comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
statim aldonẽ & grasonẽ insua fide
deadẽ basilica suscipiens. eisdẽ culpã
in arte gr̃amatica felix p̃truus flauia¬
ni p̃ceptoris mei. quẽ intantũ rex dilȩx̃.
ut eibaculũ ar gento auroq: decoratũ.
inter reliqua suae largitatis munera
condonaret: UIIII.
Ser idẽ qͦq tempus iohannes ep̃s bergo¬
matis aeccłae uir mirescĩtatis extitie:
Quicũ regẽ climinẽ ptũ inconuiuis dum
ser mocinarentur offendiss&. rexei
hospiciũ reuertenti equũ ferocẽ &
indomitũ qui in menso fremitu suꝑse
sedentes terrȩ allidere solebat. p̃pa¬
rarifecit. Cui cũ ep̃s suꝑsediss&. ita
mansu& us extitit. ut eũ blando in cessu
usq ad domũ ꝓpriã deportar&: Quod
rex audiens. & ep̃m ex eodie honorede¬
bito coluit: & ei ipsũ equũ quẽ suisessi¬
onidedicauerat. donolar git̾ est:
ac tempestate noctustella iuxta
uergilias. cęlosereno int̃ dñi natalẽ
& theuphaniã apparuit. om̃i modo obũ¬

Expanded text:
statim Aldonem et Grausonem in sua fide statim Aldonem et Grausonem in sua fide de eadem basilica suscipiens, eisdem culpam in arte gramatica Felix, patruus Flaviani praeceptoris mei; quem in tantum rex dilexit, ut ei baculum argento auroque decoratum inter reliqua suae largitatis munera condonaret. 8. Per idem quoque tempus Iohannes episcopus Bergomatis ecclesiae vir mirae sanctitatis extitit. Qui cum regem Cunincpertum in convivio dum sermocinarentur offendisset, rex ei hospitium revertenti equum ferocem et indomitum, qui inmenso fremitu super se sedentes terrae allidere solebat, praeparari fecit. Cui cum episcopus supersedisset, ita mansuetus extitit, ut eum blando incessu usque ad domum propriam deportaret. Quod rex audiens, et episcopum ex eo die honore debito coluit, et ei ipsum equum, quem suae sessioni dedicaverat, dono largitus est. 9. Hac tempestate noctu stella iuxta vergilias caelo sereno inter Domini natalem et theophaniam apparuit, omnimodo obum
Abbreviated transcription (Latin):
Tunc cunincꝑt stratorẽ suũ arguere
cȩpit. ut quid sui consiliũ ꝓdere debu¬
isset. Cuisuus strator. ita respondit:
Dominer ex tuscis quia post quã consiliati
sumus ego atuo consilionon exiui: Et quo¬
modo hoc alicuidicere potui : Tuncrex
ad aldonẽ & grasonẽ misit. interrogans
eos ut quid in locũ scm̃ confugiũ fecissent:
Quirespondentes dixer̃. Quia nuntia t̾uẽ
nob. qđ nos domnus rex occidereuellet:
Iterato rexmisit ad eos sciscitans quisfuit
ille quieis nuntiauerit. mandanseis. ut
nisi einuntiatorẽ ꝓderent. eigrãm in¬
uenire non possent. Tunc illi sicut factũ
fuerat regimandauer̃ dicentes. claudũ
hominẽ obuiũ sehabuisse. quiunũ pedẽ
truncatũ habebat. & genuten crurelig¬
neo utebatur. & hunc fuisse suunteritus
nuntiũ: Tunc intellex̃ rexmuscã illã cui
pedẽ truncauerat malignũ sp̃m fuisse.
x ipsũ suise cr&i consilia pdidisse: Qui

Expanded text:
Tunc Cunincpert stratorem suum arguere Tunc Cunincpert stratorem suum arguere coepit, ut quid suum consilium prodere debuisset. Cui suus strator ita respondit: "Domine mi rex, tu scis, quia, postquam hoc consiliati sumus, ego a tuo conspectu non exivi; et quomodo hoc alicui dicere potui?". Tunc rex ad Aldonem et Grausonem misit, interrogans eos, ut quid in locum sanctum confugium fecissent. Qui respondentes dixerunt: "Quia nuntiatum est nobis, quod nos dominus rex occidere vellet". Iterato rex misit ad eos, sciscitans, quis fuerit ille qui eis nuntiaverit, mandans eis, ut, nisi ei nuntiatorem proderent, eius gratiam invenire non possint. Tunc illi sicut factum fuerat regi mandaverunt, dicentes, claudum hominem obvium se habuisse, qui unum pedem truncatum habebat et genu tenus crure ligneo utebatur, et hunc fuisse sui interitus nuntium. Tunc intellexit rex, muscam illam cui pedem truncaverat malignum spiritum fuisse et ipsum sui secreti consilia prodidisse. Qui
Abbreviated transcription (Latin):
masesris reliquiis: Mox ut iã dicta ba¬
silica altariũ constitũ ẽ. pestis ipsaquieũ:
posthaec cũstratore suo quil ingua ꝓpria
mar phais dr̃. consiliũ in ir& inciuitate
ticinensi. quomodo aldonẽ & grasonẽ ui¬
ta priuare deber&. repente infenestra
iuxta quã consistebant unademaius¬
culis musca consedit. Quã cunine ꝑt
cultello ut extinguer& ꝑcutere uolens.
eiͥ tantũ pedẽ abscidit: Aldo uõ & graso
dũ ad palatiũ regis consiliũ nescientes
uenirent: cũbasilicȩ scĩ romani martyr̃¬
quȩ ꝓpepalatiũ sita ẽ ꝓpinquassent. re¬
pente eis obuius quidã claudus unope¬
de truncato factus ẽ: qui eisdix̃. qd eos
cunincꝑt si ad eũ ꝑgerent occisurus e&̃:
Quihaec audientes. magnotimore cor¬
repti. post altariũ eidẽbasilicȩ con¬
fugerunt: Moxq cun incꝑtore ginunti¬
atũ ẽ qđ aldo & graso inbasi licãbeati
romanimar tyris confugissent :

Expanded text:
martyris reliquiis, mox in iam dicta bamartyris reliquiis, mox in iam dicta basilica altarium constitutum est, pestis ipsa quievit. post haec cum stratore suo, qui lingua propria 'marpahis' dicitur, consilium iniret in civitate Ticinensi, quomodo Aldonem et Grausonem vita privare deberet: repente in fenestra, iuxta quam consistebant, una de maiusculis musca consedit; quam Cunincpert cultello ut extingueret percutere volens, eius tantum pedem abscidit. Aldo vero et Grauso dum ad palatium regis consilium nescientes venirent, cum basilicae sancti Romani martyrquae prope palatium sita est, propinquassent, repente eis obvius quidam claudus uno pede truncato factus est; qui eis dixit, quod eos Cunincpert, si ad eum pergerent, occisurus esset. Qui haec audientes, magno timore correpti, post altarium eiusdem basilicae confugiere. Moxque Cunincperto regi nuntiatum est, quod Aldo et Grauso in basilica beati Romani martyris confugissent.
Abbreviated transcription (Latin):
secuta grauissima pestis ẽ trib mensib
hoc ẽ. iulio. augusto. & septẽbrio. tantaq
fuit multitudo morientiũ. ut etiam
parentes cũ filiis atq fr̃scũ sororibus.
bini ꝑferetra positi. apud urbẽromã
ad sepulchraducerentur. Par&iã modo
hec pestilentia ticinũ depopulata est.
ita ut cunctis ciuib ꝑ iuga montiũ seu
ꝑ diuersaloca fugientib: inforo & ꝑpla¬
teasciuitatis. herbȩ & frutectanasce¬
rent᷑: Tuncq uisibilit̃ multis apparuit.
quiabonꝰ & mał angl̃s noctu ꝑciuitatẽ
quiuidebat᷑ uenabulũ manuferrȩ.
quotiens deuenabulo ostiũ cuiusoͣq
domꝰ ꝑcussiss&. tot de eadẽ domodie
sequenti homines interirent: Tunc
cuidã ꝑreuelationẽ dictũ est. qđ pestis ipsa
prius nonquiescer&. quã inbasilicabeati
petri qu&e auincula dicit᷑. scĩ sebastiani
mastyris altariũ poneretur: Factũq ẽ:
Et delatis aburbe roma beati sebastiani

Expanded text:
secuta gravissima pestis est tribus mensibus, secuta gravissima pestis est tribus mensibus, hoc est Iulio, Augusto et Septembrio; tantaque fuit multitudo morientium, ut etiam parentes cum filiis atque fratres cum sororibus, bini per feretra positi, aput urbem Romain ad sepulchra ducerentur. Pari etiam modo haec pestilentia Ticinum quoque depopulata est, ita ut, cunctis civibus per iuga montium seu per diversa loca fugientibus, in foro et per plateas civitatis herbae et frutecta nascerentur. Tuncque visibiliter multis apparuit, quia bonus et malus angelus noctu per civitatem qui videbatur venabulum manu ferre, quotiens de venabulo hostium cuiuscumque domus percussisset, tot de eadem domo die sequenti homines interirent. Tunc cuidam per revelationem dictum est, quod pestis ipsa prius non quiesceret, quam in basilicas beati Petri quae ad Vincula dicitur sancti Sebastiani martyris altarium poneretur. Factumque est, et delatis ab urbe Roma beati Sebastiani
Abbreviated transcription (Latin):
sub nomine mansu&i mediola nensis
archiep̃i hac de causa satis utilẽ rectȩq
fidei epłam conposuit: quȩ in p̃fata
sinodo non mediocre suffragiũtulit:¬
ẽ dĩ & hominis. sic etiã du&e credant̃
eẽ uoluntatessiue operationes: Uis
audire de eo qđ dĩtatis est: Egoinquit
& pat̃ unũ sumus Uis audire de eo¬
qd huma utatisẽ : Pat̃ maior ineest :
Cerne scđm humanitatẽ. eũ innaui dor¬
mientẽ. cerne ei diuinitatẽ. cũ euange¬
lista ait: Tunc surgens imperauit uen¬
tis & mari & facta ẽ tranquillita s magna:
Haecẽ sexta sinodus uniuersalis constanti¬
nopoli. celebrata & grecosermone con¬
scripta temporib papȩ aga thonis. exe¬
quente acresidente constantino princi¬
pe intrasepta palatu sui. UI.
Nis tẽporib ꝑ indictionẽ octauã luna
eclipsin passa ẽ. solis quoq eclipsis eodẽ
pene tp̃r hora diei quasi decima. quin¬
tononas maias effecta est. moxq sub¬

Expanded text:
scopus, sub nomine Mansueti Mediolanensis scopus, sub nomine Mansueti Mediolanensis archiepiscopi, ea de causa satis utilem rectaeque fidei epistolam composuit, quae in praefata synodo non mediocre suffragiuest Dei et hominis, sic etiam duae credantur esse voluntates sive operationes. Vis audire de eo quod deitatis est? 'Ego', inquit, 'et pater unum sumus'. Vis audire quod humanitatis? 'Pater maior ine est'. Cerne secundum humanitatem eum in navi dormientem; cerne eius divinitatem, cum euangelista ait: 'Tunc surgens imperavit ventis et mari, et facta est tranquillitas magna'. Haec est sexta sinodus universalis Constantinopoli celebrata et Greco sermone conscripta, temporibus papae Agathonis, exsequente ac residente Constantino principe intra septa palatii sui. 5. His temporibus per indictionem octavam luna eclypsin passa est. Solis quoque eclypsis eodem pene tempore, hora diei quasi decima, quinto Nonas Maias effecta est. Moxque sub
Abbreviated transcription (Latin):
regem ꝑuenit: Ansfrit uõ non conten
nũ eiꝰ inuadere uoluit. sed conp̃hensus
inuerona ad regẽ ductus euulsisocuł.
in exiliũ retrusus est: Eoro iulanorũ
aut̃ ducatũ. post haec ado fraterrodo¬
aldi. lociseruatoris nomine perannũ
& menses septẽ gubernauit:
Dũ hec initalia geruntur. heresisapud
citarunt geor giuspatriar cha constan¬
tin opolitanus. macharius. purus. paul.
& p&rus Quã obcausã constantinus
augustus. centũ quin quaginta epõs
congregarifecit. In terquos etiã fuerant
legati scaẽ romanȩ aecclae missi aba¬
gathone papa. lo hannes diaconus.
& iohannespor tunensis ep̃s. quiom̃s
eandem heresẽ dãnauerunt: Eadẽ
hora tantae aranearũ telȩ in medio
populi ceciderunt. ut om̃s mirarent᷑.
acꝑ hoc significatũ ẽ. qđ sordes here¬
ticȩ prauitatis depulse sunt: Et geor¬
gius quidẽ patriarcha correptus ese.
ceteri uõ insua defensione ꝑseueran¬
tes. Anathe matis sunt ultione ꝑculsi

Expanded text:
regem pervenit. Ansfrit vero non contentregem pervenit. Ansfrit vero non contentnum eius invadere voluit. Sed conprehensus in Verona, ad regem deductus, evulsis oculis, in exilium trusus est. Foroiulano autem ducatui post haec Ado, frater Rodoaldi, lociservatoris nomine per annum et menses septem gubernavit. 4. Dum haec in Italia geruntur, hcitarunt Georgius patriarcha Constantinopolitanus, Macarius, Pyrrhus, Paulus et Petrus. Quam ob causam Constantinus Augustus centum quinquaginta episcopos congregari fecit: inter quos etiam fuerunt legati sanctae Romanae Ecclesiae, missi ab Agathone papa, Joannes Diaconus, et Joannes Portuensis episcopus, qui omnes eamdem haeresim damnaverunt. Ea hora tantae aranearum telae in medio populi ceciderunt, ut omnes mirarentur, ac per hoc significatum est quod sordes haereticae pravitatis depulsae sunt. Et Georgius quidem patriarcha correptus est, caeteri vero in sua defensione perseverantes anathematis sunt ultione perculsi.
Abbreviated transcription (Latin):
cum in castro casini ubibeatissimibe¬
nedicti sacrũ corpusre quiescebat¬
ab aliquantis iam elapsis annis uasta
solitudo exister&: uenientes decel¬
manicorũ uel aurelianensiũ regione
franci: dum apud uenerabile corpus
per noctare sinulassent: eiusdem¬
ta sunt: Sed certũ est nobis. os illud uene¬
rabile & om̃inectare suauius & oculos
semꝑ cxlestia contuentes. cetera quoq
menbra quãuis defluxaremansisse :
Solum & eñi singulariter dominicum
corpus non uidit corruptionẽ: Ceterũ
omniũ scoꝵ corpora: In& ternã postea
lam reparanda. corruptioni sub iecta
sunt. his exceptis quae obdiuina miracula
sinelabe seruantur:
Ut uõ rodo ald quẽ apud foro iuli. p̃misi¬
mus ducatũ tenuisse. cũ ab eadẽ ciuita¬
te ab e&. ansfrit decastroreunia. du¬
catũ ciꝰ absq regis nutuꝑuasit: Quocõ¬
ꝑtorodo ald. in istriam fugit ac deinde
nauigio ꝑrauennã ticinũ ad cuninc ꝑtũ

Expanded text:
cum in castro Cassino, ubi beatissimi Becum in castro Cassino, ubi beatissimi Benedicti sacrum corpus requiescebat, aliquantis jam elapsis annis, vasta solitudo existeret, venientes de Cenomannicorum vel Aurelianensium regione Franci, dum apud venerabile corpus pernoctare sta sunt. Sed certum est, nobis os illud venerabile et omni nectare suavius et oculos semper caelestia contuentes, cetera quoque membra quamvis defluxa remansisse. Solum etenim singulariter dominicum corpus non vidit corruptionem; ceterum omnium sanctorum corpora in aeternam postea gloriam reparanda corruptioni subiecta sunt, his exceptis, quae ob divina miracula sine labe servantur. 3. At vero Rodoald, quem aput Foroiuli praemisimus ducatum tenuisse, cum ab eadem civitate abesset, Ansfrit de castro Reunia ducatum eius absque regis nutu pervasit. Quo comperto Rodoald in Histriam fugiit ac deinde navigio per Ravennam Ticinum ad Cunincpertum
Abbreviated transcription (Latin):
Apud francorum quoq gentem pippi¬
no uita exempto. eiusfilius Rarolus
de quo p̃miseramus. lic& ꝑ multa bel¬
la &certamina demanuraginfridi
principatum sustulit : Nam cũ incus¬
todia tenetur. diuinonutu ereptus
aufugit. At primũ contraraginfridũ
cũ paucis bis terq certameniniit.
nouissiteq eum apud uinciacũ mag¬
no certamine superauit Cuitamen
unã hoc ẽ. ande cauensem ciuitatem
adhabitandũ concessit. cunctam uõ
francorũ gentem. ipse gubernandam
suscepit:
Eo tempore liut prandusrex donati¬
onẽ patrimonii alpium cottiarũ ro¬
manȩ aecclesiae confirmauit. Nec
multũ post. Ii demregnator. guntrudã
filiam neut ꝑtiba ioarium ducis apud
quẽ exularat. inmatrim onium duxit.
dequa unã solũ modo filiam genuit:
Ierhaec tẽpora¬
faro aldus spole tanorũ ductor. classẽ
suregis liut prandi. isdẽ romanis reddi¬
ta est. Contra hunc faro aldũ ducem
filius suus trasemundus in surrexit.:

Expanded text:
Aput Francorum quoque gentem PipiAput Francorum quoque gentem Pipino vita exempto, eius filius Carolus, de quo praemiseramus, licet per multa bella et certamina, de manu Raginfridi principatum sustulit. Nam cum in custodia teneretur, divino nutu ereptus aufugit, ac primum contra Raginfridum cum paucis bis terque certamen iniit novissimeque eum aput Vinciacum magno certamine superavit. Cui tamen unam, hoc est Andegavensem, civitatem ad habitandum concessit; cunctamque vero Francorum gentem ipse gubernandam suscepit. Eo tempore Liutprand rex donationem patrimonii Alpium Cottiarum Romanae ecclesiae confirmavit. Nec multum post idem regnator Guntrut, filiam Teutperti Baioariorum ducis, aput quem exularat, in matrimonium duxit; de qua unam solummodo filiam genuit. 44. Per haec temporaFaroaldus Spolitanorum ductor Classem csu regis Liutprandi eisdem Romanis reddita est. Contra hunc Faroaldum ducem filius suus Transamundus insurrexit,
Abbreviated transcription (Latin):
tit. solus for titer & uiriliter fecit:
scũ de equo eiectus e&̃ & eũ unus e
sclauis subito inuadens eius manus
fune conligass&. ipse manibus lieatis
lancȩam ab eiusdẽ selaui dextera
ex trahens. eum cũ ipsa ꝑcussit. & li¬
gatus ꝑ aspera seloca deiciens. euasit:
aec ideo delmaxine in hac posuimus
historia. nequid alicui percontentio¬
nis malum contingat: XXXII.
Aor tuo itaq: ferdulfoduce hoc modo.
in eius loco ordinatus ẽ coruolus. qui
paucotẽpore ducatũ tenens. dũ regẽ
offendiss&. euulsis oculis dedecorose
e inceps uõ pẽ moducatũ ꝓmeruit.
qui fuit homo ingeniosus & ut ilis patria:
Hic patre genitus billone. quibellono fu¬
erat Sed ppt̃ seditionẽ quã illuc fece¬
rat. inforo iuli post ueniens ibi pacifice¬
uixit: hicpẽ mohabuit coniugẽ ratꝑ¬
gam nomine. quȩ cũ ess& facierustica¬
na. sȩpe maritũ de p̃cabatur. ut se di¬
missa aliam uxorẽ ducer&. quã tanti

Expanded text:
tit, solus fortiter et viriliter fecit. tit, solus fortiter et viriliter fecit. Is cum de equo eiectus esset, et eum unus e Sclavis subito invadens eius manus fune conligasset, ipse manibus ligatis lanceam ab eiusdem Sclavi dextera extrahens, eum cum ipsa percussit, et ligatus per aspera se loca deiciens evasit. Haec ideo vel maxime in hac posuimus historia, ne quid aliquid per contentionis malum simile contingat. 25. Mortuo itaque Ferdulfo duce hoc modo, in eius loco ordinatus est Corvolus. Qui pauco tempore ducatum tenens, dum regem offendisset, evulsis oculis dedecorose Deinceps vero Pemmo ducatum promeruit, qui fuit homo ingeniosus et utilis patriae. Hic patre genitus Billone, qui de Belluno fuerat, sed propter seditionem, quam illuc fecerat, in Forumiuli post vixit. Hic Pemmo habuit coniugem Ratpergam nomine; quae cum esset facie rusticana, saepe maritum deprecata, ut se dimissa aliam uxorem duceret, quam tanti
Abbreviated transcription (Latin):
supillũ. qui posterior enob adhossclauos
Accesserit. Ethaec dicens. uerso e quo ꝑ
asperitatẽ mor  undeidens¬
ascensis
sclauorum: Terdulfus uõ obꝓbriũ
ducens si non ipse ꝑ eadẽ difficilialoca
suꝑ sclauos irruer&. eũ ꝑaspera quȩq &
difficilia inuiaq loca secutus est: Quem
suus exercitus turpeducens ducẽ non sub
parauerunt se uiriliter. & magnis lapi¬
dib: ac securibus magis quã armis con¬
tra cospugnantes. pene om̃s de iectos
e quis ꝑemerunt: Sicq uictoriam.
non uirib: sed casu. adepti sunt: Ib i om̃is
nobilitas perut foroiulanorũ. ibfer¬
dulfus dux cecidit. ibi & ille quieum
ꝓuocauerat extinctus est. tantiq ibi
uiri fortes ꝑ contentionis malũ & in¬
prudentiae debellatisunt. quanti pos¬
sent punã concordiã & salubre con¬
silium. multamilia sternere ȩ muloꝵ:
bitamen unus elan gobardis nomine
municis qui pater post petriforo¬
iulanorũ & ursice tenensis ducisexti¬

Expanded text:
super illum, qui posterior e nobis ad hos Sclavos super illum, qui posterior e nobis ad hos Sclavos accesserit". Et haec dicens, verso equo, per asperitatem montis, unde gravascensusSclavorum. Ferdulfus vero opprobrium ducens, si non ipse per eadem difficilia loca super Sclavos inruerit, eum per aspera quaeque et difficilia inviaque loca secutus est. Quem suus exercitus, turpe ducens ducem non sequparaverunt se viriliter, et magis lapidibus ac securibus quam armis contra eos pugnantes, pene omnes deiectos equis perimerunt. Sicque victoriam non viribus, sed casu adepti sunt. Ibi omnis nobilitas periit Foroiulanorum; ibi Ferdulfus dux cecidit; ibi et ille qui eum provocaverat extinctus est. Tantique ibi viri fortes per contentionis malum et inprovidentiam debellati sunt, quanti possent per unam concordiam et salubre consilium multa milia sternere aemulorum. Ibi tamen unus e Langobardis nomine Munichis, qui pater post Petri Foroiulani et Ursi Cenetensis ducum exti
Abbreviated transcription (Latin):
t uõ rotharit daxbergamũ XXII¬
ciuitatẽ uarediens rcgnũ arripuit:
contraque rexariꝑt cũ magno exercitu
ꝓficiscens. expugnata primũ & capta lau¬
de bergamũ obsedit. eãq cũ arietib & di¬
uersis bellimachinis. sine aliqua difficul¬
tate expugnans mox coepit: Conp̃hensũ¬
q rotharit pseudoregẽ. eidẽ caput bar¬
bãq radens. taurinũ in exiliũ retrusit:
quiq ibidẽ post aliquot dies pemptus est.
Liut ꝑtũ uõ quẽ ceperat parimodo inbalneo
uita priuauit:

Expanded text:
o Rotharit dux, Bergamum civitatem suam rediens, regnum arripuit. Contra quem rex Aripertus cum magno exercitu proficiscens, expugnata primum et capta Laude, Bergamum obsedit, eamque cum arietibus et diversis belli machinis, sine aliqua difficultate, oppugnans, mox cepit, comprehensumque Rotharit pseudo-regem, ejus caput barbamque radens, Taurinis in exsilium retrusit, quique ibidem post aliquot dies peremptus est. Liutbertum vero, quem ceperat, pari modo in balneo vita privavit.
Abbreviated transcription (Latin):
annis xxuii. Constantissane tẽporib
theodorꝰ archi ep̃s & adrianꝰ abbas uir
ȩque doctissinus auitaliano papa missi
inbrittaniam. plurimas aeccłas angloꝵ
doctrinȩ ecclesiasticȩ fruge foecundar̃:
nitere debeat mirabili & discreta
consideratione de scripsit: XXXI¬
nsequenti post tpr̃ mense augustoa par¬
te orientis stella cometis apparuit nimis
fulgentib radiis quȩ post sem& ipsã re¬
uersa disparuit: Nec mora grauispesti¬
lentia ab eadẽ parteorientis secuta
romanũ populũ deuastauit: his dieb:
domnus paparomanȩ ȩccłae locũ qui
para dysus dr̃ anteba silicã beatia płi
pari candidis & magnis marmoribus
mirifice strauit: AXXII
Iac tẽ pestate fracoꝵ regnũ apud gallias
dagob̵ t̾ regebat. cũ quor ex grimo ald
pacis firmissimȩ foeđ inierat : Cuius
grimo aldi uires ꝑtarit &iã apud fran¬
coꝵ patriã constitutus metuens egres¬
sus egallia adbritanniã insulã saxanũq
regem ꝓperare disponit: XXIII.¬

Expanded text:
et septem. Constanti sane temporibus Theodorus archiepiscopus et Adrianus abbas, vir aeque doctissimus, a Vitaliano papa missi in Brittaniam, plurimas ecclesias Anglorum doctrinae ecclesiasticae fruge foecundaruntnitere debeat, mirabili et discreta consideratione descripsit. 31. Insequenti post tempore mense Augusto a parte orientis stella cometis apparuit nimis fulgentibus radiis, quae post semet ipsam reversa disparuit. Nec mora, gravis pestilentia ab eadem parte orientis secuta, Romanum populum devastavit. His diebus Domnus papa Romanae ecclesiae locum qui Paradisus dicitur ante basilicam beati apostoli Petri candidis et magnis marmoribus mirifice stravit. 32. Hac tempestate Francorum regnum apud Gallias Dagobertus regebat, cum quo rex Grimoaldus pacis firmissimae foedus inierat. Cujus Grimoaldi vires Bertaridus etiam apud Francorum patriam constitutus metuens, egressus e Gallia, ad Britanniam insulam Saxonumque regem
Abbreviated transcription (Latin):
so sacrofonte ꝑimera: Sicq eandẽ
urbẽ derecit. ut usq hodie paucissyꝙ
in ea cõmaneant habitatores:
Erat quidẽ grimo aldo c̃traron
non mediocre odiũ. ꝓeo qđ ei quondã ger¬
manos tassonẽ & cacconẽ in sua fide rete¬
opit̃ giũ ciuitatẽ ubi ipsi extintis. fundit᷑
dextrux̃. eoꝵ̃q qui ibi aderant fines fo¬
ro iulanis taruisianisq & cene tensib:
bulgarũ dux alzeco nomine incertũ
qua obcausã. A sua gente digressus.
italiã pacifice introiens cũ om̃i suidu¬
catus exercitu. ad regẽ grimo aldum
uenit ei se seruiturũ atq in eiꝰ patriã
habitaturũ ꝓmittens : Quẽ ille ad ro¬
moaldũ filiũ suũ beneuentũ dirigens.
piens. eisdẽ spaciosa adhabitandũ loca
quȩ usq ad illud tẽpus desertaerant
contribuit. Scilic& sepinũ bouianum.
&i serniã & alias cũ suis territoriis
ciuitates. ipsũq al zeconẽ mutato
dignitatis nomine deduce. gestaldũ

Expanded text:
so sacro fonte perimeret. Sicque eandem so sacro fonte perimeret. Sicque eandem urbem deiecit, ut usque hodie paucissimi in ea commaneant habitatores. 28. Erat quidem Grimualdo contra Romanos non mediocre odium, pro eo quod eius quondam germanos Tasonem et Cacconem in sua fide deceOpitergium civitatem, ubi ipsi extincti sunt, funditus destruxit eorumque qui ibi habitaverant fines Foroiulanis Tarvisianisque et Cenetensibus lgarum dux Alzeco nomine, incertum quam ob causam, a sua gente digressus, Italiam pacifice introiens, cum omni sui ducatus exercitu ad regem Grimuald venit, ei se serviturum atque in eius patria habitaturum promittens. Quem ille ad Romualdum filium Beneventum dirigens, piens, eisdem spatiosa ad habitandum loca, quae usque ad illud tempus deserta erant, contribuit, scilicet Sepinum, Bovianum et Iserniam et alias cum suis territoriis civitates, ipsumque Alzeconem, mutato dignitatis nomine, de duce gastaldium
Abbreviated transcription (Latin):
ost hunc uuectari. landari apud foro¬
uilii ducatũ tenuit: Quo defuncto ei
rodo alt inducatũ successit
Mor tuo igitur ut diximꝰ lupoduce.
grimo alđ rex filiã eĩ nomine theude¬
radã suo filio romo aldo. quibene¬
uentũ regebat in matrimoniũ tra¬
didit. Exqua tresfilios hoc ẽ grimo¬
aldũ gisulfũ. necñ & arichis genuit :¬
A ex quoq grimo ald XXUI
Seom̃ib illis quieũ quandobeneuen¬
tũ ꝓfectus fuerat deseruerunt: suas
in iurias ultus est: XX
Sed & forũ populiromanoꝵ̃ ciuitat̃.
cuiꝰ ciues eidẽ adũsa quȩdã intulerant
beneuentũ ꝓficiscenti. missosq illius
euntes & rede untes abeneuento sepius
leserant: hoc modo deleuit: Huadrage¬
simoꝵ̃ tpr̃. ꝑ alpembar donis tusciã
in gressus. nescientib: omninoromanis.
in ipso sacratissimo sabbato paschali
suꝑ eandẽ ciuitatẽ eahora quabap¬
tismũ fiebat in opinate irruit. tantãq
occisoꝵ stragẽ fecit. ut etiã diacones
ipsos. qui infantulos baptizabant in ip¬

Expanded text:
ost hunc Wechtari Landari aput Foroiuli ducatum tenuit. Quo dRodoald in ducatu successit. 25. Mortuo igitur, ut diximus, Lupo duce, Grimualdus rex filiam eius nomine Theuderadam suo filio Romualdo, qui Beneventum regebat, in matrimonium tradidit. Ex qua inde tres filios, hoc est Grimualdum, Gisulfum necnon et Arichis, genuit. 26. Rex quoque Grimuald de omnibus illis, qui eum, quando Beneventum profectus fuerat, deseruerunt, suas iniurias ultus est. 27. Sed et Forum Populi, Romanorum civitatem, cuius cives eidem adversa quaedam intulerant Beneventum proficiscenti missosque illius euntes et redeuntes a Benevento saepius laeserant, hoc modo delevit. Quadragesimorum tempore per Alpem Bardonis Tusciam ingressus, nescientibus omnino Romanis, in ipso sacratissimo sabbato paschali super eandem civitatem, ea hora qua baptismum fiebat, inopinate inruit, tantamque occisorum stragem fecit, ut etiam diacones ipsos, qui infantulos baptizabant, in ip
Abbreviated transcription (Latin):
einde ordinatus ẽ apud foro iulidux
uuec tari. qui fuit oriundus deuincen¬
tena ciuitate. uirbenignus & populum
suauiter regens: hunccũ audiss& scla¬
uoꝵ gens ticinũ ꝓfectũ eẽ. congregata
ualida multitudine uoluer̃ suꝑforũ¬
iulanoꝵ̃ castrũ irruere. & uenientes
castra metatisunt in loco quibroxas
dr̃ ñ longe aforo iuli. Sed scđm diuinã
ante dispositionẽ contigit ut duxuuec:¬
tari superiori uespere aticinoreuer¬
teret᷑ nescientib sclauis. Cuius comites
cũ ad ꝓpria ut ad sol& fieriremeassent.
ipse hoc nuntiũ desclauis audiens. cũ
paucis uiris hoc ẽ cũ uigintiquinq con¬
ra eos ꝓgressus ẽ. Iuẽ sclaui cũ tam
paucis uenire conspicientes. in riserunt
Sicentes: patriarchã contrase cũleri¬
cis aduentare Quicũ ad pontẽnatisio¬
nis fluminis qui ibidẽ ẽ ubi sclauiresi¬
debant ꝓpinquass&. cassidẽ sibi decapi¬
te auferens uultũ suũ sclauis ostendit:
Eratenĩ caluocapite. Iuẽ dũ sclauiqr

Expanded text:
einde ordinatus est aput Foroiuli dux Wechtari, qui fuit oriundus de Vincentina civitate, vir benignus et populum suaviter regens. Hunc cum audisset Sclavorum gens Ticinum profectum esse, congregata valida multitudine, voluerunt super Foroiulanum castrum inruere; et venientes castrametati sunt idicitur, non longe a Foro-Julii. Secundum divinam autem dispositionem contigit ut dux Wectari superiori vespere a Ticino reverteretur nescientibus Sclavis. Cujus comites cum ad propria ut assolet fieri remeassent, ipse hoc nuntium de Sclavis audiens, cum paucis viris, hoc est cum viginti quinque contra eos progressus est. Quem Sclavi cum tam paucis venire conspicientes, irriserunt dicentes patriarcham contra se cum clericis adventare. Qui cum ad pontem Natisonis fluminis, qui ibidem est ubi Sclavi residebant, propinquasset, cassidem sibi de capite auferens, vultum suum Sclavis ostendit, erat enim calvo capite. Quem dum Sclavi quia
Abbreviated transcription (Latin):
briã In hac ꝓuintia roma quȩ
Septima quoq prouintia campa¬
nia ab urbe roma usq ad siler lu¬
caniae fluuiũ producitur in qua
opulentissime urbes capua nea¬
polim & salernus constitutȩ sun
Quę ideo capania appellata est
ꝓpt uberrimã capue planitiem.
Ceterũ ex maxima parte montuosa
est. Porro octaua lucania que no¬
menꝰ quodã luco accepit. Asilerȩ
fluiuo inchoat cũ bricia qͥ ita are¬
gine quonda sue nomine appella¬
ta est usq ad frertũ siculũ per orĩ
maris txrenni sicit & due superi¬
ores dextrum italie cornutenens
ꝑtingit. In qua pestus &. lainus
cassia nũ & consentia regũ quȩ
sunt positȩ ciuitates. Nona de¬
niq prouincia in appenninis alpibi
nuncupatur Quȩ inde origine
capiunt ubi cotiarũ alpes foain¬
tur: haec appennine alpe: per
media italiã pergentes tusciã ab
emiliaque umbriaq a flaminia
olim totius mundi capud exittit e
constituta Umbria uero istius in

Expanded text:
briam. In hac provincia Roma, que briam. In hac provincia Roma, que Septima quoque provincia Campania ab urbe Roma usque ad Siler, Lucanie fluvium, producitur, in qua opulentissime urbes Capua, Neapolim et Salernus constitute sunt. Que ideo Campania appellata est propter uberrimam Capue planitiem, ceterum ex maxima parte montuosa est. Porro octava Lucania, que nomen a quodam luco accepit, a Silere fluvio inchoat cum Britia, que ita a regine sue quondam nomine appellata est, usque ad fretum Siculum per oram maris Tyrrheni, sicut due superiores, dextrum Italie cornu tenens, pertingit. In qua Pestus et Lainus, Cassianum et Cosentia Regiumque sunt posite civitates. Nona denique provincia in Appenninis Alpibus computatur, que inde originem capiunt, ubi Cottiarum Alpes finiuntur. He Appennine Alpes, per mediam Italiam pergentes, Tusciam ab Emilia, Umbriamque a Flaminia olim totius mundi caput extitit, est constituta. In Umbria vero, quae istius in
Abbreviated transcription (Latin):
on abre eẽ arbitror si xiamcete¬
ras italiae puntias breuit̃ ad tingamus
Secunda ꝓiuntia liguria alegen
In qua medio lanũ est & ticinus
dis id est colligendis leguminibis
e ala mannorũ patriã que uer¬
sus septemtrionem est posita.
due prouinci& id est retia prin
& retia scđ int̾ alpes consistunt
in quibus ꝓpriae reti habttare no¬
cuntur.
uinta uero prountia alpes co¬
tiae dicuntur quę sic a cotio
rege quineronis tepore fuit
appellatȩ sunt haec quoq aligu¬
ria in eorũ uersus usque ad ma¬
re trrrenũ extenditur. Ab oc¬
ciduo uero gallorũ finib copu¬
latur. in hac aquis. ubi aquȩ
calidȩ sunt. dertona & mona¬
steriũ bobiũ. genua quoq & sao¬
na ciuitates habentur. Sexta
ꝓuintia tuscia est. quȩ aturȩ
qđ popls llius suꝑstitiosȩ insa¬
crificiis deorũ suorũ incendere
solebat. sic appelata ẽ hȩc ha¬
bet intra se circium uersus aure¬
liã. ab orientis uero parte uni¬

Expanded text:
Non ab re esse arbitror si etiam ceteNon ab re esse arbitror si etiam ceteras Italie provincias breviter attingamus. Secunda provincia Liguria a legenin qua Mediolanum est et Ticinus,dis, id est colligendis, leguminibusest Alamannorum patriam, que versus septentrionem est posita, II provincie, id est Retia prima et Retia secunda, inter Alpes consistunt, in quibus proprie Reti habitare noscuntur. uinta vero provincia Alpes Cottie dicuntur, que sic a Cottio rege, qui Neronis tempore fuit, appellate sunt. Hec a Liguria in eurum versus usque ad mare Tyrrhenum extenditur, ab occiduo vero Gallorum finibus copulatur. In hac Aquis, ubi aque calide sunt, Dertona et Monasterium Boium, Genua quoque et Saona civitates habentur. Sexta provincia Tuscia est, que a ture, quod populus illius superstitiose in sacrificiis deorum suorum incendere solebat, sic appellata est. Hec habet intra se circium versus Aureliam, ab orientis vero parte Um
Abbreviated transcription (Latin):
delibauimus: hinc adhistoriae
Seriem reuertamur: XIIII.¬
Gitur albom uincenniam ueronamq
& reliquas uenetiae ciuitates. excep¬
tis pataui & monte silicis & mantua
coepit. Uenetia enim non solũ in
paucis insulis quas nunc uenetias di¬
cinus constat. Sed eius terminos¬
apannoniȩ finib: usq ad duam fluuiũ
ꝓtelatos. ꝓbatur annalibus libris
inquib pergamus ciuitas ẽẽ legitur
uenetiarum. Nam & delacubenaco
inhistorus italegimus. Benacus lacus
uenetiarum. De quo mintius fluuius
egreditur. Enetiae enĩ lic& apud
latinos unalit tera addatur. grece
laudabiles dicuntur: Nenetie etiã
histria conectitur. & utreq ꝓuna ꝓ¬
uintia habentur. Histria autem
abhistro flumine cognominatur quȩ
scđ mn romanã historiam amplior
quã nunc ẽ fuisse perhibetir. huius
uenetiae aquileia ciuit: extitit ca¬
put: ꝓqua nunc forii iulii. itadictũ:
quol iulius caesy ne gotiationis forũ
ibi statuerit habendum.

Expanded text:
delibavinius; nunc ad historiae delibavinius; nunc ad historiae seriem revertamur. 14. Igitur Alboin Vincentiam Veronamque et reliquas Venetiae civitates, exceptis Patavium et Montemsilicis et Mantuam, cepit. Venetia enim non solum in paucis insulis, quas nunc Venetias dicimus, constat, sed eius termina Pannonie finibus usque Adduam fluvium protelatur. Probatur hoc annalibus libris in quibus Pergamus civitas esse legitur Venetiarum. Nam et de lacu Benaco in historiis ita legimus: «Benacus lacus Venetiarum, de quo Mincius fluvius egreditur». Eneti enim, licet apud Latinos una littera addatur, grece laudabiles dicuntur. Venetie enim cum Histria connectitur et utreque pro una provincia habentur. Histria autem ab Histro fluvio cognominatur, que, secundum Romanam historiam, amplior quam nunc est fuisse perhibetur. Huius Venetie Aquileia civitas extitit caput, pro qua nunc Forum Iulii, ita dictum quod Iulius Cesar negotiationis forum ibi statuerat, habetur.
Abbreviated transcription (Latin):
rtini uita quattuor in libris
heroico uersu contexuit
Et multa alia maximeque hym¬
nos singularũ festiuitatũ. & pre¬
cipue ad singulos amicos uersi¬
culos nulli poetarũ secundus
suaui & diserto sermone cõpo¬
suit. Ad cuius ego tumulũ cũ
illuc orationis gratia aduentas¬
sem. hoc epitaphi um rogatus
ab eiusdem loci abbate scriben¬
dũ contexui. Ingeni o clarus.
sensu celes. ore suauis Cuius dul¬
ce melos. pagina multa canit:
Fortunatus apex uatũ uenerabilis
actu Ausonia genitus hac tu mu¬
latus humo. Cuius ab ore sacro
scõrũgesta piorũ Uisci¬
mus haec monstrant carpere lu¬
cis iter. Felix quȩ tantis deco¬
rafis ghllia gemmis. Lumine de
quarum nox tibi tetra fugit.
Hos modicos pronisi plebeio
carmine uersus. Ne tuus in
populis sc̃e lateret honor
R edde uicẽ misero ne tudice N¬
spernar ab equo. Eximius me¬
ritis. poscebeate praecor
Haec paucis de tanto uiro ne eius uitã
suiciues funditus ignorarent uersib

Expanded text:
rtini vitam quattuor in libris rtini vitam quattuor in libris heroico versu contexuit, et multa alia maximeque ymnos singularum festivitatum et praecipue ad singulos amicos versiculos, nulli poetarum secundus, suavi et diserto sermone conposuit. Ad cuius ego tumulum, cum illuc orationis gratia adventassem, hoc epitaphium, rogatus ab Apro, eiusdem loci abbate, scribendum contexui: Ingenio clarus, sensu celer, ore- suavis, Cuius dulce melos pagina multa canit, Fortunatus, apex vatum, venerabilis actu, Ausonia genitus, hac tumulatur humo. Cuius ab ore sacro sanctorum gesta priorum Discimus: haec monstrant carpere lucis iter. Felix, quae tantis decoraris, Gallia, gemmis, Lumine de quarum nox tibi tetra fugit. Hos modicos prompsi plebeio carmine versus, Ne tuus in populis, sancte, lateret honor. Redde vicem misero: ne iudice spernar ab aequo, Eximiis meritis posce, beate! precor. Haec paucis de tanto viro, ne eius vitam sui cives funditus ignorarent,
Abbreviated transcription (Latin):
lucerna ad exhibendãs lumen
e constituta: De cuius oleo mox¬
ut sibi isti fortunatus scilic& &
felix dolentia lumina te tigert
ilico dolore fugato sanitatem
qua obtabant adepti sunt
Qua de causa fortunatus in
tantũ beatũ martinũ ueneratis
e ut relicta patria paulo ante¬
qua langobardi italiã inuade¬
ret turonis ad eiusdẽ beati uiri
sepulcrũ ꝓperaret. Qui sibi
in sius ipse carminibus refert
illuc ꝓperantli ꝑ fluentilia men¬
ti & reunã perq osupũ. & al¬
pẽ iulia perque agontũ castrũ
drauũq & byrrũ fluuios ac bri¬
ones & angustã ciuitatem quã
uirdo & lech fluentant i ter
fuisse describit. Qui post qua
turonis iuxta uotũ pro pru
aduenit. pictauis per transi¬
e ns illuc habitauit. & multo¬
rũ ibidẽ scoe gesta partipsa
partim metrali ratione con¬
scripsit: No uissimeq in ea¬
dem ciuitate primũ prb̃t dein¬
de ep̃s ordinatus est. Atque in
eodem loco digno tumulatus
honore quiescit. hic beati ma¬

Expanded text:
lucerna ad exhibendum lumen lucerna ad exhibendum lumen est constituta. De cuius oleo mox sibi isti, Fortunatus scilicet et Felix, dolentia lumina tetigerunt. Ilico dolore fugato sanitatem, quam optabant, adepti sunt. Qua de causa Fortunatus in tantum beatum Martinum veneratus est, ut, relicta patria, paulo antequam Langobardi Italiam invaderent, Turonis ad eiusdem beati viri sepulchrum properaret. Qui sibi, ut in suis ipse carminibus refert, illuc properanti per fluenta Tiliamenti et Reunam perque Osupum et Alpem Iuliam perque Aguntum castrum Dravumque et Byrrum fluvios ac Briones et Augustam civitatem, quam Virdo et Lecha fluentant, iter fuisse describit. Qui postquam Turonos iuxta votum proprium advenit, Pictavis pertransiens, illuc habitavit, et multorum ibidem sanctorum gesta partim prosa, partim metrali ratione conscripsit; novissimeque in eadem civitate primum presbiter, deinde episcopus ordinatus est, atque in eodem loco digno tumulatus honore quiescit. Hic beati Ma
Abbreviated transcription (Latin):
set ibi ei felix ep̃s taruisianȩ ec¬
clesiȩ occurrit. Cui rex ut erat lar¬
gissimus om̃s suę eccłae facultates
postulanti concessit et per suum
pracmaticũ postulata firmauit.
mentionẽ. libet quoq nos pauca
de uenerabili et sapientissimo uiro
fortunato. retexere qui hune fe¬
licẽ suũ ad seuerat sotiũ fuisse.
Deniq hic de quo loquimur fortu
natus quidẽ in loco qui duplabilis
dicitur fuit. Qui locus aud longe
acenitense castro uel taruisiana
distat ciuitate. Sed tamen rauen¬
n&e nutritus et doctus in arte gr̃a¬
matica siue rethorica seu etiã me¬
trica clarissimus extitit hic cũ ocu¬
lorũ dolorẽ uehe mentissimũ pa¬
teretur. Et nichi lominus felix iste
ipsius socius parimodo oculos
doleret. utriq ad basilicã beatoꝵ
pauli atq iohannis que in tra ean¬
dẽ urbem sita est perrexeruñ
In qua &iã altariũ in honore be¬
ati martini confessoris constructu
ꝓpinqua habet fenes tr̃a inqua

Expanded text:
set, ibi ei Felix episcopus Tarvisianae ecset, ibi ei Felix episcopus Tarvisianae ecclesiae occurrit. Cui rex, ut erat largissimus, omnes suae ecclesiae facultates postulanti concessit, et per suum pragmaticum postulata firmavit. mentionem, libet quoque nos pauca de venerabili et sapientissimo viro Fortunato retexere, qui hunc Felicem suum adseverat socium fuisse. Denique hic de quo loquimur Fortunatus natus quidem in loco qui Duplabilis dicitur fuit; qui locus haud longe a Cenitense castro vel Tarvisiana distat civitate. Sed tamen Ravennae nutritus et doctus, in arte grammatica sive rethorica seu etiam metrica clarissimus extitit. Hic cum oculorum dolorem vehementissimum pateretur, et nihilominus Felix iste ipsius socius pari modo oculos doleret, utrique ad basilicam beatorum Pauli atque Iohannis, quae intra eandem urbem sita est, perrexere. In qua etiam altarium in honorem beati Martini confessoris constructum propinquam habet fenestram, in qua
Abbreviated transcription (Latin):
Aquileginensi quoq ciuitati eiusq
populis. beatus paulus patriarih
preerat. Qui langobardorũ bar¬
bariem metuens ex aquileia ad
gradus in sula confugit. secũq
omem sue thesaurũ ecłe depor¬
tauit. hoc anno superiori hie
te tanta fertilitas extitit. quan¬
ta nulla &tas ad seueratur me¬
minis se. Lo quoq tẽpore cõper¬
ta huni qui & auares morte clota¬
ruregis. super sigis bertu eius filiõ
in ruuđ Quibus ille inturringia
occurrens eos iyeta albẽ fluuiũ
potentis sune supera ut eisdẽq
petentibus pacẽ dedit. huic si¬
gis herto de hspanus adueniens
brunec hildis matrimonio iuncta ẽ
Dequa ille filiũ childebertũ nomi¬
ne suscepit. Rursũq auares cũ
sigis berto in locis ubi & prius nug¬
nantes francorũ proterentes exer
citũ uictoriã sunt adepti. X.
sus. ibide non post multũ tẽpus
ex hac luce subtractus est. Ciuus
corpus positũ in locello plũbeo
cũ om̃ibus eius diuitus constanti¬

Expanded text:
Aquileiensi quoque civitati, ejusque Aquileiensi quoque civitati, ejusque populis beatus Paulus patriarcha praeerat. Qui Langobardorum barbariem metuens, ex Aquileia ad Grados insulam confugit, secumque omnem suae thesaurum Ecclesiae deportavit. Hoc anno superiori hyemte, tanta fertilitas exstitit, quanta nulla aetas asseveratur meminisse. Eo quoque tempore, comperta Huni, qui et Avares, morte Chlotarii regis, super Sigisbertum ejus filium irruunt. Quibus ille in Turingia occurrens, eos juxta Albim fluvium potentissime superavit, eisdemque petentibus pacem dedit. Huic Sigisberto de Hispaniis adveniens, Brunichildis matrimonio juncta est, de qua ille filium Childebertum nomine suscepit. Rursumque Avares cum Sigisberto in locis, ubi et prius, pugnantes, Francorum proterentes exercitum, victoriam sunt adepti. CAPsus, Ibidem non post multum tempus, ex hac luce subtractus est. Cujus corpus positum in locello plumbeo, cum omnibus ejus divitiis Constanti
Abbreviated transcription (Latin):
appellant foro uliane ciuitati &
tote illius regioni p̃ficere statu¬
it. Iui gi sulfus non prius se re¬
sus cepturũ edixit. nisi ei quas ip¬
se eligere uoldiss& langobardorũ
faras hoc est generationłs uel line¬
as tribueret. Factũq est: Et an¬
nuente sibi rege quas obtauerat
lango bardorũ precipuas ꝓsapias
ut cũ eo habitarent accepit. Et
ita demu ductoris honore accep¬
tus est. Poposciti quoq a rege ge¬
nero sarũ equarũ greges. Et in hoc
quoq liberalitate principis exau
nũ mortuo iã eorũ rege chlota¬
rio eiuę filii quadrifarie reggba ñ
diuisum. Primusq ex his ariꝑtus
sedem habebat apud parisius. Secund
uero guntramnus ciuitati prȩsidebat
aurilũnensi Tertius quoq hil pericus
cathedrã habebat apud sessionas in
loco chlotariipa trissui.
Quartus quoq nihil ominus sigiber¬
tus apud urbem regnabat metense
Hoc &iã tẽpore romanã ecclesiã uir
scis simus benedictus papa regebat.

Expanded text:
appellant, Foroiulanae civitati et appellant, Foroiulanae civitati et totae illius regioni praeficere statuit. Qui Gisulfus non prius se resuscepturum edixit, nisi ei quas ipse eligere voluisset Langobardorum faras, hoc est generationes vel lineas, tribueret. Factumque est, et annuente sibi rege quas obtaverat Langobardorum praecipuas prosapias, ut cum eo habitarent, accepit. Et ita demum doctoris honorem adeptus est. Poposcit quoque a rege generosarum equarum greges, et in hoc quoque liberalitate principis exaudnum, mortuo iam eorum rege Chlotario, eius filii quadrifarie regebant divisum. Primusque ex his Aripertus sedem habebat apud Parisios, secundus vero Guntramnus, civitati praesidebat Aurelianensi: tertius quoque Hilpericus cathedram habebat apud Suessionas, in loco Chlotarii patris sui: quartus nihilominus Sigisbertus, apud urbem regnabat Mettensem. Hoc etiam tempore, Romanam Ecclesiam vir sanctissimus Benedictus papa regebat.
Abbreviated transcription (Latin):
senex. tale se corium in hoc monte
occisi bisontis uidisse. in quo quindecĩ
ut aiebat homines unus iuxta aliũ
potuisset cubare: NIIII.¬
ndeq Albo in cum uene tiae fines quae
prima ẽ italiae ꝓuintiae sine aliquo
obstaculo. hoc ẽ ciuitatis uel potius
castri foro iulani terminos intro¬
iss& : perpendere coepit cui potis¬
tissimum primã ꝓuintiarũ quam
coeperat commit tere deberet:
Siquidẽ om̃is italia quae uersus
meridiem uel potius in eurum
extenditur tyrrenisiue adriatici
maris fluctib ambitur: Ab oc¬
ciduo uero & aquilone. iugis alpiũ
ita cir cum cluditur. ut nisiper
angustos meatus. & per sum ma
troitũ Ab orientali uero parte qͥa
pannoniȩ conuigitur & largis
patentẽ & planis sim& habet ingre¬
sũ. Igitur ut diximus dũ albo in
animũ intenderet qu̾e in his locis
ducẽ constituere deberet. sigul¬
fũ ut fertur suũ nepote uirũ per
omia idoneũ qui eius dẽ strator
erat que lingua ꝓpria marpahis

Expanded text:
senex, tale se corium in hoc monte senex, tale se corium in hoc monte occisi bisontis vidisse, in quo quindecim, ut aiebat, homines, unus iuxta alium potuissent cubare. 9. Indeque Alboin cum Venetiae fines, quae prima est Italiae provincia, sine aliquo obstaculo, hoc est civitatis vel potius castri Foroiulani terminos introisset, perpendere coepit, cui potissimum primam provinciarum quam ceperat committere deberet. Siquidem omnis Italia, quae versus meridiem vel potius in eorum extenditur, Tyrreni sive Adriatici maris fluctibus ambitur, ab occiduo vero et aquilone iugis Alpium ita circumcluditur, ut nisi per angustos meatus et per summa troitum; ab oriPannoniae coniungitur, et largius patentem et planissimum habet ingressum. Igitur, ut diximus, dum Alboin animum intenderet, quem in his locis ducem constituere deberet, Gisulfum, ut fertur, suum nepotem, virum per omnia idoneum, qui eidem strator erat, quem lingua propria "marpahis"
Abbreviated transcription (Latin):
gerent iuxta eius uoluntate ue¬
nerunt. hoc audiente schlotari¬
us & sigis bertus reges francorii.
suauos aliosq gentes in locis de
quibus idẽ saxones exierant po¬
suerunt
tepore langobardis necesse ess&
reuerti sua rursus arua repeteren.
Igitur langobardi relicta panno¬
nia cũ uxoribus a natis om̃iq
subpellectili italia ꝓperant pos
se aprili per indictionẽ prima
alio die post scm paschae cuius
festiuitas eo anno iuxta calculi
rationẽ ipsis calendis aprilisfi.¬
it. cũ ia a dñi in carnatione an¬
ni quingenti. sexaginta octo essent
euoluti. NIII
gitur cumrex alboin comomni suo
exercitu. uulgiq ꝓmisciimultitu¬
dine ad extremos italiae finesper¬
ueniss&. montẽ qui in eisdem locis
ꝓminet ascendit. indeq put conspi¬
cere potuit partem italiae con
bisontes feras enutriri: Nec mirum
cum usq huc pannonia ꝑtingat
quae horũ animantiũ ferax est
Deniq retulit mihi quidã ueracissimꝰ

Expanded text:
gerent, juxta ejus voluntatem vegerent, juxta ejus voluntatem venerunt. Hoc audientes Clotarius et SigisbSuavos aliasque gentes in locis de quibus idem Saxones exierant posuerunt. 7. tempore Langobardis necesse esset reverti, sua rursus arva repeterent. Igitur Langobardi, relicta Pannonia, cum uxoribus et natis omnique supellectili Italiam properant pse Aprili, per indictionem primam, alio die post sanctum pascha, cuius festivitas eo anno iuxta calculi rationem ipsis kalendis Aprilibus fuit, cum iam a Domini incarnatione anni quingenti sexaginta octo essent evoluti. 8. gitur cum rex Alboin cum omni suo exercitu vulgique promiscui multitudine ad extremos Italiae fines pervenisset, montem qui in eisdem locis prominet ascendit, indeque, prout conspicere potuit, partem Italiae contbisontes feras enutriri. Nec mirum, cum usque huc Pannoniam pertingat, quae horum animantium ferax est. Denique retulit mihi quidam veracissimus
Abbreviated transcription (Latin):
sa dedisse. Talẽ se eidẽ telã ordi¬
turũ: qualẽ ipsa dũ uiuer& de¬
ponere non possit. Itaq odio me¬
tuq exagititus. in nea polita nã ci
uitate secedens legatos mox ad
langobardorũ gentẽ dirigit. man¬
das ut paupertina pannonie rura
pomorũ genera aliarũq rerũ spe¬
cies quarũ itilia ferax. est mitit.
quatinus eorũ aduȩiendũ aninic
possit in licere Lungobardi lata
nuntia & que ipsi pͣ obtabant
gtatunt̃ fuscipiunt Deq futuris
coptodis animoę ad tollunt. Con¬
tinus apud italiã terribilia noctu
uisa sunt. hoc est ignee acies incę¬
lo apparuerunt eũ scilicet.
Qui postea effusus est sanguinẽ co¬
ruscantẽ. Alboin uero italiã cũ
lango bardis profecturus. ab ami¬
cis suis uetulis saxonibus auxi¬
liũ paetit. quatenus spatiosa itali¬
acũ pluribs possessurus intrar&
Ad que saxones plus quã uiginti
milia uirorũ cũ uxoribus simul
& paruulis & cũ eo aditalia per¬

Expanded text:
sa dedisse: talem se eidem telam ordisa dedisse: talem se eidem telam orditurum, qualem ipsa, dum viveret, deponere non possit. Itaque odio metuvitatem secedens, legatos mox ad Langobardorum gentem dirigit, mandans, ut paupertina Pannoniae rura pomorum genera aliarumque rerum species, quarum Italia ferax est, mittit, quatenus eorum ad veniendum animos possit inlicere. Langobardi laeta nuntia et quae ipsi praeoptabant gratanter suscipiunt deque futuris commodis animos adtollunt. Continuo apud Italiam terribilia noctu signa visa sunt, hoc est igneae acies in caelo apparuerunt, eum scilicet qui postea effusus est sanguinem coruscantes. 6. Alboin vero ad Italiam cum Langobardis profecturus ab amicis suis vetulis Saxonibus auxilium petit, quatenus spatiosam Italiam cum pluribus possessurus intraret. Ad quem Saxones plusquam viginti millia virorum cum uxoribus simul et parvulis, ut cum eo ad Italiam per