comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
non ẽẽntfuturi. attam̃ ubi decessit qua extin¬
ctum legatum ⁊ lib̾tas ẽ senatus. c̃. fore locũ¬
i pat̃ necatus sit andeseruisdicit.
fili questio habeatur. si forte incastrensi pecu¬
lio seruos habuerit: ⁊ magis ẽ questionem de
seruis fili hñdam. suppliciũq sum̃dum licer
non sit inpotestate filius. Si uir aut uxor
occisi eẽ ꝓponantur. de seruis eorum questio
habetur. quãꝗͣ neq uiri serui ꝓprie uxoris
dicant᷑: neq uxoris ꝓpͥe uiri. sed quia mixta
familia: ⁊ quia una domus ẽ. ita uindicandũ
atq in ꝓpriis seruis senatus cenfuit. S neq
uxore occisa. neq marito. de seruis soc̃i que¬
stionem hñdam senatus censuit. Marcus añt
recte dixit. ccisoꝵ appellatione eos
contineri labeo scribit. qui ꝑum aut cede
sunt int̾fecti. ut puta uigulatum. transgła¬
tum. p̃cipitatum. uł saxo. uł fuste. uł lapide ꝑ¬
cussum. uł alio aliquo telo necatum. Quod si

Expanded text:
non essent futuri, attamen ubi decessit, qua extinnon essent futuri, attamen ubi decessit, qua extinctum legatum et libertas est, senatus consulto fore locui pater necatus sit, an de seruis filii quaestio habeatur, si forte castrensi peculio seruos habuit? et magis est quaestionem de seruis filii habendam suppliciumque sumendum, licet non sit in potestate filius.Si uir aut uxor occisi esse proponantur, de seruis eorum quaestio habetur, quamquam neque uiri serui proprie uxoris dicantur neque uxoris proprie uiri: sed quia commixta familia est et una domus est, ita uindicandum atque in propriis seruis senatus censuit. Sed neque uxore occisa neque marito de seruis soceri quaestionem habendam senatus censuit: Marcellus aurecte dixit. Occisorum appellatione eos contineri Labeo scribit, qui per uim aut caedem sunt interfecti, ut puta iugulatum strangulatum praecipitatum uel saxo uel fuste uel lapide percussum uel quo alio telo necatum. Quod si
Abbreviated transcription (Latin):
lib̾tas debetur. & magis ẽ ne puniatur ob hoc
quod sub eodem tecto fuit. nisi particeps sceleris
cendum ẽ. dñi appellatione: i filius familias ceãq
lib̾i qui inpotestate sunt continentur. Senatuꝰ
c̃.enim sillanianũ non solum ad patresfamili¬
as. uerũ ad illos libos quoq ꝑtinet. quod deind̾
dum. ut etiam ad eos libos ꝑtineat: qui inpotesta¬
te non sunt. In eo qui ẽ in adoptionem datus. noi
putamus locum habe senatus. c̃. quamiuis in ad¬
optatolocum habeat. Sed nec in alũpno occiso
filiabusq occisis: questio non habebitur.
i pat̃ ab hostibus captus sit: questionem
de serus habendam: ⁊ supplicium filio occiso
Si anteꝗͣ ei seruus hr̃s existat occisus fuerit:¬
idem sceũ ait constantius defedendum hr̃de
instituto filio de his questionem habendam. ⁊
supplicium qui pure legati ułmanumissi st̃.
ante aditam hr̃ditatem filio occiso. Quanuis
enim si seruus hr̃de eo instituto existente ipsiꝰ

Expanded text:
libertas debetur: et magis est, ne puniatur ob hoc libertas debetur: et magis est, ne puniatur ob hoc quod sub eodem tecto fuit, nisi particeps sceleris cendum est. Domini appellatione et filius familias ceterique liberi, qui in potestate sunt, continentur: senatus consultum enim Silanianum non solum ad patres familias, uerum ad liberos quoque pertinet. Quid deinde dum, ut etiam ad eos liberos pertineat, qui in potestate non sunt. In eo, qui est in adoptionem datus, non putamus locum habere senatus consultum, quamuis in adoptato locum habet. Sed nec in alumno occiso lfiliaue occisis quaestio non habebitur. Si pater ab hostibus captus sit, quaestionem de seruis habendam et supplisi ante, quam ei suus heres existat, occisus fuerit.Idem Scaeuola ait constantius defendendum herede instituto filio de his quaestionem habendam et supplicium, qui pure legati uel manumissi sunt, ante aditam hereditatem filio occiso: quamuis enim, si uiueret, herede eo existente ipsius
Abbreviated transcription (Latin):
Um alit̾ nulla domus ẽẽ
tuta possit. isi ꝑicło capitis sui.
custodiam dñis tam a domesticis
quam ab extraneis prãre serui cogantur. ideo
senatus consulta introducta sunt. depublica q̃s¬
tione a familia necatoꝵ hñda. Qñi appellatio¬
ne continetur quihabet ꝓpͥetatem. ⁊ si usus f. a
lienus sit. qui si seruũ bon a fide possedit. dñi
appellatione non continebitur. nec qui usum ẜ.
solum habuerit. Seru
quod attinet ad debitoris necem ꝑ om̃ia ꝑinde
habetur. atq si pignori dattis noneẽt. serui ap¬
pellatione .⁊̃ hii continentur: qui sub conditio¬
ne legati suut. Nam medio tp̃r hr̃dis sunt. nec
quod conditio existens efficit. ut desinant ẽẽ hr̃¬
dis facit ne uideantur m̃tiri eiꝰ ẽẽ. Idemq erit
dicendum ⁊ in statu lib̾o. Sed in eo fidei cõmissa¬
ria lib̃tas pure debetur. extat rescͥptum diui piz¬
adiubentium sabiñ quo ostenditur non ẽẽ fes¬
tinandum ad torm̃tum eius cui fidĩ commissa

Expanded text:
um aliter nulla domus tuta esse possit, nisi periculo capitis sui custodiam dominis tam ab domesticis quam ab extraneis praestare serui cogantur, ideo senatus consulta introducta sunt de publica quaestione a f‹a›milia necatorum habenda. Domini appellatione continetur qui habet proprietatem, etsi usus fructus alienus sit. Qui seruum bona fide possedit, domini appellatione non continebitur, nec qui usum fructum solum habuit. Seruquod attinet ad debitoris necem, per omnia perinde habetur atque si pignori datus non esset. Serui appellatione etiam hi continentur, qui sub condicione legati sunt: nam medio tempore heredis sunt, nec quod condicio existens efficit, ut desinant esse heredis, facit ne uideantur interim eius. idemque erit dicendum in statulibero. Sed in eo, cui fideicommissa libad Iuuentium Sabinum, quo ostenditur non esse festinandum ad tormenta eius, cui fideicommissa
Abbreviated transcription (Latin):
i de phrib hr̃dibus quibꝰdã
inuitis aut ignorantib aꝑtum erit testam̃tum.
non amittunt porcionem suam qui culpa carẽt.
Si quis aliquem testari ꝓhibuerit uel

Expanded text:
i de pluribus heredibus quibusdam inuitis aut ignorantibus apertum erit testamentum, non amittunt portiones suas qui culpa carent. SI QUIS ALIQUEM TESTARI PROHIBUERIT UEL
Abbreviated transcription (Latin):
habenda questio ẽ. ut cedis mandator inueniat᷑.
Utiq aũt ipse maxime questioni dabitur. quã¬
uis ⁊ ceteri pumantur. Quãuis alias in caput
dñi serui non torqueantur: recte tamen fiet
questio. si hr̃dem accuset. siue extraneus hr̃s
siue ex suis sit. Siunus ex dñis non compa¬
reat. querendumẽ de casu eius ꝑseruos quos cõ¬
munes habuerunt. Magis enĩ de salute aut ultio¬
ne dñi non comparentis. quam incaput p̃sen¬
tis non torquebuntur. si appetitus sit. nec occisũ
dñs. nichil senatus .c. cauetur. ipse enim in fami¬
liam suam potest anim aduertere.
si pene obuoxius seruus uenisset. qnͣdoq anim¬
adũsum in eum fuisset. ut uenditor p̃cium pr̃aroe.
nec emptori inuiriam fecisse uideatur senatus.¬
i filius familias qui incastrensi peculio testa¬
tus ẽ occisus sit: omimodo id defendendum est
ut ex quib casib adfiscum patris familias bona
ꝑtinent. hiscasibus ⁊ huius peculium potius quã

Expanded text:
habenda quaestio est, ut caedis mandator inueniatur: utique autem ipse maxime quaestioni dabitur, quamuis et ceteri puniantur.Quamuis alias in caput domini serui non torqueantur, recte tamen fiet quaestio, etiamsi heredem accuse‹n›t, siue extraneus heres siue ex suis sit.Si unus ex dominis non compareat, quaerendum est de casu eius per seruos, quos communes habuerunt: magis enim de salute aut ultione domini non comparentis quam in caput praesentis torquebuntur.Si appetitus sit nec occisus dominus, nihil senatus consulto cauetur: ipse enim in familiam suam potest animaduertere 7 si poenae obnoxius seruus uenisset, quandoque animaduersum in eum esset, ut uenditor pretium praestaret, ne emptori iniuriam fecisse uideatur senatus.Si filius familias, qui in castrensi peculio testatus est, occisus sit, omnimodo id defendendum est, ut, ex quibus casibus ad fiscum patris familias bona pertinent, his casibus et huius peculium, potius quam
Abbreviated transcription (Latin):
datus filius antequã adiretur patris hr̃ditas
occisus sit ex euentii inspicietur. ut si addita fue¬
rit hr̃ditas quasi alieni fuisse uideantur. Siuͦ
irritum testatum factum fit quia ipsuis eẽnt siui¬
uerent. om̃ia ꝑinde aguntur. ac si dñs eẽt. Sub
diuo traiano constitum ẽ dehis lib̾tis quos ui-¬
uus manumiseriͥt questionem hab̾i.¬

Expanded text:
datus filius, antequam adiretur patris hereditas, occisus sit, ex euentu inspicietur, ut, si adita fuerit hereditas, quasi alieni fuisse uideantur: si uero irritum testamentum factum sit, quia ipsius essent si uiuer‹e›t, omnia perinde aguntur ac si dominus esset.Sub diuo Traiano constitutum est de his libertis, quos uiuus manumiserat, quaestionem hab
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃i ⁊ patris eiꝰ q̃ ita est. Cũ peculium seruo le¬
gatur. non ⁊̃ id ꝯceditur ut peitionẽ hãt.
pecũie. ꝗͣ se in ratione dñi impendisse diẽ. qͥ
tñ si ħ uoluntas fuit testatoris cur non possit
ꝯsequi. certe cõpensari debet.ħ qđ ĩpendit
sisset sed s. uo deb̾e. pecłio legato cedet. ⁊
pegasus uegat. id nerua. Et cũ gneus domi¬
cius filie sue pecłium d eius eẽt legosset. ⁊
annuũ d ei solitus erat dare bienmo nõ de¬
disset. S in rationib suis retulisset filie se de
ũum est: qr consonant rescͥpto.¬
on solum aũt qd̃ dño debetur. peculio
legato deducitur. S et si quidem hrẽdi
debitum fuit.
gandum sed edit̃. ⁊ agetur de peculio. cum

Expanded text:
nostri et patris eius, quod ita est: 'Cum peculium seruo lenostri et patris eius, quod ita est: 'Cum peculium seruo legatur, non etiam id conceditur, ut petitionem habeat pecuniae, quam se in rationem domini impendisse dicit'. quid tamen si haec uoluntas fuit testatoris? cur non possit consequi? certe compensari debet hoc quod impendit sisset se seruo debere, peculio legato cedPegasus negat: idem Nerua: et cum Gnaeus Domitius filiae suae peculium quod eius esset legasset, et annuum, quod ei solitus erat dare, biennio non dedisset, sed in rationibus suis rettulisset filiae se deuerum est, quia consonat rescripto.Non solum autem quod domino debetur peculio legato deducitur, sed et si quid heredi debitum fuit. gandum se dederit et agetur de peculio cum
Abbreviated transcription (Latin):
eno ũendum ne inutile legatũ sit quia quod
adicitur cͥc̃ naturã legati sit. S puto uere ad
hanc adiectionẽ non uictãe legatũ s nich ei¬
adicere: nec enĩ potest. Crescere uendicatio pe¬
culii ꝑ adiectionẽ hanc. Plane si ꝓponas legata
hr̃dem uendicantẽ uti potest. habt̃ i in solidĩ
reb uoluntatẽ: Eris alieni ñ deducendi. S et
si dñs remittẽt se seruo qđ debet. ł nicħ sibi ser¬
uum deb̾e significauit. ualet hec adiectio qr
nuda uoluntate potest seruo dñs remittere.
uoluntas testatoris. Siserui¬
i seruus ⁊ uicariꝰ eiꝰ
libi eiꝰ eẽ uissi sunt. eisq peculia sua legata siu
ũba scd̾m uoluntatẽ testatoris exaudienda tanqͣ
de duob seꝑatisq peculiis testatore locuto. ⁊¬
scd̾m ħ uicarius uicari non coĩcabitur. nͥ hȩc
mens fuit testantis. Sicnt aũt es aliemĩ
hoc ÷ qđ debet᷑ dño m̃inuit legatũ peculiũ.
S huic sentñtie adũsatur rescͥptum imꝑatoriᷤ

Expanded text:
eno, verendum, ne inutile legatum sit, quia quod adicitur contra naturam legati sit. sed puto verum hanc adiectionem non vitiare legatum, sed nihadicere: nec enim potest crescere uindicatio peculii per hanc adiectionem. plane si proponas legatarheredem uindicantem uti potest: habet enim in solidis rebus uoluntatem aeris alieni non deducendi. sed et si dominus remittere se seruo quod debet uel nihil sibi seruum debere significauerit, ualet haec adiectio, quia nuda uoluntate potest dominus seruo remittere voluntas testatoris. Si servus et vicarius eius liberi esse iussi sint eisque peculia sua legata sint, verba secundum voluntatem testatoris exaudienda, tamquam de duobus separatisque peculiis testatore locuto: c uicarius uicarii non communicabitur, nisi haec mens fuit testantis.Sicut autem aes alienum, hoc est quod debetur domino, minuit legatum peculium, sed huic sententiae aduersatur rescriptum imperatoris
Abbreviated transcription (Latin):
tionib p̃scͥptis paruit ẜuus. testatorẽ eĩ uo¬
luisse retiñe pedium intp̃tamur. uidelicet
exeo qđ expeculio eũ uisserat .c. inferre.¬
Itrũ aut̃ iddemũ pecłiũ accipimꝰ ꝙ mõ¬
ipsi id tp̃s in legato spectandum. quo dies
legaro cedit. Si uͦ extraneo. martis tp̃s sic
tam̃ ut increm̃ta ex rebus peculiaribus¬
ad eum ꝑueniant. ut puta partus ancillaꝵ
⁊ fetus pecoꝵ qđ aut̃ ex oꝑis suis uł ex alia
causa accedit. idsi alii quã ipsi legetur. pe¬

Expanded text:
cionibus praescriptis paruit seruus, testatorem uoluisse eum retinere peculium interpretamur': uidelicet ex eo, quod ex peculio eum iusserat centum inferre.Utrum autem id demum peculium accipimus, ipsi, id tempus in legato spectandum, quo dies legati cedit: si vero extraneo, mortis tempus, sic tamen, ut incremad eum perueniant, ut puta partus ancillarum vel fetus pecorum: quod autem ex operis suis vel ex alia re accedit, id, si alii quam ipsi legetur pe
Abbreviated transcription (Latin):
aulus. ł .iii. Quod seruus ⁊ legatus ⁊ lib
leẽ ussus ẽ. fit. fauor libtatis p̃ualet. Sin aũt ⁊ in
postĩorem scͥptã legatus ẽ. ⁊ euidens ademptio
libtatis ostendit᷑. legarũ ꝓpt̃ defuncti uoluntatẽ
p̃ualebit. Seruo alieno hr̃e instituto. post mortem
dñi eius cui acqͥsita ẽ hr̃ditas. ilib̾tatẽ fidĩ com¬
missariam dari posse constat.
tis ita legau̾it. stichũ. aut decẽ hr̃d̃ s dato: non
potest alt̃ hr̃dum qñq alt̾ partẽ stichi dare.
s necẽẽ erit utrũq aut stichũ totũ. aut .x. sol
d̾.ł.. Si utio aut seio utrihr̃s uellet. uere.¬
Ilegatũ relictum ẽ hr̃s altĩ dando: ab utroq lib̾at᷑
Sineu tͥdat. utq piñ petẽ potest: atq si ipsi soli
legatũ foret. Nam ut stipłando duo rei constitui
possunt: ita ⁊ testam̃to potest id fieri.
Iarcellus .l.S¬
i quis ttio .x. legaũit:⁊
rogaũit eũ ut ea restituat meuio. meuꝰq fũit
mortuus: titii cõmͦcedit. ñ hr̃dis. nͥ dũ taxat:

Expanded text:
um. Si idem seruus et legatus et liber esse iussus sit, fauor libertatis praeualet: sin autem et in posteriore scriptura legatus est et euidens ademptio libertatis ostenditur, legatum propter defuncti uoluntatem praeualebit. Seruo alieno herede instituto post mortem domini eius cui adquisita hereditas et libertatem fideicommissariam dari posse constat. tis ita legauerit: 'Stichum aut decem heredes danto', non potest alter heredum quinque, alter partem Stichi dare, sed netorum. Si Titio aut Seio, utri heres uellet, legatum relictum est, heres alteri dando ab utroque liberatur: si neutri dat, uterque perinde petere potest atque si ipsi soli legatum foret: nam ut stipulando duo rei constitui possunt, ita et testamento potest id fieri. 17 Marcellus li quis Titio decem legauerit et rogauerit, ut ea restituat Maeuio, Maeuiusque fuerit mortuus, Titii commodo cedit, non heredis, nisi dumtaxat
Abbreviated transcription (Latin):
Inis legatis non fit. soluendo tñ hr̃ditas sit. hr̃s¬
i pecunia legata in bo¬
pecuniã legatã dare compellit᷑. siue de suo siue
ex uenditione reꝵ hr̃ditariũ. siue und uolũit.
Quod ita legatũ ẽ. hr̃s cũ moriet᷑ lutio titio dato
decẽ: cũ incerta die legaium ẽ ad hr̃des legataris
ñ ꝑtinet: siuiuo hr̃de decesserit.
op̃.ł.u. ¶ Iui dios reos eiꝰ đ pecunie ht̃. a¬
tium atq meiũ ita legauit. qd mͥ titius debet. me¬
uio hr̃s m̃s dato. qđ meuius debet. seio dato hi
uerb̾ onerat hr̃dem: cũ acc̃ones suas hr̃s meuio
p̃stiãt adũsus stitiũ uidet᷑ meuiꝰ facto eiꝰ libatus¬

Expanded text:
s non sit, soluendo tamen hereditas sit, heres pecuniam legatam dare compellitur siue de suo siue ex uenditione rerum hereditariarum siue unde uoluerit. Quod ita legatum est: 'heres cum morietur Lucio Titio dato decem', cum incerta die legatum est, ad heredes legatarii non pertinet, si uiuo herede decesserit.o. Qui duos reos eiusdem pecuniae habet Titium atque Maeuium, ita legauit: 'quod mihi Titius debet, maeuio heres meus dato. quod Maeuius debet, Seio dato'. his uerbis onerat heredem: nam cum actiones suas heres Maeuio praestiterit aduersus Titium, uidetur Maeuius facto ei
Abbreviated transcription (Latin):
cũ dubia sit etus ex testam̃to lib̾tas. legatũ sine
lib̾tate acciꝑe posse lab̾o ait. quia seruus aꝰeẽt.
S si hr̃s eand conditionẽ legato inseruit. que.
recte sine lib̾tate ei ab hr̃de legari posse constiat.
qr suꝑuacuũ sit ei lib̾tatẽ dare. ꝗͣ ex testam̃to hr̃dis
capturꝰ ñ sit. s ex testatoris ht̃.
ulit dare eo die quo testam̃tũ meũ recitatũ erit
dicat. Si ñdix̃it hr̃s pãphilũ anstichũ dare
malit. ꝑm̃ obligatũ eũ ẽẽ puto. ac si stichũ aut
pãphilum dare dãpnatus eẽt: utrũ legariꝰ eligit᷑.
Si dix̃it sestichũ dare uelle: stitio mortuo lib̾arieũ.
Si ante diẽ legati cedentẽ. alt̾ mortiuis fu̾it: alt̃ qui
suꝑerit in obligatione manebit. Cũ aũt semel di

Expanded text:
tas, legatum sine libertate accipere posse Labeo ait, quia servus eius esset: sed si heres eandem condicionem legato inserat, quae recte sine libertate ei ab herede legari posse constitit, quia superuacuum sit ei libertatem dare, quam ex testamento heredis capturus non sit, sed ex testatoris habetlit dare, eo die, quo testamentum meum recitatum erit, dicat.' si non dixerit heres, Pamphilum an Stichum dare malit, perinde obligatum eum esse puto, ac si Stichum aut Pamphilum dare damnatus esset, utrum legatarius elegerit. si dixerit se Stichum dare uelle, Sticho mortuo liberari eum: si ante diem legati cedentem alter mortuus fuerit, alter qui supererit in obl
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ sine utͥus manifesta calũpnia uideat᷑. ei potuiꝰ.
soluendũ. cui pͥmum legatum ẽ. Ei cu
tam partẽ hr̃ditatis legauͦ diuus atrianus rescͥ¬
psit. ut neq p̃cia manumissoꝵ. neq fimeris
tur. bonoꝵ mõꝵ que sunt cũ moriardo. ⁊ man-¬
umissoꝵ p̃cia e medio deducenda sunt.
si quidẽ ei poit testam̃tũ factũ adiectũ ẽ. id quoq
legato cedit ĩ illa ũba adiecta non sunt. Iui m̃s
erit. si modo testator eam partẽ non seꝑatim pꝰ¬
sedit: s uniũsitati pͥoris fundi adiunxit.

Expanded text:
us manifesta calumnia uideatur, ei potius soluendum, cui primum legatum est. Si cui certam partem hereditatis legauero, diuus Hadrianus rescripsit, ut neque pretia manumissorum neque funeris tur: 'bonorum meorum, quae sunt cum moriar', dos et manumissorum pretia e medio deducenda sunt. si quid ei post testamentum factum adiectum est, id quoque legato cedit, etiamsi illa uerba adiecta non sint 'qui meus erit', si modo testator eam partem non separatim possedit, sed uniuersitati prioris fundi adiunxit.
Abbreviated transcription (Latin):
oii.Si titio ⁊ei qui caꝑe ñpotest decẽ
legata sĩt. q̃ aduob hr̃des dare dãpnant᷑: i unus
reducendo eo. & si ꝗdem uiuo testatore fuget᷑.
expensis legotarii reducit᷑: si post mortẽ sũptib¬
s ita leget᷑. sempnio .x. aut si hr̃dis.
noluĩt om̃em stichũ lego. hoc casu duo legata
sunt. s uno contñtus eẽ debet. Si quis
legaũĩt ex illo dolio amphoras decẽ. ⁊ si ñ decẽ
s pauciores iueniri posfunt ñ extinguitur
legatum. S hoc tm̃mͦ accipit᷑. qđ inuenit᷑. Si
int̾̃ duos dubitet᷑ de eod legato. cui potius dari
oportet. ut puta si titio relictũ ẽ. ⁊ duo eiꝰdem no¬
minis amici testatoris ueniat ⁊ legatũ petant.
⁊ hr̃s solũe ꝑatus sit. deiñ ãbo defende hr̃dem
ꝑati sint. elig̃e deb̾e hr̃dem cui soluat ac ab eo

Expanded text:
i qui capere non potest decem legata sint, quia duobus heres dare damnatur et unus reducendo eo: sed si quidem uiuo testatore fugerit, expensis legatarii reducitur, si post mortem sumptib ita legetur: 'Sempronio decem aut, si noluerit, hominem Stichum lego', hoc casu duo legata sunt, sed uni contentus esse debet. Si quis legauerit ex illo dolio amphoras decem, etsi non decem, sed pauciores inueniri possint, non exstinguitur legatum, sed hoc tantummodo accipit, quod inuenitur. Si inter duos dubitetur de eodem legato, cui potius dari oportet, ut puta si Titio relictum est et duo eiusdem nominis amici testatoris ueniant et legatum petant et heres soluere paratus sit, deinde ambo defendere heredem parati sint, eligere d
Abbreviated transcription (Latin):
d̾. ł.iii.Puta leget᷑ hr̃s dare dãnas esto. si iri¬
capitoliũ non ascendit utile legatũ ẽ quãius in po¬
partem nolle ueruis est.
diare. alt̾um uͦ amplecti posse: respondit᷑. Sed siunũ
ex legatis onus ht̃. ⁊ ħrepellat᷑: ñ idem dicendũ ẽ.
Pone eũ cui decẽ. ⁊ stichus legatus ẽ rogatũ seruũ
manumitt̃e. si falcidia locũ ht̃. ex decẽ utusq lega¬
ti qͣrta deducit᷑. Grepudiato seruo ñ euitabitur
onus deductioĩs. s legatarius ex pecunia duas
quartas relinquet.

Expanded text:
 Si ita legetur: "heres dare damnas esto, si iCapitolium non ascenderit", utile legatum est, quamvis in popartem nolle verius est. diare, alterum vero amplecti posse respondetur. Sed si unum ex legatis onus habet, et hoc repellatur, non idem dicendum est: pone eum, cui decem et Stichus legatus est, rogatum servum manumittere: si Falcidia locum habet, ex decem utriusque legati quarta deducetur. igitur repudiato servo non evitabitur onus deductionis, sed legatarius ex pecunia duas quartas relinquet.
Abbreviated transcription (Latin):
conferri legatũ ułuti conditio potest. Iuid
enĩ int̃ est. si citius incapitoliũ ascendit mͥ le¬
getur. an si uolũit. Sed ⁊ cur ita legatũ sit pu¬
pillo siue pupille arbitͥo tuttꝵ. neq conditio
in ẽ legato neq mora cum placeat intestam̃¬
tis. legatũ inalt̾uis arbitriũ alt̾ius collatum:¬

Expanded text:
conferri legatum ueluti condicio potest: quid enim interest, 'si Titius in Capitolium ascenderit' mihi legetur an 'si uoluerit'? Sed cum ita legatum sit pupillo siue pupillae 'arbitrio tutorum', neque condicto inest legato neque mora, cum placeat in testamentis legatum in alt
Abbreviated transcription (Latin):
i hr̃s partẽ bonoꝵ uł etiã
unũsa bonã delata ad fiscũ dicent. cons¬
taret aũt de fidĩ cõmisso decretũ est. ut peti¬
tori cauenti euicta hr̃ditate restitiui solu̾et᷑.¬
usus fructus alii legari. tunc de eo restitu¬
endo non hr̃di sed titio caũi debeat. Int̃¬
dum ⁊ si ab hr̃de legetur usus fructus. titi¬
o cauendũ est. Uluti si detracto usu fructu
ꝓpͥetas ei legetur. usus fructus seio. Qđ enim
attinebit ħ casu hr̃di caũi id quẽ emolum̃¬
tum int̾ credñtis usus fructus non sit spec¬
tandũ : U̾um siusu fructu seio legato ꝓpͥe¬
tas titio ita legetur. ut cũ ad seiũ ꝑtiñe desi¬
erit hãt ꝓpͥetatẽ. tunc hrdi caũi oportebit
a fructuario. ab hr̃de aũt titio quia non sit
certũ. usu fructu int̾cepto ad tinum propͥe¬
tatem reũsuram.

Expanded text:
i heres partem bonorum uel etiam uniuersa bona delata ad fiscum diceret, constaret autem de fideicommisso, decretum est, ut petitori cauenti 'euicta hereditate restitu‹tusus fructus alii legari, tunc de eo restituendo non heredi, sed Titio caueri debeat. interdum et si ab herede legetur usus fructus, Titio cauendum est: ueluti si detracto usu fructu proprietas ei legetur, usus fructus Seio: quid enim attinebit hoc casu heredi caueri, ad quem emolumentum intercidentis usus fructus non sit spectandum? uerum si usu fructu Seio legato proprietas Titio ita legetur, ut, cum ad Seium pertinere desierit, habeat proprietatem, tunc heredi caueri oportebit a fructuario, ab herede autem Titio, quia non sit certum usu fructu intercepto ad Titium proprietatem reuersuram.
Abbreviated transcription (Latin):
gradibus submotus ẽ. Sed int̃ duos gradus
cuit duos gradus ex hr̃dationem uale. mau¬
ricus recte putat. uluti pͥmus heres esto ex
se misse. Si pͥmus heres erit non. Seds ex
se misse hr̃s esto. tercus ex alio semisse hr̃s
esto filius ex hr̃s esto. si tercuis non hr̃s erit qrͣ¬
tum hr̃s esto. Nam abutroq gradu sũmotu̾:
i ita testatus ẽ paterfamilias ut apͥmo ꝗdđ
gradu filium p̃teriret. a scdo solo exhr̃daret.¬
pͥmo gradu testam̃tr̃ ab eo gradu ȩxordiũ cape¬

Expanded text:
gradibus summotus est. Inter duos autem gradus gradibus summotus est. Inter duos autem gradus cuit duos gradus, exheredationem ualere Mauricianus recte putat, ueluti: 'Primus heres esto ex semisse. si Primus heres non erit, Secundus ex semisse heres esto. Tertius ex alio semisse heres esto. filius exheres esto. si Tertius heres non erit, Quartus heres esto': nam ab utroque gradu summotus est. Si ita testatus sit pater familias, ut a primo quidem gradu filium praeteriret, a secundo solo exheredaret,primo gradu testam
Abbreviated transcription (Latin):
eglarum. Nominatim ex hr̃datus
filius ita uidetur. filius meus exheres esto. ⁊ sic
nec nom̃ eius exp̃ssum fit. ⁊ si modo unicus sit.
Nam i si plures sint fili. benigna in t̾p̃tatione
potius a plerisq respondetur nullum exhereda
natum dixerit. recte exheredat. ⁊ si cum con¬
uicio dixerit non nominandis. uł non filius
m̃s. latro. gͣdiator: magis : ut ipse rede ex here¬
datus sit. ⁊ si exadultio natum dixerit. Pure
aũt filiũ exheredari uił putat. cuiꝰ sentñtia
utimur ilius int̃ medias quoq here¬
dum. institutiones recte exheredatur ierit
a toto gradi sũmotus. nisi forte abunuis ꝑsoa
eũ testator exheredauerit. Nam si hoc fec̃it
uiciosa erit exhr̃datio. quẽ admodum si ita
eũ exhr̃dauerit. quisquis mͥ heres erit. si filiꝰ
exheres esto. Nam ut uit scripit huiusmodi
exheredatio uiciosa ẽ: qm̃ post additã heredi¬
tatem uoluit eũ submotũ. qđ est impossibi le.
Ante hr̃dis institutionẽ exheredatus. ab oĩb

Expanded text:
egularum. Nominatim exheredatus filius et ita uidetur 'filius meus exheres esto', si nec nomen eius expressum sit, si modo unicus sit: nam si plures sunt filii, benigna interpretatione potius a plerisque respondetur nullum exheredatnatum dixit, recte exheredat: et si cum conuicio dixerit 'non nominandus' uel 'non filius meus', 'latro', 'gladiator', magis est, ut recte exheredatus sit, et si ex adultero natum dixerit. Pure autem filium exheredari Iulianus putat, qua sententia utimur. Filius inter medias quoque heredum institutiones recte exheredatur et erit a toto gradu summotus, nisi forte ab unius persona eum testator exheredauerit: nam si hoc fecit, uitiosa erit exheredatio. quemadmodum si ita eum exheredauerit 'quisquis ‹heres› mihi erit, filius exheres esto': nam, ut Iulianus scribit, huiusmodi exheredatio uitiosa est, quoniam post aditam hereditatem uoluit eum summotum, quod est inpossibile. Ante heredis institutionem exheredatus ab omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
x cassio. I deoq qui postu¬
mnum hr̃dem instituit. si post euis testam̃tũ
factum mutauit matrimonium: is institutũ
uidetur. qui exposteriore matrimonio natꝰ ẽ.¬
lp̃. libro.iii. ad sab. S ed est quesitum
an is qui generare facile non possit. postumũ
hr̃dem facere possit. ⁊ seribit cassiuis ⁊ iabole¬
nus posse. Nam ⁊ uxorem ducere ⁊ adoptare
potest. Epadonem quoq posse postumũ
hr̃dem serib̾e. ⁊ labeo ⁊ cassus scribunt. qm̃
nec &tas. nec sterilitas ei rei impedim̃to ẽ S¬
i si castratus sit. uił ꝓculi opinonẽ secutus
non putat hr̃dem postumũ posse instituere.
Quo iuire utimur. Permafroditus maxi¬
me si meo uirilia p̃ualebunt. postumũ here¬
dem instituere poterit.

Expanded text:
x Cassio. ideoque qui postumum heredem instituit si post testamentum factum mutauit matrimonium, is institutus uidetur, qui ex posteriore matrimonio natus e libro tertio ad Sabinum. Sed est quaesitum, an is, qui generare facile non possit, postumum heredem facere possit, et scribit Cassius et Iauolenus posse: nam et uxorem ducere et a‹d›optare potest: spadonem quoque posse postumum heredem scribere et Labeo et Cassius scribunt: quoniam nec aetas nec sterilitas ei rei impedimento est. Sed si castratus sit, Iulianus Proculi opinionem secutus non putat postumum heredem posse instituere, quo iure utimur. Hermaphroditus plane, si in eo uirilia praeualebunt, postumum heredem instituere poterit.
Abbreviated transcription (Latin):
dentius apparet continuationem dominii
eoꝵ ꝓducere. ut nulla udeatur hr̃ditas
fuisse. quasi olim hi dñi eẽnt. qui ĩ uiuo
patre quodãmodo dñi existimantur. Unde
ũ filius familias appellatur. sicut pater. fa.
sola nota hac adiecta ꝑ quam distinguitur
genitr ab eo qui genitus sit Itaq pꝰ mortẽ
magis lib̾am amministrationem conseqũ¬
tur. ac ercausa licet. non sint illi hr̃des insti¬
tuti tñ dñi sunt. nec obstat. quod licet eos
natum rumꝑe testam̃tum. natum accipe.⁊
si exsecto uentre editus sit. Nam ⁊ hicrum¬
pit testam̃tum. s. nascatur inpotestate. ⁊d

Expanded text:
redibus evidentius apparet continuationem dominii redibus evidentius apparet continuationem dominii eo rem perducere, ut nulla videatur hereditas fuisse, quasi olim hi domini essent, qui etiam vivo patre quodammodo domini existimantur. unde etiam filius familias appellatur sicut pater familias, sola nota hac adiecta, per quam distinguitur genitor ab eo qui genitus sit. itaque post mortem m bonorum administrationem consequuntur. hac ex causa licet non sint heredes instituti, domini sunt: nec obstat, quod licet eos natum rumpere testamentum, natum accipe et si exsecto uentre editus sit: nam et hic rumpit testamentum, scilicet
Abbreviated transcription (Latin):
est si in hostium potestate filius sit i decesser¬
it in eodem stani. Rumpit eium his casib
nepos testam̃tum. quod moriente auo filius
pependit. non abscisum ut suꝑiore casu fue¬
rit. Sed ⁊ si hr̃s institutus omiserit hr̃ditatẽ
erit legitimus heres. qm̃ hec uerba si in testa¬
mãtu moritur ad id tẽpus referuntur. quo te¬
stam̃tum destituitur: non quo moritur.
Sed ⁊ si ex ea quam nefas sit ducere post¬
modum hr̃dem instituero. non putat rũpi
testam̃tum pomponius. Sed̾ ꝑ adoptionem
sororem factam habeam possũ postumum
ex ea heredem nnstituere. quia adoptione
nondum natus ẽ ita hr̃s instituitur siue me¬
uiuo siue mortuo natus fuerit heres esto au
ĩ pure ne utrus tẽporis habita m̃tio ẽ. Si alt̃¬
ut̃ casus omissus fuerit. eo casu quo omissus
sit natus rumpit. testam̃tum. Quia hic filiũ
nec conditione quidem scriptus hr̃s intelli¬
gitur qui in hunc casum nascitur qui ñ est

Expanded text:
est, si in hostium potestate filius sit et decesserest, si in hostium potestate filius sit et decesserit in eodem statu: rumpit enim his casibus nepos testamentum, quod moriente auo fili ius pependerit, non abscisum ut superiore casu fuerit. sed et si heres institutus omiserit hereditatem, erit legitimus heres, quoniam haec uerba 'si intestato moritur' ad id tempus referuntur, quo testamentum destituitur, non quo moritur. Sed si ex ea, quam nefas sit ducere, postumum heredem instituero, non putat rumpi testamentum Pomponius. Sed si per adoptionem sororem factam habeam, potero pex ea heredem instituere, quia adoptione nondum natus est ita heres instituitur: "sive vivo me sive mortuo natus fuerit, heres esto", aut etiam pure neutrius temporis habita mentione. si alteruter casus omissus fuerit, eo casu qui omsit natus rumpit testamentum, quia hic filius nec sub condicione quidem scriptus heres intellegitur, qui in hunc casum nascitur, qui
Abbreviated transcription (Latin):
to. filium exhr̃ dauero. a scd̾o aũt substitu¬
to. non exhr̃dauero. ⁊ dum pendet an pͥor
aditurus sit filius decesserie. scd̃m sententi¬
am qua utimur non erit. si scd̾s hr̃s quasi
ab micio mutilit̾ institutus cũ ab eo filius ex-¬
hr̃datus nonsit. S et si in postumo filio idẽ
accidit. ut natiis uiuo patre a quo exhr̃datus
sit moriatur eadem dicenda erunt de subs
rumpitur. quod natura magis in hominem
generandũ.⁊ consuetudo spectanda ẽ quã
tpr̃ale uicium aut ualitudo ꝓpter quam ab¬
dicatur homo a generandi facultate.
ed ⁊ si ex ea que alii nupta sit postumũ
quis hr̃dem instituerit. ipso uire non ualet.
qłia t᷑p is sit institutio.
i filium exhr̃dauero. nepotemq ex eo
p̃teriero. ⁊ alium hr̃dem instituero. ⁊ suꝑui¬
xerit filius post mortem meam. licet ante
additam hr̃ditatem decesserit. non tamen
nepotem rupturũ testam̃tum. uilianus.⁊
pomponius. ⁊ marcellus aiunt. Diũsumq

Expanded text:
to filium exheredauero, a Secundo autto non exheredauero et, dum pendet, an prior aditurus si‹t›, filius decesserit, secundum sententiam qua utimur non erit Secundus heres, quasi ab initio inutiliter institutus, cum ab eo filius exheredatus non sit. acciderit, ut natus vivo patre a quo exheredatus sit moriatur, eadem dicenda erunt de substrumpitur, quod natura magis in homine generandi et consuetudo spectanda est quam temporale vitium aut valetudo, propter quam abducatur homo a generandi facultate. Sed si ex ea, quae alii nupta sit, postumum quis heredem instituerit, ipso iure non valet, quod turpis sit institutio. Si filium exheredavero nepotemque ex eo praeteriero et alium heredem instituero et supervixerit filius post mortem meam, licet ante aditam hereditatem decesserit, non tamen nepotem rupturum testamentum Iulianus et Pomponius et Marcellus aiunt. diuersumque
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ . ł.xui. ad sab. Patris ⁊ filii testam̃tum ꝓ
imo habetur. etiam̃ iniuire p̃toris. Nam ut
eẽ patris signatas. ⁊ si p̃signate sint filii. et
uII..signa patris sufficiunt. Sed si pat̃ sibi
ꝑscͥpturam filio ꝑnuncupationem ł contra
si filius m̃s intra decim̾um annum decesserit.
seuis hr̃s esto. deuide hic ante .xiiii. post.x.¬
decesserit: magis ẽ ut non possit bonoꝵ pos¬
sessionem substitutus petere. Non enm uide¬
tur in hunc casum substitutus

Expanded text:
 decimo ad Sabinum. Patris et filii testamentum pro uno habetur etiam in iure praetorio: nam, utesse patris signatas, etsi resignatae sint filii, et septem signa patri‹s› sufficiunt. Si pater sibi per scripturam, filio per nuncupationem uel contra 'si filius meus intra decimum annum decesserit, Seius heres esto', deinde hic ante quartum decesserit, magis est, ut non possit bonorum possessionem substitutus petere: non enim uidetur in hunc casum substitutus
Abbreviated transcription (Latin):
Ubstituti libis ̃ potest
qui post mortem eius natus fuerit cui substitu
nis substtutus sit inpubi cum lib̾tate si ꝗdẽ
apatre familias fuisset recẽptus: erit in pubi
patre neq apupillo fuerit redemptus. equĩ¬
tatis ratio suggeritut ipse p̃cium partis siue
i titiofuerit legatus seruus posse eum inpu¬
bi substittu cum libtate. quẽ admodum institiu

Expanded text:
ubstitui liberis is etiam potest, qui post mortem eius natus fuerit, cui substitunis substitutus sit impuberi cum libertate, si quidem a patre familias fuisset redemptus, erit impuberipatre neque a pupillo fuerit redemptus, aequitatis ratio suggerit, ut ipse pretium partis suae nsequi. Si Titio fuerit legatus seruus, posse eum impuberi substitui cum libertate, quemadmodum institui
Abbreviated transcription (Latin):
substitutus uire cõmuni capiet. posteam autem
xtatem ex pͥuilegio militum patris dũtaxat
cum fructib muentis in hr̃ditate.
iquis eum quem
Intestam̃to suo legauit rursus a substituto fili
lib̾um eẽ uisserit lib erit. quasi legato empto.
Nam im legato inhis testam̃tis nouissima scͥp¬
tura erit spectanda sicut in eodem testam̃to
i suo testam̃to ꝑfecto alia rursus hora
p̾ater filio testam̃tum feci̾t. adhibitis legitmĩ
testibus. nichilominus id ualebit:⁊ tam̃ patris
testam̃tum ratum manebit. Nam isi ⁊ sibi et
filio pater testam̃tum fecisset: deinde sibi tanũ
utrũq suꝑuis rumꝑetur. Qd ed si scd̾m testa¬
intum ita fec̾it pater ut sibi hr̃dem instituat. si
uiuo se filius decedat. potest dici non rumpi
p̃teritus sit.

Expanded text:
substitutus iure communi capiet, post eam autem aetatem ex privilegio militum patris dumtaxat cum fructibus inventis in hereditate.Si quis eum, quem testamento suo legauit, rursus a substituto filii liberum esse iusserit, liber erit quasi legato adempto: nam et in legato in his testamentis nouissima scriptura erit spectanda, sicut in eodem testamentoSi suo testamento perfecto alia rursus hora pater filio testamentum fecerit adhibitis legitimis testibus, nihilo minus id ualebit et tamen patris testamentum ratum manebit. nam et si sibi et filio pater testamentum fecisset, deinde sibi tantum, utrumque superius rumpetur. sed si secundum testamentum ita fecerit pater, ut sibi heredem instituat, si uiuo se filius decedat, potest dici non rumpi praeteritus sit.
Abbreviated transcription (Latin):
auunculus cognatꝰ ÷ agnatꝰ ñ ẽ. qͣ dui sp̃es est
suũ hr̃dẽ aliꝗͣ defuucto exist̾e. tãdui ꝯsangui¬
neis locus ñ ÷ puta si defuncti uxor p̃gnans
patͣs ł pꝰ captiuitatẽ sine deportationẽ. s ⁊ hi
qui tp̃e quo capitabat᷑ ł deportabat᷑ pat̾ in po

Expanded text:
auunculus, cognatus est, adgnatus non est.Quamdiu spes est suum heredem aliquem defuncto existere, tamdiu consanguineis locus non est: puta si defuncti uxor praegnaspatris uel post captiuitatem siue deportationem, sed et hi, qui tempore, quo capiebatur uel deportabatur pa
Abbreviated transcription (Latin):
cia necdũ tm̃ aduexisset. rescͥptũ ẽ ad mulierem
purpuram ꝑtinere.
appellatione n cirogͣphi uti nos ip̃is actionib
palã est. cũ uenditis cirogͣphis intelligimu̾ no¬
m̃ uenisse. Quin ̃ si nom̃ ꝗs legaũit id qđ in
actioĩb ẽ legatũ intelligitur
dẽnt᷑: ꝗdã agebant agnũ dũtaxat sex m̃siũ ẽe.
s ũius ẽ eos legatos eẽ ꝗ minores anicuł eẽnt.

Expanded text:
cia necdum tamen aduexisset, rescriptum est ad mulierem purpuras pertinere.appellatione enim chirographi uti nos pro ipsis actionibus palam est, cum venditis chirographis intellegimus nomen venisse. quin etiam si nomen quis legaverit, id quod in actionibus est legatum intellegitur.derentur, quidam aiebant agnum dumtaxat sex mensum esse: sed verius est eos legatos esse, qui minore
Abbreviated transcription (Latin):
egat arbores ñdũ ꝯcisas nͥ que minutatĩ
ꝯcidunt᷑. uidi eas legatas. cui ligna legata sunt.
Ego aũt arbitror ħ qͦ ligni appellatione ꝯtim̃ qđ
nondũ. inmutatĩ fuit ꝯcisum suã ꝯcidendum fuit
destinatũ: ꝓiñ si siluã huic rei habebat desimatã:
silua ꝗdẽ ñcedet. deiecte aũt arbores lignorum
appellatione ꝯtinebunt᷑: nͥ aliud testator sensit.
lignis aũt legatis q̃ cõbitrendũ cã ꝑatũ est. ꝯtinet᷑.
siue adbalnei calefactionẽ. siue dietaꝵ hẏpocau¬
ligni appellatione ꝯtiñi. S siuoluntas ñ refra¬

Expanded text:
egat arbores nondum concisas, nisi quae minutatim conciduntur, uideri ei legatas, cui ligna legata sunt. ego autem arbitror hoc quoque ligni appellatione contineri, quod nondum minutatim fuit concisum, si iam concidendo fuit destinatum. proinde si siluam huic rei habebat destinatam, silua quidem non cedet, deiectae autem arbores lignorum appellatione continebuntur, nisi aliud testator sensit. Lignis autem legatis quod comburendi causa paratum est continetur, siue ad balnei calefactionem siue diaetarum hypocauligni appellatione contineri: sed si uoluntas non refra
Abbreviated transcription (Latin):
ẜ uis exceptis negõciatorib lab̾o scͥpsit. eos
legato exceptos uidi ꝗ p̃positi eẽnt negoci.
exercendi cã. łutiꝗ ad em̃tũ locandũ ꝯduc̃n¬
dũ p̃positi eẽnt. Cubicularios aũt obsenatõẽ
uł eos ꝗ piscatõib p̃positi s̃: ñ uidi negociato¬
rȩs appellatione ꝯtim̃i. & puto u̾am ẽẽ laboniꝰ
sentñtiã. si ex offõ ꝗs araificiũ tͣnfierit quidã
recte putant legatũ extingui: qr offõ artifici
mutat᷑. Non id e ꝯtͣrio cũ lecticarius cocus
pꝰea factus ẽ si unus seruus plura araificia
sciat. ⁊ alii coci legati fuer̃ ali rectores.
alii lecticarii ei cedẽ seruũ dicendũ ẽ cuilega¬
ti sunt in qͦ artificio pleꝵq u̾sabat᷑. mat̾ci¬
bꝰ legatis celsus scͥpsit. easq duos tm̃ m̃ses apd̃
magistrũ fuer̃ legato ñ cede. ali. ⁊ asced̾e ñ uecẽ¬
sesit. nullã cedẽ cũ õs adhuc disce̾ possint. ⁊ õe

Expanded text:
ruis exceptis negotiatoribus Labeo scripsit eos legato exceptos uideri, qui praepositi essent negotii exercendi causa, ueluti qui ad emendum locandum conducendum praepositi essent: cubicularios autem uel obsonatores uel eos, qui piscatoribus praepositi sunt, non uideri negotiationis appellatione contineri: et puto ueram esse Labeonis sententiam. Si ex officio quis ad artificium transierit, quidam recte putant legatum exstingui, quia officium artificio mutatur: non idem e contrario cum lecticarius cocus postea factus est. Si unus seruus plura artificia sciat et alii coci legati fuerunt, alii textores, alii lecticarii, ei cedere seruum dicendum est, cui legati sunt in quo artificio plerumque uersabatur. Ornatricibus legatis Celsus scribsit eas, quae duos tantum menses apud magistrum fuerunt, legato non cedere, alii et has cedere, ne necesse sit
Abbreviated transcription (Latin):
uba q̃ addici solent. It̃ dare dãnas esto. ⁊ adꝯ
ditiones ⁊ ad dies legatoꝵ easdẽ repetendas¬
rio mortis tp̃r. in ea area in qua instrum̃ta
⁊ cautiones debitoꝵ erant. pecunia nũata
inuenta ẽ. Plerisq uidebat᷑ uix su simile ẽẽ
ut testator de pecuĩa num̾ata sensisset. Ego aũ
illud dignũ anĩadũsione estimabã eũ quis
lealendaiũ pr̃ari alicui uoluit utrũ nedum¬
taxat debitoꝵ pr̃are uoluisse intelligendũ ẽ
an uͦ ⁊̃ pecuniã si qͣ ab his exacta eid̃ t̃m bea¬
lendaĩo destinata fuĩt.⁊ mag̃ puto q̃ ad modũ
si ȩxacte pecunie ⁊ rursus collocate eẽnt. ꝑmu¬
tatione noĩũ ñ ꝑm̃et uł minueret fidĩ ꝯmissũ.
Ita ip̃e qͦ pecunie si adhuc balendaĩo iđ noĩ¬

Expanded text:
rba quae adici solent 'item dare damnas esto' et ad condiciones et ad dies legatorum easdem repetendasrio: mortis tempore in ea arca, in qua instrumenta et cautiones debitorum erant, pecunia numerata inuenta est. plerisque uidebatur uix uerosimile esse, ut testator de pecunia numerata sensisset. ego autem illud dignum animaduersione existimabam, cum quis kalendarium praestari alicui uoluerit, utrumnetaxat debitorum praestari uoluisse intellegendus est an uero etiam pecuniam, si qua ab his exacta, eidem tamen kalendario destinata fuerit. et magis puto, quemadmodum, si exactae pecuniae et rursus collocatae essent, permutatio nominum non peremeret uel minueret fideicommissum, ita ipsae quoque pecuniae, si adhuc kalendario, i
Abbreviated transcription (Latin):
qͣ colendi ꝑatũ eẽt asinil machinaĩũ legatum
uidĩ. It̃ oues q̃stercoe andi fundi cã parent᷑. Itẽ
ophilionẽ si eius gñis oues curaret.
quesitũ ẽ an iquẽ pꝰea ex his ostiaiũ fecisset lega
s ad alium usum tͣnsductum eẽt.
Et .t. Qi duos multos habebat italegaũ.
multos duos qui mĩ erunt cũ moriar seio¬
hr̃s esto. Id ullos mulos s duas mulas reliq̃¬

Expanded text:
quam colendi paratum esse: asinum machinarium legatum quam colendi paratum esse: asinum machinarium legatum uideri: item oues, quae stercorandi fundi causa pararentur: item opilionem, si eius generis oues curaret.et is, quem postea ex his ostiarium fecisset, legased ad alium usum transductum esse.. Qui duos mulos habebat ita legauit: 'mulos duos, qui mei erunt cum moriar, heres dato': idem nullos mulos, sed duas mulas reliqu
Abbreviated transcription (Latin):
Lana. lino. purpura. uxori legatis q̃ eiꝰ cã ꝑata
Ieẽt. cũ multã lanã ⁊ oĩs gm̃s reliꝗsset: q̃rebatur
uxoris s oĩs ꝯmixta eẽt. ñ dissimile ẽẽ delib̾ati¬
one. cũ penus legata eẽt. ⁊ multas res que penuᷤ
si uina diffudisset. habiturꝰ usioni ip̃e ⁊ hr̃s eiꝰ.
iñ oẽm impenũ extimari. S cũ ꝓbaret᷑ eũ qui
testm̃ fecisset. ⁊ partẽ penus pende soluũ eẽ.
ꝯstitutũ ẽẽ. ut ex eo qd̃ ad annũ opus eẽt. hr̃s
legataĩo daret. Sic mͥ placet: ⁊ in lana fieri: ut
exea que adusũ annuũ mulieri satis eẽt ea su¬
meret. Non enĩ deducto eo qđ ad usũ uiri opꝰ
eẽt. reliquũ uxori legatũ eẽt: S q̃ uxoris cã¬
ꝑatũ ẽẽt. Elrediis legatis. ⁊ q̃ eoꝵ p̃dioꝵ colen¬
doꝵ. cã ẽpta ꝑataq eẽt. neq tõpiaꝵ neq sal¬
turiũ legatũ uidĩ ait. torpiariũ enĩ ornandi.
saltuaiũ aũt tuendi ⁊ custodiendi fundi mag̃

Expanded text:
Lana lino purpura uxori legatis, quae eius causa parata essent, cum multam lanam et omnis generis reliquisset, quaerebatur,uxoris, sed omnis commixta esset, non dissimilem esse deliberationem, cum penus legata esset et multas res quae penuslitus esset. nam si uina diffudisset habiturus usioni ipse et heres eius, tamen omne in penu existimari. sed cum probaretur eum qui testamentum fecisset constitutum esse, ut ex eo, quod ad annum opus esset, heredes legatario darent. sic mihi placet et in lana fieri, ut ex ea quod ad usum annuum mulieri satis esset, ea sumeret: non enim deducto eo, quod ad uiri usum opus esset, reliquum uxori legatum ess‹e›, sed quod uxoris ca colendorum causa empta parataque essent, neque topiarium neque saltuarium legatum uideri ait: topiarium enim ornandi, saltuarium autem tuendi et custodiendi fundi magis
Abbreviated transcription (Latin):
paratũ. neq carte ĩdũ ꝑfecte ꝯtinebunt᷑. S bibli¬
othecã legauĩt utrũ armaiũ solũ tarmaĩa ꝯtine¬
bunt᷑. anuͦ libri qͦ ꝯtineant᷑. querit̃: ieleganter
nerua ait. Int̾ẽẽ id qd testor senserint. nã ilocũ
significari bibliothecã. eo alias armaĩum. sicuti
dicimus eboriã bibliothecã emit. alias libros. si
lant. Pane si mͥ ꝓponas adherentia qͦ eẽ m̃broꝵ.
armaria ł affixa sine dubio ñ debebunt᷑. Cũ edifi¬
ci porcio sint. Quimbibliothecã tͣctauimꝰ. idẽ
ait a nulos qnͣq ꝯtãui. ñ solũ thecã. q̃ anulorũ
cã ꝑata sit. hoc aũt ex eo collectat qd̃ ita p̃poni¬
tur quis legasse dactiliothecã meã. ⁊ si quos p̃terea
quedã que oĩmꝰ legatũ secunt᷑. utlectũ legatũ
ꝯtinet. ⁊ fulcͣ ⁊ armaria. i luculis. claust᷑ ⁊ claues
Saiꝰ.i.ł. Argento legato ꝯstat artulaᷤ Icedunt.¬
ad legataiũ ñ ꝑtiñe. It̃ anulis legatis ad actili¬

Expanded text:
ibliothecam legauerit, utrum armarium solum uel armaria continebuntur an uero libri quoque contineantur, quaeritur. et eleganter Nerua ait interesse id, quod testator senserit: nam et locum significari bibliothecam eo: alias armarium, sicuti dicimus 'eboream bibliothecam emit': alias libros, siclant. plane si mihi proponas adhaerentia esse membro armaria uel adfixa, sine dubio non de- bebuntur, cum aedificii portio sint. Quod in bibliotheca tractauimus, idemait anulos quoque contineri, non solum thecam, quae anulorum causa parata sit: hoc autem ex eo coniectat, quod ita proponitur quis legasse: 'dactyliothecam ‹m›eam et si quos praeterea quaedam, quae omnimodo legatum sequuntur: ut lectum legatum contineat et fulctra et armariis et l‹o›culis claus. Argento legato constat arculas ad legatarium non pertinere. Item anulis legatis dactyli
Abbreviated transcription (Latin):
que ad edificandũ fulciendũq necessaĩa ẽ. lignũ
ꝗcꝗd cõburendi cã paratũẽ. S utrũnta demũ si
si cui ligna legata eẽnt que in fundo erant. arborẽ
di gr̃a succise s̃ adeũ ꝑtiñe. S sic intelligi ꝯseq̃ns
est. offiliꝰ qͦ libos .u. t̃s partiti ita scͥpsit. cui ligna¬
legata s̃ adeũ oĩa ligna ꝑtiñe. que alio noĩenon
appellant. ułuti unge. carbones. nuclei oluaꝵq¬

Expanded text:
edificandum fulciendum necessaria est, lignum, quidquid conburendi causa paratum est. sed utrum ita demum, si si cui ligna legata essent, quae in fundo erant, arbores di gratia succisae sunt, ad eum pertinere, sed sic intellegi consequens est. Oflegata sunt, ad eum omnia ligna pertinere, quae alio nomine non appellantur, ueluti uirgae carbones nuclei oliua
Abbreviated transcription (Latin):
X querit᷑: tres partes fieridebñt. ex quib
una ꝑtinet ad filiũ ꝗ ĩpotestate remansit:
alt̾a aduepotẽ ꝗ in locũ filii adoptatꝰ ẽ. t̃cia
ademancipatũ filũrinepotõ ꝗ in potesta¬
te remansei̾t: ita ut pat̾ soli ei ꝯferat: cũ
quo bõꝵ possessionẽ accipiet. Ef . iͥ iͥ. q̃st̃¬

Expanded text:
 quaeritur, tres partes fieri debent, ex quibus una pertinet ad filium qui in potestate remansit, altera ad nepotem, qui in locum filii adoptatus est, tertia ad emancipatum filium et nepotem, qui in potestate remanserit, ita ut pater soli ei conferat, cum quo bonorum possessionem accipiat. 4 Africanus
Abbreviated transcription (Latin):
ad suã quisq causã substitutus sit. T defer¬
tur bõꝵ possessio ẜ. tabulas pͥmo gͣdu scͥptis
hr̃dib mox ilł ñ petentib seqñtib ñ solum
substitutis. ueꝵ substituti qͦ substitutis. ⁊ per
seriẽ substitutos admittimꝰ. pͥmo aũt gͣdu
scͥptos acciꝑe debemꝰ õs qui pͥmo loco scͥpti
s̃.Nã si cua adeundã hr̃ditatẽ ꝓximi siuit.

Expanded text:
sit.Defertur bonorum possessio secundum tabulas primo gradu scriptis heredibus, mox illis non petentibus sequentibus, non solum substitutis, uerum substituti quoque substitutis, et per seriem substitutos admittimus. primo gradu autem scriptos accipere debemus omnes, qui primo loco scripti sunt: nam sicuti ad adeundam hereditatem