comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
auxiliaq sine ꝑiculo sibi succurre̾ possent. Tela
tormẽtaq exnauib in castra comportare. re¬
migũ ꝑte ex classe galloꝵ rhodioꝵ epibataꝵ¬
q armare & in castra euocare: ut si poss& e
adem ratione. qua adu̾sarii leuis armatura.
interiecta inter equites suos int̾ponerent. Sagit¬
tarisq ex omĩb nauibus ithireis syris & cuiulq
generis ductis in castra cõplurib frequẽtabat
suas copias. Audiebat eĩ Scipionẽ pose diem
terciu eius diei quo preliu factũ erat. appro¬
pinquare. copias suas cu labieno & petreio cõiũ¬
gere. cuius copie legiones.uiii. & equitu .iiii. mĩs
esse arbitrant nunciabant᷑. officinas ferrarin
instruere. sagitae tela uti fierẽt complura cur
trates materiemq congeri ad arietes cuius mo¬
pia in affrica ess&. preterea ferr plumbum
mitteret᷑. Et aũ aduertebat frumẽto se in
affrica nisi importaricio uti nõ posse priore ãno

Expanded text:
auxiliaque sine periculo sibi succurrere possent, tela auxiliaque sine periculo sibi succurrere possent, tela tormentaque ex navibus in castra comportare, remigum partem ex classe, Gallorum, Rhodiorum epibatarumque armare et in castra evocare uti, si posset, eadem ratione qua adversarii levis armatura interiecta inter equites suos interponeretur, sagittariisque ex omnibus navibus Ityreis, Syris et cuiusque generis ductis in castra compluribus frequentabat suas copias — audiebat enim Scipionem post diem tertium eius diei quo proelium factum erat appropinquare, copias suas cum Labieno et Petreio coniungere; cuius copiae legionum VIII et equitum III milium esse nuntiabantur — officinas ferrarias instruere, sagittas telaque ut fierent complura curacratis materiemque congererent ad arietes, cuius inopia in Africa esset, praeterea ferrum, plumbum mitteretur. Etiam animum advertebat frumento se in Africa nisi importaticio uti non posse: priore anno
Abbreviated transcription (Latin):
equites germanos gallosq. ibiq postea exhybri¬
dis libertinis seruisq conscripserat armauerat equoq
uti frenato conlidicͥerat. Preterea regia au¬
xilia. cxx. clephantis equitatusq in nũabilius dinde
legiones conscripte: ex tuiusq modi gnis ãplius
xii. mił. Hac spe atq ea auolatia inflamatus
Labienus cũ equitibus gallis germanisq. o dee
numidarum sine frenisꝰ . Uiii. milibus. pret̾ea
petraciano auxcilio ad hibito equi tatibus. oo de ce
peditũ ac leius armature quater tantoͥ sagitta¬
riis ac funditorib hyppotoxotisq compluribus
attigit in campis planissimis purissimisq ab hora
diei quĩta usq ad solis occasum est decertatu
neo prelio petreius grauiter ictus ex atie retes¬
sic. Cesar interi castra munire diligentus
p̃sidiah firmare copiis maioribus. uallũq ab oppi¬
do ruspina usq ad mare deducere. & a castris
alceꝵ eodem: quo tucius ultro citroq cõmeatus

Expanded text:
equites Germanos Gallosque ibique postea ex hibriequites Germanos Gallosque ibique postea ex hibridis, libertinis servisque conscripserat, armaverat equoque uti frenato condocuerat, praeterea regia auxilia, elephantis CXX equitatuque innumerabili,9 deinde legiones conscriptas ex cuiusquemodi generis amplius XII milibus. Hac spe atque ea audacia inflammatus Labienus cum equitibus Gallis Germanisque MDC, Numidarum sine frenis VIII milibus, praeterea Petreiano auxilio adhibito equitibus MDC, peditum ac levis armaturae quater tanto, sagittariis ac funditoribus hippotoxotisque compluribus: aesar attigit, in campis planissimis purissimisque ab hora diei quinta usque ad solis occasum est decertatum. In eo proelio Petreius graviter ictus ex acie recessit. § 20 Caesar interim castra munire diligentius, praesidia firmare copiis maioribus vallumque ab oppido Ruspina usque ad mare ducere et a castris alterum eodem, quo tutius ultro citroque commeare
Abbreviated transcription (Latin):
res &omĩ genere hoiui & p̃terea int̾cepti
hostium complures equites pelitesq ex quibo
cognitũ est consiliũ hostiu eos hac mente et
conatu uenisse. ut nouo atq inusitato genẽ
prelii tirones legionarii pauciq ꝑturbati curi¬
onis exemplo ab equitatu circũ uenti opprime¬
rentur. & ita Iubam dixisse pro concione tã¬
tam se se multitudiẽ auxiliorũ du̾sariis ce¬
saris subministratuꝵ ut &iam cedendo ĩ ipa
uictoria defatigati uincerentur: atq a suis su¬
ꝑarent᷑. Diuppe quis in illoꝵ sibi confideret.
primu qđ audierat Rome legiones uet̾anas
dissentire. neq in Affrica uelle transire:
Deinde quod triẽnio in affrica suos milites cõsuetu
dine retentos fideles sibi iam effeciss&. maxeĩa
aute auxilia hrẽt. numidaꝵ equitatu b leuisq
armature. preterea exfuga p̃lioq pompeiano
Labienus quos secum abrundusio trañsportauerat

Expanded text:
res ex omni genere hominum, et praeterea intercepti res ex omni genere hominum, et praeterea intercepti hostium complures equites peditesque. Ex quibus cognitum est consilium hostium, eos hac mente et conatu venisse ut novo atque inusitato genere proeli tirones legionarii paucique perturbati Curionis exemplo ab equitatu circumventi opprimerentur, et ita Labienum dixisse pro contione, tantam se multitudinem auxiliorum adversariis Caesaris sumministraturum ut etiam caedendo in ipsa victoria defatigati vincerentur atque a suis superarentur, quippe qui sine illorum ope sibi confideret,7 primum quod audierat Romae legiones veteranas dissentire neque in Africam velle transire; deinde quod triennio in Africa suos milites retentos consuetudine fidelis sibi iam effecisset, maxima autem auxilia haberet Numidarum equitum levisque armaturae, praeterea ex fuga proelioque Pompeiano Labienus quos secum a Buthroto transportaverat
Abbreviated transcription (Latin):
H ac re cĩ aduersa cesar uib& signa conuerti et
medio tampo redintegrari pliu. Cu ab co¬
hortibus eodem modo pugnaretur: neo comin
ad manus rediretur: Cesarisq equites uimenta
ex nausea recenti siti langore paucitate uulneu¬
bussdefatigata ad insequendu hoste ꝑseuerãdũ¬
q cursum tardiorẽ haberent. dieiq pers exigua
tu contenderent. neq remitterent. doneo ultra
ultimos colles hostes repulissent atq eoꝵ essent.
potiti. Itaq signo dato cũ iam hostes langiude
tela negligent̾q mitterent. subito ĩ mutitꝰ cohor¬
tes turmasq suoꝵ. atq pũcto temporis hostibus
nullo negotio campo pulsis. post collemq deiec¬
tis nacti locũ . atq ibi paulisper cõmorati uta t¬
uti erant. instructi leniter se ad suai recipiũt
municiones. Itemq aduersarii male tũ demũ
se ad sua p̾sidia cõtulerunt. Interim ea re ges¬
ta & prelio direpto. ex aduersariis ꝑfuge plu¬

Expanded text:
Hac re animadversa Caesar iubet signa converti et Hac re animadversa Caesar iubet signa converti et medio campo redintegrari proelium. Cum ab hostibus eodem modo pugnaretur nec comminus ad manus rediretur Caesarisque equites iumenta ex nausea recenti, siti, languore, paucitate, vulneribus defatigata ad insequendum hostem perseverandumque cursum tardiora haberent dieique pars exigua tu contenderent neque remitterent, donec ultra ultimos collis hostis reppulissent atque eorum essent potiti. Itaque signo dato cum iam hostes languide tela neglegenterque mitterent, subito immittit cohortis turmasque suorum; atque puncto temporis hostibus nullo negotio campo pulsis post collemque deiectis nacti locum atque ibi paulisper commorati, ita uti erant instructi leniter se ad suas recipiunt munitiones. Itemque adversarii male accepti tum demum se ad sua praesidia contulerunt. § 19 Interim ea re gesta et proelio dirempto ex adversariis perfugere plu
Abbreviated transcription (Latin):
hostiu cognito iub& atiem in longitudiẽ ꝗͣ
maximã porrigi. & alt̾nis cõuersis cohortibus
ut una post alteram ante signa tender&. Ita
coronã hostiu dextro sinistroq cornu me¬
diam diuidit: & unã ꝑte ab altera exclusam
equitesq intrĩsecus adortus cũ peditatu telis cõ¬
iectis in fugã uertit. Neq longius progressus ue¬
ritus insidias se ad suos recepit. Idem altera ꝑs
equitu peditũq cesaris fatit. His rebus gestis ac
procul hostibus repulsis cõuulneratisq ad sua p̾sidia
se se sicut exat institutu recipere cepit. Interi
.M. petreius &. En. piso cũ equitib mimidis. ccc. e¬
lectis peditatuq eiusde gnis satis grandi exitine̾
recto subsidio suis occurrit. atq hostes suis ex t̾ro¬
re firmatis rursusq renouatis aĩs legionarios cõ¬
uersis equitibus recipientes nouissimos adoriri et ĩ.¬
pedire ceperunt. quominus in tastra se receperẽt

Expanded text:
hostium cognito iubet aciem in longitudinem quam hostium cognito iubet aciem in longitudinem quam maximam porrigi et alternis conversis cohortibus, ut una post, altera ante signa tenderet, ita coronam hostium dextro sinistroque cornu mediam dividit et unam partem ab altera exclusam equitibus intrinsecus adortus cum peditatu telis coniectis in fugam vertit neque longius progressus veritus insidias se ad suos recipit; idem altera pars equitum peditumque Caesaris fecit. His rebus gestis ac procul hostibus repulsis convulneratisque ad sua praesidia sese, sicut erat instructus, recipere coepit. § 18 Interim M. Petreius et Cn. Piso cum equitibus Numidis MDC6 electis peditatuque eiusdem generis satis grandi ex itinere recta subsidio suis occurrunt. Atque hostes suis ex terrore firmatis rursusque renovatis animis legionarios coersis equitibus recipientes novissimos adoriri et impedire coeperunt quo minus se in castra reciperent.
Abbreviated transcription (Latin):
risq copiis in orbem compulsis intra cancellos oẽs
cõiecti pugnare cogebantur. Labienus ĩ equo
capite nucło uersari in prima atie: simul suos co¬
hortaita nõ nũꝗͣ legionarios Cesaris ita appellare.
Quid ł uerdit miles tiro ta feroculus es. Uos qͦ
iste ueĩpis infatuauit. in magnũ me herde uos
ꝑiculu impulit. Misereor uestri. Tum miles
non sum inquit tiro Labiene: sed de legione .x.
ueteranus. Tum Labienus. nõ agnosco in quit
signa decumanoꝵ. Tum ait miles iam me ꝗs
sim intelliges. simul cassidem de capite deiecit:
ut cognosci ab eo posset. atq ita pilum uiribus
contortum dũ in labienũ mittere contendit. equi
grauiter affixo pectori affixit. Et ait. Labiene
decumũ militem qui te petit scito esse. Omniu
tñ aĩ in t̾rorem cõiecti & maxĩe tyronũ: cir¬
cũ spicere eiz cesare: neq amplius fatere nisi hos¬
tium iacula uitare. Cesar interi consilio

Expanded text:
risque copiis in orbem compulsis intra cancellos omnes risque copiis in orbem compulsis intra cancellos omnes coniecti pugnare cogebantur. § 16 Labienus in equo capite nudo versari in prima acie; simul suos cohortari, non numquam legionarios Caesaris ita appellare: 'Quid tu,' inquit, 'miles tiro? Tam feroculus es? Vos quoque iste verbis infatuavit? In magnum mehercule vos periculum impulit. Misereor vestri.' Tum miles, 'Non sum,' inquit, 'tiro, Labiene, sed de legione X. veteranus.' Tum Labienus, 'Non agnosco,' inquit, 'signa decumanorum.' Tum ait miles: 'Iam me qui sim intelleges'; simul cassidem de capite deiecit, ut cognosci ab eo posset, atque ita pilum viribus contortum, dum in Labienum mittere contendit, equi graviter adverso pectori adfixit et ait: 'Labiene, decumanum militem qui te petit scito esse.' Omnium tamen animi in terrorem coniecti, et maxime tironum: circumspicere enim Caesarem neque amplius facere nisi hostium iacula vitare. § 17 Caesar interim consilio
Abbreviated transcription (Latin):
terim medie tũ concurrere conarent᷑. subito
ex condensis turmis pedites numide cũ cõcurre
runt & intra legionarios pedites iatula conidũt
ic cũ Cesariani in eos impetũ fecissent ͣ illoꝵ eꝗtes
resugiebant. pedites interim resistebant du eꝗ¬
tes rursus cursu remouato peditibus sius succui¬
rerent. Cesar nouo gnẽ pugne oblato: cum
aĩaduerter& ordines suoꝵ in procurrendo turbau
latere aproximis numidis Iatulis uulnerabantꝰ.
Equites aute hostiu pilum militis cursu fatile
uitabant. Edicit ꝑ orolines ne quis miles ab
signis.iiii. pedes longuis proceder&. Eꝗtatus
interim Labieni suoꝵ multitucdine confisus
Cesaris paucitatem cirtũire conatꝰ. qui eꝗtes
luliani pauti multitudine hostiu defessi equis
cõ uulneratis paulati cedere. hostes magis ma¬
gilꝙ instare. Ita pucto tpr̃is hore om̃ibus
legionariis ab hostium equitatu circũuentis. tesa¬

Expanded text:
terim mediae cum concurrere conarentur, subito terim mediae cum concurrere conarentur, subito ex condensis turmis pedites Numidae levis runt et inter legionarios pedites iacula coiciunt. Hic cum Caesariani in eos impetum fecissent, illorum equites refugiebant; pedites interim resistebant, dum equites rursus cursu renovato peditibus suis succurrerent. § 15 Caesar novo genere pugnae oblato cum animum adverteret ordines suorum in procurrendo turbari — r, latere nudato a proximis Numidis iaculis vulnerabantur; equites autem hostium pilum militis cursu facile vitabant — edicit per ordines ne quis miles ab signis IIII pedes longius procederet. Equitatus interim Labieni suorum multitudine confisus Caesaris paucitatem circuire conatur: equites Iuliani pauci multitudine hostium defessi equis convulneratis paulatim cedere; hostes magis magisque instare. Ita puncto temporis omnibus legionariis ab hostium equitatum circumventis Caesa
Abbreviated transcription (Latin):
confẽctam. & inter eos leuis armature numidas
& sagutarios pedites int̾posuerant: & ita conden¬
sauerant ut ꝓcul cesariani pedestres copias arbit᷑¬
rent. dextrum ac sinistꝵ cornu magnis eꝗta¬
tuum copiis firmauerant. Interim Cesar atiem
dirigit simplicem ut poterat ꝑꝑ paucitatem Si¬
gutarios ante atiem cõstituit. Equites dextro
sinistroq cornu opponit. & ita p̃aꝑit ut proui¬
derent ne multitudine equitatus hostiu ortũ ue¬
cie instructa dimitatur. Cum utriꝑ cocpeta¬
cio fier&. neq Cesar se remouer&. & cũ suoꝵ
paucitate contra magnã uim hostiu artificio
magisꝗͣ uiribus de ternendũ putar& uideret.
subito aduersarioꝵ equitatũ sese extendere et
in latitudinez promouere. complecti collesq &
Cesaris equitatu extenuari: simulq ad circũ eun¬
dum comꝑare se ceꝑant. Cesariani equites
coꝵ multitudine egre sustinebant. Acies in.¬

Expanded text:
confertam, et inter eos levis armatura Numidas confertam, et inter eos levis armatura Numidas et sagittarios pedites interposuerant et ita condensaverant ut procul Caesariani pedestris copias arbitrarentur; dextrum ac sinistrum cornu magnis equitum copiis firmaverant. Interim Caesar aciem derigit simplicem, ut poterat propter paucitatem; sagittarios ante aciem constituit, equites dextro sinistroque cornu opponit et ita praecipit ut providerent ne multitudine equitatus hostium circumvecie instructa tio fieret neque Caesar sese moveret et cum suorum paucitate contra magnam vim hostium artificio magis quam viribus decernendum videret, subito adversariorum equitatus sese extendere et in latitudinem promovere collisque complecti et Caesaris equitatum extenuare simulque ad circumeundum comparare se coeperant. Caesariani equites eorum multitudinem aegre sustinebant. Acies in
Abbreviated transcription (Latin):
Neq eam rem eos uolusse scire: qui in presidiis re¬
licti sui milites fuissent: uti nichil ꝑꝑ suoꝵ pauci¬
tatem & hostiu multitudĩe metu deficerent
I nterim cũ iam Cesar progressus ess& a castris cir¬
citer mił. pãs. iii. ꝑ speculatores & antecessores eꝗtes
nunciat᷑ ei copias hostiu haud longe ab se se uisas.
& hercule cũ eo nũcio puluis ingens conspici cep¬
tus est. Hac re cognita Cesar celeriter iubet
equitatum uniuersu cuius copia habuit in pre¬
castris exierat nũs axcessi atq ordinati signa se
leniter consequi. ipẽ antecedere cũ paucis arma¬
tis. Iamq procul hostis conspici poss&. milites ĩ
campo iub& galeari. & ad eam pugnã parari.
quoꝵ omino nũs fuit .xxx. cohortiu equitibus
ccccꝰ sagutariis & hostibus interim quoꝵ dux
erat labienus & duo patidiuᷤᷤ aciem dirigunt
mirabilem longitudine nõ peditu sedȩquitum

Expanded text:
neque eam rem eos voluisse scire qui in praesidiis reneque eam rem eos voluisse scire qui in praesidiis relicti sui milites fuissent, ne hi propter suorum paucitatem et hostium multitudinem metu deficerent. § 12 Interim cum iam Caesar progressus esset a castris circiter milia passuum III, per speculatores et antecessores equites nuntiatur ei copias hostium haud longe ab sese visas. Et hercule cum eo nuntio pulvis ingens conspici coeptus est. Hac re cognita Caesar celeriter iubet equitatum universum, cuius copiam habuit in praecastris arcessi atque ordinatim signa se leniter consequi; ipse antecedere cum paucis armatis. Iamque cum procul hostis conspici posset, milites in campo iubet galeari et ad pugnam parari; quorum omnino numerus fuit XXX cohortium cum equitibus CCCC, sagittariis CL. § 13 Hostes interim, quorum dux erat Labienus et duo Pacidei, aciem derigunt mirabili longitudine non peditum sed equitum
Abbreviated transcription (Latin):
consilio aĩ aduertebant: nisi in ip̃ius imꝑatoris
uultu iugore mirabiliq hilaritate. Animũ eĩ
altum & erectũ prese gerebat. huic acꝗes cebãt
hoĩes & in eius scientia & consilio oĩa sibi pro¬
cluua omẽs sperabant. for. CesaR una nocte
in nauibus cõsup̃ta. iã celo albente cũ ꝓficisci
conaret᷑. subito nauiu pars dequa timebat ex ex¬
rore eodem conferebatur. Hac re cognita Ce¬
sar. celeriter de nauibus imꝑat om̃s egredi. atq
in litore armatos reliquos aduenientes expecta¬
re. Itaq sine mora nauibus eis in portu recep¬
tis & ad uectis militum equitatiũq copiis. rur¬
sus ad oppidu ruspinã redit. atq ibi castris cõ
fectus. Ex eo est cognitũ Cesaris consilium.
illum cũ classe nauibus on̾ariis que deerrassẽt
sub sidio ire clam hostibus uoluisse. ne tasu imprui¬
dentes sue naues in dassem aduersarioꝵ incider&̃

Expanded text:
consilio animum advertebant, nisi in ipsius imperatoris consilio animum advertebant, nisi in ipsius imperatoris vultu, vigore mirabilique hilaritate; animum enim altum et erectum prae se gerebat. Huic adquiescebant homines et in eius scientia et consilio omnia sibi proclivia omnes fore sperabant. § 11 Caesar una nocte in navibus consumpta iam caelo albente cum proficisci conaretur, subito navium pars de qua timebat ex errore eodem conferebatur. Hac re cognita Caesar celeriter de navibus imperat omnis egredi atque in litore armatos reliquos advenientis milites exspectare. Itaque sine mora navibus eis in portum receptis et advectis militum equitumque copiis rursus ad oppidum Ruspinam redit atque ibi castris consfectus. Ex eo est cognitum Caesaris consilium, illum cum classe navibus onerariis quae deerrassent subsidio ire clam hostibus voluisse, ne casu imprudentes suae naves in classem adversariorum inciderent,
Abbreviated transcription (Latin):
mimero frumẽti inuento ruspinã redit. hoc
cum il circo existimo recepisse ne maritima
oppida post se uatua relinq̃ret. p̃sidioq firmaca
ad classis receptatula munir&. Itaq ibi relicto
.p. sersenna frẽ euis. quẽ leptim proximo op¬
pido reliq̃rat cũ legione: uib& comportari li¬
gna in oppidum ꝗͣ plurima. ip̃e cũ cohortibus
.uii. que ex uet̾anis legionibus in dasse cũ sulpi¬
cio & Uatinio rem gesserãt ex oppido ruspina
egressus proficiscit᷑ ad portu qui ab est ab oppi¬
do mił pass.ii. ibiq classem sub uespeꝵ cũ ea
copia conscendit. Omĩbus in ex̾citu insciis et
requirentibus imꝑatoris consiliu magno metu
ac tristi sollicitabant᷑. Parua cñ cu copia &
ea tyronu. neq omĩ exposita in affrica con¬
tra omẽs copias magnas & insidiose nationis eꝗ¬
tatũq in nuãbilem se expositos uidebant. Neq
quicꝗͣ solatiu in p̃sentia: neq auxiliu in suoꝵ

Expanded text:
numero frumenti invento Ruspinam redit. Huc numero frumenti invento Ruspinam redit. Huc eum idcirco existimo recepisse, ut maritima oppida post se ne vacua relinqueret praesidioque firmata ad classim receptacula muniret. § 10 Itaque ibi relicto P. Saserna, fratre eius quem Lepti in proximo oppido reliquerat, cum legione, iubet comportari ligna in oppidum quam plurima; ipse cum cohortibus VII, quae ex veteranis legionibus in classe cum Sulpicio et Vatinio rem gesserant, ex oppido Ruspina egressus proficiscitur ad portum, qui abest ab oppido milia passuum duo, ibique classem sub vesperum cum ea copia conscendit. Omnibus in exercitu insciis et requirentibus imperatoris consilium, magno metu ac tristimonia sollicitabantur. Parva enim cum copia et ea tironum, neque omni exposita, in Africa contra magnas copias et insidiosae nationis equitatum innumerabilem se expositos videbant neque quicquam solati in praesentia neque auxili in suorum
Abbreviated transcription (Latin):
hostibus iub& proficisci. Interim .C. Salustiu
crispum pretorem ad cerinã insubam uersus
quã aduersarii tenebant cu parte nauiu ire.
iub&: quod ibi magnũ nuͣm frumenti esse audi¬
ebat. Hec ita imꝑabat: unicuiq p̃cipiebatq uti si¬
fieri poss& nec ue locũ excusatio nullu haber&
nec moram tergiuersacio. Ip̃e interea exꝑfu¬
gis & incolis cognitis conditionib scipionis. & qui
cũ eo contra se bellũ gerebat miserari. Regiũ¬
enim equitatu Scipio in prouĩcia affrica alebat
tanta hoĩu erat clementia ut malent regis esse
uectigales ꝗͣ cũ ciubus in patria in suis fortunis
esse incolumes. Cesax ad .iii. nõñ. iañ. cas¬
tra mou&. Lepti ꝗ sex cohortiu p̃sidio cũ sa¬
serna relicto. Ipẽ rursus unde pridie uenerat
ruspinã cũ reliquis copiis cõuertit. Ibiq sarci
tirtum uillas frumentatum. oppidanisq imꝑat
ut plaustra iumẽtaq omĩa sequant᷑. Itaꝗmagͣ

Expanded text:
hostibus iubet proficisci. Item C. Sallustium hostibus iubet proficisci. Item C. Sallustium Crispum praetorem ad Cercinam insulam versus, quam adversarii tenebant, cum parte navium ire iubet, quod ibi magnum numerum frumenti esse audiebat. Haec ita imperabat unicuique, ita praecipiebat uti fieri posset necne locum excusatio nullum haberet nec moram tergiversatio. Ipse interea ex perfugis et incolis cognitis condicionibus Scipionis et qui cum eo bellum contra se gerebant, miserari — regiuenim equitatum Scipio ex provincia Africa alebat — tanta homines esse dementia ut malint regis esse vectigales quam cum civibus in patria in suis fortunis esse incolumes. § 9 Caesar a. d. IIII4 Non. Ian. castra movet; Lepti sex cohortium praesidio cum Saserna relicto ipse rursus unde pridie venerat Ruspinam cum reliquis copiis convertit ibique sarcincircum villas frumentatum oppidanisque imperat ut plaustra iumentaque omnia sequantur. Itaque magno
Abbreviated transcription (Latin):
mari non digredi neq medit̾ranea petere ꝑꝑ
nauiu errorem/ equitatũq in nauibus omẽ
continere: ut arbitror: ne agri uastarentur.
tquã in naues iub& comportari. Remiges
interim qui aquatũ e nauibus exierant sub¬
ito equites mauri neq opinãtib cesarianis
adorti: multos iaculis cõuulnerarunt: nõ nullos
int̾fecerunt. Latent eĩ in insidiis cũ equis
inter cõualles & subito existunt / nõ ut ĩ cam¬
po cominus depugnent. Cesar interi in
sardinia nuncios cũ litt̾is: & in reliquas pro¬
uĩcias finitimas dimisit: ut sibi auxilia cõmea¬
tus. frumẽtuzi simul atq litt̾as legissent mittẽda
curarent. Exoneratisq partim naubus lõgis
Rabirium postumiu in Siciliam ad secundũ cõ¬
meatu arcessendum mittit. Interim cũ .X. na¬
ubiis longis ad reliquas naues onerarias cõꝗrẽ¬
das que de errassent: & simul mare tuendu ab

Expanded text:
mari non digredi neque mediterranea petere propter mari non digredi neque mediterranea petere propter navium errorem equitatumque in navibus omnem continere, ut arbitror, ne agri vastarentur; aquam in navis iubet comportari. Remiges interim, qui aquatum e navibus exierant, subito equites Mauri neque opinantibus Caesarianis adorti multos iaculis convulnerarunt, non nullos interfecerunt. Latent enim in insidiis cum equis inter convallis ut subito exsistant,2 non ut in campo comminus depugnent. § 8 Caesar interim in Sardiniam nuntios cum litteris et in reliquas provincias finitimas dimisit, ut sibi auxilia, commeatus, frumentum, simul atque litteras legissent, mittenda curarent, exoneratisque partim navibus longis Rabirium Postumum in Siciliam ad secundum commeatum arcessendum mittit. Vatinium cum X navibus longis ad reliquas navis onerarias conquirendas quae deerrassent et simul mare tuendum ab
Abbreviated transcription (Latin):
rentꝰ. modo rursus ab equitib in oppidu re¬
pellerent᷑: cohortibus paucis ex uet̾anis quas
secũ habebat. in extremo agmine collocatis.
& parte equitatus iter leniter cũ reliquis
facere cepit. Ita quãto longius ab oppido dis¬
cedebat᷑. tanto tardiores ad insequendum erãt
umide interi in itinere ex oppidis & castel¬
lis legationes uenire. polliceri frumentũ: pa¬
ratosq esse que imꝑass& fatere. Itaq eo die castra
s in munem. Legati ex oppido obiuã ueniũt
Libenter se omĩa fac̾turos que uell& pollicent᷑
Itaq centurionibus ad portas oppidi & custodiis
impositis ne quis miles in oppidu introiret. aut
iniuiriã facer& qͣuipia incole. nõ longe ab op¬
pido sođ lutus facit castra. Eodemq naues
onerarie & longe nõ nulle tasu aduenerunt.
Relique ut est ei nũciatu in certe li ror uticã
uersus petere iuse sunt. Interim Cesar a

Expanded text:
rentur, modo rursus ab equitibus in oppidum rerentur, modo rursus ab equitibus in oppidum repellerentur, cohortibus paucis ex veteranis quas secum habebat in extremo agmine collocatis et parte equitatus iter leniter cum reliquis facere coepit. Ita quanto longius ab oppido discedebatur, tanto tardiores ad insequendum erant Numidae. Interim in itinere ex oppidis et castellis legationes venire, polliceri frumentum paratosque esse quae imperasset facere. Itaque eo die castra et immunem. Legati ex oppido obviam veniunt, libenter se omnia facturos quae vellet pollicentur. Itaque centurionibus ad portas oppidi et custodiis impositis, ne quis miles in oppidum introiret aut iniuriam faceret cuipiam incolae, non longe ab oppido secundum litus facit castra. Eodemque naves onerariae et longae non nullae casu advenerunt; reliquae, ut est ei nuntiatum, incertae locorum Uticam versus petere visa sunt. Interim Caesar a
Abbreviated transcription (Latin):
lia magna equitatusꝗorpidanis suppetias ueĩre: non
est iusa racio ad oppugnandu oppidu comorã.¬
di: ne du in ea re Cesar ess& occupatus. circũ uẽ¬
tus a tergo ab equitatu hostiu laborar&. Itaq cas¬
tra cũ mouere uellet. subito ex oppido erupit
multitudo. atq equitatus subsidio uno tempore
eis casu succurrit: qui erat missus ab luba ad
stipendiu accipiendu. Castraq unde Cesar e¬
gressus occuꝑant iter fatere ceꝑat. occupant. et
euis aimẽ extremũ insequi ceperunt. Que res
cũ aĩaduersa ess&. subito legionarii consistunt
& equites quamꝗͣ erant pauci: tñ contra tanta
multitudẽe auda cissime concurrunt. Accidit
pes incredibilis ut equites minus .xxx. galli mau¬
roꝵ equitu duo milia pellerent: refugarent¬
q in oppidũ. Postꝗͣ repulsi & cõiecti erant t
intra municiones. Cesar iter constitutu ire cõi¬
tendit. Quoͦ cũ sepius fater&̃ & modo in seque¬

Expanded text:
lia magna equitatus oppidanis suppetias venire, non lia magna equitatus oppidanis suppetias venire, non est visa ratio ad oppugnandum oppidum commorandi, ne, dum in ea re est Caesar occupatus, circumventus a tergo ab equitatu hostium laboraret. § 6 Itaque castra cum movere vellet, subito ex oppido erupit multitudo atque equitatus subsidio uno tempore eis casu succurrit, qui erat missus a Iuba ad stipendium accipiendum, castraque, unde Caesar egressus iter facere coeperat, occupant et eius agmen extremum insequi coeperunt. Quae res eum animadversa esset, subito legionarii consistunt et equites, quamquam erant pauci, tamen contra tantam multitudinem audacissime concurrunt. Accidit res incredibilis, ut equites minus XXX Galli Maurum equitum II milia loco pellerent fugarentque in oppidum. Postquam repulsi et coniecti erant intra munitiones, Caesar iter constitutum ire contendit. Quod cum saepius facerent et modo inseque
Abbreviated transcription (Latin):
egressus aucupabat᷑. L.plancus interim legatus pe¬
tit a Cesare ut sibi dar& potestate cũ consdio agẽ¬
di si posset aliqua ratione ꝑduci ad sanitatez. Ita¬
q data facultate lrãs conscribit: & eas captiuo
dat ꝑferendas in oppidũ ad considiu. quo simul
atq captiuus cũ ꝑueniss&. Lrãsq ut erat mãda¬
tum considio porrigere cepiss&. priusꝗͣ actiꝑ& ille
int̾fici iub&. Litterasq nõ du ꝑlectas sicut erãt
signate dat hoĩ certo ad Scipione ꝑferendas.
ostꝗͣ una nocte & die ad oppidu consũpta: neq
responsu ullum a considio dabatꝰ. neq ei relique
copie succurrebant: neq equitatus habundabat
& ad oppidu oppũgnandu nõ satis copiaꝵ hebat.
& eas tyronu. neq primo aduẽtu cõuulnerari excci¬
tũ uolebat. & oppidi egregia munitio & difficiles
ad oppugnãdu erant ascensus: & nũciabantꝰ auxi¬

Expanded text:
egressus aucupabatur. § 4 L. Plancus interim legatus peegressus aucupabatur. § 4 L. Plancus interim legatus petit a Caesare uti sibi daret potestatem cum Considio agendi, si posset aliqua ratione perduci ad sanitatem. Itaque data facultate litteras conscribit et eas captivo dat perferendas in oppidum ad Considium. Quo simul atque captivus cum pervenisset litterasque, ut erat mandatum, Considio porrigere coepisset, prius quam acciperet ille, interfici iubet litterasque nondum perlectas, sicut erant signatae, dat homini certo ad Scipionem perferendas. § 5 Postquam una nocte et die ad oppidum consumpta neque responsum ullum a Considio dabatur, neque ei reliquae copiae succurrebant neque equitatu abundabat et ad oppidum oppugnandum non satis copiarum habebat t eas tironum neque primo adventu convulnerari exercitum volebat, et oppidi egregia munitio et difficilis ad oppugnandum erat ascensus et nuntiabatur auxi
Abbreviated transcription (Latin):
lique naues cõuenirent exponit ex̾citu cuius nuͣs
inp̃sentia fuit peditũ .iii. mił. e quites. l. castrisq
ante oppidu positis sine in uria cuiusq consedis.
cohib& q omẽs apreda. Oppidani interi muros ar¬
matis complent: ante porta frequẽtes consideũt ad
se defendendu: quoꝵ nũs duaꝵ legionũ intus eat.
esar circũ oppidu uectus natura loci ꝑspecta rediit
in castra. Non nemo culpe eius imprudentieq as¬
signabat: qđ neq circu loca gubernatoribus pre¬
fectisq quid peterent p̃ceꝑat: neq ut more ip̃ius
casuetudo suꝑiorib temporibus fuerat: tabellas
signatas dederat: ut in temꝑe his ꝑlectis locum
certu peter&̃ uniuersi. Quod minime Cesarem
fefellerat. Nam nullu portũ terre affrice quo
classes decurrerent pro certo tutũ abhostiu pre¬
sidio fore suspicabat᷑: sed fortuito oblata occasionẽ

Expanded text:
liquae naves convenirent, exponit exercitum, cuius numerus liquae naves convenirent, exponit exercitum, cuius numerus in praesentia fuit peditum III milia, equites CL, castrisque ante oppidum positis sine iniuria cuiusquam consedit cohibetque omnis a praeda. Oppidani interim muros armatis complent, ante portam frequentes considunt ad sese defendendum; quorum numerus duarum legionum instar erat. Caesar circum oppidum vectus natura loci perspecta rediit in castra. Non nemo culpae eius imprudentiaeque assignabat, quod neque circum loca gubernatoribus praefectisque quid peterent praeceperat neque, ut more ipsius consuetudo superioribus temporibus fuerat, tabellas signatas dediderat, ut in tempore his perlectis locum certum peterent universi. quod minime Caesarem fefellerat; nam neque ullum portum terrae Africae quo classes decurrerent pro certo tutum ab hostium praesidio fore suspicabatur, sed fortuito oblatam occasionem
Abbreviated transcription (Latin):
iorem ꝑte nauiu antecedere iussit: & insulam
tus bona paucoꝵ publice uendit. De inde alieno
p̃tori qui Sicilia obtinebat de omĩb reb p̃cipit.
& de reliquo extitu celeriter imponẽdo: Clatis man
ipẽ conscendit ad .ui. kł̃. iãn. & reliquas naues
stati est consetutus. Ita uento certo celeriq na¬
iugio uectus post die quartũ cũ longis paucis na¬
iubus in conspectu Affrice uenit. Namq one¬
rarie relique preter paucas uento desꝑse atq
errabunde diuersa loca petiuerũt. Clupeam
classe p̃teruehit᷑. de iñ neapolim: complura pre¬
terea castella & oppida nõ longe a mari relinquit.
ostꝗͣ ad rumetu accessit: ubi presidiu erat ad¬
uersarioꝵ tui p̃erat .C. considuis. & a clupeis
scđm oram maritimã cũ equitatu. ad rumetu
CN. Piso cũ mauris cirtiter.iii. milibus apparuit.
I bi paulisper Cesar ante portũ cõmoratus dum re¬

Expanded text:
iorem partem navium antecedere iussit et insulam iorem partem navium antecedere iussit et insulam tus bona paucorum vendit publice, deinde Alieno praetori, qui Siciliam obtinebat, de omnibus rebus praecipit et de reliquo exercitu celeriter imponendo. Datis manem conscendit a. d. VI. Kal. Ian. et reliquas navis statim est consecutus. Ita vento certo celerique navigio vectus post diem quartum cum longis paucis navibus in conspectum Africae venit; namque onerariae reliquae praeter paucas vento dispersae atque errabundae diversa loca petierunt. Clupeam classe praetervehitur, dein Neapolim; complura praeterea castella et oppida non longe a mari reliquit. § 3 Postquam Hadrumetum accessit, ubi praesidium erat adversariorum cui praeerat C. Considius, et a Clupeis secundam oram maritimam cum equitatu Hadrumetum petens Cn. Piso cum Maurorum circiter tribus milibus apparuit, ibi paulisper Caesar ante portum commoratus, dum re
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ uenit. statimq ostendit se se
naues uelle conscendere cũ nõ
amplius legionẽ tyronũ haber& unã. equites uix
dc᷑ tabernaculũ secundũ lutus ip̃m constituit. ut
ꝓpe fluctus uerberar&. Hoc eo consilio fecit ne
quis sibi more quisꝗͣ fore sꝑar&: ut & omnes in
dies horasq parati essent : Incidit ꝑ idem tp̃us
ut tempest ates ad naiugandu idoneas nõ hret
nichilominus in nauibus milites reinigesq cõtinẽ.
& nulla p̃termitere occasione profectionis : cu
p̃sertim ab incolis eius proiũtie nũciarent᷑ aduersa¬
rioꝵ copie. equitatus infinitus legiones regie .uii.
leius armature magne uis. Scĩpionis legiones
.x. elephanti. Cxx. classesq esse complures: tñ nõ
deterrebat᷑. aĩoq & spe confidebat. Interi in
dies & naues longe adaugeri & onerarie complu¬
res eode concurrere: & legiones tironũ cõuenire.
Ut queq prima legio uenerat in naues longas im¬
ponebatur. Equites aute in onerarias. Ita ma¬

Expanded text:
enit statimque ostendit sese navis velle conscendere, cum non amplius legionem tironum haberet unam, equites vix DC. Tabernaculum secundum litus ipsum constituit, ut prope fluctus verberaret. Hoc eo consilio fecit ne quis sibi morae quicquam fore speraret et ut omnes in dies horasque parati essent. Incidit per id tempus ut tempestates ad navigandum idoneas non haberet; nihilo tamen minus in navibus remiges militesque continere et nullam praetermittere occasionem profectionis, cum praesertim ab incolis eius provinciae nuntiarentur adversariorum copiae equitatus infinitus, legiones regiae IIII, levis armaturae magna vis, Scipionis legiones X, elephanti CXX classesque esse complures; tamen non deterrebatur animoque et spe confidebat. Interim in dies et naves longae adaugeri et onerariae complures eodem concurrere et legiones tironum convenire ut quaeque prima legio venerat in navis longas imponebatur, equites autem in onerarias. Ita ma
Abbreviated transcription (Latin):
neĩe ibi essẽ p̾sidio. protinus armis abiectis ĩ regia
castra fugere contendũt. Quo postꝗͣ ꝑuenerũt
ed quoq ab Iubianis ceneri uident. desꝑata sa¬
lute in quoda colle consistunt. atq armis dimis¬
sis salutationẽ more militari faciunt: quibue
miseriis ea res paruo fuit p̃sidio. Namq milites
uet̾ani ira & dolore incensi. nõ modo ut ꝑcer&̃ hossi
nõ porerant adduci: sed &̃ ex suo ex̾citu illustres
urbanos quos auctores appellabant complures aut
uulnerauerũt. aut in terfecerũt. In quo nuͬo fuit
Tullus rufus questorius. qui pilo toltectus ĩterĩt.
leriter ad Cesare ad cucurrisset. interfectus ess&
uo facto complures eꝗͥ ͤ Ro. senatoresq ꝑt̾riti ex
p̃lio se receperũt ne militibus qui ex tanta uictoria
licentia sibi assũpsissent ĩ moderate peccandi impu

Expanded text:
neminem ibi esse praesidio, protinus armis abiectis in regia neminem ibi esse praesidio, protinus armis abiectis in regia castra fugere contendunt. Quo postquam pervenerunt, ea quoque ab Iulianis teneri vident. Desperata salute in quodam colle consistunt atque armis demissis salutationem more militari faciunt. Quibus miseris ea res parvo praesidio fuit. Namque milites veterani ira et dolore incensi non modo ut parcerent hosti non poterant adduci sed etiam ex suo exercitu inlustris urbanos, quos auctores appellabant, compluris aut vulnerarunt aut interfecerunt; in quo numero fuit Tullius Rufus quaestorius, qui pilo traiectus consulto aleriter ad Caesarem accuccurrisset, interfectus esset. Quo facto complures equites Romani senatoresque perterriti ex proelio se receperunt, ne a militibus, qui ex tanta victoria licentiam sibi assumpsissent immoderate peccandi impu
Abbreviated transcription (Latin):
destitit. Quo dolore aedductus elephas milite ab¬
iecto maxĩo cu stridore cursuq cõuersus: ad reli¬
quas bestias se recepit. Interim thapso qui erant
p̃siclio ex oppido exoppido eruptione porta mariti¬
ma faciũt. & siue ut sius subsidio occurrerẽt. siue
ut oppido deserto fugã salute sibi ꝑarẽt: egͦdiũ t᷑
atq ita ꝑmare umbili̾ci fine ĩgressi t̾ram petebãt.
quia ẜuitiis puerisq qui in castris erãt lapidibus
pilisq prohibiti t̾ra attingere: rusus se in oppidũ
receperũt. Interi Scipionis copiis prostratis pas¬
simq toto campo fugiẽtibus:. confesti Cesaris le¬
giones consequi. spatuĩq se nõ dare colligendi. Iui
postꝗͣ ad ea castra. que petebant. ꝑfugerũt: ut re¬
fectis castris rursus se se defender&̃: ducẽq aliquẽ
requirerent quẽ respiterẽt. Cuiꝰ auctoritate im¬
ꝑio q rem gererent. Qui postꝗͣ aĩaduerterunt

Expanded text:
destitit. Quo dolore adductus elephas milite abdestitit. Quo dolore adductus elephas milite abiecto maximo cum stridore cursuque conversus ad reliquas bestias se recepit. § 85 Interim Thapso qui erant praesidio ex oppido eruptionem porta maritima faciunt et, sive ut suis subsidio occurrerent, sive ut oppido deserto fuga salutem sibi parerent, egrediuntur atque ita per mare umbilici fine ingressi terram petebant. Qui a servitiis puerisque qui in castris erant lapidibus pilisque prohibiti terram attingere rursus se in oppidum receperunt. Interim Scipionis copiis prostratis passimque toto campo fugientibus confestim Caesaris legiones consequi spatiumque se non dare colligendi. Qui postquam ad ea castra quae petebant perfugerunt, ut refecti castris rursus sese defenderent ducemque aliquem requirerent, quem respicerent, cuius auctoritate imperioque rem gererent: — qui postquam animadverterunt
Abbreviated transcription (Latin):
cum elephantis erãt p̾silio deserti principes fugi¬
unt. ita celeriter bestiis circuitis. Legiones uallo
hostiu sunt potite. & paueis acriter repũgnã¬
tibus int̾fectisq. reliqui concitati in castra unde
pridie erant egressi cõfugiunt. Non uidetur
esse p̃termittendu de uirtute militis uet̾ani.U.
leg. Nam cũ sinistro cornu elephas uulnere io¬
tus & dolore concitatus in lixam inerinẽ impe¬
tũ fecisset: eũq sub pedem subditũ dem̃ genu
in nixus porodere suo ꝓbostide erepta uibrãti¬
q stridore maximo p̃mer&. atq enecar&. miles
hic nõ potuit pati quin se armatus bestie offerret.
Quem postꝗͣ elephas ad se telo infesto ueĩre aĩaducit.
rlicto cadauere: militem probostide circũdat ꝗ
m sub lune extollit. Armatus qui in eiusmodi ꝑicło
constanter agendu sibi uideret. gladio probostidẽ
quo erat circũdatus cedere ꝗͣtu uirib poterat nõ

Expanded text:
cornu elephantis erant, praesidio deserti principes fugicornu elephantis erant, praesidio deserti principes fugiunt. Ita celeriter bestiis circumitis legiones vallo hostium sunt potitae, et paucis acriter repugnantibus interfectisque reliqui concitati in castra unde pridie erant egressi confugiunt. § 84 Non videtur esse praetermittendum de virtute militis veterani V. legionis. Nam cum in sinistro cornu elephas vulnere ictus et dolore concitatus in lixam inermem impetum fecisset eumque sub pede subditum dein genu innixus pondere suo proboscide erecta vibrantiue stridore maximo premeret atque enecaret, miles hic non potuit pati quin se armatus bestiae offerret. Quem postquam elephas ad se telo infesto venire animadvertit, reliquo cadavere militem proboscide circumdat atque in sublime extollit. Armatus, qui in eiusmodi periculo constanter agendum sibi videret, gladio proboscidem qua erat circumdatus caedere quantum viribus poterat non
Abbreviated transcription (Latin):
riã sibi propria adiis ĩmortalibus portendi. Du¬
bitante Cesare atq eoꝵ studio cupiditateq resis¬
tente. sibiq eruptione pugnare nõ placere clamitã
Cesaris tubicena militibus coactus canere cepit. Iuo
facto ab uniu̾sis cohortib signa inhoste ceꝑe inferri:
Cum centuriones pectore aduerso resisterent: uiq
cõti ner&̃ milites: ne iniussu imꝑatoris cõcurrerã.
ne quicꝗͣ proficerent. Quod postꝗͣ Cesar intellex¬
it incitatis militũ aĩs resisti nuillo modo posse. sig
felicitatis dato: equo admisso in hoste cont᷑ prĩcipes
ire contendit. Adextro int̾i cornu fũditores
sagittariiq concita tela in elephantes frequẽtꝰ ini¬
cdunt. Quo facto bestie stridorem fundaꝵ lapidũ¬
ꝑ territe sese cõuertere. & suos post se frequẽtes sti¬
patosq proterẽ & in portas ualli semifactas ru¬
ere contendũt. Idem mauri equites qui in eoꝵ

Expanded text:
riam sibi propriam a dis immortalibus portendi. Duriam sibi propriam a dis immortalibus portendi. Dubitante Caesare atque eorum studio cupiditatique resistente sibique eruptione pugnari non placere clamitantCaesaris tubicen a militibus coactus canere coepit. Quo facto ab universis cohortibus signa in hostem coepere inferri, cum centuriones pectore adverso resisterent vique continerent milites, ne iniussu imperatoris concurrerent, nec quicquam proficerent. § 83 Quod postquam Caesar intellexit incitatis militum animis resisti nullo modo posse, signo Felicitatis dato equo admisso in hostem contra principes ire contendit. A dextro interim cornu funditores sagittariique concita tela in elephantos frequentes iniciunt. Quo facto bestiae stridore fundarum, lapiduterritae sese convertere et suos post se frequentis stipatosque proterere et in portas valli semifactas ruere contendunt. Item Mauri equites, qui in eodem
Abbreviated transcription (Latin):
collocata. legione .xͥ. qͦ.q clexetro cornu .uiii.&.uiiii
sinistro oppositis. quĩq legionib in quarta. atie. ad
ipã cornua quinis cohortibus contra bestias colloca¬
tis. sagutariis funditorib in utrisq cornibus dispo¬
sitis: leuiq armatura inter equites int̾iecta. ipẽ
pedibus circũ milites concursans. uixtutesq uet̾a
cũos coꝵ exͦcͣitabat. Tyrones aũt qui nũꝗͣ ĩ acie
dimitassent hortabat᷑ ut ueteranoꝵ uirtutẽ emo¬
larent᷑ cori q famã. nomẽ. locũ. uctoriã partam
cuperent possidere. Itq in tircuendo excitu ͣ adũ¬
tit hostes contrͣa uallũ trepidare. atq ultro citroq
pauidos cõcursare: & modo se intra portas recipere:
modo in constanter ĩ moderateq prodire. Cu ide
a plurib aĩaduerti ceptũ esset: subito legati euocati¬
q obsecrare cesare: ne dubitar& signũ dare. uicto¬

Expanded text:
collocata, legione X. VII.que dextro cornu, VIII. et VIIII. collocata, legione X. VII.que dextro cornu, VIII. et VIIII. sinistro oppositis, quintae legionis in quarta acie ad ipsa cornua quinis cohortibus contra bestias collocatis, sagittariis, funditoribus in utrisque cornibus dispositis levique armatura inter equites interiecta, ipse pedibus circum milites concursans virtutesque veteraanimos eorum excitabat. Tirones autem, qui numquam in acie dimicassent, hortabatur ut veteranorum virtutem aemularentur eorumque famam, locum, nomen victoria parta cuperent possidere. § 82 Itaque in circumeundo exercitu animadvertit hostis circa vallum trepidare atque ultro citroque pavidos concursare et modo se intra portas recipere, modo inconstanter immoderateque prodire. Cum idem a pluribus animadverti coeptum esset, subito legati evocatique obsecrare Caesarem ne dubitaret signum dare: victo
Abbreviated transcription (Latin):
stagnũ postero die et nocte cõfecto. celo albente
nõ longe a castris presidioq quod supͦ cõmemo¬
.MI. raui. qͣ d. passibus ad mare uersus cõsedit. et
castra munire cepit. Quod postꝗͣ cesari nũciatũ
ẽ. milite ab oꝑe deducto: castris p̃sidio aspernate
proconsule cũ legionib.ii. relicto: ipẽ cũ expe¬
dita copia in eu locu citati contendit. Classisq
parte ad thapsu relicta. reliquas naues iubet post
hostiu tergũ ꝗ maxĩe ad lutus appelli: signũq¬
suuz obseruare. Quo signo dato subito cla more
facto ex improuso hostibus aduersis incuterẽt tͥ¬
rorem. ut ꝑt̾riti ac ꝑ turbati respicere post terga
cogerent᷑. Quo postꝗͣ Cesar ꝑueĩt & aĩadũtit atiẽ
pro uallo Scipionis castris elephantis dextro sinis¬
troq cornu collocatis. & nichilominus pate mili¬
tũ contra nõ ignaiuter munire. Ip̃e atie triplici

Expanded text:
stagnum postero die et nocte confecto, caelo albente stagnum postero die et nocte confecto, caelo albente non longe a castris praesidioque quod supra commemoravi MD passibus ad mare versus consedit et castra munire coepit. Quod postquam Caesari nuntiatum est, milite ab opere deducto, castris praesidio Asprenate pro consule cum legionibus duabus relicto ipse cum expedita copia in eum locum citatim contendit, classisque parte ad Thapsum relicta reliquas navis iubet post hostium tergum quam maxime ad litus appelli signumque observare, quo signo dato subito clamore facto ex improviso hostibus aversis incuterent terrorem, ut perturbati ac perterriti respicere post terga cogerentur. § 81 Quo postquam Caesar pervenit et animadvertit aciem pro vallo Scipionis constitutam elephantis dextro sinistroque cornu collocatis, et nihilo minus partem militum castra non ignaviter munire, ipse acie triplici
Abbreviated transcription (Latin):
tebat. adu̾sariosi nõ uirtute eoꝵ confidere: sed a¬
quaꝵ ⁊ copia fretos despice̾ se intellexit. pridie. nõñ.
aprił. tercia uigilia egressus ab aggar .xui. mił. noc passiu¬
te progressus ad thapsum ubi Uergilius cũ grãdi p̃¬
sidio p̾erat castra ponit. oppidũq eo die circũ muni¬
re cepit. locaq idonea opportunaq cõplura p̃sidiis oc¬
cupare. hostes ne intrare ad se de loca int̾iora caꝑe
possent. Scipio interi cognitis cesaris cõsiliis
ad necessitate adductis dimicandi: ne ꝑ sũmu de¬
decus fidissimos sius rebus thapsianos & uergilium
amuter&. confesti cesarem ꝑ suꝑiora loca cõse cutꝰ
nũł. pas uiii. ab thapso binis castris consedit. Erat
stagnũ salinaꝵ inter quod & mare angustie q̃da
nõ ampluis. .. &.d. pas: int̾erant. quas scipio
intrare et thapsitanis auxiliu ferre conabatur. Qđ
Scipio interim exdusus ab incepto itinẽ supra

Expanded text:
tebat, adversarios non virtute eorum confidere sed atebat, adversarios non virtute eorum confidere sed aquarum inopia fretos despicere se intellexit, II Non. Apr. tertia vigilia egressus ab Aggar XVI milia nocte progressus ad Thapsum, ubi Vergilius cum grandi praesidio praeerat, castra ponit oppidumque eo die circummunire coepit locaque idonea opportunaque complura praesidiis occupare, hostes ne intrare ad se ac loca interiora capere possent. Scipio interim cognitis Caesaris consiliis ad necessitatem adductus dimicandi, ne per summum dedecus fidissimos suis rebus Thapsitanos et Vergilium amitteret, confestim Caesarem per superiora loca consecutus milia passuum VIII a Thapso binis castris consedit. § 80 Erat stagnum salinarum, inter quod et mare angustiae quaedam non amplius mille et D passus intererant; quas Scipio intrare et Thapsitanis auxilium ferre conabatur. QuoScipio interim exclusus ab incepto, itinere supra