comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
& ipsius culpa &publicauidour iniuria. Ergo sitironem ueldiuarmis desu&ũ exercitũ ducit.
ingularum legionum siue auxiliorum nec non &icm uixillationum uires animos consu&udinem diligen¬
er explor& Scitetum si potesi fieri nominatim. quis comes quis tribunus. quisdomesticus quiscontu¬
ernalis. quantũ possit in bello ductoritatem. scueritatem q maximam sumat. omnesculpas militares
egib uindic&: Nulli errantiũ credatur ignoscere indiuersis locis eecasionibus. Omniũ experimenta per

Expanded text:
et ipsius culpa et publica videtur iniuria.Ergo, si tironem vel diu armis desuetum exercitum ducit, et ipsius culpa et publica videtur iniuria.Ergo, si tironem vel diu armis desuetum exercitum ducit, singularum legionum sive auxiliorum nec non etiam vexillationum vires animos consuetudinem diligenter exploret. Sciat etiam si potest fieri nominatim quis comes, quis tribunus, quis domesticus, quis contubernalis quantum possit in bello; auctoritatem severitatemque maximam sumat; omnes culpas militares legibus vindicet; nulli errantium credatur ignoscere; in diversis locis, in diversis occasionibus omnium experimenta per
Abbreviated transcription (Latin):
proficiunt quodsi in paruis uerumest . quanto magis dec& in maximis custodiri : Quis autem dubit&
artem bellicam rebus omnib: cẽ potiorem. ꝑ quam libertes r&gn&ur. &dignitas propagatur.
puinciae conseruantur imperium: I anc quondem relictis doc trinis omnib: lacedemoni a postecc consy¬
iere ÷ Romani hanc solam hodie queb arburi putant eẽ seruandum : E&era autinhac arte consistereo m̃a
iut ꝑhanc ad sequi se possecon fidunt: Haec dimicatorihest necessaria. ꝑ quãuitã roenecent & uictoriam
onsequantur: Dux ergo cuitantȩ potestatis in signa tribuunturCuius fidei atq uirtuti posses¬
orum fortune tutele urbiũ salus militũ reipublice treditur gloria : Nontantũ puniuerso ex¬
rcitu. sod &icm ꝓsingulis contubernalib: deb& eõ sollicitus:  Si quidenim illis eueniat in bello.

Expanded text:
proficiunt. Quod si in parvis verum est, quanto magis decet in maximis custodiri! Quis autem dubitet proficiunt. Quod si in parvis verum est, quanto magis decet in maximis custodiri! Quis autem dubitet artem bellicam rebus omnibus esse potiorem, per quam libertas retinetur et dignitas, propagantur provinciae, conservatur imperium? Hanc quondam relictis doctrinis omnibus Lacedaemonii et postea coluere Romani; hanc solam hodieque barbari putant esse servandam, cetera omnia aut in hac arte consistere aut per hanc assequi se posse confidunt; haec dimicaturis est necessaria per quam vitam retineant et victoriam consequantur. Dux ergo cui tantae potestatis insignia tribuuntur, cuius fidei atque virtuti possessorum fortunae, tutela urbium, salus militum, rei publicae creditur gloria, non tantum pro universo exercitu sed etiam pro singulis contubernalibus debet esse sollicitus. Si quid enim illis eveniat in bello,
Abbreviated transcription (Latin):
tabitq quid artis possinthabere. quidueram que mad modũ sibi ipsi consentiant. utrũ adtu Garũ
monita ad signurum indicia ad precepta uelnutũ suũ diligent̃ obtemperent : Sierrant inaliquib
exerceantur atq doceantur quamdiu possint eẽ ꝑfecti. Siuero incampicursione in sagittando inia¬
culando . in ordinandec acie aoplenũ fuerint eruditi. Necsit quidem temere sedoccasione capitee
id publicã ducendi sunt pugnam. sed anteminorib: ꝓelis inbuendi : dux itaq uigil ans sobrius prudens
crmquai deciuili causa interpartes iudicaturus udhibito consilio desuis & aduersarii copisiudic&: & si
mnultis reb: superior inuenitur. õportunũ sibi non differat in ire conflictum : Siuero ad uersariũ intellog&
potioremcertamen publicũ uit&. pũ pautiores numero & inferiores uirib: suꝑuentos & insidias facientes¬
ubbonis ducib reportauerdnt sucpe uictoriam.X QUICOΡΟRTΕΜ. FICRI .SI
MNES ARTES OMNIAQ COPERA COTIDIANOUSU ETIUOI EXTRCITATIONE

Expanded text:
tabitque quid artis possint habere, quid virium, quemadmodum sibi ipsi consentiant, utrum ad tubarum monita, ad signorum indicia, ad praecepta vel nutum suum diligenter obtemperent. Si errant in aliquibus, exerceantur atque doceantur quamdiu possint esse perfecti. Si vero in campicursione, in sagittando, in iaculando, in ordinanda acie ad plenum fuerint eruditi, ne sic quidem temere sed occasione capta ad publicam ducendi sunt pugnam; sed ante minoribus proeliis imbuendi. Dux itaque vigilans sobrius prudens, tamquam de civili causa inter partes iudicaturus, adhibito consilio de suis et adversarii copiis iudicet. Et si multis rebus superior invenitur, oportunum sibi non differat inire conflictum. Si vero adversarium intellegit potiorem, certamen publicum vitet; nam pauciores numero et inferiores viribus superventus et insidias facientes sub bonis ducibus reportaverunt saepe victoriam. X QVID OPORTEAT FIERI SI mnes artes omniaque opera cotidiano usu et iugi exercitatione
Abbreviated transcription (Latin):
neo ueldissimulatio occasionem nobis dederit: Nono port& omiti sed explorare sollicite ꝓdittres
ictrans fugas inuitare. utquid hostis moliatur in p̃senti ł in futurũ possimus agnoscere. Paratis
equitib: acleui armatura ambulantes eosdem uel pabula uictũq quaerentes. in ꝓui soterrore
deciperent

Expanded text:
tia vel dissimulatio occasionem nobis dederit, non oportet amitti, sed explorare sollicite, proditores tia vel dissimulatio occasionem nobis dederit, non oportet amitti, sed explorare sollicite, proditores ac transfugas invitare, ut quid hostis moliatur in praesenti vel in futurum possimus agnoscere, paratisque equitibus ac levi armatura ambulantes eosdem vel pabula victumque quaerentes inproviso terrore decipere.
Abbreviated transcription (Latin):
milites & cum laborib: uias aperirequam inoptimo itinere periculũ sustinere. Pra&erec nos sedebemus
hostiũ consu&udinem utrũ nocte an incipiente die g̃t hora reficiendiblassis suꝑuenire consueuerint & id
uitare quocillos facturos putamus exmore Iam uero utrũ peditib: an equitib utrũ contatis apsagitta¬
riis amplius ualecẽt utrũ numero hominũ an armorũ munitionẽ p̃cellant. Scire nos conuenit. &ordina¬
re quod nobis utile illis doc&ur aduersũ. Tractare quoq ꝑdiem an ꝑ noctẽ iter expediat inchoari
quante locorũ interualla sint codqecupimus ꝓperare. Neaestacte aquae penuria obsit euntib Nehieme
difficiles autinuia e occurrant paludes maiores q:. torrentes & impedito it inerecircũ ueniatur exercitus
prius quam ad destincetec ꝑuenicet uinr̃a commoditas est sapienter ista uitare litasi aduersariorũ imperi¬

Expanded text:
milites et cum labore vias aperire quam in optimo itinere periculum sustinere. Praeterea nosse debemus milites et cum labore vias aperire quam in optimo itinere periculum sustinere. Praeterea nosse debemus hostium consuetudinem, utrum nocte an incipiente die an hora reficiendi lassis supervenire consueverint, et id vitare quod illos facturos putamus ex more. Iam vero utrum peditibus an equitibus, utrum contatis an sagittariis amplius valeant, utrum numero hominum an armorum munitione praecellant, scire nos convenit et ordinare quod nobis utile, illis docetur adversum, tractare quoque, per diem an per noctem iter expediat inchoari, quanta locorum intervalla sint ad quae cupimus properare, ne aestate aquae penuria obsit euntibus, ne hieme difficiles aut inviae occurrant paludes maioresque torrentes et impedito itinere circumveniatur exercitus priusquam ad destinata perveniat. Ut nostra commoditas est sapienter ista vitare, ita, si adversariorum imperi
Abbreviated transcription (Latin):
r&ardent & pigrius incedentes ac cderare compellant: Nlamqui multũ p̃cesserint supuentu ficto
nontam redire quameffugere cupiunt. Quiuero extremi sunt desertiasuis u hostiũ &ppriad espere¬
tione superantur. Sciendũ &icem quod aduersariunhis locis quae sibioportuna intelligunt subsensas
occultius conlocat uel aꝑtomarie im paum faciunt: Sednesar&a Nocetent ducis praestcot industrice.¬
qua comnia prius conuenit explorare. Deprehensa uero subsessa sicircũ ueniatur utiliter plus periculi
sustin& quam parabat inferre. Aꝑtiautem uis si p̃par&ur. inmontib: altiora loca p̃missi sunt p̃sidis
occupanda uthostis cũ aduenerit repperiatur inferior necaudeat obuiare cum tam a fronte quã supra
cupisuũ cernatarmatos. Quod siangustae sunt uiac sedtamen tutȩ melius est p̃ciderecũ securib. ac do latorus

Expanded text:
retardent et pigrius incedentes accelerare compellant. Nam qui multum praecesserint superventu facto retardent et pigrius incedentes accelerare compellant. Nam qui multum praecesserint superventu facto non tam redire quam effugere cupiunt, qui vero extremi sunt deserti a suis vi hostium et propria desperatione superantur. Sciendum etiam quod adversarii in his locis quae sibi oportuna intellegunt subsessas occultius collocant vel aperto Marte impetum faciunt. Sed ne secreta noceant ducis praestat industriquem omnia prius convenit explorare. Deprehensa vero subsessa, si circumveniatur utiliter, plus periculi sustinet quam parabat inferre. Aperta autem vis si praeparetur in montibus, altiora loca praemissis sunt praesidiis occupanda, ut hostis, cum advenerit, repperiatur inferior nec audeat obviare, cum tam a fronte quam supra caput suum cernat armatos. Quod si angustae sunt viae sed tamen tutae, melius est praecedere cum securibus ac dolatoriis
Abbreviated transcription (Latin):
exipsis calonib: quosgaliarias uocant idoneos acperitos usulegebant. quos rionam plius quãducentis
sagmariis pueris quae p̃ ficerent: hisq uixilla dabant utscirent ad quas signadeberent in pedimenta
colligere se ꝓpugnatores ab inpedimentis laxamento aliquo diuiduntur: Ne constipatile dantur
inꝓelio ambulante exercitu udocorũ uari&as inuenerit itadefensionis ratio uariatur:. Nam in campis
patentib equites magis solent inpugnarequam pedites: atuero in locis siluestrib uel montuosis siue
palustrib pedestres magis formidandesunt copiae. Illudq uitandũ peꝑfiegligentiam alis festinantib¬
aliis tardius intercedentib: interrũ patur acies autcerte tenu&ur. Continuo enĩ hostes interplata
ꝑuadunt: praeponendiergo sunt exercitatis simi campi doctores uicari uel tribuni quia li mores

Expanded text:
ex ipsis calonibus, quos galiarios vocant, idoneos ac peritos usu legebant quos non amplius quam ducentis ex ipsis calonibus, quos galiarios vocant, idoneos ac peritos usu legebant quos non amplius quam ducentis sagmariis puerisque praeficerent, hisque vexilla dabant, ut scirent ad quae signa deberent impedimenta colligere. Sed propugnatores ab impedimentis laxamento aliquo dividuntur, ne constipati laedantur in proelio.Ambulante exercitu, ut locorum varietas evenerit, ita defensionis ratio variatur. Nam in campis patentibus equites magis solent impugnare quam pedites; at vero in locis silvestribus vel montuosis sive palustribus pedestres magis formidandae sunt copiae. Illudque vitandum, ne per neglegentiam aliis festinantibaliis tardius incedentibus interrumpatur acies aut certe tenuetur; continuo enim hostes interpolata pervadunt. Praeponendi ergo sunt exercitatissimi campidoctores vicarii vel tribuni, qui alacriores
Abbreviated transcription (Latin):
Naminsidiatores in alio loco inpulsant trinsuersos frequenter incursa. Illud tamen p̃cipuae seruand
est uteccpars ad quam hostes uenturuiereditur obpositis lectissimis equitib: & leui armatura Nec non &iam
peditib sagittariis muniatur. quod siundiq: circũ funduntur inimiciundiq debent p̃parata ec̃ subsidio
Neuero repentinus tumultus amplius Nocecet. ante c õmonendi sunt milites ut parati sint animo ut arms
in manib: habecent In necessitate subita quae conterrent ꝓuisco nonsolent ec̃ formidini: antiquidi lectiss¬
mi precauebant Neacalonib: interdũ uulneratis interdũ timentib: & sagmariis lamore pauefactis pugna¬
tes milites turbarentur. Nedis ꝑsi longius aut conglobat amplius quam ex pedit. inpedirent suos hostibus¬
quae prodessent. I tideo ad exemplũ militũ inpedimenta siib quibusdam signis ordinandaduxerunt Deni

Expanded text:
nam insidiatores transversos frequenter incursant. Illud tamen praecipue servandum nam insidiatores transversos frequenter incursant. Illud tamen praecipue servandum est, ut ea pars ad quam hostis venturus creditur oppositis lectissimis equitibus et levi armatura nec non etiam peditibus sagittariis muniatur. Quod si undique circumfunduntur inimici, undique debent praeparata esse subsidia. Ne vero repentinus tumultus amplius noceat, ante commonendi sunt milites ut parati sint animo, ut arma in manibus habeant: in necessitate subita conterrent, provisa non solent esse formidini. Antiqui diligentissime praecavebant ne a calonibus interdum vulneratis interdum timentibus et sagmariis clamore pavefactis pugnantes milites turbarentur, ne dispersi longius aut conglobati amplius quam expedit impedirent suis hostibusque prodessent. Et ideo ad exemplum militum etiam impedimenta sub quibusdam signis ordinanda duxerunt. Denique
Abbreviated transcription (Latin):
& in terdũ trans fuge ꝓditores quae nondesunt quẽ ad modum occurri in gruentib: debeat intim&ur
Dux cum agmine exercitus ꝓfecturuꝰ fidelissimos argutissimos quicumequis ꝓbatissimis mittat
quiloca ꝑquaiter faciendum est inꝓgressu & atergo dextra leuaq ꝑ lustrent nealiquas ad uersa¬
rii moliantur insidicos łd̾tius autẽ operantur exploratorib: noctib: quam dieb Namquod ãd modo
ipsesui ꝓditor inuenitur cuius speculator fuerit ab aduersariis comphensus. primiergo aquite sid
arripunt inde pedites. impedimenta. sagmarii calones. ue hicula quae in medio conlocentur. itcute¬
pedita pars peditũ &equitũ subsequatur. Namambulantib in terdum quidem a fronte quod frequentiu
a tergo suꝑuentus infertur: Alaterib: quoq: pariarmatorũ manu inpedimenta cdlaudendec sunt

Expanded text:
et interdum transfugae proditoresque non desunt, quemadmodum occurri ingruentibus debeat intimetur. et interdum transfugae proditoresque non desunt, quemadmodum occurri ingruentibus debeat intimetur. Dux cum agmine exercitus profecturus fidelissimos argutissimosque cum equis probatissimis mittat qui loca per quae iter faciendum est in progressu et a tergo, dextra laevaque perlustrent, ne aliquas adversarii moliantur insidias. Tutius autem operantur exploratores noctibus quam diebus; nam quodammodo ipse sui proditor invenitur cuius speculator fuerit ab adversariis comprehensus. Primi ergo equites iter arripiant, deinde pedites; impedimenta sagmarii calones vehiculaque in medio collocentur, ita ut expedita pars peditum et equitum subsequatur. Nam ambulantibus interdum quidem a fronte sed frequentius a tergo superventus infertur. A lateribus quoque pari armatorum manu impedimenta claudenda sunt;
Abbreviated transcription (Latin):
rittem colligere deplurib ꝓteret subpericulo ligendũ uiarũ duces idon eos scientes qua ꝑcipere cos¬
quecustodiae mancipare ad dita poene ostentatione p̃mii. Erunt enimutilescum intellegant
Nefugiendi si bicopiaem suꝑ cc̃ & fidei p̃miũ. ac ꝑfidiac parata subplicia: ꝓuidendũ quoq uts ipientes
oxereitats quaq quaerantur eduorũ aut triũ error diserimen pariat uniuersis. Interdũ autẽ imperitae
rusticitas plura ꝓmit& & red& sescire quaenescit. Sed cautlaeaput est ut ãqͥuadoca ud quib: itinerib: sit
ꝓfecturus exercitus ignor&ur. Tutissimum namq: in expeditionib: creditur faciendeo nesciri Obhoc
u& eres minctauri signũ inlegionib habucr̃ utquemad modũ ille inintimo & secr&issimolabi rimo ab¬
ditus ꝑhib&ur. ltc ducis consilium semꝑ ess& occultũ. Securũ iter agitur quodagendũ hostes minime
suspicantur. uerũ quia exploratores altrinsecus missi ꝓfectionẽ suspitionib uel oculis dephendunt

Expanded text:
ritatem colligere de pluribus, praeterea sub periculo eligentium viarum duces idoneos scientesque percipere eosque custodiae mancipare addita poenae ostentatione vel praemii; erunt enim utiles cum intellegant nec fugiendi sibi copiam superesse et fidei praemium ac perfidiae parata supplicia. Providendum quoque ut sapientes exercitatique quaerantur, ne duorum aut trium error discrimen pariat universis; interdum autem imperita rusticitas plura promittit et credit se scire quae nescit. Sed cautelae caput est ut ad quae loca vel quibus itineribus sit profecturus exercitus ignoretur; tutissimum namque in expeditionibus creditur facienda nesciri. Ob hoc veteres Minotauri signum in legionibus habuerunt, ut quemadmodum ille in intimo et secretissimo labyrintho abditus perhibetur, ita ducis consilium semper esset occultum. Securum iter agitur quod agendum hostes minime suspicantur. Verum, quia exploratores altrinsecus missi profectionem suspicionibus vel oculis deprehendunt
Abbreviated transcription (Latin):
nulli ⁊̃ ẜuorum culpabiles dm̃ finiã euitã¬
tes ad simłachrũ ꝓfugi ueniã m̾ebant᷑. ⁊ qiͣ
salutis certissimo collatori florũ atq thuris
offerebant munuscła timoris pocins effectu
quã amoris affectu. Deniq hꝰ rei nõ ĩme¬
mor ⁊ petromus ait. Primus inoͥbe deos fe¬
cittimor. nã ⁊ mĩtanor musicus ĩ crumato¬
pogon libro circis mufice quẽ̾ descripsit ait de¬
dm̃ doloris.qm̃ pͥma ꝯpuctõ hũan finxit ge¬
n̾is. Ex hinc gͦ inueteratus error hũans pe¬
derẽptĩ ꝯẜtui discipłis baratro quodã scene cru¬
delitatis ꝓlab̾r.

Expanded text:
nulli etiam seruorum culpabiles domini furiam euitannulli etiam seruorum culpabiles domini furiam euitantes ad simulacrum profugi ueniam merebantur et quasi salutis certissimo conlatori florum atque turis offerebant munuscula timoris potius effectu quam amoris affectu. Denique huius rei non inmemor et Petronius ait: ‘Primus in orbe deos fecit timor’; nam et Mintanor musicus in crumatopoion libro artis musicae quem descripsit ait: ‘Deum doloris quem prima conpunctio humani finxit generis’. Exhinc ergo inueteratus error humanis pedetemtim consertus discipulis baratro quodam sceuae credulitatis prolabitur.
Abbreviated transcription (Latin):
In quib ait fyraphanẽ egyptin̾
familia sb̃aq locupletẽ filiũ ge¬
miisse. que uelut enormis sb̾e successorem
in effabiti ultraquã paternitas exigebat affe¬
ctu erga filiũ deditũ. Isq dũ adu̾sis fortime
incursib raꝑeretur quo patri crudelem ge¬
licate dampnata. aut felix sba in successione¬
cucu curcata. Parum erat ut nõ hret qd̾
Deniq doloris angustia quesꝑ inquirit
ncc̃itatis solaciũ filii sibi simulatrũ ĩ edib
instituit. dũ q t̾stie̾ remedĩ quetit semi¬
nariũ pocius querit doloris in nonit. Ne¬
sciens ꝙ solasit medicina muplorũ obluus.
Secerat autẽ ille unde hictꝰ resurrectõnes
in dies acquireret. nõ in quoluctus sola¬
ciũ in ueniret. Deniq ydolũ dcm̃ e̾. id est
ndos colu a nos latie spes doloris dictinus.¬
Haniq unu̾sa familia in dm̃ adulatõne.
aut coronas plectere aut flores inferre aut
odoramẽta simłachro succẽdere cõsuerat. nõ¬

Expanded text:
uibus ait Sirophanem Aegyptium familia substantiaque locupletem filium genuisse; quem, uelut inormis substantiae successorem, ineffabili ultra quam paternitas exigebat affectu erga filium deditum is qui dum adversis fortunae incursibus raperetur, quo patri crudelem gelitate damnata aut felix substantia in successione curtata? Parum erat ut non haberet qDenique doloris angustia quae semper inquirit necessitatis solatium filii sibi simulacrum in edibus instituit dumque tristitiae remedium quaerit, seminarium potius doloris inuenit nesciens quod sola sit medicina miseriarum obliuio; fecerat enim ille unde luctus resurrectiones in dies adquireret, non in quo luctus solatium inueniret. Denique idolum dictum est, id est idos dolu, quod nos Latine species doloris dicimus.Namque uniuersa familia in domini adolatione aut coronas plectere aut flores inferre aut odoramenta simulacro succendere consuerat. Non
Abbreviated transcription (Latin):
uitũ aduersarii insultareoeperint his quos nomputant exituro sicum ad predam. autredeundum
conuerterint animũ tuordines soluerint: Tunc illis stupentib lectis simi quiq prorum par
& conferti ad grediantur ignaros. Obseruitur autem nelongo spatio fatgatũmilitem. Neuellassos post
cursum equos ad publicum ꝓelium cogas. Multũ uiriũ labore itineris pugnaturos amittit. quid faci& qui
ad aciem mariaeeius aduentat. hos & u&eres declinarunt & superiore ued nr̃a. a& atecũ romani ducis per
imperitiam non cauissent. Nequidamplius dicam exercitus   In parenim conditio est las sũ cũ reliqui

Expanded text:
um adversarii insultare coeperint his quos non putant exituros, cum ad praedam aut ad redeundum converterint animum, cum ordines solverint, tunc illis stupentibus lectissimi quique prorumpant et conferti adgrediantur ignaros. Observatur autem ne longo spatio fatigatum militem neve lassos post cursum equos ad publicum proelium cogas. Multum virium labore itineris pugnaturus amittit; quid faciet qui ad aciem anhelus adventat? Haec et veteres declinarunt et superiore vel nostra aetate cum Romani duces per imperitiam non cavissent, ne quid amplius dicam, exercitus perdiderunt. Impar enim condicio est lassum cum requi
Abbreviated transcription (Latin):
Nonpossint conprchendere precedentes: pra&ereã leuis armatura praemittebatur ad colles atq subra
totꝰ reuocar&ur exercitus : & si hostes in sequi uoluissent aleui armatura quac inteoccupauerant locũ ad de
cquitibꝰ fendeutur. Nihilenim periculosius existimant quam si in consultae in sequentib: ab his qui in sub¬
sessa fuerint uelquiante separauerint obseru&ur

Expanded text:
non possent comprehendere praecedentes. Praeterea levis armatura praemittebatur ad colles ad quos subito non possent comprehendere praecedentes. Praeterea levis armatura praemittebatur ad colles ad quos subito totus revocaretur exercitus, et si hostes insequi voluissent, a levi armatura, quae ante occupaverat locum, additis equitibus fundebantur. Nihil enim periculosius existimant quam si inconsulte insequentibus ab his qui in subsessa fuerint vel qui ante se paraverint obvietur
Abbreviated transcription (Latin):
congresso reced& exaciqsuis fiduciam minu& &inimicps adit audaciam: Uerum quia hoc saepius Necesseest
cuenire quib: modis tdte possit fieri dedarandum est.: primũ uttui nesciant deo terecedere quia declinas
mine conflictũ ÷Sederedant arte aliqua seideo reuocari. utado portuniorem locũ inuit&ur hostis. ut facilius
super&ur. autcerte insequentib: aduersriis sccr&iores conlocentur : Nam ad fugam parati sunt :¬
quiducemsuũ sentiunt desperire. Illud quoq urtandũ st. pehostes terecedere sentunt & statim in ruant¬
Proptereto pleriq antepadites suos equites posuerunt. utdiscurrentes aduersirios uidere non sinirent
quem ad modum pedites ab scidebant: Item particulatim incipientes a primis singulas acies subducebant
r&roq reuocabant. in gradusuo manentib reliquis quos sensim posterc cessimq ad illos iungebant quos sub¬
duxerant primũ aliquanti e ploratiꝰ itinerib: noctu cũ exercitu recedebant. ut hostes diehorta cũ intellexissen

Expanded text:
congressum recedit ex acie, et suis fiduciam minuit et inimicis addit audaciam. Verum quia hoc saepius necesse est evenire, quibus modis tuto possit fieri declarandum est,primum ut tui nesciant ideo te recedere quia declinas inire conflictum, sed credant arte aliqua se ideo revocari ut ad oportuniorem locum invitetur hostis ac facilius superetur aut certe insequentibus adversariis secretiores collocentur insidiae; nam ad fugam parati sunt qui ducem suum sentiunt desperare.Illud quoque vitandum est, ne hostes te recedere sentiant et statim inruantPropterea plerique ante pedites suos equites posuerunt, ut discurrentes adversarios videre non sinerent quemadmodum pedites abscedebant. Item particulatim incipientes a primis singulas acies subducebant retroque revocabant, in gradu suo manentibus reliquis, quos sensim postea cessimque ad illos iungebant quos subduxerant primum. Aliquanti exploratis itineribus nocte cum exercitu recedebant, ut hostes die orta cum intellexissent
Abbreviated transcription (Latin):
leclinanda itccuturbes atq castella abhis militib quiminus prumpti inueniuntur inacic. ar¬
mis sagitis fustibalis fundis&iam & saxis honagris ballist is quae defendantur praecipuae quac

Expanded text:
eclinanda, ita ut urbes atque castella ab his militibus qui minus prompti inveniuntur in acie armis sagittis fustibalis fundis etiam et saxis onagris ballistisque defendantur.Praecipuequ
Abbreviated transcription (Latin):
RDIXATURUS ACIEM TREADEBET. AUIE PROS picere
solem puluerem. uentum: Nam solante faciem eripit uisum: Uentus contrarius
tua in flectit acdeprimit᷑ hostium adiuuat tdc. puluis a fronte congestus. oculos impl&
&d aud& : Hec momento eoquo : acies ordinantur. &icom imperiti uitare solent: Seo
ducꝓuido cauendũest infuturũ non post paululũ accedentedie Noceret solis mutato¬
conuersitione uentus aduersus hora solita eopugnante nascatur. Itcergo constituunt ordines ut haec post
occipitiumnrm̃ sint & si post fieri aduersariorum imperant faciem. aciesdicitur exercitus instructus from

Expanded text:
DDATVR INVICTA Ordinaturus aciem tria debet ante prospicere, DDATVR INVICTA Ordinaturus aciem tria debet ante prospicere, solem pulverem ventum. Nam sol ante faciem eripit visum; ventus contrarius tua inflectit ac deprimit, hostium adiuvat tela; pulvis a fronte congestus oculos implet et claudit. Haec momento eo quo acies ordinantur etiam imperiti vitare solent, sed duci provido cavendum est in futurum ne post paululum accedente die noceat solis mutatconversio, ne ventus adversus hora solita eo pugnante nascatur. Ita ergo constituantur ordines ut haec post occipitium nostrum sint et si potest fieri adversariorum impetant faciem. Acies dicitur exercitus instructi fro
Abbreviated transcription (Latin):
aut fugeint autinter imant. In imicorũ mores aduersariorũ arma equos recognoscant. Nam qui
exusciunt: Nontimentur
ONUM DUCEM CONUENIT NOSSE MAGNAM PARTEM UICTORIAT IPSUM LOCUM
in quo dimicandũ est possedere. Elaboraergo ut conserturus manũ primũ auxiliũ capias ex
loco quitanto utilior iudicatur. quanto superior fuerit occupatus: In subiecto senim
uhementius tela discendunt . & maiorȩ imp&u obnitentes pars altior pellit : Quiaduerso nititur
diuo duplex subit cum loco & hoste certamen Sechilla distanti a est quod sidepeditib: tuis uictoriã
speras. contraequites hostium loca aspera. in aequalia. montuosa debes eligere : Siuero deaequi¬
tib tuis contraaduersarii pedites uictoriam quaeperis se quidebes paulo quidem editioraloca
sed plana adq patentia Neq silius neq paludib impedita .XIIII. Quicui.

Expanded text:
aut fugent aut interimant inimicos; mores adversariorum, arma, equos recognoscant. Nam quae aut fugent aut interimant inimicos; mores adversariorum, arma, equos recognoscant. Nam quae ex usu nota sunt non timentur.TVR AD PVGNAM Bonum ducem convenit nosse magnam partem victoriae ipsum locum in quo dimicandum est possidere. Elabora ergo ut conserturus manum primum auxilium captes ex loco, qui tanto utilior iudicatur quanto superior fuerit occupatus. In subiectos enim vehementius tela descendunt, et maiore impetu obnitentes pars altior pellit. Qui adverso nititur clivo duplex subit cum loco et hoste certamen. Sed illa distantia est, quod, si de peditibus tuis victoriam speras contra equites hostium, loca aspera inaequalia montuosa debes eligere, si vero de equitibus tuis contra adversarii pedites victoriam quaeris, sequi debes paulo quidem editiora loca sed plana atque patentia, neque silvis neque paludibus impedita. XIIII QVEMADMOD
Abbreviated transcription (Latin):
plora. Nam fiducia ł formido exuultũ uerbis incessumotib: cernitur. Ne confidas satissitiro plu
cupit : An exꝑtis enim dulcis est pugna: & noueris te oportere differre : Si excitati bellatores m&uunt dimi¬
cure : monitis tamen &adhortatione ducis exercitui uirtus ad creieit &animds. praecipuae si futuri certa¬
minis talis acciperint rationem quasi sefacile aduictoriam ꝑuenturi. Tuncinimicorũ ignauia uelerror
ostendendus est ul siantea nobis superati sunt commemorandũ dicenda &iam quib: militũ mentes in odii
aduersariorum ira & indignatione mouecentur : Animis paenc omniũ hominũ hoc naturaliter euenit.
ut trepident cũ ad flictũ hostiũ uenerint: inedubio autẽ firmiores sunt quorũ mentes ipsecon fund&
aspectus. Sed hoc remedio formido lenitur. siantequam dimicis frequenter exercitũtuũ locis. tuti¬
orib: ordines unde & uidere hostes &agno scere consuescant. Interdũ audeant aliquid ex occansione.

Expanded text:
plora. Nam fiducia vel formido ex vultu verbis incessu motibus cernitur. Nec confidas satis si tiro proelium cupit—inexpertis enim dulcis est pugna—et noveris te oportere differre si exercitati bellatores metuunt dimicare. Monitis tamen et adhortatione ducis exercitui virtus adcrescit et animus, praecipue si futuri certaminis talem acceperint rationem qua sperent se ad victoriam perventuros. Tunc inimicorum ignavia vel error ostendendus est vel si ante a nobis superati sunt commemorandum. Dicenda etiam quibus militum mentes in odium adversariorum ira et indignatione moveantur. Animis paene omnium hominum hoc naturaliter evenit, ut trepident cum ad conflictum hostium venerint. Sine dubio autem infirmiores sunt quorum mentes ipse confundit aspectus; sed hoc remedio formido lenitur, si antequam dimices frequenter exercitum tuum locis tutioribus ordines, unde et videre hostem et agnoscere consuescant. Interdum audeant aliquid ex occasione:
Abbreviated transcription (Latin):
oraefigitur ferrũ utin magnis corporib muora sint uulnera: Aduersũ dlefantos plura exempla¬
& madinamenta r&tulimus utsi quando necessitccs postulauerit s qua e sint tam in manib: beluis opponendoc:
cũ ineius modi necessitate ducis consentiat. &tam sibi possit uindicare uictoriam innumerabilib
hoc accedit bellis & prosuperiorib: sunt habiti quiminimedis perarunt : Nam in simili conditione fortior
creditur quemaduersa non frangunt: priorergo decaesis hostib: spolia capiat quodipsi dicunt colle¬
gect campum. prior damore acbucinis exultare uidecctur ac fiducia ita ꝑ terrebiit in imicos fiduciã
geminabit quasi uictor exomni parte discesserit: Quodsi aliquo casuomnis inacie fundatur exercitus

Expanded text:
praefigitur ferrum, ut in magnis corporibus maiora sint vulnera. Adversum elephantos plura exemplapraefigitur ferrum, ut in magnis corporibus maiora sint vulnera. Adversum elephantos plura exemplat machinamenta rettulimus, ut si quando necessitas postulaverit sciatur quae sint tam immanibus beluis opponenda. Xsperandum, cum in eiusmodi necessitate ducis constantia totam sibi possit vindicare victoriam. Innumerabilibus hoc accidit bellis, et pro superioribus sunt habiti qui minime desperarunt; nam in simili condicione fortior creditur quem adversa non frangunt. Prior ergo de caesis hostibus spolia capiat, quod ipsi dicunt, colligat campum, prior clamore ac bucinis exultare videatur. Hac fiducia ita perterrebit inimicos, ita suis fiduciam geminabit, quasi victor ex omni parte discesserit. Quod si aliquo casu omnis in acie fundatur exercitus
Abbreviated transcription (Latin):
quis optimae missibilic dirigebant: Hii equis pr&er currentib adlatiores lacecs uelmaiora spicula
beluas occidebant: Sed crescente audacia postecc collectiplures milites pariter pila hocest missibilice
ndefantos congerebant. eosq uulnerib: didebant: Illud ad ditũ est ut funditores cum fustibalis
& fundis rotundis lapidibus destinat il los ꝑ quos regebantur elefanticũ psis turribus afflige
aciem spatium milites dabant: Quaecũ in agmen mediũ ꝑuenissent icircũ fusis undiq armatorũ globis.
cum magistris absq uulnerib: capiebantur in lesaẽ : Carro ballistecs aliquantũ maiores ÷haec enim
ongius & uehementius spicula dirigunt suꝑ positas curriculis cũ bonis equis ordinari &cũ subiectu
eli accesserint bestiae. Sagitis ballistarũ transfiguntur . Latius tamen contraeas & firmius

Expanded text:
equis optime missibilia dirigebant. Hi equis praetercurrentibus ad latiores lanceas vel maiora spicula equis optime missibilia dirigebant. Hi equis praetercurrentibus ad latiores lanceas vel maiora spicula beluas occidebant. Sed crescente audacia postea collecti plures milites pariter pila, hoc est missibilia, in elephantos congerebant eosque vulneribus elidebant. Illud additum est, ut funditores cum fustibalis et fundis rotundis lapidibus destinatis Indos per quos regebantur elephanti cum ipsis turribus affligeraciem, spatium milites dabant; quae cum in agmen medium pervenissent circumfusis undique armatorum globis cum magistris absque vulneribus capiebantur inlaesae. Carroballistas aliquanto maiores—hae enim longius et vehementius spicula dirigunt—superpositas curriculis cum binis equis vel mulis post aciem convenit ordinari, et cum sub ictu teli accesserint bestiae sagittis ballistariis transfiguntur. Latius tamen contra eas et firmius
Abbreviated transcription (Latin):
nagnitudine corporum. barritds horrore. formae ipsius Nouitate. homines equosq conturbant :¬
os contra romanũ exercitũ primus inlucanic rex pyrrus eduxit postec annibal in africcerex anti¬
chus in oriente. iugurta in ndmidia cirquosos habuerunt aduersus quos aduersa resistendi ex cogi¬
arunt genera armatorũ turio inlucania gladio manũ quam promuscidem uocant un iabscid& &
ini cata fracti equi iungebantur adcurrũ. quib: insidentes cdilanariis arisas. hocest longissi mos
ontos inclefantos dirigebant: Nam muniti ferro Nec a sagittariis quosuchebant belualedebantur. &
arum imp&ue quorũ cleritate uitabant: Alii contra lefantos cata fractos milites inmiserunt. ita
ut inbrachiis corum & incassidib uelhumeris aculei ingentes panirentur eferro ne
defans bellatorem contra seuenientem possit ad prehendere. precipuae tameꝵ ulites antiqui ad¬
uersũ defantos ordinauerunt: uelites autem erant iuuenes leuiarmatura corporece lacri qui&ȩ

Expanded text:
agnitudine corporum, barritus horrore, formae ipsius novitate homines equosque conturbant. Hos contra Romanum exercitum primus in Lucania rex Pyrrus eduxit; postea Hannibal in Africa, rex Antiochus in Oriente, Iugurtha in Numidia copiosos habuerunt. Adversus quos diversa resistendi excogitata sunt genera. Nam et centurio in Lucania gladio manum, quam promuscidem vocant, unius abscidit, et bini catafracti equi iungebantur ad currum, quibus insidentes clibanarii sarisas, hoc est longissimos contos, in elephantos dirigebant; nam muniti ferro nec a sagittariis quos vehebant beluae laedebantur et earum impetum equorum celeritate vitabant. Alii contra elephantos catafractos milites immiserunt, ita ut in brachiis eorum et in cassidibus vel umeris aculei ingentes ponerentur e ferro, ne manu sua elephas bellatorem contra se venientem posset apprendere. Praecipue tamen velites antiqui adversum elephantos ordinaverunt. Velites autem erant iuvenes levi armatura, corpore alacri, qui ex
Abbreviated transcription (Latin):
suspenditur repente oretidit conlapsisq uelis liburnam pigriorem &initlem reudit
S pomis est secarem babens exutriq: parte latissimum &icutissimum ferrum. perhas in medio
ardore pugnandi peritissimi nautae uelmilites
inuenit quam u&us doctrina monstrauerat

Expanded text:
suspenditur repente praecidit collapsisque velis liburnam pigriorem et inutilem reddit. suspenditur repente praecidit collapsisque velis liburnam pigriorem et inutilem reddit. Bipinnis est securis habens ex utraque parte latissimum et acutissimum ferrum. Per has in medio ardore pugnandi peritissimi nautae vel milites invenit quam vetus doctrina monstraverat
Abbreviated transcription (Latin):
tem praccipuum robur& libunarum conlocatur &militum .XLUI. Quid prarcum
PERTO MARTE BELLUM XAUALE CoMcoittitur
RAETEREAUTILTEST. UT ALIO ETLIBEROMARITUA SEMPER CLASSISUTATUR
inimici uero pellãtur adlitus quia pugnandi imp&ũ ꝑdunt quid &ruduntur interras.
neiusmodicertaminetrȩa armamentorũ genera plurimũ aduictoriam prodesse. asseres
lces bipsinnes. Asserdicitur cumtrabes subtilȩs aclonga adsimilitudinem antem pnȩpend&
malo utroq capite ferrato. hu ic siueadextra siue asinistra parte aduersariorũ sciuncerin
ues ꝑ uice ari&i s ui inpellunt. quiabellatores hostiũ siuenautas sine dubio prosternit acpe¬
mit: Ipsamq nauem saepius ꝑforat: Falx autemdicitur acutissimam ferrum curuatũ
similitudinem falcis quod contis longioribus inditum collatorio subfunes quib: antẽna

Expanded text:
autem praecipuum robur et liburnarum collocatur et militum. XLVI QVID FIAT CVM autem praecipuum robur et liburnarum collocatur et militum. XLVI QVID FIAT CVM APERTO MARTE BELLVM NAVALE COMMITTITVR Praeterea utile est ut alto et libero mari tua semper classis utatur, inimicorum vero pellatur ad litus, quia pugnandi impetum perdunt qui detruduntur in terras. In eiusmodi certamine tria armamentorum genera plurimum ad victoriam prodesse compertum est, asseres falces bipinnes. Asser dicitur cum trabes subtilis ac longa ad similitudinem antemnae pendet in malo utroque capite ferrato. Hunc, sive a dextra sive a sinistra parte adversariorum se iunxerint naves, pro vice arietis vi impellunt; qui bellatores hostium sive nautas sine dubio prosternit ac perimit ipsamque navem saepius perforat. Falx autem dicitur acutissimum ferrum curvatum ad similitudinem falcis, quod contis longioribus inditum calatorios funes quibus antemna
Abbreviated transcription (Latin):
a umen montiũ genera quiacerrimus casis est ab sumenda piscibus in sepulta sunt corporta
D instar autem terrestris proli suꝑuentus fiunt ignorantibus nauticis uedcircaoportu¬
ias insularũ angustias conlocantur inidiae Idq ugitur utimperto ficlius del cuntur:
ongo renigio futigati sunt hostiũ nautae. siuento urguentur aduerso si prostris est reuminibil
ispiantes dormiunt inimici statio quantenent exitum non hab&: sidimi cando optate uenit oitisso
ttune. beneficiis iungendie sunt manus. &exoportunitate prodiũ conserendũ: Quod sicuitela
stium euitatis in sidiis publicomarte conflgat :Tuncliburnarũ in struendae sunt acies nondi¬
ete ut incampis sed in curba ad similitudinem lunae Itaut producti s cornibus acies media sin&ur
si aduersarii prumpere temptauerint : i psa ordinatione circũdati deprimantur: In cornibus

Expanded text:
ta tamen mortium genera qui acerrimus casus est, absumenda piscibus insepulta sunt corpora. ta tamen mortium genera qui acerrimus casus est, absumenda piscibus insepulta sunt corpora. SIDIAE Ad instar autem terrestris proelii superventus fiunt ignorantibus nauticis vel circa oportunas insularum angustias collocantur insidiae, idque agitur ut imparati facilius deleantur. Si longo remigio fatigati sunt hostium nautae, si vento urgentur adverso, si pro nostris est reuma, si nihil suspicantes dormiunt inimici, si statio quam tenent exitum non habet, si dimicandi optata evenit occasio, fortunae beneficiis iungendae sunt manus et ex oportunitate proelium conserendum. Quod si cautela hostium evitatis insidiis publico Marte confligat, tunc liburnarum instruendae sunt acies non directae ut in campis sed incurvae ad similitudinem lunae, ita ut productis cornibus acies media sinuetur, ut si adversarii perrumpere temptaverint ipsa ordinatione circumdati deprimantur. In cornibus
Abbreviated transcription (Latin):
sum plorisuimuntur Pr& er falces & urpagones aliaq: nabalia genortelori saegtts n ie tibi lipis.
funedis fumeibulis plumbet s onug s biliseis scorpionb ucula inuoemdiriguntur & sixu sq ubd
grauius quideurtite presumunt ad imonitis libur nisi miectis pontibus inaduersariorã transeun
nuece loist glaosis meniu admaonũ udicitur cõminus dimicant : Inmuoribus &dum libiurn is ꝑo plcgra¬
ulioa unesiq consituunt ut tamquam demuro it ade excelsi oribus tabulatis facilius uulnserent
ipimant inimicos. Oleo incendiario stuppa sulphore & bitumine obuolutac &i dentes sixt
nẽ pbullistas mnofticarũ nauũ lixos infiguntur unctasq cera &pioe &eresi na tibulas tor fomenas
qnu rer me fucendurt: ali ferto interimunt & saxo ardere coguntur influctibus: Inter tan¬

Expanded text:
et ampliora sumuntur, propter falces et harpagones, aliaque navalia genera telorum. Sagittis, missilibus, et ampliora sumuntur, propter falces et harpagones, aliaque navalia genera telorum. Sagittis, missilibus, fundis, fundibulis, plumbatis, onagris, scorpionibus, iacula invicem diriguntur et saxa. Et quod est gravius, qui de virtute presumunt, admotis liburnis, iniectis pontibus, in adversariorum transeunt naves ibique gladiis manu ad manum ut dicitur, comminus dimicant. In maioribus etiam liburnis, propugnacula turresque constituunt, ut tamquam de muro ita de excelsioribus tabulatis facilius vulnerent vel perimant inimicos. Oleo incendiario stuppa sulphure bitumine obvolutae et ardentes sagittae per ballistas in hosticarum navium alveos infiguntur unctasque cera et pice et resina tabulas, tot fomentis ignium, repente succendunt. Alii ferro interimuntur et saxo, alii ardere coguntur in fluctibus; inter tan
Abbreviated transcription (Latin):
utin festa ꝓminentib: uellatentib: scopulis. uadosa acsiccauitentur: Tantũ enĩ securitas maior : quan¬
tomarealtius fuerit in pauarchis diligentico: Ingubernatorib: peritia in remigib: uirtu seligitur. ꝓpterea
aduersarios ꝑcutitrostris: eorũq rũ sũ imp&usuitat : In quo o pere lacerti remigũ &ars lauũ regentis
magistri uictoriam prestat
Milta quidem armorũ genera p̾liũ terrestre desiderat sed nauile certamen non solum plures
armenis poeties lere neun machinas &etornenta flagtat timqũin murisdimidar &turribus
Qud en meraelelios congressi one nuli ubuquis homines perimuntur ⁊ flamedin atar ibier go
e leb& togminũ cura u casticta ulloricati Galeati dicem. &oereis munitisint milites Deomnerenanq:
u moui nono porest conqueri cuistans pugnat in nuuibus. Scutaquoq ualidiora ꝓptꝰ ietus lgrda

Expanded text:
ut infesta prominentibus vel latentibus scopulis, vadosa ac sicca vitentur; tanto enim securitas maior est quanut infesta prominentibus vel latentibus scopulis, vadosa ac sicca vitentur; tanto enim securitas maior est quanto mare altius fuerit. In navarchis diligentia, in gubernatoribus peritia, in remigibus virtus eligitur proptereaadversarios percutit rostris eorumque rursum impetus vitat, in quo opere lacerti remigum et ars clavum regentis magistri victoriam praestatMVRALIBVS Multa quidem armorum genera proelium terrestre desiderat, sed navale certamen non solum plures armorum species verum etiam machinas et tormenta flagitat, tamquam in muris dimicetur et turribus. Quid enim crudelius congressione navali, ubi et aquis homines perimuntur et flammis? Praecipua ergo esse debet tegminum cura, ut catafracti vel loricati, galeati etiam et ocreis muniti sint armorum nemo potest conqueri, qui stans pugnat in navibus. Scuta quoque validiora, propter ictus lapidum
Abbreviated transcription (Latin):
lementũ pelagi tertia pars mundiẽ quaep̃ter uentorũ flatũ suoquoq spiramine motuq uege¬
tatur: Nam certis horis dieb. pariter ac noctib aestuquodam quod reu mauocant. ultracitraq
ꝑcurrit : & more torrentiũ fluminũ nuncexundat interras  Nuncrefluit in altitud in ẽsuã: Hace recipro¬
cantis meatus ambiguitas cursũ nauiũ secunda adiuuit r&ardat ad uersa quae dimi catqitamagnas cautio¬
ne uitanda. Heq enĩ auxilioremorũ reumatis imp&us uincitur : Cuiit̃dũ caedit&uentus. & qͣuõ indiuersis
regionib diuersolunae crescentis inuentiq statu certis horis ista uariantur Ndeo peliũ naualegesturus
consududinẽ pelagiullociante congressũ deb& agnoscere .XLIII. DELOCORU NOTITINSIUERE MIGIBVS
AUFIUORU TUSERNATORUS SOLLEETIAIST IOCAINQUIB: NAIGATVR PORTVSO COGHOSCERT¬

Expanded text:
Elementum pelagi tertia pars mundi est, quae praeter ventorum flatum suo quoque spiramine motuque vegeElementum pelagi tertia pars mundi est, quae praeter ventorum flatum suo quoque spiramine motuque vegetatur. Nam certis horis, diebus pariter ac noctibus, aestu quodam, quod reuma vocant, ultro citroque percurrit et more torrentium fluminum nunc exundat in terras nunc refluit in altitudinem suam. Haec reciprocantis meatus ambiguitas cursum navium secunda adiuvat, retardat adversa. Quae dimicaturo magna sunt cautione vitanda. Neque enim auxilio remorum reumatis impetus vincitur, cui interdum cedit et ventus; et quoniam in diversis regionibus, diverso lunae crescentis minuentisque statu, certis horis ista variantur, ideo proelium navale gesturus consuetudinem pelagi vel loci ante congressum debet agnoscere. XLIII DE LOCORVM NOTITIA SIVE REMIGIBVS Nauticorum gubernatorumque sollertia est loca in quibus navigatur portusque cognoscere
Abbreviated transcription (Latin):
lucidus serenitatẽ. Nauigiis rȩꝓmittit . quã gestat inuultu Praecipuae siquarto hortuNeq
obtusis cormib rutila . neq: in fuso fuerit humore fuscata : Dolquoq: ex oriens ul diem con¬
dens. inter ÷ utrũ aequalib: gaudeat radiis. aNnobiecta nube uari&ur : utrũ solito splendo¬
refulgidus. apruentis urguentib igneus heue pallidis uel pliuia sit inpendente macuilosus.
Aeruero & mareipsũ nubiũ q: magnitudo uel species. sollicitos instruit nautas: Aliquant a
ab auib: aliquanta significantur apiscib: qua e uergilius ingeorgicis diuino paene conp̃hen¬
dit ingenio : & uarro in libris naualib: diligenter excolunt: Haec guber natores si sescire
ꝓfitentur sede actenus quatenus eos imperitiae usus instituit. non altior doctrina firma¬
uit: XLII.
DEAESTUARIIS. HOCEST DEREUMATE

Expanded text:
lucidus serenitatem navigiis repromittit quam gestat in vultu, praecipue si quarto ortu neque lucidus serenitatem navigiis repromittit quam gestat in vultu, praecipue si quarto ortu neque obtusis cornibus mutila neque infuso fuerit humore fuscata. Sol quoque exoriens vel diem condens interest utrum aequalibus gaudeat radiis an obiecta nube varietur, utrum solito splendore fulgidus an ventis urgentibus igneus, nive pallidus vel pluvia sit impendente maculosus. Aer vero et mare ipsum nubiumque magnitudo vel species sollicitos instruit nautas. Aliquanta ab avibus, aliquanta significantur a piscibus, quae Vergilius in Georgicis divino paene comprehendit ingenio et Varro in libris navalibus diligenter excoluit. Haec gubernatores se scire profitentur, sed eatenus quatenus eos peritiae usus instituit, non altior doctrina formavit. XLII DE AESTVARIIS HOC EST DE REVMATE
Abbreviated transcription (Latin):
ficri conꝑtũ ÷ : unde p̃cedentes ꝓgrinnaton. nascentes desollemni grmnaton subsequentis m&achimaion
greco uocabulo nuncuparunt : Sedomnic enumerare Nominatim aut longũ cũ auctores plurimi non solũ
mensuũ sed&iam dierũ rationẽ diligenter ex praesserint. transitusq siderũ quos plane ta uocant. cũ p̃¬
scribto cursudiei arbitrio creatoris suscipiunt signa uel deser̃. frequent̃ ad solent serena turbare:
IN Eterluniorũ autẽ dies tempestatib: plenos & nauigationib: quã maximȩ m&uendos. non solũ
peritiae ratio. sed&icm uulgiusus intellegit. XLI. DEPRONOSTICIS
ULTIS QUOQSIGNIS ETDETRANQUILLO PROCELLAEETDETEMPESTATIBUS
ꝓcellã ꝓduntur. quaeudut inspeculo lunae orbis ostendit: Ostendi rubicundu scolor
uentos caeruleus indicat pluuias. ex utroq: cõmixtds nimbos & furentes ꝓuellas : la&us orbis ac

Expanded text:
fieri compertum est; unde praecedentes prochimazon, nascentes die sollemni chimazon, subsequentes metachimazon fieri compertum est; unde praecedentes prochimazon, nascentes die sollemni chimazon, subsequentes metachimazon Graeco vocabulo nuncuparunt. Sed omnia enumerare nominatim aut ineptum videtur aut longum, cum auctores plurimi non solum mensum sed etiam dierum rationem diligenter expresserint. Transitus quoque siderum quos planetas vocant, cum praescripto cursu Dei arbitrio creatoris suscipiunt signa vel deserunt, frequenter assolent serena turbare. Interluniorum autem dies tempestatibus plenos et navigantibus quam maxime metuendos non solum peritiae ratio sed etiam vulgi usus intellegit. XLI DE PROGNOSTICIS ultis quoque signis et de tranquillo procellae et de tempestatibus tranquilla produntur quae velut in speculo lunae orbis ostendit. Rubicundus color ventos, caeruleus indicat pluvias, ex utroque commixtus nimbos et furentes procellas. Laetus orbis ac