comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
subministrare. Postꝗͣ equites Iuliani .ccce. uim
hostiu ad iiii.mił. nũo sustine̾ nõ poterant: & ab
leui armatura numidaꝵ uulnerabant᷑: minutatĩ¬
q cedebant᷑. Cesar altera alam mitit: qui satagẽ¬
tibus celeriter occurrerẽt. Quo facto sui sublati
uniu̾si ĩ hostes imp̃ssione facta ĩ fugã adu̾sarios
dedunt. Multis occisis complurib uulneratis ĩsecuti
ꝑ.iii. mił. pas. usqĩcolle hostib adactis se ad suos
recipiũt. Cesar in horã .x. cõmoratus sicut eãt
instructus se ad sua castra recepit: omĩb ĩ colu¬
mibus. In quo prelio patidius grauiter pilo ꝑ cassi¬
dem caput ictus. compluresq duces ac fortissimꝰ
quisq interfecti uulneratiq sũt. Postꝗͣ nulla cõdi¬
cione cogere adu̾sarios poterãt ut ĩ equũ locũ descẽ¬
derent. legionũq ꝑiculu facerent: neq ip̃e propiꝰ
hostez castraponere ꝑꝑ aque penuriã se posse aĩaduer¬

Expanded text:
sumministrare. Postquam equites Iuliani CCCC vim sumministrare. Postquam equites Iuliani CCCC vim hostium ad IIII milia numero sustinere non poterant et ab levi armatura Numidarum vulnerabantur minutatimque cedebant, Caesar alteram alam mittit qui satagentibus celeriter occurrerent. Quo facto sui sublati universi in hostis impressione facta in fugam adversarios dederunt; multis occisis, compluribus vulneratis insecuti per III milia passuum usque ad collem hostibus adactis se ad suos recipiunt. Caesar in horam X. commoratus, sicut erat instructus, se ad sua castra recepit omnibus incolumibus. In quo proelio Pacideius graviter pilo per cassidem caput ictus compluresque duces ac fortissimus quisque interfecti vulneratique sunt. § 79 Postquam nulla condicione cogere adversarios poterat ut in aequum locum descenderent legionumque periculum facerent, neque ipse propius hostem castra ponere propter aquae penuriam se posse animadver
Abbreviated transcription (Latin):
tris eductas atq in iugo inferiore instructas nõ
longius fere mił. pas. ab sius castris municionibo
progressus in acie constitit. Postꝗͣ diutius ĩ uno
loco scipio cõmorabat᷑. & tp̃ũs diei ĩ ocio cõsume¬
bat᷑. Cesar equitũ turmas suoꝵ iub& in hostiu
equitatu que ad oppidu instatione erat imp̃ssio¬
ne. Leuẽq armaturã sagutarios funditoresq eo¬
dem sũmitit. Quod uhi ceptũ ẽ fieri: & equis
concitatis Iuliani impetũ fecissent. patiduis suos
equites ex porrigere cepit in longitudiẽ. ut hr̃ent
facultatẽ turmas Iulianas circũfundi. & nichiloiꝰ
fortissiẽ acerrimeq pugnare. Quod ubi Cesar aĩ¬
aduertit .ccc. quos ex legionib hr̃e expeditos cõ
stiterat. iub& equitatui suc currere. Labienus interĩ
suis equitibus auxilia equestria sũmitte̾ saucqͥsq
ac defatigatis integros recentioribusq uiribus eꝗtes

Expanded text:
tris eductas atque in iugo inferiore instructas non tris eductas atque in iugo inferiore instructas non longius fere mille passus ab suis munitionibus progressus in acie constituit. Postquam diutius in uno loco Scipio commorabatur et tempus diei in otio consumebatur, Caesar equitum turmas suorum iubet in hostium equitatum qui ad oppidum in statione erant facere impressionem levemque armaturam, sagittarios funditoresque eodem summittit. Quod ubi coeptum est fieri et equis concitatis Iuliani impetum fecissent, Pacideius suos equites exporrigere coepit in longitudinem, ut haberent facultatem turmas Iulianas circumfundi et nihilo minus fortissime acerrimeque pugnare. Quod ubi Caesar animadvertit, CCC, quos ex legionibus habere expeditos consstiterat iubet equitatui succurrere. Labienus interim suis equitibus auxilia equestria summittere sauciisque ac defatigatis integros recentioribusque viribus equites
Abbreviated transcription (Latin):
castra. atq inde quarta die egressus rursus redit
ad ea castra que ad aggar h abuerat. Idem fact
Scipio atq in anciqua castra copias reducit. Ea
abeunẽses inti qui sub dictione & potestate Iube
esse cõsuessent. in extrema eus regni regioneq
maritina locati. int̾fecto regio presidio legatos
ad cesarẽ mittũt. rem male gestam docẽt. petãt
impediti. aut cõmeatu dato cũ signis nõ potue¬
rant ante transire affricã ad mił .iiii. equites . cccc.
funditores sagutariiq. ec̃ uno cõmeatu cesarit
octurrerunt. Itaq cũ his copiis & om̃ib legioib
eductis sicut erat instructus .uiii. mił. pas. ab sius
castris. Ab Scipionis uoͣ. nĩii.. mił . pas. loge cõ¬
stitit in campo. Erat oppidu infra castra Sci¬
pionis noĩe tegea ubi presidii equestre tirciter ecce.
nũo habere consuerat. & equitatu dextra sinis¬
trasdirecto ab oppido. lateribus ip̃e legiones ex cas¬

Expanded text:
castra atque inde quarta vigilia egressus redit rursus castra atque inde quarta vigilia egressus redit rursus ad ea castra quae ad Aggar habuerat. Idem facit Scipio atque in antique castra copias reducit. § 77 Thabenenses interim, qui sub dicione et potestate Iubae esse consuesserent in extrema eius regni regione maritima locati, interfecto regio praesidio legatos ad Caesarem mittunt, rem a se gestam docent, petunt impediti aut commeatu dato cum signis non potuerant ante transire in Africam ad milia IIII, equites CCCC, funditores sagittariique mille uno commeatu Caesari occurrerunt. Itaque cum his copiis et omnibus legionibus eductis, sicut erat instructus, V milibus passuum ab suis castris, ab Scipionis vero II milibus passuum longe constitit in campo. § 78 Erat oppidum infra castra Scipionis nomine Tegea, ubi praesidium equestre circiter II milium numero habere consuerat. Eo equitatu dextra sinistra derecto ab oppidi lateribus ipse legiones ex cas
Abbreviated transcription (Latin):
uersis equis signoꝵ conspectu ꝑtͥritus: turpissiẽ
fugere contendit. Multis eius occisis. complurib
uulneratis: milites legionarii ad sua se recipiũt
signa: atq iter inceptu ire ceꝑunt. Labienus
ꝑ iugũ sũmu collis dextrorsus procul subseꝗ nõ
destitit. Postꝗͣ Celar ad oppidu Sarsurã uenit :
inspectantibus adu̾sariis. interfecto p̃sidio scipio¬
nis : cu suis auociliu ferre nõ auder&̃. fortiter
repugnãte .p. cornelio euocato scipionis qui ibi
p̃erat: atq a multitudine tircũuẽto int̾fectoq. op¬
pido potit᷑: atq ibi frumẽto ex̾citui dato. postero
die oppidu thyrsam ꝑueĩt. In quo considuis per
id tpũs fuerat᷑ cũ grancdi p̃sidio cohorteq sua gla¬
diatoꝵ. Cesar oppidi natura ꝑspecta atq in¬
opia. ab oppũgnaçione eius dec̾ritus. protinus
profectus circiter nulia pas .iii. ad aquã fecit

Expanded text:
versis equis signorum conspectu perterritus turpissime versis equis signorum conspectu perterritus turpissime fugere contendit. Multis eius occisis, compluribus vulneratis milites legionarii ad sua se recipiunt signa atque iter inceptum ire coeperunt. Labienus per iugum summum collis dextrorsus procul subsequi non destitit. § 76 Postquam Caesar ad oppidum Sarsuram venit, inspectantibus adversariis interfecto praesidio Scipionis, cum suis auxilium ferre non auderent, fortiter repugnante P. Cornelio, evocato Scipionis, qui ibi praeerat, atque a multitudine circumvento interfectoque oppidum potitur atque ibi frumento exercitui dato postero die ad oppidum Thysdram pervenit; in quo Considius per id tempus fuerat cum grandi praesidio cohorteque sua gladiatorum. Caesar oppidi natura perspecta aquae inopia ab oppugnatione eius deterritus protinus profectus circiter milia passuum IIII ad aquam facit
Abbreviated transcription (Latin):
cessus asuis castris mił. pas .u. a scipionis circitꝰ diuĩ
miliu circũiecto spatio in acie constitit. Postꝗͣ
satis duiq adu̾sarios abse ad dimicandu mutatos
suꝑsedere pugne ãdeluertit: reducit copias. pos¬
teroq die castra mou&.atq iter ad oppidũ sar¬
suram: ubi scipio numidaꝵ habuexat p̾sidiũ fru¬
mẽtũq comportauerat. ire cõtendit. Quood
ubi labienus aĩaduertit. cũ equitatu leuiq arma¬
tura agni detremũ carpere cepit. Atq ita
lixaꝵ mercator q. qui plaustris merces porta¬
bant int̾ceptis sarcinis: addito aĩo propius auda¬
ciusq accedit del legiones. quod existimabat mi¬
lites sub onere ac sartinis defatigatos pugnare
nõ posse. Que res cesarem nõ fefellerat. Nãq
expeditos ex singulis legionib tricenos milites e̾e
iusserat. Itaq ẽos in equitatũ labieni ĩ missos
turmis suoꝵ suppetias mittit.Tum labienus cõ¬

Expanded text:
gressus ab suis castris milia passuum V, a Scipionis circiter duum gressus ab suis castris milia passuum V, a Scipionis circiter duum milium interiecto spatio, in acie constitit. Postquam satis diuque adversarios ab se ad dimicandum invitatos supersedere pugnae animadvertit, reducit copias posteroque die castra movet atque iter ad oppidum Sarsuram, ubi Scipio Numidarum habuerat praesidium frumentumque comportaverat, ire contendit. Quod ubi Labienus animadvertit, cum equitatu levique armatura agmen eius extremum carpere coepit atque ita lixarum mercatorumque qui plaustris merces portabant interceptis sarcinis addito animo propius audaciusque accedit ad legiones, quod existimabat milites sub onere ac sub sarcinis defatigatos pugnare non posse. Quae res Caesarem non fefellerat: namque expeditos ex singulis legionibus trecenos milites esse iusserat. Itaque eos in equitatum Labieni immissos turmis suorum suppetias mittit. Tum Labienus con
Abbreviated transcription (Latin):
post die terciu productas acturatus suas copias sic̃
instruxerat prope hostiu castra progressus. equo loco
inuitat ad dimitandu. Postꝗ̃ abhorrere eos iuid&
reducit sub uespeꝵ legiones in castra. Legati in¬
terim ex oppido uag̾a quod finitimũ fuit ⁊ete.
ciuꝰ cesarẽ potitu ẽsse demõstrauimꝰ ueniũt: pe¬
tunt obsecrant ut sibi p̃sidiu mutat. se comples
que utiles bello sint ad ministraturos. Per id tp̃s
cleoꝵ uolũtate studioq erga cesarẽ trãs fuga
suos ciuesfatit certiores Iubam rege celeriter cũ
copiis suis añꝗ cesaris presidiũ eo ꝑ ueniret ad
oppidũ accucurrisse: atq adueiente multicudĩe
circũdata eo potitũ: om̃ibusq euis oppidi incolis ad
unũ int̾fectis dedisse oppidũ diripiendũ delẽdũ¬
q militibus. Cesar interi lustrato exͥcitu ad xii
N. aprilis postero die ꝓductis uniu̾sis copiis pro¬

Expanded text:
post diem tertium productis accuratius suis copiis sicut post diem tertium productis accuratius suis copiis sicut instruxerat, propter hostium castra praetergressus aequo loco invitat ad dimicandum. Postquam eos abhorrere videt, reducit sub vesperum legiones in castra. § 74 Legati interim ex oppido Vaga, quod finitimum fuit Zetae, cuius Caesarem potitum esse demonstravimus, veniunt; petunt, obsecrant, ut sibi praesidium mittat; se res compluris quae utiles bello sint sumministraturos. Per id tempus deorum voluntate studioque erga Caesarem transfuga suos civis facit certiores Iubam regem celeriter cum copiis suis, antequam Caesaris praesidium eo perveniret, ad oppidum accucurrisse atque advenientem multitudine circumdata eo potitum omnibusque eius oppidi incolis ad unum interfectis dedisse oppidum diripiendum delendumque militibus. § 75 Caesar interim lustrato exercitum a. d. XII. Kal. April. postero die productis universis copiis pro
Abbreviated transcription (Latin):
ex rebus largiter erat consecutus . Nam & mi¬
lites bestias manibus ꝑtractabat. eaꝵq tardi¬
tatẽ cognoscebant. equitesq in eos pila p̃pilata
coitiebant ⁊ atq in cõsuetudiẽ equos patientia nsa¬
bestiaꝵ addux erãt. Obhas causas quas sup̃ o¬
me monaui sollicitabat᷑ cesar. tardior q & cõsi de¬
racior erat factus & expristina bellandi cõsue¬
tudĩẽ. cõsuetudĩẽ celeritateq ex cesserat: nec mi
q insidiosos. qui ꝑ urtutẽ nõ ꝑ dolu dimicare cõ¬
suerũt. Tu tute erat ei laborãdu ut cõsuefa¬
teret milites. hostiu dolos insidias artificia cognos¬
cere. quid sequi quid uitare couenir&. Itaq quo
hoc celerius conciperent: dabat oꝑa ut legiones
no uno loco continer& sed ꝑ causa frumentãdi
huc atq illuc raptaret. ideo quod hostiu copias ab
se suoq uestigio nõ discessuras existimabat. atque

Expanded text:
ex rebus largiter erat consecutus: nam et miex rebus largiter erat consecutus: nam et milites bestia manibus pertrectabant earumque tarditatem cognoscebant, equitesque in eos pila praepilata coiciebant, atque in consuetudinem equos patientia bestiarum adduxerat. § 73 Ob has causas quas supra commemoravi sollicitabatur Caesar tardiorque et consideratior erat factus et ex pristina bellandi consuetudine celeritateque excesserat. Neque mirum: que insidiosos, qui per virtutem, non per dolum dimicare consuerunt; tum autem erat ei laborandum ut consuefaceret milites hostium dolos, insidias, artificia cognoscere et quid sequi, quid vitare conveniret. Itaque, quo haec celerius conciperent, dabat operam ut legiones non in uno loco contineret sed per causam frumentandi huc atque illuc rapsaret, ideo quod hostium copias ab se suoque vestigio non discessuras existimabat. Atque
Abbreviated transcription (Latin):
lli ueloci cursu pliu facile uitabant. Quibus
legionario milite hostiu equitatui leuiq arma¬
ture eoꝵ nullo modo par esse poterat. Sollicita¬
bat᷑ aute his rebus quod nõ du legiones hostiũ
cognouerat. & quonã modo sustinere se posset
ab eoꝵ equitatu leuiq armatura: que erat miri¬
fica si legiones quoq accessissent. Accedebat &̃ hec
cã quod elephantoꝵ magnitudo multitudoq aĩos
militu detinebat in terrore. Cui uni rei tñ in¬
uenerat remediu. Namq elephantos in italiam
transportari iusserat. quos & miles nosset: spetiẽ¬
q & uirtutẽ bestie cognoscer&. & cui parti ꝑti¬
corꝑis eius. telũ facile adigi posset. oneratusq ac¬
loricatus cũ ess& elephas. que pars corporis eius sn
tegmine nuda relinq̃ret᷑: ut eo tela conicerent᷑.
reterea ut uim̃ta hestiaꝵ odorẽ. stridore. spetiei
consuetudiẽ captaꝵ nõ reformidarẽ. Quibus

Expanded text:
illi veloci cursu periculum facile vitabant. § 72 Quibus illi veloci cursu periculum facile vitabant. § 72 Quibus legionario milite hostium equitatui levique armaturae eorum nullo modo par esse poterat. Sollicitabatur autem his rebus, quod nondum legiones hostium cognoverat, et quonam modo sustinere se posset ab eorum equitatu levique armatura, quae erat mirifica, si legiones quoque accessissent. Accedebat etiam haec causa, quod elephantorum magnitudo multitudoque animos militum detinebat in terrore. Cui uni rei tamen invenerat remedium: namque elephantos ex Italia transportari iusserat, quos et miles nosset speciemque et virtutem bestiae cognosceret et cui parti corporis eius telum facile adigi posset, ornatusque acloricatus cum esset elephas, quae pars corporis eius sine tegmine nuda relinqueretur, ut eo tela coicerentur; praeterea ut iumenta bestiarum odorem, stridorem, spiritum consuetudine capta non reformidarent. Quibus
Abbreviated transcription (Latin):
pio interim legiones productas cũ elephantis.
quos ante castras in acie t̾roris grã in conspectu
cesaris collocauerat. reducit in castra. Cesax
contra eius moĩ hostiu gn̾a copias suas nõ ut im¬
ꝑator ex̾citu ueteranu uictorẽq maxĩs reb
gestis. sed ut lanista tirones gladiatoresq condoce¬
fateret quot pedes se reciperent abhoste: et
quẽ ad modu obuersi adusarios & in quãtulo spa¬
cio retꝰlp erẽt: mõ ꝓcurrerent: mõ recederẽt cõ¬
minarent᷑q impetũ: ac prope quo loco & quẽ ad
modũ tela mitter&̃ ẜciperet. Mirifice eĩ hosti¬
um leuis armatura anxcium ex̾citũ nr̃m atq
sollicitũ habebat. quia et equites deterrebat p̃liu
inire ꝑꝑ equoꝵ interitu quod eos iaculis ĩterfici¬
ebant : & legionariũ militẽ defatigabat ꝑꝑ uelo¬
citate. Grauis ẽĩ armature miles simul atq ab
his insectatus constiterat: in eosq impetũ fecerat

Expanded text:
pio interim legiones productas cum elephantis, pio interim legiones productas cum elephantis, quos ante castra in acie terroris gratia in conspectu Caesaris collocaverat, reducit in castra. § 71 Caesar contra eiusmodi hostium genera copias suas non ut imperator exercitum veteranum victoremque maximis rebus gestis, sed ut lanista tirones gladiatores condocefacere; quot pedes se reciperent ab hoste et quem ad modum obversi adversariis et in quantulo spatio resisterent, modo procurrerent modo recederent comminarenturque impetum, ac prope quo loco et quem ad modum tela mitterent, praecipere. Mirifice enim hostium levis armatura anxium exercitum nostrum atque sollicitum habebat, quia et equites deterrebat proelium inire propter equorum interitum, quod eos iaculis interficiebat, et legionarium militem defatigabat propter velocitatem: gravis enim armaturae miles simul atque ab eis insectatus constiterat in eosque impetum fecerat,
Abbreviated transcription (Latin):
iniuceni ad extrem ũ agmẽ euocabat. Ita ius
hostius platide leniterq procedens ꝑlegionaru
milite cõmoduis sustinebat. Interim equitum
numidaꝵ copie dextra sinistraq ꝑ colles p̃ currẽ
coroneq in modu cingere multitudine sua ce¬
saris copias. pars aginẽ extremũ insequi. Ce¬
saris interim copias nõ amplus .uii. aut .uii.
milites ueterani cũ se cõuertissent : & pila iuri¬
bus contorta in numidas infestos cõiecissent: am¬
plius duũ miliu nuoͣ ad unũ terga uerterbãt
ade ruisus ad atie passim cõuersis equis se collige¬
bans. atq in spacio cõsequebant. & iacula in
legionarios cõitiebant. Ita Cesar modo pro¬
cedendo. modo resistendo tarduis itinere con¬
fecto. noctis hora prima omẽs suos ad unu
in castris u columes. sauciis .x. fiactis. reduxit
abienus cirtiter ccc. ãmissis multis uulneratis
ac defessis instando om̃ib ad suos recepit. Sçi¬

Expanded text:
in vicem ad extremum agmen evocabat. Ita vim in vicem ad extremum agmen evocabat. Ita vim hostium placide leniterque procedens per legionarium militem commodius sustinebat. Interim equitum Numidarum copiae dextra sinistraque per collis praecurrere coronaeque in modum cingere multitudine sua Caesaris copias, pars agmen extremum insequi. Caesaris interim non amplius III aut IIII milites veterani si se convertissent et pila viribus contorta in Numidas infestos coniecissent, amplius duum milium numero ad unum terga vertebant ac rursus ad aciem passim conversis equis se colligebant atque in spatio consequebantur et iacula in legionarios coiciebant. Ita Caesar modo procedendo modo resistendo tardius itinere confecto noctis hora prima omnis suos ad unum in castra incolumis sauciis X factis reduxit. Labienus circiter CCC amissis, multis vulneratis ac defessis instando omnibus ad suos se recepit. Sci
Abbreviated transcription (Latin):
Siter inceptum pergere cepisset. iteꝵ teleriter
en prontimis collibus erumpunt. atq eade racõe
qua ante dixi in cesaris legionarios impetũ face¬
untiumide leiusq armature mirabili uelocita¬
te pditi qui inter equites pugnabant. & cloci
pariterq cũ equitibus accurrere ac refugere eõ¬
sueuerant.Cu hoc sepius faterent. & profies¬
centes uilianos in sequerent refugerent. st antes
propius nõ accederent. & singulari genere pug¬
ne uterent᷑. eosq iatulis cõuulnerare satis esse
existimarent. Cesar intellexit nichil aluiqd eos
conari nisi ut se cogerent castra eo loco ponere
ubi oĩo aque nihil esset: ut ex̾citus ciuis ieur¬
nus quiꝰ quarta uigilia usq ad horã detimã dici
nichil gustasset. ac uimeta siti ꝑirent cũ iam
ad solis occasu esset & nõ totos .C. passus in horis
quatuor esset progressus. equitatu suo ꝑꝑ equoꝵ
interitu extremõ agmine ex remoto. legioes

Expanded text:
iter coeptum pergere coepisset, iterum celeriter iter coeptum pergere coepisset, iterum celeriter ex proximis collibus erumpunt atque eadem ratione qua ante dixi in Caesaris legionarios impetum faciunt Numidae levisque armatura mirabili velocitate praediti, qui inter equites pugnabant et una pariterque cum equitibus accurrere et refugere consueverant. Cum hoc saepius facerent et proficiscentis Iulianos insequerentur, refugerent instantis, propius non accederent et singulari genere pugnae uterentur equosque iaculis convulnerare satis esse existimarent, Caesar intellexit nihil aliud eos conari nisi ut se cogerent castra eo loco ponere ubi omnino aquae nihil esset, ut exercitus ieiunus, qui a quarta vigilia usque ad horam X. diei nihil gustasset, ac iumenta siti perirent. § 70 Cum iam ad solis occasum esset, et non totos C passus in horis IIII esset progressus, equitatu suo propter equorum interitum extremo agmine remoto legiones
Abbreviated transcription (Latin):
legionib occurrẽ suppetias: que res eius inpetu tar¬
Scipionis familiarissimo qui ei oppido preerat. &
.p. atrio. eq̃ .ro. ele cõuẽtu uticensi: & camellis.
xxII. regis adductis presidio ibi cũ oppido legato
relicto: ipẽ se reciꝑe cepit ad castra. Cu ia nõ
longe a castris Scipionis abesset: que tu necesse
erat progredi. labienus affraniusq cũ omĩ equi¬
tatu leuisq armatura ex insidiis adorti agmini eiꝰ
extremo se offerũt. atq ex tollibus primis ex istũt
Quod postꝗͣ Cesar aĩaduertit. equitib suis hostium
ui oppoĩtis. sarcinas legionarios ĩ aceruu iubet
cõportare atq celeriter signa hostibus inferre. Iđ
postꝗͣ ceptũ est fieri. primo impetu legionũ eꝗta¬
tus & leius armatura hostiu nullo negotio pulsa
& deiecta ẽ de colle. Cu iaz cesar existimasset
hostes pulsos deterritosq finẽ lacessendi fatturos.

Expanded text:
legionibus occurrere suppetias. Quae res eius impetum retarlegionibus occurrere suppetias. Quae res eius impetum retarScipionis familiarissimo, qui ei oppido praeerat, et P. Atrio, equite Romano de conventu Uticensi, et camelis XXII regis abductis, praesidio ibi cum Oppio legato relicto ipse se recipere coepit ad castra. § 69 Cum iam non longe a castris Scipionis abesset, quae eum necesse erat praetergredi, Labienus Afraniusque cum omni equitatu levique armatura ex insidiis adorti agmini eius extremo se offerunt atque ex collibus proximis exsistunt. Quod postquam Caesar animum advertit, equitibus suis hostium vi oppositis sarcinas legionarios in acervum iubet comportare atque celeriter signa hostibus inferre. Quod postquam coeptum est fieri, primo impetu legionum equitatus et levis armatura hostium nullo negotio loco pulsa et deiecta est de colle. Cum iam Caesar existimasset hostis pulsos deterritosque finem lacessendi facturos
Abbreviated transcription (Latin):
ordei olei. uini fici nuo pauco tricici. atq recreato
excitu redit in castra. Scipio interi cogͥto Cesaris
discessu cũ uniũsis copiis ꝑiugũ cesarẽ subsequi cepit.
atq ab eius castris milia passuu .ui. longe trinis cas¬
tris disꝑtitis copiis consedit. Oppidũ erat ⁊ eta qͤ
aberat a Scipione mił. pas.x. ad eius regionẽ & ꝑte
castroꝵ collocatu. a cesare aute diuersu ac remo¬
tũ quod erat ab eo longe mĩł pas xuiii. huc Sci¬
pio legiones duas frumẽtandi gratia misit. Qđ
postꝗͣ Cesar ex ꝑfuga cognouit. castris ex campo in
collem ac tutiora loca collocatis: atq ibi p̃sidio re¬
licto ip̃e quarta uigilia egressus p̃ter hostui castra
preficiscit᷑ cũ copiis. & oppido potitur. legiones sci-¬
pionis comꝑit longius in agris frumẽtari. & cũ ab¬
co contendere conaret᷑. aĩaduertit copias hostui his

Expanded text:
hordei, olei, vini, fici numero, pauco tritici, atque recreato hordei, olei, vini, fici numero, pauco tritici, atque recreato exercitu redit in castra. Scipio interim cognito Caesaris discessu cum universis copiis per iugum Caesarem subsequi coepit atque ab eius castris milia passuum VI longe trinis castris dispertitis copiis consedit. § 68 Oppidum erat Zeta, quod aberat a Scipione milia passuum X, ad eius regionem et partem castrorum collocatum, a Caesare autem diversum ac remotum, quod erat ab eo longe milia passuum XIIII.1 Huc Scipio legiones duas frumentandi gratia misit. Quod postquam Caesar ex perfuga cognovit, castris ex campo in collem ac tutiora loca collatis atque ibi praesidio relicto ipse quarta vigilia egressus praeter hostium castra proficiscitur cum copiis et oppidum potitur. Legiones Scipionis comperit longius in agris frumentari et, cum eo contendere conaretur, animadvertit copias hostium his
Abbreviated transcription (Latin):
curpissimã cõĩecit. Interi Labienus cũ uniuso¬
sus equitatu fugientib suppetias occurrit. Cuius
uim multitudinis cũ equites pauci cesariani iã
sustine̾ nõ possent. Cesar instructas legiones hos¬
tiu copiis ostendit. Quo facto ꝑ t̾rito labieno
ac retardato suos equites recepit ĩ columes. posto
idie Iuba numides eos qui loco ãmisso fuga se re¬
ceꝑant in castra in cruce om̃es suffixit. Cesar
licto Cispo aquileq classe tradita ut alter adru¬
metu: alter tapsum mareͥ obsiderẽt: ip̃e castris
incensis quarta noctis uigilia atie instructa: impe¬
dimẽtis in sinistra ꝑte collocatis ex eo loco profi¬
tiscitus. & ueĩt ad oppidũ aggar. quod a getulis
sepe antea oppugnatu sũmaq ui ꝑ ip̃os oppidanos
erat defensum. Ibi in cãpo castris positis. ipẽ frumẽta¬
tũ circũ uillas cũ ꝑte ex̾citus profectus. magno inuẽto

Expanded text:
turpissimam coniecit. Interim Labienus cum univerturpissimam coniecit. Interim Labienus cum universo equitatu fugientibus suis suppetias occurrit. Cuius vim multitudinis cum equites pauci Caesariani iam sustinere non possent, Caesar instructas legiones hostium copiis ostendit. Quo facto perterrito Labieno ac retardato suos equites recepit incolumis. Postero die Iuba Numidas eos qui loco amisso fuga se receperant in castra in cruce omnis suffixit. § 67 Clicto, Cispio Aquilaeque classe tradita ut alter Hadrumetum, alter Thapsum mari obsiderent, ipse castris incensis quarta noctis vigilia acie instructa impedimentis in sinistra parte collocatis ex eo loco proficiscitur et pervenit ad oppidum Aggar, quod a Gaetulis saepe antea oppugnatum summaque vi per ipsos oppidanos erat defensum. Ibi in campo castris unis positis ipse frumentatum circum villas cum parte exercitus profectus magno invento
Abbreviated transcription (Latin):
aduẽtu preparẽt. Qua de re Cesar ꝑ indice
tertior factus tercia uigilia legiones duas cu
equitatu nutit ab castris suis mił. pass. x. atq
inde magno nũo frumẽti honustos recipit ĩ cas¬
tra. Qub rebus cognitis labienus progressus
a suis castris mił. pas. uii. ꝑ iugũ & collem. per
quẽ Cesar pridie iter fererat. ibi castra duar
legionũ fatit. atq ip̃e quottidie existimãs tesarẽ
eadem spe frumẽtandi grã cõmeatuꝵ. cũ mag̾
equitatu leuiq armatura insidiaturus locis ido¬
neis cõsedit. Cesar interi de insidiis labieni ex
ꝑ fugis certior factus: pautos dies ibi cõmorat
du hostes quottidiano instituto sepe ide fatiẽ¬
do in negligentia adducerentꝰ. subito mane im¬
ꝑat porta decumana legiones se octo uet̾anas
cũ parte equitatus sequi: Atq equitib p̃missis neq
opinãtes insidiatores subito ĩ cõuallib latentes le
ui armatura concidit cirtiter. d. reliquos ĩ fugã

Expanded text:
rent. Qua de re Caesar per indicem certior factus tertia vigilia legiones duas cum equitatu mittit a castris suis milia passuum X atque inde magno numero frumenti onustos recipit in castra. Quibus rebus cognitis Labienus progressus a suis castris milia passuum VII per iugum et collem, per quem Caesar pridie iter fecerat, ibi castra duarum legionum facit atque ipse cotidie existimans Caesarem eadem saepe frumentandi gratia commeaturum cum magno equitatu levique armatura insidiaturus locis idoneis considit. § 66 Caesar interim de insidiis Labieni ex perfugis certior factus paucos dies ibi commoratus, dum hostes cotidiano instituto saepe idem faciendo in neglegentiam adducerentur, subito mane imperat porta decumana legiones se III21 veteranas cum parte equitatus sequi atque equitibus praemissis neque opinantis insidiatores subito in convallibus latentis ex levi armatura concidit circiter D, reliquos in fugam
Abbreviated transcription (Latin):
bus qui de rege ex cludendo cõsiliu ceꝑant tri¬
butis. uectigalibusq regis uõgatis: ex regnoq
bi bonis uenditis eor qui sub Iuba petreio q
dit. Leptitanos quoꝵ suꝑiorib annis bona iuba
diripuerat. & ad Senatũ questi ꝑlegatos atq arbi¬
tros a senatu datos sua receperant. Xxx. cẽtenis
milibus ponderis olei in ãnos singulos mulctat:t
ideo quod initio per dissensione principũ: societa¬
tem cũ Iuba inierant: eumq armis militibus pe¬
cunia iuuerant. Thysdritanos ꝑꝑ humilitate ci¬
uitatis certo nuo frumẽti mulctat. His rebus
gestis Idibus Iuniis utice dassem conscendit. et
post die terciu caralisin Sarclinia ꝑuenit. Ibi
sulcitatnos qđ nassidiu eiusq classe receꝑant copiis¬
q iuuerant Sħ .c. mulctat: & pro decumis octa¬
uas pendere iubet. bonaq paucoꝵ uendit. & ante
diem .iiii. Rł. quintilis naue conscendit: & a cara¬

Expanded text:
bus, qui de rege excludendo consilium ceperant, tribus, qui de rege excludendo consilium ceperant, tributis vectigalibusque regiis locatis ex regnoque Ibi bonis venditis eorum qui sub Iuba Petreioque dit. Leptitanos, quorum superioribus annis bona Iuba diripuerat, et ad senatum questi per legatos atque arbitris a senatu datis sua receperant, XXX centenis milibus pondo olei in annos singulos multat, ideo quod initio per dissensionem principum societatem cum Iuba inierant eumque armis, militibus, pecunia iuverant. Thysdritanos propter humilitatem civitatis certo numero frumenti multat. § 98 His rebus gestis Idibus Iun. Uticae classem conscendit et post diem tertium Caralis in Sardiniam pervenit. Ibi Sulcitanos, quod Nasidium eiusque classem receperant copiisque iuverant, HS C multat et pro decumis octavas pendere iubet bonaque paucorum vendit et ante diem IIII Kal. Quint. navis conscendit et a Cara
Abbreviated transcription (Latin):
puerant: iterq in hyspaniã intendebant. & erãt
nuo circiter .n. d. Itaq celeriter nocturno tẽ¬
pore insidiis dispõĩtis: eos prima luce adortus. preter
paucos equites. qui exprimo agmine fugerant.
reliquos aut int̾fecit: aut indedicionẽ accepit
Affrãniu et faustu cũ cõiuge & liberis uiuos capit
Pautis post diebus dissensione in excitu orta. fau¬
stus et Affrãnius int̾ficiunt᷑. Pompeie cũ fausti
liberis cesar incolumitate sutq oĩa concessit
Scipio interĩ cũ damasippo & torquato ꝙ plecto¬
rio rusciano nauibus longis diu multũq iacta
tiitũ hyspania peter&̃. ad ipponẽ regiu deferũ¬
tur. ubi cdessis .p. Siccii ad id tp̃ns erat: in qua
pauciora ab amplioribus circũ uẽta naiuigia de¬
primũt᷑. ibiq Scipio cũ quos paulo ante noĩa¬
iui interiit. Cesar interi ⁊ame auctione
regia facta: bonisq eoꝵ uenditis qui ciues romaĩ

Expanded text:
puerant iterque in Hispaniam intendebant et erant puerant iterque in Hispaniam intendebant et erant numero circiter mille. Itaque celeriter nocturno tempore insidiis dispositis cum prima luce adortus praeter paucos equites, qui ex primo agmine fugerant, reliquos aut interfecit aut in deditionem accepit, Afranium et Faustum cum coniuge et liberis vivos capit. Paucis post diebus dissensione in exercitu orta Faustus et Afranius interficiuntur; Pompeiae cum Fausti liberis Caesar incolumitatem suaque omnia concessit. § 96 Scipio interim cum Damasippo et Torquato et Plaetorio Rustiano navibus loum Hispaniam peterent, ad Hipponem regium deferuntur, ubi classis P. Sitti id temporis erat. A qua pauciora ab amplioribus circumventa navigia deprimuntur, ibique Scipio cum illis quos paulo ante nominavi interiit. § 97 Caesar interim Zamae auctione regia facta bonisque eorum venditis qui cives Romani
Abbreviated transcription (Latin):
asꝑnari. Saburrã eiusq copias ab Siccio esse dela¬
tas. utice cesare sine mora receptũ: de tanto ex¬
citu reliquias esse nullas. sibi suisq liberis a cani¬
eũ nio procons: qui tũ obsidebat. fide accepta: seq &
sua omĩa et oppiclu procõns. tradit. Rex interii
Rex interi ab om̃ib ciuitatibo ex clusus. desꝑata salu¬
te cũ ia conatus esset. cũ pretreio. &  cũ uirtute in¬
terfecti esse uderent᷑: ferro inter se depugnant
atq firmior imbecilliore Iuba petreiu facile fer¬
ro cõsũpsit. Dem̃ ip̃e cũ conaret᷑ gladio traicẽ
pectus. neq posset. p̃cibus a seruo suo impetra¬
uit ut se ine̾ficeret. idq obtinuit.
siccius ĩtem int̾pulso excitu Saburre p̃fecti Iube
ipõq interfecto. cũ iter cũ pautis ꝑ mauritaniam
ad cesarem facer& forte incidit in faustu afrãni¬
umq: qui eam manũ habebant. qua utitam diri¬

Expanded text:
aspernari. Saburram eiusque copias ab Sittio esse deleaspernari. Saburram eiusque copias ab Sittio esse deletas, Uticae Caesarem sine mora receptum, de tanto exercitu reliquias esse nullas, ipse sibi suisque liberis a Caninio pro consule, qui eum obsidebat, fide accepta seque et sua omnia et oppidum proconsuli tradit. § 94 Rex interim ab omnibus civitatibus exclusus, desperata salute, cum iam cenatus esset cum Petreio, ut per virtutem interfecti esse viderentur, ferro inter se depugnant atque firmiorem imbecilliorem Iuba Petreium facile ferro consumpsit. Deinde ipse sibi cum conaretur gladio traicere pectus nec posset, precibus a servo suo impetravit ut se interficeret idque obtinuit. § 95 P. Sittius interim pulso exercitu Saburrae, praefecti Iubae, ipsoque interfecto cum iter cum paucis per Mauretaniam ad Caesarem faceret, forte incidit in Faustum Afraniumque, qui eam manum habebant qua Uticam diri
Abbreviated transcription (Latin):
Cesarẽ ueniũt orantq ut sibi ignoscat. Quibus
supplicibus uenia data ⁊ amã ꝑuenuĩt. Rumoe̾
interi ꝑlato de eus lenitate clemẽtiaq ꝓpe modũ
omẽs regni equites ⁊amã ꝑuẽĩunt ad cesarem
ab eo q sut metu ꝑiculo q liberati. Du hec utro¬
biq gerunt᷑ Considuis qui thisdre cũ familia
sua gladiatoria manu getulisq perat. cognita
cede suoꝵ: domitiiq & legionũ aduẽtu ꝑc̾ritus.
desꝑata salute oppidũ deserit: seq clam cũ pau¬
cis barbaris pecunia honustus subducit: atq ĩ reg¬
nũ fugere contendit. Quẽ getuli sui comites iti¬
nere prede cupidi concidũt. seq in quascũq potue
partes conferũt. C interi Uergilius postꝗ̃ t̾ra
mariq clausus se nichil proficere intellexit. suosq
int̾fectos aut fugatos. M.catonẽ. sibi ipsi manus
actulisse. regẽ uagũ absuisq desertu ab omĩbus

Expanded text:
Caesarem veniunt orantque ut sibi ignoscat. Quibus Caesarem veniunt orantque ut sibi ignoscat. Quibus supplicibus venia data Zamam pervenit. Rumore interim perlato de eius lenitate clementiaque propemodum omnes regni equites Zamam perveniunt ad Caesarem ab eoque sunt metu periculoque liberati. § 93 Dum haec utrobique geruntur, Considius, qui Thysdrae cum familia sua, gladiatoria manu Gaetulisque praeerat, cognita caede suorum Domitique et legionum adventu perterritus desperata salute oppidum deserit seque clam cum paucis barbaris pecunia onustus subducit atque in regnum fugere contendit. Quem Gaetuli, sui comites, in itinere praedae cupidi concidunt seque in quascumque potuere partis conferunt. C. interim Vergilius, postquam terra marique clausus se nihil proficere intellexit suosque interfectos aut fugatos, M. Catonem Uticae sibi ipsum manus attulisse, regem vagum ab suisque desertum ab omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
retꝰ. Postꝗͣ Iuba ante portas diu multũq minis ꝓ
imꝑio egisset cũ Tamensibus: de iñ tũ se paꝵ pro¬
ficere intellexisset. p̃cibus orass& uti se ad suos deos
penates admitter&̃: ubi eos ꝑstare in sentẽcia aĩad¬
uertit. nec minis nec p̃cib sius moueri quo magis
se reciperent. tercio petit ab eis ut sibi cõuiges liberos¬
q redderent. ut secũ eos asportaret. Postꝗ̃ sibi n
oĩo oppidanos responsu redlere. nĩadũtitꝰ nulla re
abhis impetrata. ab zama discedit. atq dd uillam
sua cũ. M. petreio paucisq equitibus se confert.
Tamenses interi legatos dehis rebus ad Cesarẽ uticã
mittũt. petũtq ah eo uti anteꝙͣ Rex manũ colli¬
ger&: sc seq oppugnar&. sibi auxiliu mitter&.
se tñ sibi patos esse quoad uita suppecer& oppidu
seq ei reseruare. Legatos collaudatos Cesar
domũ uib& antecedere. ac suũ aduẽtu prenũciarę.

Expanded text:
retur. Postquam Iuba ante portas diu multumque primo mretur. Postquam Iuba ante portas diu multumque primo minis pro imperio egisset cum Zamensibus, dein cum se parum proficere intellexisset precibus orasset uti se ad suos deos penates admitterent, ubi eos perstare in sententia animadvertit nec minis nec precibus suis moveri quo magis se reciperent, tertio petit ab eis ut sibi coniuges liberosque redderent ut secum eos asportaret. Postquam sibi nihil omnino oppidanos responsi reddere animadvertit, nulla re ab his impetrata ab Zama discedit atque ad villam suam se cum M. Petreio paucisque equitibus confert. § 92 Zamenses interim legatos de his rebus ad Caesarem Uticam mittunt petuntque ab eo uti antequam rex manum colligeret seseque oppugnaret sse, sibi quoad vita suppeteret, oppidum seque ei reservare. Legatos collaudatos Caesar domum iubet antecedere ac suum adventum praenuntiare.
Abbreviated transcription (Latin):
q a cesare ut uniu̾sis .ccc. uno noĩe pecũa imꝑar&
taq bis millies sex̾tertiu his impoĩto ut ꝑtriẽniu
ac se eode die demũ natos p̾dicantes leti grãs agũt
cesari. Rex interi Iuba ut ex p̾lio fugerat
una cũ petreio interdiu in uillis latitando. tandem
nocturnis itinerib confectis in regnũ ꝑueĩt. atq
ad oppidu ⁊amã. ubii ipẽ domĩciliu. cõuiges. li¬
berosq habebat. Quo ex cũcto regno om̃e peciũa
carissimasq res comportauerat. quodq inito bello
oꝑib maxĩs iunierat. accedit. quẽ antra oppi¬
dani rumore exoptato de cesaris uictoria tudito
ob has causas oppido prohibuerũt. quod bello cont̾
Ro .po. suscepto in oppido ⁊ame lignis cõgestis
maxĩa in medio foro piram construxerat: ut
si forte bello foret suꝑatus. om̃ib rebus eo coacer¬
uatis. de inde cuub cũctis int̾fectis eodemq ꝓiec¬

Expanded text:
que a Caesare ut universis CCC uno nomine pecuniam imperaret. que a Caesare ut universis CCC uno nomine pecuniam imperaret. Itaque bis milies sestertio his imposito, ut per triennium ac se eo demum die natos praedicantes laeti gratias agunt Caesari. § 91 Rex interim Iuba, ut ex proelio fugerat, una cum Petreio interdiu in villis latitando tandem nocturnis itineribus confectis in regnum pervenit atque ad oppidum Zamam, ubi ipse domicilium, coniuges liberos habebat, quo ex cuncto regno omnem pecuniam carissimasque res comportaverat quodque inito bello operibus maximis muniverat, accedit. Quem antea oppidani rumore exoptato de Caesaris victoria audito ob has causas oppido prohibuerunt, quod bello contra populum Romanum suscepto in oppido Zamae lignis congestis maximam in medio foro pyram construxerat ut, si forte bello foret superatus, omnibus rebus eo coacervatis, dein civibus cunctis interfectis eodemque proiec
Abbreviated transcription (Latin):
catonis filio damasippiq liberis ex cõsuetudine tri¬
buit. circit̾q noctẽ luminib accensis Uticã ꝑue¬
nit: atq extra oppidu ea nocte mãsit. Postero
die mane mane in oppidu introiit: contioneq ad¬
uocata uticẽses incolas cohortatus grãs pro eoꝵ er¬
ga se studio egit. Ciues autez romanos nego ciatores
& eos qui intra .ccc. pecunias cõtulerãt uaro et
SScipioni multis uerbis accusatos: & de eoꝵ scelerib
longiore habita oratione. ad extremũ ut sine me¬
tu prodirent edicit. se eis du taxat uitã cõcessuꝵ
bona quide coꝵ se uendituꝵ. ita tñ qui eoꝵ ipã
sua bona redemisset se bonoꝵ uendicionẽ in cluctuꝵ
S petunia mulcte noĩe relatuꝵ. ut in columitatẽ
retinere posset. Quibus metu ex anguibus đ uita¬
q ex suo promerito desꝑantib subito ablata salute
libentesq cupidiq condicionẽ acceperũt. Petierũt¬

Expanded text:
Catonis filio Damasippique liberis ex sua consuetudine triCatonis filio Damasippique liberis ex sua consuetudine tribuit circiterque luminibus accensis Uticam pervenit atque extra oppidum ea nocte mansit. § 90 Postero die mane in oppidum introiit contioneque advocata Uticensis incolas cohortatus gratias pro eorum erga se studio egit, civis autem Romanos negotiatores et eos qui inter CCC pecunias contulerant Varo et Scipioni multis verbis accusat et de eorum sceleribus longiore habita oratione ad extremum ut sine metu prodirent edicit: se eis dumtaxat vitam concessurum; bona quidem eorum se venditurum, ita tamen, qui eorum ipse sua bona redemisset, se bonorum venditionem inducturum et pecuniam multae nomine relaturum, ut incolumitatem retinere posset. Quibus metu exsanguibus de vitaque ex suo promerito desperantibus subito oblata salute libentes cupidique condicionem acceperunt petierunt
Abbreviated transcription (Latin):
cõuocato ppło concione habita. cohortat᷑ omẽs ut
porte aperirent᷑ꝰ. se in Cesaris demẽtia magnã spe
habere. Itaq portis patefactis utica egressus cesari
imꝑatori obiua proficiscit᷑. Messalla ut erat im¬
ꝑatu uticã ꝑuenit. om̃ib q portis custodias ponit.
elar interim ab thapso progressus iussetã ꝑuenit:
niens potit᷑. deinde adrumetu ꝑuenit. Quo cu
sine mora introisset: armis frumẽto peccunitq
considerata . O. ligario .C. considio filio: qui tũ ibi
fuerat uita concessit. Deinde eode die hadru¬
mẽto egressus Liuineio Regulo cũ legione ibi re¬
licto uticã ire cõtendit. Cui ĩ itinere fit obuius
.L. cesar. & subito se ad genua ꝓicit. uitãq sibi neq
amplius quicꝗͣ dep̾cat᷑. Cui cesar facile et pro na¬
tura sua et instituto cõcessit. Item cetine ceteio.
pͤatrio .L. Celle prĩ & filio .m. appio .i. aquino

Expanded text:
convocato populo contione habita cohortatur omnis ut convocato populo contione habita cohortatur omnis ut portae aperirentur: se in C. Caesaris clementia magnam spem habere. Itaque portis patefactis Utica egressus Caesari imperatori obviam proficiscitur. Messalla, ut erat imperatum, Uticam pervenit omnibusque portis custodias ponit. § 89 Caesar interim ab Thapso progressus Ussetam pervenit, niens potitur, deinde Hadrumetum pervenit. Quo cum sine mora introisset, armis, frumento pecuniaque considerata Q. Ligario, C. Considio filio, qui tum ibi fuerant, vitam concessit. Deinde eodem die Hadrumeto egressus Livineio Regulo cum legione ibi relicto Uticam ire contendit. Cui in itinere fit obvius L. Caesar et subito se ad genua proiecit vitamque sibi neque amplius quicquam deprecatur. Cui Caesar facile et pro natura sua et pro instituto concessit, item Caecinae, C. Ateio, P. Atrio, L. Cellae patri et filio, M. Eppio, M. Aquino,
Abbreviated transcription (Latin):
destinata hrẽ intellexisset. ampluis de ea re age̾
destituit: nauẽq his attribuit. ut in quas quisq
uellet partes proficisceret᷑. Ip̃e om̃ib reb diligẽ¬
tissime cõstitutis. liberis suis Lucio Cesari: qui tũ
ei pro questore fuerat cõmendatis. & sine suspitiõe
uultu atq. ẜmone quo suꝑiore temꝑe usus fuerat
ũ dormitũ isset. ferꝵ intro clam ͥ cubiculũ tulit.
atq ita se traiecit. Qui du aĩa nõ du expirata cõ¬
tidisset. impetu facto in cubiculu ex suspicionet
medicus familiaresq cõtinere atq uulnus obliga¬
re cepissent: ip̃e suis manibus uulnus crudelissiẽ
deuellit. atq aĩo presenti se int̾emit. Quẽ uti
larem integritate. & quod dissimillimꝰ reliquoꝵ
ducũ fuerat. quodq utitã mirificis oꝑib munierat:
turresq auxerat. sepultura afficiũt. Quo int̾¬
fecto L Cesar ut aliquid sibi ex ea re auxilii ꝑar&

Expanded text:
destinatam habere intellexisset, amplius de ea re agere destinatam habere intellexisset, amplius de ea re agere destitit navisque his attribuit, ut in quas quisque partis vellet proficisceretur. Ipse omnibus rebus diligentissime constitutis, liberis suis L. Caesari, qui tum ei pro quaestore faciebat, commendatis, et sine suspicione, vultu atque sermone quo superiore tempore usus faciebat, cum dormitum isset, ferrum intro clam in cubiculum tulit atque ita se traiecit. Qui dum anima nondum exspirata concidisset, et impetu facto in cubiculum ex suspicione medicus familiaresque continere atque vulnus obligare coepissent, ipse suis manibus vulnus crudelissime divellit atque animo praesenti se interemit. Quem Uticlarem integritatem, et quod dissimillimus reliquorum ducum fuerat quodque Uticam mirificis operibus muniverat turrisque auxerat, sepultura adficiunt. Quo interfecto L. Caesar ut aliquid sibi ex ea re auxili pararet
Abbreviated transcription (Latin):
uticenses aiõ addito ex cesaris uictoria lapidibus fus¬
tibusq equites repulerũt. Itaq postea ꝗͣ castra nõ
potuerũt potiri utica se in oppidu cõiecerant.
ibiq multos uticenses interfecerũt. domosq eoꝵ
expugnauerũt ac diripuerũt. Qub cũ cato
ꝑsuadere nulla ratione quiret ut secu oppidum
defenderẽt & cede rapinaq de sisterẽt: & quid
sibi uellent sciret. sedande eoꝵ importunitatis grã
singulis .C. diuisit. Idez Sylla faustus fecit: ac de
sua petuiã largitus est: unaq cũ his abutica profi.¬
ciscit᷑: atq in regnũ ire cõtendit. Complures in¬
terim ex fuga uticã ꝑueniũt. quos om̃s cato cõ¬
uocatos una cũ trecentis qui petiũa scipioni ad
bellu faciendu contulerãt. hortatus ut seruitia ma¬
nu mitterẽt oppidũq defenderẽt. Quoꝵ cũ ꝑtem
assentire. partem aĩu mẽteq ꝑt̾rita atq ĩ fuga

Expanded text:
Uticenses animo addito ex Caesaris victoria lapidibus fusUticenses animo addito ex Caesaris victoria lapidibus fustibusque equites reppulerunt. Itaque posita quam castra non potuerant potiri, Uticam se in oppidum coniecerunt atque ibi multos Uticensis interfecerunt domosque eorum expugnaverunt ac diripuerunt. Quibus cum Cato persuadere nulla ratione quiret ut secum oppidum defenderent et caede rapinisque desisterent et quid sibi vellent sciret, sedandae eorum importunitatis gratia singulis C divisit. Idem Sulla Faustus fecit ac de sua pecunia largitus est unaque cum his ab Utica proficiscitur atque in regnum ire intendit. § 88 Complures interim ex fuga Uticam perveniunt. Quos omnis Cato convocatos una cum CCC, qui pecuniam Scipioni ad bellum faciendum contulerant, hortatur uti servitia manumitterent oppidumque defenderent. Quorum cum partem assentire, partem animum mentemque perterritam atque in fugam
Abbreviated transcription (Latin):
duabis leg̃. thisdre ubi considuis p̾erat ad obsiden¬
du relictis. M. messalla uticã ante p̃misso: cu
equitatu ipẽ eode iter facere contẽdit. Equites
interi scipionis qui ex p̃lio fugerãt cũ uticã u̾sꝰ
iter facerent: ꝑueniũt ad oppidũ parade. ubi cu
ab incolis nõ reciꝑentꝰ. ideo quod fama de iuctoria
Cesaris p̃cucurriss&. ui oppido potiti ĩ medio foro
lignis coaceruatis omĩbusq rebus congestis ignem
subiciũt. atq tius oppidi in colas cuiuscũq gn̾is eta¬
tisq uiuos constrictosq ĩ flãma coicũt: atq ita
acerbissimo afficiũt supplicio. de inde protinus uti¬
eieterat. & ante portã bellicã castris fossaq ꝑ uula
du taxat munierat. ibiq custodiis circũdatis ha¬
bitare coegerat. Senatu aute oppidi custodia ce¬
perũt. ideo quod eos cesaris ꝑtib fauisse sciebant
ut eis intfectis eoꝵ ꝑnitie dolorẽ suu ultiscerentur

Expanded text:
duabus Thysdrae, ubi Considius praeerat, ad obsidenduabus Thysdrae, ubi Considius praeerat, ad obsidendum relictis, M. Messalla Uticam ante praemisso cum equitatu ipse eodem iter facere contendit. § 87 Equites interim Scipionis qui ex proelio fugerant, cum Uticam versus iter facerent, perveniunt ad oppidum Paradae. Ubi cum ab incolis non reciperentur, ideo quod fama de victoria Caesaris praecucurrisset, vi oppido potiti in medio foro lignis coacervatis omnibusque rebus eorum congestis ignem subiciunt atque eius oppidi incolas cuiusque generis aetatisque vivos constrictosque in flammam coiciunt atque ita acerbissimo adficiunt supplicio; deinde protinus Utieiecerat et ante portam bellicam castris fossaque parvula dumtaxat muniverat ibique custodiis circumdatis habitare coegerat; senatum autem oppidi custodiperunt, ideo quod eos Caesaris partibus favisse sciebant, ut eis interfectis eorum pernicie dolorem suum ulciscerentur.