comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mos paganos ex solito discordia exorta est. adeo mag¬
na: ut patͥarcha uir ꝑfectissime religionis. de ciuita¬
te ui expulsus. ad imꝑatorem constantinũ. ⁊ filiũ eiꝰ
leonem quitunc temꝑis illis ꝑtib imꝑitabant. con¬
stantinopolim fugiendo cũ aliis xp̃ianis ꝑuenit ⁊ ei
lacrimabilit̾ que ⁊ qnͣta t᷑pia sibi sint illata. ⁊ qͣliter

Expanded text:
t paganos discordia orta est adeo magna, quod patriarcha, vir perfectissime religionis, de civitate vi expulsus ad imperatorem Constantinum et filium eius Leonem, qui tunc temporis illis partibus imperabat, Constantinopolim fugiendo cum aliis Christianis pervenerit et ei lacrimabiliter, quae et quanta sibi sint illata, et qualiter
Abbreviated transcription (Latin):
crationẽ uͦ eiusdem basilice. qnͣta sollempnitate. qnͣta
pum numerositate celebrauerit. ascito etiã beatissi mo
leone sce nomane sedis presule: series gestaꝵ pͥncipaliũ
manfete declaat. Eadem namꝙ illiꝰ ecclie celeberrima de¬
dicatio sub p̃sentia metropolitanoꝵ ⁊ ep̃oꝵ numero tircen¬

Expanded text:
crationem vero eiusdem basilice quanta sollempnitate episcoppum numerositate celebraverit, ascito etiam beato Leone, sancte Romane sedis presule, series gestorum principalium manifeste declarat. Illius namque ęcclesiae celeberrima dedicatio sub presentia metropolitanorum et episco
Abbreviated transcription (Latin):
dos ⁊ misccł̃i fouentes auxilio. uere deuotissimꝰ: ut qͥ
non in patria solũ. uerũ trans maria in syriam ⁊ egyo¬
tum atq affricam iherosolimis alexandrie atq cartagi¬
ni ubi xp̃ianos in pauꝑtate uiuere comꝑerat: penu¬
rie eoꝵ compatiens. pecuniam mittere solebat: catena¬
tos inuincłis. ꝯͣp̃ssos ergasteriis. xͥ fideles. sua alimo¬
rinoꝵ regũ amicitias expetebat: ut xp̃ianis sub eoꝵ do¬

Expanded text:
dos et misericordi fovendos auxilio devotissimus, ut qui non in patria solum erant, verum trans maria in Syriam et Egyptum atque Affricam, Ierosolimis, Alexandrie atque Kartagini, ubi Christianos in paupertate vivere compererat, penurie eorum compaciens pecuniam mittebat, cathenatos in vinculis, oppressos ergastulis Christi fideles sua alimorinorum regum amicitias expetebat, ut sub e
Abbreviated transcription (Latin):
is ⁊ impensa ꝑ totam gotiam innumera construunt᷑
monasteria: que omĩa ⁊ singła ꝓ loci et tempori opor¬
tunitate imꝑali ditant᷑ ⁊ dotant᷑ munificentia. Eo e¬
tiam tẽpore quo om̃s saxones pͥus sepe numero fedifra¬
gi ⁊ rebelles. tandem sine spe recalcitn᷑di ⁊ pene usꝙ ad
int̾tum debellati uictori karolo magno se tradiderũt.
diuisit idem imꝑator ipãm t̾ram inter epos ⁊ pbros.
⁊ abbates. ut in ea p̃dicarent ⁊ baptizarent ⁊ eccłias ac¬
perent. Eodem ꝙͦ temꝑe uniuidoꝵ etiam ⁊ fresonum.
infinita multitudine sacri baptismatis lauacro in no¬
rabiles findate. ⁊ docate sunt augustali ꝓuitentia

Expanded text:
 Per totam Gotiam eius imperio innumera construebantur monasteria, quae pro loci et temporis oportunitate imperiali dotabantur munificentia. Eo etiam tempore, quo Saxones sepenumero fedifragi et rebelles tandem sine spe recalcitrandi et usque ad interitum debellati victori Karolo se tradiderunt, divisit idem imperator ipsam terram inter episcopos, presbyteros et abbates, ut in ea predicarent et baptizarent et ecclesperent. Eodem quoque tempore Winidorum et Fresonum infinita multitudine sacri baptismatis lavacro innorabiles fundate et d
Abbreviated transcription (Latin):
ynodꝰ etiam q̃ ante paucos annos in constanti¬
poli sub helena ⁊ constantino filio eius congre¬
gata. ⁊ ab ip̃is ñ solum septima. uerum etiã uniu̾saliᷤ
est appellata. ut nͨ septima nͨ uniu̾salis haberet᷑. diceret᷑¬
ne. quasi suꝑ uacua in totũ ab omĩb ẽ abdicata. Here¬

Expanded text:
ynodus etiam, quae ante paucos annos in Constantinopoli sub Herena et Constantino filio eius congregata et ab ipsis non solum septima, verum etiam universalis est appellata, ut nec septima nec universalis haberetur dicereturve, quasi supervacua in totum ab omnibus abdicata e
Abbreviated transcription (Latin):
ffuerunt uͦ in eadem synodo legati scẽ romane
eccłie theophilactꝰ ac stephanus ep̃i: uicem tenẽ¬
tes eius a quo missi sunt adriani pp᷑. In hoc gͥ consili¬
o ⁊ he̾sis memorata ut diximꝰ condempnata ẽ. ⁊ liber¬
responsionis contͣ eam cõmuni ep̃oꝵ auctoritate com¬

Expanded text:
dfuerunt etiam in eadem synodo legati Romani pontificis Theophyfactus ac Stephanus episcopi, vicem tenentes ejus a quo missi fuerant, Adriani papae. In quo concilio et haeresis memorata condemnata est, et liber contra eam communi episcoporum auctoritate com
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpͥus an adoptiuus d̃i filiꝰ credendꝰ esset ac dicendus ual¬
de incaute atq in considerate. ⁊ cont᷑ antiqm catholice
eccł̃ie doctrinam adoptiuum ñ solũ ꝓnuntiauit. s etiã
sc̃ͥptis ad memoratũ ep̃m libris qͣntã potuit ꝑtinatia pͣ¬
uitatem intentionis sue defendere curauit: eundemq¬

Expanded text:
proprius an adoptivus Dei filius credendus esset ac dicendus, valde incaute atque inconsiderate et contra antiquam catholicae ecelesiae doctrinam adoptivum non solum pronuntiavit, sed etiam scriptis ad memoratum episcopum libris, quanta potuit pertinacia, pravitatem intentionis suae defendere curavit. Hu
Abbreviated transcription (Latin):
to apd̃ wormaciam genali conuentu saxoniam bello
aggredi statuit: eamq sine mora ingressus. ferro
⁊ igne cuncta depopulatus. eresburgiũ castrum.¬
ut dictũ est cepit: ydolumq qd̾ irminsul a saxonibꝰ
uocabat᷑ euertit. In cuiꝰ eu̾sione cũ in eodem loco ꝑt̾
duum moraret᷑: contigit ut ꝓpter continuam celi
serenitatem exsiccatis omib illiꝰ loci riuis ac fonti¬
b. aqua ad bibendum inueniri ñ posset. Cũ gͦ xp̃i

Expanded text:
to apud Wormaciam generali conventu, Saxoniam bello adgredi statuit, eamque sine mora ingressus, ferro et igni cuncta depopulatus, Aeresburgum castrum coepit, idolum quod Irminsul a Saxonibus vocabatur evertit. In cuius destructione cum in eodem loco per triduum moraretur, contigit ut, propter continuam caeli serenitatem exsiccatis omnibus illius loci rivis ac fontibus, aqua ad bibendum inveniri non posset. Sed ne di
Abbreviated transcription (Latin):
scilicet ⁊ tentoria uario colore resꝑsa. mire magnitudi¬
nis ⁊ pulchritudius. Erant aũ omĩa bissina tãm dento¬
ria qͣm funes eoꝵ. diuersis tinicta colorib. Fuert̃ autem
pallia ⁊ munã p̾fati regis oloserica multa. ⁊ ualde p̃cio¬
sa ⁊ odoram̃ta ⁊ balsamũ atꝙ unguenta. Esisit p̃terea
orologium ex auricalco arte mechanica mirifice compo¬
sitũ: inqͦ duodecim horaꝵ cursus ad clepsidram uertebã¬
tur: cũ totidem ex eis pillulis q̃ ad completionẽ horaꝵ
decidebant. & casu suo subiectũ sibi cimbalũ resonare
faciebant: additis in eodem horologio eiusdem numeri

Expanded text:
et tria tentoria, vario colore facta, mirae magnitudinis et pulchritudinis, omnia bissina, tam tentoria quam et funes eorum diversis tincta coloribus. Fuerunt etiam munera prefati regis pallia oloserica multa et valde pretiosa et odoramenta et balsamum atque unguenta. Misit preterea horologium ex auricalco arte mechanica mirifice compositum, in quo XII horarum cursus ad clepsidram vertebatur, cum totidem decidebant et casu suo subjectum sibi cymbalum tinnire faciebant, additis in eodem
Abbreviated transcription (Latin):
rosso. Qonastium conchas. ¶ꝰ onasti̾um scĩ ma¬
xentii. QRonastium menate. Qonasti̾um magni¬
loci. Wonastium mussiacum. Osonastium sancti
sc̃i theotfridi. Monastium scĩ pascentii. Mona¬
stĩum dorosa. Monastium sollempniacũ. Ofona¬
stium ꝑuellare sce marie. ¶sonastium puellare¬
de utera in pago tolosano. Monastiun ualida ĩ sep¬
galune. Nonastĩum sc̃i laurentii. Qꝰ onast̾ium scẽ
marie qd̵ dicit᷑ in rulune. Sonastĩum caunas eti
alia. complura: quib ueluti quibusdã signis totũ

Expanded text:
roffi, monasterium Concas, monasterium sancti Maxentii, monasterium Menate, monasterium Magni–Loci, monasterium Musciacum, monasterium sancti sancti Theotfridi, monasterium sancti Pascentii, monasterium Dosora, monasterium Sollempniacum, monasterium puellare sanctae Mariae, monastDeutera in pago Tolosano, Vadala in SepGalunę, monasterium sancti Laurentii, monasterium sanctae Mariae quod dicitur In Rubine, monasterium Caunas et cetera plurima, quibus veluti quibusdam lychnis totum
Abbreviated transcription (Latin):
eaꝵ cuiqm aut suoꝵ. aut extraneoꝵ nuptũ
dare uoluit: s om̃s secum usq acd obitũ su¬
um. ĩ domo sua retinuit: dicens se eaꝵ con¬
tubernio carere non posse. Ac ꝓpter hoc licet
alias felix: aduerse fortune malignitatẽ ex¬
ꝑtus est. Quõd tamẽ ita dissimilauit. ac si
de eis nulla uiqͣm alicuiꝰ ꝓbi suspitio ex¬
orta uel fama disꝑsa fuisset.

Expanded text:
earum cuiquam aut suorum aut exterorum nuptum earum cuiquam aut suorum aut exterorum nuptum dare voluit, sed omnes secum usque ad obitum in domo sua retinuit, dicens se earum contubernio carere non posse. Ac propter hoc, licet alias felix, adverse fortune malignitatem expertus est; quod ita tamen dissimulavit, ac si de eis nulla unquam alicuius probri suspicio exorta vel fama dispersa fue
Abbreviated transcription (Latin):
potem pat̾ succedere: ⁊ neptes inter filias su¬
aa erudicari fecisset. Mortes filioꝵ ac filie ꝑ
magna nimitate qua excellebat minus patiẽ¬
ter tulit: pietate udelicet qͣ ñ minus insignis
erat: compullus ad lacrimas.
untrato etiam sibi adriani romani põ¬
tificis obitu quem in amicis p̃cipuum
habebat: sic fleuit ac si frẽm aut si filiũ caris¬
simũ amisisse̾t. Erat enĩ in amicitiis optime
temp et us. ut eas ⁊ facile admittẽt. ⁊ constare¬
illime retineret. Colebat ꝙq sanctissime. q̃o¬
siliq hat abfi nitate sd conuinxerat. filioꝵ as
filior pantam meducando curim habuiex as
numqm̃ domi positus sine ipis cenaret: n uꝙͣ
iter sine illis faceret. Edequitabant ei filii.
filie uero ptͦ sequebant᷑. quaꝵ agmen extre¬
mũ. exsatellitum numero ad hoc ordinati
tuebant᷑. Que cũ pulcherrime eẽnt. ⁊ ab eo
plurimũ diligerent᷑. mirũ dictu qͦd nullam

Expanded text:
potem patri succedere et neptes inter filias supotem patri succedere et neptes inter filias suas educari fecisset. Mortes filiorum ac filiae pro magnanimitate, qua excellebat, minus patienter tulit, pietate videlicet, qua non minus insignis erat, conpulsus ad lacrimas. Nuntiato etiam sibi Hadriani Romani pontificis obitu, quem in amicis praecipuum habebat, sic flevit, acsi fratrem aut carissimum filium amisisset. Erat enim in amicitiis optime temperatus, ut eas et facile admitteret et constantissime retineret, colebatque sanctissime quoscumque hac adfinitate sibi coniunxerat. Filiorum ac filiarum tantam in educando curam habuit, ut numquam domi positus sine ipsis caenaret, numquam iter sine illis faceret. Adequitabant ei filii, filiae vero pone sequebantur, quarum agmen extremum ex satellitum numero ad hoc ordinati tuebantur. Quae cum pulcherrimae essent et ab eo plurimum diligerentur, mirum dictu, quod nullam
Abbreviated transcription (Latin):
monasterio decessit. Liberos suos ita cen¬
suit instituendos: ut tam filii qmͣ filie pͥ
mo liberalib studiis quib ⁊ ipłe opãmadi¬
bat erudirent᷑. Tũ filios eũ primũ etas pa¬
ciebatur more francoꝵ equitare.. armis
ac uenatib exerceri fecit. filias uero lan¬
ficio assuessere. coloq acfuso ne per
otium torperent opãm impendere. a
ad omẽm honestatem erudiri iussit. Ex
his om̃ĩb ⁊ duos tantũ filios ⁊ unam
siliam priusqͣm moreret᷑ amisit: karolum
qui maior natu erat.⁊ ⁊ pippinũ quẽ regẽ ita¬
lie p̃fecerat: ⁊ ruotrudem q̃ filiaꝵ eius pͥmoge¬
nita. ⁊ a constantino grecoꝵ imperatore despon
saͭ erat. Quoꝵ pippinus unũ filiũ suũ bernar¬
dum. filias autẽ qnq acdlalhaidqͤm. atulam.
gontradam. bertaidem. ac teoderadam. suꝑsti¬
tes. reliquit. In quib rex pietatis sue pͥncipi¬
um docum̃tum. ostendit. cũ filio defuncto ne¬

Expanded text:
monasterio decessit. 19. Liberos suos ita cenmonasterio decessit. 19. Liberos suos ita censuit instimo liberalibus studiis, quibus et ipse operam dabat, erudirentur. Tum filios, cum primum aetas patiebatur, more Francorum equitare et armis ac venationibus exerceri fecit. Filias vero lanificio assuescere coloque ac fuso, ne per otium torperent, operam impendere atque ad omnem honestatem erudiri jussit. Ex his omnibus duos tantum filios ac filiam, priusquam moreretur, amisit, Karolum, qui natu major erat, et Pipinum, quem regem Italiae fecerat, et Rothrudem, quae filiarum ejus primogenita a Consata erat. Quorum Pippinus unum filium suum Bernhardum, filias autem quinque, Adalhaidem, Atulam, Gundradam, Berhthaidem ac Theoderadam, superstites reliquit. In quibus rex pietatis suae praecipuum documentum ostendit, cum filio defuncto ne
Abbreviated transcription (Latin):
trurlem. ⁊ ruodhardam. duas de fastrada
uacee. et de orientaliũ francoꝵ germanoꝵ
inidelicet gente erat: terciã de concubina
quadã cuisꝰ nom̃ mͦ memorie ñ occurrit. De¬
suncta fastracda. liudgradam alam annã dx̃
por simeam saxonici generis de qua ei filia
nomine ode itrud nata est: ⁊ remam ã
eius bertiada: in magno apd  eum honiore
consenuit. Colebat enim eam cũ summa re¬
uerentia: ita ut nulla unqͣm inuicem sit exor¬
ta discordia preter in acdintorio filie desiderii
regis qm̃ illa sua dente acceperat. Decessit tã¬
dem post hildegarłe: cum iam tres nepotes
suos totidem neptes infilii domo uidisset.
Quã ille in eacdem basilica qua pater situs est.
apd̃ sc̃m dyonisium magno cũ honore fecit
humari. Erat ei unica soror nomine gisla
a puellarib annis religiose conuersatiõi mã¬
cipata: qm similiter ut matrem magna co¬
luit pietate. Que etiam paucis ante obi¬
tum illius annis in eo quod conuersata ẽ

Expanded text:
trudem et Ruodhaidem, duas de Fastrada trudem et Ruodhaidem, duas de Fastrada uxore, quae de orientalium Francorum, Germanorum videlicet, gente erat, tertiam de concubina quadam, cuius nomen modo memoriae non occurrit. Defuncta Fastrada, Liudgardam Alamannam duxitrsuindam Saxonici generis, de qua ei filia nomine Adaltrud nata est, et Reginam, quae  quoque eius Berhtrada in magno apud eum honore consenuit. Colebat enim eam cum summa reverentia, ita ut nulla umquam invicem sit exorta discordia, praeter in divortio filiae Desiderii regis, quam illa suadente acceperat. Decessit tandem post mortem Hildigardae, cum iam tres nepotes suos totidemque neptes in filii domo vidisset. Quam ille in eadem basilica, qua pater situs est, apud Sanctum Dionisium, magno cum honore fecit humari. Erat ei unica soror nomine Gisla, a puellaribus annis religiosae conversationi mancipata, quam similiter ut matrem magna coluit pietate. Quae etiam paucis ante obitum illius annis in eo, quo conversata est,
Abbreviated transcription (Latin):
et in frisia quedam insule germanico litto¬
uͥ contigue a normãnis depredate sunt.
Talem eum intuendo ⁊ ampliando: simulq
ornando regno fuisse constat. Cuiꝰ animi
dotes ⁊ summã qualicũq ⁊ ꝓspero ⁊ adu¬
so euentu constiaͣm ceteraꝙ acl interiorẽ
atq domesticam uitã ꝑtinentia: iam ab
hinc dicere exordiar
ost mortem pat̾s cũ fr̃e regnũ par¬
titus tanta patientia simultates ł
iniudiam eius tulit: ut omĩb mirũ uide¬
deret᷑ cdd̃ ne adiracondiam quidẽ ab eo ꝓuo¬
cari potiuiss. Deinde cũ matris hortatusi¬
liam ilesiderii regis langobardoꝵ duxisset
uxorem intertũ qua de causa ptꝰ annũ eã
repudiauit: ⁊ hildegardã de gente suaboꝵ
peccipue nobilitatis feminã in matͥmoniũ
accepit. De qua tres filios karolum uide¬
licet. puppinũ ⁊ ludowicũ. totidemq filias.
Ruotrudem. ⁊ bertam. et gysiam genuit.
habuit ⁊ alias tres filias theocleiaclorm. ⁊ hil¬

Expanded text:
et in Frisia quaedam insulae Germanico litoet in Frisia quaedam insulae Germanico litori contiguae a Nordmannis depraedatae sunt. Talem eum in tuendo et ampliando simulque ornando regno fuisse constat. Cuius animi dotes et summam in qualicumque et prospero et adverso eventu constantiam ceteraque ad interatque domesticam vitam pertinentia iam ab hinc dicere exordiar. Post mortem patris cum fratre regnum partitus, tanta patientia simultates et invidiam eius tulit, ut omnibus mirum videretur, quod ne ad iracundiam quidem ab eo provocari potuisset. Deinde cum matris hortatu filiam Desiderii, regis Langobardorum, duxisset uxorem, incertum qua de causa, post annum eam repudiavit, et Hildegardem de gente Suavorum, praecipuae nobilitatis feminam, in matrimonium accepit, de qua tres filios, Karolum videlicet et Pippinum et Ludowicum, totidemque filias, Hruodrudem et Bertham et Gislam, genuit. Habuit et alias tres filias, Theoderadam et Hil
Abbreviated transcription (Latin):
de colla psas comꝑit. Pontificib ⁊ patrib aci qͦꝵ
cemam ꝑtinebant. ut restauent᷑ imꝑauit. acthi¬
bens suram ꝑ legatos ut imꝑata ꝑficerent. Moli¬
tus est ut lassem contra bellũ normannicũ.
ba⁊ ne germania septemtrionalem influunt
gecesauum. E q̃a normanni gallieũ littus ate
germanicũ assidua in festatione uastabant: ꝑ
om̃s portus ⁊ ostia fluminũ qua naues re¬
cipi posse uidebant᷑. stationil ⁊ excubiis
dispositis nequa hostis exire potuissee ta¬
li munitione ꝓhibuit. fecit idem a parte
meridiana in lictore ꝓuintie narbonensis
ac septimanie toto etiam italie littore usq
romam contra mauros nuper punticam ex¬
ercere aggressos. Ac ꝑ hoc nullo graui dap̃¬
no uel a mauris italia. uel gallia atq ger¬
mania: a normannis dieb suis affecta est.
Propter qͦd centũ celle ciuitas ⁊ ruine ꝑ
proditionẽ a mauris capta atq uastata est.

Expanded text:
te conlapsas conperit, pontificibus et patribus, ad quorum te conlapsas conperit, pontificibus et patribus, ad quorum curam pertinebant, ut restaurarentur imperavit, adhibens curam per legatos ut imperata perficerent. Molitus est et classem contra bellum Nordmannicum, et de Gallia et de Germania septentrionalem influunt Oceanum. Et quia Nordmanni Gallicum litus atque Germanicum assidua infestatione vastabant, per omnes portus et ostia fluminum, qua naves recipi posse videbantur, stationibus et excubiis dispositis, ne qua hostis exire potuisset tali munitione prohibuit. Fecit idem a parte meridiana in litore provinciae Narbonensis ac Septimaniae, toto etiam Italiae litore usque Romam contra Mauros nuper pyraticam exercere adgressos; ac per hoc nullo gravi damno vel a Mauris Italia vel Gallia atque Germania a Nordmannis diebus suis adfecta est, praeter quod Centumcellae civitas Etruriae per proditionem a Mauris capta atque vastata est,
Abbreviated transcription (Latin):
f in ampliando regno ⁊ subigendis exteris
nationib existeret. ⁊ euismodi occupationib
assidue uersaret᷑: oꝑa tam̃ plurima ad regni
decorem ⁊ cõmoditatem ꝑtinentia diuersis ĩ
locis inchoauit. q̃tlam etiam consũmauit. intͤ
que precipua fere ñ in merito uideri possunt:
basilica scẽ dĩ genitricis aquisgrani oꝑe mira¬
bili constructa: ⁊ pons apd̾ magontiacũ in re¬
no quingentoꝵ passuũ longitudinis. Nam
tanta ibi est fluminis latitudo. Qͥ tam̃ uno
anno anteqͣm decederet: incendio conflagraũ
nec refici potuit. ꝓpter festinatum illiꝰ decessũ
qpiqm in ea meditatiõe eẽt: ut ꝓ ligneo lapicdeũ
restitueret. Inchoauit ⁊ palatia oꝑis egregii: ii¬
nũihaut longe a magontiaca ciuitate iuixta
uillam cui uocabulum est in gilemhem alti
nouiomagi. suꝑ uahalem fluuiũ qͥ bataliorũ
insulam a parte meridiana precerfluit. Precipi
etñ sacras ubicumq ĩ toto regno suo uetusta¬

Expanded text:
 in ampliando regno et subigendis exteris nationibus existeret et in eiusmodi occupationibus assidue versaretur, opera tamen plurima ad regni decorem et commoditatem pertinentia diversis in locis inchoavit, quaedam etiam consummavit. Inter quae praecipua fere non inmerito videri possunt basilica sanctae Dei genitricis Aquisgrani opere mirabili constructa et pons apud Mogontiacum in Rheno quingentorum passuum longitudinis nam tanta est ibi fluminis latitudo; qui tamen uno antequam decederet anno incendio conflagravit, nec refici potuit propter festinatum illius decessum, quamquam in ea meditatione esset ut pro ligneo lapideum restitueret. Inchoavit et palatia operis egregii, unum haud longe a Mogontiaco civitate, iuxta villam cui vocabulum est Ingilenheim, alterum Noviomagi super Vahalem fluvium, qui Batavorum insulam a parte meridiana praeterfluit. Praecipue tamen aedes sacras ubicumque in toto regno suo vetusta
Abbreviated transcription (Latin):
petebant᷑ fieri ꝑmisit: s etiam sacrum illũ et
salutarem locum ut illiꝰ potestati asscriberetur
concessit. Eteuertentib legatis suos acliungẽ
inter uestes ⁊ aromata. ⁊ cetas orientaliũ t̾raꝵ
opes. ingentia illi dona direxit: cũ ei ante par¬
cos annos eum quem tum solum habebat. ro¬
ganti mitteret elephantum.
mpatores etiam constantinopolitam. Nicho¬
forus. michael. ⁊ leo ultro amicitiã ⁊ societa¬
tem eĩ pecentes: complures ad eũ misere lega
it ut nulla inter partes cuiuslibet scanclali re¬
maneret ocrasio. Erat enĩ romanis ⁊ grecis
francoꝵ semꝑ suspecta potentia. Unde ⁊ illic

Expanded text:
petebantur fieri permisit, sed etiam sacrum illum et petebantur fieri permisit, sed etiam sacrum illum et salutarem locum, ut illius potestati adscriberetur, concessit; et revertentibus legatis suos adiungens, inter vestes et aromata, et ceteras orientalium terrarum opes, ingentia illi dona direxit, cum ei ante paucos annos eum, quem tunc solum habebat, roganti mitteret elefantum. Imperatores etiam Constantinopolitani, Niciforus, Michael et Leo, ultro amicitiam ac societatem eius expetentes, complures ad eum misere legatit, ut nulla inter partes cuiuslibet scandali remaneret occasio. Erat enim semper Romanis et Graecis Francorum suspecta potentia, unde et illud
Abbreviated transcription (Latin):
uinxit: ut his cum ad eũ uel littas uelle¬
gatos mutteret: non aliter se apd̾ illum ꝗꝙͣ
porium suum frẽm appellari iuberet. S̾co¬
torũ quoq reges sic habuit ad suam uolũ¬
tatẽ ꝑ munificentiam inclinatos: ut eũ nũ¬
qm aliter nisi dũm seq subaitos ⁊ seruos eiꝰ
ꝓnuntiarent. Extant eple̾ ab eis ad illum
misse: quib huiusmodi affectus eoꝵ erga
illũ indicatur. Cum aaron rege ꝑsarum. qͥ
extepta india. totum pene tenebat oriente.
talem habuit in amicitia concordiam: ut is
gram eius omĩum qui in toto orle terraꝵ
edant regum ac principũ amicitie p̃poneret:
solumq illum honore ac munificentia sibi
eolendum iudicarent. Ac ꝓinde eñ legati
ciuis gͦe cũ donariis ad sacratissimũ dñi ac
sali. etdxis nr̃i sepulchrũ locũꝙ resirerecti¬
siuis esꝰ miserat ad eum uenissent. ⁊ ei am̃
sui uoluntatem indicassert. non solum qͥ¬
A

Expanded text:
vinxit, ut his cum ad eum vel litteras vel levinxit, ut his cum ad eum vel litteras vel legatos mitteret, non aliter se apud illum quam proprium suum appellari iuberet. Scotorum quoque reges sic habuit ad suam voluntatem per munificentiam inclinatos, ut eum numquam aliter nisi dominum, seque subditos et servos eius, pronuntiarent. Extant epistolae ab eis ad illum missae, quibus huiusmodi affectus eorum erga illum indicatur. Cum Aaron, rege Persarum, qui excepta India totum pene tenebat Orientem, talem habuit in amicitia concordiam, ut his gratiam eius omnium qui in toto orbe terrarum erant regum ac principum amicitiae praeponeret solumque illum honore ac munificentia sibi colendum iudicaret; ac proinde, cum legati eius, quos cum donariis ad sacratissimum domini ac Salvatoris nostri sepulchrum locumque resurrectionis miserat, ad eum venissent, et ei domini sui voluntatem indicassent, non solum quae
Abbreviated transcription (Latin):
nie pars non modica est.⁊ eiuis q̃ a francis ĩ¬
coliturꝰ duplum in lato habere putat ᷑. cum
ei longitudine possit ẽẽ consimilis. postqͣm
utramq pannoniam ⁊ appositam in altera
siuitatib qͣs ob amiticiam ⁊ iunctũ cũ eo
fedus constantino politanũ imꝑatorem ha¬
bere ꝑmisit: deinde om̃s barbaras ac feras
nationes q̃ inter renum ac uesulam flu¬
uios occeanumq ac cdanubiũ posite. lin¬
gua quidem pene similes morib uero at¬
q habitu ualde dissimiles. germaniã in¬
colunt: ita ꝑdomuit. ut eas tributarias
efficeret. Inter quas fere precipue sunt.
elatabi. ⁊ orabi. abodriti. boemani. Cũ
hĩs namq bello conflixit: ceteras quaꝵ
multo maior est numerꝰ in deditionem
suscepit.
ureit etiam głam regni sui: quibus¬
lam regib ac gentib ꝑ amiticiam
sibi consociatis. Adeo namq haldefonsũ
gallicie atꝙ casturice regem sibi societate de¬

Expanded text:
niae pars non modica est, et eius quae a Francis inniae pars non modica est, et eius quae a Francis incolitur, duplum in lato habere putatur, cum ei longitudine possit esse consimilis; post quam utramque Pannoniam, et adpositam in altera civitatibus, quas ob amicitiam et iunctum cum eo foedus Constantinopolitanum imperatorem habere permisit; deinde omnes barbaras ac feras nationes, quae inter Renum ac Visulam fluvios, oceanumque ac Danubium positae, lingua quidem paene similes, moribus vero atque habitu valde dissimiles, Germaniam incolunt, ita perdomuit, ut eas tributarias efficeret. Inter quas fere praecipuae sunt Welatabi, Sorabi, Abodriti, Boemanni--cum his namque bello conflixit--; caeteras, quarum multo maior est numerus, in deditionem suscepit. 16. Auxit etiam gloriam regni sui quibusdam regibus ac gentibus per amicitiam sibi consiliatis. Adeo namque Hadefonsum, Gallitiae atque Asturicae regem, sibi societate de
Abbreviated transcription (Latin):
lus ꝑ annos. xluii. tot enim annis reg¬
nauerat. in cliuersis t̾raꝵ partib summa pru¬
dentia atq felicitate gessit. quib regnũ fran¬
coꝵ qͦd post patrem pippinũ magnũ quidem
⁊ forte susceꝑat. ita nobiliter ampliauit: ut pe¬
ne duplũ illi adiecerit. Nam cũ pͥus ñ am¬
plius qm ea pars gallie q̃ inter renum ⁊ li¬
gerim. occeanum q ac mare balearicum iacet:¬
bium. renumq ac salam fluuium qͥ turingo
s soragos diuidit posita a francis qui orienta¬
les dicunt᷑ in coliturꝰ: ⁊ preterꝰ hec alamann at¬
⁊ masconiam. totumꝙ pirinei montis iugum¬
dero. se fertilissimos hispanie agros secans. Ig
detuise etilitatis nenia balearico mari miscet᷑
deinde italiam totam que ab augusta ptoria
usq in calabriam inferiorem: inqua grecoꝵ
ac beneuentanoꝵ. constat eẽ confinia: decies
centum ⁊ eo ampliꝰ passuũ milib longitudi¬
ne porrigit᷑: tum saxoniam q̃ quidem germa¬

Expanded text:
per annos XLVII – tot enim annis regper annos XLVII – tot enim annis regnaverat– in diversis terrarum partibus summa prudentia atque felicitate gessit. Quibus regnum Francorum, quod post patrem Pippinum magnum quidem et forte susceperat, ita nobiliter ampliavit, ut poene duplum illi adiecerit. Nam cum prius non amplius quam ea pars Galliae, quae inter Rhenum et Ligerem oceanumque ac mare Balearicum iacet,bium Rhenumque ac Salam fluvium, qui Toringos ac Sorabos dividit, et Francis qui orientales dicuntur incolitur, et praeter haec Alamanni atet Wasconiam totumrtus, et fertilissimos Hispaniae agros secans, sub Dertosae civitatis moenia Balearico mari miscetur; deinde Italiam totam, quae ab Augusta Praetoria usque in Calabriam inferiorem, in qua Graecorum ac Beneventanorum constat esse confinia, decies centum et eo amplius passuum milibus longitudine porrigitur; tum Saxoniam, quae quidem Germa
Abbreviated transcription (Latin):
oemanicum quoq ⁊ linonicũ q̃ postea
exorta sunt. di durare ñ potuerunt:
quoꝵ utrumq ductu karoli iunioris celeri
fine completum est. Ultimũ contͣ norman
nos qui dani uocant᷑ piraticam exercentes:
deinde maiori classe littorrai gallie atq ger¬
manie uastantes bellum suscoptũ est. Quoꝵ
rex godefridꝰ a deo uana spe inflatus erat:
ut sibi totiꝰ germanie ꝓmittẽt potestatem.
Irisiam qͦ atq saxonicam aut alit̾ atq ꝓiuĩ
cias suas estimabat. Iam abocdłtos uicinos
suos in suam ditionem redegerat. iam eos
sibi uectigales fecerat. Iactabat etiam se bra¬
in aquisgrani ubi regis comitatus erat. cũ
maxiiis copiis aduenturũ. Nec dictis eiꝰ
quamiuis uanissimis. omĩno fides abnueba¬
Nis. quin potiꝰ putaret᷑ tale aliq̃d inchoats¬
nisi festinata fuisset morte p̃uentus. Nam a
porio satellite ꝓcussus: ⁊ sue uite ⁊ belli a se in¬
choati finem accelerauit.
ec sunt bella. que regũ potentissimꝰ karo

Expanded text:
oemanicum quoque et Linonicum, quae postea exorta sunt, diu durare non potuerunt. Quorum utrumque ductu Karoli iunioris celeri fine conpnos qui Dani vocantur, primo pyraticam exercentes, deinde majori classe litora Galliae atque Germaniae vastantes, bellum susceptum est, quorum rex Gotefridus adeo vana spe inflatus erat, ut sibi totius Germaniae promitteret potestatem; Fresiam quoque atque Saxoniam haut aliter atque suas provincias estimabat. Jam Abodritos vicinos suos in suam ditionem redegerat, jam eos sibi vectigales fecerat, jactabat etiam se brevi Aquasgrani, ubi regis comitatus erat, cum maximis copiis adventurum. Nec dictis eius, quamvis vanissimis, omnino fides abnuebatur, quin potius putaretur tale aliquid inchoaturusnisi festinata fuisset morte praeventus. Nam a proprio satellite interfectus et suae vitae et belli a se inchoati finem acceleravit. Haec sunt bella, quae rex potentissimus
Abbreviated transcription (Latin):
ne urginis genitͥcis euis ꝓpͥo sumptu in eodẽ
uico construxit. In hac sepultus est eademqide
qua ⁊ defunctus est. Arcusq suꝑ tumulũ de¬
auratus: cum ĩmagine ⁊ exstructus. Titulus
ille hoc mͦ descriptus est. Sub hoc conditorio si¬
tum ost corpus karoli magni atq orthodoxi
imꝑatoris: qui regnum francoꝵ nobilit̾ ampli¬
auit ⁊ ꝑannos. xhon.feliciter rexit. Ita decessit

Expanded text:
e virginis, genetricis eius, proprio sumptu in eodem e virginis, genetricis eius, proprio sumptu in eodem vico construxit. In hac sepultus est eadem die, qua defunctus est, arcusque supra tumulum deauratus cum imagine et titulo exstructus . Titulus ille hoc modo descriptus est: SUB HOC CONDITORIO SITUM EST CORPUS KAROLI MAGNI ATQUE ORTHODOXI IMPERATORIS, QUI REGNUM FRANCORUM NOBILITER AMPLIAVIT ET PER ANNOS XLVII FELICITER REXIT. DECESSIT
Abbreviated transcription (Latin):
more solito. quaniuis se nectute con¬
sectugi non longo a rẽgia aquensi uenatum ꝓficisei¬
tiui. Exactoq in huiꝰ modi negotio quod reliquũ
erar aistũni. circa kł. nouembris aquisgrani reũ¬
titur. Cumq ibi hiemaret meuse febr: febre ua¬
licla correptus est decubuit. Qͥ statim ut infebͥ¬
b solebat. cibi sibi abstinentiam indixit: arbi¬
tatrs hac continentia morbũ posse depelli: ue
certe mitigari. S accedente ad febrem lateris do¬
lore quem greci pleuresin dicunt. illoq adꝰ¬
huc mediam retinente. neq corpus aliter quam
rarissimo potu sustentante. septimo postqͣm de¬
sollempni lotum ⁊ curatum ⁊ maximo totius
ppołi luctu eccł̃ie illatũ. atq humatum est. Qubi¬
tatum est pͥmo ubi reponi deberet: eo quod ip̃s
unius uichil de hoc precȩpisset. Tandem oñ¬
um animis sedit. nusqͣm eum honestius tunm¬
lari posse: qmͣ in ea basilica qm̃ ip̃e ꝓpter amo¬

Expanded text:
more solito, quamvis senectute conmore solito, quamvis senectute confectus, non longe a regia Aquensi venatum proficiscitur, exactoque in huiuscemodi negotio quod reliquum erat autumni, circa Kalendas Novembris Aquasgrani revertitur. Cumque ibi hiemaret, mense Ianuario febre valida correptus decubuit. Qui statim, ut in febribus solebat, cibi sibi abstinentiam indixit, arbitratus hac continentia morbum posse depelli vel certe mitigari. Sed accedente ad febrem lateris dolore, quem Greci pleuresin dicunt, illoque adhuc inediam retinente neque corpus aliter quam rarissimo potu sustentante, septimo, postquam desollemni lotum et curatum et maximo totius populi luctu ecclesiae inlatum atque humatum est. Dubitatum est primo, ubi reponi deberet, eo quod ipse vivus de hoc nihil praecepisset. Tandem omnium animis sedit nusquam eum honestius tumulari posse quam in ea basilica, quam ipse propter amo
Abbreviated transcription (Latin):
nomina unposuit. itt subsolanum uocaret ostro¬
munint. eurum ostsundroni. eurs austrum
suadostroni. austrũ sundroni. austro affereum.
sunduuestroni. affricum westsondrõni. Te¬
quilonem nort westroni ulturnum onst̃¬
nordroni. Extreme uite temꝑe cũ iam ⁊ mor¬
bo & senectute premeret᷑: euocatum ad selu¬
flouicum filiũ suũ aquitanie regem qͥ solus
filioꝵ hildegarde suꝑerat: congregatis sollẽo¬
niter de toto regno francoꝵ. Primorib cunc¬
toꝵ consilio consortem sibi totiꝰ regni ⁊ im¬
peralis nominis hecedem constituit. Impo¬
sito ꝙ rapiti eius diademate: imꝑatorem ⁊ auo¬
gustum ussit appellari. Susceptum est hoc
caus consiliũ: ab om̃ib qui acderant. magno cũ
fenore Sam diuinitus ei ꝑpter regni. utilita¬
tem uudebat᷑ inspuatum. Auxitq maiestatem
taus hos Pactum: et exteris nationib ñ minimũ
terroris  incussum.
imisso deniꝙ inaquitaniam filio ip̃e

Expanded text:
nomina imposuit, ut Subsolanum vocaret Ostronomina imposuit, ut Subsolanum vocaret Ostroniwint, Eurum Ostsundroni, Euroaustrum Sundostroni, Austrum Sundroni, Austroafricum Sundwestrom Africum Westsundroni Zequilonem Nordostroni, Vulturnum Ostnordroni. 30. Extremo vitae tempore, cum iam et morbo et senectute premeretur, vocatum ad se Hludowicum filium, Aquitaniae regem, qui solus filiorum Hildegardae supererat, congregatis sollempniter de toto regno Francorum primoribus, cunctorum consilio consortem sibi totius regni et imperialis nominis heredem constituit, impositoque capiti eius diademate, Imperatorem et Augustum iussit appellari. Susceptum est hoc eius consilium ab omnibus qui aderant magno cum favore; nam divinitus ei propter regni utilitatem videbatur inspiratum; auxitque maiestatem eius hoc factum, et exteris nationibus non minimum terroris incussit. Dimisso deinde in Aquitaniam filio, ipse
Abbreviated transcription (Latin):
liersas. oogitauit qͥ deerant aders et discre
tuni est: nsi qͦd pauca capitula ⁊ ea imꝑste¬
ta legib addidit. Omĩum tam̃ nationũ. que
sub eius dominatu erant: iura q̃ scͥpta eraue
describere ac littĩs mandari fecit. Item barba¬
ra ⁊ antiqͥssima carmina quib ueterũ regũ
actus ⁊ bella canebant᷑ scupsit: memorie ꝙ¬
in quelauit: Inchoauit & grãmaticam pat̾i
sermonis.
ensib etiam iuxta ꝓpriam linguam uo¬
cabula imposuit. cum ante temꝑis apd frau¬
cos partim latinis. partim barbaris nonuni¬
peilationib iusigniuit. cũ pͥus ñ ampliꝰ qi
nix. iͦi. uentoꝵ uocabula possent inuenioi.
Et de mensib quidem ianuarium ⁊ intema¬
noth. februarium hornung. martiũ lentima¬
noth. apͥlem hostar manatoth. mayum woine¬
lamanoth. augustum araumanoth. septebaẽ
witumanoth. Octobrem widumemanoth.
nouembrem herbistima noch. decembren he¬
lagimanoch. apellauit. Uentis uͦ hoc modo

Expanded text:
iversas--cogitavit quae deerant addere et discrepiversas--cogitavit quae deerant addere et discreptum est, nisi quod pauca capitula, et ea imperfecta, legibus addidit. Omnium tamen nationum quae sub eius dominatu erant, iura quae scripta non erant, describere ac literis mandari fecit. Item barbara et antiquissima carmina, quibus veterum regum actus et bella canebantur, scripsit memoriaeque mandavit. Inchoavit et grammaticam patrii sermonis. Mensibus etiam iuxta propriam linguam vocabula imposuit, cum ante id temporis apud Francos partim latinis, partim barbaris nominipellationibus insignivit, cum prius non amplius quam vix quatuor ventorum vocabula possent inveniri. Et de mensibus quidem Ianuarium Wintarmanoth, Februarium Hornung, Martium Lentzinmanoth Aprilem Ostarmanoth, Maium Winneuvimanoth, Augustum Aranmanoth, Septembrem Witumanoth, Octobrem Windumemanoth, Novembrem Herbistmanoth, Decembrem Heilagmanoth appellavit. Ventis vero hoc modo
Abbreviated transcription (Latin):
ltimi aduentus sui ñ¬
solũ hee fuere sause: uerũ etiam qͦd ro¬
mani leonem pontificem multis affectũ in iu¬
riis. exutis scilicet ocłis. linguaq amputata.
fidem regis implorare compuler̃t. Idcirco ro¬
nam ueniens. ꝓpter reparandũ qͥ nimis contur¬
batus eiat eccł̃ie statum. ibi totum hyemis tem¬
pus extraxit. Quo temꝑe imꝑatoris ⁊ augusti
nom̃ accepit. Quõd pͥmo intantum aduersat᷑
est. ut affirmaret se eo die qͣmius p̃cipua festi¬
uitas eẽt eccłiam non intraturũ si pontificis
consilium p̃scire potuisset. Inuidiam tam̃ su¬
scepti nominis romanis imꝑatorib suꝑ hoc ĩ¬
dignantib magua tulit patientia: uicr̃eq coꝵ
dontumatian magnanimitate qua eis peul
drabio longe p̃stantior erat. mitendo ad eos ẽ¬
bas legateones. ⁊ in epłis fr̃es eos appellando
Pest susceptum imꝑale nom̃. cũ a duecterit
huussta legib ppłi siu deesse. nam franctauas
habent soa leges in plurimis locis ualde da¬

Expanded text:
ltimi adventus sui nosolum hae fuere causae, verum etiam quod Romani Leonem pontificem, multis affectum iniuriis, erutis scilicet oculis linguaque amputata, fidem regis implorare compulerunt. Idcirco Romam veniens, propter reparandum, qui nimis conturbatus erat, aecclesiae statum, ibi totum hiemis tempus extraxit. Quo tempore Imperatoris et Augusti nomen accepit, quod primo in tantum aversatus est, ut adfirmaret, se eo die, quamvis praecipua festivitas esset, aecclesiam non intraturum, si pontificis consilium praescire potuisset. Invidiam tamen suscepti nominis, Romanis imperatoribus super hoc indignantibus, magna tulit pacientia, vicitque eorum contumaciam magnanimitate, qua eis procul dubio longe praestantior erat, mittendo ad eos crebras legationes, et in epistolis fratres eos appellando 29. Post susceptum imperiale nomen, cum adverteret multa legibus populi sui deesse--nam Franci duas habent leges in plurimis locis valde d
Abbreviated transcription (Latin):
laqueariorum crepitus.
acta etiam de celo in qua postea sepultus
est basilica malum aureum qͦ tecti culmẽ

Expanded text:
laqueariorum crepitus. Tacta etiam de caelo in qua postea sepultus est basilica, malumque aureum, quo tecti culme
Abbreviated transcription (Latin):
deberet. Sic ꝙ qd̃ quasi maximũ futurum
uidebat᷑: celerrimꝰ est finis impositus. Tas¬
silo tam̃ postmodũ ad regem euocatus. neꝙ
redire ꝑmissus. neq ꝓuinciã qm tenebat
ulteriꝰ duci sit comitib ad regendum com¬
missa est.
is motib ita compositis: sclauis qͥ
nostra consuetudine uiulzi. ꝓprie uero id
est sua locutione.Welatabi dicunt᷑ bellum
illatũ est. In quo ⁊ saxones uelut auxiliares
inter ceteras nationes q̃ regis signa huise se¬
quebant᷑ qm̃ qmͣ ficta: ⁊ minꝰ deuota obecli¬
entia militabant. Causa belli erat. qͣd abo¬
Autos. qui cũ francis olim federati erant:
allil ioa eneursione la cessebant: nec stissio¬
nili. soherreri poterant. Sinis. qued li llio
hongilentali oer eaio orientẽ uers por eigitiu

Expanded text:
deberet. Sicque bello, quod quasi maximum futurum deberet. Sicque bello, quod quasi maximum futurum videbatur, celerrimus est finis inpositus. Tassilo tamen postmodum ad regem evocatus neque redire permissus, neque provincia, quam tenebat, ulterius duci, sed comitibus ad regendum commissa est. 12. His motibus ita conpositis, Sclavis, qui nostra consuetudine Wilzi, proprie vero, id est sua locutione, Welatabi dicuntur, bellum inlatum est. In quo et Saxones velut auxiliares inter ceteras nationes, quae regis signa iussae sequebantur, quamquam ficta et minus devota oboedientia, militabant. Causa belli erat, quod Abodritos, qui cum Francis olim foederati erant, adsidua incursione lacessebant nec iussionibus coerceri poterant. Sinus quidam ab occidentali oceano orientem vers
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑbia simul ac socordia tassilonis ducis
exitauit. Qui hortatu uxoris q̃ filia deside.¬
rii regis erat. ac patͥs exilium ꝑ maritũ ulcisci
posse putabat: iuncto federe cũ humꝰqͥ ba¬
ioariis sunt aboriente contermini: non so¬
lum imꝑata ñ facere. s bello regẽ ꝓuocare
temptabat. Cuiꝰ contumatiam qa nimia ui¬
debaturꝰ: animositas regis ferre nequiuerat.
Ac pinde copiis undiq contractis: baiorã
penturus: ipse ad lecũ amnẽ cũ maximo e¬
uenit exercitu. Is fluuius baioari᷑ ab saman¬
nis diiuidit. Cuiꝰ in ripa castris collocatis
priusqͣm ꝓiuntiam intraret. animũ cducis
ꝑlegatos statuit experiri. S nec ille ꝑtina¬
citer agere. ue sibi uel genti utise latus. sup¬
plex se regi ꝑmisit obsides qui imperabant᷑.¬
dedit. Inter quos ⁊ filiũ suũ theodonẽ. data
uisuꝑ fide cũ iuram̃to: qͦd ab illiꝰ potestate
ad defectionem nemini suadenti assentire

Expanded text:
superbia simul ac socordia Tassilonis ducis superbia simul ac socordia Tassilonis ducis excitavit; qui hortatu uxoris, quae filia Desiderii regis erat ac patris exilium per maritum ulcisci posse putabat, iuncto foedere cum Hunis, qui Baioariis sunt ab oriente contermini, non solum imperata non facere, sed bello regem provocare temptabat. Cuius contumaciam, quia nimia videbatur, animositas regis ferre nequiverat, ac proinde copiis undique cpetiturus, ipse ad Lechum amnem cum maximo venit exercitu. Hic fluvius Bajoarios ab Alamannis dividit, cujus in ripa castris collocatis, priusquam provinciam intraret, animum ducis per legatos statuit experiri: sed nec ille pertinaciter agere, vel quod sibi vel genti utile erat, supplex se regi dedit, inter quos et filium suum Theodonem, data insuper fide cum iuramento, quod ab illius potestate ad defectionem nemini suadenti adsentire
Abbreviated transcription (Latin):
am campanie urbem accessit. Atq ibi posi¬
tis castris beneuentanis nidederent᷑ com¬
minatus est. Preuenit hoc dux gentis a¬
ragisus. filios suos rumoldũ ⁊ grimoldũ
cũ magna pecunia obuiam regi mittens
rogat ut filios obsides suscipiat. seq cũ
gente imperata facturũ pollicet᷑. p̃ter hoc
solum si ip̃e. ad conspectum uenire ñ coge¬
retim. Rex utilitate gentis magis quam
animi eiꝰ obstinatione considerata: obla¬
tae fibi ⁊ obsides suscepit. ei q ut ad con¬
pectũ utenire ñ cogeret᷑ ꝓ magno munere
concessit. Unoꝙ yx filiis eł ani minor erat
obsidatus gr̃a retento: maiorem patri remusit
Legatisq ob sacram̃ta fidelitatis a beneuenta¬
nis exigenda atq suscipienda cũ aragiso di¬
missis: romam redit. Consumptisꝙ ibi in
sc̃oꝵ ueneratione locoꝵ aliqͦd dieb: in galli¬
am reuertitur.
aioaricum deuide bellũ ⁊ repente or¬
tum. ⁊ celeri fine completũ est. quõd

Expanded text:
am Campaniae urbem accessit atque ibi posiam Campaniae urbem accessit atque ibi positis castris bellum Beneventanis, ni dederentur, comminatus est. Praevenit hoc dux gentis Aragisus: filios suos Rumoldum et Grimoldum cum magna pecunia obviam regi mittens rogat, ut filios obsides suscipiat, seque cum gente imperata facturum pollicetur, praeter hoc solum, si ipse ad conspectum venire cogeretur. Rex, utilitate gentis magis quam animi eius obstinatione considerata, et oblatos sibi obsides suscepit eique, ut ad conspectum venire non cogeretur, pro magno munere concessit; unoque ex filiis, qui minor erat, obsidatus gratia retento, maiorem patri remisit; legatisque ob sacramenta fidelitatis a Beneventanis exigenda atque suscipienda cum Aragiso dimissis Romam redit, consumptisque ibi in sanctorum veneratione locorum aliquot diebus in Galliam revertitur. 11. Baioaricum deinde bellum et repente ortum et celeri fine conpletum est. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ iam instabat ꝓtecti cũ sum ma celerita¬
te indiuersa disꝑgunt᷑. Adiuuabat ĩ hoc
facto wascones ⁊ leuitas armoꝵ: ⁊ loci ĩ
quo. res gerebat᷑ situs. E contra francos
⁊ armoꝵ grauitas. ⁊ loci iniquitas. ꝑ omn
wasconib reddidit impares. In quo p̃lio
aggihardus regie mense pp̃ositus. ⁊ anse¬
linus comes palatii. ⁊ hunoldꝰ britannici
limitis p̃fectus. cũ aliis cum plurib inter¬
ficiunt᷑. Neq hoc factũ ad p̃sens uindicari
poterat: qͥa hostis reꝑpetrata ita disꝑsus
est. ut ne fama quidem remaneret ubi nã
gentium queri potuissetꝰ.
omuit & brittones qui ad occidentem
in exirema quadam parte gallie su
ꝑlitus occean residentes. dicto audientes
non erant missa in eos expeditiõe qua ⁊ ob.¬
sides dare. ⁊ q̃ imperarent᷑ se facturos poł¬
liceri conati sunt. Ip̃e postea cũ exercitu ita¬
liam ingressus. ac ꝑ romam iter agens capu¬

Expanded text:
quae iam instabat, protecti, summa cum celeritaquae iam instabat, protecti, summa cum celeritate in diversa disperguntur. Adiuvabat in hoc facto Wascones et levitas armorum, et loci in quo res gerebatur situs; e contra Francos et armorum gravitas et loci iniquitas per omnia Wasconibus reddidit impares. In quo proelio Eggihardus regiae mensae praepositus, Anselmus comes palatii, et Hruodlandus Brittannici limitis praefectus, cum aliis compluribus interficiuntur. Neque hoc factum ad praesens vindicari poterat, quia hostis re perpetrata ita dispersus est, ut ne fama quidem remaneret, ubinam gentium quaeri potuisset. 10. Domuit et Brittones qui ad occidentem in extrema quadam parte Galliae super litus occeani residentes, dicto audientes non erant, missa in eos expeditione, qua et obsides dare et quae imperarentur se facturos polliceri coacti sunt. Ipse postea cum exercitu Italiam ingressus ac per Romam iter agens Capu
Abbreviated transcription (Latin):
um enim assiduo ⁊ pene continuo cũ
saxonib bello certaretur. ddispositis ꝑ
songraa confinioꝵ loca presidiis. hyspaniam̃
sim maximo poterat belli apparatu aggredit᷑
Saltoꝙ pituiei superato omib q̃ aclierat op¬
pitlis atos castellis indedinatioẽm acceptis sal¬
uo ⁊̃ incolumi exercitu reuertit᷑. pter qd ip̃o
pirinei iugo wasconiam ꝑfidiam parumꝑ
in redeundo contigit ex periri. Nam cũ agi¬
mine longo. ut loci ⁊ augustiaꝵ situs ꝑmit¬
tebat porrectus iret exercitus. Wascones in
summi montis uertice positis insidiis. est
enĩ locus exopacitate siluaꝵ quaꝵ ibi maxi
ma copia est insidiis ponendis oportunũ¬
extremam impedimentoꝵ partem et eos qͥ
nouissimi agminis incedentes. subsidio p̃¬
cedentes tuebant᷑. desuꝑ incursantes ĩ sub¬
iectam uallem. deiciunt. Consertoq cum
eis prelio usq ad unũ om̃s interficiunt:
ao direp̃tis impedim̃tis noctis beneficio

Expanded text:
Cum enim assiduo ac paene continuo cum Cum enim assiduo ac paene continuo cum Saxonibus bello certaretur, dispositis per congrua confiniorum loca praesidiis, Hispaniam quam maximo poterat belli apparatu adgreditur, saltuque Pyrinei superato, omnibus quae adierat oppidis atque castellis in deditionem acceptis, salvo et incolomi exercitu revertitur; praeter quod in ipso Pyrinei iugo Wasconiam perfidiam parumper in redeundo contigit experiri. Nam cum agmine longo, ut loci et angustarium situs permittebat, porrectus iret exercitus, Wascones, in summi montis vertice positis insidiis--est enim locus ex opacitate silvarum, quarum ibi maxima est copia, insidiis ponendis oportunus--extremam impedimentorum partem, et eos, qui novissimi agminis incedentes, subsidio praecedentes tuebantur, desuper incursantes, in subiectam vallem deiciunt, consertoque cum eis proelio, usque ad unum omnes interficiunt, ac direptis impedimentis, noctis beneficio,
Abbreviated transcription (Latin):
Iandemq anno .xxx. tercio finitũ est:
cum intim tot ac tanta indiuersis t̾raꝵ par¬
tib. bella contra francos exorta sunt. ⁊ soller
tia. regis amministrata. ut merito intuentibꝰ
indubium uenire poscit: utrum in eo aut la¬
borũ pacientiam aut felicitatem potius mira¬
ri conueniat. Nam biennio añ italicum hoc
bellũ sumpsit exordium: ⁊ cũ sine intermissio¬
ne geret᷑. nichil tam̃ ex his q̃ alicubi erant ge¬
renda dimissũ. aut ulla in parte ab eo q̃ op̃eso
certamine cessatum est. Nam rex omĩũ qͥ sua¬
etate gentib dominabant᷑. ⁊ prudentia maxi¬
mꝰ. ⁊ animi magnitudine p̃stantissimus. nichł
in his q̃ uel suscipienda erant. uel exequenda:
aut ꝓpterꝰ laborem detractauit: aut ꝑpter ꝑi¬
culum exorruit. Uerum unũ quodq sccłm su¬
am qualitatẽ ⁊ subire ⁊ ferre doctus: nec ĩ ad¬
uersis cedere. nec inꝓsꝑis falso blandienti for¬
tune assentire solebat.

Expanded text:
Tandemque anno tricesimo tertio finitum est, Tandemque anno tricesimo tertio finitum est, cum Interim tot ac tanta in diversis terrarum partibus bella contra Francos et exorta sint et sotia regis administrata, ut merito intuentibus in dubium venire possit, utrum in eo aut laborum patientiam, aut felicitatem potius mirari conveniat. Nam biennio ante Italicum hoc bellum sumpsit exordium, et cum sine intermissione gereretur, nihil tamen ex his quae alicubi erant gerenda dimissum, aut ulla in parte ab aeque operoso certamine cessatum est; nam rex, omnium qui sua aetate gentibus dominabantur, et prudentia maximus et animi magnitudine praestantissimus, nihil in his quae vel suscipienda erant vel exequenda, aut propter laborem detractavit aut propter periculum exhorruit, verum unum quodque secundum suam qualitatem et subire et ferre doctus, nec in adversis cedere, nec in prosperis false blandienti fortunae adsentiri solebat. 9.