comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Nosto die ex legione uertituscs:
nulites sunt capti ab equitib nrĩs.
iiqui dixerunt so seruoqieẽ cũ ueni¬
bellari qui a corduba ad pompemmn
pueuerant precisis ianib missiet
Fa di uan cousuetudine uigilis scdi
ex oppido iguem multumu teloras
multitudinem iactando bñ ma¬

Expanded text:
ostero die ex legione vernacula milites sunt capti ab equitibus nostris duo, qui dixerunt se servos esse. Cum venibellarii, qui a Corduba ad Pompeium pervenerant, praecisis manibus missi sunt facti. Pari consuetudine vigilia secunda ex oppido ignem multum telorumque multitudinem iactando bene ma
Abbreviated transcription (Latin):
litũ eruptionem facere cepiccent.
fenore loco pͥmelantur. tameu¬
repuls adu̾sarii bene multio nul¬
m̾io affoct. i oppidum se contu¬
lerunt. Post̾o die pompeus exc¬
stus sius brachiũ cepit ad flumẽ
repti. de statione sunt deiecti etͦ
pompei fuisset omnib suis redus
relictis equũ conscendit ⁊ fugu
Speculator de legioue .ii. ponopeia¬
nae coptus s militib ⁊ int̾fectus.
Idemq temporis glans mesa est.
incupta quo die ad oppidum e¬
piendum accederent. se scutum
eẽ positurũ. Qua spe nõ nuli si
ne piculo murum ascende et oppi¬
Do p̾otm posse se ꝙant. Pocto dre
ad murum opus facere cepunt.⁊
beue magua prioris miuri ꝑte de¬
iecta. Quo facto ab oppidanis ac
si suar ꝑtium eẽnt conseruat.
muslos face̾ loricatos qui presidii
crusa pͥositi oppido apompxis cẽnt
orcibant. Quib reqondit cesar ⁊e
condiciones dair. nam accipere cõ¬
suenisse. Illi cum in oppidim ue¬
u̾tissent uelato responso .clamore

Expanded text:
ionem facere coepissent, inferiore loco premebantur, repulsi adversarii bene multis vulneribus adfecti in oppidum se contulerunt.31 § 13 Postero die Pompeius ex castris suis bracchium coepit ad flumen a pluribus reperti, de statione sunt deiecti et os Pompei fuisset, omnibus suis rebus relictis equum conscendit et fugit. Speculator de legione II. Pompeiana captus a militibus et interfectus est; idemque temporis glans missa est inscripta: quo die ad oppidum capiundum accederent, se scutum esse positurum. Qua spe non nulli, dum sine periculo murum ascendere et oppido potiri posse se sperant, postero die ad murum opus facere coeperunt, et bene magna prioris muri parte deiecta.33 . . . Quo facto ab oppidanis, ac si suarum partium essent, conservati . . . missos facere loricatos, qui praesidi causa praepositi oppido a Pompeio essent, orabant. Quibus respondit Caesar se condiciones dare, non accipere consuevisse. Qui cum in oppidum revertissent, relato responso clamore
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ erunt tnͣsgrodi encla cesan añ
ꝙͣ ad eũ collem quẽ caꝑe uolebat
ꝓͥuemiretur ultraq eam cõuallẽ
oliuecum uecus crebris arborib
condeusum. Hic cũ labienus
ammadu̾tisset cesarem si uellet
eum locum occupate pͥus necc̃e
conuallem oliuetuq tuinsgoe¬
di eoꝵ locoꝵ ꝑitus in insidiis
cũ parte equitatus leuiq arma

Expanded text:
quae erat transgredienda Caesari, ante quae erat transgredienda Caesari, ante quam ad eum collem quem capere volebat perveniretur; ultraque eam convallem olivetum vetus crebris arboribus condensum. Hic cum Labienus animadvertisset Caesarem, si vellet eum locum occupare, prius necesse esse convallem olivetumque transgredi, eorum locorum peritus in insidiis cum parte equitat
Abbreviated transcription (Latin):
rem depouit. Ita quͣ aucea cibsens
hadu̾at auctoritatem eam omuẽ
fuit incellectũ scipioni additum
aim fiducianq regis aduentu.
Nam postero die urauersas sucis
regisq copias cum elephantis.
be. Productas in aciem quam
speciosissime potuit instruxit. ac
paulo longius ꝓgressus ab sius
nunitionib haud ita diu cõmo¬
rartus se recipit in custin. Cescr
postquͣ anuium adu̾tit scipio¬
uis cureilici fereque expectasset.
omnia cõuenisse. n moram pu¬
gnandi ulla fore ꝑ iugum sum¬
uum cur copiis progredi cepit.
⁊ brachia ꝓtiunus duce̾ ⁊ castella
iniuirie ꝓpͥiusq scipionem capiẽ
do excelsa occupare contendit.
Adu̾sarii magnitudine copiaiũ
confisi ꝓrimum collem occupa¬
uerunt atq Ita longius sibi ꝓ¬
grediendi enpuerunt scicultatẽ
eiusdem collis occupandi guitia¬
labienus consiliũ ceꝑat. ⁊ quo
ꝓpͥore loco fuenit eo celerius oc
locis spelunce in modumn subrutis

Expanded text:
rem deponit. Ita quam antea absens rem deponit. Ita quam antea absens habuerat auctoritatem, eam omnem fuit intellectu Scipioni additum animum fiduciamque regis adventu. Nam postero die universas suas regisque copias cum elephantis LX productas in aciem quam speciosissime potuit instruxit ac paulo longius progressus ab suis munitionibus haud ita diu commoratus se recipit in castra. § 49 Caesar postquam animadvertit Scipioni auxilia fere quae exspectasset omnia convenisse neque moram pugnandi ullam fore, per iugum summum cum copiis progredi coepit et bracchia protinus ducere et castella munire propiusque Scipionem capiendo loca excelsa occupare contendit, ne adversarii magnitudine copiarum confisi proximum collem occuparent atque ita longius sibi progrediendi eriperent facultatem.7 Eiusdem collis occupandi Labienus consilium ceperat et quo propiore loco fuerat eo celerius occlocis speluncae in modum subrutis,
Abbreviated transcription (Latin):
cuta grauata pondere ĩtenebris
aqua uł subruti diciectiq uocte
in tempesta iguib extinctis ieb
que ad uictum ꝑtinebant oĩb
corruptis ꝑ casti passim uaga¬
bantur. scutisqz capita conce¬
gebant. Esdem nocte .ii. legionis
piloꝵ cacumina sua sponte arse¬
runt. Rex int̾um iuba de eq̃stai
prelio scipionis certior factus.
euocatusq ab eodem licteris̾. pre¬
fecto saburre cũ ꝑte excitus contͣ
sittium relicto. ut secum ip̃e ali¬
quid auctoritatis hr̃et cum trib¬
legionib. equitibqz frenacis. doce:
nuuudis sine frenis. peditibusq
leiuis armature grandi uuuiero.
elephantis .xxx. egressus e regno:
ad scipioneni ẽ ꝓfectus. Postquã
ad eum ꝑuenit: castus regis seorsũ
posicis cum his copiis quas com¬
memoraui. Haut ita longe ab
scipione consedit.. Erac in castus
cesaris superiore tempore magnus
adueutum iube commonebatur.
Postquͣ uero castra. castris ꝯtulit.
despectis eius copiis onineni tuuo¬

Expanded text:
cuta gravatis pondere tentoriis cuta gravatis pondere tentoriis aquarumque vi subrutis disiectisque, nocte intempesta ignibus exstinctis, rebus quae ad victum pertinent omnibus corruptis per castra passim vagabantur scutisque capita contegebant. Eadem nocte V. legionis pilorum cacumina sua sponte arserunt. § 48 Rex interim Iuba de equestri proelio Scipionis certior factus evocatusque ab eodem litteris praefecto Saburra cum parte exercitus contra Sittium relicto, ut secum ipse aliquid auctoritatis adderlegionibus equitibusque frenatis DCCC, Numidis sine frenis peditibusque levis armaturae grandi numero, elephantis XXX egressus e regno ad Scipionem est profectus. Postquam ad eum pervenit, castris regiis seorsum positis cum eis copiis quas commemoravi, haud ita longe ab Scipione consedit. — Erat in castris Caesaris superiore tempore magnus adventum Iubae commovebatur; postquam vero castra castris contulit, despectis eius copiis omnem timo
Abbreviated transcription (Latin):
iussimumq in eos edictum ꝓponẽ¬
dum curauit. Pid tempꝰ fere
cesaris excitu res accidit incredi¬
bilis. Auditu namq uergilicoꝵ
signus confecto. curit̾ iugilia
scd̃a noctis. nimb cum saxea
grandine subito ẽ exortus in¬
gens. Ad hoc autẽ incõmodũ
ciccesserat qd cesar nõ more su¬
continebãt. s in t̾cͥio quartoqi
die ꝓcedendo ꝓpiusq hostem ac¬
cedendo castra cõmumbat opere¬
q faciendo nulites se circũspiciẽ¬
di non habebat facultatẽ. p̾t̾ea
ex sicilia exercitũ transportabat.
ut p̾ter ip̃m militem et arma
nec uas nec mancipium. n ul¬
lam rem q̃ usui militi ẽẽ consue¬
uit in nauis imponi pateretur.
In affricam autẽ nõ modo sibi
aute parta consumpsennt. Qͥb
reb attenuati: oppido ꝑ qmi pau¬
ci sub pellib acquiescebant. ueli¬
qui ex uestimentis tentoriolis
factis cicq arundiuib scopiis¬
qz contextis ꝑmanebant. Itaq
subito imbre grandineq conse¬

Expanded text:
vissimumque in eos edictum proponenvissimumque in eos edictum proponendum curavit. § 47 Per id tempus fere Caesaris exercitui res accidit incredibilis auditu. Namque vergiliarum signo confecto circiter vigilia secunda noctis nimbus cum saxea grandine subito est exortus ingens. Ad hoc autem incommodum accesserat quod Caesar non more sucontinebat, sed in tertio quartoque die procedendo propiusque hostem accedendo castra communibat opereque faciendo milites se circumspiciendi non habebant facultatem. Praeterea ita ex Sicilia exercitum transportabat ut praeter ipsum militem et arma nec vas nec mancipium neque ullam rem quae usui militi esse consuevit in navis imponi pateretur. In Africa autem non modo sibi itatem ante parta consumpserant. Quibus rebus attenuati oppido perquam pauci sub pellibus adquiescebant: reliqui ex vestimentis tentoriolis factis atque harundinibus scopisque contextis permanebant. Itaque subito imbre grandineque conse
Abbreviated transcription (Latin):
cohortem unam quͣi putas ẽẽ
firmissimam et constitue contͣ
me. Ego autẽ ex meis cõmilito¬
nib quos nunc in tua potestate¬
quid ex tuis copiis sꝑare debecis.
Postquiͣ hec centuno presenti
auimo aduersus opinionẽ eius
locutus: iu ꝑcitus scipio atq
auimi dolorẽ incensus annuit
centurionib quid fieri uellet:
atq aute pedes centurionem
interfecit. reliquosq uet̾auos
a tironib iubet se cerm. addu¬
cite istos inquit nefario scelere
contrninatos ⁊ cede ciuium sa¬
saginatos. Sic extim uallum
deducti sunt. ⁊ cruciabiliter ĩ¬
tfecti. Tirones cutẽ iubet int̾
legiones disꝑtua. ⁊ cõminiũ cũ
ticida. in cõspectum sunm ꝓhibet
adduci. Qua ex re cesar cõmotꝰ
eos quos in stationib cũ longis
nauib apud thapsum custodie
causa in salo ẽe iussent. ut suis
ou̾ariis longis q nauib p̾sidio
eẽne ob negligentie ignomiuieq
causas dimittendos ab ex̾citu gri¬

Expanded text:
cohortem unam quam putas esse cohortem unam quam putas esse firmissimam, et constitue contra me; ego autem ex meis commilitonibus quos nunc in tua tenes potequid ex tuis copiis sperare debeas.' § 46 Postquam haec centurio praesenti animo adversus opinionem eius est locutus, ira percitus Scipio atque animi dolore incensus innuit suis centurionibus quid fieri vellet, atque ante pedes centurionem interfecit reliquosque veteranos a tironibus iubet secerni. 'Abducite istos,' inquit, 'nefario scelere contaminatos et caede civium saginatos.' Sic extra vallum deducti sunt et cruciabiliter interfecti. Tirones autem iubet inter legiones dispertiri et Cominium cum Ticida in conspectum suum prohibet adduci. Qua ex re Caesar commotus eos quos in stationibus cum longis navibus apud Thapsum custodiae causa in salo esse iusserat ut suis onerariis longisque navibus praesidio essent, ob neglegentiam ignominiae causa dimittendos ab exercitu gra
Abbreviated transcription (Latin):
consectan. qͦs qm̃ fortuua ĩ nñm
detulit potestatem. si u qdͥ fac̾e
debetis rem publicam. cuiu oꝑ¬
timo ꝙ defendetis certum est
uobis uitam ⁊ pecuniam dona¬
ie. Qua pp̃ quid sentiatis prolo¬
quimini. Hac hĩta or̃one scipio.
cũ existimasset. ꝓ suo beneficio si¬
ne dubio ab his gr̃as subactus
eis centurio legiones .xiiii. Pro
tuo inquit summo beneficio sci¬
pio tibi guatias cigo. non enim
imꝑatorem te appello. qd michi
uit᷑am in columtatẽq belli iure
capto polliceris. ⁊ forsitan uterer¬
isto beneficio: si nõ ei suminum
scelus adiung̾etur. Ergo ne ꝙͣ
cescirem imꝑatorem meũ ł ntm¬
ayud quem ordinem duxieius¬
q ex̾citu m ꝓ cuius diguitate
uictoria q̃ amplius . xxx.u. am̃
depugnaui adu̾sum armatos
consistam: Neq ego istud fuc¬
turus sum: ⁊ te magnoꝵe ut de
negotio desistas adortor contͣ
cuius enim copias contendas.
si minus antea expertus licet
non cognoscas. Elige ex tuis

Expanded text:
consectari. Quos quoniam fortuna in nostram consectari. Quos quoniam fortuna in nostram detulit potestatem, si, id quod facere debetis, rem publicam cum optimo quoque defendetis, certum est vobis vitam et pecuniam donare. Quapropter quid sentiatis proloquimini.' § 45 Hac habita oratione Scipio cum existimasset pro suo beneficio sine dubio ab his gratias sibi aceis centurio legionis XIIII. 'Pro tuo,' inquit, 'summo beneficio, Scipio, tibi gratias ago — non enim imperatorem te appello — quod mihi vitam incolumitatemque belli iure capto polliceris, et forsan isto uterer beneficio, si non ei summum scelus adiungeretur. Egone contra Caesarem imperatorem meum, apud quem ordinem duxi, eiusque exercitum, pro cuius dignitate victoriaque amplius XXXVI annos depugnavi, adversus armatusque consistam? Neque ego istud facturus sum et te magnopere ut de negotio desistas adhortor. Contra cuius enim copias contendas, si minus antea expertus es, licet nunc cognoscas. Elige ex tuis
Abbreviated transcription (Latin):
ficiscitur inchil subito nincio de
equestii p̾lio allato commotus
frumento cuiꝰ in castris copiam
hobu̾cit incenso. uino. oleo. cetis¬
q reb que adiuctũ pauiri solent.
corruptis achillam quã obsidebat
deseruit. atq itinere ꝑ regnum
iube fc̃o copias cum scipione ꝑ¬
titus ad iuuetum se recipit. In
t̾ea ex scdo cõmecitu quen a sici¬
licun miseint cilienus nauis¬
ad thabsona. uergilio scaphis
nauiculisq actuariis excepta
est ⁊ abducta. Item alt̾a nauis
tueris ex eadem classe erabunda
ac tempestate delata adegi mu¬
rum a classe. Uan. ⁊ .iii. octaui ẽ
capta: in qua mlites uetemiii
cum uno centurione. ⁊ nõ nulli
tprones fuerunc quo uarus ad¬
seruatos sine contumelia de¬
ducendos q curauit a scipionẽ.
Qui postquam adeum ꝑuene¬
runt ⁊ aute suggestũ constite
nnt nõ uiũ inquit sponte uos
scio s illius scelenti urĩ impa¬
toris impulsu ⁊ impio coactos.
ciues ⁊ optimum queiiqz nefaue

Expanded text:
ficeret nihil, subito nuntio de ficeret nihil, subito nuntio de equestri proelio allato commotus, frumento cuius in castris copiam habuerat incenso, vino, oleo ceterisque rebus quae ad victum parari solent corruptis, Acyllam, quam obsidebat, deseruit atque itinere per regnum Iubae facto copias cum Scipione partitus Hadrumetum se recepit. § 44 Interea ex secundo commeatu, quem a Sicilia miserat Alienus, naad Thapson, a Vergilio scaphis naviculisque actuariis excepta est et adducta. Item altera navis trieris ex eadem classe errabunda ac tempestate delata ad Aegimurum a classe Vari et M. Octavi est capta, in qua milites veterani cum uno centurione et non nulli tirones fuerunt; quos Varus asservatos sine contumelia deducendos curavit ad Scipionem. Qui postquam ad eum pervenerunt et ante suggestum eius constiten vestra,' inquit, 'sponte vos certo scio, sed illius scelerati vestri imperatoris impulsu et imperio coactos civis et optimum quemque nefarie
Abbreviated transcription (Latin):
occasum cesar expectansset. n
ex eo loco quo constitenit scipio¬
nem ꝓgredi ꝓpius se auimcidũ¬
tisset. locoqz magis defendere si
res coegissesset quam in campo
quo minus consistere aud̾e nou
est insa ratio ꝓpius accedendi.
Eo die ad oppidum qmĩ ibi p̾si¬
Dium gumdẽ iuindarum ẽẽ co¬
guouat hoctesqz mediam aciem
suaui oppido texissent sibi diffi¬
cile factum eẽ. intelloxit siuiul
⁊ oppidum uno tempore oppugͣre.
⁊ iu acie in dexto cornu dextro ac
siuistro ex iniquiore loco pugua¬
re. p̾etim cum milites a mane
diei ieiuni subarmis stetissent
defacigati. Itaq reductis suis co¬
piis in castm. post̾o die ꝓpius eoꝵ
aciem instituit exporrigere uiu¬
uitiones. Int̾u considius. qui
achillam ⁊ .ix. cohortes stipendi¬
arias nuuidis getulis obsidebat
ubi .c. messius qui cohortib pre¬
erat diu mulcumiq exꝑtus ma¬
guisq oꝑib sepe a nõtio ⁊ hio
ab oppidanis incensis. cuui pro¬

Expanded text:
occasum Caesar exspectavisset neque occasum Caesar exspectavisset neque ex eo loco quo constiterat Scipionem progredi propius se animadvertisset locoque se magis defendere, si res coegisset, quam in campo comminus consistere audere, non est visa ratio propius accedendi eo die ad oppidum, quoniam ibi praesidium grande Numidarum esse cognoverat, hostisque mediam aciem suam oppido texisse et sibi difficile factu esse intellexit simul et oppidum uno tempore oppugnare et in acie cornu dextro ac sinistro ex iniquiore loco pugnare, praesertim cum milites a mane diei ieiuni sub armis stetissent defatigati. Itaque reductis suis copiis in castra postero die propius eorum aciem instituit exporrigere munitiones. § 43 Interim Considius, qui Acyllam VIII cohortibus et stipendiariis Numidis Gaetulisque obsidebat, ubi C. Messius cum III cohortibus praeerat,4 diu multumque expertus magnisque operibus saepe admotis et his ab oppidanis incensis cum pro
Abbreviated transcription (Latin):
campo ac ꝓstrata diuerse iace¬
baut. His ieb gestis cesar post̾o
die ex omnib presidiis cohortes
dedirxit. acq om̃s suas copias
in campo inscruxit. Scipio cius
incaile acceptis. occisis conuuln̾a¬
tis q intr suas continere se mu¬
uitiones cepit. Cesar instructam
aciem scd̃m infimas iugi indices
iauiq minus ml. pacc̃. ab oppi¬
do uziti qd̾ scipio tenebat aibe¬
irant legiones iuliane. Cũ scipio
ueritus ne oppidum ammitteret.
unde aquari reliquisq ieb sub¬
leuari eius excitus conseͣrat. educ¬
tis omnibz copiis quadruplici a¬
cie instructa ex insticuto suo pͥma
equestir tur matimm dirocta elephã¬
tisqz turirtis int̾positis armatis¬
q suppetias ire contendit. Qd
ubi cesar cañadu̾tit arbiturtus
scipionem ad dimicadũ para¬
tum ad se concitato cũo uenire ĩ
eo loco ꝙ̃ paulo an te cõmenorau
aute oppidum constitit. suamq
aciem mediam eo oppido texit.
dextrumq siuistrum cornũ ubi

Expanded text:
campo ac prostrata diverse iacecampo ac prostrata diverse iacebant. § 41 His rebus gestis Caesar postero die ex omnibus praesidiis cohortis deduxit atque omnis suas copias in campo instruxit. Scipio suis male acceptis, occisis convulneratisque intra suas continere se munitiones coepit. Caesar instructa acie secundum infimas iugi radices Iamque minus mille passus ab oppido Uzitta, quod Scipio tenebat, aberant legiones Iulianae, cum Scipio veritus ne oppidum amitteret, unde aquari reliquisque rebus sublevari eius exercitus consuerat, eductis omnibus copiis quadruplici acie instructa ex instituto suo, prima equestri turmatim derecta elephantisque turritis interpositis armatisque, suppetias ire contendit — quod ubi Caesar animadvertit, arbitratus Scipionem ad dimicandum paratum ad se certo animo venire, in eo loco, quo paulo ante commemoravi, ante oppidum constitit — suamque aciem mediam eo oppido texit; dextrum sinistrumque cornu, ubi
Abbreviated transcription (Latin):
sentit. Ex qua re subito in t̾rorõ
conuerso equitatu inunidaꝵ recta
in castui fug̾e contendit: galli
germauiq qui resti terant ex supe¬
riore loco ⁊ post t̾gũ cicũnenti
fortit̾q resistentes conciduntur
uniuersi. Qu od ubi legiones sci¬
pioiis q̃ ꝓ cast̾s erant instructe
quimum adu̾terunt. metu ac
t̾rore obcecate. ouinib portis ĩ
sua casti fug̾e ceꝑunt. Pꝰ quã
scipione eiusqz copiis campo col¬
libusq exturbatis atq in castin
compulsis. cũ receptui cesar caui
iussissec. equitatumqz om̃s intrn
suas mu uitiones recepisset. crĩpo
puigato am madu̾tit iniuifica cor¬
pora galloꝵ germnanoꝵq qui ꝑtĩ
eius auctoritatem erant ex gallia
lequut ꝑtim pretio pollicitatio¬
nibus q adducti ad en contule¬
rant. Non nulli qui ex curionis
prelio capti conẜuati q ꝑtem
gm̃m in fide partienda prestare
uoluenant. horum corpora mirifi¬
ca spetie amplitudiueq cesa toco

Expanded text:
sentit. Ex qua re subito in terrorem sentit. Ex qua re subito in terrorem converso equitatu Numidarum recta in castra fugere contendit. Galli Germanique, qui restiterant, ex superiore loco et post tergum circumventi fortiterque restantes conciduntur universi. Quod ubi legiones Scipionis, quae pro castris erant instructae, animum adverterunt, metu ac terrore occaecatae omnibus portis in sua castra fugere coeperunt. Postquam Scipione eiusque copiis campo collibusque exturbatis atque in castra compulsis cum receptui Caesar cani iussisset equitatumque omnem intra suas munitiones recepisset, campo purgato animadvertit mirifica corpora Gallorum Germanorumque; qui partim eius auctoritatem erant ex Gallia secuti, partim pretio pollicitationibusque adducti ad eum se contulerant, non nulli, qui ex Curionis proelio capti conservatique parem gratiam in fide pariter tuenda praestare voluerant. Horum corpora mirifica specie amplitudineque caesa toto
Abbreviated transcription (Latin):
nes a muuitionibz deduc̾e imꝑat.
turme hisꝑanoꝵ ad primũ collẽ
ꝓpere occurrent. p̾sidiũq inde tur¬
barent. locuniq caꝑent. eodemq
iubet leuis armature paucos con¬
lequi subsidio: qui uissi: celerit̾
nnudas adorti: ꝑtim uiuos ca¬
ꝑiunt. non nullos equites fugiẽ¬
tes conuulueruerunt. locoq st̃
potiti. Pꝰ quam id labienus a¬
nimũ adu̾cit quo celenus hig
auxiliũ ferret ex acie instructa.
equitatus sui ꝓpe totum dextrũ
cornu a̾̃cit. acq suis fugientib
suppetias ire contendit. Quod̾
ubi cesar consyexit labienui
ab suis copiis longius iam absces¬
sisse. equitatus sun silam̃ siistim̃
ad int̾cludendos hostes iumisit.
Eurit in in eo campo ubi en ros ge¬
uebatur uilla ꝑ magna. tuitib.
iiiiͦͤ. extructa q̃ labiem ꝓspectum
impediebat. ne posset animum
cu̾tere ab equita tu cesaris se int̾¬
eludi. Itaqz nõ pͥus iudit᷑ tmas
iuliancs quami suos cedi a tergo

Expanded text:
nes a munitionibus deducere, imperat nes a munitionibus deducere, imperat turmae Hispanorum ut ad proximum collem propere occurrerent praesidiumque inde deturbarent locumque caperent, eodemque iubet levis armaturae paucos consequi subsidio. Qui missi celeriter Numidas adorti partim vivos capiunt, non nullos equites fugientis convulneraverunt locumque sunt potiti. Postquam id Labienus animadvertit, quo celerius eis auxilium ferret, ex acie instructa equitatus sui prope totum dextrum cornu avertit atque suis fugientibus suppetias ire contendit. Quod ubi Caesar conspexit Labienum ab suis copiis longius iam abscessisse, equitatus sui alam sinistram ad intercludendos hostis immisit. § 40 Erat in eo campo ubi ea res gerebatur villa permagna turribus IIII exstructa; quae Labieni prospectum impediebat, ne posset animum advertere ab equitatu Caesaris se intercludi. Itaque non prius vidit turmas Iulianas quam suos caedi a tergo
Abbreviated transcription (Latin):
Qua re crd̃ ultimam p̾sidium ⁊
statio fuit scipionis: Pꝰ cesar ad
ingum de quo docui ascendit atz
in unum quemq collem turreu
castellaq facere cepit. atqz eo mi¬
nus seuu hora efficit. Postquam
non ita louge aib utumo colle turri¬
q fuit. q̃ ꝓrima fuit sastris adu̾¬
sarioꝵ in qua docuisse p̾sidium sta¬
tionemqz numidarũ. Cesar paulisꝑ
cõmoratus. ꝑlpectaq nacura loci.
equitatu in statione dispoĩto legio¬
nib opꝰ attribuit: brachiumqz me¬
dio uigo ab eo loco ad queui ꝑuene¬
ut usq ad eũ unde egressus euit
iubes dirigi cic nuiiiri. Quod pꝰqmͣ
scipio labienusqz anmadu̾temnt.
oquitaitu omni excastus educto acie¬
q equestri instructi a suis mum¬
pedestromiq copiaui in secunda
cum non amplius pacc .D. int̾
hostium aciem. suasqz nuuitio¬
nes ẽẽ animum adu̾tisset. in tel¬
lexissetqz ad impediendos milites
suos ⁊ ab oꝑe depellendos hostem
ꝓpius accedere uocesse hr̃et. logio¬

Expanded text:
quarum apud ultimam praesidium et quarum apud ultimam praesidium et statio fuit Scipionis. § 38 Postquam Caesar ad iugum de quo docui ascendit atque in unumquemque collem turremque, castella facere coepit atque ea minus semihora effecit; et postquam non ita longe ab ultimo colle turrique fuit, quae proxima fuit castris adversariorum, in qua docui esse praesidium stationemque Numidarum, Caesar paulisper commoratus perspectaque natura loci equitatu in statione disposito legionibus opus attribuit bracchiumque medio iugo ab eo loco ad quem pervenerat usque ad eum unde egressus erat iubet derigi ac muniri. Quod postquam Scipio Labienusque animadverterant, equitatu omni ex castris educto acieque equestri instructa a suis munpedestremque copiam in secunda cum non amplius passus MD inter hostium aciem suasque munitiones esse animadvertisset intellexissetque ad impediendos milites suos et ab opere depellendos hostem propius accedere necesseque haberet legio
Abbreviated transcription (Latin):
tenis q̃ ad bellũ usui solent ẽẽ com¬
portaueint: ui expugnando est po¬
uet̾aius duab equitatu leuiq
ariatura copias suas exscdo cõme¬
acu auxenit. naues .ui. ouerauas
statun iubet lilibeũ ad reliquũ ex̾ci¬
tum tnͣsportandũ ꝓficisci: ip̃e .ui.
kl̃. feb̾. circit̾ iugilia pͥma imperit
speculatores apparitores qz õs ut sibi
presto eẽnt. Itaq omnib insciis.
n sucpicantib iugilia tc̃ia iubet
os legiones ex castus educi atq cõ¬
sequi ad oppidum ruspinam u̾sus.
in quo ip̃e presidium habuit. ⁊ ꝯd
pͥmum ad amicitiam eius accessit.
inde paruulam ꝓcliuitatem dig̾is ꝯ
siuistin ꝑte campi pp̃ mare legiones
ducit. Hic campꝰ mirtibili plaauitie
patet mił. pass .xii. quem uigum
iugens amari ortũ n ita p̾ altum
uelud theathri efficit speciem. Iu
hoc iugo colles sunt excelsi pauci:
in quib singule turres speculeqz
singule ꝑ uet̾es erint colloccite.

Expanded text:
teras quae ad bellum usui solent esse comteras quae ad bellum usui solent esse comportaverat, vi expugnando est poveteranis duabus, equitatu levique armatura copias suas ex secundo commeatu auxerat, navis exoneratas statim iubet Lilybaeum ad reliquum exercitum transportandum proficisci; ipse VI. Kal. Febr. circiter vigilia prima imperat speculatores apparitoresque omnes ut sibi praesto essent. Itaque omnibus insciis neque suspicantibus vigilia tertia iubet omnis legiones extra castra educi atque se consequi ad oppidum Ruspinam versus, in quo ipse praesidium habuit et quod primum ad amicitiam eius accessit. Inde parvulam proclivitatem degressus sinistra parte campi propter mare legiones ducit. Hic campus mirabili planitie patet milia passuum XII; quem iugum cingens a mari ortum neque ita praealtum velut theatri efficit speciem. In hoc iugo colles sunt excelsi pauci, in quibus singulae turres speculaeque singulae perveteres erant collocatae,
Abbreviated transcription (Latin):
sare stipendioq donati ad reliqͦs
ꝑ fugas deducuntur. Quoꝵ or̃onẽ
celerit̾ ueritas comꝓbauit. Nãq
postero die ex legionibz his quas
getuli nominarunt milites le¬
gionarii complures ab scipiouein
castia cesaris ꝑfugerunt. Dum hec
ad ruspinam geruntur. mñ. cato qͥ
utice preerat dilectus cotidie liber
summitt̾e nõ int̾mittit. legati in¬
t̾im ex oppido thisdre in quo tictiti
modium nulia .ccc. comportata.
fuerant a negotiatorib italicis.
aratorib q̃ cid cesarem uenere.
qnͣtaq copia frumenti apud se
sit docent. simulq orant. ut sibi
presidiũ unctat quo facilius et
frumentũ ⁊ copie sue conẜuentur.
Quib cesar in presentia gratias
egit. presidiumq broui tempore
se missurum dixit. Cohortatusq
ad suos ciues iubet proficisci. P. si¬
tius int̾un cum copiis inuuudie
fines ingressus. castellũin mõtis
loco munico loccitũ in qd iuba
bellig̾endi guitia ⁊ fruũtũ ⁊ res ce¬

Expanded text:
sare stipendioque donati ad reliquos sare stipendioque donati ad reliquos perfuges deducuntur. Quorum orationem celeriter veritas comprobavit: namque postero die ex legionibus eis quas Gaetuli nominarunt milites legionarii complures ab Scipione in castra Caesaris perfugerunt. § 36 Dum haec ad Ruspinam geruntur, M. Cato, qui Uticae praeerat, dilectus cotidie libertsummittere non intermittit. Legati interim ex oppido Thysdrae, in quod tritici modium milia CCC comportata fuerant a negotiatoribus Italicis aratoribusque, ad Caesarem venire, quantaque copia frumenti apud se sit docent simulque orant ut sibi praesidium mittat quo facilius et frumentum et copiae suae conserventur. Quibus Caesar in praesentia gratias egit praesidiumque brevi tempore se missurum dixit cohortatusque ad suos civis iubet proficisci. P. Sittius interim cum copiis Numidiae finis ingressus castellum in montis loco munito locatum, in quod Iuba belli gerendi gratia et frumentum et res ce
Abbreviated transcription (Latin):
cum eo ẽẽnt comites mirati ⁊ iequi¬
iere .c. cesarem qui ultro cousuessz
bellum inferre ac lacessere prelio
lubito commuitatum non sine ma¬
gno consilio suspicabant᷑ Itaq
ex eius pacientia in magnum ti¬
morem coniecti. ex getulis duog̃
quos arbitrabantur. sius rebus
anuassimos magnis p̾miis pol
simul ad eum sunt deducti. petie¬
runt ut sibi lice̾t u̾ba sine ꝑiculo
ꝓloqui. Potestate facta: sepe nu̾o
inquit imꝑator complures getuli
qui cumus clientes .c. mau ⁊ ꝓpe¬
modum õs̃ ciues .R. qui sunt in le¬
gione .iiii. ⁊ui. ad te uolumius ĩ
tuaqz p̾sidia confugere. s custodiis
equitum numndarũ qd̃ id sine ꝑĩ¬
culo minus fac̾enius impedieban¬
tur. Nunc data facultate ꝓ specula
Nũque fosse aut iusidie elephãtis
ante castra portasq ualli facte
eẽnt. siml q consilia nni contia
eadem bestics comꝑationemq
pugne cognosc̾emus. atq his re¬
nuntiareunur. Qui collandati ce¬

Expanded text:
cum eo essent comites mirari et requicum eo essent comites mirari et requirere: C. Caesarem, qui ultro consuesset bellum inferre ac lacessere proelio, subito commutatum non sine magno consilio suspicabantur. Itaque ex eius patientia in magnum timorem coniecti ex Gaetulis duos quos arbitrabantur suis rebus amicissimos magnis praemiis pollsimul ad eum sunt deducti, petierunt ut sibi liceret verba sine periculo proloqui. Potestate facta, 'Saepenumero,' inquiunt, 'imperator, complures Gaetuli, qui sumus clientes C. Mari, et propemodum omnes cives Romani qui sunt in legione IIII. et VI., ad te voluimus in tuaque praesidia confugere; sed custodiis equitum Numidarum quo id sine periculo minus faceremus impediebamur. Nunc data facultate ad te cupiquae fossae aut insidiae elephantis ante castra por contra easdem bestias comparationemque pugnae cognosceremus atque eis renuntiaremus.' Qui collaudati a Cae
Abbreviated transcription (Latin):
titudine hominum. rursus se
ad rumetũ recepit. Demide paucis
pꝰ dieb equestrib copiis alabie¬
no adductis rursus achillitanos
castus positis obsideie cepit. Per
id tempus .c. sallustius crispus
quem paucis ante diebz mssum
a cesare cũ classe demonstunimꝰ.
mendat. Sallustius int̾m p̾tor
a ceronitans recepcus: magno
nũo frumenti intiento naues
oueratis. quarũ ibi satis magͥ
copia fuit complec. atq ĩ castra
ad cesarem mittit. Alienus int̾im
ꝓcons̃ lilibeo in naues ou̾arias
impouit legionem .xiii. ⁊ xiiii. ⁊
equites gallos. dccc. funditorũ
die in portum ad ruspinam ubi
cesar castin habuat in co lumes
ꝑuenerunt. Ita cesar duplici leci¬
tia ac uoluptate. uno tempore a¬
uctus frum̃to auxiliisq. Candẽ
sius hilarrtis anmoxq leuata
sollicitudine. deposuut legiones
equitesqz ex nauib egressa. iub
ex languore nausq reficere. di¬
missos in castella niuuitionesq
disposuit. Quib reb scipio quiq

Expanded text:
titudine hominum rursus se Hadrumetum recepit; deinde, paucis post diebus equestribus copiis a Labieno adductis, rursus Acyllitanos castris positis obsidere coepit. § 34 Per id tempus C. Sallustius Crispus, quem paucis ante diebus missum a Caesare cum classe demonstravimus fugae commendat. Sallustius interim praetor a Cercinitanis receptus magno numero frumenti invento navis onerarias, quarum ibi satis magna copia fuit, complet atque in castra ad Caesarem mittit. Alienus interim pro consule Lilybaeo in navis onerarias imponit legionem XIII. et XIIII. et equites Gallos DCCC, funditorum die in portum ad Ruspinam, ubi Caesar castra habuerat, incolumes pervenerunt. Ita Caesar duplici laetitia ac voluptate uno tempore auctus, frumento auxiliisque, tandem suis hilaritis annonaque levata sollicitudinem deponit, legions equitesque ex navibus egressos iubet ex languore nauseaque reficere, dimissos in castella munitionesque disponit. § 35 Quibus rebus Scipio quique
Abbreviated transcription (Latin):
frecos despicere se iuntellexit.ii.
noñ. aprilio t̾cia ugilia egressus
ad thapsum ubi uergilius cum
grandi presidio preenit castr
pouit. oppidumq eo die circũmu¬
nur cepit. locciq idoneci opportu¬
uaq complura presidiis occuparx.
hostes ne intrare ad se sic loca inte¬
riora capere possent. Scipio int̾nu
coguitus cesaris consiliis ad ne¬
cessitatem adductus dumi candi
ue ꝑ summum de decus fidiccimos
siuuis reb tabsitanos ⁊ u̾gilium
Q uutteret: confestim cesarem ꝑ
superiora loca consequutus. muł
pac̃ .uiii. a thibso binis castus
consedit. Euit stagnum salmaꝵ
enut quas scipio iutitur ⁊ thob¬
sitaiuis aurilium ferre conabat᷑.
qd futurum cesarem ñ fefelłat.
Nauiq pridie in eo loco castello
stus thapsum oꝑib circum mu¬
niuit. Scipio int̾im exclusus ab
incepto itinere supra stagnum
postero die ⁊ nocte confecto. celo
albeute nou longe a castus p̾sidio¬
q qd̃ supͣ cõmemorami. m̃. passib¬

Expanded text:
fretos despicere se intellexit, II fretos despicere se intellexit, II Non. Apr. tertia vigilia egressus ad Thapsum, ubi Vergilius cum grandi praesidio praeerat, castra ponit oppidumque eo die circummunire coepit locaque idonea opportunaque complura praesidiis occupare, hostes ne intrare ad se ac loca interiora capere possent. Scipio interim cognitis Caesaris consiliis ad necessitatem adductus dimicandi, ne per summum dedecus fidissimos suis rebus Thapsitanos et Vergilium amitteret, confestim Caesarem per superiora loca consecutus milia passuum VIII a Thapso binis castris consedit. § 80 Erat stagnum salinarerant; quas Scipio intrare et Thapsitanis auxilium ferre conabatur. Quod futurum Caesarem non fefellerat. Namque pridie in eo loco castello stris Thapsum operibus circummunivit. Scipio interim exclusus ab incepto, itinere supra stagnum postero die et nocte confecto, caelo albente non longe a castris praesidioque quod supra commemoravi MD passib
Abbreviated transcription (Latin):
recentioribq uirib equites sub¬
nuuistrare. Postquam equites
iuliam.coce. uii hoctium. ad .iii.
nuł nũo sustuie non potant. et a
leui armatur iuundarũ nul
uemibantur ininuatunq cedebrĩ¬
tur. cesar alt̾am illam mictit. qui
sacagentib celenter occurrent. Q ͦ
facto: sui sublati uniuersi in ho¬
stes impressione facta in fugam
ciduersarios dederunt: multis oc¬
cisis complurib uulu̾citis inse¬
leui hõstib ad actis se ad suos
iecipiunt. Cesar in horaui .x. cõ¬
moratus: sicut eit instructus
se cid sua castin: iecepit oninb
incoluuub. in quo prelio pacidiꝰ
grruiter pilo ꝑ cassidem caput
ictus compluresqz duces ac for¬
tissimos quisq interfecti uulu̾citi¬
q sunt. Postquam nullacondi¬
tione cogeie adu̾sarios potenit
uequũ ue locũ descenderent: Le¬
ppiuis hoctem castiri pon̾e ꝓp̃ aq̃
penuriam se posse cunuum ad¬
u̾tebcit cidu̾scirios non uirtute
eoꝵ confidere. s aquaꝵ mopia

Expanded text:
recentioribusque viribus equites sumrecentioribusque viribus equites sumministrare. Postquam equites Iuliani CCCC vim hostium ad IIII milia numero sustinere non poterant et ab levi armatura Numidarum vulbantur minutatimque cedebant, Caesar alteram alam mittit qui satagentibus celeriter occurrerent. Quo facto sui sublati universi in hostis impressione facta in fugam adversarios dederunt; multis occisis, compluribus vulneratis inselem hostibus adactis se ad suos recipiunt. Caesar in horam X. commoratus, sicut erat instructus, se ad sua castra recepit omnibus incolumibus. In quo proelio Pacideius graviter pilo per cassidem caput ictus compluresque duces ac fortissimus quisque interfecti vulneratique sunt. § 79 Postquam nulla condicione cogere adversarios poterat ut in aequum locum descenderent lepropius hostem castra ponere propter aquae penuriam se posse animadvertebat, adversarios non virtute eorum confidere sed aquarum inopia
Abbreviated transcription (Latin):
in camyo erat oppidũ infu castͣ
scipionis nõe tegea ubi p̾sidium
nes ex castris eductas. atq ĩ iugo
inferiore instructas non longus
fere uuł. pacc̃. cib suus iunitionib
ꝓgressus in acie consistit. Postꝙͣ
duicius in uno loco scipio cõmora¬
beitur. ⁊ tempus diei in ocio cõsu¬
mebatur. cescr equitũ turmas
suoꝵ iubet in hostium equitatũ.
qui ad oppidum in stacione euit
facere impressionem: leueniqz ar¬
uia turami. scigittanos funditores¬
q eodem siumuittit. Qdꝰ ubi cep¬
tum ẽ fieri. ⁊ equis concicatis iu¬
licn impetum fecissent. pacidius
suos equitos exporug̾e cepit. ĩ lon¬
gitudinem ut hr̃ent fccultatem
turmcis iulianas circumfundi.
⁊ inchilo minus fortissime aceru¬
meq puguare. Qd̾ ubi cesar
ciiinũ adu̾tit. cc̃c. quos ex legio¬
nb hr̃e expeditos consuert. ex
constit̾at iubet equitatui succure.
labienus intłm sius equitibus
cureilia equestua sumiuitterr.
scuiciisq ac de fatigatis integͦs

Expanded text:
in campo. § 78 Erat oppidum infra castra Scipionis nomine Tegea, ubi praesidium pse legiones ex castris eductas atque in iugo inferiore instructas non longius fere mille passus ab suis munitionibus progressus in acie constituit. Postquam diutius in uno loco Scipio commorabatur et tempus diei in otio consumebatur, Caesar equitum turmas suorum iubet in hostium equitatum qui ad oppidum in statione erant facere impressionem levemque armaturam, sagittarios funditoresque eodem summittit. Quod ubi coeptum est fieri et equis concitatis Iuliani impetum fecissent, Pacideius suos equites exporrigere coepit in longitudinem, ut haberent facultatem turmas Iulianas circumfundi et nihilo minus fortissime acerrimeque pugnare. Quod ubi Caesar animadvertit, CCC, quos ex legionibus habere expeditos consuerat, ex acie constiterat iubet equitatui succurrere. Labienus interim suis equitibus auxilia equestria summittere sauciisque ac defatigatis integros
Abbreviated transcription (Latin):
benenses int̾u qui subditione ⁊
pocestate inbe ẽẽ consuessent.
in extrema eius regni iegione
marituma locati. intfecto iegio
presidio legatos ad cescrem mit¬
tunt. reni male gestam docent:
petunt orcaitq ut luis fortunis.
ferret. Cesar eorũ consilio ꝓbato
martium crispum cũ cohortib trib¬
⁊ sagittariis. torm̃tioq cõplurib
presidio thenam uttit. Eodem
tempore ex legionib omnib mi¬
lites qui cuit morbo impediti cuit
cõmecitu dato cum signis non
potuerant cuite trausire africam.
ad mil .iiii. equites. coce. fundito¬
res sagittariiq uno cõmeatu ce¬
sciri occurreriuit. Itaq cum hiis

Expanded text:
benenses interim, qui sub dicione et benenses interim, qui sub dicione et potestate Iubae esse consuesserent in extrema eius regni regione maritima locati, interfecto regio praesidio legatos ad Caesarem mittunt, rem a se gestam docent, petunt orantque ut suis fortunis pferret. Caesar eorum consilio probato Marcium Crispum tribus cum cohortibus et sagittariis tormentisque compluribus praesidio Thabenam mittit. Eodem tempore ex legionibus omnibus milites qui aut morbo impediti aut commeatu dato cum signis non potuerant ante transire in Africam ad milia IIII, equites CCCC, funditores sagittariique mille uno commeatu Caesari occurrerunt. Itaque cum his
Abbreviated transcription (Latin):
turpissime lugere contendit mł¬
tis eius occisis cõplurib uuln̾ci¬
tis mlites legioncrii cid suci se
recipiunt signci: atq iter incep¬
tum ire ceꝑunt. Icibienus ꝑ iugũ
siummm̃ collis dextrorsus pro¬
cul subsequi non destitit. Postꝙͣ
cescir ad oppidum sarsuram ue¬
uit. inspectantib cidu̾sariis int̾¬
fecto presidio scipionis cũ suis
cureilium ferre non aud̾e̾nt. For¬
titer repugnante.p. cornelio e¬
uocaco scipionis qui ibi p̾erat.
atq a multitudine circumuẽto
uterfectoq oppido pocitur: atq
ibi frum̃to excitui dato posto die
oppidum thisdram ꝑuenit. in
quo considius ꝑ id̃ t̾empꝰ fu̾at
cum grindi presidio. cohorteq
suci glcdicitoꝵ. Cescir oppidi na¬
tum ꝑspecta atq iuopia ab op¬
pugnatione eius decerritus. ꝓ¬
iiii: ad aqmͣ fcicit castra. atq iñ
ea castra die que ad agar habu¬
erat. Idem facit scipio. atq in an¬
tiqua castra copias ieducit. Cha¬

Expanded text:
turpissime fugere contendit. Multurpissime fugere contendit. Multis eius occisis, compluribus vulneratis milites legionarii ad sua se recipiunt signa atque iter inceptum ire coeperunt. Labienus per iugum summum collis dextrorsus procul subsequi non destitit. § 76 Postquam Caesar ad oppidum Sarsuram venit, inspectantibus adversariis interfecto praesidio Scipionis, cum suis auxilium ferre non auderent, fortiter repugnante P. Cornelio, evocato Scipionis, qui ibi praeerat, atque a multitudine circumvento interfectoque oppidum potitur atque ibi frumento exercitui dato postero die ad oppidum Thysdram pervenit; in quo Considius per id tempus fuerat cum grandi praesidio cohorteque sua gladiatorum. Caesar oppidi natura perspecta aquae inopia ab oppugnatione eius deterritus prIIII ad aquam facit castra atque indeea castra quae ad Aggar habuerat. Idem facit Scipio atque in antique castra copias reducit. § 77 Tha
Abbreviated transcription (Latin):
tus iiniuersis copiis processus
cib suis castris muł. pac̃ .u. a
scipioius circiter diui in uuliũ
circunuecto spacio in acie con¬
stitit. Postꝙͣ satis duq aduer¬
sarios ab se ad dimicandum in¬
uitatos. superse de re pugne am¬
mum adu̾tit: reducit copias. po¬
stero die castia mouet. atq ac
oppidum sarsuram ubi scipio
mumdaꝵ habu̾cit presidium.
frumentumq comportau̾at ire
contendit. Quod ubi labienus
animũ adu̾tit: cum oquitatu
leuiqz armatura agnen eius
extieniũ capere cepit. atq ica lixarr
mercatoꝵq qui plostrs meices:
porcabant int̾ceptis sarcius ad¬
dito aumo ꝓpius audatiusq cic¬
cedit ad legiones qd existimabat
milites cub ouere aic sub sarcuns
defatigatos pugnare non posse.
Que res: cesaren non fefelleirt.
Naiqz expeditos ex singulis le¬
giouib tucenos nulites ẽẽ iusẜat.
Itaq eos in equitatum labieni
in missos turimis suoꝵ suppetias
mictit. Tum lcibienus conuersis
equis signoꝵ conspectu ꝑf̾ritus.

Expanded text:
ssus ab suis castris milia passuum V, a Scipionis circiter duum milium interiecto spatio, in acie constitit. Postquam satis diuque adversarios ab se ad dimicandum invitatos supersedere pugnae animadvertit, reducit copias posteroque die castra movet atque iter ad oppidum Sarsuram, ubi Scipio Numidarum habuerat praesidium frumentumque comportaverat, ire contendit. Quod ubi Labienus animadvertit, cum equitatu levique armatura agmen eius extremum carpere coepit atque ita lixarum mercatorumque qui plaustris merces portabant interceptis sarcinis addito animo propius audaciusque accedit ad legiones, quod existimabat milites sub onere ac sub sarcinis defatigatos pugnare non posse. Quae res Caesarem non fefellerat: namque expeditos ex singulis legionibus trecenos milites esse iusserat. Itaque eos in equitatum Labieni immissos turmis suorum suppetias mittit. Tum Labienus conversis equis signorum conspectu perterritus
Abbreviated transcription (Latin):
nuntiatum ẽ. nulitos ab ope de¬
ductos castus p̾sidio. asp̃nate
ꝓcousule cũ logione ducib relicto
ip̃e cum expedita copia in eũ locũ
citatun contendit. classioq ꝑte
ad thabsum relicta reliquas n¬
nes iubet. pꝰ hoctium t̾gum qui¬
incirime ad lituo adpelli siguũq¬
suũ obseruare. Quo signo dato.
subito clamore facto ex inprouiso
hostib adu̾sis incuterent t̾rorem
ut ꝑ turbati ac ꝑtriti. respicere ꝓꝯ
tgã cog̾entur. Quo postqmͣ cesar
ꝓ uallo scipionis contin elephan¬
tos dextro cistroq corn colloca¬
tis. ⁊ nchilo iunus ꝑtem militũ
contu non iguauiter inunure apẽ
acie triplici collocata legione.x.
scd̾̃a q dextro cornu .uiii. et .ix.
Simistro oppositis .u. legiones in
quarta cicie ad ip̃a cormua aqͥnis
cohortib contra bestias colloca¬
tis sagittariis. funditoribq in
utusq cornib Dilpolitis leuiq
armatura iut̾ equites int̾iecta.
ip̃e pedib circum uulites concur

Expanded text:
um est, milite ab opere deducto, castris praesidio Asprenate pro consule cum legionibus duabus relicto ipse cum expedita copia in eum locum citatim contendit, classisque parte ad Thapsum relicta reliquas navis iubet post hostium tergum quam maxime ad litus appelli signumque observare, quo signo dato subito clamore facto ex improviso hostibus aversis incuterent terrorem, ut perturbati ac perterriti respicere post terga cogerentur. § 81 Quo postquam Caesar pro vallo Scipionis constitutam elephantis dextro sinistroque cornu collocatis, et nihilo minus partem militum castra non ignaviter munire, ipse acie triplici collocata, legione X. VII.que dextro cornu, VIII. et VIIII. sinistro oppositis, quintae legionis in quarta acie ad ipsa cornua quinis cohortibus contra bestias collocatis, sagittariis, funditoribus in utrisque cornibus dispositis levique armatura inter equites interiecta, ipse pedibus circum milit
Abbreviated transcription (Latin):
cul cimplex eẽ cicies mediai ab le¬
gionariis militib uderetur. in¬
batur: elephancos dextro sinistro¬
q cornu collocau̾at. equalibus
iuter eos int̾uallis int̾iectis. pꝰ
autẽ elephantos armaturcs le¬
ues nnmidasq auxilicres susti¬
tuere oquitecum frrnatum uni¬
uersum. in suo dextro cornu. dis¬
posuerat. Sinistrum emĩ cornu
oppido uitta clcdebatur. neq
erat spaciũ equitatus ex plican¬
di. p̾terea nudas leuisq arma¬
ture iufinitam multitudinem
ad dexcrum ꝑtem sue aciei oppo¬
suerat fere int̾iecto non minus
uł. pass. spatio ⁊ ad collis indi¬
ces magis appulerat. longiusqz
ab adu̾sarioꝵ siusq copiis ꝓuo¬
uebat. id eo consilio. ut cũ acies
due inter se concurtissent iuicio
certannis paulo longius eius
equitatus circumuectis ex in¬
.ꝓuiso clauderet multitudĩe sua
excitum cesaus atq ꝑturbatum
iacuł confige̾t hec fuit intio sai¬
pionis eo die p̾liandi. Cesaris

Expanded text:
rocul simplex esse acies media ab lerocul simplex esse acies media ab legionariis militibus videretur.14 Elephantos dextro sinistroque cornu collocaverat aequalibus inter eos intervallis interiectis, post autem elephantos armaturas levis Numidasque auxiliaris substituerat. Equitatum frenatum universum in suo dextro cornu disposuerat: sinistrum enim cornu oppido Uzitta claudebatur neque erat spatium equitatus explicandi. Praeterea Numidas levisque armaturae infinitam multitudinem ad dextram partem suae aciei opposuerat fere interiecto non minus mille passuum spatio et ad collis radices magis appulerat longiusque ab adversariorum suisque copiis promovebat, id hoc consilio ut, cum acies duae inter se concurrissent, initio certaminis paulo longius eius equitatus circumvectus ex improviso clauderet multitudine sua exercitum Caesaris atque perturbatum iaculis configeret. Haec fuit ratio Scipionis eo die proeliandi. § 60 Caesaris
Abbreviated transcription (Latin):
sar item ꝓducit copicis celerit̾¬
q his instiuctis aute suas mu¬
nitiones que erant in campo con¬
stituit. sine dubio existimans
ultro ad u̾sauos cũ tam maguis
copiis cureiliisq regis eẽnt p̾pa
inta. concursures ꝓpuisq se acces¬
suros equo circũuectus legiones
cohortatus signo dato acceclum
cohortes armate. Eidem cuitem
oppido ad dextrum latus eius cor¬
uum eit opposicum uerebatur ne
si p̾ter gressus eẽt ex oppido eruptio¬
ne fucta cib laitere eũ adorti conci¬
derent. p̾te̾a hec qͦ eum causa tar¬
dauit qd erat locus quidem ꝑ im¬
peditus aute aciem scipiouis quẽ
impedimento adulcro occurrendũ
fore existumabat. Non arbitror ẽẽ
p̾t̾mittendũ quemadmodũ ex̾citꝰ
utusq fueruit in aciem instructi.
Scipio hoc modo aciem direxit. Col¬
locabat in froute suas. ⁊ iubelegio¬
nes. posteci autem miundas in
subsidiana cicie. Ita ex tenuatos
⁊ in longitudinem directos. ut ꝓ¬

Expanded text:
sar item producit copias celeritesar item producit copias celeriterque eis instructis ante suas munitiones quae erant in campo consistit,12 sine dubio existimans ultro adversarios, cum tam magnis copiis auxiliisque regis essent prasecum concursuros propiusque se accessuros. Equo circumvectus legionesque cohortatus signo dato accessum cohortes armatae; eidem autem oppido ad dextrum latus eius cornu erat oppositum, verebaturque ne, si praetergressus esset, ex oppido eruptione facta ab latere eum adorti conciderent. Praeterea haec quoque eum causa tardavit, quod erat locus quidam perimpeditus ante aciem Scipionis, quem suis impedimento ad ultro occurrendum fore existimabat. § 59 Non arbitror esse praetermittendum, quem ad modum exercitum utriusque fuerint in aciem instructi. Scipio hoc modo aciem derexit. Collocabat in fronte suas et Iubae legiones, post eas autem Numidas in subsidiaria acie ita extenuatos et in longitudinem derectos ut p