ equitare & ar¬
mis ac uenationibus exerceri feci. Filias uͦ lanificͥo
assuescere. coloq ac fuso ne ꝑoqũ torperent᷑ oꝑam
impendere : atq ad omnẽ honestatẽ erudiri uissit.
Exhis omibus duos tantũ filios ac filiam pͥusquam
moreret᷑ amisit. Rarolũ qui natu maior erat. & pi-¬
pinũ quẽ regẽ italiȩ fecerat: & rhotrudẽ quȩ fili-¬

Expanded text:
filias de Fastrada sua uxore. Fastrada vero defuncta, filias de Fastrada sua uxore. Fastrada vero defuncta, Leothgardam Alamannam duxit uxorem; et ea mortua, habuit iterum duas concubinas, Gresuindam Saxonici generis, de qua nata est ei filia nomine Adaltruth, et Reginam, quae genuit ei Drogonem et Hugonem. Preterea mater ejus Bertrada in magno apud eum honore consenuit. Ib. c. 19. Liberos quoque suos ita censuit instituendos, ut tam filii quam filiae primo liberalibus studiis, quibus et ipse operam dabat, erudirentur. Tum filios, cum primum aetas patiebatur, more Francorum equitare et armis ac venationibus exerceri fecit. Filias vero lanificio assuescere coloque ac fuso, ne per otium torperent, operam impendere atque ad omnem honestatem erudiri jussit. Ex his ommoreretur, amisit, Karolum, qui natu maior erat, et Pippinum, quem regem Italiae praefecerat, et Hruodtrudem, quae fili
Abbreviated transcription (Latin):
ferculis p̃bebat᷑ : p̃t̾ assam carnẽ quã uenatores
ucrib inferre solebant. qua ille libentiꝰ quam
ullo cibo alio uescebat᷑. Int̾cenandũ aut aliqd
acrona aut lectorẽ au̾diebat. Legebant᷑ ei his¬
toriȩ. ⁊ antiquorũ res geste. delectabat᷑ & libris
sc̃i augustini. p̃cipneq his qui deciuitate dĩ p̃ti-¬
tulati sunt. Uini uͦ & omĩs potus ad eo parcus inbi¬
bendo erat : ut suꝑ cęnam raro plusquã t̃ bib&.
Estate pꝰcibum meridianum pomorũ aliqͥd sumens
ac semel bibens depositis uestib ⁊ calciam̃tis uelut
noctu solitus erat duab aut trib horis quiescere.
Noctib sic dormiebat. ut somnũ quat᷑ aut qͥnqͥes
non solũ exꝑgiscendo. s ȩtiam surgendo int̾rũꝑ&.¬
Habuit p̃tea tres filios. Rarolum uidelic&. pi¬
pinũ. & ludouicũ. Habuit & tresfilias. Rothtru-¬
dem. & bergam. & gislam. Habuit ȩtiã alias duas

Expanded text:
ferculis prebebatur, preter assam carnem, quam venatores ferculis prebebatur, preter assam carnem, quam venatores veribus inferre solebant, qua ille libentius quam ullo alio cibo vescebatur. Inter coenandum aut aliquod acroama aut lectorem audiebat. Legebantur ei historiae et antiquorum res gestae; delectabatur et libris sancti Augustini, precipueque his qui de civitate Dei pretitulati sunt. Vini vero et omnis potus adeo parcus in bibendo erat, ut super coenam raro plus quam ter biberet. Aestate post cibum meridianum pomorum aliquid sumens, ac semel bibens, depositis vestibus et calciamentis, velut noctu solitus erat duabus aut tribus horis quiescere. Noctibus sic dormiebat, ut somnum quater aut quinquies non solum expergiscendo sed etiam surgendo interHabuit preterea tres filios, Karolum videlicet, Pipinum et Ludovicum. Habuit et tres filias, Rothrudem, Bergam et Gislam. Habuit etiam alias duas
Abbreviated transcription (Latin):
trum pisanum habuit auditorẽ: & incȩteris
disciplinis albinũ cognom̃to alctunũ. Tẽptabat
ȩtiam scribere. tabulasq ferebat. ut cũ uacuũ
tẽpꝰ essa. manũ lit̾tis esfigiendis assuesceret. S
parũ ꝓfuit labor p̃posterꝰ. ac sero inchoatus.
coluit. & eccłiam mane & uesꝑe. necũ & nocturnis
horis. ⁊ sacrisitii tẽpore impigre frequentauit. Cir
ca pauperes qͦq lib̾alitate maxima p̃ditus erat.
ut qui non solũ insuo regno illis subuenire. uerũꝙ̃
intransmarinis regionib insyriã. ⁊ egyptã. & affri.¬
cam. & hn erosolimis. & alexandriȩ. atq Kartagini
pecunias multas mittere satagebat. Ob hoc ȩtiã
maxime transmarinoꝵ regũ amicitias expetebat.
ut sub eis degentib xp̃ianis refrigerium aliquod
fuit amplo atq fobusto statura eminenti. & apie
capitis rotundo. naso paululũ mediocritatẽ exce¬
dente. oculis pulchris. canicie ueneranda. facie

Expanded text:
trum Pisanum habuit auditorem et in ceteris trum Pisanum habuit auditorem et in ceteris disciplinis Albinum cognomento Alcuinum. Temptabat etiam scribere, tabulasque ferebat, ut, cum vacuum tempus esset, manum litteris effigiendis assuesceret; sed parum profuit labor preposterus ac sero inchoatus. coluit, et ecclesiam mane et vespere necnon et nocturnis horis et sacrificii tempore impigre frequentavit. Ib. c. 27. Circa pauperes quoque liberalitate maxima preditus erat, ut qui non solum in suo regno illis subvenire, verum etiam in transmarinis regionibus in Syriam et Aegiptum et Affricam et Hierosolimis et Alexandriae atque Kartagini peccunias multas mittere satagebat. Ob hoc etiam maxime transmarinorum regum amicitias expetebat, ut sub eis degentibus christianis refrigerium aliquod fuit amplo atque robusto, statura eminenti et apice capitis rotundo, naso paululum mediocritatem excedente, oculis pulchris, canitie veneranda, facie
Abbreviated transcription (Latin):
I alonastĩum scĩ aniani. Monastium galunȩ.
Monasteriũ scĩ laurentii. Monasteriũ sc̃ȩ manȩ
qđ dicit᷑ in rubine. Monasteriũ caunas. & cȩta
plurima. quib ueluti qͥb dã lihnis totũ decorat᷑
aquitaniȩ regnũ. Quȩ omiã ipsẽ piissimꝰ ĩꝑator
karolus magn auri & argenti ponderibus. gem¬
marũq: p̾ciosarũ ex ornauit muneribus amplissi¬
mis ȩtiam honoribus ditauit. & insuꝑ qd ẽ. p̃tio¬
sius sanctissimis reliquiarũ patrociniis in signiuit.
dictione manebant. Noma. Rauenna. A ediola¬
niũ. Forũ iulii. Gradꝰ. Colonia. Magontiacus.
luuauũ. ⁊saltzburg. Treueris. Senonis. Ue¬
sontium. Qugdunum. Rothomagus. Remis.
arelas. Uienna. Darantasia. E bredunum.
Nec patrio sermone erat contentus. s & iã in ꝑe¬
griuis linguis ediscendis oꝑam impendit. Uerũ
grecam linguã melius poterat intelligere quam
ꝓnuntiare. Indiscenda deniq grammatica pe-¬

Expanded text:
 monasterium sancti Aniani, monasterium Galune,  monasterium sancti Aniani, monasterium Galune, monasterium sancti Laurentii, monasterium sanctae Mariae quod dicitur in Rubine, monasterium Caunas, et cetera plurima, quibus veluti quibusdam lichnis totum decoratur Aquitaniae regnum. Quae omnia ipse piissimus imperator Karolus Magnus auri et argenti ponderibus gemmarumque preciosarum exornavit muneribus, amplissimis etiam honoribus ditavit, et insuper, quod est preciosius, sanctissimis reliquiarum patrociniis insignivit. ditione manebant: Roma, Ravenna, Mediolanum, Forojulium, Gradus, Colonia, Magontiacus, Juvavum et Saltburg, Treveris, Senonis, Vesontium, Lugdunum, Rothomagus, Remis, Arelas, Vienna, Darantasia, Ebredunum, at. Ib. c. 25. Nec patrio sermone erat contentus, sed etiam in peregrinis linguis ediscendis operam impendit. Verum Grecam linguam melius poterat intelligere quam pronuntiare. In discenda denique grammatica Pe
Abbreviated transcription (Latin):
& altum nouio magi suꝑ uahalem fluuiũ qui
batauorũ insulã in parte meridiana p̾t̾ fluit.
Precipue tam̃ ȩdes sacras ubicũq uitoto reg¬
no suo uetustate collapsas cõꝑit: pontificibus
& patrib aquoꝵ curam ꝑtuebant ut restaura¬
rent᷑ imꝑauit. adhibens curã ꝑlegatos: ut in-
sunt reꝑata. ĩmo afunclam̃tis ȩdificata monas¬
teria : s p̃cipue hȩc. M on asteriũ scĩ philib̾ti.
Monasteriũ scĩ florentii. Monasteriũ caroffi.
Monast̾iũ concas. Mon asteriũ scĩ maxentii.
Monasteriũ mȩnate. Monast̾ium magniloci.
Mon astiũ musciacũ. Monastiũ scĩ sauini. Mona¬
steriũ nouiliacũ. Mlonast̾iũ scĩ theotfridi. Mo¬
nast̾iũ scĩ pascentii. Monastium dorosa. Mona¬
steriũ sollẽpniacũ. Monast̾ium puellare sc̃ȩ
mariȩ. Monastiũ puellare scȩ radegundis.
Mlonastium deuera. Monastium deut̾a in pago
tholosano. Monastium ualida inseptimania.¬

Expanded text:
et alterum Noviomagi super Vahalem fluvium qui et alterum Noviomagi super Vahalem fluvium qui Batavorum insulam in parte meridiana preterfluit. Precipue tamen edes sacras ubicumque in toto regno suo vetustate collapsas comperit, pontificibus et patribus, ad quorum curam pertinebant, ut restaurarentur imperavit, adhibens curam per legatos ut impersunt reparata, immo a fundamentis aedificata monasteria, sed precipue haec: monasterium sancti Philiberti, monasterium sancti Florentii, monasterium Caroffi, monasterium Concas, monasterium sancti Maxentii, monasterium Menate, monasterium Magniloci, monasterium Musiacum, monasterium sancti Savini, monasterium Noviliacum, monasterium sancti Theofridi, monasterium sancti Pascentii, monasterium Dorosa, monasterium Sollempniacum, monasterium puellare sanctae Mariae, monasterium puellare sanctae Radegundis, monasterium de Vera, monasterium Deutera in pago Tholosano, monasterium Valida in Septimania,
Abbreviated transcription (Latin):
pulsi pͥmo cũ sardis p̃liũ cõmiser̃. ⁊ amisis trib milib
suorũ incorsicam directo cursu ꝑuenerunt. ibiq cũ
classe cui burgarius comes decertantes. uicti. fugati.
atq ꝑempti sunt. amissis quattuordecim nauibus suis.
patrẽ rebellauerat. itum sibi sub iugauit mama¬
plurima adimꝑii dignitatẽ. & regni francorũ¬
ꝑtinentia cõmodũ diuersis in locis. Int̾ quae
uident᷑ esse pcipua basilica scȩ̃ dĩ genitricis
aquis grani oꝑe mirabi  constructa. ⁊ pons apud
magontiacũ inrheno quingentorũ passuum lon-¬
gitudinis: nam tanta est ibi fluminis latitudo.
Qui tam̃ uno antequã decederet anno incendio
conflagrauit᷑. nec refici potuit ꝓpt̾ festinatum
illius decessum. quãquã in ea meditatione ess&
ut ꝓligneo lapideũ restitueret. Inchoauit ⁊ pa-¬
latia oꝑis egregii unũ haud longe amagontiaca
ciuitate iuxta uillã cui uocabulũ. ẽ. ingelebem.

Expanded text:
pulsi, primo cum Sardis prelium commiserunt, et amissis tribus milibus pulsi, primo cum Sardis prelium commiserunt, et amissis tribus milibus suorum, in Corsicam directo cursu pervenerunt, ibique cum classe cui Bulgarius comes preerat decertantes, victi, fugati atque perempti sunt, amissis 14 navibus suis. patrem rebellaverat, iterum sibi subjugavitplurima ad imperii dignitatem, inter qutinentia diversis in locis. Inter quae videntur esse precipua basilica sanctae Dei genitricis Aquisgrani opere mirabili constructa, et pons apud Magontiacum in Rheno quingentorum passuum longitudinis; nam tanta est ibi fluminis latitudo. Qui tamen uno antequam decederet anno incendio conflagravit, nec refici potuit propter festinatum illius decessum, quamquam in ea meditatione esset ut pro ligneo lapideum restitueret. Inchoavit et palatia operis egregii, unum haut longe a Magontiaca civitate juxta villam cui vocabulum est Ingelebem,
Abbreviated transcription (Latin):
gnanimitate rolloni suo antecessori deh& ad equari.
s tanto maiori p̃conio pot̾ efferri. qͦ iuiliũ cȩsarẽ
& claudium imꝑatorẽ imitatus. ẽ. qͥ p̃fatã in sulã
idest anglorũ t̾ram armis subegere uictricibus.
quod nullus romanorũ imꝑatorũ p̃t̃ illos ausus
est aggredi. Tam̃ ille deficiens lic& ducatus &
regni sui pͥncipatũ hereditario iure filiis suis
ur̃is fr̃ĩb dereliquerit. morũ suoꝵ elegantiam.
&̾ eam quȩ semꝑ eũ comitabat᷑ affluentiã uobis
deseruit. Affluentiã enĩ eiꝰ ⁊ morũ elegantiam
specialit̾ p̃cȩt̾is uris fr̃ib possidetis. teste gallia
quȩ nc̃ tota ur̃a liberalitate fulcit᷑. & non me¬
diocrit᷑ in signitur. Multis gͥ estis p̃ponenda ꝓcerib¬

Expanded text:
gnanimitate Rolloni suo antecessori debet adequari, gnanimitate Rolloni suo antecessori debet adequari, sed tanto majori preconio potest efferri, quo Julium Caesarem et Claudium imperatorem imitatus est, qui prefatam insulam, id est Anglorum terram, armis subegere victricibus; quod nullus Romanorum imperatorum preter illos ausus est aggredi. Tamen ille deficiens licet ducatus et regni sui principatum hereditario jure filiis suis, vestris fratribus, dereliquerit, morum suorum elegantiam et eam quae semper eum comitabatur affluentiam vobis deseruit; affluentiam enim ejus et morum elegantiam specialiter pre ceteris vestris fratribus possidetis, teste Gallia, quae nunc tota vestra liberalitate fulcitur et non mediocriter insignitur. Multis igitur estis preponenda procerib
Abbreviated transcription (Latin):
ȩtiam hereticorũ blasphemias. ⁊ qͦmͦ eis obsisti
debeat breuit de claraui. E rumpnas quoq
iudaici popłi quas ꝓsuis impietaub passi sunt.
& quib ꝓpagantib xp̃ianismus ꝑ orbẽ diffusꝰ
sit scrib̾e ꝓcuraui. Sed tam compendiosũ
& honestũ uolum non illiterats principib qͥb
ars litteratoria sp̃tui est s uobis merito dedi¬
caui. ne nominis uri mo-¬
nimentum
nulla ualeat umquam
uetastate
corrumpi. quȩ posterorum
me.noriae
sol& inimicari. Apicẽ p̾terea celsitudini ur̃ȩ
siquis scire desiderat. guillelmi famosissimi du-¬
cis normannorũ & regis angloꝵ filiã uos esse cog-¬
noscat. illius uidelic& qui memoratũ sibi re-¬
gnũ sua subiugauit industria. M ullus rex nr̃oꝵ
tẽporũ illo sapientior. felitior. ac moderatior fuit.
Cȩtum illiꝰ regalẽ magnificentiã & liberalitatem
nemo credo laudare sufficiet. non enĩ recte ma-¬

Expanded text:
etiam hereticorum blasphemias et quomodo eis obsisti etiam hereticorum blasphemias et quomodo eis obsisti debeat breviter declaravi. Erumpnas quoque Judaici populi, quas pro suis impietatibus passi sunt et quibus propagantibus christianismus per orbem diffusus sit, scribere procuravi. Sed tam compendiosum et honestum volumen non illiteratis principibus, quibus ars litteratoria spretui est, sed vobis merito dedicavi, ne nominis vestri monimentum ulla valeat umquam vetustate corrumpi, quae posterorum memoriae solet inimicari.--Apicem preterea celsitudinis vestrae si quis scire desiderat, Guillelmi famosissimi ducis Normannorum et regis Anglorum filiam vos esse cognoscat, illius videlicet qui memoratum sibi regnum sua subjugavit industria. Nullus rex nostrorum temporum illo sapientior felitior ac moderatior fuit. Ceterum illius regalem magnificentiam et liberalitatem nemo credo laudare sufficiet; non enim recte ma
Abbreviated transcription (Latin):
Expricit Liper msdoriae eceles iastieae
sesto ryaie: Rouanorũ acq. francorua.
Incipit epiloous operis precedentis ad
uenerasilen sniytys slesensiuaa.
Msldenisiymi Et carnotensir coautissa.¬
ȩc opinione liberalitatis ur̃ȩ ꝓuocatus uene¬
radilis comitissa ab antiquis historiologis ue¬
lut apis adiuersis floribus mel colligens aggre¬
gaui. U no inquam hoc uolumine omĩum roma¬
norũ imꝑatorum ⁊ presulum nomina uł actus
uobis recitaui. quiq uiri catholici in locis celeb¬
rimis pꝰ apostolos regendas susceꝑunt ȩccłias
indicaui. E raues qͦq ꝑ sequutionum ꝓcellas
quas pͥmitiua ꝓsuo saluatore ꝑtulit ȩccłia ꝑoraui.
& iocundissimos confessorum flores quos inpace
ꝓtulit nominaui. Optimorum p̃tea uirorum
galloꝵ scilic& et cẽtarum gentiũ memorabiles
actus at̾cia mundi ȩtate usq ad obitũ imꝑatoris
Karoli magni uobis decantaui. O ampnandas

Expanded text:
Explicit liber Historiae ecclesiasticae Explicit liber Historiae ecclesiasticae Gestorumque Romanorum atque Francorum. INCIPIT EPILOGUS OPERIS PRECEDENTIS AD VENERABILEM SCRIPTUS BLESENSIUM MELDENSIUM ET CARNOTENSIUM COMITISSAM. Haec, opinione liberalitatis vestrae provocatus, venerabilis comitissa, ab antiquis historiologis, velut apis a diversis floribus mel colligens, aggregavi; uno inquam, hoc volumine omnium Romanorum imperatorum et presulum nomina vel actus vobis recitavi, quique viri catholici in locis celeberrimis post apostolos regendas susceperunt Ecclesias indicavi. Graves quoque persecutionum procellas, quas primitiva pro suo Salvatore pertulit Ecclesia, peroravi, et jocundissimos confessorum flores quos in pace protulit nominavi. Optimorum preterea virorum, Gallorum scilicet et ceterarum gentium, memorabiles actus a tercia mundi aetate usque ad obitum imperatoris Caroli Magni vobis decantavi. Dampnandas
Abbreviated transcription (Latin):
est aut̃ in ȩccłia sc̃ȩ dĩ genitricis mariȩ aqͥsgrani.
arcusq supra tumulũ eiꝰ de auratus. ẽ. extructus.
Cȩtum eiꝰ omiã gesta quȩ uulgo narrant᷑. non sunt
hic ꝓpt̃ uitandũ fastidiũ legentis plenit᷑ ex planata.
Pret̾ea ronȩ post leonẽ cuiꝰ supra fecimꝰ m̃tionẽ:
sedit stephanꝰ quartus. Stephano quoq successit
paschalis. Eodem qͦq tẽpore floruit sc̃s egidius
confessor p̾cipuus. natione grecus. qui dĩ nutu
ueniens ad gallias in ꝓuintia cui septimania nom̃
est heremiticã duxit uitam. Claruit ȩciam his
tẽporibus paulus gentis suȩ idest langobardoꝵ
historiȩ scriptor. Qui demonastio montis cassini
uenit ingalliam. attractus amore ⁊ opinione pre-¬
fati principis Raroli p̃cellentissimi imꝑatoris. De¬
niq nicephorus imꝑator constantinopolitanus
cuiꝰ supra meminimꝰ pꝰ multas & insignes uictorias
de sarracenis mortuus est. & micahel gener ipsiꝰ
adimꝑium sublimatus est.

Expanded text:
est autem in ecclesia sanctae Dei genitricis Mariae Aquisgrani, arcusque supra tumulum ejus deauratus est exstructus. Ceterum ejus omnia gesta quae vulgo narrantur non sunt hic propter vitandum fastidium legentis pleniter explanata. Preterea Romae post Leonem, cujus supra fecimus mentionem, sedit Stephanus quartus; Stephano quoque successit Paschalis. Eodem quoque tempore floruit sanctus Egidius confessor precipuus, natione Grecus, qui Dei nutu veniens ad Gallias, in provintia cui Septimania nomen est heremiticam duxit vitam. Claruit etiam his temporibus Paulus gentis suae, id est Longobardorum, historiae scriptor. Qui de monasterio montis Cassini venit in Galliam, attractus amore et opinione prefati principis Karoli precellentissimi imperatoris. nique Nicephorus imperator Constantinopolitanus, cujus supra meminimus, post multas et insignes victorias de Sarracenis mortuus est, et Micahelgener ipsius ad imperium sublimatus est.
Abbreviated transcription (Latin):
sclauis bellũ est illatũ. Dani uͦ ⁊ sueues
sclauis erant federati. S hos
om̃s una tantũ ex peditione rex sepedictus ita
edomuit. aut contudit. ut ułtiꝰ illi mallent sub eẽ.
potentissimus aggressus est. Quod bellũ in tra
octauũ quoceptũ est annũ felicit̾ est consum¬

Expanded text:
Sclavis bellum est illatum. Dani vero et Sueves Sclavis erant federati. Sed hos omnes una tantum expeditione rex sepe dictus ita edomuit aut contudit, ut ulterius illi mallent subesse qpotentissimus aggressus est. Quod bellum intra octavum quo ceptum est annum feliciter est consum
Abbreviated transcription (Latin):
montis in sidiis collocatis. ex tremã partẽ agmi-¬
nis inuaserunt. & in subiectã uallẽ deiecerunt.
Consertoq cũ eis p̃lio: om̃s quos inuenerunt int̾¬
fecer. In quo p̾lio eggibardus regiȩ m̃sȩ p̃positus.
& anselmꝰ comes palatii. & rollandus p̃fectus limi¬
tis britannici cũ aliis quã plurib sunt int̾fecti.
Exquib rollandus blauia castello deportatus ÷
Karolus ab hispania retiersus. repperit coniugẽ
suam hildegardã in uilla regia quȩ uocatur
cassinogilus. & est int̾ droth & Waronnã geminã
edi disse ꝓlem. Quoꝵ unꝰ ante quã nasceret᷑ : int̾it.
aut̃ domnꝰ rex Karolus sub iugatis marbonensib
in franc̾iã est regressus. & ñ pꝰmultũ tẽpꝰ ad capuã
cãpaniȩ urbẽ ꝑitaliã ꝑrex̃. & inde rediens bel-¬
lũ beneuentanis indixit. Uerũ dux ꝓuinciȩ ara¬
gisus nomine regis ferocitatẽ ferre ñ p̃ualens.

Expanded text:
montis insidiis collocatis, extremam partem agmimontis insidiis collocatis, extremam partem agminis invaserunt et in subjectam vallem dejecerunt. Consertoque cum eis prelio, omnes quos invenerunt interfecerunt. In quo prelio Eggibardus regiae mensae prepositus et Anselmus comes palatii et Rollandus prefectus limitis Britannici cum aliis quam pluribus sunt interfecti. Ex quibus Rollandus Blavia castello deportatus es magnus rex Francorum Karolus ab Hispania reversus, repperit conjugem suam Hildegardam in villa regia quae vocatur Cassinogilus, et est inter Droth et Warunnam, geminam edidisse prolem; quorum unus antequam nasceretur interiit, nsibus, in Franciam est reversus, et non post multum tempus ad Capuam Campaniae urbem per Italiam perrexit, et inde rediens, bellum Beneventanis indixit. Verum dux provinciae Aragisus nomine, regis ferocitatem ferre non prevalens,
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝑmontẽ cenisũ italiã introiuit. & cũ forti robore pa-¬
piã italiȩ ciuitatẽ circũ dedit. & ibi desideriũ regẽ¬
cepit. & in exiliũ misit. Pret̾ea filiũ desiderii ad¬
algisũ a regno patrio effugauit. & sub acte italiȩ
sito negotio. saxonicũ bellũ arripuit. Saxones
aut̃ ita eius sunt uirtute ꝑdomiti ⁊ emoliti: ut .x.
milia hominũ ex eis cũ uxorib & paruulis sublatos
uisione distribuerit. Taliq tandẽ conditione bellũ
constat ẽẽ. finitũ. ut abiecto demonũ cultu. xp̃ianȩ
fidĩ sacram̃ta susciꝑent. ⁊ francis uniti unꝰ popłs effi
positis ꝑloca congrua p̃sidiis hispaniã est ingressꝰ.¬
Saltuq pẏrenei suꝑato. & omĩb quȩ adierat
oppidis atq castellis in deditionẽ susceptis :
reuersus ẽ. S dũ inde rediret : in ipso pyre.¬
nei iugo Wasconũ ꝑfidiã. ẽ. ex ꝑtus. Nã cum
agmine longo ut loci & angustiarũ situs ꝑmitte¬
bat porrectus iret exercitus. Wascones in sinu

Expanded text:
 montem Cenysium Italiam introivit, et cum ferti robore Papiam Itariae civitatem circumdedit, et ibi regem Desiderium cepit et in exilium misit. Preterea filium Desiderii Adalgisum a regno patrio effugavit, et subactae Italiaesito negotio, Saxonicum bellum arripuit. Saxones autem ita ejus sunt virtute perdomiti et emolliti, ut decem milia hominum ex eis cum uxoribus et parvulis sublatos ltimoda divisione distribuerit. Talique tandem conditione bellum constat esse finitum, ut abjecto demonum cultu christianae fidei sacramenta susciperent et Francis uniti unus populus efpositis per loca congrua presidiis, Hispaniam est ingresssaltuque Pyrenei superato et omnibus quae adierat oppidis atque castellis in deditionem susceptis, reversus est. Sed dum inde rediret, in ipso Pyrenei  jugo Wasconum perfidiam est expertus. Nam cum agmine longo, ut loci et angustiarum situs permittebat, porrectus iret exercitus, Wascones, in sinu