comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
domino ad quint ¶ Adem uiris est ⁊
in libis qui in ꝑ testate patris siuit
er quib causis ad quitere possunt. ¶
aim fcm instipulatõe ꝯtinebitur
ĩmedo piõna stipulantis ꝯtinetur¬
¶ xeluti si ẜ̾uo stipuletur ut sibi ire
debet.nõ etrã dominocio eruo
comiuns stipulanto unicuiq demi
si uno cor iussiaut nonunati aanͣ
cor stipulagt est tuc demino soli ei ad
solidum alteri adquint luluti ñ us
ꝙ̃ dare stipulato est utuo domini sit
tipulatẽnum. De diuisione stipu
est. restituendo ue p̾tio sꝑtorie sunt
que a mero p̃toris officõ ꝓficncũtur
xeluti d.ampni infocti ul iegatorur.

Expanded text:
domino adquirit. idem iuris est et in liberis qui in potestate patris sunt, ex quibus causis adquirere possunt. Sed cum factum in stipulatione continebitur, omnimodo persona stipulantis continetur, veluti si servus stipuletur, ut sibi ire debet, non etiam dominus eius. Servus communis stipulando unicuiquesi unius eorum iussu aut nominatim cui eorum stipulatus est: tunc enim soli ei adqsolidum alteri adquiritur, veluti si res quam dari stipulatus est unius domini sit. TIT. 18 DE DIVISIONE STIPULest, restituendove pretio. Praetoriae, quae a mero praetoris officio proficiscuntur, veluti damni infecti vel leg
Abbreviated transcription (Latin):
nuruntq ueffecturii seut ticius
taret spontent obligatur. Oc põ
aiquam ciuo uuiri sintieetua
sit stiꝑnuetin nicbil agit. plane
ni potest ueluti siqͥs ita stipiue¬
tur mieri aut seio da ⁊ ĩpondes
ut obligatõ quitem stipulatori
at quiratur. solui tñ scio ⁊ mui.¬
to eo tocte possit. ut lib̾ate ip̃e i¬
sit dati .x. auieos stipuiatus est.
nalctit quedem stipulatõ s utrũ
totum debetur ꝙ instipiuatee dedu¬
etum est. an u̾e ꝑs dimdia dubi¬
tatum eit ¶S placit nõ pluiꝰqͣ
partem dimidianiciad quin. ei
qui tuo iri subiecte est. s itipula¬
tus sis tibi ad quitis. quia uor tua
tua intelligitur. in his ueb que
tibi adquin possut i p̃tei̾ea uiuci¬
us est stipuiatẽ. ũquis ad ea que¬

Expanded text:
cturum se ut Titius daret spoponderit, obligatur. Si quis alii, quam cuius iuri subiectus sit, stipuletur, nihil agit. plane ri potest veluti si quis ita stipuletur ‘ mihi aut Seio dare spondes? ’, ut obligatio quidem stipulatori adquiratur, solvi tamen Seio etiam invito eo recte possit, ut liberatio ipso isit, decem dari aureos stipulatus est, valebit quidem stipulatio: sed utrum totum debetur quod in stipulationem deductum est, an vero pars dimidia, dubitatum est: sed placet, non plus quam partem dimidiam ei adquiri. ei, qui tuo iuri subiectus est, si stipulatus sis, tibi adquiris, quia vox tua tua intellegitur in his rebus quae tibi adquiri possunt. Praeterea inutilis est stipu
Abbreviated transcription (Latin):
ros dare spondos. Siquis itasti¬
puletur si meapitolurm nõ ascẽ¬
tero dare spondes ꝑinde erit ac si
stipulato essi cum morretur dan
sibi. ¶ Excondicionau stipulatõ¬
ne tantum spos est tebitum ir eã
nob rtingit ¶ loca eĩ mei stipula¬
tõi solent. ueluti cartagine dar
spondes que stipulato̾ licet puere
fien uideatur. tñ ros ip̃a ht̃ tẽpus
in iectum quo ꝓmissor utatur ad
pecuniam cartagine dandam. Et
ideo siquis ita stipuletur hodie
kartagne dare spondos. inutilia
erit stipulatõ cum in possibit sit
repmissio.¶Condicões que ad
runtur. aut statim infirmant ob
sin aũt ita so hab statim uaiet
que enĩ ꝑ rerũ natura certa sũt
nõ morantur obligatões ucet
apud nos icerta u̾nt. ¶ Nõ solũ
rẽs instipulatũ deduci possunt
set ÷ fc̃a ur stipuleminr fieri aliꝙͥ
uel nõ fieri ⁊ in hiuo stipulatonib
obtimũ ent pen̾a subicere ne qͣnti¬
tas stipuiatõis in mcerto sit ac

Expanded text:
reos dare spondes? ’ si quis ita stipuletur ‘ si in Capitolium non ascendero, dare spondes? ’ perinde erit, ac si stipulatus esset cum morietur dari sibi. ex condicionali stipulatione tantum spes est debitum iri, eanobis contigerit. Loca etiam inseri stipulationi solent, veluti ‘ Carthagine dare spondes? ’ quae stipulatio licet pure fieri videatur, tamen re ipsa habet tempus iniectum, quo promissor utatur ad pecuniam Carthagine dandam. et ideo si quis ita Romae stipuletur ‘ hodie Carthagine dare spondes? ’ inutilis erit stipulatio, cum impossibilis sit repromissio. Condiciones, quae ad runtur, aut statim infirmant oblsin autem ita se habent, statim valent. quae enim per rerum naturam certa sunt non morantur obligationem, licet apud nos incerta sint. Non solum res in stipulatum deduci possuntta: ut si stipulemur fieri aliquid vel non fieri. et in huiusmodi stipulationibus optimum erit poenam subicere, ne quantitas stipulationis in incerto sit ac
Abbreviated transcription (Latin):
omnia iepeti que stipulator expͥs¬
it ¶Ttcm mucilis est stipuiatẽ si
ab eo gipuleris. quiuimn tuõ sur¬
iecto est ul si bis ate stipuletur.
s̃i suus quice̾ nõ sodũ domino suo
obligar nõ ꝑatrit. s ne ain quitẽ
uili aniu uero tarlas alus ol li¬
g. ni possur a autum neq stiꝑula¬
ri. neq ꝓmitere possi palam egt.
qui stipulatur u̾ba ꝓmitentis ⁊
ris qui ꝓmittit u̾ba stipulantis
audur cebr. unde apart nẽdeel
nos ioqui qui tardio ex audit. l.
deo qui omnino noueraudit  rm¬
osus nullum ne grͣnum gerere po¬
cest. quia nõ incelligit quid agit.
¶puꝑilo omne negotium recte
si ip̃e or ligetur. nam alium sbi ob¬
ligare ⁊ ilnc tutoris auetoritate pot̾
¶S quod dirimus de pupilus nti¬
qr de his uerum uerum est qui al¬
queni incenectum mit ¶ Nam int̾a¬
us et qui infanti ꝓrimo est nõ mul¬
to afunoso distat quia bio e tacis pu¬
rimis int̾anti ꝓpter utilitatem eo

Expanded text:
omnia repeti quae stipulator expresserit. Item inutilis est stipulatio, si ab eo stipuleris, qui iuri tuo subiectus est, vel si is a te stipuletur. sed servus quidem non solum domino suo obligari non potest, sed ne alii quidem ulli: filii vero familias aliis obligari possunt. Mutum neque stipulariqui stipulatur verba promittentis, et is qui promittit verba stipulantis audire debet. unde apparet, non de eo nos loqui qui tardius exaudit, sed de eo qui omnino non exaudit. Furiosus nullum negotium gerere potest, quia non intellegit quid agit. Pupillus omnsi ipse oligare etiam sine tutoris auctoritate potest. Sed quod diximus de pupillis, utique de his verum est, qui iam aliquem intellectum habent: nam infans et qui infanti proximus est non multum a furioso distant, quia huius aetatis puroximis i
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃õ die in ꝙ̃ stipulatõ fc̃a est peti
potest q toto bis dies arbitro
soluentis tribuideb ¶ Neq enĩ
est datum nõ eẽ prioquam his
petere ¶ at si ita stipulis .x. au¬
reos annuos quo ad uiuiã spondes
dare ⁊ ꝑure fr̃a obligatio intetu¬
gitur ⁊ ꝑpetuatur qr ad tempus
deb̾i nõ potest. si heres petendo
pacti exceptione sub moue̾tur¬
¶ Sub conditõe stipulatio fit

Expanded text:
ipso die in quem stipulatio facta est peti ipso die in quem stipulatio facta est peti potest, quia totus ille dies arbitrio solventis tribui debet. neque enim est datum non esse, priusquam is praetereat. At si ita stipuleris ‘ decem aureos annuos quoad vivam dare spondes? ’, et pure facta obligatio intellegitur et perpetuatur, quia ad tempus deberi non potest. sed heres petendo pacti exceptione submovebitur. Sub condicione stipulatio fit
Abbreviated transcription (Latin):
dabis. dabo. facies. fatiam ¶uͤ¬
rrum autẽ latina aut greca. uel
quacua alia lingua stipulatio ꝯ¬
cipiatur. mebil inter. est salioet
sinterq stipulantiũ mtellectum.
hiuio lingue habeat. ¶ Nec necc̃e
est eadem lingua utrũq utrs suf¬
ficit congruent ad interrogatum
responde.quin ⁊ duo greci iatma
lingua obligatõnem ꝯtrabere pos¬
sunt. S hec soliẽpma u̾ba olim
quidem in usu fuerut. postea leoni¬
na constituto lata est que sollepi¬
nitate uerboꝵ sublata sensum ⁊
consonante̾ intelectum ab utui
Q ꝑte solum desiderat. licet qͥbocũ
uerbis expressũ est. ¶ Cmnis sti¬
pulatõ aut pure aut in dieͥ aut sub
Enditoe fic. pure ueluti quĩq au¬
rcos dare spondens idq ⁊testim
peti potest ¶ Indiem cũ adiecto
die quo pecunia soluatur stipu¬
latio fit. ueluti .x. auiros ꝑrimis
kalendis maitu dare spences¶ Id
aut̃ ꝙ indie stipulamur statim
quidem debetur. s peti pͥus quam
dies ueniat nõ pot̾ ac nec qͣuidẽ

Expanded text:
dabis? dabo, facies? faciam. utrum autem Latina an Graeca vel qua alia lingua stipulatio concipiatur, nihil interest, scilicet si uterque stipulantium intellectum huius linguae habeat: nec necesse est eadem lingua utrumque uti, sed sufficit congruenter ad interrogatum respondere: quin etiam duo Graeci Latina lingua obligationem contrahere possunt. sed haec sollemnia verba olim quidem in usu fuerunt: postea autem Leoniana constitutio lata est, quae, sollemnitate verborum sublata, sensum et consonantem intellectum ab utraque parte solum desiderat, licet quibuscumque verbis expressus est. Omnis stipulatio aut pure aut in diem aut sub condicione fit. pure veluti ‘ quinque aureos dare spondes? ’ idque confestim peti potest. in diem, cum adiecto die, quo pecunia solvatur, stipulatio fit: veluti ‘ decem aureos primis kalendis Martiis dare spondes? ’ id autem, quod in diem stipulamur, statim quidem debetur, sed peti prius quam dies veniat non potest: ac ne eo quidem
Abbreviated transcription (Latin):
cuis comercium nõ habuit ui rẽ
suam dari quis ctipuletur. nec ui
pendenti ent stipuiatõ obid quos
publica res in priuatura dedua. ⁊
er libis serius fieri potest. ⁊ quia
cõmercium ad ipiscistipulator pot̾
et ros sua stipui. atoris ẽẽ desinere
potest. s. ꝓtino mutilis est̾. ¶ Icem
at̾ucet in mite utiuter res insti¬
pulatũ deducta sit. N postra in eac
causas de quib sup̃ dietum est sui
fro ꝓmissoris deuen̾it extinguit᷑
stipinatõ ¶ Ac ne statimab initẽ
talis stipulatõ ualebit. lucium.
ticium. cũ suo erit daie ĩpondes.
et ilmilia que natura sui demiuo
nostro ex ẽpta sut in ol ligatẽne̾
deduci nullo modo possut ¶ Siqͥs
alium daturum. facturum ue qͥ¬

Expanded text:
cuius commercium non habuit, vel rem suam, dari quis stipuletur. nec in pendenti erit stipulatio ob id quod publica res in privatum deduci et ex libero servus fieri potest et commercium adipisci stipulator potest et res stipulatoris esse desinere potest : sed protinus inutilis est. item contra, licet initio utiliter res in stipulatum deducta sit, si postea in earum qua causa de quibus supra dictum est sine facto promissoris devenerit, extinguitur stipulatio. ac ne statim ab initio talis stipulatio valebit ‘ Lucium Titium cum servus erit dare spondes? ’ et similia: quia natura sui dominio nostro exempta in obligationem deduci nullo modo possunt. Si quis alium daturum facturumve q
Abbreviated transcription (Latin):
geña sunt quot ꝑrne dixim reꝵ
contrabens.ix. ¶ Lomunẽs sut
stipulatoes ueluti rem saluã fore
nr̃o subicitur. instipulatõnẽ dedu¬
ci potest.siũ illa mebilis sit siũ
soli sit at siquis irm que mrex na¬
tura nõ est. aut eẽ nõ potest. dansti¬
pulatus t̾uerit. ueluti stichũ qui me¬
ituus sit que uiu̾e crea bat. aut hy¬
pocenta rir̃quiee nõ possit. inuti¬
us eut stipiuaco̾ ¶Idem u̾ins est
si it̃ sacram aut ieligiosanr quam
rumami iuris eẽ credebat. iii .x̃. pu¬

Expanded text:
genera sunt, quot paene dixerim rerum contrahendarum. Communes sunt stipulationes veluti rem salvam fore nio nostro subicitur, in stipulationem deduci potest, sive illa mobilis sive soli sit. At si quis rem, quae in rerum natura non est aut esse non potest, dari stipulatus fuerit, veluti Stichum, qui mortuus sit, quem vivere credebat, aut hippocentaurum, qui esse non possit, inutilis erit stipulatio. Idem iuris est, si rem sacram aut religiosam, quam humani iuris esse credebat,
Abbreviated transcription (Latin):
latur ita adia pena debet. sita fac¬
tum nõ entitũe pene uoĩe .x. aure¬
os dare spondes. ¶ S si quedam fie¬
ri quedam nõ fieri una eademq cõ¬
ceptione stipuietur. elausula erit
lrit. siue ꝙ ita factul nõ erit tũc pe¬
Ine nomine .x. aureos dare spondes
et ꝓmitendi laudi et ꝓmitendi
duo plures ue rei fieri possunt¬
¶ Stipulandi ĩta si post ommũ in¬
terrogatõnem ꝓmissor respondeat
spondeo. Ut puta cum duob sepa¬
ratim stipulantib. ita ꝓmissor res¬
pondeat. utriq ur̃m dare spondeo
¶Nam si pria ticio spoponderit de¬
uide alio interrogante spondeat.
alia atq alia erit obligato nec cre¬
deutur duo rei stipulandi ee. duo
ant singuli seꝑatim spondeo ¶ Ex
huio modi obligatõib ⁊ stipiũãtõ¬
iubo. solidũ singulis debetur. ⁊ ꝑmi¬
tentes singuli insondi tenẽtur. in
utraq tñ obligatõe una res uerait᷑
ot ui alter debitum accipiendo uł

Expanded text:
letur, ita adici poena debet: ‘ si ita factum non erit, tum poenae nomine decem aureos dare spondes? ’ sed si quaedam fieri, quaedam non fieri una eademque conceptione stipuletur, clausula erit erit sive quid ita factum non erit, tunc poenae nomine decem aureos dare spondesEt stipulandi et promittendi duo pluresve rei fieri possunt. stipulandi ita si post omnium interrogationem promissor respondeat ‘ spondeo. ’ ut puta cum duobus separatim stipulantibus ita promissor respondeat ‘ utrique vestrum dare spondeo ’: nam si prius Titio spoponderit, deinde alio interrogante spondeat, alia atque alia erit obligatio nec creduntur duo rei stipulandi esse. duant singuli separatim ‘ spondeo ’. Ex huiusmodi obligationibus et stipulantibus solidum singulis debetur et promittentes singuli in solidum tenentur. in utraque tamen obligatione una res vertitur: et vel alter debi
Abbreviated transcription (Latin):
alioquin mercede interueniẽte
locato est tibi uso rei uidetur. gra¬
tuitum enim debet eẽ comodatur
¶preterea ⁊ uis apud ꝙ̃ res auq̃¬
deponitur. re obligatur.⁊ actõne
deposiai teuetur q ipẽ de ea re ꝙͣ
accepit restituenda tenetur ¶ S.
bis ex eo solo tenetur siqͥ dolo co¬
atq negligentie nõ tenetur.
Itaq securo est qui paurũ dili¬
genter custoditam iem furto a¬
miẜit qr qui negligenci amico
rem custodiendani tradidit sue
facilitati id inputare deb ¶ Ce¬
dicor quoq qui pigno accepit rẽ.
obligatur quoq ⁊ ipe de ea ip̃a riͥ
ꝙͣ accepit restituenda tenetur ac¬
cione pignoratitia. ¶ Si quia pig¬
nus utriusq gr̃a datur ⁊ debito¬
ris quo magis ei pecimia cred̾et᷑
et creditoris quo magis ei ĩ tuto
sit creditũ ꝑ lacuit suffic̾e ad eani
fortuito casu rem amusit. securum
contrabitur ex interrogatione.
certa sit stipulatõ¶ꝙ̃ exstipulani
si in certa que hoc noĩe inde utit᷑
quia stipulum ap̃ uet̾es firmum

Expanded text:
alioquin mercede interveniente locatus tibi usus rei videtur: gratuitum enim debet esse commodatum. Praeterea et is, apud quem res adeponitur, re obligatur ex actione depositi quia et ipse de ea re quam acceperit restituenda tenetur. Sed is ex eo solo tenetur, si quid dolo coac negligentie non tenetur. Itaque securus est, qui parum diligenter custoditam rem furto amisit, quia, qui neglegenti amico rem custodiendam tradidit, suae facilitati id imputare debet. Creditor quoque qui pignus accepit re obligatur, qui et ipse de ea ipsa re quam accepit restituenda tenetur actione pigneraticia. sed quia pignus utriusque gratia datur, et debitoris, quo magis ei pecunia crederetur, et creditoris, quo magis ei in tuto sit creditum, placuit sufficere, quod ad eam fortuito casu rem amiserit, securum contrahitur ex interrogatione certa sit stipulatio, quam ex stipulatu, si incerta. quae hoc nomine inde utitur, quia stipulum apud veteres firmum
Abbreviated transcription (Latin):
a furib ⁊ a quibusdã alus posse¬
ssorib possut. ¶ Si duoꝵ ma¬
teris er uoluntate dominorũ
confuse sint. totum id corpus
q er confusione fit. urriusq cõ¬
mune est ¶ Uxluti niqui mra
sua confudent. ul massas argr̃̾¬
matenie sit ⁊ ob id ꝓpri s̃põs fa¬
eta sit forte er uino ⁊ meue n¬
ulsum. aut ex auit ⁊ argento el¬
ectrũ iccͣm ius est ¶llam er̃
ro oĩu comune eẽ spẽm nõ du¬
bitatur ¶ Qd si fortuitu ⁊ nõ¬
er uoluntate deminoꝵ cenfu¬
eiuadem geñis st̃ idem iuns ec¬
se placuit. ¶ Qd si furmentum
ticu tuo frumento mirtũ fue¬
rit. si quidẽ er uoluntate ur̃a
munc erit. quia singula corpor
ꝓpria fuerit. ex censensti uio co¬
municat st̃. ¶Qd̃ si cãu idmi¬

Expanded text:
a furibus et a quibusdam aliis possessoribus possunt. Si duorum materiae ex voluntate dominorum confusae sint, totum id corpus quod ex confusione fit utriusque commune est, veluti si qui vina sua confuderint aut massas argenmateriae sint et ob id propria species facta sit, forte ex vino et melle mulsum aut ex auro et argento electrum, idem iuris est: nam et eo casu communem esse speciem non dubitatur. quodsi fortuitu et non voluntate dominoram confueiusdem generis sunt, idem iuris esse placuit. Quodsi frumentum Titii tuo frumento mixtum fuerit, si quidem ex voluntate vestra, commune erit, quia singula corpora, ropria fuerunt ex consensu vestro communicata sunt. q
Abbreviated transcription (Latin):
laauit. media sententia crtimã¬
cium. si ea spõs ad mac̾ĩam redu¬
num eẽ qui mat̾ie dñs fuerat.
Si nõ possit reduai eum poeius
iucellige dñm qui fecerat ut ec¬
cr. ¶ras eflatũ pocest ad rudem
massam ens ul argenti. ulaun
redua. ¶uinũ. añt. aut oleũ ⁊ fru¬
mentum. ad uias. ⁊ oliuias. ⁊ sꝑi¬
cas. reu̾ci nõ potest. ac ne muisũ
quidem ad uinũ ⁊ mel resosiũ p̾¬

Expanded text:
timantium, si ea species ad materiam redunum esse qui materiae dominus fuerat; si non possit reduci, eum potius intellegi dominum qui fecerit: ut ecce vas conflatum potest ad rudem massam aeris vel argenti vel auri reduci, vinum autem aut oleum aut frumentum ad uvas et olivas et spicas reverti non potest, ac ne mulsum quidem ad vinum et mel resolvi p
Abbreviated transcription (Latin):
ut ecce ¶Siquis ex alienis uu¬
is. aut oliuis. aut ĩpias. innũ
aut oleum. aut frumentũ fec̾it.
aut ex alieno auro. ui argento
aut ere uas aliꝙ fecit. ul ex au¬
eno uino ⁊ melle mulsũ miscu¬
erit. ui er alienis medicamicis

Expanded text:
ut ecce si quis ex alienis uvis aut olivis aut spicis vinum aut oleum aut frumentum fecerit, aut ex alieno auro vel argento vel aere vas aliquod fecerit, vel ex alieno vino et melle mulsum miscuerit, vel ex alienis med
Abbreviated transcription (Latin):
li ⁊ gemime. ⁊ cet̾a que ĩ luto¬
re inueniunt᷑ iure naturali
stacim ĩuentoris fui̾t ¶Item¬
r ea que er animalib dominio
tuo sabiectis nata sũt eodẽ iu
men adiecit. nure gentiũ tibi
ad quiritur. ¶ Est aũt ĩ cremẽ¬

Expanded text:
 cetera quae in litore inveniuntur, iure naturali statim inventoris fiunt. Item ea quae ex animalibus dominio tuo subiectis nata sunt eodem iurmen adiecit, iure gentium tibi adquiritur. est autem alluvio incremen
Abbreviated transcription (Latin):
fera natura. idem quoq poss¬
umꝰ incelligere.ꝙ alie sũt
galline quas feras uocamo¬
¶ Item .aiii. ar̾es quos feros
uocamo. Ideoq si anr̾es tuiant
galline aliquo casi turbate tͣ¬
batiq e uolau̾it᷑. licet conspec¬
tum tũm effug̾it᷑. quocũq cñ¬
tur eẽ. ⁊ qui luendi aĩo ea ani¬
malia retinuerit furtũ cõmi¬
tt̾e incelligit᷑ ¶ Item ea que
ex hostib capimo iure gen¬
cium statim nr̃a fuit. ad eo
quidem ut ⁊ lib̾i homĩes ĩ ẜui¬
tute nr̃a deducantur. qui tã
si euasit̾ nram pocestatem ⁊¬

Expanded text:
fera natura idque ex eo possumus intellegere, quod aliae sunt gallinae quas feras vocamas, item alii anseres quos feros appellamus. ideoque si anseres tui aut gallinae tuae aliquo casu turbati turbataeve evolaverint, licet conspectum tuum effugerint, quocumque tamtur: et qui lucrandi animo ea animalia retinet, furtum committere intellegitur. Item ea quae ex hostibus capimus iure gentium statim nostra fiunt: adeo quidem, ut et liberi homines in servitutem nostram deducantur, qui tamen, si evaserint nostram po
Abbreviated transcription (Latin):
ta est Sure enĩ honorario nul¬
la emantipato desid̾abat ¶ Sec
septem testiũ signa sufficiebat
¶Cum uire cunli signa testium
no erat neccessarias s cũ panla¬
tu tam ex̾ usu homitiũ. quã e&x
ꝯstitutonũ emendatõib. eepit
in unam aidnantiam ius cunle
et p̾toriũ iũgi ꝯstitutũ est. ut u
ad bibitis ⁊ subscrptõem cestiu
quod er ꝯstitutõib inuentũ est
et ex dcõ p̾toris signacsa testam̃¬
tis inponẽt᷑. ¶ut hoc ius tripti¬
tũ eẽ uideatur. ut testes quidem
et eoꝵ p̾sentia uno ꝯtestu testam̃¬
ti celebrandi gr̃a. a iire eunli
descendant. ¶Subscriptões aut̃¬
et testatoris ⁊ testium. er sacraꝵ
constitutõnũ obiꝰ uatõe adbibeã¬
tur Signacula aut̃ ⁊ num̾um
testium ex edicto p̃toris ¶ Sex
ehis omnib a nr̃a astitutõe ꝑꝑ¬
testamentoꝵ sinceritatẽ ut mi¬
nulla frao adribeat᷑. hoc additũ est
ut ꝑ manũ testatoris. ul cestiũ
si septem anuli una  ipt mri

Expanded text:
ta est: iure enim honorario nulla emancipatio desiderabatur, sed septem testium signa sufficiebant, cum iure civili signa testium non erant necessaria. Sed cum paulatim tam ex usu hominum quam ex constitutionum emendationibus coepit in unam consonantiam ius civile et praetorium iungi, constitutum est, ut unadhibitis et subscriptione testium, quod ex constitutionibus inventum est, et ex edicto praetoris signacula testamentis imponerentur: ut hoc ius tripertitum esse videatur, ut testes quidem et eorum praesentia uno contextu testamenti celebrandi gratia a iure civili descendant, subscriptiones autem testatoris et testium ex sacrarum constitutionum observatione adhibeantur, signacula autem et numerus testium ex edicto praetoris. Sed his omnibus ex nostra constitutione  sinceritatem, ut nulla fraus adhibeatur, hoc additum est, ut per manum testatoris vel testium si septem anuli una sculptura
Abbreviated transcription (Latin):
socio eio ⁊ qui ubtatẽ accep̃. nto
fruant᷑ bñfitõ lib̾tate cũ effectu
ꝓcedente cuio fauore ⁊ antiqͦs
legis latores multa ⁊ otra cõu¬
nes regicias statuisse manifes¬

Expanded text:
 qui libertatem accepit nostro fruantur beneficio, libertate cum effectu procedente cuius favore et antiquos legislatores multa et contra communes regulas statuisse manifes
Abbreviated transcription (Latin):
rem siñ tutoris auecoritate ali¬
enait posse. iõq si mutũa pece¬
unia alicui siu̾ tutoris auccor¬
icate dederit. nõ õbit obligatõ¬
ne q peciia nõ fac̾ accipi¬
encis ¶ideoq uendicari num¬
mi possut sic ubi ertent ¶S
si m̾imi quos mutuo dedit ab
eo qui accepit bona fide ssup¬
ci st̃ condici possint ¶ Si maia
fide ad exbibend de bis agi pot̾.
¶at erztrano om̃s ros pupu¬

Expanded text:
m sine tutoris auctoritate alienare posse. ideoque si mutuam pecuniam alicui sine tutoris auctoritate dederit non contrahit obligationem, quia pecuniam non facit accipientis, ideoque vindicari nummi possunt, sicubi extent: sed si nummi, quos mutuos dedit, ab eo qui accepit bona fide consumpti sunt, condici possunt, si mala fide, ad exhibendum de his agi potest. at ex contrario omnes res pupi
Abbreviated transcription (Latin):
quia mebil noc exima domo.
deb eẽ qui ĩ potestate testacors
est ¶Si filio fanulus de crast¬
ensi peculio post missionẽ fa¬
ciat cestam̃tum. nee pat eio
roete testis adhil etur  Nee
lis qui ĩ potestate eisdem.
patris est. ¶ Bsꝓbani est ei
meare domesticũ testimoniñ
porestate eio est. neq patir
eio qui hi eũ in pocestare. ii.¬

Expanded text:
. debet esse qui in potestate testatoris est. sed si filiusfamilias de castrensi peculio post missionem faciat testamentum, nec pater eius recte testis adhibetur nec is qui in potestate eiusdem patris est: reprobatum est enim in ea re domesticum testimonium. potestate eius est, neque pater eius, qui habet eum in po
Abbreviated transcription (Latin):
¶Itqr si bis sernus yes msa¬
tuto sit. legatũ ueqͥ a conatũ
min̾o ꝓprietatis adqͥrit. ¶ Et
piaçet ⁊ de eo quia ub bona nͣ¬
de possidetur. siuc is lił sit sui

Expanded text:
 si iste seruus heres institutus sit legatumue quid ei aut donatum mino proprietatis adquiritur. Idem placet de eo, qui a nobis bona fide possidetur, siue liber sit siue
Abbreviated transcription (Latin):
nissimi fini trade oĩa cupientes
et ꝯseq̾ntia uoĩa rebi eẽ stude̾tes
constitumo ut tales donatoes
nõ angeant᷑ tantũ ¶ S et costã¬
te matrimonio uncũ accipiant
et nõ añ nuptias. s ꝓpt̃ nuptias
uocentur. et dotib in hoc ereq̃¬
tur. ut q̃ ad modũ dotes ⁊ ꝯstãte

Expanded text:
nissimo fini tradere sanctiones cupientes et consequentia nomina rebus esse studentes, constituimus, ut tales donationes non augeantur tantum sed et constante matrimonio initium accipiant et non ante nuptias, sed propter nuptias vocentur et dotibus in hoc exaequentur, ut, quemadmodum dotes et constant
Abbreviated transcription (Latin):
na fice al emptori usu capipos¬
u̾t. uii qui ex auena iusta cã pos¬
sidet ¶ Extor aũt false cãe usu¬
capionem nõ pit. ueluti siquie
cut nõ etãt.emisse se ertittius
possideat. ul cũ ei donatũ nõ fue¬
rat quasi et donatõe possidcat.
¶Diutina possesio que predos
ccpat. de functo ⁊ ueredi et bo¬
noꝵ possessori continuatur. ue¬
i̾ reres sciat preaiũ alicnum ẽẽ
¶ Qd si ille miaũ iustũ nõ ha¬
bucrit bedi ⁊ bonor possossoribi

Expanded text:
na fide emptore usucapi possit vel qui ex alia iusta causa possidet. Error autem falsae causae usucapionem non parit. veluti si quis, cum non emerit, emisse se existimans possideat: vel cum ei donatum non fuerat, quasi ex donatione possideat. Diutina possessio, quae prodesse coeperat defuncto, et heredi et bonorum possessori continuatur, licet ipse sciat praedium alienum: quodsi ille initium iustum non habuit, heredi et bon
Abbreviated transcription (Latin):
no omictit. fui tũ enĩ sit affex¬
tufurancui nõ ꝯmittit᷑. ¶ aba
quoq modꝰ accide potest. ut s̃¬
quis s̃ine uitio furti ixm. auqͣ
ad aliqͣ transferat ⁊.ficiat ut
a possesłore usu capiatur ¶ Quod
aut ad eas res que sole ꝯien¬
tur expedit. ius ꝓceait sut sias
loci uantis uacantis possessione
domini. aut q s̾iꝰ successore
decesserit. sine uiꝰ nanaseat᷑. qui¬

Expanded text:
committit; furtum enim sine affectu furandi non committitur. aliis quoque modis accidere potest, ut quis sine uitio furti rem alienam ad aliquem transferat et efficiat, ut a possessoautem ad eas res quae solo continentur expeditius procedit: ut si quis loci vacantis possessionem domini, aut quia sine successore decesserit, sine vi nan
Abbreviated transcription (Latin):
uocabatur. ⁊ tacitam in se con¬
ditionem babebat. ut tũc ratũ
esset cum matrimoniũ fuerat
insecucu ¶ Ideo añ nuptias apel¬
labat᷑ ꝙ añ matrimoniũ effici¬
ebatur. ⁊ nũsquã post nuptias

Expanded text:
ocabatur et tacitam in se condicionem habebat, ut tunc ratum esset, cum matrimonium fuerit insecutum: ideoque ante nuptias appellabatur, quod ante matrimonium efficiebatur et nunquam pos
Abbreviated transcription (Latin):
mines in quos onficiũ collaturr
niꝰ ostitutoe modoes. ¶Eit E
alius geno int̾ uiues donatonũ
ꝙ uet̾ib quidrm prudentir po¬
nito erat in cognitũ. poster at

Expanded text:
mines in quos beneficium collatum nostra constitutione modos. Est et aliud genus inter vivos donationum, quod veteribus quidem prudentibus penitus e
Abbreviated transcription (Latin):
plu uenaitõis nr̃a constitut̃s
cas ⁊ in s̾c hał neccessitate᷑ q.¬
cradicõis noluit ut ⁊̃ si nõ tra¬
cipũ dispoitoes an siman eas
actis interuenientib uolekant¬

Expanded text:
ionis nostra constitutio eas etiam in se habere necessitatem traditionis voluit, ut, et si non trancipum dispositiones insinuari eas actis intervenientibus volebant
Abbreviated transcription (Latin):
ne f̾ui tũ ficri ¶ Et xͦor qui res
et in dubitata possessio aufferri
possessa res msloi pocest ue lu¬
ti si in derari poteitate trũs⁊ fl¬
erit. sũc enĩ uitio iri purgãto
pcetut i usu e pio. CRes fian¬

Expanded text:
e furtum fieri, et eorum qui res et indubitata possessio auferri possessa res usucapi potest: veluti si in domini potestatem reversa fuerit; tunc enim, vitio rei purgato, procedit eius usucapio. Res fi
Abbreviated transcription (Latin):
nõ fecit. aut nõ uire fecit testin
aut id ꝙ fecerat ruptum mitũ¬
ue fem̃ est aut nemo ex eo ẜes
ertitit ¶ Incestatoꝵ an̾t beredit¬
as ex lege.xii. tabulatum pͥmũ
ad suos heretes restituere ꝑtinet
Sui aut reredes extimantur ue¬

Expanded text:
non fecit, aut non iure fecit, aut id quod fecerat ruptum irritumve factum est, aut nemo ex eo heres extitit. Intestatorum autem hereditates ex lege duodecim tabularum primum ad suos heredes pertinent. Sui autem heredes existimantur, u
Abbreviated transcription (Latin):
nori. et ier inlia de resdius que
recertis capitulis iocmir.et
anime qquidem admisllonem nõ
imogant. Aluis antem peiis eos
subicumt. qui p̃cepta eoꝵ negle¬
terint. ¶ S de pubucis iudicas
uee erposimo ut ub possibue slt
simimo digito et quasi ꝑ nidicẽ

Expanded text:
nnona et lex Iulia de residuis, quae de certis capitulis loquuntur et animae quidem amissionem non irrogant, aliis autem poenis eos subiciunt qui praecepta earum neglexerint. Sed de publicis iudiciis haec exposuimus, ut vobis possibile sit summo
Abbreviated transcription (Latin):
tur. si modo nõ hiuo ip̾io culpa
ris caso interuen̾it. noqͥn sus
ꝙ cibi domi comodatum est pegte
su hostiũ p̃denũ ueul nant̾ragia
samisis dubiũ ñ est quinde tes¬
tiruenda ea re tencans ¶Eo mo¬
si nulla mercete accepta ui cous¬
tituta res abi utenda data est ẜ¬

Expanded text:
tur, si modo non huius culpa tur, si modo non huius culpa is casus intervenerit: alioquin si id quod tibi commodatum est peregre su hostium praedonumve vel naufragio amiseris, dubium non est quin de restituenda ea re tenearis. commosi nulla mercede accepta vel constituta res tibi utenda data est
Abbreviated transcription (Latin):
oportere. ac si nutuũ ꝯccepisset m̃
pupiuo siei sine nuitoris quetoris
auctoritate nõ debitũ ꝑ errorcͥm
datum est. nõ tenetur in debiti ꝯ¬
dictione nen magis quã niutui
datos ¶Bet hec species olligato¬
nis nõ meetur ex contractu ꝯsisti.
cum his qui soluendi aĩo das. ma¬
gis distraere nolnt negocurq̃ni
contraͤir. ¶ Item his cui ies aliq̃
utenda datur .s. comodatur.ie obli¬
gatur.⁊ tenetur comodati accione.
si his ar eo qui mutuñ accepit
lon̾ge distat ¶Lamq non itares
datur ut eio fiatiob id de ea ir ip̃a
restituenda tenenur.at bis quidẽ
qui mutuũ accpit. si quolib f̾or¬
tuito casu ꝙ accepit ꝗ misit uelu¬
t̃i incendio runa. naufragio. aut
lattenũ hostiũ ue icursu niehil¬
qui ucendũ accepit sanc quidem
ex actam diligentiam custediende
ier pͥstate ibetur. ¶Lec sufficit
ei tancam diligentiam ad hibuisse.
qͣntam in s̾us rebi adbib̾e s̃olitus
est. si modo alio diuigentis potuens
tem ium maiores ue caso nõ teue¬

Expanded text:
oportere ’ ac si mutuum accepisset. unde pupillus, si ei sine tutoris auctoritate non debitum per errorem datum est, non tenetur indebiti condictione, non magis quam mutui datione. sed haec species obligationis non videtur ex contractu consistere, cum is qui solvendi animo dat magis distrahere voluit negotium quam contrahere. Item is cui res aliqua utenda datur, id est commodatur, re obligatur et tenetur commodati actione. sed is ab eo qui mutuum accepit longe distat: namque non ita res datur ut eius fiat, et ob id de ea re ipsa restituenda tenetur. et is quidem qui mutuum accepit, si quolibet fortuito casu quod accepit amiserit, veluti incendio, ruina, naufragio aut latronum hostiumve incursu, nihilqui utendum accepit sane quidem exactam diligentiam custodiendae rei praestare iubetur, nec sufficit ei tantam diligentiam adhibuisse quantam suis rebus adhibere solitus est, si modo alius diligentior poterit rem vim maioresve casus non tene
Abbreviated transcription (Latin):
usꝰ ⁊ eni ⁊ usꝯ fructo licet bis an¬
tea connumabant᷑ at tũ capits di¬
minutõe minimaeos tolli nra
ꝓhibuit istitutõ. ¶ Nue aũt nos
eantem ad quisitonẽ que ꝑ adro¬
gatonem fiebat coartaurmo ad
similitudinem naturaliũ pon¬
tum. suebii ⁊ eiꝰ aliud nisi tantũ¬
modo usa fructi tã naturalib pa¬
trib ꝙͣ ad optiius ꝑfiuos fami¬
uas ad qͥritur in bis ieb que ex¬
trinseco filus obuenuit᷑ dino eis
in tegro reẜuato. ¶ Mortuo aut̃
fiuo adrogato in ad optiua famiua
eci u dñium eio ad arrogatorem
transit nisi suꝑsint aue ꝑsone qͥ
ex nr̃a ꝯstitutõe patrẽ inhis q̃ ad¬
quiri nõ possũt anteccout̃ .S. ex

Expanded text:
us etenim et usus fructus, licet his antea connumerabantur, attamen capitis deminutione minima eos tolli nostra prohibuit constitutio. Nunc autem nos eandem adquisitionem, quae per adrogationem fiebat, coartavimus ad similitudinem naturalium parentum: nihil etenim aliud nisi tantummodo usus fructus tam naturalibus patribus quam adoptivis per filiosfamilias adquiritur in his rebus quae extrinsecus filiis obveniunt, dominio eis integro servato: mortuo autem filio adrogato in adoptiva familia etiam dominium eius adrogatorem transit, nisi supersint aliae personae quae ex nostra constitutione patrem in his quae adquiri non possunt antecedunt. Sed ex
Abbreviated transcription (Latin):
uient̾. et si ipe noluerit eu de fen¬
dere ꝓmittinir creditorib ꝑ conpe¬
tentes uros magistrato bona que
eio cunsu feuetu futura fuissent
si se aueno uiri nõ subieciss poisi¬
dere ⁊ legitimo modo ea dispoñe de
ex constitutde diui marci. Namsibu
qui libtatem accepũt a domino in
testamto ex quo nõ aditur heredi¬
conẜuandarũ cã audiut᷑ ⁊ ita rescͥ̾p¬
to diui marci ad popilui rufũ con¬
nnetur uba rescnpti ita se habent
¶ Siu̾ginio ualenti qui testarõto
suo ub̾tatẽ qͥbusdã ascripsit nemi¬
ne iliccessore au intestati eristẽte
m ea cã bona cuis eẽ cepũt ut ueni¬
re tebent is cuio de ea re notio est
adito ratõc desiderii tu batebit.
ut lib̾tatũ tam eaꝵ q̃ directo testa¬
si reliete sũt tuendau grã addiciã¬
tur tibi sl idonee creditoribi cauen
ee solido ꝙ cuiq debetur soluendo
er bu quidem quibi detelieta liber¬
tas data est ꝑ m̾ libi erunt ac si
hereditas adita eẽt un aũt quos
heres rogato est manumitte ate

Expanded text:
noluerit eum defendere, permittitur creditoribus per competentes nostros magistratus bona, quae eius cum usu fructu futura fuissent, si se alieno iuri non subiecisset, possidere et legitimo modo ea disponere. Tex constitutione divi Marci. nam si hi qui libertatem acceperunt a domino in testamento, ex quo non aditur herediconservandarum causa, audiuntur. et ita rescripto divi Marci ad Popilium Rufum continetur. Verba rescripti ita se habent : ‘ Si Virginio Valenti, qui testamento suo libertatem quibusdam adscripsit, nemine successore ab intestato existente, in ea causa bona esse coeperunt ut veniri debeant: is cuius de ea re notio est aditus rationem desiderii tui habebit, ut libertatium tam earum quae directo, quasi relictae sunt, tuendarum gratia addicantur tibi, si idonee creditoribus caveris de solido quod cuique debetur solvendo. et hi quidem quibus directa libertas data est perinde liberi erunt ac si hereditas adita esset : hi autem quos heres rogatus est manumittere a te
Abbreviated transcription (Latin):
quaus fuerat bonor emptio quo
de bonis deꝓpors uendendis per
multas ambaps fuerat introd¬
ucta ⁊ tue̾ locum babebat qnͣ ui
ditia ordinana in usu t̾uerunt. Si
cum ertra ordrnarus iudicus pos¬

Expanded text:
qualis fuerat bonorum emptio quae de bonis debitoris vendendis per multas ambages fuerat introducta, et tunc locum habebat quando iudicia ordinaria in usu fuerunt: sed cum extraord
Abbreviated transcription (Latin):
dicendum reuocit lib̾tates q sem¬
ei conpecierũt. ¶ Ues constitutõ u¬
u̾taꝵ muendar cã introducta est. er¬
go si lib̾tates nulle sũt date b ces¬
sat costitutõ. ¶Quid̃ ergo si uiuo
adent libtates uł mortis cã ⁊ ne de¬

Expanded text:
dicendum revocari libertates quae semel competierunt. Haec constitutio libertatum tuendarum causa introducta est: ergo si libertates nullae sint datae, cessat constitutio. quid ergo, si vivus dedit libertates vel mortis ca
Abbreviated transcription (Latin):
et hn qui reb nrĩs atendunt sa¬
ent quomedo pecumano pt̾erenda
lb tatis cani eẽ. ⁊ ita bona cogada
ut lib̾tas his salua u̾t quicam .¬
ipisci potuetũt si ꝑeditas ex testam̾¬
te adita sit. ¶ Hox rescͥpto surue̾tũ
eit ⁊libtatior ⁊ defunetis ne bona co¬
ior acreditorib possideant᷑ ⁊ ueneãt.

Expanded text:
et hi qui rebus nostris attendunt scient, commodo pecuniario praeferendam libertatis causam, et ita bona cogenda ut libertas his salva sit qui eam adipisci potuerunt si hereditas ex testamento adita esset. ’ Hoc rescripto subventum est et libertatibus et defunctis, ne bona eorum a creditoribus po
Abbreviated transcription (Latin):
ciento. aut apendento in hoc damo
ut. accipientium fiant ⁊̃ q̃n nb
ita a me tibi datur ut er meotuũ
fiat ⁊ er eo contractu nasatur
actio que nocatur cendicuo ¶
quoq qui nõ de bitumaaccrpit. al
co qui ꝑ enorem sdiuit. rẽ obli¬
gatur. daturq agenti contra
eum ꝓpter repento̾em oncicto¬
condia potest si aparet cũ dare

Expanded text:
tiendo aut adpendendo in hoc damus ut accipientium fiant, et quandoqita a me tibi datur, ut ex meo tuum fiat. ex eo contractu nascitur actio quae vocatur condictio. Is quoque, qui non debitum accepit ab eo qui per errorem solvit, re obligatur: daturque agenti contra eum propter repetitionem condicticondici potest ‘ si paret eum dare
Abbreviated transcription (Latin):
tatem ⁊pete am ue̾tinu dubium
est. ¶ Tune enĩ ꝯsticutẽi lecũ esse
uerba ostendũt cũ nome successor.al
incestito eristat ergo ꝙͣ diu incertũ
ũt uctũ eristat beros an nõ cessabit
constitutõ si certũ ee ceꝑit nemiqẽ
crtare tu̾s erit loco ⁊stituto ¶Si

Expanded text:
tatem, competere eam nemini dubium est. Tunc constitutioni locum esse verba ostendunt, cum nemo successor ab intestato existat. ergo quamdiu incertum sit, utrum existat an non, cessabit constitutio: si certum esse coeperit neminem extare, tunc erit constituti
Abbreviated transcription (Latin):
torum an nõ factũ sit id circo ue¬
unt adici sibi bena an audiendi
s̃unt ⁊ mag̾. st ut audiri debant
et si deficiant u̾ba ꝯstitutõis ¶ S
cum multas diuisiones biio mi
censtitutoi de ee ꝓsperimo ita est
a nob plenissima istitutõ in qua

Expanded text:
torum an non factum sit, idcirco velint addici sibi bona, an audiendi sunt? et magis est, ut audiri debeant, etsi deficiant verba constitutionis. Sed cum multas divisiones eiusmodi constitutioni deesse perspeximus, lata est a nob
Abbreviated transcription (Latin):
generis ꝑimuuisitatem successio
p̾toris edicto s eo iure ꝙ ⁊sensu
receptum est introducta est. ecce
enm cũ pater familias sest in ad¬
rogatõe dat om̃s ies eio corporales

Expanded text:
generis per universitatem successio, praetoris edicto, sed eo iure quod consensu receptum est, introducta est. Ecce enim cum paterfamilias sese in adrogationem dat, omnes res eius corporales
Abbreviated transcription (Latin):
tere. iiii.ait. est ei gregis unũ
corpo erdistantib capitib siai¬
ci edium uñ corꝑa est ex choerẽ¬
tib iapidib ¶ Edib denqi ie¬
fuerit sm̃dubio quieqͥ peculio ac¬
cedit. ul decedit iuo testatore le¬
gatarii lucro ul dapͥno est ¶ Q¬
si post morte testatoris: añ ad di¬
tam hereditate ẜuo adqͥsierit.
lul. ait. si quide ip̃ manumisso
pecubum legatũ fuit ome q an
additam pcreditatẽ ad quisitum
est legario cedere. quia dios hu¬
ius ligan ab addita hereditate

Expanded text:
num corpus ex distantibus capitibus, sicuti aedium unum corpus est ex cohaerentibus lapidibus: aedibus denique lefuerit, sine dubio quidquid peculio accedit vel decedit vivo testatore legatarii lucro vel damno est. quodsi post mortem testatoris ante aditam hereditatem servus adquisierit, Iulianus ait, si quidem ipsi manumisso peculium legatum fuerit, omne quod ante aditam hereditatem adquisitum est legatario cedere, quia dies huius legati ab adita hereditate
Abbreviated transcription (Latin):
ui transfeit batur pene aut nois
legari uiaitur ꝗ obercenti ue¬
dis eã ichinquitur quo magis
uti siquis ita sirrosit heres me¬
us si filiam suam in matrimeĩ i

Expanded text:
liter legatur. Pene autem nomine legari videtur, quod coercendi heredis causa relinquitur, quo magis uti si quis ita scripserit: ‘ heres meus si filiam suam in matrimonium
Abbreviated transcription (Latin):
iogis falsidies. udigitur mortis
tempore ipectatur. itaq si. u̾bi.
gr̃a. is qui. E aureoꝵ patrimo¬
nium in bonis abebat. centũ au¬
teos legau̾it uichil legataris
ꝓdest. si añ additam bereditater
Psuos bereditarios aut ex ꝑtu
ancillaꝵ dereditariaꝵ aut ot fi¬

Expanded text:
gis Falcidiae redigitur, mortis tempore spectatur. itaque si verbi gratia is qui centum aureorum patrimonium habebat centum aureos legaveri, nihil legatariis prodest, si ante aditam hereditatem, per servos hereditarios aut ex partu ancillarum hereditariarum aut ex f
Abbreviated transcription (Latin):
et ꝑs quarta remañet. ¶ Et cũ
quesitũ erat duobi beredib insti¬
tutis. ueluti tito ⁊ seio. si nicu ꝑs
aut tota erausta sit legacis: que
nominatim ab eodata sut. aut su¬
pramodũ hon̾ata ascio uo aut n¬
nulla rolieta sit legata. aut qͥ ꝑtẽ
eio dum tarat in ꝑtem dinudiã
minuñt anq is quartã ꝑtem
tocio hereditatis ut aut ampliue

Expanded text:
aneret. Et cum quaesitum esset, duobus heredibus institutis, veluti Titio et Seio, si Titii pars aut tota exhausta sit legatis quae nominatim ab eo data sunt, aut supra modum onerata, a Seio vero aut nulla relicta sint legata, aut quae partem eius dumtaxat in partem dimidiam minuunt, an, quia is quartam partem totius hereditatis aut ampli
Abbreviated transcription (Latin):
tacitam ⁊ iõ uisi ipe ligatario ui
nõ tramittebat ¶ S et istitu¬
tione nr̃a ⁊ hoc ad melorem sta¬
tum reformanl est. et data est li¬
centia ⁊ beredi legatarui optare¬
Quum. lici uiuo legatano hec
nõ fec̾it. ⁊ diligentior tractatu
habito ⁊ hoc in nr̃a istitutr̾e adit̃¬

Expanded text:
atarius non transmittebat. sed ex constitutione nostra et hoc in meliorem statum reformatum est et data est licentia et heredi legatarii optare licet vivus legatarius hoc non fecit. et diligentiore tractatu habito, et hoc in nost
Abbreviated transcription (Latin):
debetur. si nõ agimendi animo a¬
uenata sit ¶ Siauis debitori sus
ubatonem legauĩit legatii utile
est. et noq ab ipo st fiter ͭ i ab
rerete eio potest heres petere noc
ab auo qui beredis loco est. ¶ Set
heres potest a debitore ꝯueniri ut
uret eum  potest aũt quis iuad

Expanded text:
debetur si non adimendi animo alienata sit. Si quis debitori suo liberationem legaverit, legatum utile est, et neque ab ipso debitore neque ab herede eius potest heres petere, nec ab alio qui heredis loco est: sed et potest a debitore conveniri, ut liberet eum. potest autem quis vel ad
Abbreviated transcription (Latin):
gare qui ꝓe lege cautũ esset ita
uoluti legassi quiss sue i. itaio
esto uisum est has legandi uceno¬
am coartare. Idq ip̃oꝵ restatoꝵ
in testati moru bantu scriptis
recusantib beredib ꝓnullo au̾t¬

Expanded text:
gare quippe ea lege ita cautum esset: ‘ uti legassit suae rei, ita ius esto ’: visum est hanc legandi licentiam coartare, idque ipsorum testatorum intestati moriebantur, recusantibus scr
Abbreviated transcription (Latin):
sabino cristimabat. uuii ⁊ uͥquio
tadieat. ticio beres esto. si cicia f¬
liam suam seio in matruonis al¬
lecauit. Scius quoq rers eitĩ.
iuchu eni intererat qua ioctia¬

Expanded text:
Sabinus existimabat, veluti si quis ita dicat: ‘ Titius heres esto: si Titius filiam suam Seio in matrimonium collocaverit, Seius quoque heres esto ’: nihil enim intererat, qua rati
Abbreviated transcription (Latin):
cerns ꝑsonis. incerte ꝑ sone tes¬
te legabatur ¶Ueluti er cogna¬
tis meis qui unꝑ̃e sũt. si quis fili¬
am meam ueorem duxit ei bes
meq illam rera dato ¶ In cerns
aut̃ ꝑsonis legata ui fidei comi
relicta ⁊ ꝑ enorem soiuta npeti
nõ possi sacris ostitutoibi cautur
est ¶ Postumo quoq alieno muti

Expanded text:
ersonis incertae personae recte legabatur, veluti ‘ ex cognatis meis qui nunc sunt si quis filiam meam uxorem duxerit, ei heres meus illam rem dato. ’ incertis autem personis legata vel fideicommissa relicta et per errorem soluta repeti non posse, sacris constitutionibus cautum erat. Postumo q
Abbreviated transcription (Latin):
mrs̃tq ab allo empte ntile est leg¬
atum si de ĩ uo ostat ¶Longr ma¬
gis legate faisi cãno noc. ł luci
cum ita quis die̾it. acio que abscn¬
te une negotia mea curamt. stiadx

Expanded text:
’, sitque ab alio emptus, utile legatum est, si de servo constat. 3 Longe magis legato falsa causa non nocet. veluti cum ita quis dixerit: ‘ Titio, quia absente me negotia mea curavit, Stichum do
Abbreviated transcription (Latin):
uent Puũ ⁊ is auconato est eũ
manuminerit tenet beres
corees  Siquis ancillas cusius na
gati fuerĩt ⁊ licet mortui sit ordi¬
narii ta ucari legato cedunt

Expanded text:
onatus est eum manumiserit, tenetur heres, um esse. Si quis ancillas cum suis natgati fuerint, ut, licet mortui sint ordinarii, tamen vicarii legato cedant
Abbreviated transcription (Latin):
etde p̾celat: leg̃ati aut̃ illts solũ
potest cũ qril testanen facͥtoꝰ est¬
¶ In certis uero ꝑsonis. nequ ega¬
ta in ficei comissa olim relinq̃re
incerte ꝑsoni poteat te linquen
ꝑsona indebatur quam incerta
opinionem aiõ suo testator subi¬
ciebat ¶ Ueluti sidͥ̾s ita dicati qͥcũ
filio meo in marimoio filiã sũa¬
dedent .i. collocaibit a heres mes
illum fundũ dato ¶ Iud quoq q
scriptũ primi isiues pesgnan e¬
rũt eq incerte ꝑsone legari uide¬
batur ⁊ demq multe alie. liꝯ spt¬

Expanded text:
ecellat. Legari autem illis solis potest, cum quibus testamenti factio est. Incertis vero personis neque legata neque fideicommissa olim relinqui incertae personae poterat relinquere, persona videbatur quam incerta opinione animo suo testator subiciebat, veluti si quis ita dicat: ‘ quicumque filio meo in matrimonium filiam suam collocaverit, ei heres meus illum fundum dato ’: illud quoque, quod scriptum primi consules designati erunt aeque incertae personae legari videbatur: et denique multae ali
Abbreviated transcription (Latin):
stituentur liue in qui i potestate
coꝵ sut ⁊ id duob tp̃rb: inspicit
testamti quidem fc̃iut ꝯstiterit
inscitute ¶ Mortis uo testoris ut
offectum habeat hoc amplio ⁊ cũ
admerit hereditate eẽ dicũeotes¬

Expanded text:
stituantur, sive hi qui in potestate eorum sunt. et id duobus temporibus inspicitur, testamenti quidem facti, ut constiterit institutio, mortis vero testatoris, ut effectum habeat. hoc amplius et cum adit hereditatem esse debe
Abbreviated transcription (Latin):
it pecuna ł corpo certũ aut instru¬
m̃til dotis ĩ plegande demostrata
sut uaiere legani ¶Si res legata
sine fcõ heredis ꝑient. legatorio
cedit. ¶ I Ro. lieno iegato. sine fcõ
beredis manumusso fuit. nõ tene¬
tur beres. siu̾o ueredis ẜua lega¬
tõ fuerit ⁊ ipe eũ manumus̾it. te¬
nen eum .iiiil. scripsit nec ĩter¬

Expanded text:
 pecunia vel certum corpus aut instrumentum dotis in praelegando demonstrata sunt valere legatum. Si res legata sine facto heredis perierit, legatario decedit. et si servus alienus legatus sine facto heredis manumissus fuerit, non tenetur heres. si vero heredis servus legatus fuerit et ipse eum manumiserit, teneri eum
Abbreviated transcription (Latin):
tcat ucio ⁊sei Imino̾ stichũdo
disinneti legatui inteluigitur ¶ Si
cui funz. alieno legita fuerit ⁊em¬
erit ꝓprictattm detracto nsi fructũ
et us fructo ad dum puen̾it. ⁊ pos¬
et fundum pote . uił. ait q usus ft¬
ueto in atta. r̾uitutis locu opti¬
net. ¶ Sac offito idias ꝯtinetar
ut ceducte usi t̾ruetu iubiat erti¬

Expanded text:
Titio et Seio hominem Stichum do disiunctim legatum intellegitur. Si cui fundus alienus legatus fuerit et emerit proprietatem detracto usu fructu et usus fructus ad eum pervenerit et poset fundum petere Iulianus ait, quia usus fructus in petitione servitutis locum optinet; sed officio iudicis contineri, ut deducto usu fructu iubeat aesti
Abbreviated transcription (Latin):
quam nobile scripsit. cuio tenore
si obsuauent homuies licet eis
adir̃e ħereditatem. ⁊ in tantum
teni quant uale bona bereditatie
contingit. ¶ ut ex hac cã. neq d̾¬
lib̾atõis auxiliũ eis fiat necessa¬
rui. nisi omissa obr̃uatõe nr̃e o¬
stitiitois ⁊ delib̾andũ extimau̾int
et sese ueteri grauamini addito¬
ius supponere maluerĩt. ¶ Itẽm
extraneo be res in cestam̃to insti¬
tuto aut. ab intestato ad legitiam
bereditatẽ uocato. potest autem¬
ꝓ herede g̾endo ul ⁊ nuda uelum¬
tate suscipiende hereditatis he
si reb lereditariis tanꝙͣ heres
utatur ui uendendo res heredita¬
rias aut ꝑdia colenda locãdo.ne.
et quomodo si uolũtate̾ suã deel¬
aret ui reul rebr. ut uerbis de
ad eunda bereditate dum modo
sciat eũ in cino bonis ꝓ herede

Expanded text:
quam nobilem scripsit, cuius tenorem si observaverint homines, licet eis adire hereditatem et in tantum teneri in quantum valere bona hereditatis contingit, ut ex hac causa neque deliberationis auxilium eis fiat necessarium, nisi omissa observatione nostrae constitutionis et deliberandum existimaverint et sese veteri gravamini aditionis supponere maluerint. Item extraneus heres testamento institutus aut ab intestato ad legitimam hereditatem vocatus potest aut pro herede gerendo vel etiam nuda voluntate suscipiendae hereditatis hersi rebus hereditariis tamquam heres utatur vel vendendo res hereditarias aut praedia colendo locandove et quoquo modo, si voluntatem suam declaret vel re vel verbis de adeunda hereditate, dummodo sciat, eum in cuius bonis pro herede