comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cula sic obseruabant. ut noctem di¬
es subsequeretur. In reliquis uite ĩ¬
stitutis hoc fere a reliquis gentib dif¬
ferebant. quod suos liberos nisi cum
adoleuissent. ut munus militie sꝰ¬
tinere possent. palam ad se ire ñ pa¬
tiebantur. filiumq puertlum etate
in publico i conspectu patris asi¬
stere turpe dicebant. iuriq qnͣtas pe¬
cunias ab uxorib dotis nomine ac¬
cepissent. tantas ex suis bonis exi¬
stimatione facta cum dotib cõmiũ¬
cabant. Huusomĩs pecunie ratio con¬
iunctum habebatur. fructusq serua¬
bantur ut cuius uita suꝑanisset ad
in liberos. uite. necisq habebant pote¬
statem. Et cum pat̾familie illustͥore
loco natus decessisset ꝓpinqui eius¬
conueniebant. ⁊ de morte sires in sus¬
pitionem uinit. de uxorib in sertu¬
tu galloꝵ magnifica ⁊ sumptuosa.
omĩa que uius cordi fuisse arbitra¬
bantur inferebant. etiam animalia. Ac
supra hanc memoriam serui ⁊clientes.

Expanded text:
cia sic observabant, ut noctem dicia sic observabant, ut noctem dies subsequeretur. In reliquis vitae institutis hoc fere a reliquis gentibus differebant, quod suos liberos, nisi cum adolevissent, ut munus militiae sustinere possent, palam ad se venire non patiebantur, filiumque puerili aetate in publico in conspectu patris assistere turpe ducebant. Virique quantas pecunias ab uxoribus dotis nomine accepissent, tanta ex suis bonis, existimatione facta, cum dotibus communicabant, Hujus omnis pecuniae conjunctim ratio habebatur, fructusque servabantur, ut cujus vita superavisset, ad in liberos vitae necisque habebant potestatem; et cum pater familiae illustriore loco natus decessit, ejus propinqui conveniebant, et de morte si res in suspitionem venit, de uxoribus in servitu Gallorum magnifica et sumptuosa; omnia quae vivis cordi fuisse arbitrabantur inferebant, etiam animalia; ac paulo supra hanc memoriam servi clientes,
Abbreviated transcription (Latin):
apollinem. ⁊ mortem. ⁊ iouem. ⁊ mi¬
neruam. De his eandem qm relique
gentes habebant. opinionem apelli¬
nem morbos depellere. mineruam
oꝑam atq sacrificioꝵ mitia tradere.
bella regere. Huic cum bello dimicã¬
dum foret. ea que bello concepissent.
plerumq deuouebant. que suꝑassent.
animalia capta immolabant reliquas
res in unum locum conferebanit. Mt¬
tis in ciuitatib harum rerum cruci¬
atus exstructos consecratis locis oli
⁊ ad huc conspicari licebat. Nanq se¬
pe accidit ut neglecta quispiã religio¬
ne. aut capta occultare. aut posita
tollere auderet. gratissimumq suppli¬
cium ibi hoꝵ delictoꝵ cum cruciatu
constitutum erat. Treberi se sicut ⁊¬
om̃s galli abdito patre ꝓgeneratos
p̾dicabant. idq ex driopib ꝓditum
dicebant. Ob hanc causam spacium
omĩs temporis ñ numero dierum
s noctium dicebant finiebant. ⁊ di¬
es natales ⁊ m̃sium ⁊ annoꝵ curri¬

Expanded text:
Apollinem et Martem et Jovem et MiApollinem et Martem et Jovem et Minervam. De hiis eandem quam reliquae gentes habebant opinionem, Apollinem morbos depellere, Minervam operam atque sacrificiorum inicia tradere, bella regere. Huic, cum bello dimicandum foret, ea quae bello cepissent plerumque devovebant, quae superassent animalia capta immolabant, reliquas res in unum locum conferebant. Multis in civitatibus harum rerum extructos tumulos consecratis locis olim et adhuc conspicari licebat. Neque saepe accidit, ut neglecta quispiam religione, aut capta occultare aut posita tollere auderet, gravissimumque supplicium ibi horum delictorum cum cruciatu constitutum erat. Treberi se sicut omnes Galli ab Dite patre progeneratos praedicabant, idque ex driuidibus proditum dicebant. Ob eam causam spacium omnis temporis non numero dierum set noctium finiebant; et dies natales et mensium et annorum ini
Abbreviated transcription (Latin):
tesq habebant. Hanc unam grãm po¬
t̾ntiamq nouerunt. Natio erat oĩs
galloꝵ adeo dedita religionib. atq
ob eam causam qua erant affecti gͤ¬
uiorib morbis. quodq in ꝑiculis p̾liis¬
q uersabantur. aut ꝓ uictimis homi¬
nes ummolabant aut se immolatu¬
ros uouebant. ministͥsq ad ea sacri
ficia. Alii magnitudine imimani si¬
mulachra habebant quoꝵ contesta
iuminib m̃bra uiuis hominib com¬
plebant. quib successis circumuenti
flamina exurebantur hommes. Sup¬
plicia eoꝵ qui infurto aut latrocinio.
aut aliqua noxa forent comp̾hensi
gͣtiora diis immortalib eẽ arbitrabã¬
tur. S eum eius generis copia defi¬
ceret itiam ad innocentium suppli¬
cia descendebant. Dm̃ maxime m̃¬
curium colebant. Huius erãt płima
simulachra. hunc omĩum artium
iuentorem ferebant. hunc uiaꝵ at¬
q itinerum ducem. hunc ad questꝰ
pecunie m̃caturasq habere iumma¬
ximam arbitrabantur. Post hune

Expanded text:
tesque habebat. Hanc unam gratiam potesque habebat. Hanc unam gratiam potentiamque noverunt. 12. Natio erat omnis Gallorum adeo dedita religionibus, atque ob eam causam, quo erant affecti gravioribus morbis, quodque in periculis praeliisque versabantur, aut pro victimis homines immolabant, aut se immolaturos vovebant; ministrisque ad ea sacrifficia. Alii magnitudine immani simulacra, quorum contexta viminibus membra vivis hominibus complebant, quibus succensis circumventi flamma exanimabantur homines. Supplicia eorum qui in furto aut latrocinio aut aliqua noxa forent comprehensi gratiora diis immortalibus esse arbitrabantur. Set cum ejus generis copia deficeret, etiam ad innocentium supplicia descendebant. Deum maxime Mercurium colebant. Hujus erant plurima simulacra. Hunc omnium artium inventorem ferebant, hunc viarum atque itinerum ducem, hunc ad quaestus pecuniae mercaturasque habere vim maximam arbitrabantur. Post hunc
Abbreviated transcription (Latin):
dare cum reliquis ferr reb publicis
pͥuatisq rationib grecis uterentur
litteris. Id nob̃ duab ex magnis car
q qui discebant. litt̃is confisos mi¬
nus memorie studere. Quod plerisq
accidit. ut p̃sidio litterarum diligen¬
tiam in ꝑdocendo ac memoriam a¬
mittant. In pͥmis hoc uolebant ꝑ¬
suaderi ñ int̾ire animas. s ab aliis
post mortem transire ad alios. atq ħ
ad uirtutem exercitari putabant.
metu mortis neglecto. Multa p̾t̾ea
de siderib atq eoꝵ motu de mundi
ac t̾rarum magnitudine. de natura¬
rerum de ui ac potestate deoꝵ dispu¬
tabant. ⁊ iuuentuti tradebant. Al¬
t̾um genus erat equitum. Hii cum
erat usus. atq aliqđ bellum accidit.
quod añ cesaris aduentum quot an¬
nis accidere solebat. itti aut ip̃i ñuri¬
as inferrent aut illatas ꝓpulsarẽt.
om̃s in bello ũsabantur. atq eoꝵ ut
quisq erat genere ⁊ copiis amplissi¬
mis. ita płimos cura se abactos dien¬

Expanded text:
dare, cum in reliquis rebus fere publicis dare, cum in reliquis rebus fere publicis privatisque rationibus Grecis uterentur litteris. Id nobis duabus ex magnis causque eos qui discebant, litteris confisos, minus memoriae studere; quod plerisque accidit, ut praesidio litterarum diligentiam in perdiscendo ac memoriam amittant. In primis hoc volebant persuadere, non interire animas, set ab aliis post mortem transire ad alios, atque hoc ad virtutem exercitari putabant, metu mortis neglecto. Multa praeterea de sideribus atque eorum motu, de mundi ac terrarum magnitudine, de rerum natura, de vi ac potestate deorum disputabant, et juventuti tradebant.--Alterum genus erat equitum. Hii, cum erat usus, atque aliquod bellum accidit, quod ante Caesaris adventum fere quotannis accidere solebat, uti aut ipsi injurias inferrent aut illatas propulsarent, omnes in bello versabantur; atque eorum, ut quisque erat genere et copiis amplissimus, ita plurimos circa se ambactos clien
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ib drudib p̾erat unus. qui sũ¬
mam int̾ eos habebat auctoritatem.
Hoc mortuo siquis ex reliquis excel¬
luit dignitate sucessit aut si erant
pares. plures suffragio dudum alle¬
gebantur. Nonnunqͣm etiam armis
de pͥncipatu contendebant. hii certo
tempore anni in finib carnotum q̃
regio totius gallie media habetur.
considebant in loco consecrato. Huc
om̃s undiq qui controu̾sias habebãt.
conueniebant. ⁊ eoꝵ decretis iudicus¬
q parebant. Disciplina ħ in britan¬
ma reꝑta atq inde in galliam trans¬
lata existimabatur. Drudes abello¬
ẽẽ consuerunt. neq ͥbita unqͣm cũ
reliquis pendebant. milttie uacatio¬
nem omniumq rerum habebant ĩ¬
munttatem. Tantis excitati p̾miis
multi ⁊ sua sponte in disciplinam ue¬
niebant. ta parentib ꝓpinquis ꝗi
mittebantur. Itaq annos ñ nulli ui¬
cenos in disciplina ꝑmanebant. neq
fas eẽ existimabant. eam litteris man¬

Expanded text:
omnibus driuidibus praeerat unus, qui sumomnibus driuidibus praeerat unus, qui summam inter eos habebat auctoritatem. Hoc mortuo, si quis ex reliquis excelluit dignitate, successit, aut si erant pares plures, suffragio driuidum allegebatur. Nonnumquam etiam armis de principatu contendebant. Hii certo tempore anni in finibus Carnotum, quae regio totius Galliae media habetur, considebant in loco consecrato. Huc omnes undique qui controversias habebant conveniebant, eorumque decretis judiciisque parebant. Disciplina in Brittannia reperta atque inde in Galliam translata existimabatur. esse consuerunt, neque tributa umquam cum reliquis pendebant, militiae vacationem omniumque rerum habebant immunitatem. Tantis excitati praemiis, multi et sua sponte in disciplinam veniebant, et a parentibus propinquisque mittebantur. Itaque annos nonnulli vicenos in disciplina permanebant; neque fas esse existimabant, eam litteris man
Abbreviated transcription (Latin):
ete alieno aut magnitudme tribittoꝵ
aut inuiria potñtioꝵ p̾mebantur.
in seruitutem se dicabant nobilib¬
In om̃ib hos omĩa uira que dñi m
seruos. S de his duob generib al¬
tum erat drudum altum erat equi¬
tum. Illi diuinis reb intereant fa¬
crificia publica ac pͥuata ꝓcurabãt
religionem int̾p̃tabantur. Ad hos ma¬
gnus adolescentium numerus dis¬
cipline causa concurrebat. magnoq
hu apud eos erant honore. Nam fere
de omnib controũsus publicis pͥna¬
tisq constituebant. ⁊ si quod facmnꝰ
admissum. si cedes facta. si de heredita¬
te. si de finib controu̾sia erat idem
decernabant p̾mia penasq consiitu¬
ebant. Si qui aut pͣuati. aut popłs
eoꝵ decieto ñ obediebant. int̾dicebant¬
aditum. Hec pena apud eos guissima.
Q sermonemq diffugiebant. neqͥd
ex communione commodi acciꝑent.
neq his petñtib ius reddebatur. n
honos ullus comnnicabatur. His ã

Expanded text:
aere alieno aut magnitudine tributorum aere alieno aut magnitudine tributorum aut injuria potentiorum premebantur, in servitutem se dicabant nobilibus. In hos omnia jura quae domini in servos. Sed de hiis duobus generibus alterum erat driuidum id etum. Illi rebus divinis intererant, sacrificia publica ac privata procurabant, religionem interpretabantur. Ad hos magnus adolescentium numerus disciplinae causa concurrebat, magnoque hii erant apud eos honore. Nam fere de omnibus controversiis publicis privatisque constituebant, et si quod facinus admissum, si caedes facta, si de hereditate, de finibus controversia erat, idem decernebant, praemia poenasque constituebant. Si qui aut privati aut populus eorum decreto non obediebat, interdicebant. Haec poena apud eos gravissima. orum sermonemque diffugiebant, ne quid ex communione incommodi acciperent. Neque his petentibus jus reddebatur, neque honos ullus communicabatur. Hiis autem
Abbreviated transcription (Latin):
b uidelicet morib ex parͣte fedus e̾
lesum quod cum romanis habuerãt.
In treberis ñ solum in om̃ib pagis ⁊
partib. s pene in singulis domib
factiones earumq factionum pͥnci¬
cipes fuerunt. qui summã auctorita¬
tem eoꝵ iudicio habebant. Quoꝵ ad
arbitrium iudiciumq summa om̃i¬
um rerum iudicioꝵ q redibat. idq
eus causa antiquitꝰ institutum ne
quis ex plebe contra potntiorem au¬
xilii egeret. Suos enim quisq oppͥmi
⁊ circumueniri ñ patitur. Neq enĩ
si faciant. ullam int̾ suos haberent
auctoritatem. Hec eadem ratio ẽ in
summa totius gallie. Namq hec ci¬
cittas ideo detͥmentum sustinuit.
quia alt̾ius factionis erat inducio¬
marus. alt̾ius cingetor. Interea sicut¬
⁊ in omni gallia eoꝵ hominum qui ĩ
aliquo numero ⁊ honore censent᷑. gena
erant duo. Nam plebs pene seruoꝵ ha¬
bebatur loco. que ꝑ se nichil audiebat.
nulli adhibebatur consilio. Pleriq cũ

Expanded text:
ibus videlicet moribus ex parte foedus est ibus videlicet moribus ex parte foedus est laesum, quod cum Romanis habuerant. In Treberis non solum in omnibus pagis et partibus, sed pene etiam in singulis domibus factiones, eorumque factionum principes fuerunt, qui summam auctoritatem eorum judicio habebant. Quorum ad arbitrium judiciumque summa omnium rerum consiliorumque rediebat, idque ejus rei causa antiquitus institutum, ne quis ex plebe contra potentiorem auxilii egeret. Suos enim quisque opprimi et circumveniri non patitur. Neque enim aliter si faciant, ullam inter suos habent auctoritatem. Haec eadem ratio est in summa totius Galliae . Namque haec civitas ideo detrimentum sustinuit, quia alterius factionis erat Induciomarus, alterius Cingetorix. In ea sicut et in omni Gallia eorum hominum qui in aliquo numero et honore censentur genera erant duo. Nam plebes pene servorum habebatur loco, quae per se nichil audebat, nulli adhibebatur consilio. Plerique cum
Abbreviated transcription (Latin):
mo concursu in fugam coniecti ꝓximas
siluas petierunt. Quos labienus equi¬
tatu consecutus. magno numero inter¬
fecto. complurib captis. paucis post di¬
eb cuntatem recepit. Nam germani
qui auxilio uenerant audita. Treberoꝵ
fuga domum sese contulerunt. Cũ his
iditiomari ꝓpinqui. qͥ defectionis au¬
ctores fuerant. comitati eos ciuitati ex¬
cesserunt. Cingetori. quem abintto.
ꝑmansisse inr officio demonstraiumꝰ. pͥnci¬
patus atq imꝑium est traditum. Cesar
uͦ postqͣm ex menapis in trebores uenit.
Duab de causis. Renum tͣnsire uoluit.
quarum alt̾a erat quod contra se au¬
xilia treberis miserant. Renum tnsunt¬
orix receptũ ad eos haberet. firmo in
treberis p̾sidio ad pontem relicto. ne
quis subito motus ab his oricetur:
cum reliquis copiis contra sueuos qͥ
auxilia treberis miserant Renumtͣn¬
siuit. Non alienum uidetur ẽẽ de
morib treberoꝵ uł galloꝵ ꝓponere qͥ¬

Expanded text:
mo concursu in fugam conjecti, proximas mo concursu in fugam conjecti, proximas silvas petierunt. Quos Labienus equitatu consectatus, magno numero interfecto, compluribus captis, paucis post diebus civitatem recepit. Nam Germani qui auxilio venerant, percepta Trebirorum fuga, sese domum contulerunt. Cum hiis Induciomari propinqui, qui defectionis auctores fuerant, comitati eos ex civitate excesserunt. Cingetorigi, quem ab initio permansisse in officio demonstravimus, principatus atque imperium est traditum. Caesar vero postquam ex Menapiis in Trebiros venit, duabus de causis Renum transire voluit. Quarum erat altera, quod contra se auxilia Treberis miserant, orix receptum ad eos haberet. Firmo in Treberis praesidio ad pontem relicto, ne quis ab his subito motus oriretur, cum reliquis copiis contra Suevos, qui auxilia Treberis miserant, Renum transivit. 11. Non alienum videtur esse, de moribus Trebirorum vel Gallorum proponere, qu
Abbreviated transcription (Latin):
facilius det hostib timoris suspicio
R. fert consuetudo castra moueri iubet
His reb fuge similem ꝓfectionem ef¬
ficit. Hec quoq ꝑ exploratores ante
lucem ad treberos defeitint᷑. Nix
agm̃ nouissimum extra mu¬
nitiones ꝓcesserat. cum galli cohorta¬
ti int̾ se ne sꝑatam p̾dam ex manib
dimitterent. longum ẽẽ ꝑt̾ritis ho¬
stib g̾manos expectare. neq suam
pati dignitatem. ut tantis copiis
tam exiguam manum p̾sertim fu¬
gientem impeditam adoriri non au
fore suspicatus labienus ut omnes
citra flum̃ eliceret eadem usus simu¬
de. Tum p̾missis paululum impedi¬
m̃tis atq in tumulo quodam colloca¬
tis cohortatus milttes simul signa
ad gallos conu̾ti aciemq dirigi ui¬
dimissis reliquos equites ad late¬
ra disponit. Romani cełiter clamo¬
re sublato palam in treberos mittũt
Illi uͥ p̃ter spem quos fugere credebãt.
infestis signis ad se ire uidere impe¬
tum modo ferre non potuerunt ac pͥ¬

Expanded text:
facilius det hostibus timoris suspitionfacilius det hostibus timoris suspitionublicae rei fert consuetudo, castra moveri jubet. His rebus fugae similem profectionem efficit. Haec quoque per exploratores ante lucem ad Trebiros deferuntur. Vix agmen novissimum extra munitiones processerat, cum Galli cohortati inter se, ne speratam praedam ex manibus dimitterent; longum esse, perterritis Romanis, Germanos expectare, neque suam pati dignitatem, ut tantis copiis tam exiguam manum praesertim fugientem atque impeditam adoriri non audfore suspicatus Labienus, ut omnes citra flumen eliceret, eadem usus simuatur. Tum premissis paululum impedimentis atque in tumulo quodam collocatis, cohortatus milites, simul signa ad Gallos converti aciemque dirigi judimissis, reliquos equites ad latera disponit. Romani celeriter clamore sublato, pila in Trebiros mittunt. Illi ubi praeter spem quos fugere credebant infestis signis ad se ire videre, impetum modo ferre non potuerunt, ac pri
Abbreviated transcription (Latin):
eo ñ longius uia bidui aberant cũ
duas uenisse legiones missu cesaris
cognoscunt. Postris castris amilib
passuum .xu.auxilia g̾manoꝵ expͤ¬
tare constituunt. labienus cognita
hostium consilio sꝑans temeritate
eoꝵ aliqͣm fore dimicandi facultatẽ
quinq cohortib p̾fidio impedim̃tis
quitatu contra treberos ꝓficiscitur ⁊
mille passuum spacio relicto castra cõ¬
munit. Erat inter eos ⁊labienum
difficili transitu flumen ripisq pre¬
ruptis. Hoc neq ip̃e transire in ani¬
mo habebat. neq treberos transituros
in concilio palam qͣm g̾mani appro¬
pinquare dicantur. sese suas exercitꝰ¬
q fortunas in dubium ñ deuocatu¬
rum.⁊ postera die pͥma luce castra
moturum. Cełiter ħ ad treberos de¬
feruntur. ⁊ ex magno suoꝵ equitatꝰ
numero ñ nullos gallicis reb faut¬
re natura cogebat. Labienus nocte tri¬
binus. millenis. pͥmisꝙ ordinib co¬
actis. quid sit sui consilii ꝓponit ⁊ qͦ

Expanded text:
eo non longius via bidui aberant, cum eo non longius via bidui aberant, cum duas venisse legiones missu Caesaris cognoscunt. Positis castris a milibus passuum 15, auxilia Germanorum expectare constituunt. Labienus, cognito hostium consilio, sperans temeritate eorum aliquam fore dimicandi facultatem, quinque cohortibus praesidio impedimentis quitatu contra Trebiros proficiscitur, et mille passuum relicto spatio castra communit. Erat inter eos et Labienum difficili transitu flumen ripisque praeruptis. Hoc neque ipse transire in animo habebat, neque Trebiros transituros in consilio palam, quoniam Germani appropinquare dicantur, sese suas exercitusque fortunas in dubium non devocaturum, et postero die prima luce castra moturum. Celeriter haec ad Trebiros deferuntur, et ex magno suorum equitatus numero nonnullos Gallicis rebus favere natura cogebat. Labienus nocte tribunis militum primisque ordinibus coactis, quid sit sui consilii proponit, et quo
Abbreviated transcription (Latin):
liisq muniti qui ex gallia de pace ad
cesarem ñ miserant. Hec pͥus ambiori
⁊ treb̃is detrahenda auxilia existimat.
qͣm ipos bello lacessiat. Hoc intto consi¬
lio. totius exercitus inpedim̃ta. currꝰ¬
ditis quinq. in menapios ꝓficiscitur.
Illi nulla coacta manu lociꝰ p̃sidio sren.
in siluas paludes q confuguint. suaꝙ
eodem conferunt. Cesar partitis copus
store cesiter effectis pontib adit tͥꝑti¬
to edificia uicosq incendit magno pe¬
coris atq hominum numero potitur.
Quib reb coacti menapi. legatos ad
eum pacis petende causa mutunt. Ille
obsidib. hostium se in numero eos ha¬
biturum confirmat. si aut treberos¬
aut ambiorigem aut eoꝵ legatos fi¬
nib suis accepissent. His reb confir¬
equitatu custodes in loco menapis re¬
liquit. Inter ħ trebi. magnis coactis
peditatus equitatus scopus labienũ
cum legione una qui in eoꝵ finib hi¬
emabat. adoriri parabant. iamq ab

Expanded text:
lvisque muniti, qui uni ex Gallia de pace ad lvisque muniti, qui uni ex Gallia de pace ad Caesarem non miserant. Cum hiiet Treberis detrahenda auxilia existimabat, quam ipsos bello lacesseret. Hoc inito consilio, totius exercitus impedimenta ditis quinque in Menapios proficiscitur. Illi, nulla coacta manu, loci praesidio freti, in silvas paludesque confugiunt, suaque eodem conferunt. Caesar partitis copiis aestore, celeriter effectis pontibus, adit tripertito, aedificia vicosque incendit, magno pecoris atque hominum numero potitur. Quibus rebus coacti Menapi, legatos ad eum pacis petendae causa mittunt; ille obsidibus acceptis hostium se in numero eos habiturum confirmat, si aut Ambioaut Ambiorigem aut Trebiros aut eorum legatos finibus suis accepissent. His rebus confirequitatu custodis loco in Menapis relinquit. Inter haec Trebiri, magnis coactis peditatus equitatusque copiis, Labienum cum una legione, qui in eorum finibus hiemabat, adoriri parabant; jamque ab
Abbreviated transcription (Latin):
unum peterent. in ip̃o fuminis uado
dep̾hensus induciomarꝰ int̾ficit᷑. caput
eius refertur in castra. Redeuntes qͥs
possunt consectantur. ⁊ occidunt. Hac
re cognita om̃s eburonum ⁊ neruioꝵ
que conuenerant copie discedunt. pay¬
loq habuit post id fc̃m cesar galliã
quietiorem. Intfecto induciomaro ad
etus ꝓpinquos treb̃is imꝑꝑium defert᷑
illi finitimos g̾manos sollicttare ⁊ pe¬
cuniam polliceri ñ desisturit. Cum ap
ximis impetrare ñ possent ult̾iores ñ¬
temptant. Inuentis ñ nullis ciuitati¬
b uireuirando int̾ se conungunt. ⁊ ob¬
sidib ⁊ pecunia captant. ambiorigem
sibi societate ⁊ federe adiungunt. Qui¬
b cognitis cesar consilio habito cum re¬
liqui p̾ter senones carnotesq ⁊ trebe¬
bellum treberoꝵ ⁊ ambiorigis succensꝰ
cum senonib carnotis q paciscit᷑ acceꝑ¬
tis eoꝵ obsidib. Erant menapi ꝓpinqͥ
eburonum finib ꝑpetuis paludib fi¬

Expanded text:
omnes peterent, in ipso fluminis vado omnes peterent, in ipso fluminis vado deprehensus Induciomarus interficitur, caputque ejus refertur in castra. Redeuntes equites quos possunt consectantur et occidunt. Hac re cognita, omnes Eburonum et Nerviorum quae convenerant copiae discedunt, pauloque habuit post id factum Caesar Galliam quietiorem. 10. Interfecto Induciomaro, ad ejus propinquos ad Treberim imperium defertur. Illi finitimos Gcuniam polliceri non desistunt. Cum ab proximis impetrare non possent, ulteriores temptant. Inventis nonnullis civitatibus iureiurando inter se confirmantde pecunia cavent, Ambiorigem sibi societate et foedere adjungunt. Quibus cognitis, Caesar concilio habito, cum reliqui praeter Senones et Carnotas Trebibellum Trebirorum et Ambiorigis succensus, cum Senonibus Carnotisque paciscitur, acceptis eorum obsidibus. Erant Menapi propinqui Eburonum finibus, perpetuis paludibus si
Abbreviated transcription (Latin):
nocte tna intromissis equitib omĩum
finitimarum cuiitatum quios accersi¬
endos curauerat. tanta diligentia õs
suos custodiis in castra continuit. ut
ea res nulla racione enunciari aut ad
treberos ꝑferri posset. Interim induci¬
omarus ex consuetudine condiana ad
castra accedit. atq magnam diei par¬
tem consumit. Equiteis tela coniciũt.
⁊ magna contumelia u̾boꝵ romanos ad
pugnam euocant. Nullo aromanis
responso dato. ubi iusum e̾ sub uisꝑe
disꝑsi ac dissipati discedunt. Subito
labienus duab portis omnem equi¬
tatum emittit. p̾cipit atq int̾dicit
ꝑt̾ritis hostib atꝙ conuictis quod sic¬
indixit. iubebat itt om̃s unum petãt.
neu quisquam alium pͥus uulneret
qͣm illum int̾fectum uideret. quod
mora reliquoꝵ. spacium nactum illũ
effugere nolebat. Magna ꝓponit his
qui illum occiderent p̾miaᷤ submitut
equitib chortes subsidio comꝓbat ho¬
minis confilium fortuna. Et cũ om̃s

Expanded text:
nocte una intromissis equitibus omnium nocte una intromissis equitibus omnium finitimarum civitatum quos accersiendos curaverat, tanta diligentia omnes suos custodiis intra castra continuit, ut ea res nulla ratione enunciari aut ad Trebiros perferri posset. Interim Induciomarus ex consuetudine cottidiana ad castra accedit, atque ibi magnam partem diei consumit. Equites tela conjiciunt et magna contumelia verborum Romanos ad pugnam evocant. Nullo a Romanis responso dato, ubi visum est, sub vesperum dispersi ac dissipati discedunt. Subito Labienus duabus portis omnem equitatum emittit, praecipit atque interdicit, perterritis hostibus atque conjectis--quod idit, videbat--omnes unum petant, neu quisquam alium prius vulneret, quam illum interfectum videret; quod mora reliquorum spacium nactum illum effugere nolebat; magna proponit hiis qui occiderint praemia, submittit equitibus cohortes subsidio. Comprobat hominis consilium fortuna, et cum unum
Abbreviated transcription (Latin):
cersitum se ab omnib senonib ⁊car¬
notib aliisq complurib gallie ciui¬
tatib. Noc iter facturum ꝑ fines re
id faciat. castra labiem oppugnatu¬
rum que fieri uelit p̾̃cepit. Labienus
cum ⁊ loci natura. ⁊ manu munitis¬
simis castris sese teneret. de suo ac le¬
gionis ꝑiculo nichil timebat. neqͣm oc¬
casionem rei bene gerende dimitteret.
pinquis oratione induciomari cogni¬
ta qmͣ in concilio habuit. circumut¬
tit ad finitimas ciuitates. equitesq
undiq euocat. His certum diem cõ¬
ueniendi dicit. Interim ꝓpe cotidie cũ
omni equitatu induciomarꝰ sub castͥs
eius uagabatur. alias ut situm castͦ¬
rum cognosceret. alias collocandi au̾
t̾ritandi causa. Equites plerumq õs
tela intra uallum coniciebant. labienꝰ
suos intra munitiones continebat.
timorisq opinionem quib cumq po¬
terat reb augebat. Cum maiore indi¬
es contemptione induciomarꝰ acced̾et.

Expanded text:
cersitum se a Senonibus et Carcersitum se a Senonibus et Carnotibus aliisque compluribus Galliae civitatibus, hoc iter facturum per fines Rid faciat, castra Labieni oppugnaturum; quae fieri velit praecipit. Labienus cum et loci natura et manu munitissimis castris sese teneret, de suo ac legionis periculo nichil timebat; ne quam occasionem rei bene gerendae dimitteret, ejus propinquis oratione Induciomari cognita quam in concilio habuit, circummittit ad finitimas civitates equitesque undique evocat; his certum diem conveniendi dicit. Interim prope cottidie cum omni equitatu Induciomarus sub castris ejus vagabatur, alias ut situm castrorum cognosceret, alias colloquendi aut territandi causa Equites plerumque omnes tela intra vallum conjiciebant. Labienus suos intra munitiones continebat, timorisque opinionem quibuscumque poterat rebus augebat. Cum majore in dies contemptione Induciomarus accederet,
Abbreviated transcription (Latin):
induciomar᷑ nichilominus copias du¬
cere exercere a finitimis equos parare
exules dampnatos ꝙ tota gallia ma¬
gnis p̃miis ad se allicere cepit. ac tm̃
sibi iam his reb in gallia auctorita¬
tem comꝑauerat. ut undiq ad eũ
legationes concurrerent gr̃am ato
amicitiam publice pͥuatumq pete¬
rent. Ubi miłłexit ultro ad se ueni¬
re alt̾a ex parte senones carnotesq
bellum romanis parare neq sibi uo¬
luntarioꝵ copias defore si ex finib
ꝓgredi cepisset. armatum contilium
indicit. Hoc more galloꝵ e̾ indiciũ
belli. quod cõmuni lege om̃s puberes
armati conuenire coguntur. Qui ex his
nouissimus uenit. in conspectu młcitu¬
dinis omnib cruciatib afflictus necat᷑
In eo contilio cingetorem alt̾ius pͥnci¬
pem factionis generum suũ quem su¬
pra demonstrauimꝰ cesaris fidem se¬
cutum ab eo ñ cessisse. hostem iudicã¬
dum curat. bona eius publicat. His
reb confectis in concilio ꝓmnciat ac¬

Expanded text:
Induciomarus, nichilominus copias coInduciomarus, nichilominus copias cogere, exercere, a finitimis equos parare, exules dampnatosque, tota Gallia magnis praemiis ad se allicere coepit; ac tantam sibi jam his rebus in Galliam auctoritatem comparaverat, ut undique ad eum legationes concurrerent, gratiam amicitiamque publice privatimque peterent. Ubi intellexit ultro ad se veniri, altera ex parte Senones Carnotesquebellum Romanis parare, neque sibi voluntariorum copias defore, si ex finibus suis progredi coepisset, armatum concilium indicit. Hoc more Gallorum est inicium belli, quod communi lege omnes puberes armati convenire coguntur; qui ex his novissimus venit, in conspectu multitudinis omnibus cruciatibus afflictus necatur. In eo concilio Cingetorigem, alterius principem factionis, generum suum, quem supra demonstravimus Caesaris fidem secutum ab eo non cessisse, hostem judicandum curat, bona ejus publicat. His rebus confectis, in concilio pronunciat, ac
Abbreviated transcription (Latin):
cisset. hostium impetum sustinere non
posse. presertim quos retentia uictoria
efferri sciret. lit̾tas cesari mitut. qͣnto
cum periculo legionem ex hibernis.
educturus ẽet. rem gestam in. eburo¬
nib ꝑscribit. docet omnes equitatus
leritate uenit ad seͬruos. ubi copias
Ambiorisᷤᷤ ciceronem legatum cum
legione scd̃a dele meditantes. Ambi¬
orige suꝑato celerit̃ suꝑauit. eaq de
uictoria uelocissimum nuncium. la¬
bieno nusit.Hac fama ad treberos.
ꝑlata. induciomarꝰ. qui postera die
castra. labieni. oppugnare decreuerat.
noctu profugit. omnesq copias. in
treberos reduxit. Deinde tociꝰ sequen
tis. nullum tempus intermiserũt.
quin trans Renum. legatos. mitte¬
rent. ciictates sollicitarent. pecuni¬
as pollitarent᷑. magna parte. romani¬
exercitus interfecta. minorem suꝑẽe
dicerent. NNec tamen ulli ciuitati
bermanoꝵ suꝑsuaderi potuit ut
renum transiret. cum se hos exꝑtos.
tunam temptandam. Hac spe lapsꝰ

Expanded text:
cisset, hostium impetum sustinere non cisset, hostium impetum sustinere non posset, praesertim quos recenti victoria efferri sciret, litteras Caesari mittit, quanto cum periculo legionem ex hibernis educturus esset; rem gestam in Eburonibus perscribit, docet omnes equitatus leritate venit ad Nervios, ibi copias Ambiorigis, Ciceronem legatum cum legione secunda delere meditantes, Ambiorige fugato, celeriter superavit, eaque de victoria velocissimum nuncium Labieno misit. Hac fama ad Trebiros perlata, Induciomarus, qui postero die castra Labieni oppugnare decreverat, noctu profugit, omnesque copias in Trebiros reduxit. Deinde totius sequentis hiemis nullum tempus intermiserunt, quin trans Renum legatos mitterent civitates sollicitarent, pecunias pollicitarentur, magna parte exercitus Romani interfecta, minorem superesse dicerent. Neque tamen ulli civitati Germanorum, persuaderi potuit ut Renum transiret, cum se hiis expertotunam temptandam. Hac spe lapsus
Abbreviated transcription (Latin):
cissent. Goactus ẽ cesar. alit̃ ac suꝑio¬
rib annis exercitum in hib̃nia colloca¬
re. legionesq in plures ciuitates di¬
stribuere. ex quib unam cum tito la¬
bieno in confinio treberoꝵ ⁊ remoꝵ
hiemare uissit. alt̾am cum titurio
sabino.⁊ cotta in eburonas. quoꝵ
pars maxima ẽ int̾ renum ⁊ mosam
sub imꝑio ambiorigis. ad hiemandũ
misit. Induciomarus missis nunci¬
is impulit ambiorigem. ut legiones
cum legatis in suis finib hiemantes
occideret. Quas cum ambior insidiis
circumuentas funditꝰ int̾fecisset in¬
duciomarus magnas armoꝵ copias
habens. postqͣm etiam de consensuto¬
tius gallie certior factus e̾. labienũ
legatum legionemq cui is preerat.
quo facile factu arbit᷑abatuͬs delere sta¬
tuit: ac deinde. Eburonib Neriuisq con¬
iunctus ad opprimendum cesarem ꝑ¬
gere. Labienus interitu. Sabini. cede
cohortium cognita. cum omnes ad eum
exhibernis fuge similem ꝑfectionem fe¬

Expanded text:
nisset, coactus est Caesar aliter ac superionisset, coactus est Caesar aliter ac superioribus annis exercitum in hibernis collocare, legionesque in plures civitates distribuere. Ex quibus unam cum Tito Labieno in confinio Trebirorum et Remorum hiemare jussit, alteram cum Titurio Sabino et Cotta in Eburonas, quorum pars maxima est inter Renum et Mosam sub imperio Ambiorigis, ad hiemandum misit. Induciomarus missis nunciis inpulit Ambiorigem, ut legiones cum legatis in suis finibus hiemantes occideret . Quas cum Ambiorix, insidiis circumventos funditus interfecisset, Induciomarus, magnas armatorum copias habens, postquam etiam de consensu totius Galliae certior factus est, Labienum legatum legionemque cui his praeerat, quod facile factu arbitrabatur, delere statuit, ac deinde Eburonibus Nervisque conjunctus ad opprimendum Caesarem pergere . Labienus, interitu Sabini, caede cohortium cognita, cum omnes ad eum ex hibernis fugae similem profectionem fe
Abbreviated transcription (Latin):
si intelligebat. qua de causa dicebant᷑
queq eum res instituto consilio deter¬
reret. tñ ne estatem intreb̃is consume¬
re cogeretur. om̃ib reb ad bͥtannicum
bellum comꝑantis. induciomarũ ad
se cum. cc. obsidib uenire uissit. his
ad ductis filiis ꝓpinquis q euis oĩb
quos cesar nominatim euocauerat cõ¬
solatus induciomarum. hortatꝰ ẽ ut
in officio maneret. Nithil tam̃ egit.
s pͥncipib treberoꝵ ad se conuocatis. e¬
os singulatim cingetori reconciliauit
Quod cum m̃ito eius a se fieri intelli¬
gebat. tñ magni interesse arbitrabat᷑.
cuiuis auctoritatem ⁊ inter suos płimũ
ualere. cuius egͤgiam uoluntatem in se
ꝑspexiss. Id gͣuit̃ factum tulit indu¬
ciomariis suam grãm int̾ suos minui.
⁊ qui iam añ ĩimico animo ĩ romanos
fuit. multo gͣuius hoc dolore exarsit.
bello bͥtannico confecto. cũ frum̃ta
gallie ꝓpter siccitatis ang̾tias defe¬

Expanded text:
tsi intellegebat, qua de causa ea dicebantur, tsi intellegebat, qua de causa ea dicebantur, quaeque eum res ab instituto consilio deterreret, tamen, ne aestatem in Treberis consumere cogeretur, omnibus rebus ad Brittannicum bellum comparatis, Induciomarum ad se cum ducentis obsidibus venire jussit. His adductis, filiis propinquisque ejus omnibus, quos Caesar nominatim evocaverat, consolatus Induciomarum hortatusque est ut in officio maneret. Nichil tamen egit; sed principibus Trebirorum ad se convocatis, eos singillatim Cingetorigi reconciliavit; quod cum merito ejus ab se fieri intelligebat, tamen magni interesse arbitrabatur, ejus auctoritatem et inter suos quam plurimum valere, cujus egregiam voluntatem in se perspexisset. Id graviter tulit Induciomarus, suam gratiam inter suos minui, et qui jam ante inimico animo in Romanos fuisset , multo gravius hoc dolore exarsit. Bello Brittannico confecto, cum frumentum Galliae propter siccitates angustius prove
Abbreviated transcription (Latin):
uerunt. Treberi ⁊ rem̃ses pͥncipales
sunt in gallia. Gallia tͥfariam diuidi¬
tur. in galliam comatã. brachatam
⁊ togatam. Gallia comata postea ẽ.¬
dicta gallia belgica a belgio treberoꝵ
duce a cuius nomine treberis dicitur.
Belgis riuus quidã. qui alionomine
dicit᷑ oleuia cum quo belgio portio
maxima galloꝵ in greciam tnsiuit.
hoc mͦ. Namq galli cum tanta ha¬
bundarent multitudine. ut eos ñ ca¬
ꝑent terre que genuerant.ccc. milia
hominum ad sedes nouas querendas
emiserunt ex his portio in italia con¬
sedit. que sedib ꝓpͥis thuscos expulit.
⁊ ciuitates has mediolanum. ariminũ.
comum Grixiam ueronã. ꝑgamum.¬
tem in officio contineret. ne omĩs nobi¬
litatis discessu plebs ꝓpter imp̾denti¬
am laberetur. Itaq ciuitatem in sua
potestate ẽẽ. seq si cesar ꝑmitteret ad
eum in casta uenturum. ciuitatisq for¬
tunas euis fidi commissurum. Cesar ⁊¬

Expanded text:
verunt. 7. Treberi et Remenses principales verunt. 7. Treberi et Remenses principales sunt in Gallia. Gallia trifaria dividitur, Galliam comatam, bracatam et togatam. Gallia comata postea dicta est Gallia Belgica a Belgio Trebirorum duce; a cujus nomine Treberis dicitur Belgis , qui alio nomine dicitur Olevia. Cum quo etiam Belgio portio maxima Gallorum in Greciam transivit hoc modo. Namque Galli cum tanta habundarent multitudine, ut eos non caperent terrae quae genuerant, trecenta milia hominum ad sedes novas quaerendas emiserunt. Ex his portio in Italia consedit, quae sedibus propriis Tuscos expulit, et civitates has, Mediolanum, Ariminum, Comum, Brixiam, Veronam, Pergamumtem in officio contineret, ne omnis nobilitatis discessu plebs propter inprudentiam laberetur. Itaque civitatem in sua potestate esse, seque, si Caesar permitteret, ad eum in castra venturum civitatisque fortunas ejus fidei permissurum. Caesar e
Abbreviated transcription (Latin):
hanc tempestatem grandinis a diis
co inito consilio censum .xxx. annoꝵ
collectum. threberis retulerunt ⁊ dem
runt. Tunc treberenses statuam de¬
p̃cioso marmore erexerunt.⁊ suꝑ eam
iouem.⁊ scutellam auream duoꝵ pe¬
dum latitudinis in manu tenentẽ.
hoc uerboꝵ ordine caraatam. Ioui
uindici treberoꝵ ex censu quinꝙ ur¬
bium reni ꝑ tͥa decennia denegato s
celesti igne ⁊ t̾rore extorto placabile ho¬
locastum. Ignib haud mixtus ado¬
lit thinniamata discus. Hoc arte
mechanica fc̃m erat. ut thure uł alla
qualibet specie odorifera scutelle in¬
iecta. signe igne fumum odoriferũ
flagians exhiberet. nec tñ species ip¬
sa m aliquo munita deficeret. In
urbeͥ lingonis etiam ad qͣm usq suã
potestatem extenderant. suꝑ portam
in lapide scribi fecerunt. Huc usq
iura treberoꝵ. Cum rem̃sib fedꝰ ⁊ ami¬
ciam iniere ꝑpter quod remenses por¬
tam fecerunt. eamq trebericã appella¬

Expanded text:
hanc tempestatem grandinis a diis hanc tempestatem grandinis a diis co inito consilio censum triginta annorum collectum Treberis retulerunt, et derunt. Tunc Treberenses statuam preciosi marmoris erexerunt, et super eam Jovem, scutulam auream duorum pedum latitudinis in manu tenentem, hoc verborum ordine caraxatam: Jovi vindici Trebirorum ex censu quinque urbium Reni per tria decennia denegato, set coelesti igne et terrore extorto placabile holocaustum. Item: Ignibus haut mixtus, adolet tymiamata discus. Hoc arte mechanica factum erat, ut, thure vel alia qualibet odorifera specie scutellae injecta, sine igne fumum odoriferum flagrans exhiberet, nec tamen species ipsa in aliquo minuta deficeret. In urbe etiam Lingonis, ad quam usque suam potestatem extenderant, super portam in lapide scribi fecerunt: Huc usque jura Trebirorum. Cum Remensibus foedus et amicitiam iniere, propter quod Remenses portam construxerunt eamque Trebericam appella
Abbreviated transcription (Latin):
laborib ualde munita. s etiam na¬
turalit̾ fluminib. siluis ac montib
arduum ⁊ angustum iter p̾bentib
uix accessibilis.⁊ munitissima. mon¬
tib quoq uirano ⁊ cebenna. quoꝵ al¬
t̃ castellum suꝑpositum ad tutelam
urbis continebat. Successu deniq
temporum ꝓsꝑo ꝙ euentu belloꝵ fini¬
timis undiq gentib ⁊ urbib deuctis
iugum imposuerunt. in quib qͥnq
urbes nobilissimas in ripa reni flu¬
minis constitutas. hoc ẽ Basileam. ar¬
gentinam. Wangiam. Mogontiam. Co¬
loniam cum ppłis suis subuigauerunt
a quib ⁊ plurimum uectigal annuałr
acciꝑe.⁊ eo longe lateq dominari ceperũt
Post multos uero annos he quinq ur¬
bes libertatem ꝓpriam sͥ uendicare cu¬
pientes rebellauerunt.⁊censum debi¬
tum triginta annis continuis persol¬
uere noluerunt. s gͣndo de celo ueniẽs.
eos populabatur. Hinc rumor.⁊timor
magnus intreuit cuub iłł. putantib

Expanded text:
laboribus valde munita, sed etiam nalaboribus valde munita, sed etiam naturaliter, fluminibus, silvis ac montibus arduum et angustum iter pandentibus, vix accessibilis, et munitissima montibus quoque Jure et Cebenna, quorum alter castellum superpositum ad tutelam urbis continebat. Successu deinde temporum prosperoque eventu bellorum finitimis undique gentibus et urbibus devictis jugum imposuerunt; in quibus quinque urbes nobilissimas in ripa Reni fluminis constitutas, hoc est Basileam, Argentinam, Wangiam, Mogonciam, Coloniam, cum populis suis, subjugaverunt; a quibus et plurimum vectigal annualiter accipere et eo longe lateque dominari coepere. 6. Post multos vero annos hae quinque urbes libertatem sibi propriam vendicare cupientes, rebellaverunt, et censum debitum triginta annis continuis persolvere noluerunt. Set grando de coelo veniens rimento eas populabatur. Hinc rumor et timor magnus increvit civibus illis, putantibus
Abbreviated transcription (Latin):
ad destinata. Anxium de hac re ser¬
uum mulier incestuosa nocte diem
illam p̾cedente occultat sub lectulo
in quo ip̃a cum marito eusdem rei
habuit m̃tionem. Eia inquit marit᷑
seruus ille noster quitam suꝑbegła¬
tus est. quam deiectus ⁊ confusꝰ est.
Ego autem noui. qua arte ctto posset
sibi consulere. Tune mulier uirum ag¬
greditur. rogat sibi artem indicari pol¬
licetur fidem silentii. allicit ꝑsuadet
Postremo hoc ab eo responsum accep̃.
ẽ lapidis. paruo foramine aquedu¬
ctum irrumꝑet. sine mora cursum
suum aqua ꝑageret. Hoc auido audi¬
ꝑariis celerrime. quod doctus erat im¬
pleuit. ⁊ aqͣm secum parit̾ urbi pre¬
sentauit. Quod uͥ catholdꝰ comꝑit cla
sum seru ilis mucronis ugulum
p̃uenire. scelerate iycori funesta imp̃¬
catus. raptam eam secum ex amphi¬
teatro p̾cͥ pitauit. ⁊ et̾num loco uoca¬
bulum idẽ catholdi solarium indidit.
Erat itaq ciuitas ñ solum humanis

Expanded text:
ad destinata Anxium de hac re serad destinata Anxium de hac re servum mulier incestuosa nocte diem illam praecedente occultat sub lectulo, in quo ipsa cum marito ejusdem rei habuit mentionem. Eia, inquit maritus, servus ille noster, qui tam superbe gloriatus est, quam dejectus et confusus est! Ego autem novi, qua arte posset sibi cito consulere. Tum mulier virum aggreditur, rogat sibi artem indicari, pollicetur fidem silentii, illicit, persuadet; postremo hoc ab eo responsum accepit: distantibus  parvo foramine aquaeductum irrumperet, sine mora cursum suum aqua perageret. Hoc avido audiariis celerrime quod doctus erat inplevit, et aquam secum pariter urbi praesentavit. Quod ubi mane Catholdus comperit, clamsum servilis mucronis jugulum praevenire, sceleratae uxori funesta inprecatus, raptam eam secum ex amphiteatro praecipitavit, et aeternum loco vocabulum, id est Catholdi solarium, indidit. 5. Erat itaque civitas non solum humanis
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ amphiteatrũ construendũ. cathol¬
dus pͥnceps sorte acceꝑat. Qui dum
hesitaret qͥuomͦ illu tam longe ꝑ
tot montes ⁊ ualles circunduceret. ser¬
uus domesticus sumpta fiducia.
spondet firmissime datis sibi impen¬
sis eum se in urbem p̾sentaturũ quo¬
cumq die dñs amphiteatrũ foret ꝑ¬
fecturus. Reluctari grauit᷑ dñs ⁊ hoc
eum nequaqͣm eẽ facturũ asseuerauit.
Tandem hoc pacto finem dedere certa¬
mini ut si die constitita sernus quod
ꝓmiserat minus implesset. a dño ca¬
pͥite plecteretur. si uero effectum de¬
sepuis cum eo in adult̾io miscebatur.
Quid plura: Ceptum opus feruebat u¬
trumq seruus interim contrariis con¬
iugum studiis sumptib uiuabatur.
dum maritꝰ necem serui uitam sibi.
ebatur. Die denominata. ꝑfecta erãt
amphiteatrum ⁊ aqueductus. qui
ex in scitia artificis undiq obstrusꝰ.
cũ nulla admiteret aurarum spira¬
mina impedite aque ñ ꝑuenerunt

Expanded text:
et amphiteatrum construendum Catholet amphiteatrum construendum Catholdus princeps sorte acceperat. Qui dum hesitaret, quomodo illum tam longe per tot montes et valles circumduceret, servus domesticus sumpta fidutia spondet firmissime, sibi datis inpensis, eum se in urbem praesentaturum, quocumque die dominus amphiteatrum foret perfecturus. Reluctari graviter dominus, et hoc eum nequaquam esse facturum asseverare. Tandem hoc pacto finem dedere certamini, ut si die constituta servus quod promiserat minus inplesset, a domino capite plecteretur, si vero effectum desaepius cum eo in adulterio miscebatur. Quid plura? Coeptum opus fervebat utrimque. Servus interim contrariis conjugum studiis sumptibus juvabatur, dum maritus necem servi vitam sibi, ebatur. Die denominata perfecta erant amphiteatrum et aquaeductus; qui ex inscitia artificis undique obstrusus, cum nulla in se admitteret aurarum spiramina, inpeditae aquae non pervenere
Abbreviated transcription (Latin):
re. quem nulla uetustas labefactare nlłi
fluctus dissoluere. fecerunt quoq ꝑ
diũsa urbis loca turres firmas ⁊ altas
capitolia. palatia. templa. statuas ther¬
mas. lauachra teathra. sub terra etiã
intra urbem ⁊ extra ⁊ in om̃i sua pote¬
state. ignorantib quidãm u̾itatem in¬
credibilia. miracula multa fecere. A¬
quarum quoq habundantiam habere
cupientes ruiulum qui a modernis o¬
leuia dicit᷑. sub monte uirano intro¬
duxere. Qui diuisus in partes uix di¬
midie ciuttati ad usum sufficere po¬
tuit. Tunc ruuilum nomine ruueri¬
as miliario ab urbe sod̃o. ⁊ alt̾um ri¬
uulum qui riuora uocatur marmore
habundans influentem pͥmo suꝑ ean-¬
dem ruouoram lapides fornicib dem̃
da ducentes uniu̾se ciuitatis plate¬
as uiuentib aquis impleuere. Que
int̾dum pluuialib aquis adaucte.
cunctas platearum sordes in mosellã
uexere. Hunc autem riuulum postĩ¬
us nominatum introducendum simł

Expanded text:
re, quem nulla vetustas labefactare, nulli re, quem nulla vetustas labefactare, nulli fluctus possunt dissolvere. Fecerunt quoque per diversa urbis loca turres firmas et altas, capitolia, palatia, templa, statuas, thermas, lavacra, theatra. Sub terra etiam intra urbem et extra et in omni sua potestate ignorantibus quidem veritatem incredibilia miracula multa fecere. Aquarum quoque habundantiam habere cupientes, rivulum qui a modernis Olevia dicitur sub monte Jurano introduxere; qui divisus in partes vix mediae civitati ad usum sufficere potuit. Tunc rivulum nomine Ruoverias, miliario ab urbe secundo alterum rivulum qui Ruovora vocatur marmore habundans influentem, primo super eandem Ruovoram lapideis fornicibus, deinde da ducentes, universae civitatis plateas viventibus aquis implevere. Quae interdum pluvialibus aquis adauctae cunctas platearum sordes in Mosellam vexere. 4. Hunc autem rivulum posterius nominatum introducendum simul
Abbreviated transcription (Latin):
factis mirabilit̾ pinxere que portui
nauium ꝓximum die at nocte lumi¬
nis officium p̾buere. Fecerunt ibidem
⁊ capitolium maximum templum qͦq
idoloꝵ. in quo ñ minus qͣm centum
statuta idola gen̾alit̾ ab om̃i popło co¬
lebantur. ⁊ ꝑ ea miseri responsis de¬
monum ac uarus p̾stigiis deludeban¬
tur. fecerunt etiam in honorẽ m̃curii
qͤm d̃m suminum ⁊ int̾ dõs ⁊ homi¬
nes qiͣ mediatorem uolare arbitra¬
bantur. fornicem infinite altitudĩs
in qua ferreã imaginem mire magni¬
tudinis euisdem m̾curii uolantis ĩ
aere pendere fecerunt. cum scͥptura
hiuiuscemodi. ferreus in uacuis pen¬
det caducifer auris. Erat autem lapis
magnes unus in sũmitate. alt̾ꝙ unus
in pauim̃to fornicis uinctus cuius
naturalis uis e regione sibi ferrumas¬
ciuit. sicq ferrum ingens qͣi dubitans
in aere pependit. Non longe ab hinc
suꝑ mosellam ex magnis lapidibi fer¬
ro plumboq compactis pontem conftͣxe¬

Expanded text:
factis mirabiliter pinxere, quae portui factis mirabiliter pinxere, quae portui navium proximum nocte et die luminis officium praebuere. Fecerunt ibidem et capitolium maximum, templum quoque idolorum, in quo non minus quam 100 statuta idola generaliter ab omni populo colebantur, et per ea miseri responsis daemonum ac variis praestigiis deludebantur. Fecerunt etiam in honorem Mercurii, quem deum summum et inter deos et homines quasi mediatorem volare arbitrabantur, fornicem infinitae altitudinis, in qua ferream imaginem mirae magnitudinis ejusdem Mercurii volantis in aere pendere fecerunt, cum scriptura hujuscemodi: Ferreus in vacuis pendet caducifer auris. Erat autem lapis magnes unus in summitate alterque unus in pavimento fornicis junctus, cujus naturalis vis e regione sibi ferrum ascivit, sicque ferrum ingens quasi dubitans in aere pependit. Non longe abhinc super Mosellam ex magnis lapidibus ferro plumboque compactis pontem construxe
Abbreviated transcription (Latin):
lis. martis qui ds e belli credebat᷑. ⁊ ꝑ
hanc portam bellum gesturi ꝓficisce¬
bantur. nigͣ autem ob tͥsticiam quia de
bello fugientes ꝑ eandem tͥstes reu̾te¬
bantur. Campus ante portã longitu¬
dine ⁊ latitudine spaciosus martis uo¬
cabatur. ubt tyrones armis instrue¬
bantur. Scd̃a demide porta ad ortum
solis cum turrib speciosis ẽ edificata:
ad quam uictores de bello reũtebantur
cipiebantur. ⁊ ob hoc alba porta nomina¬
ta ẽ. Tercia porta ad plagam meridi¬
anam cum turrib firmis ⁊ altis in me¬
dio urbis constructa. eaq de causa por¬
ta media nuncupata ẽ. forum rerũ
uenalium maximum ante hanc por¬
tam constitutum habebatur. locus
etiam quo mortui ad sepeliendum ef¬
ferebantur. Quarta porta uersus occi¬
dentem constructa ẽ ad litꝰ moselle que
mira sui oꝑositate. ⁊ turrium in comꝑa¬
bili pulchritudine ceteras portas ex¬
cellebat. ⁊ ob hoc porte inclite uocabulũ
sumpsit. hanc portam stellis ex auro

Expanded text:
is; Martis, qui deus belli credebatur; et per hanc portam bellum gesturi proficiscebantur; Nigram autem ob tristitiam, quia de bello fugientes per eandem tristes revertebantur. Campus ante portam longitudine et latitudine spatiosus Martis vocabatur, ubi tyrones armis instruebantur. Secunda deinde porta ad ortum solis cum turribus speciosis est aedificata, ad quam victores de bello revertentes tlaetitia, et ob hoc Alba porta nominata . Tertia porta ad plagam meridianam cum turribus firmis et altis in medio est urbis constructa, eaque de causa porta Media nuncupata . Forum rerum venalium maximum ante hanc portam constitutum habebatur, locus etiam quo mortui ad sepeliendum efferebantur. Quarta porta versus occidentem constructa est ad litus Mosellae, quae mira sui operositate et turrium incomparabili pulchritudine ceteras portas excelluit, et ob hoc portae Inclitae vocabulum sumpsit. Hanc portam stellis ex auro