comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Marcum aristiũ tribunum militum iter adlegionera
facientem fide data exoppido cauillono educũt. Ien
cogunt facere eos qui negotiandi causa ibi constiterã
hos continuo itinere a dorti omnibus impedimenu
exuut repugnantes ndie nocteq obdsident multio
utrinq interfectis maiorem armatorũ multitudins̃
concitant. In t̾im nuntio allato omnes milites tor
potestate cȩsaris ten eri concurrunt ad aristium nish
pubeo factum consilio demonstrant: questionem deb¬
sed contaminati facinore: et capti compendio exdue:¬
ptis bonis ꝙ eas res ad multos ꝑtinebat timore pene ex¬
territi consilia clam debello inire incipiunt ciuitatesqu
liquas legationibus solicitant. Que tam et sicȩsar intl¬
ligebat tñꝙ mitissime potest legatos applłat. nihil seꝑꝑ¬
in scĩam leuitatemꝙ uulgi grauius deciuitate iudica¬
re neq desua in eduos beniuolentiam diminue̾. Ipẽ
maiorem gallie motum expectans ne ab omnibus ciu¬

Expanded text:
Marcum Aristium, tribunum militum, iter ad legionem Marcum Aristium, tribunum militum, iter ad legionem facientem fide data ex oppido Cabillono educunt: idem facere cogunt eos, qui negotiandi causa ibi constiterant. Hos continuo in itinere adorti omnibus impedimentis exuunt; repugnantes diem noctemque obsident; multis utrimque interfectis maiorem multitudinem armatorum concitant. Interim nuntio allato omnes eorum milites in potestate Caesaris teneri, concurrunt ad Aristium, nihil publico factum consilio demonstrant; quaestionem de bsed contaminati facinore et capti compendio ex direptis bonis, quod ea res ad multos pertinebat, timore poenae exterriti consilia clam de bello inire incipiunt civitatesque reliquas legationibus sollicitant. Quae tametsi Caesar intellegebat, tamen quam mitissime potest legatos appellat: nihil seiam levitatemque vulgi gravius de civitate iudicare neque de sua in Aeduos benevolentia deminuere. Ipse maiorem Galliae motum exspectans, ne ab omnibus civ
Abbreviated transcription (Latin):
tores periculo fuerit exponunt summis copiis eastra
oppugnata demonstrant. cum crebro integri fessis succe¬
permanendum. Nulti tudine sagittarum atꝙ omnis
generis cȩlorum multos uuleratos. adħ sustinenda
magnio usui fuisset tormenta: Fabium discessum cor
lietis duabus portis obstrũe ceteras pluteos q uele adda
et se imposterum diem similemq casum apparare sudu
bus cognitis cȩsar summo studio militum ante orton
solis in castra peruenit. Dum hec ad gergouia ꝯetum
ediu primis nuntiis alitauico acceptis nullum sibian
gnoscendum spatium relinquunt. inpellit alios duo¬
ritia. alios iracundia et temeritas q̃ maxime ula
minum generi ẽ ĩnata ut leuem auditionen heu
pro te compta bona ciuium romano ꝑ diripiut cedi
facunt in seruitutem abstrahunt. Aduiuat rem pa¬
clinatam conuctolitauus plebemq ad furorem impdis
ut facinore ad misso ad sanitatem reuerti pudedo

Expanded text:
anto res in periculo fuerit, exponunt. Summis copiis castra anto res in periculo fuerit, exponunt. Summis copiis castra oppugnata demonstrant, cum crebro integri defessis succepermanendum; multitudine sagittarum atque omnis generis telorum multos vulneratos; ad haec sustinenda magno usui fuisse tormenta. Fabium discessu eorum duabus relictis portis obstruere ceteras pluteosque vallo addere et se in posterum diem similemque casum apparare. His rebus cognitis Caesar summo studio militum ante ortum solis in castra pervenit. Dum haec ad Gergoviam geruntur, Aedui primis nuntiis ab Litavicco acceptis nullum sibi ad cognoscendum spatium relinquunt. Impellit alios avaritia, alios iracundia et temeritas, quae maxime illi hominum generi est innata, ut levem auditionem habeant pro re comperta. Bona civium Romanorum diripiunt, caedes faciunt, in servitutem abstrahunt. Adiuvat rem proclinatam Convictolitavis plebemque ad furorem impellit, ut facinore admisso ad sanitatem reverti pudeat.
Abbreviated transcription (Latin):
fem alitauici cum cõprehendendi iussisset paulo
ante reperit adhostes fugiise. Adortatus milites ne
necc̃io tempore iteneris labore ꝑmoueantꝰ cupidissis
om̃nib ꝓgressus inillis pedum xxu. agmen heduoꝵ
conspicatus ĩ misso equitatu iter eoe marat᷑ atꝙ im¬
pendit int̾dicitq omnib ne quenꝙͣ interficĩat. Epo¬
redorigem et uiridomarum quos illi int̾fectos existi-¬
mabant int̾ equites uersari suosꝙ appellare iubet.
Nis cognitis et litauici fraude ꝑspecta hedui manum ten-¬
dere deditionem significare et proiectis aemis moetẽ
deprecari incipuint luctauicus cum suis clientibus
quib more galloꝵ nephas ẽ etiam in extrema fortũa
deserere patronos gergouiam profugit. Cȩsar nunti-¬
is adciuitatem heduoꝵ missis qui suo beneficio cõ¬
seruatos docerent quos iure belli interficere potuisset tei¬
busq horis noctis exercitui adquietem datis castra adger¬
gouiã mouit. Medio fer̃ itinere equites a fabio missi ꝙͣ¬

Expanded text:
es Litavicci cum comprehendi iussisset, paulo ante reperit ad hostes fugisse. Adhortatus milites, ne necessario tempore itineris labore permoveantur, cupidissimis omnibus progressus milia passuum XXV agmen Aeduorum conspicatus immisso equitatu iter eorum moratur atque impedit interdicitque omnibus ne quemquam interficiant. Eporedorigem et Viridomarum, quos illi interfectos existimabant, inter equites versari suosque appellare iubet. His cognitis et Litavicci fraude perspecta Aedui manus tendere, deditionem significare et proiectis armis mortem deprecari incipiunt. Litaviccus cum suis clientibus, quibus more Gallorum nefas est etiam in extrema fortuna deserere patronos, Gergoviam profugit. Caesar nuntiis ad civitatem Aeduorum missis, qui suo beneficio conservatos docerent quos iure belli interficere potuisset, tribusque horis noctis exercitui ad quietem datis castra ad Gergoviam movit. Medio fere itinere equites a Fabio missi, qu
Abbreviated transcription (Latin):
daudere mue complexe cȩperunt. Centuriones in
oppido cum exsignificane galloꝵ no aliquid abhis
miri consilii intellexissent. gladiis districtis portae
accuparũt suosq in columes receperũt. Cȩsar excastris
equitatum educi iubet p̃lium equestre cõmittit̃ labo¬
rantibiam suis germanos equites creciter.ccce. sub¬¬
mittit quos a binitio secum habere instituerat. eoe
impetu galli substinuere non potueeunt atꝙ infugã
coniecto multis amissis iam adignẽ recerũt quibpͦro¬

Expanded text:
claudere, murum complere coeperunt. Centuriones in claudere, murum complere coeperunt. Centuriones in oppido, cum ex significatione Gallorum novi aliquid ab eis iniri consili intellexissent, gladiis destrictis portas occupaverunt suosque omnes incolumes receperunt. Caesar ex castris equitatum educi iubet, proelium equestre committit: laborantibus iam suis Germanos equites circiter CCCC summittit, quos ab initio habere secum instituerat. Eorum impetum Galli sustinere non potuerunt atque in fugam coniecti multis amissis se ad agmen receperunt. Quibus pro
Abbreviated transcription (Latin):
censis intromittit atq oppido potitur ꝑ paucis ex hosti¬
um nũo desideratis quin cuncti caperentur ꝙ pontis atq
itine& angustiȩ multitudinis fugam intercluserant.
oppidum diripit atq incendit. prędam militib donat.
Exercitum legerim teaducitatq inbiturigum fines ꝑueit
Uercingentorix ubi decȩsaris aduentu cognouit oppugna¬
re destitit atq obuiam cȩ̨sari proficiscitur. Ille oppidũ
dum ueissent oratum ut sibi ignoret suȩq uitȩ consulei
ut celeritate reliquas res confice̾t quaꝵꝵ pleraꝙ exat
consecutus arma conferi equos procluci obsides claxi
ubet ꝑtemiam obsidum tracta cum aliqua admini¬
straentur centurionibus et paucis militib intromissis
qui arma uĩmentaq conꝗrent equitatus hostium ꝓ-¬
cul uisus ẽ qui agmen uercingentorib ante cesserat
queꝙ simulatꝙ oppidari conspexerant atq in spem
auxilii uenixent clamore sublato aema capẽ portas

Expanded text:
censis intromittit atque oppido potitur, perpaucis ex hosticensis intromittit atque oppido potitur, perpaucis ex hostium numero desideratis quin cuncti caperentur, quod pontis atque itinerum angustiae multitudinis fugam intercluserant. Oppidum diripit atque incendit, praedam militibus donat, exercitum Ligerem traducit atque in Biturigum fines pervenit. Vercingetorix, ubi de Caesaris adventu cognovit, oppugnatione destitit atque obviam Caesari proficiscitur. Ille oppidum eum venissent oratum ut sibi ignosceret suaeque vitae consuleret, ut celeritate reliquas res conficeret, qua pleraque erat consecutus, arma conferri, equos produci, obsides dari iubet. Parte iam obsidum tradita, cum reliqua administrarentur, centurionibus et paucis militibus intromissis, qui arma iumentaque conquirerent, equitatus hostium procul visus est, qui agmen Vercingetorigis antecesserat. Quem simul atque oppidani conspexerunt atque in spem auxili venerunt, clamore sublato arma capere, portas
Abbreviated transcription (Latin):
post se hostem relinquẽt quo expeditore refrumẽtara
uterer oppugnare ĩstituit ideoꝙ biduo circumuallaut
Texto die missis exoppido legatis deditione arma cofenu
uimenta produci sexcentum obsides dari iubet. Ea qui
conficeret .C. trȩbonium legatum xelinquit ip̃e ut qͥ
pͥmum iter face̾t genabum carnutum ꝓficiscit᷑ qntũ
pͥmum allato nuntio deoppugnatione uallonodimi
cum longius eam rem sedusturum extimaret p̃sidiũ.
gentib tuendi causa ꝙ eo mittͣent comꝑabant. Nicbidu
ꝑuenit castris ante oppidum poĩtis diei tempore excli
sint militib imꝑat. et qđ oppidum genabum pong fiu¬
minis ligeris continebat uentus ne poctu exoppido ꝓ.¬
fugent duas legiones ĩ armis excubare iubet. G enoben.¬
ses paulo ante mediam noctem silentio ex oppido egressi
flumen transire cȩperunt. Quare ꝑ exploratores nun.¬
tiata cȩsar legiones quas expeditas eẽ uisserat portis ĩ¬

Expanded text:
post se hostem relinqueret, quo expeditiore re frumentaria post se hostem relinqueret, quo expeditiore re frumentaria uteretur, oppugnare instituit idque biduo circumvallavit; tertio die missis ex oppido legatis de deditione arma conferri, iumenta produci, sescentos obsides dari iubet. Ea qui conficeret, C. Trebonium legatum relinquit. Ipse, ut quam primum iter faceret, Cenabum Carnutum proficiscitur; qui tum primum allato nuntio de oppugnatione Vellaunoduni, cum longius eam rem ductum iri existimarent, praesidium Cenabi tuendi causa, quod eo mitterent, comparabant. Huc biduo pervenit. Castris ante oppidum positis diei tempore exclussint militibus imperat et, quod oppidum Cenabum pons fluminis Ligeris contingebat, veritus ne noctu ex oppido profugerent, duas legiones in armis excubare iubet. Cenabenses paulo ante mediam noctem silentio ex oppido egressi flumen transire coeperunt. Qua re per exploratores nuntiata Caesar legiones quas expeditas esse iusserat portis in
Abbreviated transcription (Latin):
bituriges ex̾citus reducit atq ince ꝓfectus geego¬
biam boioe oppicłu ꝙ ibi heluetio prȩlio uictos Eȩ¬
sar collocauerat hediusꝙ attribuerat oppugnare in¬
stituit. Magnam hȩc res cesari difficultate̾m ad cõ¬
silium capiendũ afferebat se reliquam ꝑtem hiemis
Uno in loco legiones continet ne stipendiariis heduor
expugnatis cuncta gallia deficeret ꝙ nullũ amicis
in eo presidum uideret᷑ positum eẽ si maturius e
hibenis educeret. ne abre frumẽtaria duris sub¬
uentionib laboxaret. Prestare uisum ẽ tñ om̃s diftiqd¬
tates perpeti ꝙͣ tanta contumelia accepta oiũim luon
uoluntates alienare. Itaq cohortatus heduos desupo
tentur infide maneant atq hostium ĩ petum magno
ãio substineant duab agedinei legionib atq impru¬
mẽtis totius exercitus relictis adboios ꝓficiscitur: Ait
die cum adoppidũ senonum uella nodunũ ueĩsset neo

Expanded text:
Bituriges exercitum reducit atque inde profectus GorgoBituriges exercitum reducit atque inde profectus Gorgobinam, Boiorum oppidum, quos ibi Helvetico proelio victos Caesar collocaverat Aeduisque attribuerat, oppugnare instituit. Magnam haec res Caesari difficultatem ad consilium capiendum adferebat, si reliquam partem hiemis uno loco legiones contineret, ne stipendiariis Aeduorum expugnatis cuncta Gallia deficeret, quod nullum amicis in eo praesidium videretur positum esse; si maturius ex hibernis educeret, ne ab re frumentaria duris subvectionibus laboraret. Praestare visum est tamen omnis difficultates perpeti, quam tanta contumelia accepta omnium suorum voluntates alienare. Itaque cohortatus Aeduos de supptenturque ut in fide maneant atque hostium impetum magno animo sustineant. Duabus Agedinci legionibus atque impedimentis totius exercitus relictis ad Boios proficiscitur. Altero die cum ad oppidum Senonum Vellaunodunum venisset, ne quem
Abbreviated transcription (Latin):
S obsecrant ut sius fortimis consulat neue ablos¬
tib dixipiant᷑ p̃sertim cura uideant om̃e adse bel-¬
lum translatum quoe illȩ precib ꝑmotus castra
exbiturigib mouet ꝑ aruenos u̾sus. At cesar bidu
q: cogendi abexercitu discedit. Bxutum adulescen¬
tem his copiis p̃ficit daturx huc monet ut ĩ õmes
partes equites ꝙ̃ latissime ꝑuagent datue se ope¬
ram ne longius triduo ab castus absit his cõstitutis
reb suis ĩo̾pinantib ꝙ maxĩs põt iinerib uicit¬
nã pueĩt ibi nactus ẽ recentẽ eꝗtatum quẽ młtis
añ dieb eo prȩmisat neq diũno n noctũno titi¬
nere ĩ termisso ꝑfines heduoꝵ ĩ lingonas cõtendit.
biduȩ legionẽs hiem abãt ut si quid ẽt desua salute
abhedus temeret᷑ consilii celeritate ꝑcuexẽt eo cũ
pueĩsset ad reliquas legiones mittit priusq oms
sumũ locum cogit ꝗͣ eius aduentus aruẽnis nun¬
uare posset. hacre cognita uercingentorix xursus ĩ

Expanded text:
 obsecrant, ut suis fortunis consulat, neve ab hostibus diripiantur, praesertim cum videat omne ad se bellum translatum. Quorum ille precibus permotus castra ex Biturigibus movet in Arvernos versus. At Caesar biduulementi equitatusque cogendi ab exercitu discedit; Brutum adulescentem his copiis praeficit; hunc monet, ut in omnes partes equites quam latissime pervagentur: daturum se operam, ne longius triduo ab castris absit. His constitutis rebus suis inopinantibus quam maximis potest itineribus Viennam pervenit. Ibi nactus recentem eeo praemiserat, neque diurno neque nocturno itinere intermisso per fines Aeduorum in Lingones contendit, ubi duae legiones hiemabant, ut, si quid etiam de sua salute ab Aeduis iniretur consili, celeritate praecurreret. Eo cum pervenisset, ad reliquas legiones mittit priusque omnes in unum locum cogit quam de eius adventu Arvernis nuntiari posset. Hac re cognita Vercingetorix rursus in
Abbreviated transcription (Latin):
sed gnͣe dispaĩ ꝙ̃ cȩsar adiuitiaco sibi traditũ exhu¬
nili loco adsũmam dignitatem ꝑduxerat et inequi¬
tum nuo collocauerat. Nominatim abeo euocatihis
erat inter se deprincipatu contẽtio  nulla magratuũ
cotroueesia alter proconuitolitano alter prototo sum¬
mis opib pugnauerãt. Ex his operedoris cognito la¬
ta uĩci consilio media fere nocte xem ad cȩsarem destos
Orat ne paciatur ciuitatem parius adulescentiũ consi¬
I abamicina ppłi ro. deficere quid futue⁊ prouictat
ise rot hominũ milia cum hostib cõuinxerunt qͦ¬
uim salutem neꝙ ꝓpinqui negligere neꝙ euutas:
lui momẽto extimare possit magna effectus sollici¬
iudine hoe nuntio cȩsar ꝙ semper heduoe ciuitati
preripue indulserat nulla interposita lubitatione
liones expeditas quatuor equitatum omnẽ ex castͥs
duet nͨ fuit spatumi tali tempore ad conteahẽda
astra ꝙres posita inceleritate uidebatur. Fabiumle

Expanded text:
sed genere dispari, quem Caesar ab Diviciaco sibi traditum ex hused genere dispari, quem Caesar ab Diviciaco sibi traditum ex humili loco ad summam dignitatem perduxerat, in equitum numero convenerant nominatim ab eo evocati. His erat inter se de principatu contentio, et in illa magistratuum controversia alter pro Convictolitavi, alter pro Coto summis opibus pugnaverant. Ex eis Eporedorix cognito Litavicci consilio media fere nocte rem ad Caesarem defert; orat ne patiatur civitatem pravis adulescentium consiliis ab amicitia populi Romani deficere; quod futurum provideat, si se tot hominum milia cum hostibus coniunxerint, quorum salutem neque propinqui neglegere, neque civitas levi momento aestimare posset. Magna adfectus sollicitudine hoc nuntio Caesar, quod semper Aeduorum civitati praecipue indulserat, nulla interposita dubitatione legiones expeditas quattuor equitatumque omnem ex castris educit; nec fuit spatium tali tempore ad contrahenda castra, quod res posita in celeritate
Abbreviated transcription (Latin):
multitudinẽ militum occultasse atq ex mediacede
fugisse. Condamant hedui. & litauium obsecrant ur
sib consulat. Quasi uõ inquit ille consilii sit resaen
necesse sit nobis gergouiam contendẽ et cum aru¬
nis nos conuingere. Andubitamus ꝗn nefario fac¬
nore ad misso romani iam ad nos inteeficiendo conciu¬
xant. Proinde siquid ĩ nobis cũ est ꝑsequamũ eorum
qui indignissime interierũt. Atꝙͣ hos lateones min¬
ficiamus ostendit ciues .x. qui eius prȩsidii fiducia
una erant magnum nuͣm frumenti cõmeatusq di¬
ripit ip̃os crudeliter excruciatos interficit nuntios
tota ciuitate heduoꝵ dimitit eodem mendaciodere¬
de equitum et principum ꝑmonet hoetatur ut simili
ratione atq ip̃e fecerit suas ĩ uixias ꝑsequant᷑. Eporedo¬
rix heduus sum̃o loco natus adolescens et summe do¬
mi potentiȩ et una uixidomarus pari etate et gr̃a

Expanded text:
multitudinem militum occultasse atque ex media caede multitudinem militum occultasse atque ex media caede fugisse. Conclamant Aedui et Litaviccum obsecrant ut sibi consulat. "Quasi vero," inquit ille, "consili sit res, ac non necesse sit nobis Gergoviam contendere et cum Arvernis nosmet coniungere. An dubitamus quin nefario facinore admisso Romani iam ad nos interficiendos concurrant? Proinde, si quid in nobis animi est, persequamur eorum mortem qui indignissime interierunt, atque hos latrones interficiamus." Ostendit cives Romanos, qui eius praesidi fiducia una erant: magnum numerum frumenti commeatusque diripit, ipsos crudeliter excruciatos interficit. nuntios tota civitate Aeduorum dimittit, eodem mendacio de caede equitum et principum permovet; hortatur ut simili ratione atque ipse fecerit suas iniurias persequantur. Eporedorix Aeduus, summo loco natus adulescens et summae domi potentiae, et una Viridomarus, pari aetate et gratia,
Abbreviated transcription (Latin):
consilii fore ꝓfiterent᷑ ratio ꝑficiendi querebatur ꝙ ci-¬
uitatem temere ad suscipiendũ bellum adduci posse
nõ sconfidebãt. Placuit ut litauicus decem illis milibus
q̃ cȩsari adbellum mittent᷑ ꝓficisceretur atq ea adducẽ
curaret frateesq eius ad cȩsarem ꝑcurrerent reliqua
qua ratione agi placeat constitiuint. Lictauicus acce¬
to exercitu cum milia passuum circiter triginta abgẽ¬
gouia abesset conuocatis sub militibus lacriman: q̃
proficiscimur inquit milites: Omis nr̃ equitati
omnis ñra nobilitas int̾it. Principes cĩuitatiso
rolorus cauridomarus insiłata proditionis arom¬
nis indita causa intẽfecti sunt. Hȩc abhis cognosu¬
te qui ex ip̃a cede fugerunt. Nam ego fratribato
omnib meis ꝓpinquis interfectis dolore ꝓhibeoi
q̃ gesta sunt ꝓnuntiare Producunt᷑ hi quos ille eb¬
cuerat qui dici uelletatq eadem q̃ litauicus ꝓnunt¬
uerat multitudini exponũt multos equites heduoꝵ

Expanded text:
io perficiendi quaerebatur, quod civitatem temere ad suscipiendum bellum adduci posse non confidebant. Placuit ut Litaviccus decem illis milibus, quae Caesari ad bellum mitterentur, praeficeretur atque ea ducenda curaret, fratresque eius ad Caesarem praecurrerent. Reliqua qua ratione agi placeat constituunt. Litaviccus accepto exercitu, cum milia passuum circiter XXX ab Gergovia abesset, convocatis subito militibus lacrimans, "Quo proficiscimur," inquit, "milites? Omnis noster equitatus, omnis nobilitas interiit; principes civitatis, Eporedorix et Viridomarus, insimulati proditionis ab Romanis indicta causa interfecti sunt. Haec ab ipsis cognoscite, qui ex ipsa caede fugerunt: nam ego fratribus atque omnibus meis propinquis interfectis dolore prohibeor, quae gesta sunt, pronuntiare." Producuntur hi quos ille edocuerat quae dici vellet, atque eadem, quae Litaviccus pronuntiaverat, multitudini exponunt: multos equites Aeduoru
Abbreviated transcription (Latin):
tm̃ discursa niue sex in altitudinẽ pedum atq uis
patefactis sum̃o militum sudore ad fines aruer¬
noe ꝓuenit quib oppressis ĩ opinantib ꝙ se li
ceueda ut muro munitos existimabãt ac ne singu.¬
s quid unꝙͣ homĩ eo temꝑore anĩ semite pat̾u¬
rant equitib imperat ut ꝙͣ latissime possintua

Expanded text:
tamen discussa nive sex in altitudinem pedum atque ita viis tamen discussa nive sex in altitudinem pedum atque ita viis patefactis summo militum sudore ad fines Arvernorum pervenit. Quibus oppressis inopinantibus, quod se Cevenna ut muro munitos existimabant, ac ne singulari quidem umquam homini eo tempore anni semitae patuerant, equitibus imperat, ut quam latissime possint
Abbreviated transcription (Latin):
seret se absente initinere p̃lio dimicaturas ĩtell¬
gebat. sei ip̃e ad excitum contendet neis quiden
eo tempore ꝗ quieti uidẽntur suam salutem resi
comitti iudebat. Int̾im lucerus cadurcus ine
terios missus eam ciuitatẽ aruernis conciliat ꝓ¬
gressus in nuiciobriges et gabalos abutrisq obside
extimauit ut narbonam proficisceret᷑ eo cum ut¬
nisset timẽtes confremat prȩsidia in retinis proũ¬
cialib uolcis aretomicis tosolatib crecũq narboni
quȩ loca shostib erant finitima cõstituit ꝑtemo¬
piaꝵ exprouincia suplemẽtum qđ exitalia adui¬
xerat inhelbios qui fines aruernoꝵ cõtingunt
conuenire iubet his rebus comparatis remisso
iam lucterio et remoto ꝙ intrare intra p̃sidia
periculosum putabat in eluios proficiscit᷑ et si
ceuẽna qui arue̾nos abheluiis duu̾dit diuersis¬
simo tempore anĩ altissima nuie iter impediebat

Expanded text:
seret, se absente in itinere proelio dimicaturas intellseret, se absente in itinere proelio dimicaturas intellegebat; si ipse ad exercitum contenderet, ne eis quidem eo tempore qui quieti viderentur suam salutem recte committi videbat. Interim Lucterius Cadurcus in Rutenos missus eam civitatem Arvernis conciliat. Progressus in Nitiobriges et Gabalos ab utrisque obsides existimavit, ut Narbonem proficisceretur. Eo cum venisset, timentes confirmat, praesidia in Rutenis provincialibus, Volcis Arecomicis, Tolosatibus circumque Narbonem, quae loca hostibus erant finitima, constituit; partem copiarum ex provincia supplementumque, quod ex Italia adduxerat, in Helvios, qui fines Arvernorum contingunt, convenire iubet. His rebus comparatis, represso iam Lucterio et remoto, quod intrare intra praesidia periculosum putabat, in Helvios proficiscitur. Etsi mons Cevenna, qui Arvernos ab Helviis discludit, durissimo tempore anni altissima nive iter impediebat,
Abbreviated transcription (Latin):
exant infide legatos mittũt subsidiũm rogatum quo
facilius hostuim substinẽ possint. Hedui deconsiliole¬
gatoꝵ quos cȩsar ad exercitum relinquerat copias e¬
ꝗͥtatus peditatusq subsidio biturigib mittũt ꝗ cum
ad flumen legerim uenissent qđ bituriges abheduis
diuidit paucos dies ibi moxatĩ neq flumen transire
ausi domũ reuertunt᷑ legatisq nostris renuntiant
sebitureigũt ꝑfidiam ueritos reuertisse quib idã¬
silii fuisse cognouerĩt ut si flumen transisse unao
parte ip̃i altera aruernise crecũsisteret. Id eade
usa quam legati pronuntiauerit an ꝑfidia feceut¬
ꝓ nihil nobis constat nõ udetur procerto ẽẽ ppon¬
dum. Snturiges eoꝵ discessu statim cũ aruexus
rem ĩstatum ꝑuenisse intelligeret ĩ transalpanu
gallia profectus ẽ. Eocum uenisset magna tuti¬
cultate afsiciebatur qua ratione ad exercitum pa¬
uenree posset. Nam illegiones ĩ prouinciam aice¬

Expanded text:
erant in fide, legatos mittunt subsidium rogatum, quo erant in fide, legatos mittunt subsidium rogatum, quo facilius hostium copias sustinere possint. Aedui de consilio legatorum, quos Caesar ad exercitum reliquerat, copias equitatus peditatusque subsidio Biturigibus mittunt. Qui cum ad flumen Ligerim venissent, quod Bituriges ab Aeduis dividit, paucos dies ibi morati neque flumen transire ausi domum revertuntur legatisque nostris renuntiant se Biturigum perfidiam veritos revertisse, quibus id consili fuisse cognoverint, ut, si flumen transissent, una ex parte ipsi, altera Arverni se circumsisterent. Id eane de causa, quam legatis pronuntiarunt, an perfidia addu nihil nobis constat, non videtur pro certo esse proponendum. Bituriges eorum discessu statim cum Arvernisrem in statum pervenisse intellegeret, in Transalpinam Galliam profectus est. Eo cum venisset, magna difficultate adficiebatur, qua ratione ad exercitum pervenire posset. Nam si legiones in provinciam arces
Abbreviated transcription (Latin):
uersus legationes obtestat᷑ ut infide manẽat. celeriter
sibi senones parisio pictones cadurcos tulones tuleurcos
lemonices andos reliquosq om̃s ꝗ occeanum actin¬
ꝯunt adungũt oũrm consensu aderam defextur im¬
perium qua oblata potestate omĩb his ciuitatib obsi-¬
des imperat centum nu̾m militum celexiter adse ad¬
duci uissit. armor ꝙͣtum queq ciuitas domi qđq añ
tempus efficerat cõstituit. Inprimis equitatui studet
sume diligentiȩ suma imperii seueritatem addit ma-¬
gnitudine supplicii dubitantes cogit nam maiore cõ-¬
misso delecto igne atq omnib tormentis necat le-¬
uiore decausa auxib desectis aut singulis effossis ocu¬
lis domũ remittit ut sint om̃ib decumẽto et magͥ¬
tudine pene ꝑterreant alios. His suppliciis celeriter
coasto exercitũ lucerium cadurcum sum̃e audacie
ficiscitur. eiuis aduentubituriges adheduos quorum

Expanded text:
versus legationes; obtestatur ut in fide maneant. Celeriter versus legationes; obtestatur ut in fide maneant. Celeriter sibi Senones, Parisios, Pictones, Cadurcos, Turonos, Aulercos, Lemovices, Andos reliquosque omnes qui Oceanum attingunt adiungit: omnium consensu ad eum defertur imperium. Qua oblata potestate omnibus his civitatibus obsides imperat, certum numerum militum ad se celeriter adduci iubet, armorum quantum quaeque civitas domi quodque ante tempus efficiat constituit; in primis equitatui studet. Summae diligentiae summam imperi severitatem addit; magnitudine supplici dubitantes cogit. nam maiore commisso delicto igni atque omnibus tormentis necat, leviore de causa auribus desectis aut singulis effossis oculis domum remittit, ut sint reliquis documento et magnitudine poenae perterreant alios. His suppliciis celeriter coacto exercitu Lucterium Cadurcum, summae homineficiscitur. Eius adventu Bituriges ad Aeduos, quorum
Abbreviated transcription (Latin):
deinceps exscipiunt et proximis tradunt ut tum acci¬
dit. namq genabi oriente sole gesta sunt ante pͥmam
confectam uigiliam ĩ finib aruernoꝵ audita sũt qd̃
spatium ẽ misium passuũ circiter. Clx. Simili ratio
ne uercingentorix celtilli filius aruẽnus sũme po¬
tẽtiȩ adulescẽs cuius pater pͥncipatus galliȩ totius ob¬
tinuerat & obeam causam qđ regnu m appetebatacui¬
tate fuerat ĩterfestus conuocatis suis dientib facile eos¬
incendit. Cognito eiusconsilio ad arma concurunt pro¬
tentandai fortunã non extimabãt. Expellitue exop¬
pido uercingentorix nõ dextitit tñ atq ĩagris hẽt de¬
lestum egentium ac perditoꝵ ac coasta manu quoscũ¬
ꝙ adit exciuitate adsuam sentẽtiam ꝑducit. Hortat᷑
ut comunis libertatis causa arma capiant. magnisꝙ co¬
asis copis aduersarios suos aquib erat paulo ante eiestꝰ
expellit deciuitate. Rex asuis appellatur dimittit qͥqͣ

Expanded text:
deinceps excipiunt et proximis tradunt, ut tum accideinceps excipiunt et proximis tradunt, ut tum accidit. Nam quae Cenabi oriente sole gesta essent, ante primam confectam vigiliam in finibus Arvernorum audita sunt, quod spatium est milium passuum circiter centum LX. Simili ratione ibi Vercingetorix, Celtilli filius, Arvernus, summae potentiae adulescens, cuius pater principatum Galliae totius obtinuerat et ob eam causam, quod regnum appetebat, ab civitate erat interfectus, convocatis suis clientibus facile incendit. Cognito eius consilio ad arma concurritur. Prortunam non existimabant; expellitur ex oppido Gergovia; non destitit tamen atque in agris habet dilectum egentium ac perditorum. Hac coacta manu, quoscumque adit ex civitate ad suam sententiam perducit; hortatur ut communis libertatis causa arma capiant, magnisque coactis copiis adversarios suos a quibus paulo ante erat eiectus expellit ex civitate. Rex ab suis appellatur. Dimittit quoque
Abbreviated transcription (Latin):
bẽnis egxedi neq imperato r sine prȩsidio adlegions
ꝑuenire posset. Postremo ĩ acie prestare interfici qu
uete̾m belli gloriam libertatemꝙ: quam amaioabu
acceperant recuperare his rebus agitatis ꝓfitentui
carnutes se nullu ꝑiculum comutus salutis causate¬
neres efferatur ut uire uirando ac fide sanciatun
petũt collatis militarib signis qd more eoe grauislã
cerimonia continet ne facto initio belli areliquisde¬
serant. Tunc collaudatis canutib dato ure iurando
abomnib qui aderant tempore euis rei consutudro
aconsilio disceditur ubi ea dies ueĩt carnutes contiro¬
et cõdudo ducib desperatis om̃ib genabum signo dat
rei frum ẽtariȩ uissu cęsaris pre erat inteeficiũt bona¬
q eorum diripiũt. Cȩleriter ad om̃es galliȩ ciuitates
fama ꝑfertur. Nam ubiq maior et ulustrior incidit
res clamores ꝑ agros regionesq significant. Flanc ali

Expanded text:
bernis egredi, neque imperator sine praesidio ad legiones bernis egredi, neque imperator sine praesidio ad legiones pervenire possit; postremo in acie praestare interfici quam non veterem belli gloriam libertatemque quam a maioribus acceperint recuperare. His rebus agitatis profitentur Carnutes se nullum periculum communis salutis causa rene res efferatur, ut iureiurando ac fide sanciatur, petunt, collatis militaribus signis, quo more eorum gravissima caerimonia continetur, ne facto initio belli ab reliquis deserantur. Tum collaudatis Carnutibus, dato iureiurando ab omnibus qui aderant, tempore eius rei constituto ab concilio disceditur. Vbi ea dies venit, Carnutes Cotetodumno ducibus, desperatis hominibus, Cenabum signo dato rei frumentariae iussu Caesaris praeerat, interficiunt bonaque eorum diripiunt. Celeriter ad omnes Galliae civitates fama perfertur. Nam ubicumque maior atque illustrior incidit res, clamore per agros regionesque significant; hunc alii
Abbreviated transcription (Latin):
U ARTA gallia ecęsar ut cõstituerat¬
initaliam ad cõuenctus agendos profici¬
scitur. ⁊ bi cognoscit dedodii cȩde senatꝰ¬
q consulto certior fcũs Ut omnes iunio¬
res italiȩ cõuirarent delectum tota pro¬
uncia hr̃e instituit. Hȩc res ĩgalliam teansalpinam
cȩleriter proficiscitur. addũt ipsi et adfingũt rio¬
rib galli qd res postere uidebatux retinẽ urbano motu
adcȩsarem neq ĩ tantis dissensionib ad exexcitum ue-¬
nire posse ac impulsi occasione qui iam ante se pͥp. ro
imꝑio subiectos doluȩxũt liberius atq audacius debel¬
lo consilia inire ĩcipiunt indicti int̾ se principes gal¬
kȩ consiliis siluestrib ac remotis locis queruntur. Be
acconis morte posse humc cãũm adipos accidẽ dens̃¬
fteant. Misereantur omnẽ galliȩ foetunam. omnibu
riculo galliam ĩ libertatem uindicent. in pͥmis ration
esse hñdam dñt priusꝙ̃ eorum clandestma conslo
efferantur ut cȩsar ab exercitu intexludatur idẽesa

Expanded text:
uieta Gallia Caesar, ut constitueratin Italiam ad conventus agendos proficiscitur. Ibi cognoscit de Clodii caede de senatusque consulto certior factus, ut omnes iuniores Italiae coniurarent, delectum tota provincia habere instituit. Eae res in Galliam Transalpinam celeriter perferuntur. Addunt ipsi et adfingunt rumoribus Galli, quod res poscere videbatur, retineri urbano motu Caesarem neque in tantis dissensionibus ad exercitum venire posse. Hac impulsi occasione, qui iam ante se populi Romani imperio subiectos dolerent liberius atque audacius de bello consilia inire incipiunt. Indictis inter se principes Galliae conciliis silvestribus ac remotis locis queruntur de Acconis morte; posse hunc casum ad ipsos recidere demonstrant: miserantur communem Galliae fortunam: omnibus riculo Galliam in libertatem vindicent. In primis rationem esse habendam dicunt, priusquam eorum clandestina consilia efferantur, ut Caesar ab exercitu intercludatur. Id esse
Abbreviated transcription (Latin):
ut nõ mõ uisum abse ambiorigem ĩ figuga tircum¬
spicẽt captumꝙ sed plane et̃ abiisse e compesiu
contende̾nt ut spe consequendi illata atq infinito
sabore suscepto ꝗ sũmam acȩsare grãm inituxos pu.¬
rarent. Pene nam studio uinceret᷑ semꝑq paulum
asuma felicitate defuisse uideret᷑. Atꝗ ille latebris
peit᷑ nõ maiore eꝗtum p̃sidio ꝗͣ quatuor quib solis
uitam suam cõmittere audebat. Tali mõ uastis re¬
ligionib excitum cȩsarduar cohortium dando duro¬
coͦrtuꝵ thenoꝵ reducit consilioq ĩ eum locũ galliȩ¬
nõ indicto decõiuratione senonum et carminum q̃¬
si profugerunt quib cũ aqua ꝗ igni interdiscisset
auas legiones adtreueroe fines duas et in legionibus
Ut reliquas insenonũ finib addit̾ et inhibẽnis colloc auit
fumentoq exercitu prouiso ut instituerat mitaliam
adconuẽctus agendos profectus ẽ¬

Expanded text:
ut modo visum ab se Ambiorigem in fuga circumspicerent captivi nec plane etiam abisse ex conspectu contenderent, ut spe consequendi illata atque infinito labore suscepto, qui se summam ab Caesare gratiam inituros putarent, paene naturam studio vincerent, semperque paulum ad summam felicitatem defuisse videretur, atque ille latebris peteret non maiore equitum praesidio quam quattuor, quibus solis vitam suam committere audebat. Tali modo vastatis regionibus exercitum Caesar duarum cohortium damno Durocortorum Remorum reducit concilioque in eum locum Galliae indicto de coniuratione Senonum et Carnutum queriti profugerunt. Quibus cum aqua atque igni interdixisset, duas legiones ad fines Treverorum, duas in Lingonibus, sex reliquas in Senonum finibus Agedinci in hibernis collocavit frumentoque exercitui proviso, ut instituerat, in Italiam ad conventus agendos profectus e
Abbreviated transcription (Latin):
etatem cum iuba inerant eumq ãmis militib pecua
uiuerat. Th sdeitanos ꝑꝑ humilitatẽ ciuitatis certua
nũo frumenti mulctat. His rebus gestis idib um utice
classem conscendit et post diem truim calari m inset¬
diniam peruenit. ibi succita nosq x uasidium eiioi¬
qr classem receꝑant copiisq uuerant sextertii gus
muldeat et pro decimis octauas pondẽ iuber bonaq pa¬
ueoea uiendit et ante diem .iiii. kałꝗnes. naues con¬
scendit et acalari secũdum t̾ram prouectus duo detu¬
gesimo die eo ꝗ tempestatibus inportib cohbebatu ret
urbem romanam uenit:¬

Expanded text:
cietatem cum Iuba inierant eumque armis, militibus, pecunia cietatem cum Iuba inierant eumque armis, militibus, pecunia iuverant. Thysdritanos propter humilitatem civitatis certo numero frumenti multat. § 98 His rebus gestis Idibus Iun. Uticae classem conscendit et post diem tertium Caralis in Sardiniam pervenit. Ibi Sulcitanos, quod Nasidium eiusque classem receperant copiisque iuverant, HS C multat et pro decumis octavas pendere iubet bonaque paucorum vendit et ante diem IIII Kal. Quint. navis conscendit et a Caralibus secundum terram provectus duodetricesimo die, ideo quod tempestatibus in portibus cohibebatur, ad urbem Romam venit
Abbreviated transcription (Latin):
Sitis adid tempus erat aqua pauciora ab ampliorib
circum ueta nauigia deprimunt᷑. Ibiq scipio cum
quos paulo ante nominaui int̾iit. Cȩsar int̾im ⁊ ame
auctione regia facta bonisq eorum uenditisꝙ ciues
romani contra. Po. Ro arma tulerant primisq
⁊amensib qui de rege excludendo consilium cȩpe¬
rant tributis uetigalibusq regiis ixrogatis exregno¬
ꝙ prouincia facta atq ib crispo Salustĩo ꝓconsust̃¬
cum imperio relicto ip̃e zama egressus uticam sere¬
cepit ibi bonis uenditis eorum qui sub iuba petreioq
ta multe non imposuit. Ciuitates bonaq eorum qs
orni ĩ uea rapinisq defendit letitã nos quoꝵ supe¬
tiorib anĩs bona uibe diri puerat et ad senatum que¬
sti per legatos atq arbituis a senatu datis sa recepa¬
rant.xxx centenis milibus ponderib ⁊̃ anos singlos
mulctat. ideo ꝙ initio ꝑ dissensionem pͥncipum da¬

Expanded text:
Sitti id temporis erat. A qua pauciora ab amplioribus Sitti id temporis erat. A qua pauciora ab amplioribus circumventa navigia deprimuntur, ibique Scipio cum illis quos paulo ante nominavi interiit. § 97 Caesar interim Zamae auctione regia facta bonisque eorum venditis qui cives Romani contra populum Romanum arma tulerant praemiisque Zamensibus, qui de rege excludendo consilium ceperant, tributis vectigalibusque regiis locatis ex regnoque provincia facta atque ibi C. Sallustio pro consucum imperio relicto ipse Zama egressus Uticam se recepit. Ibi bonis venditis eorum qui sub Iuba Petreioque  multae nomine imponit; civitates bonaque eorum ab omni iniuria rapinisque defendit. Leptitanos, quorum superioribus annis bona Iuba diripuerat, et ad senatum questi per legatos atque arbitris a senatu datis sua receperant, XXX centenis milibus pondo olei in annos singulos multat, ideo quod initio per dissensionem principum so
Abbreviated transcription (Latin):
traicere pectus neq posset precibus a seruo suo impe¬
trauit ut se interficeret idq obtinuit ꝙ. Sitius item¬
inter pulso ex excitu saburrȩ prefecti iuibe ⁊p̃oq in¬
e fecto cum iter cum paueis ꝑ mauritanĩa ad cȩsarem
faceret forte incidit ĩ faustum affraniumq qui ea
manum hẽbat qua uticam diripuerant. Tteeq in
hispaniam ĩtendebant et exant nuo circiter mille
dispositis eos prima luce adhortos p̃ter pauoos eꝗtes
qui exprimo agmine fugerant reliquos aut mter:¬
fecit aut ĩ deditionem accepit affranium et faustũ
cum coniuge et liberis uiuos capit. Pauers postbeb
dissentione in exercitu orta faustus et affeanius in¬
teeficuntur. Pompeio cum fausti liberis cesar in¬
columitatem suaq omnia concessit. Scipio int̾im eũ
Dama sippo et torquato et pletorio eustiano naubus
longis dũꝙ multum ractati cum hispaniam peterent
adhipponem regium deferuntur. Ubi classis .P.

Expanded text:
traicere pectus nec posset, precibus a servo suo impetraicere pectus nec posset, precibus a servo suo impetravit ut se interficeret idque obtinuit. § 95 P. Sittius interim pulso exercitu Saburrae, praefecti Iubae, ipsoque interfecto cum iter cum paucis per Mauretaniam ad Caesarem faceret, forte incidit in Faustum Afraniumque, qui eam manum habebant qua Uticam diripuerant iterque in Hispaniam intendebant et erant numero circiter mille. dispositis cum prima luce adortus praeter paucos equites, qui ex primo agmine fugerant, reliquos aut interfecit aut in deditionem accepit, Afranium et Faustum cum coniuge et liberis vivos capit. Paucis post diebus dissensione in exercitu orta Faustus et Afranius interficiuntur; Pompeiae cum Fausti liberis Caesar incolumitatem suaque omnia concessit. § 96 Scipio interim cum Damasippo et Torquato et Plaetorio Rustiano navibus longis diu multumque iactati, cum Hispaniam peterent, ad Hipponem regium deferuntur, ubi classis P.
Abbreviated transcription (Latin):
gnum fugtere contendit quem getuli sui comites ⁊̃
itinere predȩ cupidi concidunt᷑ seq ĩ quascũꝙ potu.¬
ere partes conferunt. cum int̾im Uregilius postꝙ t
ra mariꝙ clausus se nihil proficere intellexit suosꝗ
interfectos aut fugatos M Catonem utice sibi ipsi
manum attulisse regem uasum a suisꝙ desertum
abomnib asꝑnari. Saburam eiusq copias aditio
eẽ delatas u̾ticȩ cȩsarem sine morde receptum de
tanto exercitu reliquas ẽẽ nullas quȩ sibi suis ꝙ liberis¬
prodesset a caninio ꝓconsuli qui eum obsidebat fide
excepta seq et sua omnia et oppidum ꝓ con. tradit.
Rex itum de omnib ciuitatibus exclusus desperata
salute cumiam cenatus eẽt cum petreio ut cum uĩ¬
tute interfecti eẽ uidẽntur. feero int̾ se depugnat
atq firmior imbectilliorem iube petreium fero facile
consumpsit. Deinde ip̃e ubi cum conaretũ gladio

Expanded text:
gnum fugere contendit. Quem Gaetuli, sui comites, in gnum fugere contendit. Quem Gaetuli, sui comites, in itinere praedae cupidi concidunt seque in quascumque potuere partis conferunt. C. interim Vergilius, postquam terra marique clausus se nihil proficere intellexit suosque interfectos aut fugatos, M. Catonem Uticae sibi ipsum manus attulisse, regem vagum ab suisque desertum ab omnibus aspernari. Saburram eiusque copias ab Sittio esse deletas, Uticae Caesarem sine mora receptum, de tanto exercitu reliquias esse nullas, ipse sibi suisque liberis a Caninio pro consule, qui eum obsidebat, fide accepta seque et sua omnia et oppidum proconsuli tradit. § 94 Rex interim ab omnibus civitatibus exclusus, desperata salute, cum iam cenatus esset cum Petreio, ut per virtutem interfecti esse viderentur, ferro inter se depugnant atque firmiorem imbecilliorem Iuba Petreium facile ferro consumpsit. Deinde ipse sibi cum conaretur gladio
Abbreviated transcription (Latin):
bus ad cȩsarem uticam mittunt petuntq ab eo uti
ante ꝙ rex manum colligeret se seq oppugnaretͥ
auxilium mittẽt se tantum paratos eẽ sibi quo¬
aduita suppetẽt oppidum seq ei reseruare legatos
collaudatos cȩsar iubet domum ante cedere de
suũ aduẽtum ꝓnuntiare. ł pẽ postero utica egres¬
sus cum ȩquitatu in regnum ire contendit iter
itinexe ex regiis copiis duces complures adcesarẽ
ueniunt orantq ut sibi ignoscat quibus supplicib
uenia data zamam ꝑueniunt. Rumore insim
ꝑlato de eius lenitate dementiaq ꝓpemodum om̃o
regni equites ⁊amam ꝑ ueniunt ad cȩsarem ab eo¬
q sunt mȩtu periculoq liberati. Dum hec utrobiq
furat considius qui thiscee eum familia suagla¬
diatoria manu getulisꝙ pre exat cognita cede suo¬
rum domitiiq et legionum aduento ꝑterritus de¬
sperata salute oppidum deserit sȩpe clam cum pa.¬
ucis barbaris pecunia honuste subduxit atq inxe¬

Expanded text:
bus ad Caesarem Uticam mittunt petuntque ab eo uti bus ad Caesarem Uticam mittunt petuntque ab eo uti antequam rex manum colligeret seseque oppugnaret sibi auxilium mitteret: se tamen paratos esse, sibi quoad vita suppeteret, oppidum seque ei reservare. Legatos collaudatos Caesar domum iubet antecedere ac suum adventum praenuntiare. Ipse postero die Utica egressus cum equitatu in regnum ire contendit. Interim in itinere ex regiis copiis duces complures ad Caesarem veniunt orantque ut sibi ignoscat. Quibus supplicibus venia data Zamam pervenit. Rumore interim perlato de eius lenitate clementiaque propemodum omnes regni equites Zamam perveniunt ad Caesarem ab eoque sunt metu periculoque liberati. § 93 Dum haec utrobique geruntur, Considius, qui Thysdrae cum familia sua, gladiatoria manu Gaetulisque praeerat, cognita caede suorum Domitique et legionum adventu perterritus desperata salute oppidum deserit seque clam cum paucis barbaris pecunia onustus subducit atque in re
Abbreviated transcription (Latin):
saris uictoria audito ob eas causas oppido qđ bello cõ
maximam ĩ medio foro pilam construxerat ut
si forte bello ẽȩt suꝑatus onmibus rebus eo cohacer-¬
uatis. Deinde ĩ euubus crctis int̾fectis eodemꝙ ꝓ
prietatis igne subiesto tum demum se up̃e insuper
gaza regia cremaret᷑. Postꝙ iiba ante portas diu
multum pͥmos minis pro imperio egisset cum ⁊a¬
mensib deinde cum se parum ꝓficere intellexis¬
set precibus orare ut se ad suos d eos penates ꝙ¬
ãmitteret ubi eos ꝑstare insnia animaduertit nͣ
minis nec precibus suis moueri quo magis sere¬
ciꝑent tertio petit ab eis ut sibi coniuiges liberosq
redderent ut secum eos transportaret. ꝑostꝙͣ sibi
nihil omnĩno oppidanos responsi xeddere animad¬
uertit nulla re abhis impetrata ab ⁊ama discedit
atq aduillam suam cum .M. ł etreio paucisq eo¬
tibus se confert. Temenses int̾im legatos dehio re¬

Expanded text:
saris victoria audito ob has causas oppido prohibuerunt,saris victoria audito ob has causas oppido prohibuerunt,maximam in medio foro pyram construxerat ut, si forte bello foret superatus, omnibus rebus eo coacervatis, dein civibus cunctis interfectis eodemque proiectis igne subiecto tum demum se ipse insuper gaza regia cremaretur. Postquam Iuba ante portas diu multumque primo minis pro imperio egisset cum Zamensibus, dein cum se parum proficere intellexisset precibus orasset uti se ad suos deos penates admitterent, ubi eos perstare in sententia animadvertit nec minis nec precibus suis moveri quo magis se reciperent, tertio petit ab eis ut sibi coniuges liberosque redderent ut secum eos asportaret. Postquam sibi nihil omnino oppidanos responsi reddere animadvertit, nulla re ab his impetrata ab Zama discedit atque ad villam suam se cum M. Petreio paucisque equitibus confert. § 92 Zamenses interim legatos de his re
Abbreviated transcription (Latin):
etde eorum sceleribus largiore hĩta oratione ad extre¬
mum et sine metu prodreent edicit se eis dum taxat y¬
uitam concessuꝵ bona quid eorum uendituꝵ ita tũ¬
ut qui eorum bona sua redemisset se bonoe uenditio¬
nem indictuꝵ et pecumȩ multe nomiẽ xelaturum
ut in columi ĩ columitatẽ retinere posset quib metu
exangiub deuitaq ex suo merito desperantib subito
oblata salute libentes cupideq conditionẽ acceperunt
ecdem die demum natos predicantes leti grãs agunt
cȩsari. Rex intim iuba ut exprelio fugerat una cum
petreio inter diu ĩ uillis letitando tandem nocturnis iti-¬
neribus confectis in regnum ꝑuenit. Atq cadoppidum
⁊amã ubi ip̃e domicilium conuges liberosꝙ hẽbat quo
excuncto regno omnẽ pecuniã carissimas ꝙ res compor-¬
tauerat ꝙq intoto bello operib maximis mimierat
accedit quem oppidani ante rumore exoptata dece¬

Expanded text:
et de eorum sceleribus longiore habita oratione ad extreet de eorum sceleribus longiore habita oratione ad extremum ut sine metu prodirent edicit: se eis dumtaxat vitam concessurum; bona quidem eorum se venditurum, ita tamen, qui eorum ipse sua bona redemisset, se bonorum venditionem inducturum et pecuniam multae nomine relaturum, ut incolumitatem retinere posset. Quibus metu exsanguibus de vitaque ex suo promerito desperantibus subito oblata salute libentes cupidique condicionem acceperunt eo demum die natos praedicantes laeti gratias agunt Caesari. § 91 Rex interim Iuba, ut ex proelio fugerat, una cum Petreio interdiu in villis latitando tandem nocturnis itineribus confectis in regnum pervenit atque ad oppidum Zamam, ubi ipse domicilium, coniuges liberos habebat, quo ex cuncto regno omnem pecuniam carissimasque res comportaverat quodque inito bello operibus maximis muniverat, accedit. Quem antea oppidani rumore exoptato de Cae
Abbreviated transcription (Latin):
tum ꝑuenit quo cum sine mora introhisset armis feu¬
mento pecuniaq considerata . O. ligaxio .C. considii
filio qui cum eo ibi fuerat uitam concessit. Deinde
eodem die adrumento egressus humello regulo cum
legione ibi relicto. Uticam ire contendit cuuis initinẽ
fit obuius .L.cęsar et subito se adienua proiecit uitã¬
q sibi neq quicꝙͣ ampluis deprecatur. Cui cȩsar facile
pro natura sua et instituto concessit. item. Cetine ce
teio petreio.L. Cȩlle patri et filio M. eppio .M. acqui¬
nio catonis filio cłamasippiq liberis ex sua consuetu¬
dine tribuit circitẽ noctem luminib accensis uticam per¬
uenit atq extea oppidum ea nocte mansit. Postero die
mane oppidum inteoiit contioneq ad uocata uticen ses
in eolas cohortatus gr̃as pro eorum erga se studio egit Ci¬
ues aũt .r. negociatores et eos qui inter . ccc. peciũas con¬
tulerant. Uarroni et scipioni multis uerbis accusatos

Expanded text:
tum pervenit. Quo cum sine mora introisset, armis, frutum pervenit. Quo cum sine mora introisset, armis, frumento pecuniaque considerata Q. Ligario, C. Considio filio, qui tum ibi fuerant, vitam concessit. Deinde eodem die Hadrumeto egressus Livineio Regulo cum legione ibi relicto Uticam ire contendit. Cui in itinere fit obvius L. Caesar et subito se ad genua proiecit vitamque sibi neque amplius quicquam deprecatur. Cui Caesar facile et pro natura sua et pro instituto concessit, item Caecinae, C. Ateio, P. Atrio, L. Cellae patri et filio, M. Eppio, M. Aquino, Catonis filio Damasippique liberis ex sua consuetudine tribuit circiterque luminibus accensis Uticam pervenit atque extra oppidum ea nocte mansit. § 90 Postero die mane in oppidum introiit contioneque advocata Uticensis incolas cohortatus gratias pro eorum erga se studio egit, civis autem Romanos negotiatores et eos qui inter CCC pecunias contulerant Varo et Scipioni multis verbis accusat