comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sir&: cum sebis exptos dicerent ariouisti bello & tenca¬
therorum transitu. non esse fortunam amplius ten¬
taturos. Hac spe lapsus induciomarus nihilominus co¬
puas agere. exercere. a finitimos equos parare. ex ules¬
cdamnatosq tota gallia magnis proemiis ad se allicere coept
At tantam sibi iam his rebus in gallia autoritatem compa¬
rauerat ut undiq ad eum legationes concurrerent. gri¬
tiam atq amicitiam publice priuatmq peterent. ubi in¬
tellexit ultro ad se ueniri altera ex parte senones carmi¬
tesq conscientia facinoris instigari altera neruios adiu¬
tucosq bellum romanis pararesneq sibi uoluntariorum
copias deforessi ex finibus sius progredi coepiss& armati
concilium indicit: Hoc more gallorum est initium bello¬
rum quo lege communi omnes puberes & armati conue¬
nire consuerunt. qui ex his nouissimus conuenit in con¬
spectu multitudinis omnibus cruciatibus affestus necatu

Expanded text:
nsiret, cum se bis expertos dicerent, Ariovisti bello et Tencnsiret, cum se bis expertos dicerent, Ariovisti bello et Tencterorum transitu: non esse amplius fortunam temptaturos. Hac spe lapsus Indutiomarus nihilo minus copias cogere, exercere, a finitimis equos parare, exulesdamnatosque tota Gallia magnis praemiis ad se allicere coepit. Ac tantam sibi iam his rebus in Gallia auctoritatem comparaverat ut undique ad eum legationes concurrerent, gratiam atque amicitiam publice privatimque peterent. Vbi intellexit ultro ad se veniri, altera ex parte Senones Carnutesque conscientia facinoris instigari, altera Nervios Aduatucosque bellum Romanis parare, neque sibi voluntariorum copias defore, si ex finibus suis progredi coepisset, armatum concilium indicit. Hoc more Gallorum est initium belli, quo lege communi omnes puberes armati convenire consuerunt; qui ex eis novissimus convenit, in conspectu multitudinis omnibus cruciatibus affectus necatur.
Abbreviated transcription (Latin):
eto audientes non fuerunt. Tantum apud homines bar¬
baros ualuit esse repertos aliquos pͥncipes belli inferen
di: tantamq omnibus uoluntatum commutationem at¬
tulit ut preter heduos & remos quos precipuo semper
honore Caesar habuit: alteros pro uetere ac perpetua
erga populum .r. fide: alteros pro recentibus belli gailli¬
c oͦfficus: nulla fere fuerit cuutas non suspecta nobis.
laq adeo haud scio mirandum ne sit. cum complurib
alis de causis tum maxime quod ei qui uirtute belli
omnibus gentibus preferebantur tantum se eius opi¬
nionis deperdidisse ut a populo.r. impia ferrent grauis¬
sime dolebant. Treuiri uͦ atq induciomarus totius hie¬
mis nullum tempus intermiserunt quin trans rhenum
legatos mitterent. cuitates solicitarent: pecunias pollice¬
rentur magna parte exercitus nostri interfecta multo
minorem superesse dicerent partem. Neq tamen ulli
ciuitati germanoꝵ persuaderi potuit ut rhenum tra¬

Expanded text:
cto audientes non fuerunt. Ac tantum apud homines barcto audientes non fuerunt. Ac tantum apud homines barbaros valuit esse aliquos repertos principes inferendi belli tantamque omnibus voluntatum commutationem attulit, ut praeter Aeduos et Remos, quos praecipuo semper honore Caesar habuit, alteros pro vetere ac perpetua erga populum Romanum fide, alteros pro recentibus Gallici belli officiis, nulla fere civitas fuerit non suspecta nobis. Idque adeo haud scio mirandumne sit, cum compluribus aliis de causis, tum maxime quod ei, qui virtute belli omnibus gentibus praeferebantur, tantum se eius opinionis deperdidisse ut a populo Romano imperia perferrent gravissime dolebant. Treveri vero atque Indutiomarus totius hiemis nullum tempus intermiserunt, quin trans Rhenum legatos mitterent, civitates sollicitarent, pecunias pollicerentur, magna parte exercitus nostri interfecta multo minorem superesse dicerent partem. Neque tamen ulli civitati Germanorum persuaderi potuit, ut Rhenum tra
Abbreviated transcription (Latin):
certior factus est magnas gallorum copias earum ciuita¬
tum quae armoricae appellantur oppugnandi sui causa
conuenisse neq longius milia passuum octo ab hibẽnis
sius ab fuisse. sed nuntio ablato de uictoria Exsaris dis¬
cessisse. adeo ut fuge similis discessus uideretur. At
Caesar principibus cuiusq ciuitatis ad se euocatis alias
territando cum se scire quae fierent alias cohortando¬
denuntiar& magnam partem galliae in officio tenuit.
samen senones quae est cuutas in primis firma & magi
inter gallos autoritatis cauarinum quem Caesar apud
eos regem constituerat cuius frater moritargus aduen¬
tum in galliam Casaris cuiusq maiores regnumꝰ obtinue¬
rant interficere publico consilio conati cum ille presen¬
siss& ac profugiss& usq ad fines insecuti regno domoq
expulerunt. & missis ad caesarem satisfaciundi causa le¬
gatis. cum is omnen ad se senatum uenire iussiss& di¬

Expanded text:
certior factus est magnas Gallorum copias earum civitacertior factus est magnas Gallorum copias earum civitatum, quae Armoricae appellantur, oppugnandi sui causa convenisse neque longius milia passuum octo ab hibernis suis afuisse, sed nuntio allato de victoria Caesaris discessisse, adeo ut fugae similis discessus videretur. At Caesar principibus cuiusque civitatis ad se evocatis alias territando, cum se scire quae fierent denuntiaret, alias cohortando magnam partem Galliae in officio tenuit. Tamen Senones, quae est civitas in primis firma et magnae inter Gallos auctoritatis, Cavarinum, quem Caesar apud eos regem constituerat, cuius frater Moritasgus adventu in Galliam Caesaris cuiusque maiores regnum obtinuerant, interficere publico consilio conati, cum ille praesensisset ac profugisset, usque ad fines insecuti regno domoque expulerunt et, missis ad Caesarem satisfaciendi causa legatis, cum is omnem ad se senatum venire iussisset, di
Abbreviated transcription (Latin):
te mediam noctem ad portas castrorum clamor oriretũ
quo clamore significatio uictoriae gratulatioq ab remis lab¬
eno fier&. Hac fama ad treuiros perlata induciomarus qui
postero die castra labieni oppugnare detreuerat/ noctu pro¬
fugit. copiasq omnes in treuiros reducit. Caesar cum sua
legione fabium remittit in hiberna. ipse cum tribus legio¬
nibus circum samarobriuam trinis hibernis hiemare con¬
stituit: & quod tanti motus galliae extiterant totam hiem
ad exercitum ipse manere decreuit. Nam illo in commo¬
do de sabini morte perlato omnes fere galliae ciuitates de
bello consultabant: nuntios legationesq in omnes parts
dimittebant. & quid reliqui consilii caperent atq unde
initium belli fier& explorabant: nocturnaq in locis de¬
sertis consilia habehant. Neq ullum fere totius hiemis
de consiliis ac motu gallorum nuntium accip&. In his al
roscio quaestore quem legioni tertiedecim &e prefecerat

Expanded text:
te mediam noctem ad portas castrorum clamor oreretur, te mediam noctem ad portas castrorum clamor oreretur, quo clamore significatio victoriae gratulatioque ab Remis Labieno fieret. Hac fama ad Treveros perlata Indutiomarus, qui postero die castra Labieni oppugnare decreverat, noctu profugit copiasque omnes in Treveros reducit. Caesar Fabium cum sua legione remittit in hiberna, ipse cum tribus legionibus circum Samarobrivam trinis hibernis hiemare constituit et, quod tanti motus Galliae exstiterant, totam hiemem ipse ad exercitum manere decrevit. Nam illo incommodo de Sabini morte perlato omnes fere Galliae civitates de bello consultabant, nuntios legationesque in omnes partes dimittebant et quid reliqui consili caperent atque unde initium belli fieret explorabant nocturnaque in locis desertis concilia habebant. Neque ullum fere totius hiemis em de consiliis ac motu Gallorum nuntium acciperet. In his ab Lucio Roscio, quem legioni tertiae decimae praefecerat,
Abbreviated transcription (Latin):
iroducta cognoscit non detimumqueq esse reliquum mili¬
rem sine uulnere. Ex his omnibus iudicat rebus quanto cu
periculo & quanta cum uirtute ressint administratae. Cice¬
ronem pro eius merito legionemq collaudat: centuriones
ingillatim tribunosq militum appellat: quorum egregiam
usse uirtutem testimonio ciceronis cognouerat. De casu
sibini & coctae certius ex captiuis cognoscit. Postero die cõ¬
none habita rem gestam proponit. milites consolatur &
confirmat. quod detrimentum culpa & temeritate legati
it accoeptum hoc aequiore animo ferendum doc&. quod be¬
neficio deorum immortalium & uirtute eorum expiato
in commodo neq hostibus diutina letatio neq ipsis longi¬
or dolor relinquatur. Interim ad labienum per remos in¬
crdibili celeritate de uictoria Cesaris fama perfertur. ut¬
cum ab hibernis ciceronis milia passuum abess& circiterse¬
xaginta eoq post horam nonam diei Casar perueniss& an¬

Expanded text:
producta cognoscit non decimum quemque esse reliquum miliproducta cognoscit non decimum quemque esse reliquum militem sine vulnere: ex his omnibus iudicat rebus, quanto cum periculo et quanta cum virtute res sint administratae. Ciceronem pro eius merito legionemque collaudat; centuriones singillatim tribunosque militum appellat, quorum egregiam fuisse virtutem testimonio Ciceronis cognoverat. De casu Sabini et Cottae certius ex captivis cognoscit. Postero die contione habita rem gestam proponit, milites consolatur et confirmat: quod detrimentum culpa et temeritate legati sit acceptum, hoc aequiore animo ferendum docet, quod beneficio deorum immortalium et virtute eorum expiato incommodo neque hostibus diutina laetatio neque ipsis longior dolor relinquatur. Interim ad Labienum per Remos incredibili celeritate de victoria Caesaris fama perfertur, utcum ab hibernis Ciceronis milia passuum abesset circiter LX, eoque post horam nonam diei Caesar pervenisset, an
Abbreviated transcription (Latin):
nitionem ex omnibus partibus coniciunt. preconibuls
cicummissis pronuntiari iubent seu quis gallus seu roma¬
nus uelit ante horam tertiam ad se transire sine periculo
licere. post id tempus non fore potestatem. ac sic nostros con¬
tempserunt ut obstructis in speciem portis singulis ordini¬
bus cespitum quod cas non posse introrumpere uideban¬
tur. alii uallum manu scindere. alii fossas complere inci¬
perent . Tunc Caesar omnibus portis eruptione facta eꝗtatu¬
qemisso celeriter hostes in fugam dat. sic uti omnino pugͥn¬
di causa resister& nemo magnumq ex his numerum occidit:
itq omnes armis exuit. Longius prosequi ueritus. quod silue
plaudesq intercedebant. neq etiam paruulo detrimento illu
locum relinqui uidebat. Omnibus suis incolumibus copiis
eodem die ad ciceronem perficit peruenit. institutas tur¬
res. testudines munitionesq hostium admiratur. legione

Expanded text:
nitionem ex omnibus partibus coniciunt praeconibusque nitionem ex omnibus partibus coniciunt praeconibusque circummissis pronuntiari iubent, seu quis Gallus seu Romanus velit ante horam tertiam ad se transire, sine periculo licere; post id tempus non fore potestatem: ac sic nostros contempserunt, ut obstructis in speciem portis singulis ordinibus caespitum, quod ea non posse introrumpere videbantur, alii vallum manu scindere, alii fossas complere inciperent. Tum Caesar omnibus portis eruptione facta equitatuque emisso celeriter hostes in fugam dat, sic uti omnino pugnandi causa resisteret nemo, magnumque ex eis numerum occidit atque omnes armis exuit. Longius prosequi veritus, quod silvae paludesque intercedebant neque etiam parvulo detrimento illorum locum relinqui videbat, omnibus suis incolumibus copiis eodem die ad Ciceronem pervenit. Institutas turres, testudines munitionesque hostium admiratur; legione
Abbreviated transcription (Latin):
plorat quo commodissime itinere ualles transire possit Eo
dic paruulis equestribus proeliis ad aquam factis utriꝗ sese
suo loco continent. Galli quod ampliores copias quae nondu
uenerant expectabant. Casar si forte timoris simulatione
hostes in suum locum elicere poss& ut citra uallem pro castis
proclio contender&. si id efficere non poss& ut exploratis in¬
neribus minore cum periculo uallem riuumq transir&. In¬
ma luce hostium equitatus ad castra accedit: proeliumq cu
nostris equitibus committit. Exsar consulto equites cedere
seq in castra recipere iub&. Simul ex omnibus partibusc¬
stra altiore uallo muniri. portasq obstrui atq in his admi¬
nistrandis rebus qͣ maxime concursari & cum simulatioe
agi timoris iub&. quibus omnibus rebus hostes inuitati co¬
pias traducunt: aciemq iniquo loco constituunt. nostris
uͦ etiam uallo deductis propius accedunt: & tela intra mis¬

Expanded text:
plorat quo commodissime itinere vallem transire possit. Eo plorat quo commodissime itinere vallem transire possit. Eo die parvulis equestribus proeliis ad aquam factis utrique sese suo loco continent: Galli, quod ampliores copias, quae nondum convenerant, exspectabant; Caesar, si forte timoris simulatione hostes in suum locum elicere posset, ut citra vallem pro castris proelio contenderet, si id efficere non posset, ut exploratis itineribus minore cum periculo vallem rivumque transiret. Prima luce hostium equitatus ad castra accedit proeliumque cum nostris equitibus committit. Caesar consulto equites cedere seque in castra recipere iubet, simul ex omnibus partibus castra altiore vallo muniri portasque obstrui atque in his administrandis rebus quam maxime concursari et cum simulatione agi timoris iubet. Quibus omnibus rebus hostes invitati copias traducunt aciemque iniquo loco constituunt, nostris vero etiam de vallo deductis propius accedunt et tela intra mu
Abbreviated transcription (Latin):
qui litteras ad Casarem deferat hunc ammon& iter caute
diligenterq facit᷑. perscribit in literis hostes ab se discessisse:
omnemq ad eum multitudinem conuertisse. qͥb literis
cirtiter media nocte Exsar allatis suos facit certiores: eosq
dimicandum animo confirmat. Postero die luce pͥma mon
castra. & circiter milia passium .iiii. progressus trans uallem
& riuum hostium multitudinem conspicatur. erat magni
periculi res tantulis copiis iniquo loco dimicare. tum quo¬
niam liberatum obsidione ciceronem sciebat equo animo
remittendum de celeritate existimabat. consedit: & qͥ a
quissimo loco potest castra communit. Atq haec & si erant en¬
gua per se uix hominum milium septem presertun nullis cun
impedimentis. tamen angustus uiarum ꝗͣ maxime potest con¬
trahit. eo consilio ut in summam contemptionem hostibus
ueniat. Interim speculatoribus in omnes partes dumissis ex¬

Expanded text:
qui litteras ad Caesarem deferat; hunc admonet, iter caute qui litteras ad Caesarem deferat; hunc admonet, iter caute diligenterque faciat: perscribit in litteris hostes ab se discessisse omnemque ad eum multitudinem convertisse. Quibus litteris circiter media nocte Caesar adlatis suos facit certiores eosque ad dimicandum animo confirmat. Postero die luce prima movet castra et circiter milia passuum quattuor progressus trans vallem et rivum multitudinem hostium conspicatur. Erat magni periculi res tantulis copiis iniquo loco dimicare; tum, quoniam obsidione liberatum Ciceronem sciebat, aequo animo remittendum de celeritate existimabat: consedit et quam aequissimo loco potest castra communit atque haec, etsi erant exigua per se vix hominum milium septem praesertim nullis cum impedimentis, tamen angustiis viarum quam maxime potest contrahit, eo consilio, ut in summam contemptionem hostibus veniat. Interim speculatoribus in omnes partes dimissis ex
Abbreviated transcription (Latin):
ptam litteris mittit: ne intercepta epistola nostra ab ho¬
stibus consilia cognoscantur/ si adire non possit mon&
ut tragulam cum epistola ad mamentum deligata ĩtra
munitionem castrorum abiciat. in litteris scribit se cũ
egionibus profectum celeriter affore. hortatur in pristi¬
nam uirtutem retineat. Gallus periculum ueritus ut erat
preceptum tragulam mittit. haęc casu ad turrim adhesit:
neq ab nostris biduo animaduersa tertio die a quodam
milite conspicitur. dempta ad ciceronem defertur. ille
perlectam in conuentu militum recitat: maximaq omẽs
leticia afficit. tum fumi incendioꝵ procul uidebantur. qͥ
res omnem dubitationem aduentus legionum expulit.
Salli re cognita per exploratores obsidionem relinquũt.:
ad Caesarem omnibus copis contendunt. haeae erant ar¬
matae circiter milia. Lx. Cicero data facultate gallum
ab eodem uerticone quem supra demonstrauimus reꝑit

Expanded text:
ptam litteris mittit, ne intercepta epistola nostra ab hoptam litteris mittit, ne intercepta epistola nostra ab hostibus consilia cognoscantur. Si adire non possit, monet ut tragulam cum epistola ad amentum deligata intra munitionem castrorum abiciat. In litteris scribit se cum legionibus profectum celeriter adfore; hortatur ut pristinam virtutem retineat. Gallus periculum veritus, ut erat praeceptum, tragulam mittit. Haec casu ad turrim adhaesit neque ab nostris biduo animadversa tertio die a quodam milite conspicitur, dempta ad Ciceronem defertur. Ille perlectam in conventu militum recitat maximaque omnes laetitia adficit. Tum fumi incendiorum procul videbantur; quae res omnem dubitationem adventus legionum expulit. Galli re cognita per exploratores obsidionem relinquunt, ad Caesarem omnibus copiis contendunt. Hae erant armata circiter milia LX. Cicero data facultate Gallum ab eodem Verticone, quem supra demonstravimus, repetit,
Abbreviated transcription (Latin):
tum erat non ita multum moratus in itinere cum le¬
gione occurrit. labienus interritu sabini & caede cohor
tium cognita cum omnes ad eum treuirorum copia ue¬
nissent ueritus ne ex hibernis fuge similem profectiori
feciss& ut hostium impetum substinere non poss& pre¬
sertim quos recenti uictoria efferri scir& litteras Caesa¬
ri dimutit quanto cum periculo legionem ex hiber¬
nis cducturus ess& rem gestam in eburonibus psc̃bit
doc& omnes peditatus eꝗtatusq copias treuirorum tria
milia passuum longe ab suis castris consedisse. Caesar
consilio eius probato & si opinione trium legionum deie¬
aus ad duas redierat tamen unum communis salutis
uixilium in celeritate ponebat. Uenit magnis itinerib
ut neruiorum fines. ibi ex captiuis cognoscit que apud
aceronem gerantur: quantoq in periculo res sit. Tum
cuidam ex equitibus gallis magnis proemiis persuad&
uti ad ciceronem epistolam deferat. hanc gretis conscri¬

Expanded text:
tum erat, non ita multum moratus in itinere cum letum erat, non ita multum moratus in itinere cum legione occurrit. tium cognita, cum omnes ad eum Trebirorum copiae convenissent, veritus, si ex hibernis fugae similem profectionem fecisset, hostium impetum sustinere non posset, praesertim quos recenti victoria efferri sciret, litteras Caesari remittit, quanto cum periculo legionem ex hibernis educturus esset; rem gestam in Eburonibus perscribit; docet omnes equitatus peditatusque copias Treverorum tria milia passuum longe ab suis castris consedisse. Caesar consilio eius probato, etsi opinione trium legionum deiectus ad duas redierat, tamen unum communis salutis auxilium in celeritate ponebat. Venit magnis itineribus in Nerviorum fines. Ibi ex captivis cognoscit, quae apud Ciceronem gerantur, quantoque in periculo res sit. Tum cuidam ex equitibus Gallis magnis praemiis persuadet uti ad Ciceronem epistolam deferat. Hanc Graecis conscri
Abbreviated transcription (Latin):
Caesar accoeptis litteris hora circiter.xi. diei statim nun¬
tium in bellouacos ad.M.Crassum quaestorem misit cu¬
ius hiberna aberant ab eo milia passuum.xxu. ub& me¬
dia nocte legionem proficisci celeriterq ad se uenire. Fxit
cum nuntio crassus: alterum ad .c. fabium legatum mit¬
tit᷑ ut in atrebatum fines legionem adducat qua sibi sit¬
iter faciendum. Scribit labieno si rei .p. commodo facen
poss& cum legiones ad fines neruioꝵ uenit. reliqua par¬
tem exercitus quod paulo aberat longius non putat ex¬
pectandam: equites cirater quadringentos ex proximis
hibernis colligit. Hora circiter tertia ab antecursoribus
de crassi aduentu certior factus eo die milia passuumaet
procedit. Crassum samarobrinae prefec. legionemq attri¬
buit: quod ibi impedimenta. exercitus. obsides cuitatu
litteras publicas frumentumq omne quod eo tolerande
hiemis causa deuexerat relinquebat. fabius ut impera¬

Expanded text:
Caesar acceptis litteris hora circiter XI diei statim nunCaesar acceptis litteris hora circiter XI diei statim nuntium in Bellovacos ad M. Crassum quaestorem mittit, cuius hiberna aberant ab eo milia passuum XXV; iubet media nocte legionem proficisci celeriterque ad se venire. Exit cum nuntio Crassus. Alterum ad Gaium Fabium legatum mittit, ut in Atrebatium fines legionem adducat, qua sibi iter faciendum sciebat. Scribit Labieno, si rei publicae commodo facere posset, cum legione ad fines Nerviorum veniat. Reliquam partem exercitus, quod paulo aberat longius, non putat exspectandam; equites circiter quadringentos ex proximis hibernis colligit. Hora circiter tertia ab antecursoribus de Crassi adventu certior factus eo die milia passuum XX procedit. Crassum Samarobrivae praeficit legionemque attribuit, quod ibi impedimenta exercitus, obsides civitatum, litteras publicas frumentumque omne quod eo tolerandae hiemis causa devexerat relinquebat. Fabius, ut impera
Abbreviated transcription (Latin):
ambo incolumes compluribus interfectis summa cum laude.
sese intra munitiones recipiunt.Sic fortuna in contentiõe
& certamine utrunq seruauit ut alter alteri inimicus au¬
xilio salutiq ess&. neq diiudicari poss& uter utri uirtute
anteferendus uideretur. Quanto erat in dies grauior atq
asperior oppugnatio & maxime quod magna parte mili¬
tum confecta uulneribus res ad paucitatem defensorum
deuenerat: tanto crebriores littera nuntuiq ad casarem mit¬
tebantur. quorum pars deprehensa in conspestu nostroru
militum cum cruciatu necabatur. Erat unus intus nerui.¬
us nomine uertico loco natus honesto qui a pͥma obsidice
id accronem pfugerat. suamq ei fidem prestiterat. tiuius¬
seruo spe libertatis magnis persuad& proemiis ut litteras
ad Caesarem deferat. Has ille in iaculo illigatas effert. &¬
gallus intergallos sine ulla suspicione uersatus ad cxsan
peruenit ab eo de periculo ciceronis legionisq cognoseit

Expanded text:
ambo incolumes compluribus interfectis summa cum laude ambo incolumes compluribus interfectis summa cum laude sese intra munitiones recipiunt. Sic fortuna in contentione et certamine utrumque versavit, ut alter alteri inimicus auxilio salutique esset, neque diiudicari posset, uter utri virtute anteferendus videretur. Quanto erat in dies gravior atque asperior oppugnatio, et maxime quod magna parte militum confecta vulneribus res ad paucitatem defensorum pervenerat, tanto crebriores litterae nuntiique ad Caesarem mittebantur; quorum pars deprehensa in conspectu nostrorum militum cum cruciatu necabatur. Erat unus intus Nervius nomine Vertico, loco natus honesto, qui a prima obsidione ad Ciceronem perfugerat suamque ei fidem praestiterat. Hiservo spe libertatis magnisque persuadet praemiis, ut litteras ad Caesarem deferat. Has ille in iaculo illigatas effert et Gallus inter Gallos sine ulla suspicione versatus ad Caesarem pervenit. Ab eo de periculis Ciceronis legionisque cognoscitur.
Abbreviated transcription (Latin):
hec dum dixiss& procedit ex castris. munitiones quaq parti
hostium conferctissima uisa est irrumpit. ne uorrenus qui¬
dem uallo sese contin&: sed omnium ueritus extimatio¬
nem subsequitur. Tum mediocri spatio relicto pullo pilum
in hostes immittit: atq unum ex multitudine procurrentẽ
iaicit. quo percusso & exanimato hunc scutis protegunt. in
hostem uniuersi tela coniciunt. neq dant regrediendi facul¬
tatem. transigitur scutum pulloni & uerrutum in balteo
defigitur. Auertit huic casus uaginam & gladium educere
conantis dextram moratur manum impeditumq hostes
circunsistunt. Succurrit inimicus illi uorenus. & laborati
subuenit. Ad hunc se confestim a pullone omnis multitudo
conuertit. Illum uͦ obscurantur occisum. Gladio cominus re
gerit uorenus. atq uno interfecto reliquos paulum propel¬
sit. dum cupidius instat in locum deiectus inferiorem con¬
adit. Huic rursus circunuento fert subsidium pullo. atq

Expanded text:
Haec cum dixisset, procedit extra munitiones quaque pars Haec cum dixisset, procedit extra munitiones quaque pars hostium confertissma est visa irrumpit. Ne Vorenus quidem tum sese vallo continet, sed omnium veritus existimationem subsequitur. Mediocri spatio relicto Pullo pilum in hostes immittit atque unum ex multitudine procurrentem traicit; quo percusso et exanimato hunc scutis protegunt, in hostem tela universi coniciunt neque dant regrediendi facultatem. Transfigitur scutum Pulloni et verutum in balteo defigitur. Avertit hic casus vaginam et gladium educere conanti dextram moratur manum, impeditumque hostes circumsistunt. Succurrit inimicus illi Vorenus et laboranti subvenit. Ad hunc se confestim a Pullone omnis multitudo convertit: illum veruto arbitrantur occisum. Gladio comminus rem gerit Vorenus atque uno interfecto reliquos paulum propellit; dum cupidius instat, in locum deiectus inferiorem concidit. Huic rursus circumvento fert subsidium Pullo, atque
Abbreviated transcription (Latin):
habuit euentum ut eo die maximus numerus hostium uul¬
neraretur atq interficeretur: ut se sub ipso uallo constipa¬
uerant: recessumq primis ultimi non dabant. Paulum ꝗ¬
dem intermissa flamia & quodam loco turri adacta &
contingente uallum tertiae cohortis centuriones ex eo qͦ
stabantꝰ loco recesserunt. suosq omnes remouerunt. nu¬
tu uocibusq hostes si introire uellent uocare coeperunt. qͦ¬
rum progredi ausus est nemo. Tum ex omni parte lapidib
coniectis deturbati. turrisq succensa est. Erant in ea legio¬
ne fortissimi uiri centuriones qui pͥmis ordinibus appro¬
pinquarent.T. pullo & .L. uorenus. hi perpetuas controues
sias inter se habebant quinam anteferretur. omnibusq ar¬
mis de locis summis simultatibus contendebant. Ex his
pullo cum acerrime ad munitiones pugnaretur quid di¬
bitas inquit uorene aut quem locum tuae prolaude uir¬
tutis spectas: hic dies de nostris controuersus iudicabis.

Expanded text:
habuit eventum, ut eo die maximus numerus hostium vulhabuit eventum, ut eo die maximus numerus hostium vulneraretur atque interficeretur, ut se sub ipso vallo constipaverant recessumque primis ultimi non dabant. Paulum quidem intermissa flamma et quodam loco turri adacta et contingente vallum tertiae cohortis centuriones ex eo, quo stabant, loco recesserunt suosque omnes removerunt, nutu vocibusque hostes, si introire vellent, vocare coeperunt; quorum progredi ausus est nemo. Tum ex omni parte lapidibus coniectis deturbati, turrisque succensa est. Erant in ea legione fortissimi viri, centuriones, qui primis ordinibus appropinquarent, Titus Pullo et Lucius Vorenus. Hi perpetuas inter se controversias habebant, quinam anteferretur, omnibusque annis de locis summis simultatibus contendebant. Ex his Pullo, cum acerrime ad munitiones pugnaretur, "Quid dubitas," inquit, " Vorene? aut quem locum tuae probandae virtutis exspectas ? Hic dies de nostris controversiis iudicabit."
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗ dicbus turres ad altitudinem ualli falces testudinesq
quas idem captiui docuerant facere ac parare coepunt.
Septimo oppugnationis die maximo cohorto uento fer¬
uentes fuxili ex argilla glandes fundis & ferucfata ia¬
cula in casas quae more gallico stramentis erant teste iacere
coepunt. haec celeriter ignem comprehenderunt. & uenti mi¬
gnitudine in omnem locum distulerunt castrorum. Ho¬
stes maximo clamore sicuti parta iam atq explorata uisto¬
ria turres testudinesq agere. & scalis uallum ascendere
coeperunt. At tanta militum uirtus atq ea presentia animi
fuit. ut cum ubiq flamma torrerentur maximaq telorũ
multitudine premerentur. suaq omnia impedimenta atq
omnes fortunas conflagrari intelligerent non modo demi¬
grandi causa de uallo deceder& nemo sed pene ne respiceta
quidem quisꝗͣ ac tum omnes acerrime fortissimeq pugni¬
rent. Hic dies nostris longe grauissimus fuit. Sed tam huc

Expanded text:
que diebus turres ad altitudinem valli, falces testudinesque, que diebus turres ad altitudinem valli, falces testudinesque, quas idem captivi docuerant, parare ac facere coeperunt. Septimo oppugnationis die maximo coorto vento ferventes fusili ex argilla glandes fundis et fervefacta iacula in casas, quae more Gallico stramentis erant tectae, iacere coeperunt. Hae celeriter ignem comprehenderunt et venti magnitudine in omnem locum castrorum distulerunt. Hostes maximo clamore sicuti parta iam atque explorata victoria turres testudinesque agere et scalis vallum ascendere coeperunt. At tanta militum virtus atque ea praesentia animi fuit, ut, cum undique flamma torrerentur maximaque telorum multitudine premerentur suaque omnia impedimenta atque omnes fortunas conflagrare intellegerent, non modo demigrandi causa de vallo decederet nemo, sed paene ne respiceret quidem quisquam, ac tum omnes acerrime fortissimeque pugnarent. Hic dies nostris longe gravissimus fuit; sed tamen hunc
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗ.r. animo ut nihil nisi hyberrena recusent: atꝗ hanc
inueterascere consuetudinem nolunt. licere illis incolu¬
mibus per se ex hibernis discedere: & quascunq partes
uelint sine metu proficisci. Cicero ad haec unum modo
respondit. non esse consuetudinem populi.r. accipere
ab hoste armato conditionem. si ab armis discedere
uellint se aduitore utantur: legatosq ad casarem mit¬
tant. sperare pro eius iustitia quae petierint impetratu¬
ros. Ab hac spe repulsi neruii uallo pedum .xi. & fossa
pedum.xu.hiberna cingunt. Haec & superiorum annoꝵ
consuetudine a nobis cognouerant & quosdam de exer¬
citu habebant captiuos: ab his docebantur.Sed nulla
ferramentorum copia quae ess& ad hunc usum idonea.
ladiis cespites circuncidere: manibus sagulisq terram
exhaurire uidebantur. qua quidem ex rehominum mul¬
titudo cognosci potuit. nam minus horis tribus miliũ
pedum.xu. in circuitu munitionem ꝑfecerunt. reliꝗs¬

Expanded text:
Romanum animo, ut nihil nisi hiberna recusent atque hanc Romanum animo, ut nihil nisi hiberna recusent atque hanc inveterascere consuetudinem nolint: licere illis incolumibus per se ex hibernis discedere et quascumque in partes velint sine metu proficisci. Cicero ad haec unum modo respondit: non esse consuetudinem populi Romani accipere ab hoste armato condicionem: si ab armis discedere velint, se adiutore utantur legatosque ad Caesarem mittant; sperare pro eius iustitia, quae petierint, impetraturos. Ab hac spe repulsi Nervii vallo pedum IX et fossa pedum XV hiberna cingunt. Haec et superiorum annorum consuetudine ab nobis cognoverant et, quosdam de exercitu habebant captivos, ab eis docebantur; sed nulla ferramentorum copia quae esset ad hunc usum idonea, gladiis caespites circumcidere, manibus sagulisque terram exhaurire nitebantur. Qua quidem ex re hominum multitudo cognosci potuit: nam minus horis tribus milium pedum XV in circuitu munitionem perfecerunt reliquis
Abbreviated transcription (Latin):
ratis facultas quietis datur. Quaecunq ad proximi diei
oppugnationem opus sunt noctu comparantur. multae p̃¬
ustae sudes. magnus muralium piloꝵ numerust institu¬
itur. turres contabulantur. pinna loricaeq ex cratibus at¬
texuntur. Ipse cicero cum tenuissima ualitudine ess&
ne nocturnum sibi quidem tempus ad quietem relinque¬
bat: ut ultro militum concursu ac uocibus sibi parcere
cogeretur : Tunc duces pͥncipesq neruiorum ꝗ aliquem
sermonis aditum causamq amicitiae cũ cicerõe habebant
colloquii sese uelle dicunt. facta potestate eadem quae
ambiorix cum titurio egerat commemorant: omnẽ esse
in armis galliam.germanos rhenum transisse. Casaris
reliquorumq hiberna oppugnari. addunt etiam de sabi¬
ni morte. ambiorigem ostentant fidei faciunde causa.
frrare eos dicunt siꝰ quicꝗ̃ ab his presidii sperent qui suis
rebus diffidant. sese tamen hoc esse in aceronem populũ

Expanded text:
ratis facultas quietis datur. Quaecumque ad proximi diei ratis facultas quietis datur. Quaecumque ad proximi diei oppugnationem opus sunt noctu comparantur; multae praeustae sudes, magnus muralium pilorum numerus instituitur; turres contabulantur, pinnae loricaeque ex cratibus attexuntur. Ipse Cicero, cum tenuissima valetudine esset, ne nocturnum quidem sibi tempus ad quietem relinquebat, ut ultro militum concursu ac vocibus sibi parcere cogeretur. Tunc duces principesque Nerviorum qui aliquem sermonis aditum causamque amicitiae cum Cicerone habebant colloqui sese velle dicunt. Facta potestate eadem quae Ambiorix cum Titurio egerat commemorant: omnem esse in armis Galliam; Germanos Rhenum transisse; Caesaris reliquorumque hiberna oppugnari. Addunt etiam de Sabini morte: Ambiorigem ostentant fidei faciendae causa. Errare eos dicunt, si quidquam ab his praesidi sperent, qui suis rebus diffidant; sese tamen hoc esse in Ciceronem populumque
Abbreviated transcription (Latin):
uentu interciperentur. His circunuentis magna manue¬
burones aduatuci nerui atq horum omnium socu &
clientes legionem oppugnare incipiunt. nostri celeriter
ad arma concurrunt. uallum conscendunt. egre is dies
sustentantur. quod omnem spem hostes in celeritate po¬
nebant. atq hanc adepti uictoriam in ꝑpetuum se fore
uictores confidebant. Mittuntur ad Casarem confesti
a cicerone litterae. magnis propositis proemiis si ꝑtulis¬
sent. obsessis omnibus uiis missi intercipiuntur. Nostu
ex materia. quam munitionis causa comportauerant tur¬
res admodum. cxx. excitantur ingredibili celeritate. qua
deesse operi uidebantur perficiuntur. Hostes postero die
multo maioribus copiis coactis castra oppugnant. fossam
complent. eadem ratione qua pridie ab nostris resistitur.
hoc idem deinceps reliquis sit diebus. Nulla pars noctũni
temporis ad laborem intermititur. non egris nõ uulne¬

Expanded text:
ventu interciperentur. His circumventis magna manu Eventu interciperentur. His circumventis magna manu Eburones, Nervii, Aduatuci atque horum omnium socii et clientes legionem oppugnare incipiunt. Nostri celeriter ad arma concurrunt, vallum conscendunt. Aegre is dies sustentatur, quod omnem spem hostes in celeritate ponebant atque hanc adepti victoriam in perpetuum se fore victores confidebant. Mittuntur ad Caesarem confestim ab Cicerone litterae magnis propositis praemiis, si pertulissent: obsessis omnibus viis missi intercipiuntur. Noctu ex materia, quam munitionis causa comportaverant, turres admodum CXX excitantur incredibili celeritate; quae deesse operi videbantur, perficiuntur. Hostes postero die multo maioribus coactis copiis castra oppugnant, fossam complent. Eadem ratione, qua pridie, ab nostris resistitur: hoc idem reliquis deinceps fit diebus. Nulla pars nocturni temporis ad laborem intermittitur; non aegris, non vulne
Abbreviated transcription (Latin):
mi proficiscitur. neq diem neq noctem intermittit. pedi¬
tatumq sese subsequi iub&. Re demonstrata aduatucisq
concitaus postero die in neruios peruenit. hortaturq ne
sui in perpetuum liberandi atq ulciscendi romanos pro
his quas accoeperant iniuriis occasionem dimittant ĩterfe¬
ctos esse legatos duos. magnamq partem exercitus interi¬
isse demonstrat. nihil esse negoci subito oppressam legio¬
nem qua̧ cum cicerone hicm& interfici. se ad eam profite¬
tur adiutorem. facile hac oratione neruiis persuad&. ita
confestim dimissis nuntus ad ceutrones grudios leuã¬
cos pleumoximos. geidunnos qui omnes sub eorum impe¬
rio sunt qͣ maximas manus possunt cogunt. & de impro¬
uiso ad ciceronis hyberna aduolant. nondum ad eum¬
fama de titurii morte perlata. Hluc quoq accidit quod
fuit necesse ut non nulli milites qui lignationis munitio.¬
nisq causa in siluas discessissent. repentino equitum ad¬

Expanded text:
mi, proficiscitur; neque noctem neque diem intermittit pedimi, proficiscitur; neque noctem neque diem intermittit peditatumque se subsequi iubet. Re demonstrata Aduatucisque concitatis postero die in Nervios pervenit hortaturque, ne sui in perpetuum liberandi atque ulciscendi Romanos pro eis quas acceperint iniuriis occasionem dimittant: interfectos esse legatos duos magnamque partem exercitus interisse demonstrat; nihil esse negoti subito oppressam legionem quae cum Cicerone hiemet interfici; se ad eam rem profitetur adiutorem. Facile hac oratione Nerviis persuadet. Itaque confestim dimissis nuntiis ad Ceutrones, Grudios, Levacos, Pleumoxios, Geidumnos, qui omnes sub eorum imperio sunt, quam maximas manus possunt cogunt et de improviso ad Ciceronis hiberna advolant nondum ad eufama de Tituri morte perlata. Huic quoque accidit, quod fuit necesse, ut nonnulli milites, qui lignationis munitionisque causa in silvas discessissent, repentino equitum ad
Abbreviated transcription (Latin):
arma abicere imperatum facit siusq ut idem faciant
imperat. Interim dum de conditionibus inter se agunt.
longiorq consulto ab ambiorige instituuitur sermo paula¬
um circunuentus interficitur. Tum uͦ suo more uictoria
conclamant. atq ululatum tollunt. impetuq in nostros fa¬
to ordines pturbant. ibi.l. cocta pugnans interficitur cũ
maxima parte militum. reliqui se in castra recipiunt un¬
de erant egressi. Ex quibus.l. petrosidius aquilifer cum
magna multitudine hostium premeretur. aquilam intra
uallum proiec. ipse pro castris fortissime pugnans occidi¬
tur. Illi egre ad noctem oppugnationem sustinent. noctu
ad unum despata salute se ipsi interficiunt. pauci ex proe¬
lio lapsi incertis itincribus per siluas ad .T. labienum le¬
gitum in hyberna pueniunt. atq eum de rebus gestis cer¬
norem faciunt. ¶Hac uictoria sublatus ambiorix statim
cum equitatu in aduatucos qui erant eius regno finiti¬

Expanded text:
arma abicere imperatum facit suisque ut idem faciant arma abicere imperatum facit suisque ut idem faciant imperat. Interim, dum de condicionibus inter se agunt longiorque consulto ab Ambiorige instituitur sermo, paulatim circumventus interficitur. Tum vero suo more victoriam conclamant atque ululatum tollunt impetuque in nostros facto ordines perturbant. Ibi Lucius Cotta pugnans interficitur cum maxima parte militum. Reliqui se in castra recipiunt unde erant egressi; ex quibus Lucius Petrosidius aquilifer, cum magna multitudine hostium premeretur, aquilam intra vallum proiecit; ipse pro castris fortissime pugnans occiditur. Illi aegre ad noctem oppugnationem sustinent; noctu ad unum omnes desperata salute se ipsi interficiunt. Pauci ex proelio lapsi incertis itineribus per silvas ad Titum Labienum legatum in hiberna perveniunt atque eum de rebus gestis certiorem faciunt. Hac victoria sublatus Ambiorix statim cum equitatu in Aduatucos, qui erant eius regno finiti
Abbreviated transcription (Latin):
uento filio subuenit interfictur. L. cocta legatus omnes coho¬
tes ordinesq adhortans in aduersum os funda uulneratur.
Nis rebus permotus. Q titurius cum procul ambiorigem
suos cohortantem conspexiss& interpretem suum. CN. som¬
peium ad cum mitit rogatum ut sibi militibusq parcat.
ille appellatus respondit si uellit secum colloꝗ licere. spare
a multitudine impetrari posse quod ad militum salute
pertineat. ipsi uͦ nihil nocitum iri. inq eam rem se suamq
fidem interponere. ille cum costa saucio communicat si
uideatur pugna ut excedant: & cum ambiorige una col¬
loquantũm. spare ab eo de sua ac militum salute impetta¬
ri posse. Cocta se ad armatum hostem iturum se negat. atq
in eo perscuerat. Sabinus quos in presentia tribunos mi¬
litum circum se habebat & pͥmorum ordinum centurioes
se sequi iub&. & cum propͥus ambiorigem accessiss& uiss

Expanded text:
mvento filio subvenit, interficitur; Lucius Cotta legatus omnes cohomvento filio subvenit, interficitur; Lucius Cotta legatus omnes cohortes ordinesque adhortans in adversum os funda vulneratur. His rebus permotus Quintus Titurius, cum procul Ambiorigem suos cohortantem conspexisset, interpretem suum Gnaeum Pompeium ad eum mittit rogatum ut sibi militibusque parcat. Ille appellatus respondit: si velit secum colloqui, licere; sperare a multitudine impetrari posse, quod ad militum salutem pertineat; ipsi vero nihil nocitum iri, inque eam rem se suam fidem interponere. Ille cum Cotta saucio communicat, si videatur, pugna ut excedant et cum Ambiorige una colloquantur: sperare ab eo de sua ac militum salute impetrari posse. Cotta se ad armatum hostem iturum negat atque in eo perseverat. Sabinus quos in praesentia tribunos militum circum se habebat et primorum ordinum centuriones se sequi iubet et, cum propius Ambiorigem accessisset, iussus
Abbreviated transcription (Latin):
entes insequantur. Quo precepto ab his diligentissime ob¬
seruato cum quaepiam cohors ex orbe excesserat atq im¬
petum fecerat hostes uelocissime refugiebant. interi eam¬
partem nudari necesse erat. & ab latere aperto tela recepi Rur¬
sus cum in eum locum unde erant egressi reuerti coeperant
& ab his qui cesserant & ab his qui proximi steterant circun¬
ueniebantur. Sin autem locum tenere uellent. nec uirtuti
locus relinquebatur neq ab tanta multitudine coniecta te¬
la confercti uitare poterant. Tamen tot in commodis conflic¬
tati multis uulneribus accoeptis resistebant. & magna pͣate
diei consumpta cum a pͥma luce ad horam octauam pugna¬
retur nihil quod ipsis ess& indignum committebant: Tum
.T. baluennio qui superiore anno pͥmum pilum duxerat uiro
forti & magnae autoritatis utrunq femur tragula traicitur
Q. lucanus eiusdem ordinis fortissime pugnans dum circu¬

Expanded text:
entes insequantur. Quo praecepto ab eis diligentissime obentes insequantur. Quo praecepto ab eis diligentissime observato, cum quaepiam cohors ex orbe excesserat atque impetum fecerat, hostes velocissime refugiebant. Interim eampartem nudari necesse erat et ab latere aperto tela recipi. Rursus cum in eum locum unde erant egressi reverti coeperant, et ab eis qui cesserant et ab eis qui proximi steterant circumveniebantur; sin autem locum tenere vellent, nec virtuti locus relinquebatur, neque ab tanta multitudine coniecta tela conferti vitare poterant. Tamen tot incommodis conflictati, multis vulneribus acceptis resistebant et magna parte diei consumpta, cum a prima luce ad horam octavam pugnaretur, nihil quod ipsis esset indignum committebant. Tum Tito Balventio, qui superiore anno primum pilum duxerat, viro forti et magnae auctoritatis, utrumque femur tragula traicitur; Quintus Lucanius, eiusdem ordinis, fortissime pugnans, dum circu
Abbreviated transcription (Latin):
tur. Preterea accidit quod fieri necesse erat ut uulgo mili¬
tes ab signis discederent: quisq eorum carissima habebat
ib impedimentis petere. atq arriꝑe propar&. clamore &
fletu omnia complerentur: at barbaris consilium nõ defu¬
it. Nam duces eorum tota acie pronuntiare iusserunt ne
quis ab loco disceder&. illorum esse predam atq illis reser¬
uari quaecunq romani reliquissent. proinde omnia in ui¬
ctoria posita existimare. Erant & uirtute & numero pu¬
gnandi pares nostri: tametsi a duce & a fortuna desere¬
bantur tamen omnem spem salutis in uirtute ponebant.
& quotiens quaeq cohors procurrerat ab ea parte magnus
hostium numerus cadebat. Qua re animaduersa ambio¬
rix pronuntiari iub& ut procul tela coniciant. neu pro¬
pius accedant. & quam in partem romani impetum fe¬
cerint cedant. leuitate armorum & quotidiana exerci¬
tatione nihil his noceri posse. rursus sead signa recipi¬

Expanded text:
tur. Praeterea accidit, quod fieri necesse erat, ut vulgo militur. Praeterea accidit, quod fieri necesse erat, ut vulgo milites ab signis discederent, quae quisque eorum carissima haberet, ab impedimentis petere atque arripere properaret, clamore et fletu omnia complerentur. At barbaris consilium non defuit. Nam duces eorum tota acie pronuntiare iusserunt, ne quis ab loco discederet: illorum esse praedam atque illis reservari quaecumque Romani reliquissent: proinde omnia in victoria posita existimarent. Erant et virtute et studio pugnandi pares; nostri, tametsi ab duce et a fortuna deserebantur, tamen omnem spem salutis in virtute ponebant, et quotiens quaeque cohors procurrerat, ab ea parte magnus numerus hostium cadebat. Qua re animadversa Ambiorix pronuntiari iubet, ut procul tela coniciant neu propius accedant et, quam in partem Romani impetum fecerint, cedant levitate armorum et cotidiana exercitatione nihil eis noceri posse, rursus se ad signa recipi
Abbreviated transcription (Latin):
mittere coepunt. Tum demum titurius qui nihil ante p̃¬
uidiss& trepidare & concursare: cohortesq disponere. hac
tam ipsa timide atq ut eum omnia deficere uiderentur.
quod plerunꝗ his accidere sol& qui in ipso negocio con¬
silium capere coguntur. At cocta qui cogitass& haec pos¬
se initinere accipere: atq ob eam causam profestionis au¬
ctor non fuiss& nulla in re communi saluti deerat. &i
ippellandis cohortandisq militibus imperatõis & in pugna
militis officia prestabat. Cum pp longitudinem agminis mi¬
nus facere omnia per se obire & quid quoquo loco facien¬
dum ess& prouidere non possent. uisserunt pronũtiari ut
impedimenta relinquerent:atq in orbem consister&. Quod
consilium & si in eiusmodi easi reprehendendum nõ est.
tamen in commode accidit. nam & nostris militibus spem
minuit & hostes ad pugnandum alacriores efficit: quod
non sine summo timore & desperatione id factum uideba¬

Expanded text:
mittere coeperunt. Tum demum Titurius, qui nihil ante prmittere coeperunt. Tum demum Titurius, qui nihil ante providisset, trepidare et concursare cohortesque disponere, haec tamen ipsa timide atque ut eum omnia deficere viderentur; quod plerumque eis accidere consuevit, qui in ipso negotio consilium capere coguntur. At Cotta, qui cogitasset haec posse in itinere accidere atque ob eam causam profectionis auctor non fuisset, nulla in re communi saluti deerat et in appellandis cohortandisque militibus imperatoris et in pugna militis officia praestabat. Cum propter longitudinem agminis minus facile omnia per se obire et, quid quoque loco faciendum esset, providere possent, iusserunt pronuntiare, ut impedimenta relinquerent atque in orbem consisterent. Quod consilium etsi in eiusmodi casu reprehendendum non est, tamen incommode accidit: nam et nostris militibus spem minuit et hostes ad pugnam alacriores effecit, quod non sine summo timore et desperatione id factum videba
Abbreviated transcription (Latin):
sabini. pronuntiatur pͥma luce ituros. Consumitur uigi¬
liis reliqua pars noctis: cum sua quisꝗ miles circunspiceree
quid secum portare poss&: quid ex instrumento hyber¬
norum relinquere cogeretur. Omnia excogitantur qua¬
re nec sine ꝑiculo maneatur: & languor militum & ui¬
giliis periculum augeatur .Prima luce sic ex castris profi¬
ciscuntur ut quibus ess& ꝑsuasum non ab hoste sed abho¬
mine amicissimo ambiorige consilium datum longissimo
agmine maximisq impedimentis. At hostes postea qͣ ex
nocturno fremitu uigiliisq de profectione eorum senserut
collocatis insidis bipartito in siluis oportuno atq occulto
loco a milibus passuum circiter duobus romanorum aduc¬
tum expectabant. Et cum se maior pars agminis in magna
conuallem dimisiss&. ex utraq parte eius uallis subito
se ostenderunt. nouissimosq premere & pͥmos prohibe¬
re ascensu. atq iniquissimo nostrorum loco proelium cõ¬

Expanded text:
Sabini. Pronuntiatur prima luce ituros. Consumitur vigiSabini. Pronuntiatur prima luce ituros. Consumitur vigiliis reliqua pars noctis, cum sua quisque miles circumspiceret, quid secum portare posset, quid ex instrumento hibernorum relinquere cogeretur. Omnia excogitantur, quare nec sine periculo maneatur, et languore militum et vigiliis periculum augeatur. Prima luce sic ex castris proficiscuntur, ut quibus esset persuasum non ab hoste, sed ab homine amicissimo Ambiorige consilium datum, longissimo agmine maximisque impedimentis. At hostes, posteaquam ex nocturno fremitu vigiliisque de profectione eorum senserunt, collocatis insidiis bipertito in silvis opportuno atque occulto loco a milibus passuum circiter duobus Romanorum adventum exspectabant, et cum se maior pars agminis in magnam convallem demisisset, ex utraque parte eius vallis subito se ostenderunt novissimosque premere et primos prohibere ascensu atque iniquissimo nostris loco proelium com