comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nitae. qͥ ꝑomĩa monachoꝵ eunte
redeuntes ꝙ¬
q monasteria uni formen cunttis
traderent monasteriis tã uiris quã
scĩmonialib feminis uiuendi scđm
regulã scĩ benedictun commu¬
tabilẽ morem : Considerans
&i am isdẽ pussimꝰ impr̃ nonde¬
bere xp̃iministros obnoxios ẽẽ
humane seruituti. sed& multor
auarit̃ abutimi nisterio aecle¬
siastico adꝓpriũ questũ : statuit
ut quicũq: exser uili condicio¬
ne. conciliante scientia & mor
ꝓbitate ad ministeriũ adsciren¬
taltaris. primũ manu mictã¬
tur a pro priis dominis: uł priua¬
tis uł aec lesiasticis & tunc demũ
gradib: indantur altaris
Volensa ut̃ unã quã que aecłam
habereꝓpriõs sumptus nephu
iuscemodi inopiã cultus negle¬
geretꝰ diuinus : in seruit
prȩdicto edicto ut suꝑ singu¬
las ecclesias mansus tribue¬
retur unꝰ cũ pensatione legi¬
tinla & seruo& ancilla:
lȩc enĩ erat scĩ imperatoris

Expanded text:
vitae, qui per omnia monachorum euntes vitae, qui per omnia monachorum euntes redeuntesque monasteria, uniformem cunctis traderent monasteriis, tam viris quam sanctimonialibus feminis, vivendi secundum regulam sancti Benedicti incommutabilem morem. Considerans etiam isdem piissimus imperator, non debere Christi ministros obnoxios esse humane servituti, sed et multorum avaritiam abuti ministerio ecclesiastico ad proprium questum, statuit, ut quicumque ex servili conditione conciliante scientia et morum probitate ad ministerium adsciscerentur altaris, primum manumittantur a propriis dominis, vel privatis vel ecclesiasticis, et tunc demum gradibus indantur altaris. Volens etiam unamquamque ecclesiam habere proprios sumptus, ne per huiuscemodi inopiam cultus neglegerentur divini, inseruit praedicto edicto, ut super singulas ecclesias mansus tribueretur unus cum pensatione legitima et servo atque ancilla. Haec erat sancti imperatoris
Abbreviated transcription (Latin):
tisenĩ epis. nobilissimoq: sc̃ȩ aec¬
clae clero : fec̃ cõponi ordinari¬
quȩ librũcononicȩ uitȩ normã
gestantem : In quo totiusilliu od¬
nis ꝑfectio continetur : sicut reculaꝰ
ipsefatetur: In quoetiã in serit uissti
cibi potꝰq atq om̃iũ necessariorũ
sumã : ut om̃s tã uiri. quã scĩmoni¬
ales subhoc ordine xpõser uientes
nullis p̃pediti nec essitatib libera
seruituted ño om̃iũ militareme¬
minissent: Quẽ labrũ ꝑ om̃sci¬
uitates & monasteria. canonici
ordini suimisit imperii. ꝑmanꝰ
missorũ prudentiũ : qui illũ in
om̃ĩb: supradictis facerent trans¬
cribilo cisdebitaq: atq: conscrip¬
ta exigerent stipendiaminis¬
trari : Quȩres : magnũ ecđe
contribuit exultationis tripu¬
diũ: & pussimo impr̃ debita cũ
laude in mortale momentũ :
Itidemq constituit is dẽ dõ
ani abilis impr̃ benedictũ abb̃
&cũ eostrenuȩ monachos ꝑ omĩa

Expanded text:
tis enim episcopis nobilissimoque sanctę ectis enim episcopis nobilissimoque sanctę ecclesię clero, fecit componi ordinarique librum canonicę vitae normam gestantem, in quo totius illius ordinis perfectio continetur, sicut recultus ipse fatetur. In quo etiam inseri iussit cibi potusque atque omnium necessariorum summam, ut omnes tam viri quam sanctimoniales sub hoc ordine Christo servientes nullis praepediti necessitatibus libera servitute Domino omnium militare meminissent. Quem librum per omnes civitates et monasteria canonici ordinis sui misit imperii per manus missorum prudentium, qui illum in omnibus supradictis facerent transcribi locis, debitaque atque conscripta exigerent stipendia ministrari. Que res magnum ecclesię contribuit exultationis tripudium et piissimo imperatori debita cum laude inmortale monimentum. Itidemque constituit isdem Deo amabilis imperator Benedictum abbatem et cum eo strenue monachos per omnia
Abbreviated transcription (Latin):
portioꝰlige ꝑ quã redeundum
erat cariȩ senioq: confecta &
humetatione continua putre sac¬
ta: fatescentib: inferioribus subpe¬
dib: impris comitũq illiũ conlap¬
sa magnũ fragorẽ suiomĩpalatio
in cussit mecũ uerentib singulis
ner uine illiuꝰ euentꝰ impm oppres¬
serit : Sed adõ cuierat dilectus :
ap̃sentiẽ discrimine ꝓtectus Ha
cũuiginti eo ãpliu comitũ illiu cũ eo
ad terrã usq deciderint. uariasq
incurrerint calamitates: ille
nil tristioris incurrit i acture
p̃ter imi pectoris Locũ cui in lu¬
sus ẽ capulus ensis ultimaq: au¬
rispaululũ cute expoliata sed
us illius iuxta inguina cuidã lig¬
o in pactũ : Cuita m̃citissime ẽ
subuentũ : Adhibito enĩ medicoꝵ
stuio : quã breui pristine ẽ res¬
Iuo ꝑ actone gotio : impr̃
ralem habuit conuentũ
as grani inquotantũ fer¬
Iuoriscircadiuinũ cultũ
pectoris gestar&: in archa toto
declarauit anisu : Congrega¬

Expanded text:
porticus lignea, per quam redeundum porticus lignea, per quam redeundum erat, carię senioque confecta et humectatione continua putrefacta, fatiscentibus inferioribus, sub pedibus imperatoris comitumque illius conlapsa, magnum fragore sui omni palatio incussit metum, verentibus singulis, ne ruinę illius eventus imperatorem obpresserit. Sed a Deo, cui erat dilectus, a praesenti est discrimine protectus. Nam cum XX et eo amplius comitum illius cum eo ad terram usque deciderint variasque incurrerint calamitates, ille nil tristions incurrit iacture praeter imi pectoris locum, cui mlisus est capulus ensis, ultimaque auris paululum cute expoliata, sed et crus illius iuxta inguina cuidam ligno impactum. Cui tamen citissime est subventum, adhibito enim medicorum studio quam brevi pristinae est resQuo peracto negotio, imperator generalem habuit conventum Aquisgrani, in quo, quantum fervoris circa divinum cultum pectoris gestaret in arca, toto declaravit adnisu. Congrega
Abbreviated transcription (Latin):
erũdẽ finiũ principe : Ipso anno
silui godefredi quondã regis
normannorũ cũ abherialdo
luna nonas feb̵ defec̃ hora noctisis
Cometarũ siđ portentuo sũsnsi¬
nis a paruit agitatoris : Ste ph
papa: t̃ciomĩse posquã a frantia
romã redut : ultimũ diemclau¬
sit & paschalis peo cathedraro¬
mani pontificatꝰ subut : Sui post
explectã consecrationẽ sollenp¬
nẽ : legatos cũ epistola a pologe¬
tica & maximi simperatorimi¬
sit munerib insinuans non se
ãbicione nec uolũ tatȩ sed cleri
electione & popłi ad clamatio¬
ne: huic suc cubuisse potiuꝰqua
insiluisse dignitati: Huiulegati¬
onis: bauilus fuit theodorus
nomine clator. quinegotio ꝑ acto :¬
Subeo dẽ anno quadragesime
paene iã exacto tẽpore ultima
ebdomadis .U. feria quadoni÷¬
nicacelebratur. memor e
cenȩ dũ ꝑ actis omĩb: q: tanti
&xibe bat sollem pnitas diei. impr̃
abȩcła in regiã serecipereuell&:

Expanded text:
earundem finium principe. Ipso anno earundem finium principe. Ipso anno filii Godefridi quondam regis Nordmannorum, cum ab Herialdo luna nonis februarii defecit hora noctis II.; cometarum sydus portentuosum in signo apparuit Agitatoris. Stephanus papa tertio mense, postquam a Frantia Romam rediit, ultimum diem clausit, et Paschalis pro eo cathedram Romani pontificatus subiit. Qui post expletam consecrationem sollemnem legatos cum epistola apologetica et maximis imperatori misit muneribus, insinuans non se ambitione nec voluntate, sed cleri electione et populi adclamatione huic succubuisse potius quam insiluisse dignitati. Huius legationis bainomenculator, qui negotio peracto, eSub eodem anno, Quadragesimae pene exacto tempore, ultimae ebdomadis V. feria, qua dominicae celebratur memoria cęnę, dum peractis omnibus, quae tanti exigebat sollemnitas diei, imperator ab ecclesia in regiam se recipere vellet,
Abbreviated transcription (Latin):
nũ quae fuit dies dominica impe¬
rialidia demate coronatus &
bene dic tione inter nussarum
caelebratione insignitꝰ : Atandẽ
his completis : domnus a postolicus
cunctisquepoposceratimpetratis
romã redut : Impr̃ uero ad con¬
pendiũ secessit ibique missos ad¬
diharnã fili iabulat regis suscepit
& audiuit: Moratꝰ aut̃ ibidẽ .xx.
ł eoãpliu dieb: a quas granihie¬
maturꝰ petiit : usserat sane
sent: fer metrib: decentis m̃sib:
Posthȩc aut̃ coneosi ã tederoe aduẽ¬
tussui : ꝑmissu impr̃is redier̃
neo etiam cõmorans palatio
adseuenientẽ missũ : suscepit
leonis constantino politanum¬
pris nomineniciforũ : Legatio
aut̃ excepta amititia & societate
erat : definib: dalmatoi roma¬
noꝵ & sclauorũ: Et qi nechip̃¬
sentes erant. nec lada lofinium
p̃fectꝰ nequesi ne illis bȩc dirimi
poterant : missus ẽ indalma¬
tiã adhec pacificanda & com¬
ponẽ da ablgariuꝰ cũ cadalo

Expanded text:
num, quae fuit dies Dominica, imperator impenum, quae fuit dies Dominica, imperator imperiali diademate coronatur, et benedictione inter missarum celebrationes insignitur. Et tandem his completis, dominus apostolicus, cunctis, quae poposcerat, impetratis, Romam rediit. Imperator vero ad Compendium secessit, ibique missos Abdirahman filii Abulat regis suscepit et audivit. Moratus autem ibidem viginti vel eo amplius diebus, Aquisgrani hiematurus petiit. Jusserat sane sent, ferme tribus detenti sunt mensibus. post haec autem, cum eos iam tederet adventus sui, permissu imperatoris redierunt. In eo etiam commorans palatio, ad se venientem missum suscepit Leonis Constantinopolitani imperatoris nomine Niciforum. Legatio autem, excepta amicitia et sotietate, erat de finibus Dalmatinorum, Romanorum et Sclauorum; et quia nec hi praesentes erant nec Chadalo finium praefectus, neque sine illis hęc dirimi poterant, missus est in Dalmatiam ad haec pacificanda et componenda Albgarius cum Cadalo
Abbreviated transcription (Latin):
palatii . theodul fum epm aure¬
lianensem ioħm arelatensem
aliorũq: copiamministrorũ ȩc¬
cłeȩ ꝓcedere iussit infulis indu¬
tos sacerdotalib adultimũ
impirator meliario amonaste¬
rio ꝓcessit scĩ confessoris remigii.
& tanquã be ati petriui cariũ
honestissime suscepit. descen¬
dentẽ ae quo excepit &e aeccłeam
intrantẽ manuꝓpria sustenta¬
uit p̃cinẽtib ꝓtanta exultatione
uarus ȩccłȩ or dinib tedm̃ lau¬
dam & reliqua
laudes
imperatori
debitas clerus
conclamauit
stolic oratione
His expletis.
pęnita conces
sitisque causis
& benedictioni
panisacuini simul participa¬
ta: imperator adciuitatem
domnꝰ a postolicibi dẽ remansu:
Sed incrastinã domnus imperator
dom nũ apostolicũ ad seuocauit:
conui uioꝑ epulentis simocurauit
donisq maximis honorauit: Si¬
militer quedie tercio adomio
apostolico domnus inuitatur im¬
perator : & multis uarusq est
donatus muneribus : Et incrasti¬

Expanded text:
palatii, Theodulfum episcopum Aurepalatii, Theodulfum episcopum Aurelianensem, Iohannem Arelatensem aliorumque copiam ministrorum ecclesię procedere iussit, infulis indutos sacerdotalibus. Ad ultimum imperator miliario a monasterio processit sancti confessoris Remigii, et tamquam beati Petri vicarium honestissimę suscepit, descendentem equo excepit et ecclesiam intrantem manu propria sustentavit, praecinentibus pro tanta exultatione variis ecclesię ordinibus: Te Deum laudamus et reliqua. laudes imperatori debitas clerus conclamavit postolicus oratione His expletis, pęnita concessum sitisque causis t benedictione panis ac vini simul participata, imperator ad civitatem rediit, domnus apostolicus ibidem remansit. Sed in crastinum domnus imperator domnum apostolicum ad se evocavit, convivio peropulentissimo curavit donisque maximis honoravit. Similiterque die tertio a domno apostolico domnus inperator, et multis variisque est donatus munenibus. Et in crasti
Abbreviated transcription (Latin):
prauorũ castigationẽ quib pene
impor tabilis erat. ab eoꝵ re¬
mouit p̃latione impr :
Quitamen ad eo duab: sunt edomiti
expedicionib: ut seroe os penitue¬
rit in coepti sui deditionẽ que mag̃¬
no expetterent uoto : Int̃ haec
domni leonis romaniantistitis
dormitio nũtiat᷑ imperatori
ueeuenit viii. Rliuñ. annoxxi
ex pisco patus sui: stephanui: di¬
coni in loco eiꝰ subrogatio
Iuiposst sui consecracione addom¬
num imperatorẽ uenire nondis¬
talic : Uix enĩ duobus ex actis
men sib sũma cũ festinationeei
occur rerefestinauit: Pre misit
tamen legationẽ : quae suꝑ or di¬
nacione eius imperator satis face¬
ret : Imp̃ aũt eiꝰ aduentup̃ cogni¬
to: bernhardo quidẽ nepotieũ cõ¬
mitariuis sic : sed & ad ꝓpinquan
dalios mis sos qui eũ cũ debitoꝑ
ducerent honore direxit: Ipse
aut eiꝰ aduentũ remis sus tinere
statuit: Cui& ĩã obuam hil¬
debaldũ archi capellanũ sacri

Expanded text:
pravorum castigationem, quibus penę pravorum castigationem, quibus penę inportabilis erat, ab eorum removit praelatione imperator. Qui tamen adeo duabus sunt edomiti expeditionibus, ut sero eos penituerit incoepti sui deditionemque magno expeterent voto. Inter haec domni Leonis Romani antistitis dormitio nuntiatur imperatori, quae evenit VIII. kalendas iunii anno XXI. episcopatus sui, Stephanique diaconi in loco eius subrogatio. Qui post sui consecrationem ad domnum imperatorem venire non distulit; vix enim duobus exactis mensibus, summa cum festinatione ei occurrere festinavit. Premisit tamen legationem, que super ordinatione eius imperatori satisfaceret. Imperator autem eius adventu praecognito, Berhardo quidem nepoti eum commitari iussit, sed et adpropinquanti alios missos, qui eum cum debito perducerent honore, direxit; ipse autem eius adventum Remis sustinere statuit. Cui etiam obviam Hildeboldum archicappellanum sacri
Abbreviated transcription (Latin):
tolicus grauaretur aduerso in com¬
modo p̃dia omniaq illidomo cultas
appellant & nouit̃ ab in eo dẽaposto¬
lico instituta erant sed & ea quea
sibi contraius querebantur direp¬
ta nullo iudię expectato diripe¬
re a sibi conatisunt restituere:
Iuorũ coeptis restitit bernar dus
r& ꝑuui nigisum ducẽ spoleti: cer¬
tũq rerũ nuntium de his omnibus
serana ualitudine et tranquil¬
lotrans egit suc cessũ: suc cedente
estiuitẽporis. gratissima blan diciȩ.
missisunt ab eoqui dicuntur orien¬
tales franci. sed& saxonici comites
generis contrasarabos sclauos quia¬
beuus dicebantur imperiodefe¬
cisse: Quorũ conatus quãbre¬
uissime ac facillime xp̃o donan¬
te compres sus est: Sed & uuasco¬
nũ citimi qui pyrinei iugauł ei¬
ꝓpinqua incolunt loca : Eo¬
demtẽpore iux tagenunam le¬
uitatis consuetudinẽ a nobisom¬
nimodo dis ciuerunt: Causaaũt
rebellionis fuit: eo quod sigriui¬
nũ eorũ comitẽ ꝓpter morũ

Expanded text:
tolicus gravaretur adverso incomtolicus gravaretur adverso incommodo, praedia omnia que illi domocultas appellant et noviter ab eodem apostolico instituta erant, sed et ea que sibi contra ius querebantur direpta, nullo iudice expectato diripere et sibi conati sunt restituere. Quorum coeptis restitit Bernardus rex per Uumigisum ducem Spoleti, certumque rerum nuntium de his omnibus serena valitudine et tranquillo transegit successu, succedente aestivi temporis gratissima blanditiae, missi sunt ab eo qui dicuntur orientales Franci, sed et Saxonici comites generis contra Sarabos Sclauos, qui ab eius dicebantur imperio defecisse. Quorum conatus quam brevissime ac facillimę Christo donante conpressus est. Sed et Uuasconum citimi, qui Pyrinei iugi propinqua incolunt loca, eodem tempore iuxta genuinam levitatis consuetudinem a nobis omnimodo disciverunt. Causa autem rebellionis fuit, eo quod Siguuinum eorum comitem propter morum
Abbreviated transcription (Latin):
transissent : deuener̃ int̾rã nor mã¬
norũ. in loco cuius uocabulum ẽ.
sinlendi. Sed filius godefridilic&¬
magnis habundantibus copiis
& nauib: ducentis no lentibus se¬
comuunus uenire & pugne secre¬
dere abin uicem dis cessum est:
Direptisque in censis que o mĩbus
qua eoccu rerepotuer̃ insuper
& obsidibus .xl. ab eodẽ popło sus¬
ceptis : His gestis adimperatorem
in lo coquidicitur patris brunnore¬
dier̃ : quo om̃ĩs popłs adeius generalẽ
conuentum coierat: Iuo in loco prin¬
cipes sclauorũ orientalium om̃s
primoresq: uener̃. Eodem anno
ambu lat sarracenorũ rextrien¬
nem abimperatore pecut pacem:
Quȩ quidem primũ impetrata est : sed
postta tanquã in utilis re iecta : &
bellũ sarracenis est in dictum :
Quo tẽpore Norbtus eps &e rico inus
comes a constantino polim regres¬
sisunt : foederis que pae tumint̃
ipsũ & francos de tuleregratis simũ:
Cadẽ &iã tẽpestate  manicũ leo a pos¬

Expanded text:
transissent, devenerunt in terram Nortmantransissent, devenerunt in terram Nortmannorum, in locum cujus vocabulum est Sinlendi. Sed filiis Godefridi, licmagnis habundantibus copiis et navibus ducentis, nolentibus comminus venire et pugnę se credere, ab invicem discessum est, direptis incensisque omnibus quę occurrere potuerunt, insuper et obsidibus XL ab eodem populo susceptis. His gestis, ad imperatorem in loco, qui dicitur Patrisbrunno, redierunt, quo omnis populus ad eius generalem conventum coierat. Quo in loco principes Sclauorum orientalium omnes primoresque venerunt. Eodem anno Abulat Sarracenorum rex triennem ab imperatore petiit pacem; que quidem primum impetrata est, sed postea tamquam inutilis reiecta, et bellum Sarracenis est indictum. Quo tempore Norbertus episcopus et Ricoinus comes a Constantinopoli regressi sunt federisque pactum inter ipsum et Francos detulere gratissimum. Eadem etiam tempestate Romani, cum Leo apos
Abbreviated transcription (Latin):
dẽ gentes semꝑ sibi deuotissimas
habuit: Hocanno cursũ uerten¬
te : ꝑ latũ est imperatori quod ro¬
manorũ aliqui potentes contraleo¬
nẽ apostoli cũ prauas inierint
coniurationes: Quos derractos at
que conuine tos isdẽ a postolicus
supplicio ad dixerit capitali: le¬
geremonorũ inid conspirante :¬
mperator aut̃ audiens egreig
tulit: ueluc aprimo orbissa cer¬
dote tã seuere animaduersa :
Ideoq ber nhar dũ italia regẽ ad¬
illum misit: ut ipsere sciens quiduerũ
quidue falsũ dehacre rumor spar¬
serit ꝑ geroldũ sibi renumtiara :
Ipsea utẽ bernar dusrex romã ue¬
niensquaeuisas ꝑmissum supra
dic tũ renũ ciauit: Sed mox subse¬
cutimissi eiusdẽ a postole cileonis
dorus nomineclator. Hec non & ser¬
gius dux: Leoñ a postolicum
Iusserat porro imperator ut heriol¬
do suppeditarent᷑ sax onicicomites
& abodriti olim domno haraͦlo
ꝓpriomisso in hoc ipsũ baldrico
legato : Qui cũ egidoram fluuium

Expanded text:
dem gentes semper sibi devotissimas dem gentes semper sibi devotissimas habuit. XXV. XXV.Hoc anno cursum vertente, perlatum est imperatori, quod Romanorum aliqui potentes contra Leonem apostolicum pravas inierint coniuratque convictos idem apostolicus supplicio addixerit capitali, lege Romanorum in id conspirante. Imperator autem audiens aegre haec tulit, velut a primo orbis sacerdote tam severe animadversa. Ideoque Bernardum Italiae regem illuc misit, ut ipse resciens quid verum quidve falsum de hac re rumor sparserit, per Geroldum sibi renuntiaret. Ipse autem Bernardus rex Romam venit, quae visa sunt per missum supra dictum renuntiavit. Sed mox subsecuti missi ejusdem apostolici Leonis, dorus nomenclator, nec non Sergius dux, Leonem apostolicum Jusserat porro imperator ut Herioldo suppeditarentur Saxonici comites et Abotriti olim domino Carolo titueretur, misso in hoc ipsum Baldrico legato. Qui cum Egidoram fluvium
Abbreviated transcription (Latin):
uero hludo uuicum puerilibus ad¬
huc consis tentẽ in annis secũ tenuit:
Fodẽ & iã tempore herioldus ad quẽ
sũ ma regnida norũ ꝑtinere
uidebatur & qui pridem a filiis
go tefridiregnopulsus fuerat ad
imperatorẽ hludo uicũ consugiũ
fecit : & iux tamorem francorũ
manibus illius secradidit : quẽ
rex susceptũ insaxoni amire
iussic: et tẽpus quo ei auxilium
ferre poss& ad recupera cionẽ sui prin¬
cipatus ibidẽ opperirii Quodiam
tem pore saxonibus at que frisonibus
ius paternȩ hereditatis quod sub patre
obperfidiam legaliter ꝑdidr᷑ant im¬
peratoria restituit clementia : Iuod
alii liberalitati. alii ad sigitabant in¬
ꝓuidentiae: Eoquod hegentes ratu¬
rali ad suite facte feritati talibus cle¬
berent habenis coher cerinescili&
effrenes. in ꝑdu ellionis ferrentur
ꝓtacitatẽ: Imperator aut̃ eosibi
ar tius eos uinciriratus quo eis bene¬
ficia lagiretur pociora: non est spe
sua deceptus. Nampost haec eas¬

Expanded text:
vero Hludouuicum puerilibus advero Hludouuicum puerilibus adhuc consistentem in annis secum tenuit. Eodem etiam tempore Herioldus, ad quem summa regni Danorum pertinere videbatur et qui pridem a filiis Godefridi regno pulsus fuerat, ad imperatorem Hludouuicum confugium fecit et iuxta morem Francorum manibus illius se tradidit. Quem rex susceptum in Saxoniam ire iussit et tempus, quo ei auxilium ferre posset ad recuperationem sui principatus, ibidem operiri. Quo etiam tempore Saxonibus atque Frisonibus ius paterne hereditatis, quod sub patre ob perfidiam legaliter perdiderant, imperatoria restituit clementia. Quod alii liberalitati, alii adsignabant inprovidentiae, eo quod hae gentes, naturali adsuaefactę feritati, talibus deberent habenis coherceri, ne scilicet effrenes in perduellionis ferrentur procacitatem. Imperator autem eo sibi artius eos vinciri ratus, quo eis benefitia largiretur potiora, non est spe sua deceptus: nam post haec eas
Abbreviated transcription (Latin):
pondentes : Quos cũ imperator
remit teret. simul cũeis misit
mis sos suos leoni sub stituto imp̃i.
nor thpertũ regiensiũ epis copũ
& richoinũ pitauium comi tẽpe¬
tens amicitiarũ societatẽ & re¬
uationẽ antiquarũ simul &
pacti consirmationẽ: Eodẽ an¬
nogeneralẽ conuentũ aquis¬
granihabuit. & ꝑ uniuersas
regni fuipar tes fideles accre¬
ditarios alateresuomisit: qui equi
iuris tena ces existentes. ꝑ uersacor¬
rigerent omnibus congruumius
ȩquolibraminependerent: Ber¬
nar dũ &iam nepotẽ suũ iam du¬
dũ regem italiae ad se ad uocatũ
& oboedienter parentẽ : amplis
munerib: donatũ ad ꝓpriũ remisit
regnũ Beneuentorũ tadem prin¬
cipẽ grimoaldũ non quidẽ uenien¬
tẽ sed missos suos mit tentẽ pacto
& sacra mentis constrinexit:
ut annis singulis septẽ milia soli¬
dos auri arcae inferret publica
loc thariũ in bocioariam: Pippinũ
uero in aquita niã misit. Terciũ

Expanded text:
pondentes. Quos cum imperator pondentes. Quos cum imperator remitteret, simul cum eis misit missos suos Leoni substituto imperatori, Northbertum Reginensem episcopum et Ricoinum Pictauinum comitem, petens amicitiarum sotietatem et renovationem antiquarum, simul et pacti confirmationem. Eodem anno generalem conventum Aquisgrani habuit et per universas regni sui partes fideles ac creditarios a latere suo misit, qui equi iuris tenaces existentes perversa corrigerent omnibusque congruum ius equo libramine penderent. Bernardum etiam nepotem suum, iamdudum regem Italiae, ad se evocatum et oboedienter parentem amplis muneribus donatum ad proprium remisit regnum. Beneuentanorum itidem principem Grimoaldum, non quidem venientem, sed missos suos mittentem, pacto et sacramentis constrinxit, ut annis singulis septem milia solidos auri arcae inferret publicaeHlotharium in Baioariam, Pippinum vero in Aquitaniam misit, tertium
Abbreviated transcription (Latin):
nib: dis tribueretur pauperibus:
Quae cuncta dñs imperator hludo¬
uuicus ut scripta relegit: operis exe
erat femineus palatio excludi
iudicauit: prȩter paucissinias
quas famulitio regalifongruas
iudicauit: Sororũ aũt qu&que
insua qu& apatre acceperat con¬
cessit: Quae aũt nec dũtale quid con¬
secute erat abimperatoremerue¬
runt et ad impera tasese uercerunt:
Posthac imperator legationes ad pa¬
trem destinatas ad seaũt uenientes
& susceptas diligent̃ audiuit: dap¬
siliter curaũ sup̃ tuose muneratos
remisit Inter quas uł p̃cipua fuic
imperatoriis constantino politani
nomine michaelis. cuidomnus
Karolus missos miserat : amalla¬
riũ treuerũ ep̃m. & petrum.
Non antulȩ abbatẽ pacis confirman¬
degratia : Quireuer tentes mis¬
sos supra dicti micha elis secũ ad¬
duxerunt: cristoforũ ꝓ cosꝑata¬
rium & gregorũdia conẽ adim¬
peratorẽ ls arolũ directos super
omnib: que scripta fuerant res¬

Expanded text:
nibus distribueretur pauperibus. nibus distribueretur pauperibus. Que cuncta domnus imperator Hludouuicus ut scripta relegit, operis execerat – femineum palatio excludi iudicavit praeter paucissimas, quas famulatio regali congruas iudicavit. Sororum autem queque in sua, que a patre acceperat, concessit; quę autem necdum tale quid consecutae erant, ab imperatore emeruerunt et ad impetrata sese verterunt. Post haec imperator legationes ad patrem destinatas, ad se autem venientes et susceptas diligenter audivit, dapsiliter curavit, sumptuose muneratos remisit. Inter quas vel praecipua fuit imperatoris Constantinopolitani nomine Michahelis, cui domnus Karolus missos miserat Amallarium Treuerorum episcopum et Petrum Nonantule abbatem pacis confirmandę gratia. Qui revertentes missos supradicti Michahelis secum adduxerunt, Cristoforum protospatarium et Gregorium diaconem, ad imperatorem Karolum directos, super omnibus que scripta fuerant res
Abbreviated transcription (Latin):
taliũ quipene iam imperatoris
clem̃tia uenia uidebatur dignus.
luminũ asnissione multaretur :
tiũ et aꝓpinquis at que multis
francorũ milibus cũ multo est
fauore receptus imperator¬
quȩ secundo declaratus: Qui¬
bis expletis studiosis sepultu¬
rȩ gratias egit paternȩ : Ac ꝓ¬
pinquis luctus acerbitate
confectis consolationis congeruȩ
contulit leuam̃ : Sed & qđ deerat
inferus genitoris prompas sime sup¬
pleuit: Nã recitato pater notesta¬
m̃to : nihil relie tũ est pater nor̃
bonorũ qui secudũ eius partiretur
set dionẽ nil enĩ ab eo intestam̃tũ
est relie tũ: Sed qđ ecclesis discri¬
buendũ censuit. mecropolita norũ su¬
diuisit suꝑ scriptione nominũ: Qua¬
rũ partes suere xxi. Qđ aut orna¬
tui conducebat regio: posteriori reli¬
quit aetati. statuit etiam quise cun¬
dũ morẽ xpianorũ filiis filiorũq filis
& filiabus Nec non & seruis ancillis¬
queregalibus sed & in commune om¬

Expanded text:
talium , qui pene iam imperatoris talium , qui pene iam imperatoris clementia venia videbatur dignus, luminum amissione multaretur. tium et a propinquis atque multis Francorum milibus cum multo est favore receptus imperatorque secundo declaratus. Quibus expletis, studiosis sepulture gratias aegit paternę ac propinquis luctus acerbitate confectis consolationis congrue contulit levamen. Sed et quod deerat inferiis genitoris, promtissime supplevit: Nam recitato paterno testamento, nichil relictum est paternorum bonorum, quin secundum eius partiretur sectionem; nil enim ab eo intestatum est relictum. Sed quod ecclesiis distribuendum censit, metropolitanorum subdivisit superscriptione nominum, quarum partes fuere XXI. Quod autem ornatui conducebat regio, posteriori reliquit aetati. Statuit etiam, quid secundum morem Christianorum filiis filiorumque filiis et filiabus, necnon et servis ancillisque regalibus, sed et in commune om
Abbreviated transcription (Latin):
tatis. caute ad ad uen tũ usq suũ
ad seruarent : Namali qui eorũ
cũ supplices ueniam inter iteragen¬
dũ poposcis sent emeruerunt:
Simul & p̃cipiens: ut populus ibi¬
dẽ consis tens abq metuse met ili¬
dẽ opperiretur uenturu r
Atuero uuarna rius comes inscio
uuala & ingoberto & accitoNepotelantbos
hodoniũ iã dicto obnoxiũ croine ad
seuenire mandauit : quasi conp̃henden¬
dũ & regiae uindiete obiec tandũ:
Cuius ille insidias ut poce ad mordente cons¬
cientia acriter preuidit. et quia de¬
dinare de tractauit et ipse experiri
meruit . et ipsiuuar nario ultimã
cladem inportauit : Namadeũ
sicut ille mandauerat ueniens: et
ipsũ uuar nerius confecit lantb̵tũ.
ãcruris lȩsione non pau cotẽpore de¬
bilẽ reddidit. et ad ultimũ ipse con¬
fossus gladio incerut: Quae cũ Nun¬
ciata imperatori fuissent : animũ
illius ad misericordiã exitiũ flexit
amici: intantũ ut llius quidã

Expanded text:
tatis caute ad adventum usque suum tatis caute ad adventum usque suum adservarent. Nam aliqui eorum, cum supplices veniam inter iter agendum poposcissent, emeruerunt. Simul et praecipiens, ut populus ibidem consistens absque metu semet ibidem opperiretur venturum. At vero Uuarnarius comes, inscio Uuala et Ingoberto et accito nepote Lantberto, Hodoinum iam dicto obnoxium crimine ad se venire mandavit quasi comprehendendum et regiae vindictę obiectandum. Cuius ille insidias, utpote admordente conscientia, acriter praevidit; et quia declinare detractavit, et ipse experiri meruit et ipsi Uuarnario ultimam cladem importavit. Nam ad eum, sicut ille mandaverat, veniens, et ipsum Uuarnarium confecit et Lantbertum cruris lesione non pauco tempore debilem reddidit, et ad ultimum ipse confossus gladio interiit. Que cum nuntiata imperatori fuissent, animum illius a misericordia exitium flexit amici in tantum, ut Tullius quidam
Abbreviated transcription (Latin):
peratorẽ moliret᷑ : Quitam̃ci¬
tissime ad eũ uenit: & humilli¬
masubiee tonese eiꝰ nutus cđm̃
consuetudinẽ francorũ commen¬
dans subdidit. Post cuius ad im¬
peratorẽ aduentũ: amulatieũ
om̃s francorũ ꝓceres cercatim grega¬
timque ei obuiã ire certabantꝰ:
Tandẽ que adaris tallium prosperoꝑue¬
nit itinere : & die cricesimo posquã
ab aquitania ꝓmouit palatioaquis¬
grani pedẽ feliciter intulit: Moue¬
rat aũt eius animũ iamdudũ quã¬
q: naturamitissimũ : illud quodaso¬
roribus illius incontuber nio exer¬
cebatur paterno. quosolodom pa¬
terna murebatur neuo: Cui mederi
uolens in com modosimul& cauens
ne quod ꝑ hodilonem& hiltrudẽ
olimacciderat reuiues cer&
scandalũ. misit uualam & iiuar¬
nariũ necnon& lanb̵tũ sed& ingo¬
bertũ. Quiaquas graniuenientes
talibus neacciderepos sent cautela
ꝓspicerent. & aliquos stupriimma¬
nitate & suꝑ biae fastureos maies¬

Expanded text:
peratorem moliretur. Qui tamen ciperatorem moliretur. Qui tamen citissime ad eum venit et humillima subiectione se eius nutui secundum consuetudinem Francorum commendans subdidit. Post cuius ad imperatorem adventum, emulati eum omnes Francorum proceres certatim gregatimque ei obviam ire certabant. Tandemque ad Haristallium prospero pervenit itinere et die tricesimo, postquam ab Aquitania promovit, palatio Aquisgrani pedem feliciter intulit. Moverat autem eius animum iamdudum, quamquam natura mitissimum, illud quod a sororibus illius in contubernio exercebatur paterno, quo solo domus paterna inurebatur nevo. Cui mederi volens incommodo, simul et cavens, ne quod per Hodilonem et Hiltrudem olim acciderat, revivesceret scandalum, misit Uualam et Uuarnarium necnon et Lantbertum sed et Ingobertum: qui Aquasgrani venientes, talibus, ne accidere possent, cautela prospicerent et aliquos stupri immanitate et superbiae fastu reos maies
Abbreviated transcription (Latin):
quodamindixerat praesagio purisi¬
catione scaẽ dĩ genetricis mariae
sdeũ aheis quis en ulturam eius
curarun liber cili& et proce¬
ribi paiattnis. Vt & mortẽ eꝰ
mature cognoscer&: aduentũ quae
suũ nullo modo conꝑhendinar& : Qui
cũ aurelianam deuenis s& adurbem:
theodulsus eius demurbis ep̃s uir un¬
decũq doe tissimus causam eius ad¬
uentus ꝑsensit. & uelocissime misso
ꝑlatore imperatorimnotescere
studuit: Hoe tanum modo eisug¬
gerendũ iubens: utrũ prestolare¬
tur uenientẽ in urbem. Aniniti¬
nere aliquosi bi occur rer& uen¬
turo adurbem: Quam causamille
ꝓtinus commentatus agnouit : &
ipsũ uenire ad se uissit : Inde aliũ
at q aliũ huuis cereitris tessuscipi¬
ens nuntios: post quintũ diemabeo¬
dẽ locopedem mouit. & cũ quan¬
topassa est angustia tẽporispopulo
iter arripuit: limebat᷑ eñĩ
quãmaxi me uualasũ miapud
Harolũ imperatorẽ habitus loci
Neforte aliquid sinistricontrarm¬

Expanded text:
quodam indixerat praesagio, purifiquodam indixerat praesagio, purificatione sanctae Dei genitricis Mariae,ad eum ab eis, qui sepulturam eius curarunt, liberis scilicet et proceribus palatinis, ut et mortem eius mature cognosceret adventumque suum nullo modo comperhendinaret. Qui cum Aurelianam devenisset ad urbem, Theodulfus eiusdem urbis episcopus, vir undecumque doctissimus, causam eius adventus persensit et velocissime misso perlatore imperatori innotescere studuit, hoc tantummodo ei suggerendum iubens, utrum prestolaretur venientem in urbem, an in itinere aliquo sibi occurreret venturo ad urbem. Quam causam ille protinus commentatus agnovit et ipsum venire ad se iussit. Inde alium atque alium huiusce rei tristes suscipiens nuntios, post quintum diem ab eodem loco pedem movit et cum quanto passa est angustia temporis populo iter arripuit. Timebatur enim quam maxime Uuala, summi apud Karolum imperatorem Habitus loci, ne forte aliquid sinistri contra im
Abbreviated transcription (Latin):
ter uidelicet sibi uiuendũ regnan¬
dũ iregnum ordinandũ. & ordina¬
cũ tenendũ for& monuit Et candẽ
I. periali eum diadema te corona
taram ȩẽ xp̃o fauente in notuit: Et
hoc ꝑhac tonegotio : reditũ ad pro¬
pria concessit. Iuimense noiuini
natre digrediens o. quita niã re¬
peciu: patiruero ueluti mortiꝑ
priquis erelius &pereg imnisur geri
cȩpit in commodis: Nammors ueluti
quibus damnuntus. talibus aduentũsuũ
iam iam que futurũ praenunciabat in¬
diciis: Iandẽ itaq uitis passionũ in
terse conpugnantib: nature in be¬
cillitas cessit & lecto de cubuit:
Et indies at quehioras ꝓpinquior mor¬
ti ꝓut uoluit suis scripto dis tributis
diemultimum clausit. francorum¬
bulantium consolans animos dicit:
Mor tuus est uir iustus. & quasi non
est mortuus: similem eni sibi reli
tokł febroarias idempissimusim¬
perator Harolus anno in carnatio
intẽporehludoriuicusymperator
canciliũ populo generale. quasi

Expanded text:
ter videlicet sibi vivendum, regnanter videlicet sibi vivendum, regnandum, regnum ordinandum et ordinatum tenendum foret, monuit, et tandem imperiali eum diademate coronavit turam esse Christo favente innotuit, et hoc peracto negotio reditum ad propria concessit. Qui mense novembri a patre digrediens, Aquitaniam repetiit. Pater vero veluti morti propinquus crebris et peregrinis urgeri coepit incommodis. Nam mors veluti quibusdam nuntiis, talibus adventum suum iamiamque futurum praenuntiabat indicibus. Tandem itaque vitiis passionum s inpugnantibus, naturae inbecillitas cessit; et lecto decubuit et in dies atque horas propinquior morti, prout voluit suis scripto distributis, diem ultimum clausit, Francorumbulantium consolans animos dicit: Mortuus est vir iustus, et quasi non est mortuus, similem enim sibi reliqkalendas febroarias idem piissimus imperator Karolus, anno incarnationin tempore Hludouuicus imperator concilium populo generale quasi
Abbreviated transcription (Latin):
gerricus cũ regirex uero consilia¬
riis retulis s& : quibus dã uel poe¬
ne omnib uisũ est salubresurges¬
tũ: Sedrexaltiori consilio ne forte
ꝑ hocpatrẽ suspec tũ redder& agere
distulit: Haec tamendiuinitas
ꝓcuius timore damore facereno¬
luit : ut sibi moris est amatores lui
sublimius quã cogitaripotest nobilita¬
re. prudentius ordinauit: Pacem
porropetentibus his quos bellofatigare
solitus erat: rexarticulo duorũ an¬
norũ prestitutolibenter indulsit : in¬
terea imperator Harolus considerans
suũ insenee tute ad clinẽ deuexum.
d uerens nefor tesubtrae tus rebus
humanis confusumrelinquer& regnũ
quod erat dõdonante nobiliter ordi¬
natũ. scilicet ne aut extremis qua¬
teretur ꝓcellis aut intestinis uexa¬
retur scis sionibus. misit filiũ que
abaquitanie uocauit: Quemueni¬
entẽ clementer suscepit. tota aesta¬
tesecum tenuit. de his quibus eũ in¬
digere putauit instruxit : quali¬

Expanded text:
Gerricus cum regi, rex vero consiliaGerricus cum regi, rex vero consiliariis retulisset, quibusdam vel pene omnibus visum est salubre suggestum. Sed rex altiori consilio, ne forte per hoc patrem suspectum redderet, agere distulit. Haec tamen divinitas, pro cuius timore et amore facere noluit – ut sibi moris est, amatores sui sublimius quam cogitari potest nobilitare – prudentius ordinavit. Pacem porro petentibus his, quos bello fatigare solitus erat, rex articulo duorum annorum praestituto libenter indulsit. Interea imperator Karolus considerans suum in senectute adclinem devexum, et verens ne forte subtractus rebus humanis confusum relinqueret regnum, quod erat Deo donante nobiliter ordinatum, scilicet ne aut externis quateretur procellis aut intestinis vexaretur scissionibus, misit filiumque ab Aquitania evocavit. Quem venientem clementer suscepit, tota aestate secum tenuit, de his quibus eum indigere putavit instruxit, quali
Abbreviated transcription (Latin):
tonẽ hancut uiderat redienspa¬
trire tulis s&: ad eo exul tas sedici¬
tur ut nimi aclacritate lacrimis
fluxerit : & circũ stantibus: Oin
quit sotuuie tos nosgra tulemur
iuuenis huius senili sagacitate :
UInde quiaser uus fuit d̃i ficlelis
in commis soprudens in augmentan¬
dosibi tradito talento : Constitutu
est potestatẽ habens incucta pacris
mor tuoiam pridẽpippino iali&e
rege. nuꝑrime aũt Haroloitidẽ
fratreres humanas relinquente.
spesuniuer sitatis potiunde in eũ ad¬
surgebat. Misso eñaꝓquibusdã ne¬
cessariis. patrẽ consulendis gerrico
capis p̃latocũ inpalatio moraretur
praesto lans ꝑlacorũ responsũ mo¬
nitus est tã a francis quãq germa¬
nis ut ad patrẽ rex uenir& eiq ꝓpt̃
adsister& : Viderisibidicentes
quod pater cũ iam insenilemuer¬
ger& aetatẽ & acerbeferr& li¬
berorũ infortunatã defeetio¬
nem: citã illius haecportende¬
rent corpoream solutionẽ : Iuod

Expanded text:
tionem hanc ut viderat rediens pationem hanc ut viderat rediens patri retulisset, adeo exultasse dicitur, ut pro nimia alacritate lacrimis fluxerit et circumstantibus: „O", inquit, „sotii, victos nos gratulemur iuvenis huius senili sagacitate". Unde quia servus fuit Domini fidelis in commisso, prudens in augmentando sibi tradito talento, constitutus est potestatem habens in cuncta patrimortuo iam pridem Pippino Italiae rege, nuperrime autem Karolo itidem fratre res humanas relinquente, spes universitatis potiunde in eum adsurgebat. Misso enim pro quibusdam necessariis patrem consulendis Gerrico capis praelato, cum in palatio moraretur prestolans perlatorum responsum, monitus est tam a Francis quamque Germanis, ut ad patrem rex veniret eique propter adsisteret; videri sibi dicentes, quod pater cum iam in senilem vergeret aetatem et acerbe ferret liberorum infortunatam defectionem, citam illius haec portenderent corpoream solutionem. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
rãderundis. Monasteriũ de uera
Monasteriũ deuteram pago colos ano
Monasteriũ ualada in septimania.
Monasteriũ scĩ donani. Monasteriũ
galune. Monasteriũ sc̃i laurenti. Mo¬
nasteriũ. scȩ mariae quod dicitur in
rubine Mon asteriũ caunas & cetera
plurima. Quibus ueluti quib dam
lchnis tocũ decoratur a qui taniae
regnũ : hoc eiꝰ exemplũ non modo epis¬
coporũ multi. Sed & laycorũquam¬
plurimi ȩmulati conlapsa restaura¬
bant & noua certabañ Monasteria
instruere. quod cernere oculis est:
Intantam deniq respublicafelicita¬
tẽ aquita niciꝑ fecerat regni: ut ꝓfi¬
cis centequoli b& rege uel impalatio
residente uix aliquis repperiretur
conquerens sealiquidabuire ꝑpes¬
sũ: Trib enĩ diebir& ꝑsingulas eb¬
domadas reiiudicia riae intererat̃ :¬
Nam quadã tẽpestate misso archam¬
baldo commentariensi. Imperiũ
dũ ei qua dã referenda filioferen¬
da quae cominisis s& et ille ordina¬

Expanded text:
Radegundis, monasterium Deuera, Radegundis, monasterium Deuera, monasterium Deutera in pago Tolosano, monasterium Uadala, in Septimania: monasterium Anianę, monasterium Galunę, monasterium sancti Laurentii, monasterium sanctae Mariae quod dicitur In Rubine, monasterium Caunas et cetera plurima, quibus veluti quibusdam lychnis totum decoratur Aquitanie, regnum. Hoc eius exemplum non modo episcoporum multi, sed et laicorum quamplurimi aemulati conlapsa restaurabant et nova certabant monasteria instituere, quod cernere oculis est. In tantam denique res publica felicitatem Aquitanici profecerat regni, ut proficiscente quolibet rege vel in palatio residente, vix aliquis repperiretur conquerens se aliquid ab iure perpessum. Tribus enim diebus rex per singulas ebdomadas rei iuditiariae intererat. Nam quadam tempestate misso Archambaldo commentariensi, imperia dum ei quedam referenda filio ferendaque commisisset, et ille ordina
Abbreviated transcription (Latin):
me morabile exemplumipse quoque
theoricȩ conp̃hendere interetur cul¬
minauitȩ : dedhuius uotiq: Ne com¬
pos fier&. obicems ep̃buit refragatio
patris. uel potius diuinenutiis uolun¬
tatis : quae tantȩ piȩtatis uirũ noluit
subsuȩ cura solius salutis delitescere.
sed potius ꝑeum & sub eomultorũ salu¬
tẽ adolescerȩ : Et quidẽ multaut
dictũ est ab eosunt in eiꝰdicionere pa¬
rataimmoa funda mentis &dificata
monas teria : sed p̃cipuehaec: Monas¬
teriũ scĩ fileberti. Monasteriũ scĩ
florentii. Monasterium caroffi. Mo¬
nasteriũ concas. Monasteriũ sc̃ĩ mixen¬
tii Monasteriũ menate. Monaste¬
riũ magniloci Monasteriũ mꝰcia¬
cũ. Monasteriũ sc̃isaurn. Monas¬
teriu musciacũ Mon asteriũ No¬
uiliacum: Monasteriũ scĩ theot fridi
Monasteriũ. scĩpascenti. Monasteriũ
dosora Monasteriũ sollempnia¬
cũ. Monasteriũ puellare scẽ ma¬
riȩ Monasteriũ. puellarescã

Expanded text:
memorabile exemplum, ipse quoque memorabile exemplum, ipse quoque theoricae comprehendere niteretur culmina vitae. Sed huius voti ne compos fieret, obicem se praebuit refragatio patris vel potius divine nutus voluntatis, que tante pietatis virum noluit sub suae cura solius salutis delitescere, sed potius per eum et sub eo multorum salutem adolescere. Et quidem multa, ut dictum est, ab eo sunt in eius ditione reparata, immo a fundamentis aedificata monasteria, sed praecipue haec: monasterium sancti Filiberti, monasterium sancti Florentii, monasterium Carroffi, monasterium Concas, monasterium sancti Maxentii, monasterium Menate, monasterium Magni–Loci, monasterium Musciacum, monasterium sancti Sauini, monasterium Masciacum, monasterium Nouiliacum, monasterium sancti Theotfridi, monasterium sancti Pascentii, monasterium Dosora, monasterium Sollempniacum, monasterium puellare sanctae Mariae, monasterium puellare sanctae
Abbreviated transcription (Latin):
ad penso: reliquis pone ominbiuxores
aut filnsunt erepti us que quo eonr̃iꝑ
uenirent. quo fraus illorũ Nullã regiuel
exercitui poss& inferre iac turã: his
pitio concessit : Et regis quidẽ ab in euntiae¬
tate: sed tunc quã maxime cir cadiui
simus incitabatur animus : Itaut non
quiuidebatur clerus ante quã ei crede¬
retur : ut pote subtyrannis a gensmnagis
equitationibellicȩ exercitationi mis¬
si liũ librationiqu̾e operam darenorie¬
rat diuinocultui. Regsaũt studio
unde cũ qi ad duetis magis tristãle¬
gendiquam cantandistudium. Nec¬
non diui narũ & mundanarũ intel¬
legentiã lit terũ citius quã credipote¬
rãt coaluit: Pr&ecipuetamenaffec¬
tuillorũ ducebatur : Quisua pro
dñiamore cunctarelinquen tesspe¬
cula tiuȩ curabant fieripar ticipes
uita : Nam ante quã a quitania
sub eoregeretur conlapsus erat inea
huius modior do: At subeo adeo
conualuit : ut & iã ipse auifra ter¬
nũ bar loman ni imita rigesciens

Expanded text:
adpenso, reliquis pene omnibus uxores aut filii sunt erepti, usquequo eo nostri pervenirent, quo fraus illorum nullam regi vel exercitui posset inferre iacturam. XVIIIpropitio concessit. Et regis quidem ab ineunti etate, sed tunc quam maximę, circa divisimus incitabatur animus, ita ut non qui videbatur clerus, antequam ei crederetur, utpote sub tyrannis agens, magis equitationi, bellicę exercitationi, missillium librationi quam operam dare noverat divino cultui. Regis autem studio undecumque adductis magistris, tam legendi quam cantandi studium, necnon divinarum et mundanarum intellegentia litterarum citius quam credi poterat coaluit. Precipue tamen affectu illorum ducebatur, qui sua pro Domini amore cuncta relinquentes speculative curabant fieri participes vitae. Nam antequam Aquitania sub eo regnaretur, conlapsus erat in ea huiusmodi ordo; at sub eo adeo convaluit, ut etiam ipse avi fraternum Karlomanni imitari gestiens
Abbreviated transcription (Latin):
uitȩsuȩ. Lxiiii. Et a quitaniȩ quidẽ
p̃fuit ꝑ annos xxxuii. impr̃ aut̃
xxVII. Anima uero recedente:
cũ aliis epis. abbatib: comitibus
uasis duminis. plurimaque fre¬
quentia tã cleri quã popłi
sumptis impris reliquiis cũ mag¬
nohonore mectis transportari
fecit ae inbasilica scĩ arnulfi
q̃uo& mat̃ eiꝰ conditaerat. nobi¬

Expanded text:
vite suae LXIIII.; et Aquitanie. quidem vite suae LXIIII.; et Aquitanie. quidem praefuit per annos XXXVII, imperator autem XXVII. Anima porro recedente, cum aliis episcopis, abbatibus, comitibus, vassis dominicis, plurimaque frequentia tam cleri quam populi, sumptis imperatoriis reliquiis, cum magno honore Metis transportari fecit et in basilica sancti Arnulfi, quo et mater eius condita erat, nobi
Abbreviated transcription (Latin):
adstantes ut cu randis operã dareÑ
corporib: setan diuprestolaturũ
quã diuilli refici possent :
Instante aut̃ migrationis eius
articulo : iunctis pollititũ ar¬
ticulis hoc enĩ facere consueue¬
rat si quand fratr̃ẽ nutuuocabat :
drogonẽ accersiuit : Quouenien¬
te & reliquis sacer dotib: uerbis
quib: potuit & nutib sem& dõ
cõmendauit. benedicisepetiuit.
& que solent agi in ae gressuani¬
mȩ sieripostulauit: Quib: id
agentib: sicut plures mihi retu
quodã modo quanta potuit bis
dix̃ hutz. hut ⁊ qđ significat foras:
quorũ sotietatẽ nec uiuus nec mo¬
riens habere uoluit : Aduero
ad seintuens conspex̃ uenientia:
Illaletiussio intendebat : it aut
nihilariden te differeuidere¬
tur : Intab: ergo uitae p̃sentis ter¬
minũ sortitus est ad requiem
felicit̃ ut credimꝰ cõmigrauit:
Quia ut ueracit̃ dictũ est aueri¬
dicodoctore : ñ potest malemo
ri : quibeneuixerit :
Decessit aut̃ a xii. Nł iuluanno

Expanded text:
adstantes, ut curandis operam darent adstantes, ut curandis operam darent corporibus, se tandiu prestolaturum, quamdiu illi refici possent. Instante autem migrationis eius articulo, iunctis pollice cum articulis – hoc enim facere consueverat, si quando fratrem nutu vocabat – Drogonem accersibat. Quo veniente et reliquis sacerdotibus, verbis quibus potuit et nutibus semet commendavit, benedici petivit, et que solent agi in egressu animae fieri postulavit. Quibus id agentibus, sicut plures michi retuldo, virtute quanta potuit bis dixit: „Huz! huz!, quod significat foras. cuius sotietatem nec vivus nec moriens habere voluit. At vero ad se intuens conspexit venientia: illa laetius sic intendebat, etc., ita ut nihil a ridente differre videretur. In talibus ergo vitae praesentis terminum sortitus, ad requiem feliciter, ut credimus, commigravit: quia, ut veraciter dictum est a veridico doctore: Non pri, qui bene vixerit. Decessit autem XII. kalendas iulii anno
Abbreviated transcription (Latin):
meruerte dicens : Iuia ip̃se inquid
adme uenire satis facturus neꝗqͥt
go qđ mecũ est ago uob testib:
& dõomũa quitin me pecauie.
lliremitto : Vr̃m aut̃
erit illũ monere. ut si
ega illitotiens ꝑ pere
gesta indulsi : ille tam̃
sunon obliuiscatur:
quica nos pat̃ nos deducit cũ dolo¬
re ad mortẽ & intalib: comimunis
sabbati & p̃cepit ut ante secelebra¬
rentur uigiliȩ nocturnȩ : & ligno
sc̃ȩ crucis pectus suũ muniretur:
uandiuenĩ ualebat manuꝓpria
tã frontẽ ꝗ pectus. eodẽ signaculo
insignibat: si quando aut̃ laxaba
t᷑ ꝑmanu fr̃ĩ suidrogonis nutuid
fieri poscebat: Mansit ergocota
illa nocte omis uircus corporea
inopssolius sobrietatis animi cõpos:
Incrastinũ que erat dominica uissit
ministeriũ altaris p̃parari & per
offitiũ drogonis missarũ offitia cele¬
brari : nec non ꝑmanuseiꝰ iux tamorem
cõmunionẽ sacram sibi tra di
Et posthec cuius dam potiunculȩ

Expanded text:
meruerit. „Sed quia ipse", inquit, meruerit. „Sed quia ipse", inquit, „ad me venire satisfacturus nequit, ego quod meum est ago: vobis testibus et Deo, omnia que in me peccavit illi remitto. Vestrum autem erit illum monere, ut si ego illi totiens perperam gesta indulsi, ille tamen sui non obliviscatur, qui canos paternos deducit cum dolore ad mortem et in talibus communis sabbati – praecepit, ut ante se celebrarentur vigiliae nocturnę et ligno sanctae crucis pectus suum muniretur; et quandiu valebat, manu propria tam frontem quam pectus eodem signaculo insignibat, si quando autem lassabatur, per manus fratris sui Drogonis nutu id fieri poscebat. Mansit ergo tota illa nocte omnis virtutis corporeae inops, solius sobrietatis animi compos. In crastinum, quę erat dominica, iussit ministerium altaris praeparari et per offitium Drogonis missarum offitia celebrari, necnon per manus eius iuxta morem communionem sacram sibi tradi et post hec cuiusdam potiunculę c