comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃m eẽ intelligͥ. donec in ꝯspectu nr̃o
ẽ. nec difficił eius ꝑsecuto ẽ. Alio ꝗn
occupantis fit. S Pauonũ uͦ ⁊ colum¬
barum fera natura ẽ. nec ad rem ꝑtinet
qui ex ꝯsuetudine auolare ⁊ reuolare sõ¬
lent. Nam ⁊ apes idem faciunt. quarum
ꝯstat feram eẽ naturam. Ceruos quoq ita
quidã mansuetos hñt. ut in siluas eant
⁊ redeant. quoꝵ ⁊⁊ ip̃oꝵ ferã ẽẽ nat᷑am nemo
negat. ¶his aũt animalib quȩ ex ꝯsue¬
ꝯsuetudinẽ deseru̾int. ¶Gallinarum. ⁊
anserũ non ẽ fera natura. Palam ẽ aũt
alias eẽ feras gallinas: ⁊ alias feras ansere̾
Itaq si quolibet mͦ anseres mĩ i galline
mee tarbati turbate ue adeo longuis

Expanded text:
 donec in conspectu tuo est, nec difficilis ejus persecutio est, alioquin occupantis fit. Pavonum et columbarum fera natura est, nec ad rem pertinet quod ex consuetudine avolare et revolare solent, nam et apes idem faconstat feram esse naturam: ceruos quoque ita quidam mansuetos habent, ut in siluas eant et redeant, quorum et ipsorum feram esse naturam nemo negat. in his autem animalibus, quae consueconsuetudinem deseruerint. Gallinarum et anserum non est fera natura: palam est enim alias esse feras gallinas et alios feros anseres. itaque si quolibet modo anseres mei et gallinae meae turbati turbataeve adeo lon
Abbreviated transcription (Latin):
licet int̾dum crescant. int̾dum exarescais.
suos t̃minos tñ recinent. iõq in his uis
allinuonis non agnoscitur. SSi ex aere
meo ⁊ argento tuo ꝯflato aliqua spes
mat̾ia ces atq argentũ sit. ab artificib
seꝑari.⁊ in pͥstinam matiam reduci solet.
milr̃ ut ꝓcurator em̃do pupilli pupille
đ. ł .u. mẽbranaꝵ. d in littore quis edi
ficau̾it s. eius eĩt. Nam littora publica ita
non sunt ut ea que in patͥmonio sunt po¬
płi. S ut ea que pͥmum anatura ꝓdita
sunt ⁊ in nullius adhuc dñium ꝑuener̃.
Nec dissimilis conditio eoꝵ ẽ atq pisciũ
⁊ feraꝵ que simł atq app̃hense sunt sine

Expanded text:
licet interdum crescant, interdum exarescant, suos tamen terminos retinent ideoque in his ius alluvionis non adgnoscitur. Si aere meo et argento tuo conflato aliqua species materiae aes atque argentum sit, ab artificibus separari et in pristinam materiam reduci solet. militer ut procurator emendo nomine pupilli pupillae s. ficaverit, eius erit: nam litora publica non ita sunt, ut ea, quae in patrimonio sunt populi, sed ut ea, quae primum a natura prodita sunt et in nullius adhuc dominium pervenerunt: nec dissimilis condicio eorum est atque piscium et ferarum, quae simul atque adprehensae sunt, si
Abbreviated transcription (Latin):
si lib̾tinus incipiet eẽ. Medio tñ tp̃r:
añqͣm collusio detegatur. ⁊ post senin¬
tiam de ingenuitate latã: utiq quasi
ingenius accipitim.
de ingenuitate dicta ⁊ collusionis pre¬
textu semel retͣctare ꝑmitutur. Si plu¬
res ad collusionẽ detegendam pariter
accedant. cã cognita quis debeat ad¬
mitti. cõꝑatis om̃ium morib ⁊ etatib
⁊ cuiis magis inter est. statui oportet.

Expanded text:
si libertinus incipit esse. medio tamen tempore, antequam collusio detegatur et post sententiam de ingenuitate latam, utique quasi ingenuus accipitur. ro ingenuitate dictam collusionis praetextu semel retractare permittitur. Si plures ad collusionem detegendam pariter accedant, causa cognita quis debeat admitti, comparatis omnium moribus et aetatibus et cuius magis interest, statui oportet.
Abbreviated transcription (Latin):
aturalem aut̃ lib̾tatem reciꝑe intelligͥ.
cum uł ocłos nros effug̾i̾t. uł ita sit in cor¬
spectu nr̃o. aut difficilis sit eis ꝑsecutio.
Illud quesitũ ẽ an fera bestia quȩ ita u-¬
uln̾ata sit ut capi possit stattm nr̃a eẽ
intelligatur trebatio placuit statim eẽ
quamur. Quod si defierimꝰ eam ꝑsequi
desin̾e nrãm eẽ. ⁊ rursus fieri occupan¬
tis. Itaq si ꝑ hoc tp̃s quo eam ꝑsequim᷑.
alius eam ceꝑit. eo animo ut ip̃ eam lu¬
crifac̾et furtum uidĩ nob̾eum cõmisisse.
Pleriq non alit̃ putau̾̃unt eam nr̃am
eẽ quã si eam ceꝑimꝰ. Quia multa ac¬
oide possunt ut eam non capiamus
qđ uerius ẽ. Apium quoq natura fe¬
ra ẽ. itaq que in arbore nr̃a ꝯsedint
añꝗͣ a nob̾ alueo ꝯcludant᷑. non mag̃
nr̃e eẽ intelliguntur ꝗͣ uolueres que in
alius eas incluserit: eaꝵ dñs erit. fa¬
uos quoq si quos hee fec̾i̾nt siñ furto
quilibet possidẽ potest. S ut supͣ quoq

Expanded text:
utem libertatem recipere intellegitur, cum vel oculos nostros effugerit vel ita sit in conspectu nostro, ut difficilis sit eius persecutio. Illud quaesitum est, an fera bestia, quae ita vulnerata sit, ut capi possit, statim nostra esse intellegatur. Trebatio placuit statim nost eam persequamur, quod si desierimus eam persequi, desinere nostram esse et rursus fieri occupantis: itaque si per hoc tempus, quo eam persequimur, alius eam ceperit eo animo, ut ipse lucrifaceret, furtum videri nobis eum commississe. plerique non aliter putaverunt eam nostram esse, quam si eam ceperimus, quia multa accidere possunt, ut eam non capiamus: quod verius est. Apium quoque natura fera est: itaque quae in arbore nostra consederint, antequam a nobis alveo concludantur, non magis nostrae esse intelleguntur quam volucres, quae in alius eas incluserit, earum dominus erit.Fauos quoque si quos hae fecerint, sine furto quilibet possidere potest: sed ut supra quoque
Abbreviated transcription (Latin):
senatus ꝯsultũ factum ẽ domiciami
temporib quo cautũ ẽ. ut si quis ꝓbã¬
set ꝑ collusionẽ quicꝗͣ factũ. si iste
homo seruus sit fieret eius ẜuus : qui
detexisset collusionem.
lp̃. ł .ii. de officio ꝯsulis. ollusio¬
nem deteg̾e ingenuitatis post senĩntiã:
intͣ ꝗnqm̃num posse diuus marcus
ꝯstituit. Iuinqñnium aũt ꝯtinuum
utiq accipiemus. Sic ubi plane etas eiꝰ
cuius retractatur collusio: diffendam
retractationẽ in tp̃s pub̾tatis uł alt̾ius
inchoandam puto p̃finitũ. Alit̾ autem
circa eũ qui ex lib̾timitate se in ingenui¬
tatẽ petit: or̃one diui marci cauetur. ut
⁊̃ extͣneis qui ꝓ alt̾o postulandi uis ha¬
iusto cͣcͣdictore quis ingenuus ꝓnunci-¬
atus ẽ ꝑm̃ in efficax ẽ decretũ: atq si
nulla uidicata res int̾uenisset. idq pͥn-

Expanded text:
ultum factum est Domitiani temporibus, quo cautum est, ut, si quis probasset per collusionem quicquam factum, si iste homo seruus sit, fieret eius seruus qui detexisset collusionem.libro secundo de officio consulis.Conlusionem detegere ingenuitatis post sententiam intra quinquennium posse diuus Marcus constituit.Quinquennium autem continuum utique acccuius retractatur conlusio, differendam retractationem in tempus pubertatis vel alterius inchoandam puto praefinitum: aliter atque circa eum, qui ex libertinitate se in ingenuitatem petit. Oratione divi Marci cavetur, ut etiam extraneis, qui pro altero postulandi ius haiusto contradictore quis ingenuus pronuntiatus est, perinde inefficax est decretum, atque si nulla iudicata res i
Abbreviated transcription (Latin):
Uod enim nullius ẽ id ratione nat᷑ali
occupanti ꝯceditur. Nec int̾ est quod ad fe¬
ras bestias ⁊ uolucres utrũ in suo fundo
quisq capiat. an in alieno plane qui in
alienũ fundum ingreditur uenandi au¬

Expanded text:
uod enim nullius est, id ratione naturali occupanti conceditur.Nec interest quod ad feras bestias et uolucres, utrum in suo fundo quisque capiat an in alieno. plane qui in alienum fundum ingreditur uenandi au
Abbreviated transcription (Latin):
qr̃: contͣ defuncti uoluntatẽ habitatione
sibi mulierem uendicare: ꝓculdubio est.
ał .ł.undo legato instrum̃tum euis
non aliter legato cedit. nisi sp̃aliter. id ex¬
pressum sit. Nam et domo legata neq instru¬
m̃tum eius neq suppellex aliter legato ce-¬
dunt: quã ad ipsum nominatim expressum
a testatore fuerit. Uerum ẽ id dotis lega¬
to in ẽẽ. qđ in accõne de dote inerat. Et idõ si
inter uirum iuxorem conuenertt. ut mories

Expanded text:
quare contra defuncti uoluntatem habitationem quare contra defuncti uoluntatem habitationem sibi mulierem uindicare procul dubio est.us Fundo legato instrumentum eius non aliter legato cedit, nisi specialiter id expressum sit: nam et domo legata neque instrumentum eius neque supellex aliter legato cedit, quam si id ipsum nominatim expressum egatur, uerum est id dotis legato inesse, quod actione de dote inerat. Et ideo si inter uirum et uxorem conuenerat, ut morte
Abbreviated transcription (Latin):
id argentum uoluntate debitoris fuit: si ꝓpo¬
situm ꝓpter contractus fid̾. acrestituende renun¬
aboł. Qui uestem om̃em etculum.
les plurium generum. suppellectili expenso fer¬
re solitus erat. is uxori suppellectilem legauerit.
recte negabunt. uestem legato cessuram. lab̾.
offilius casellius. quia non posset uid̾i uestis
appellatione contineri suppellectilis.¬
d .ł.  asa enea salientis. aque posita .i. si quid
alud magis aliud deliciarum quã usus causa
paratũ est eẽt: non eẽ suppellectilis. lab̾ ⁊ treb̃
putant. Mirrea aũt uasa ⁊ uitrea quae ad
usum edendi :⁊ bibendi causa parata eẽnt:
in suppellectili dicuntur eẽ.
rusticus distinguitur: non loco sed geñe usus.
ita urbana penus. ⁊ suppellex ad usum urba¬
num non ad locum urbanum. aut ꝑegͥnũ
dirigenda est. Multumq int̃ est penus
et suppellex ea queq in urbe sit: an urba¬
bitationẽ in quã suppellex fuit legasse uidet᷑:

Expanded text:
id argentum uoluntate debitoris fuit, sed propoid argentum uoluntate debitoris fuit, sed propositum propter contractus fidem ac restituendae re. Qui uestem omnem et res plurium generum supellectilis expenso ferre solitus erat, is uxori supellectilem legauerat. recte negabant uestem legato cessuram Labeo Ofilius Cascellius, quia non posset uideri uestis appellatione supellectilis. Uasa aenea salientis aquae posita, item si quid aliud magis deliciarum quam usus causa paratum esset, non esse supellectilis Labeo Trebatius putant. murrea autem uasa et uitrea, quae ad usum, edendi et bibendi causa, parata essent, in supellectili dicuntur esse.rusticus distinguitur non loco, sed genere usus, ita urbana penus et supellex ad usum urbanum, non ad locum urbanum aut peregrinum dirigenda est, multumque interest, penus et supellex ea quae in urbe sit an urbabitationem, in qua supellex fuit, legasse uidetur.
Abbreviated transcription (Latin):
et suppellectili: querebatur: an uid̾etur ar
gentũ escale.⁊ potoriũ legato contineri .R.
Si quid in suppellectili est argentũ: deberi.
E scale aut̃ uł potorium argentum non deb̾i.
nisi hoc quoq testatorem sensisse legatari
nerali legato non derogatur. Si tam̃ species
certiniũ demonstrate fuerint. modus generi
datus in his specieb intelligitur. Idem seruabi¬
tur in p̃dio instructo legato. si quedam species
numerum certum acceꝑint. Quppellectilis
mensas eẽ: cuiuscumq materie. s. uł argenteas
uł argento inclusas placet. Nam. ⁊ argenteos
lectos. item argentea candelabra suppellecti
cede. posterior etas recipit. cũ ⁊ ulixem ex ar¬
gento et auro. ⁊ lectum utuentis arboris trun¬
cis edificatum ornasse quem penelope recognos¬
cendi uiris signum recepit. ut uoluit homerꝰ
Suppellectili sua om̃i legata. acceptum argentum
pignori non continebitur. quia suppellectilem
suam legauit. utiq si non musu creditoris

Expanded text:
an uideretur et argentum escale et potorium legato contineri. respondit, si quid in supellectili argentum est, deberi, escale autem uel potorium argentum non deberi, nisi hoc quoque testatorem sensisse legatariunerali legato non derogatur: si tamen species certi numeri demonstratae fuerint, modus generi datus in his speciebus intellegitur. idem seruabitur instructo praedio legato, si quaedam species numerum certum acceperint. Supellectilis mensas esse cuiuscumque materiae, scilicet uel argenteas uel argento inclusas placet: nam et argenteos lectos, item argentea candelabra supellectili cedere posterior aetas recepit: cum et Ulixem ex auro et argento lectum uiuentis arboris truncis aedificatum ornasse, quem Penelopa recognoscendi uiri signum accepit, ut uoluit Homerus. Supellectili sua omni legata acceptum argentum pignori non continebitur, quia supellectilem suam legauit, utique si non in usu creditoris
Abbreviated transcription (Latin):
linquere ait. Nam quorsũ nomina inquit.
nisi ut demonstrarent᷑ uoluntatẽ dicentis.
Et quiđ non arbitror quẽꝗͣ dicere. ꝙ ñ senti¬
ret. ut maxime noĩe usus sit. qđ id appellari
solet. Nam uocis ministerio utimur. cet̾um
nemo existimandus est dixisse: qđ non m̃te
agitauerit. S et si magno oꝑe. me tub̾onis.
et ratio. ⁊ auctoritas mouet: non tam̃ a ẜ¬
uio dissentio. non uidi quẽꝗͣ dixisse cuius
non suo nomine usus sit. Nam ⁊ si pͥor atq
potentior est. quã uox mens dicentis. tam̃
sine uoce nemo dixisse extimatur. nisi forte
et eos qui loqui non possunt conatu ip̃o

Expanded text:
liquere ait: nam quorsum nomina, inquit, liquere ait: nam quorsum nomina, inquit, nisi ut demonstrarent uoluntatem dicentis? equidem non arbitror quemquam dicere, quod non sentiret, ut maxime nomine usus sit, quo id appellari solet: nam uocis ministerio utimur: ceterum nemo existimandus est dixisse, quod non mente agitauerit. sed etsi magnopere me Tuberonis et ratio et auctoritas mouet, non tamen a Seruio dissentio non uideri quemquam dixisse, cuius non suo nomine usus sit. nam etsi prior atque potentior est quam uox mens dicentis, tamen nemo sine uoce dixisse existi matur: nisi forte et eos, qui loqui non possunt, conato ipso
Abbreviated transcription (Latin):
gentũ. uestem. ornam̃tum. instrum̃ta agͥ. aut
domus. nec mirũ est: moĩb ciuitatis et usu reꝵ
appellationẽ eius mutatom ẽẽ. Nam fictilia aũ
lignea. aut uitrea. aut erea. deniq suppellecti¬
li utebant᷑. nunc ex ebore. atq testudine. atq ar¬
gento: iam ex auro ĩ atq gemiinis suppellectili
utuntur. Quare sp̃ẽm potius rerũ ꝗͣ materiam
intueri oportet. suppellectł potius an argenti an
uestis sint. ẜu̾iis fatet᷑. sentñtiam eiꝰ qui legauãt
aspici oportere. unqͣm rationẽ ea solitus sit refer¬
re. Uerũ si ea de quib ñ dubitaret᷑. qui in alie¬
no genere ẽẽnt. ut puta escariũ. argentũ. au̾
penulas. aut togas. suppellectił qͥs as ascrib̾e so¬
litus sit: non idcirco existimari oportere. sup¬
pellectili legata ea quoq contineri. ñ enim
ex opinionib singłorum: sed ex cõmuni usu
nomina exaudiri deb̃e. Id tub̃o parũ sibi re-¬

Expanded text:
gentum uestem ornamenta instrumenta agri aut gentum uestem ornamenta instrumenta agri aut domus. nec mirum est moribus ciuitatis et usu rerum appellationem eius mutatam esse: nam fictil‹i› aut lignea aut uitrea aut aerea denique supellectili utebantur, nunc ex ebore atque testudine et argento, iam ex auro etiam atque gemmis supellectili utuntur. quare speciem potius rerum, quam materiam intueri oportet, suppellectilis potius an argenti, an uestis sint. Seruius fatetur sententiam eius qui legauerit aspici oportere, in quam rationem ea solitus sit referre: uerum si ea, de quibus non ambigeretur, quin in alieno genere essent, ut puta escarium argentum aut paenulas et togas, supellectili quis adscribere solitus sit, non idcirco existimari oportere supellectili legata ea quoque contineri: non enim ex opinionibus singulorum, sed ex communi usu nomina exaudiri debere. id Tubero parum sibi
Abbreviated transcription (Latin):
e instrumenti significatione
rede ⁊ sedularia suppellectili annume
bicathedraria quibus insterni solent.
utrum inueste sint stragula. aut in
suppellectili. sicut torralia que propͥe
stragulorum non sunt. Q hoc magis
placuit eas suppellectili contineri. de
trapetis autẽ uł linteis quib insternun¬
tur uehida dubitari potest: an sint in
supp ellectili. Sed dicendum ẽ potius
instrum̃ti uiatorii ea eẽ. sicut pelles ex
quib in uoluuntur uestim̃ta. loro qͦq
quib ⁊ pelles constringi solent.
ad artificis genus aliꝗͥ ptinent. neq ad
cõmunẽ usum patris .ẜ. ac cõmodate
eent suppellectilis non eẽ. S nec pugil¬
pellectilis. qđ olim his qui ui legatione ꝓfi¬
ciscerent᷑ locari solent. que suppellectibus
usui forent. Tub̃o ħ mͦ demonstrare suppel¬
pellectilem tẽptat. instrum̃tum qđdam patris.
familias rerũ ad cotidianũ usum ꝑatarũ. qđ m
aliam sp̃em non cadet. Uerbi grã. penum. ar¬

Expanded text:
e instrumenti significatione. Redae et sedularia suppellectili adnumercathedraria quibus insterni solent utrum in ueste sint, sicut stragula, an in suppellectili, sicut toralia, quae propria stragulorum non sunt. et hoc magis placuit ea supellectili contineri. De tapetis autem uel linteis, quibus insternuntur uehicula, dubitari potest, an sint in suppellectili. sed dicendum est potius instrumenti uiatorii ea esse, sicut pelles, quibus inuoluuntur uestimenta, lora quoque, quibus hae pelles constringi solent. ad artificii genus aliquod pertinerent neque ad communem usum patris familias accommodatae essent, supellectilis non esse. Sed nec pugilpellectilis, quod olim his, qui in legationem proficiscerentur, locari solerent, quae sub pellibus usui forent. Tubero hoc modo demonstrare supellectilem temptat: instrumentum quoddam patris familiae rerum ad cottidianum usum paratarum, quod in aliam speciem non caderet, ut uerbi gratia penum ar
Abbreviated transcription (Latin):
quam inpotestate habeat. int̾ cetera legauit
peculium. Idẽ post factum testam̃tum pecun¬
iam adebitore silie exegit:⁊nisuã rationem
conuertit: quero: anfilia ea nomine cum hr̃¬
si nichil p̃ter pecuniam nuimeratam legatũ sit:
ꝓnitum est Cum uerores corporales int̾uenient
iscͥptura difficillior fit: ⁊ obscura porcio. cum li¬
btas adiitur legata. seruis relicta nichil at¬
tinet ad
de nebus dostI.

Expanded text:
quam in potestate habebat, inter cetera legauit quam in potestate habebat, inter cetera legauit peculium: idem post factum testamentum pecuniam a debitore filiae exegit et in suam rationem conuertit: quaero, an filia eo nomine cum heresi nihil pr‹ae›ter pecuniam numeratam legatum sit, promptum est: cum uero res corporales interuenient, et scriptura difficilior fit et obscura portio. Cum libertas adimitur, legata seruis relicta nihil attinet adimi. DE REBUS DUBI
Abbreviated transcription (Latin):
que destamto cauisset. stichum iis p̾dnsiutiae
tndlatius est actorem cede nec uxorem posse sti¬
chum ex fidei comissi causa petere Ienat᷑ sue
hrcdi exparte institute. quatuor p̃dia legauit.
et fidei euis cõmisit. ut ex his duo socero restitu¬
eret. deinde codicillꝰ socero ademit fidi cõmissũ.
Quesitum ẽ annichilominus ex p̃legatione ad
matrẽ ꝑtineret. Seia. R nichil ꝓponi eur ad
matrem ꝑtineret. Seia testam̃to suo legauit.
auii ponde .u. titius accusaiit eam qđ patrem
suum mandasset int̾ficiendum: seia post institu¬
tam accusationem codicillos confecit: nec ade¬
mit titio priuigno legatum: ⁊ ante finem ac-¬
cusationis decessit: acta causa ꝓnunciatum est.
patrem titii scełe seie. non int̃ceptum. quero cũ
codicilł legatum qđ testam̃to titio ded̾at. non
ademerit. an abhr̃dib seio titio debeatur.
Re. scłm ea que ꝓpoñentur non debi.  filia

Expanded text:
quae testamento cauisset, Stichum his praediis, inquae testamento cauisset, Stichum his praediis, in quae translatus est, actorem cedere nec uxorem posse Stichum ex fideicommissi causa petere. Matri suae heredi ex parte institutae quattuor praedia legauit et fidei eius commisit, ut ex his duo socero restitueret: deinde codicillis socero ademit fideicommissum: quaesitum est, an nihilo minus ex praelegatione ad matrem pertineret. respondi nihil proponi, cur ad matrem pertinerent. Seia testamento suo legauit auri pondo quinque: Titius accusauit eam, quod patrem suum mandasset interficiendum: Seia post institutam accusationem codicillos confecit nec ademit Titio priuigno legatum et ante finem accusationis decessit: acta causa pronuntiatum est patrem Titii scelere Seiae non interceptum. quaero, cum codicillis legatum, quod testamento Titio dederat, non ademerit, an ab heredibus Seiae Titio debeatur.ecundum ea quae proponerentur non deberi. Filiae,
Abbreviated transcription (Latin):
legato porcionemq hr̃ditatis mat̾ epła ita cauerat:
qm̃ cognoui p̾scillianum filium mm̃ in extremis
eẽ uistissimum ⁊ pussimum dixiporcionẽ eius hr̃¬
ditatis quam ei testam̃to dedam legare maĩno
fr̃i meo. ⁊ ianuario meo: equis porcionib ⁊ siqͥ
ei ampluis legaueram: ut siquid ei humanitꝰ
contingitur. do lego dariq eis uolo. postea ex
eadem infirmitate pͥscillianus decesserit. Quesitũ
est: an legatum quoq euis ad ianuarium ⁊ mari¬
si decesfisset ex ea infirmitate. om̃imodo i legatũ
ad eos dȩ quib quereretur tͣnstulisse.
ilio ex parte hr̃de instituto duos fun¬
dos cum mancipiis instrum̃to om̃i legauit.:
idem uxori plura legata.⁊ seruos stichum ⁊
damã legauit. Sed cum in altero ex fundis filio
p̃legatis cognouisset uillicum non eẽ stichum
misit: ⁊ tamreirustice. quam rationib fundi pre¬
fecit. Iuesitum ẽ. stichus utrum ad uxorem an

Expanded text:
legato portioneque hereditatis mater epistula ita caverat: legato portioneque hereditatis mater epistula ita caverat: "quoniam cognovi Priscillianum filium meum in extremis esse, iustissimum et piissimum duxi portionem eius hereditatis, quam ei testamento dederam, legare Mariano fratri meo et Ianuario marito meo aequis portionibus: et si quid ei amplius legaveram, ut si quid ei humanitus contigerit, do lego darique eis volo": postea ex eadem infirmitate Priscillianus decessit. quaesitum est, an legatum quoque eius ad Ianuarium et Marisse videri, si decessisset ex ea infirmitate, omnimodo et legatum ad eos de quibus quaereretur transtulisse.ilio ex parte heredi instituto duos fundos cum mancipiis et instrumento omni legauit: idem uxori plura legata et seruos Stichum et Damam legauit: sed cum in altero ex fundis filio praelegatis cognouisset uilicum non esse, Stichum misit et tam rei rusticae quam rationibus fundi praefecit: quaesitum est, Stichus utrum ad uxorem an
Abbreviated transcription (Latin):
bis ut siue in ꝓuincia siue in uia aliquid michihu¬
manitus accidit. corpus meũ curetis: ⁊ in campa¬
nia. iin monum̃tum filioꝵ meorum reportare.
quesitum ẽ anid quod suꝑfũt ex sexaginta a lu¬
cio titio tacite ead merit. R ademptum uideri.
qui filias ex disparib porcionib testam̃to hr̃dem
instituerat: pene om̃ium bonorum fuoꝵ eodẽ
testam̃to diuisionem fecit. Dem̃ ħ u̾ba adiec̃. gẽ.
Sostea codicilł longe aliam disionẽ fecit bo¬
norum int̾easdem: int̾ quas ⁊ testam̃to diuiserat.
quedam tm̃ nulli nominatim dedit. Quesitum
est an prima ⁊ scdafilia ex uerbis testam̃ti conseqͥ
possint. ut sole habeant: ea que nominatim nul¬
li relicta sunt indiuisione. que nouissima a patre
facta est .R̾. non a tota uoluntate recessisse iuderi.
Sed his tm̃ reb quas reformasset cum post aꝑtas
tabulas testam̃ti p̾scillianus uixerit de cuius

Expanded text:
bis, ut, siue in prouincia siue in uia aliquid mihi hubis, ut, siue in prouincia siue in uia aliquid mihi humanitus acciderit, corpus meum curetis et in Campania et in monumentum filiorum meorum reportare'. quaesitum est, an id, quod superfuerit ex sexaginta, a Lucio Titio tacite ademerit. respondit ademptum uideri. Qui filias ex disparibus portio nibus testamento here‹de›s instituerat, paene omnium bonorum suorum eodem testamento dostea codicillis longe aliam divisionem fecit bonorum inter easdem, inter quas et testamento diviserat, quaedam tamen nulli nominatim dedit. quaesitum est, an Prima et Secunda filiae ex verbis testamenti consequi possint, ut solae habeant ea, quae nominatim nulli relicta sunt in divisione, quae novissima a patre facta est. respondit non a tota voluntate recessisse videri, sed his tantum rebus quas reformasset. Cum post apertas tabulas testamenti Priscillianus vixerit, de cuius
Abbreviated transcription (Latin):
nas Titia testam̃to seiam lib̾tam eandemq coll¬
actaneam ex parte duodecima hr̃dem institu¬
erat. pamphilo libto suo p̃dia ꝑfidĩ commissum
labatur circa colonem. Cidem libro postea ꝑ
epłam alias ⁊̃ res donauit. in quib de seia et
pamphilo. ita locuta est titia. gc̃. quesitum est
cũ seia libta omissa parte hr̃ditatis ei testam̃to
adscͥpta ex codicilł fidei cõmissum .i. g̾cum¬
circa colonem eligat. an si pamphilus ex causa
fidei cõmissi eadem p̃dia uindicet doli maliex¬
ceptione sũmoueri debeat .ix. tranclatum
uidi fidei cõmissum p̃diorum. id ÷g̃. inque ẽ¬
circa colonem in seiam lib̾tam ab hrdib petie¬
rat. ut simꝓuincia decessisset. sexagnnta litio
titio darentur. ut his corpus eiuscuraret. im
patria reportare: ⁊ adiecerat hec uerba cui con¬
cedi uolo siquid exea pecunia suꝑerit: eadem
die codicillos adhr̃des suos ita scͥpserat. Peto auo¬

Expanded text:
na. Titia testamento Seiam libertam eandemque collna. Titia testamento Seiam libertam eandemque collactaneam ex parte duodecima heredem instituerat, Pamphilo liberto suo praedia per fideicommissum labatur circa Colone‹n›: eidem liberto postea per epistulam alias etiam res donauit, in quibus de Seia et Pamphilo ita estcum Seia liberta omissa parte hereditatis ei testamento adscripta ex codicillis fideicommissum, id circa Colonen, eligat, an, si Pamphilus ex causa fideicommissi eadem praedia uindicet, doli mali exceptione summoueri debeat. respondit translatum uideri fideicommissum praediorum, id est circa Colonen, in Seiam libertam. Ab heredibus petierat, ut, si in prouincia decessisset, sexaginta Lucio Titi‹o› darentur, ut is corpus eius curaret in patriam reportari, et adiecerat haec uerba: 'cui concedi uolo, si quid ex ea pecunia supererit'. eadem die codicillos ad heredes suos ita scripserat: 'peto a uo
Abbreviated transcription (Latin):
sororem tuam ꝓ tua pietate. ⁊ reg̃e ⁊ tuere
uelis: ⁊ si putaueris eã adbonam uite con¬
suetudinẽ reũsam: ita uiginti auri lib̾ei red¬
dere cum morieris. int̾im tm̃ reditus eius id ÷
usuras semisses ei p̃stes. postea codic illꝰ ad me¬
uium legatarium easdem uiginti libras auri
bras auri quas testam̃to semꝓnie alũpne mee
reliqui eas dari uolo meuio cautionib inter¬
positis. ut ex ea sũma eidem sempine quam¬
dui auxerit prẽt m̃struos denarios .u. ⁊
uesti aũ nomine denarios centenos. uice
uos. quinos. idq fidĩ ur̃e committo. Certa
sum aut̃ te meiua ꝓ tua pietate petiturum
ab hr̃de tuo: ut uoluntas mea inꝑsona a¬
lũpne mee duret. quesitum est an meuius
legataũis cogendus sit post mortẽ suam .xx.
libras auri semꝓnie restituẽ: sicut rogatus
pr̃ares s alia que ab eo alũpne relicte sunt
deb̾i meiuo ⁊ abhr̃de eius donec inũet alũp¬

Expanded text:
sororem tuam pro tua pietate et regere et tueri sororem tuam pro tua pietate et regere et tueri uelis, et, si putaueris eam ad bonam uitae consuetudinem reuersam, ita uiginti auri libras ei reddere, cum morieris. interim tamen reditus eius, id est usuras semisses ei praestes'. postea codicillis ad Maeuium legatarium easdem uiginti libras auri bras auri, quas testamento Semproniae alumnae meae reliqui, eas dari uolo Maeuio cautionibus interpositis, ut ex ea summa eidem Semproniae, quamdiu aduixerit, praestet menstruos denarios quinque et uestiarii nomine denarios centenos uicenos quinos, idque fidei vestrae committo: certa sum autem te, Maevi, pro tua pietate petiturum ab herede tuo, ut voluntas mea in persona alumnae meae duret". quaesitum est, an Maevius legatarius cogendus sit post mortem suam viginti libras auri Semproniae restituere, sicut rogatus praestare, sed alia, quae ab eo alumnae relicta sunt, et a Maeuio et ab herede eius, donec uiuit alum
Abbreviated transcription (Latin):
ptio quia ei legatũ potest ꝓcedere siredimat᷑.
Seruo legato u nt̃ iuuos manumisso si legatũ
adimatur: nullius mom̃ti ademptio ẽ. Igit᷑
legarum qđ ipsi datum est capiet. nam .⁊ si
ruysus in seruitutẽ cedit: non tantum lega¬
et rogauero te ut eam atio restitueres. demde
eandem rem tibi fidĩ cõmisero nec rogauero te
ut ali eam pr̃ãres. querit᷑ anin tua ꝑ otesta
te sit ex causa fidĩ commissi eligere: ut fidei¬
cõmissum non pr̃et:⁊ magis posteriorẽ scͥp¬
turam testam̃ti placuit spectari.
dem scͥptura testatore appellatus ẽ: cõmutata
uoluntate actionẽ ex testam̃to habe ñ potest.
lumpne sue plura legaue¬
rat quedã ex his abstulit. quedã ut praren¬
tur. ab hr̃de suo petiit in quib ⁊uiginti
dari uoluit. his uerbis ħ ampliꝰ do lego
dariq uolo uginti auri libras. ⁊ adiec̃ fidĩ¬
q tue at tͥ cõmitto: ut in pͥmis semꝓniã

Expanded text:
ptio, quia et legatum potest procedere, si redimatur. ptio, quia et legatum potest procedere, si redimatur. Seruo legato et inter uiuos manumisso si legatum adimatur, nullius momenti ademptio est: igitur legatum, quod ipsi datum est capiet. nam etsi rursus in seruitutem ceciderit, non tamen legaet rogauero te, ut eam Titio restitueres, deinde eandem rem tibi fideicommisero nec rogauero te, ut alii eam praestares, quaeritur, an in tua potete sit ex causa fideicommissi eligere, ut fideicommissum non praestes. et magis posteriorem scripturam testamenti placuit spectari. dem scriptura a testatore appellatus est, commutata voluntate actionem ex testamento habere non potest. lumnae suae plura legauerat: quaedam ex his abstulit, quaedam ut praestarentur, ab herede suo petit, in quibus et uiginti dari uoluit his uerbis: 'hoc amplius do lego darique uolo uiginti auri libras' et adiecit: 'fideique tuae, Atti, committo, ut in primis Semproniam
Abbreviated transcription (Latin):
.⁊. Alteri exhredib pceptionem p̃du
dit. Mox alt̃i pr̃ari aduersus debitorem ac¬
tiones. ad eũfinem mandauit. quo p̃dium
fuerat comꝑatum. cum postea p̃dio distrac¬
to cit᷑ ullam offensam eius p̃ceptionem ac-¬
ceꝑat p̃cium incorpus pat̾moni reddisset:
non eẽ pr̃andas actiones coħrdi respondi.
i seruo cum lib̾tate datolega¬
to. ⁊ alienato adimatur lib̾tas. quamius alieno
mutiliter acdimatur. tam̃ legatum ademp¬
torem non ꝑuenturum.i merito constitit
enĩ ademptio quia possit redimi: scio ut da¬
tio cũ ineum confertur. qui testam̃tti faciendi
tp̃e fuit testatoris. deinde alienato codicilł
libtas datur. Quid gͦ si eum quẽ libui ẽẽ
quis uisserat manumiserat uuus. deinde
codicilł libtatem ei ademerit. iudeamus
an ꝑdidit legatum uana adẽptio libtatis. qͥ
quidam putant. sed suꝑuacua scͥptura not
nocet legato:¬
i seruus legatus ẽ: ⁊ ei aliquid si alie¬
nato eo adimatur qđ ei legatum ẽ ualet adem¬

Expanded text:
. Alteri ex heredibus praeceptionem praedii dedit: mox alteri praestari aduersus debitorem actiones ad eum finem mandauit, quo praedium fuerat comparatum. cum postea praedio distracto citra ullam offensam eius, qui praeceptionem acceperat, pretium in corpus patrimonii redisset, non esse praestandas  seruo cum libertate dato legato, et alienato adimatur libertas, quamuis alieno inutiliter adimatur, tamen legatum ad emptorem non peruenturum: et merito: constitit enim ademptio, quia possit redimi, sicut datio, cum in eum confertur, qui testamenti faciendi tempore fuit testatoris, deinde alienato codicillis libertas datur. Quid ergo, si eum, quem liberum esse quis iusserat, manumiserat uiuus, deinde codicillis libertatem ei ademerit? uideamus, an perdiderit legatum uana ademptio libertatis. quod quidam putant: sed superuacua scriptura non nocet legato Seruus legatus est et ei aliquid. si alienato eo adimatur quod ei legatum est, ualet adem
Abbreviated transcription (Latin):
toniniis rescͥpserunt: cũ testator postrema
seͥptura quaqua ratione motus pessimum
lib̾tum eẽ adiecisset ea que pͥoris scripture
ei relicta fuerant adempta uideri.
emptione non confirmantur. ułiti si ẜ uo¬
a dño hr̃de instituto pure legatum. si sub
conditione adimatur sub contraria condi¬
tione datũ intelligitur: et idõ confirmat᷑.
ademptio aũt qđ mnius non qđ magis. le¬
gatum debeatur int̾uenit. Quib ex cau¬
sis datio legati inutilis est: ex hisdem cau¬
sis etiã ademptio mnefficax habetur: ułuti
re ⁊ alienatus. rursus redẽptus sit atestatoreñ
debetur legatario: opposita exceptione doli
mali. Sane si ꝓbet legatarius nouã uolunta¬
tem cestatoris: non submouebitur.
Celsus .i.¬

Expanded text:
toninus rescripserunt, cum testator postrema toninus rescripserunt, cum testator postrema scriptura quaqua ratione motus pessimum libertum esse adiecisset, ea quae priore scriptura ei relicta fuerant adempta uideri. emptione non confirmantur, ueluti si domino herede instituto, seruo pure legatum sub condicione adimatur: nacione datum intellegitur et ideo confirmatur. ademptio autem, quo minus, non quo magis legatum debeatur, interuenit. Quibus ex causis datio legati inutilis est, ex isdem causis etiam ademptio inefficax habetur, ueluti re et alienatus rursus redemptus sit a testatore, non debetur legatario opposita exceptione doli mali. sane si probet legatarius nouam uoluntatem testatoris, non submouebitur. Celsus li
Abbreviated transcription (Latin):
olianus.I. Et idõ siuuo testatore mor¬
ltuus fiũt. is inq̃uem tͣnslatum fuerit ni¬
conditione adiecta: iterũ eidem legauit. si qͥ¬
dem quasi aliam hanc sũmam eẽ uoluit: ⁊ qđ
pure relictũ est statim debebitur: et quod
sub conditione ad scͥptum ẽ. si conditio extit̃it.
quod si eandẽ sũmam mutata uoluntate
sub conditione reliquit: pura datio conditi¬
onalis effecta uidebitur. qr si in eodem testa¬
m̃to in quo centũ adseripserat postea quin¬
quaginta reliquerit: si quidem alia uolũit
adimanur sub conditione: et pendente con¬
ditione titius decesserit. quãuis conditio de¬
fecerit. ad hr̃dem titii legatum ñ ꝑtinebit.
Nam legatũ cum sub conditione ad imatur
ꝑm̃ est. hac si sub contͣria conditione datum
fuisset¶ Quod ita legatum ẽ titio .x. hr̃es
m̃s dato: si titio non dedit eadem decem
sempnio dato. Si moriatur titus ante diẽ
legatis. semꝓnius legatum utilit̾ petet. tͣns.¬
imit: non ꝑemit. legatũ sed extenuat.

Expanded text:
orum. Et ideo si uiuo testatore mortuus fuerit is, in quem translatum legatum fuerit, nicondicione adiecta iterum eidem legauit, si quidem quasi aliam hanc summam esse uoluit, et quod pure relictum est statim debebitur et quod sub condicione adscriptum est, si condicio exstiterit. quod si eandem summam mutata uoluntate sub condicione reliquit, pura datio condicionalis effecta uidebitur. quare si in eodem testamento, in quo centum adscripser‹a›t, postea quinquaginta reliquerit, si quidem alia uoluit eadimatur sub condicione et pendente condicione Titius decesserit, quamuis condicio defecerit, ad heredem Titii legatum non pertinebit: nam legatum cum sub condicione adimitur, perinde est, ac si sub contraria condicione datum fuisset. Quod ita legatum est: 'Titio decem heres meus dato: si Titio non dederit, eadem decem Sempronio dato', si moriatur Titius ante diem legati, Semimit, non peremit legatum, sed extenuat,
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ in dando siñ appareat cui datum sit. dice¬
mus neutri legatũ. ¶Si titio fundus pure.
eidemq sub canditione legatis sit. dein
postea adẽptum sit sic titio fundũ quẽ
sub conditione legaui hr̃s m̃s ne dato:
ex nulla datione debetur. nisi sp̃aliter
dixerit pureeũ legatum. uelle acciꝑe.
¶Conditio legati an adimi possit. uł hr̃¬
ditatis. uł statu libi uidendũ ⁊ iulianus
scribit. in statu libo detractam conditio¬
nẽ ñ rep̃sentari lib̾tatẽ. Papinianus qͦq¬
libro.xuii. quest̾ scrib. Geñalit̃ condi¬
onem adimi non posse. nec em̃datur inquit
conditio sed scribit᷑. quod aũt ad scribitur.
non potest adimi: sed qđ datur. S melius ẽ
sensũ magis qͣm uerba amplecti.i conditioẽs
sicut adscribi uta adii posse. cũ titio cen¬
tum testam̃to legasset. ⁊ eid̾ codicillꝰita le-¬
gasset titio quinqͣginta dũ taxat. nec am¬
plius hr̃s m̃s dato. ñ ampliꝰ qͥnqͣginta lega¬

Expanded text:
et in dando, si non appareat cui datum sit, diceet in dando, si non appareat cui datum sit, dicemus neutri legatum. Si Titio fundus pure eidemque sub condicione legatus sit, deinde postea ademptum sit sic: 'Titio fundum, quem sub condicione legaui, heres meus ne dato', ex nulla datione debetur, nisi specialiter dixerit pure eum legatum uelle accipere. Condicio legati an adimi possit uel hereditatis uel statuliberi, uidendum. et Iulianus scribit in statulibero detractam condicionem n generaliter condicionem adimi non posse: nec enim datur, inquit, condicio, sed adscribitur: quod autem adscribitur, non potest adimi, sed quod datur. sed melius est sensum magis quam verba amplecti et condiciones sicut adscribi, ita et adimi posse. Cum Titio centum testamento legasset et eidem codicilligasset: 'Titio quinquaginta dumtaxat nec amplius heres meus dato', non amplius quinquaginta lega
Abbreviated transcription (Latin):
ta. Sed i cum quis ita legosset. hr̃s m̃s ticio
dato si nondedit. sempnio dato. ita demũ
semꝓnio debetur: si dies eius in ꝑsona ti¬
tii non cessisset. ¶Si quis ita legaũit hr̃s
m̃s titio dato fundũ ⁊ si titius eũ fundũ
alienaũit hr̃s m̃s eundem fundum seio
dato honoratus ẽ hr̃s. non enĩ a titiofidĩ¬
cõmissum relictum est. Si alienasset fun¬
dum. sed ab hr̃de ei legatum est. hr̃s igit᷑
debebit doli exceptione opposita ꝓspicerẽ
sibi cautione atitio de fundo ñ alienando.
¶Si quis plusqͣm dedit. ademerit ademptio
ualet. ułuti siquis uiginti legaũit: et qua¬
draginta ademerit. SSi loci ustm fructũ
leget cestator. utem adimit non ualet ad¬
emptio nec uitiatur legatũ sicuti qui ꝓpͥe¬
tatem fundi legatit̾. a dim̃do legatum non
minunt. ¶Si duob titius seꝑatim legaũit.
ium ademerit. nec appareat cui adẽptum
sit. utriq legatum debetur. quẽa dmodũ.

Expanded text:
ta. Sed et cum quis ita legasset: "heres meus Titio ta. Sed et cum quis ita legasset: "heres meus Titio dato: si non dederit, Sempronio dato", ita demum Sempronio debetur, si dies eius in persona Titii non cessisset. Si quis ita legaverit: "heres meus Titio fundum dato et si Titius eum fundum alienaverit, heres meus eundem fundum Seio dato", oneratus est heres: non enim a Titio fideicommissum relictum est, si alienasset fundum, sed ab herede ei legatum est. heres igitur debebit doli exceptione posita prospicere sibi cautione a Titio de fundo non alienando. Si quis plus quam dedit ademerit, ademptio ualet, ueluti si quis uiginti legauerit et quadraginta ademerit. Si loci usum fructum leget testator et iter adimat, non ualet ademptio ne‹c› uitiatur legatum: sicuti qui proprietatem fundi legat, iter adimendo legatum non minuit. Si duobus Titiis separatim legauerit et uni ademerit nec appareat, cui ademptum sit, utrique legatum debetur, quemadmodum
Abbreviated transcription (Latin):
i quis ita legnũit
ttio fundum do. lego. si titius deces¬
serit. seio hr̃s m̃s dare dãpnas es¬
to recte tͣnslatum ⁊ legatum uidetur. sed ⁊
suam mortuo eo cui legatum erat easdem
res tͣnsstulit semꝓnio debetur.¶ Si quis
titio legaũit. sic titio dato. aut si tituis ante
decesserit quam accipiat sempnio dato.
scđm ueram subtilitatem utriq obligatum
uidi hr̃dem. ⁊dem ⁊ semꝑnio ⁊ hrẽdi titius.
sed siquidem mora titio ab hr̃de facta est.
ad hr̃des eius legati exactio transmmitat᷑
sempnio repellendo. sin aũt nullã moram
int̾cesserat. tunc semꝓnius legatum accipit.
et non titii hr̃des. S si ante diem legati ce¬
dentẽ decesserit. tituis soli sempnio debetur
legatum. Item dicendum:. i fidei cõmissa hr̃¬
ditate puero data aut si ante restitutũ decessiꝰ¬
set. matrieius relicta. ut si puer ante diem
legati cedentẽ decessisset matri debeatur.
Si postea ad pupilli hrdes fidei cõmissum
transmittatur. ut pote re ipsa mora subsecu¬

Expanded text:
i quis ita legaverit: "Titio fundum do lego: si Titius decesserit, Seio heres meus dare damnas esto", recte translatum legatum videtur. sed et si iam mortuo eo, cui legatum erat, easdem res transtulerit, Sempronio debetur. Si quis Titio legaverit sic: "Titio dato aut, si Titius ante decesserit quam accipiat, Sempronio dato", secundum meram suptilitatem utrique obligatum videri heredem, id est et Sempronio et heredi Titii. sed si quidem mora Titio ab herede facta est, ad heredes eius legati exactio transmittitur Sempronio repellendo: sin autem nulla mora intercesserit, tunc Sempronius legatum accipit, et non Titii heredes. sed si ante diem legati cedentem decesserit Titius, soli Sempronio debetur legatum. Idem dicendum est et fideicommissa hereditate puero data aut, si ante restitutam decessisset, matri eius relicta: ut, si puer ante diem legati cedentem decessisset, matri debeatur, si postea, ad pupilli heredes fideicommissum transmittatur utpote re ipsa mora subsecu
Abbreviated transcription (Latin):
piat. hoc enim euenit et inbonis pecunia
tͣnsfertur. sub eadem conditione tͣnsferri ui¬
detur. si ñ conditio pͥori ꝑsone cohereat. Nam
siquis uxori sublatis libis lrgaũit. repetita c̃¬
ditio non uidebitur: que fuit in ꝑsona mulie¬
ris necessaria.  lat̃ ortos instructos filie le¬
gauit. postea quedam ex mancipiis horto¬
rum uxori donauit. siue donationes testa-¬
m̃to confirmauit. siue non confirmauit.
postĩor uoluntas filie legato potior erit. S
et si non ualeat donatio: tm̃ minuisse. filie
legatũ pater intelligitur.

Expanded text:
‹a›t: hoc enim eueniret in bonis pecunia ‹a›t: hoc enim eueniret in bonis pecunia transfertur, sub eadem condicione transferri uidetur, si non condicio priori personae cohaereat: nam si quis uxori sublatis liberis legauerit, repetita condicio non uidebitur, quae fuit in persona mulieris necessaria. Pater hortos instructos filiae legauit: postea quaedam ex mancipiis hortorum uxori donauit. siue donationes confirmauit siue non confirmauit, posterior uoluntas filiae legato potior erit: sed etsi non ualeat donatio, tamen minuisse filiae legatum pater intellegitur.
Abbreviated transcription (Latin):
tus reuocare uoluit hrdes excansa fidĩcõmis¬
si conueniri ꝑosse recte ꝓbari.
Dop̃ .ł. Et si tneferam legatum meum
cum quo nob̃ testam̃ti factionon est. siue inser-¬
uum ꝓpͥum cui sine lib̾tate legauͦ. licet eis non
adimi potest: quam cui datum est. qua ꝓpter
si filio aut seruo alieno legatum fuerit dño a¬
ut patͥ. legatum adimi non potest:
simis ꝑsecutus. cum testam̃tum aliud facere
institusset: neq ꝑficere potiusset. p̃ter izt
hr̃ditarie quidem actiones ei non denega¬
buntur. sed legatum si petat exceptione do
li mali summouebitur.
ex ratione pͥmi pili cõmodoꝵ trecentos aureos
acciꝑe uoluit. ac postea de pecunia cõmodoꝵ
possessione parauit nichilominus fr̃s ⁊ coh¬
eredes sorori fidĩcominissũ pr̃abunt. NoN
enĩ adsũptum uidetur qđ in corpus patri¬
moni ũsum est: cum aũt int̾ filios diuiso
patͥmonio res indiuisas ad om̃s coheredes
ꝑtinere uoluisset. ita possessionem ex cõmo¬

Expanded text:
tus reuocare noluit, heredes ex causa fideicommissi conueniri posse recte probari. Licet transferam legatum in eum, cum quo nobis testamenti factio non est, siue in seruum proprium, cui sine libertate legauero, licet eis non adimi potest quam cui datum est: quapropter si filio aut seruo alieno legatum fuerit, domino aut patri legatum adimi non potest. simis persecutus, cum testamentum aliud facere instituisset neque perficere potuisset, praeteriit. hereditariae quidem actiones ei non denegabuntur, sed legatum si petat, exceptione doli mali submouebitur. ex ratione primipili commodorum trecentos aureos accipere uoluit ac postea de pecunia commodorum possessionem parauit. nihilo minus fratres et coheredes sorori fideicommissum praestabunt: non enim absumptum uidetur, quod in corpus patrimonii uersum est. cum autem inter filios diuiso patrimonio res indiuisas ad omnes coheredes pertinere uoluisset, ita possessionem ex commo
Abbreviated transcription (Latin):
Clp̃.t. Quod si alii legetur. sub coN.¬
ditione qđ ali pure datum ẽ non plene recẽ¬
sum uidet᷑ a pͥmo sed ita demũ si conditio
seq̃ntis extit̾it: Ceteꝵ si hoc aĩo fũit testatõ.
ut om̃imͦ recessũ apͥmo putaũit. dicendũ

Expanded text:
. Quod si alii legetur sub con. Quod si alii legetur sub condicione, quod alii pure datum est, non plene recessum uidetur a primo, sed ita demum, si condicio sequentis exstiterit: ceterum si hoc animo fuerit testator, u
Abbreviated transcription (Latin):
uł grauissime nimicicie int̾cesserit adẽptũ
uidi qđ relictũ est. sin aũt leuis offensa ma
mus. doli mali exceptione oposita.
III.¶ uod si iteꝵ inamicici¬
am redier̃.⁊ penĩtuit testatorẽ pͥoris offen¬
se. legatũ uł fidĩ cõmissũ relictũ redintegra¬
et aliũ tͣnsferri ułuti ħ modo qđ titio legaui
id seio do lego que res inꝑsona titii tacitã ad
modis. aut ei ua ꝑsona iꝑsonã tnsfertur.
aut ab eo qui dare uissus ẽ tnͣs fert᷑: ut aliud
det aut cũ res ꝓ redatur. ut ꝓfundo .x. aurei.
aut qđ pure datũ est tͣnͣsfertur. sub conditio¬
ne. sed si id qđ a titio dedi a meuo dem. qͣm¬
uis soleant ẽẽ duo eiꝰdem rei debitores: tm̃
uerius ẽ. hoc casu adẽptum ẽẽ legatũ. Nam
cũ dico qđ titium dare. dãpnauisse eiꝰdãp¬
nas esto dare. uideordicẽ neratius det. Item
si ꝓfundo .x. legent᷑: quidã putant non ẽẽ ad¬
ep̃tum pͥus legatum sed uerus ẽ adẽptum eẽ
nouissima enĩ uoluntas seruatur.

Expanded text:
uel grauissimae inimicitiae intercesserint, ademptum uideri quod relictum est: sin autem leuis offensa, mamus doli exceptione opposita.inum. Quod si iterum in amicitiam redierunt et paenituit testatorem prioris offensae, legatum uel fideicommissum relictum redintegraad alium transferri, ueluti hoc modo: 'quod Titio legaui, id Seio do lego': quae res in personam Titii tacitam ademodis: aut enim a persona in personam transfertur: aut ab eo qui dare iussus est transfertur, ut alius det: aut cum res pro re datur, ut pro fundo decem aurei: aut quod pure datum est, transfertur sub condicione. Sed si id, quod a Titio dedi, a Maeuio dem, quamuis soleant esse duo eiusdem rei debitores, tamen uerius est hoc casu ademptum esse legatum: nam cum dico: 'quod Titium dare damnaui, Seius damnas esto dare', uideor dicere, ne Titius det. Item si pro fundo decem legentur, quidam putant non esse ademptum prius legatum: sed uerius est ademptum esse: nou
Abbreviated transcription (Latin):
patra ccͣ uetem consuetudinẽ patͥs qͣ balenda¬
rium exercebat᷑: nouos debitores amplaꝵ peccu¬
niaꝵ fecit. ⁊ in ꝓpͥores quos pat̾ exiguaꝵ fortu¬
tio ꝑmittenda ẽ. R exhis electionẽ hab̾e que
intestam̃ti tp̃r testator in bealendario habuit.
misit ħ eadem restittiere ꝓnepoti: cũ erit annis
.xui. In quib ħ ũba adiecit. Itẽ rogo: ut reliquũ
aes alienũ Ex bonis aretonis debetꝰ om̃ib credi¬
torib ex reditib eoꝵ bonoꝵ soluas. reddas. sa¬
tisq facias. Quesitũ ẽ an si ꝓbaũit hr̃s non
sufficẽ reditũ bonoꝵ ad totus debiti exolutio¬
ne nicħominus tm̃ ipse debet agnosc̃e. onus
xeris alieni. 22. manifeste ꝓponi. ex reditibus

Expanded text:
tra ueterem consuetudinem patris, qua calendarium exercebatur, nouos debitores amplarum pecuniarum fecit et in priores, quos pater exiguarum fortuondit ex his electionem habere, quae testamenti tempore testator in kalendario habuit. missit haec eadem restituere pronepoti, cum erit annis sedecim, in quibus haec verba adiecit: "item rogo, uti reliquum aes alienum, quod ex bonis Arethonis debetur, omnibus creditoribus ex reditibus eorum bonorum solvas reddas satisque facias". quaesitum est, an, si probaverit heres non sufficere reditum bonorum ad totius debiti exsolutionem, nihilo minus tamen ipse debet adgnoscere onus aeris alieni. respondit manifeste proponi ex reditibus
Abbreviated transcription (Latin):
scrib̃. qr ñ uidetur hr̃s dedisse qͥ ita ded̾at. ut hab̃i ñ
possis. ⁊ ħ ueꝵ puto. s ħ ampliꝰ ait debe de pͥusquã
iudiciũ accipiant denuiciare hr̃di. Nam si alit̃
fec̃is agenti ex testam̃to opponet᷑ tͥ doli mali exceptio.
Sisticus ⁊ dama serui nũ in potestate mea erunt
cũ moriar. tum sticus ⁊ dama libi sunto. ⁊ fundũ illũ
s hab̾e si alteꝵ ex his post testm̃ factũ dñs alienassce.
uł manumisisset. neutrũ libum futurũ lab̃o putat.¬

Expanded text:
ut habere non possis: et hoc verum puto. sed hoc amplius ait debere te, priusquam iudicium accipiatur, denuntiare heredi: nam si aliter feceris, agenti ex testamento opponetur tibi doli mali exceptio. " si Stichus et Dama servi mei in potestate mea erunt cum moriar, tum Stichus et Dama liberi sunto et fundum illum sibi habento". si alterum ex his post testamentum factum dominus alienasset vel manumississet, neutrum liberum futurum Labeo putat
Abbreviated transcription (Latin):
scd̾m uoluntatẽ testatoris restiturũ. Postea testa¬
tor fecit codicillos quib ⁊ hoc p̃cepit. ut p̃cer hoᷤ
codicillos. Si ꝗd aliud ꝓlatum eẽt non ualeat: q̃¬
sitũ ÷ an meuius qui .cc. accepit. qr mutauit
uoluntatẽ de ea epłã testator amulierib ꝯuenĩ

Expanded text:
secundum uoluntatem testatoris restituturum: postea testasecundum uoluntatem testatoris restituturum: postea testator fecit codicillos, quibus et hoc praecepit, ut praeter hos codicillos si quid aliud prolatum esset, non ualeat. quaesitum est, an Maeuius, qui ducenta accepit, quia mutauit uoluntatem de ea epistula testator, a mulieribus conueniri