comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Eniq ⁊ argũ lumimĩ populosita¬
te cõseptũ int̾cmisse di. duun ocło¬
rum ĩmẽsam uniꝰ corporis segetẽ
ubiq uina c̾cũspectõne florẽtem singn¬
laris nulueris recursũ falcifero messuis¬
set curuamĩe. Qͥd s̾ gͦ tam fabulosu̾
totidẽ q astutos sine negocio uacuos:
Unde ⁊ argus grece nacus dr̃. ⁊ furãtis
astutia ⁊ negociantis circũstuenit ostu¬
ta a falacta q cantela. Solet gͥ allud̾e̾
hiis spẽb ⁊ honeste mẽdax grecia ⁊ poeti¬
uere uolucs. s uollica p̾da. Iupiter
enĩ ut anaeron aꝑtiqrassimꝰ au¬
ctor scribit. dum aduersus sitanas .i. ti¬
tani filios qui frater saturni fuent bel¬
lum assumeret ⁊ sac̾ticul celo fecisset in
uictorie anspiciũ aqͥle sͥ adesse ꝓsperã in¬
dit uolatum. Pro quo tam felic eẽ ẜser
tim quia uictoria cõsecutaẽ ĩ signis bellicis
sibi aquilã auream fecit. Cu teleq sue nir¬
tuti dedicanit. Un de ⁊ ap̃ romanos hiuꝰ ce¬

Expanded text:
etiam Argum luminum populositate conseptum interemisse dicitur, dum oculorum inmensam unius corporis segetem ubique uiua circumspectione florentem singularis uulneris recussu falcifero messuisset curuamine. Quid sibi ergo tam fabulosum totidemque astutos sine negotiatione uacuos — unde et Argus Grece uacuus dicitur — et furantis astutia et negotiantis circumuenit astuta falcataque cautela. Solet igitur adludere his speciebus et honeste mendax Grecia et poetiuere uolucris, sed bellica praeda. Iuppiter enim, ut Anacreon antiquissimus auctor scripsit, dum adversus Titanas, id est Titani filios qui frater Saturni fuerat, bellum adsumeret et sacrificium caelo fecisset, in uictoriae auspicium aquilae sibi adesse prosperum uidit uolatum. Pro quo tam felici omine, tim quia et uictoria consecuta est, in signis bellicis sibi aquilam auream fecit tutelaeque suae uirtuti dedicauit, unde et apud Romanos huiusce
Abbreviated transcription (Latin):
Luconi quoq niptã nolunt ꝓserpi¬
nam. cereris filiam. Ceres enĩ gandi
luerũt. ꝙ ubi plenitudo sit fructuũ gan¬
dia suꝑ hũndent ncc̃e e̾. Proserpinã uero
quasi segetẽ uoluerunt᷑ .i. terrã radicib ex
crescentẽ ꝓserpentẽ. unde ⁊ ħcate grece dr̃.
heccaton eĩ grece centũ sut. ⁊ ideo lilli hoc
nomẽ imponũt. qr cẽtuplicatũ seges profe
dicatꝰ est. illa indelicet rõne ꝙ hoc
ad metẽdũ cũ gandio requirat᷑.
om̃e succũ inrẽciũ deqi decoquẽdo
ꝑdet herbarũ. hunc ⁊̃ dininatõnis deum
uoluerũt. siue ꝙ sol omĩa obscura maĩfe¬
stat in lucẽ sen ꝙ in suo ꝓcessu ⁊ occasu eiꝰ
orbita multimodos sigͣto̾ i monstret effe¬
ctus. Soluero d̾r aut ex eoꝙ solus sit. auc
ꝙ solite ꝑ dies surgat. ⁊ ħ occidat. huic qͦ
quadrigam sc̾bunt. illam scͥbunt: ꝙ aut
q̃driptitis temporũ uarietatib anni circu¬
luĩ ꝑagat. ant ꝙ quadrifido linnte dici me¬

Expanded text:
lutoni quoque nuptam uolunt Proserpinam, Cereris filiam; Ceres enim Grece luerunt, quod ubi plenitudo sit fructuum gaudia superabundent necesse est. Proserpinam uero quasi segetem uoluerunt, id est terram radicibus proserpentem, unde et Ecate Grece dicitur; hecaton enim Grece centum sunt; et ideo illi hoc nomen inponunt, quia centuplatum seges proferdicatus est, illa uidelicet ratione quod hoc ad metendum cum gaudio requiratur. omnem sucum uirentium dequoquendo perdat herbarum. Hunc etiam diuinationis deum uoluerunt, siue quod sol omnia obscura manifestat in lucem seu quod in suo processu et occasu eius orbita multimodis significationum monstret effectus. Sol uero dicitur aut ex eo quod solus sit aut quod solite per dies surgat et occidat. Huic quoque quadrigam scribunt illam ob causam, quod aut quadripertitis temporum varietatibus anni circulum peragat aut quod quadrifido limite diei me
Abbreviated transcription (Latin):
greced̾. ⁊ anãnis aerẽ masculĩ ponere de¬
buerũt. taniẽ ideo sororem iouis ꝙ hec duo
elemẽta sibi smit ualde cõsocia. Ideo ioiu
Ham ⁊ teope̾pus in cipaco carmime ⁊ ellanꝰ¬
in diospoliti ubi aquã descͥpsit aut uinonẽ
ab ioue uinctũ cathenis anreis ⁊ depranatã
incudib ferreis illud nichilominꝰ dic̾e uolẽ¬
tes ꝙ aer igni celesti ꝯmũctõr du ob deorsum
elemẽtis misceatur. id ẽ aque et terre que ele¬
m̃ta duob suꝑiorib graniora funt.
si domũ nũcupant quasi pionidonan.
in se formet spectanciũ ꝙ milli alii ex qua¬
tuor cõpetat clemẽtis. Tridentẽ uero obħ
ferre pingit᷑ ꝙ aquarũ natura tͥplici uir¬
tute fungat᷑ id est liquida. fecunda potabili.
huic neptimo amphit̾dẽ in cõingiũ depu¬
in celo. sit in aere. id ẽ inmibib ⁊ in terra.
sulem. Plutos enĩ grece diuitem
dur solis terris credentes diuicias
obscurior. sceptrũ quoq in manu gestat q
regna solis cõpetant terris.

Expanded text:
r; et quamuis aerem masculum ponere debuerunt, tamen ideo sororem Iouis, quod haec duo elementa sibi sint ualde consocia, ideo IouisNam et Teopompus in Cipriaco carmine et Ellanin dios politia quam descripsit ait Iunonem ab Ioue uinctam catenis aureis et degrauatam incudibus ferreis, illud nihilominus dicere uolentes quod aer igni caelesti coniunctior duobus deorsum elementis misceatur, id est aquae et terrae, quae elementa duobus superioribus grauiora sunt. sidoniam nuncupant quasi pion idonan in se formet expectantium, quod nulli alio ex quattuor conpetat elementis. Tridentem uero ob hac re ferre pingitur, quod aquarum natura triplici uirtute fungatur, id est sit liquida, fecunda, potabilis. Huic et Neptuno Amphitritem in coniugium depuin caelo, sit in aere id est in nubibus, et in terra, sulem — plutos enim Grece diuitiaeur — solis terris credentes diuitias obscurior. Sceptrum quoque in manu gestat quod regna solis conpetant terris.
Abbreviated transcription (Latin):
diuit ⁊ uidit. id ẽ agnouit ⁊ indicauit
⁊ tam̃ cransiit nichilonimꝰ. Ideo ⁊ qr oui¬
dite sunt: mortue sunt. In sensu enĩ
sapientis oĩs affectus emorit᷑. Ideo uola¬
tiles. qr amãciũ mẽtes celeriter ꝑmane¬
ant. Inde golmatõs pedes qr libidius ay¬
fectus omia que h spargit. Nam de

Expanded text:
diuit et uidit id est agnouit et iudicauit, et tamen transiit. Nihilominus ideo et quia auditae sunt, mortuae sunt; in sensu enim sapientis omnis affectus emoritur; ideo uolatiles, quia amantum mentes celeriter permeant; inde gallinaceos pedes, quia libidinis affe
Abbreviated transcription (Latin):
bala u̾boꝵ cõmoda modulancia ut plectrũ
que curnamĩe quodã uocalẽ format spi¬
ritũ in palato cuiꝰ cõcauitas ꝓferat som̃ gnt¬
curis. fistulaq que t̾eci meatu spiritalẽ p̾bet
excursum ⁊ pulmo qui uelut aerarius follis
soncepta reddit ac reuocat. Habes gͦ nouẽ
musarũ uł apollinis ipĩus redditã rõnẽ
sicut in libris sius anaxinander lamsa¬
ceuus ⁊ cenopanes crradeopolite sex pomĩt.
ꝙ ⁊ alii firmãt ut pisander fisicus excu-¬
ximenides in libro theolugunienon. Nos
uero nonẽ musas doctrine atq scĩe edici
mus modos. hoc ẽ pͥma cłio. quasi cogitatõ

Expanded text:
bala uerborum commoda modulantia, lingua ut plectrum bala uerborum commoda modulantia, lingua ut plectrum quae curuamine quodam uocalem format spiritum, palatum cuius concauitas profert sonum, gutturis fistula quae tereti meatum spiritalem praebet excursu et pulmo qui uelut aerius follis concepta reddit ac reuocat. Habes ergo nouem Musarum uel Apollinis ipsius redditam rationem, sicut in libris suis Anaximander Lamsacenus et Zenopanes Eracleopolites exponunt; quod et alii firmant ut Pisander fisicus et Euximenes in libro teologumenon. Nos uero nouem mus modos. Hec est: Prima Clio quasi cogitatio
Abbreviated transcription (Latin):
hiꝰ ⁊⁊̃ tutelam coruũ nolunt. siue ꝙ
ĩolus ccͣ rerũ nͣm in inediis ip̃is estiuis
feruorib omparos pullulet fetus. Unde
te cornus maturis frugib oua refert. sũ
ꝙ in horoscopicis lib̾s scd̾m anaximãdrum.
sine ⁊ scdm pnidarũ solus int̾ om̃s aues
Nhiꝰ ⁊̃ tucelam laurũ ascribunt. Unde ⁊̃
quia ⁊ eide̾ penci flimũs ripe lauro hu̾ndare
dũt. At ucro amica apollims ab hoc reuo¬
citata ẽ. qr illi qui de sompnioꝵ int̾pretatõi
scͥpsunt ut anchifon filosuis ⁊ artemon
⁊ serapion ascalonites ꝓmittãt inlibris
suis. ꝙ lourũ si dormiẽtib ad caput posuis
uera sõpnia ẽẽ nisuros.
sas. Ipm̃ q decimũ inusis adiciñt. il¬
la uidel causa . ꝙ hũane nocis decẽ
mnt modulamña. Unde ⁊ cũ decacorda apol¬
lo ꝓnigitur cythara. s ⁊lex diuina decacor¬
dũ indicat psalteriũ. Eit gͦ nox quatuor
equib si imꝰ mniꝰ fuerit. sibiliũ pocius ꝙͣ
uocẽ reddat ncc̃e ẽ. Duo labia uelut cim¬

Expanded text:
iam tutelam coruum uolunt, siue quod solus contra rerum naturam in mediis ipsis aestiuis feruoribus ouiparos pullulet fetus, unde ae coruus maturis frugibus oua refert’, siue quod in orneoscopicis libris secundum Anaximandrum siue etiam secundum Pindarum solus inter omnes aues etiam tutelam laurum ascribunt, unde etiam quia et eiusdem Penei fluminis ripae lauro abundare dicuntur. At uero amica Apollinis ob hac re uocitata est, quia illi qui de somniorum interpretatione scripserunt ut Antiphon, Filocorus et Artemon et Serapion Ascalonites promittant in libris suis quod laurum si dormientibus ad caput posueris, uera somnia esse uisuros. mque decimum Musis adiciunt illa uidelicet causa, quod humanae uocis decem sint modulamina; unde et cum decacorda Apollo pingitur cithara. Sed et lex diuina decacordum dicit psalterium. Fit ergo uox quattuor et quibus si unus minus fuerit sibilum potius quam uocem reddat necesse est. Duo labia uelut cim
Abbreviated transcription (Latin):
rit nisi in qua fame suc ꝓcelet dignitatẽ
ctans dñs ꝙ primũ sit scienciã querere.
Scdm̃ sit delectari ꝙ queras tercia melpo¬
mene quasi melẽpio comene .i. meditõ¬
nẽ facic̃s ꝑmianere. ut sit p̾mũ uelle. ẜ de
siderare ꝙ uelis. terciũ instare in letando
adid ꝙ desideras. quarta qualia chalia .i. ca¬
pacitas uelut si dicamꝰ titonlia .⁊ pones
geͬmina. Uñ ⁊ epicarmnꝰ concitꝰ in diffolo

Expanded text:
rit nisi in qua famae suae protelet dignitatem, ctans dicimus, quod primum sit scientiam quaerere, secundum sit delectari quod quaeras, tertia Melpomene quasi melenpieomene, id est meditationem faciens permanere, ut sit primum uelle, secundum desiderare quod uelis, tertium instare meditando ad id quod desideras, quarta Talia, id est capacitas uelut si dicatur tithonlia, id est ponens germina, unde et Epicarmus comicus in Difolo
Abbreviated transcription (Latin):
gitur ꝙ ome nõgociũ sit sꝑ absconsũ. Gal¬
lum quo meius pontũ oe tutelam. fiue
ꝙ om̃ns negociator sꝑ uigilet. seu ꝙ eius
currut. modo dem̾sus inferna tempesta
tib appetat.
ꝙ nichil int̾ sit inter negosiontis
iupmã atq ꝑiuxiil. furantisq de¬
ierntõnẽ ac raptum. Stellam uero que
stiluos grece nũcuꝑat ꝙͣ ei pagania sc̃¬
bunt. ex quo ⁊̃ diei nomẽ inuenerũt
tantũ celerio planetis omĩb curritut

Expanded text:
omne negotium sit semper absconsum. Gallum quoque in eius ponunt tutelam, siue quod omnis negotiator semper inuigilet seu quod ab eius currat, modo dimersus inferna tempestatibus appetat. quod nihil intersit inter negotiantis rapinam atque periurium furantisque deierationem ac raptum. Stellam uero quae stilbos Grece nuncupatur, quam ei pagani adscribunt, ex quo etiam diei nomen inuenerunt, tantum
Abbreviated transcription (Latin):
Inc quoq ⁊̃ tres furias deẜiure dcm̃
quarum prima allecto. ANecto enĩ
qnasi titõphone .i. istarũ uox. Megera aũt.
quasi megale eris .i. magna cõtẽtõ. pͥrmũ
est gͦ nõ pansando furiam ꝯciꝑe. Scd̾m ẽ
in uoce̾ crũꝑe. terciũ nirgiũ ꝓtelare.
quarũ pͥma cloco. ẜa lachesis. tcia a¬
tropos. Clotos enĩ grece. euocatõ di.
lachens uero sors nũcupatur. Atropos quo¬
q fme ord̾ne d̾r hoc uidelicet sentire uole̾¬
tes ꝙ pͥma sit natĩtatis euocatõ. scdanite sors.
ꝙ̃ad̾m qͥs uiuere possit. Tercia mortis cõditõ.
que sine lege uenit.
tat. Quarũ pͥma aello. scda̾ ocypete.
tercia celeno. Arpuge eiꝰ girte rapma¬
d̾r.Ideo uirgines ꝙ om̃s rapina arita sit et
sterił. ideo plumis cirrũdate. qr quicquid ra¬
pina inuaserit celat. ideo uolatiles ꝙ omĩs
rapina ad uoland̾ sit celerrima. Aello enĩ
grete quasi aedonallon .i. alienũ tollens ocy¬
pete .i. cicurs auferens. Celenũ uero nigrũ

Expanded text:
ic quoque etiam tres Furias deseruire dicunt, quarum prima Allecto secunda Tisipquasi tuton phone, id est istarum vox; Megera autem quasi megale eris, id est magna contentio. Primum est ergo non pausando furiam concipere, secundum est in uoce erumpere, tertium iurgium protelare. quarum prima Cloto, secunda Lacesis, tertia Atropos — clitos enim Grece euocatio dicitur, Lacesis uero sors nuncupatur, Atropos quoque sine ordine dicitur — hoc uidelicet sentire uolentes quod prima sit natiuitatis euocatio, secunda uitae sors, quemadmodum quis uiuere possit, tertia mortis conditio quae sine lege uenit. tat, quarum prima Aello, secunda Oquipete, tertia Celeno — arpage enim Grece rapinur — ideo uirgines, quod omnis rapina arida sit et sterilis, ideo plumis circumdatae, quia quicquid rapina inuaserit celat, ideo uolatiles, quod omnis rapina ad uolandum sit celerrima. Aello enim Grece quasi edon allon, id est alienum tollens, Oquipete id est citius auferens, Celenum uero nigrum
Abbreviated transcription (Latin):
fcã ẽ sompnus conquiescit. Quãdiu
enĩ indiscretus ẽ sanguis post esce afec¬
tõncm sompnus fit. Discretõ uero sã¬
gnĩe ⁊ puriore ad suꝑiora collocato. tur¬
incidente resurgit ał ex esce grauitate

Expanded text:
facta somnus conquiescit. Quamdiu enim indiscretus est sanguis post esce acceptionem, somnus fit; discreto vero sanguine et puriore ad superiora collato, turinsidente, resurgit animal ex esce gravitate
Abbreviated transcription (Latin):
in toco corꝑe facit illud leuuis. ex eadẽ qͦq
cã algidiores fiũt dormientes. Calore eĩ
diores fuĩt. ⁊ ob hoc sangnis incrassatur
hiis cõsequõs ẽ ⁊ degeri escam facilius s sõp
sum calidũ stotum interius cumulatũ de

Expanded text:
in toto corpore, facit illud levius. Ex eadem quoque causa algidiores fiunt dormientes; calore enimdiores fiunt et ob hoc sanguis incrassatur. His consequens est, et escam facilius digeri, m calidum ac totum interius cumulatum,
Abbreviated transcription (Latin):
⁊humidifiunt. tali gꝰ indigesta esca ĩ¬
flante ex calore ⁊ repulsa deorsum cumu¬
latim ⁊ culorẽ resrigerante afficitur dor
iterũ refluxio. Dormire gͥ ẽ refrigera
tõ. cãli autẽ dormiendi calica. qr syno¬
dus quedã ẽ sopnus intꝰ calidi ⁊ impres¬
sum naturał. Ac ꝑ hoc accidunt dormiẽ¬

Expanded text:
et humidi fiunt. Esca quidem indigesta inflante ex calore, et repulsa deorsum cumulatim, et calorem refrigerante, somnus efficitur. iterum est; causa vero dormiendi calida; quia synodus quedam est somnus intus calidi et compressio naturalis; ac per hoc accidunt dormien
Abbreviated transcription (Latin):
antiochus & mitridatis habuerunt. quacut primo magnũ intulere terrorẽ. Itcpostmodũ
fuerederi sui: Nam difficile currus falcatos planũ semꝑ inuenit campũ. & leui in pedi¬
nento r&en&ur. unoq: ad flicta autuulnerato equo decipitur: Sed maxime hacromanorũ militum
irte perierunt: ubiad pugnam uentumest repente toto campo romani tribulos abiecerunt.
n quos currentes quadrigae incidissent dela&ȩsunt. Tribulus autemest exquattuor palis confixum
opugnaculd. quod quomodo abiectũ trib: radis ꝓstact & erecto quaerto infestũ est. Ele fanti in proclus

Expanded text:
Antiochus et Mitridates habuerunt. Quae ut primo magnum intulere terrorem, ita postmodum fuere derisui. Nam difficile currus falcatus planum semper invenit campum et levi impedimento retinetur unoque afflicto aut vulnerato equo decipitur. Sed maxime hac Romanorum militum arte perierunt: ubi ad pugnam ventum est, repente toto campo Romani tribulos abiecerunt, in quos currentes quadrigae cum incidissent deletae sunt. Tribulus autem est ex quattuor palis confixum propugnaculum quod quoquo modo abieceris tribus radiis stat et erecto quarto infestum est. Elephanti in proel
Abbreviated transcription (Latin):
sine sapientiȩ pondere penetrat: sua illũ leuitas gͣuiꝰ ruiturũ leuat.
ile ẽ csiliũ cui robur fortitudinis deest: qͥa qͦd tͣctando inuenit. carens uirib
uscꝙ ad ꝑfectionẽ oꝑis ñ ꝑducit. & ualde fortitudo destruit᷑. nͥ ꝑ consilium
fulciatur: qͥa cũ plus se posse c̃spicit. et uirtꝰ sine rationis moderamine dets
in p̃ceps ruit. Nulla ẽ scientia: si utilitatẽ pietatis ñ habeat. qͥa dũ bona cog¬
nita exequi neglegit: sese ad iudiciũ artiꝰ stringit & ualde inut ilis ÷ pietas.
si scientia discretionis careat: quia dũ eã nulla scientia illustrat. cui mise¬
suꝑ credentes sp̃s sc̃i auxiliũ implorandũ ẽ: ne scientia eleuet. ne intellectꝰ
dũ subtilit᷑ currit aberret: ne c̃siliũ dũ se multiplicat c̃fundat. ne fortitudo
dũ fiduciã p̾bet p̃cipitet: ne scientia dũ nouit & ñ diligit inflet. ne pietas
dũ se extͣ rectitudinẽ inclinat intorqueat: ne timor dũ plus iusto trepidat.

Expanded text:
sine sapientiae pondere penetrat, sua illum levitas gravius ruiturum levat. Vile est consilium, cui robur fortitudinis deest, quia quod tractando invenerit, carens viribus usque ad perfectionem operis non perducit. Et valde fortitudo destruitur, nisi per consilium fulciatur, quia quo plus se posse conspicit, eo virtus sine rationis moderamine deterius in praeceps ruit. Nulla est scientia, si utilitatem pietatis non habet: quia dum bona cognita exsequi negligit, sese ad judicium arctius stringit. Et valde inutilis est pietas, si scientiae discretione careat, quia dum nulla hanc scientia illuminat, quomodo misesancti spiritus adjutorium implorandum, ne sapientia elevet, ne intellectus dum subtiliter currit, aberret, ne consilium dum se multiplicat, confundat, ne fortitudo dum fiduciam praebet praecipitet, ne scientia dum novit et non diligit, inflet, ne pietas dum se extra rectitudinem inclinat intorqueat, ne timor dum plus justo trepidat,
Abbreviated transcription (Latin):
di oportecet. Uirũ longe ꝑsequi fugientes ani receptui canere. Muta signae sunt aquilaedraco¬
nes uixilla flammulae tusae pinnae Quocũq enĩ haec ferri iusserit ductor& necesseest signũ suũ cõmitantes
alia multa signa quae dux belli inequis autin indumentis &in ipsis armis utdino¬
utur hostqͥs p̃cepit custodiri. pora&eretc manu aliquid uel flagello more barbarico uel cert& mota
uuntur ueste significat. Qua comniainsedib itnerib: in omni exercitatione castrinse uni uersi mili

Expanded text:
di oporteat, utrum longe persequi fugientes an receptui canere. Muta signa sunt aquilae dracodi oporteat, utrum longe persequi fugientes an receptui canere. Muta signa sunt aquilae dracones vexilla flammulae tufae pinnae; quocumque enim haec ferri iusserit ductor, eo necesse est signum suum comitantes milites pergant. Sunt et alia muta signa quae dux belli in equis aut indumentis et in ipsis armis, ut dinoscatur hostis, praecipit custodiri. Praeterea manu aliquid vel flagello more barbarico vel certe mota qua utitur veste significat. Quae omnia in sedibus, in itineribus, in omni exercitatione castrensi, universi mili
Abbreviated transcription (Latin):
semiuocalia mutec. quorũ uocalia & semi uocalia ꝑcipiuntur aurib mutauero referuntur
adoculos Nocalic dicuntur quacuocchumani ꝓnuntiantur . Sica inuigiliis uel in proclio
psigno dictur. ut putc uictoria palnauirtus ds̃ nobiscũ T numphus imperatoris &alia quaccũq uoluerit
darchis qui in exercitu hab& maximã potestatẽ. Sciendũ tamenest ista uocabula cotidied ebere uariari Ne
exusu signũ hostes agnoscant. & explorantes internrõs uersentur in punae. Semiuocalia sunt quac ꝑtubã
autcornua autbucinamdantur Tubaquae directa est. appellatur: Bucina quae in sem& aereo circulo
flecttur: Cornu quod exuris a grestib: argento Nexum temperato artespiritũ quẽ canentes flatus
emituit auditũ. Namindubitatis ꝑhaec sonis agnoscit exercitus utrũ staore uel ꝓgredi. ancerteregre¬

Expanded text:
semivocalia muta; quorum vocalia et semivocalia percipiuntur auribus, muta vero referuntur semivocalia muta; quorum vocalia et semivocalia percipiuntur auribus, muta vero referuntur ad oculos. Vocalia dicuntur quae voce humana pronuntiantur, sicut in vigiliis vel in proelio pro signo dicitur ut puta ‘victoriaʼ ‘palmaʼ ‘virtusʼ ‘Deus nobiscumʼ ‘triumphus imperatorisʼ et alia quaecumque voluerit dare is qui in exercitu habet maximam potestatem. Sciendum tamen est ista vocabula cotidie debere variari, ne ex usu signum hostes agnoscant et explorantes inter nostros versentur impune. Semivocalia sunt quae per tubam aut cornum aut bucinam dantur. Tuba quae directa est appellatur, bucina quae in semet aereo circulo flectitur, cornu quod ex uris agrestibus, argento nexum, temperato arte spiritu quem canentis flatus emittit auditur. Nam indubitatis per haec sonis agnoscit exercitus utrum stare vel progredi an certe regre
Abbreviated transcription (Latin):
sperant peccarecũplurimis. quod s̃i ferri medicincem necessitas extrema ꝑ suaserit: Rec tius est more
maiorum in auetores criminũ uindicari utadom nes m&us ad paucos poenee ꝑueniat. Laudabi¬
liores tamen duces sunt quorũ exercitũ ad modestiam labor& usus instituit. quam illiquorũ
milites adoboedientiam suppliciorum formido conpellat.
CENE RM
ULTA QUIDEMSUNT DICENDA ATQ OBSERUANDA PUONANTIBUS SIQUI¬
dem nullasit Negligentiae uenice ubides alute certatur. Sed in terreliqua pihil
magis aduictoricem ꝓficit quam monitis obtemperare signorũ Nancũ uoce sola inter peliorũ
tumultus rei mulatudo nonpossit. E tcũ ꝓnecessitate rerũ plura extempore iubendec atq
facienda sint antiquus omniũ gentiũ usus inuenit. quomodo quod solus dux utile iudicass&
ꝑ signatotus agnoscer& & sequer&ur exercitus. triaitaq genera constateẽ signorũ uocalia

Expanded text:
sperant peccare cum plurimis. Quod si ferri medicinam necessitas extrema persuaserit, rectius est more sperant peccare cum plurimis. Quod si ferri medicinam necessitas extrema persuaserit, rectius est more maiorum in auctores criminum vindicari, ut ad omnes metus, ad paucos poena perveniat. Laudabiliores tamen duces sunt quorum exercitum ad modestiam labor et usus instituit quam illi quorum milites ad oboedientiam suppliciorum formido compellit. GENERA Multa quidem sunt discenda atque observanda pugnantibus, siquidem nulla sit neglegentiae venia ubi de salute certatur; sed inter reliqua nihil magis ad victoriam proficit quam monitis obtemperare signorum. Nam cum voce sola inter proeliorum tumultus regi multitudo non possit et cum pro necessitate rerum plura ex tempore iubenda atque facienda sint, antiquus omnium gentium usus invenit quomodo quod solus dux utile iudicasset per signa totus agnosceret et sequeretur exercitus. Tria itaque genera constat esse signorum, vocalia
Abbreviated transcription (Latin):
ruditi in sedib milites siue illȩ legionarii siue auxiliares siuecquites fueri nt cũ ad ex peditionem
ex diuersis conuenerint Numeris aemulatione uirtutis prodiũ magis necessehabeant optare quã otiũ
Nemo cogitaet d&umultu qui fidutiam de arte uduirib gerit. Dux autẽ eẽdeb& adtentus ut inomnib
legionib: siue auxilus uluexillationib: a tribunis uicariis principiisq sequitur bulenti uel seditiosi
sunt milites. Nonpinuidia suggerentũ sed ꝓcerũ ueritate cognoscat cosq pͣddentiori consilio segrega¬
tos acastris adagendũ aliquid quodipsis ꝓpeuidecctur optabile aut ad castellao urbes quaedeputent mumi¬
endas atq seruandas taenta subtilitate uttum abiciuntur uidecentur electi. Numquamenim ad con¬
tumatiam pari consensu multitudo ꝓrumpit. Sedincitatur paucis quiuiciorũ sederũq inpunitatẽ

Expanded text:
eruditi in sedibus milites, sive illi legionarii sive auxiliares sive equites fuerint, cum ad expeditionem eruditi in sedibus milites, sive illi legionarii sive auxiliares sive equites fuerint, cum ad expeditionem ex diversis convenerint numeris, aemulatione virtutis proelium magis necesse habent optare quam otium. Nemo cogitat de tumultu qui fiduciam de arte vel viribus gerit. Dux autem esse debet attentus ut in omnibus legionibus sive auxiliis vel vexillationibus a tribunis vicariis principiisque, si qui turbulenti vel seditiosi sunt milites, non pro invidia suggerentum sed pro rerum veritate cognoscat eosque prudentiore consilio segregatos a castris ad agendum aliquid quod ipsis prope videatur optabile aut ad castella urbesque deputet muniendas atque servandas, tanta subtilitate ut cum abiciuntur videantur electi. Numquam enim ad contumaciam pari consensu multitudo prorumpit sed incitatur a paucis, qui vitiorum scelerumque impunitatem
Abbreviated transcription (Latin):
Nihilq aliud nisideuotionem moderationem quaecustodiant. ampicursionem ut ipsiapfellant. inspectio¬
nem armorũ ad siduae faciant. Nullis commeatib: uacent. ad nomen ad signa obseruare non desinaNt
Ad sagiitas iaciendas admissibilia dirigenda. adiactandos lapides ud fundee ud manua darmatu¬
ꝑegestũ. aduectes ꝓsimilitudine gladiorũ punetĩ caesimq fieriendo multodie usq ad sudorẽsunt
frequentissimȩ d&enendi Cursu &icm & saltu ced trans mittendas fossas philominusimbi¬
endi scu mare siuefluuius uicinus est sedib aestiuo tempore ad natands cogendi sunt omnes. pra&ere
siluam cedere iter ꝑdumos & abrupta facere materiem. dedolare. aperire fossam. occupare aliquẽ
locum & nea contubernalibus de&rudantur inscutis inuicem obuiantib prt. Itec exeroitati &e

Expanded text:
nihilque aliud nisi devotionem moderationemque custodiant, campicursionem, ut ipsi appellant, inspectionihilque aliud nisi devotionem moderationemque custodiant, campicursionem, ut ipsi appellant, inspectionemque armorum assidue faciant, nullis commeatibus vacent, ad nomen, ad signa observare non desinant. Ad sagittas iaciendas, ad missibilia dirigenda, ad iactandos lapides vel funda vel manu, ad armaturae gestum, ad vectes pro similitudine gladiorum punctim caesimque feriendo multo die usque ad sudorem sunt frequentissime detinendi, cursu etiam et saltu ad transmittendas fossas nihilo minus imbuendi. Seu mare sive fluvius vicinus est sedibus, aestivo tempore ad natandum cogendi sunt omnes, praeterea silvam caedere, iter per dumos et abrupta facere, materiem dedolare, aperire fossam, occupare aliquem locum et ne a contubernalibus detrudantur scutis invicem obviantibus niti. Ita exercitati et
Abbreviated transcription (Latin):
ud&ur neaduersariorũ dolo atq ꝑiuriis decipiatur ꝓuincialiũ incauta simplicitas. Frequentius
enim commerciorũ pacis quaesimulatio credulis quam arma Nnocuer̃ quaratione famem collecti
patiuntur hostes disꝑsiuero crebrissuꝑuentib: facile uincuntur. IlII. Quẽ AT
PONTENI PRUUIDERI NESCDITIOUẼMIIIC FACIA
xterdũ mouer tumultũ exdiuersis locis collectus exerci¬
tus & cumpugnare noll& irascise simulatcur nonducatur adbellũ. quod hii praccipuae faciunt
quin sedib: otiose delicatȩqueunxerunt. Nam asperitate in soliti laboris offensi quẽ nex peditione
pecesscest sustinere pra&ereco m&uentes ꝓeliũ quiarmorũ exercitia declinarant ad enis modi p̃cipitant
audaciam Cuiuulneri multiplex medicina consueuit opponi: dumadhuc separati sunt & in sedib: suistribu¬
norum ueluicariorit Nec non&icm principiorum inomnem disciplinam artissima seueritate teneantur

Expanded text:
ur ne adversariorum dolo atque periuriis decipiatur provincialium incauta simplicitas; frequentius enim commerciorum pacisque simulatio credulis quam arma nocuerunt.Qua ratione famem collecti patiuntur hostes, dispersi vero crebris superventibus facile vincuntur. IIII QVEMADMODVM OPORTEAT PROVIDERI NE SEDITIONEM MILITES FACIANT Interdum movet tumultum ex diversis locis collectus exercitus et cum pugnare nolit irasci se simulat cur non ducatur ad bellum; quod hi praecipue faciunt qui in sedibus otiose delicateque vixerunt. Nam asperitate insoliti laboris offensi quem in expeditione necesse est sustinere, praeterea metuentes proelium qui armorum exercitia declinarant, ad eiusmodi praecipitantur audaciam. Cui vulneri multiplex medicina consuevit opponi. Dum adhuc separati sunt et in sedibus suis, tribunorum vel vicariorum nec non etiam principiorum ad omnem disciplinam artissima severitate teneantur
Abbreviated transcription (Latin):
tale remediũ ꝑ noctẽ sub fundamenta muri cuniculũ fodit & illũ locũ ad quedie postero turris
fuerat ꝓmouende piullo hostiũ sentiente egesta terra cauauit intrinsecus : &dũ rotissuis molis fuis s&
inpulsa atq ad collũ qui subtercauatus fuerat ꝑueniss& tanto ponderi solocedente subsedit. nec iungi
muris autmoueri Alterius potuit. Itaciuitas liberataest. & machina derelictac
XX
DE SCALISSAMBUGAEXOSTRAE

Expanded text:
tale remedium. Per noctem sub fundamenta muri cuniculum fodit et illum locum ad quem die postero turris tale remedium. Per noctem sub fundamenta muri cuniculum fodit et illum locum ad quem die postero turris fuerat promovenda nullo hostium sentiente egesta terra cavavit intrinsecus, et cum rotis suis moles fuisset impulsa atque ad locum qui subter cavatus fuerat pervenisset tanto ponderi solo cedente subsedit nec iungi muris aut moveri ulterius potuit. Ita et civitas liberata est et machina derelicta. XXI DE SCALIS SAMBVCA EXOSTRA
Abbreviated transcription (Latin):
siued a terib: postremo tabulatis extruendo faciunt altiorẽ nedefensores moenium
desuꝑ urbi uentura possit obprimere: Constat autẽ efficas machinamentũ reddisi inuenia¬
tur inferius. uerũ obsidentes eius modidolũ adhibere consueuerunt: Primotalẽextruunt
turrem quaeꝓpugnaculis ciuitatis uidcatur inferior: Deinde secr&o alicom d&abulis in trinsecus
turriculã faciunt. & cũ muris fuerit machina sociata subito funib: trodeisq: demedio turricula
illccꝓducitur. dequeregredientes armati. qui a altior inuenitur statim capiunt ciuitatem.
NTERDVLONGISSIMAS FERRATASQ MTRABESOSPONVNTIMACHINATVENI¬
enti. etmq amuri uicinitte ꝓpellunt: Sedcũ rodiorũ ciuitasobpugnar&ur ab hostib:. & turris
ambulatoria supramurorũ aliitudinẽ acturriũ omniũ parar&ur. mecanicoingeno inuentũ ẽ

Expanded text:
sive lateribus, postremo tabulatis extruendo faciunt altiorem, ne defensores moenium sive lateribus, postremo tabulatis extruendo faciunt altiorem, ne defensores moenium desuper urbi ventura possit opprimere. Constat autem inefficax machinamentum reddi si inveniatur inferius.Verum obsidentes eiusmodi dolum adhibere consuerunt. Primo talem extruunt turrem quae propugnaculis civitatis videatur inferior; deinde secreto aliam de tabulatis intrinsecus turriculam faciunt, et cum muris fuerit machina sociata subito funibus trocleisque de medio turricula illa producitur, de qua egredientes armati, quia altior invenitur, statim capiunt civitatem. XX nterdum longissimas ferratasque trabes opponunt machinae venienti eamque a muri vicinitate propellunt. Sed cum Rodiorum civitas oppugnaretur ab hostibus et turris ambulatoria supra murorum altitudinem ac turrium omnium pararetur, mechanici ingenio inventum est
Abbreviated transcription (Latin):
si con fidentia ueluirtus est militaris eruptione facta glob: egreditur armatorũ &ui hostib
pulsis machinamentũ illud ingens direptis coriis uelignis exurit : quod si oppidũ exire non audeccnt
cedmaiores ballistaȩ malleolos uel falaricas cũ incendio destinant : ut pruptis coriis uelcentonibus
in trinsecus flãma condectur : Malleo liuelut sagiitae sunt : &ubi adheserint quia ardentes ueniunt
uniuersa conflagrant: p alari caautẽ a modũ hastȩ ualido prefigitur ferro. intertubũ &icm &¬
bastilem sulphure resina bitumine stuppisq: conuoluitur. infus aoleo quod incendiariũ uocant.: quae
ballistae imp&udestineta ꝑrumpto munimine ardens figitur ligno turritamq: machinã frequen¬
ter incendit : Depositi quodq: homines funib: cũ hostes dormiunt in laternis portant lucernas & in¬
censis machinis rursũ leuantur inmurũ .XIIII. QEΑ MΝ ALTITUTO MURI AEAO
ra&erecc partẽmuri ad quã machina conatur accedere.cemento atq lapidib: uelluto

Expanded text:
si confidentia vel virtus est militaris, eruptione facta, globus egreditur armatorum et vi hostibus pulsis, machinamentum illud ingens, direptis coriis ignis exurat. Quod si oppidani exire non audeant, tunc maioris baliste malleolos, vel phalaricas cum incendio destinant; ut perruptis coriis, vel centonibus, intrinsecus flamma condatur. Malleoli velut sagitte sunt et ubi adheserint, quia ardentes veniunt, universa conflagrant. hastile sulphure resina bitumine stuppisque convolvitur infusa oleo quod incendiarium vocant; quae ballistae impetu destinata perrupto munimine ardens figitur ligno turritamque machinam frequenter incendit. Depositi quoque homines funibus cum hostes dormiunt in lanternis portant lucernas et incensis machinis rursum levantur in murum. XVIIII QVEMADMODVM ALTITVDO MVRIS ADDATVR Praeterea partem muri ad quam machina conatur accedere cemento atque lapidibus vel luto
Abbreviated transcription (Latin):
possit armatos dicunt Si angustior locus sit. ul multitudo sufficiat & iam inde nouẽ ulam pli¬
us accsordinari: magis enim expedit ut conferti pugnent. quant longius separati: Namsinimiũ
fueritacies tenuatacito ab aduersariis facta in praessione ꝑrumpitur. & nullũ postec potest ẽẽ
remadium : Qui autẽ numeri indextro cornu qui in sinistro. qui in medio debeant ordinari ueliuxtac
dignitates eorũ seruantur exmore. uelcerte ꝓqualitate hostium commutatur
OEEQUITIBUS
OROI NANOIS.

Expanded text:
possit armatos. Dicunt, si angustior locus sit vel multitudo sufficiat, etiam in deno vel amplius acies ordinari. Magis enim expedit ut conferti pugnent quam longius separati; nam si nimium fuerit acies tenuata, cito ab adversariis facta impressione perrumpitur et nullum postea potest esse remedium. Qui autem numeri in dextro cornu, qui in sinistro, qui in medio debeant ordinari, vel iuxta dignitates eorum servatur ex more vel certe pro qualitate hostium commutatur. DE EQVITIBVS ORDINANDIS
Abbreviated transcription (Latin):
tatis ac uoluptactis ratio ꝑsuad&: Parũ autẽ ꝓficit plurimũ collegisse: Nisi abexordio dimensione
salubri ꝑidoneos erogatio temper&ur: Nm quã pere clitatisunt fame qui frugilitatẽ intercopiã
seruare coeperant: Inbellis quoq aȩstas. ac sexus ꝓpt̃ neces sitatẽ uictus fortis frequenter exclusaest.¬

Expanded text:
tatis ac voluptatis ratio persuadet. Parum autem proficit plurimum collegisse nisi ab exordio dimensione tatis ac voluptatis ratio persuadet. Parum autem proficit plurimum collegisse nisi ab exordio dimensione salubri per idoneos erogatio temperetur: numquam periclitati sunt fame qui frugalitatem inter copias servare coeperunt. Inbellis quoque aetas ac sexus propter necessitatem victus portis frequenter exclusa est
Abbreviated transcription (Latin):
obsidendiduas eẽ species : uncem cũ aduersarius obportunis locis presidus ordinatis uel a qua
ꝓhib& inclusos ueldeditionesperata fame quando omnes ꝓhibuerint commeatus. Hocenim consilio
otiosus actutus fastigat in imicũ ad quosE casus possessores quamuis leuis suspitione pulsationisali¬
monium uictus intramuros debent studiosis sime collocare : ut ipsis exuber& substaentia. aduersario sinopia
cogaet ab sedere : Nonsolũ autẽ porcinũ sed & omne animaliũ genus quod indusũ seruari non potest: depita¬
rio port& ad laridũ : ut adminiculo carnis frumenta sufficiant. auesautẽ cohortales & sine inpen¬
scc inciuitatib Nutriuntur : & ꝓpt̃ egrotantes sunt necessariac. Pabula q: ii precipuȩ congerende Et quac
ad portari Nequiuerint exurenda: uini ac&ic&erarũq frugũ uel pomorũ congerendae sunt copiae. Nihilq:
quodusu ꝓficiat hostib relinquendũ: Namuthortorũ cura in uirdiariis domorũ ud areis exerccatur. ũtili¬

Expanded text:
obsidendi duas species esse, unam cum adversarius oportunis locis praesidiis ordinatis vel aqua prohibet inclusos vel deditionem sperat a fame, quando omnes prohibuerit commeatus; hoc enim consilio ipse otiosus ac tutus fatigat inimicum. Ad quos casus possessores quamvis levi suspicione pulsati omnem alimoniam victus intra muros debent studiosissime collocare, ut ipsis exuberet substantia, adversarios inopia cogat abscedere. Non solum autem porcinum sed et omne animalium genus quod inclusum servari non potest deputari oportet ad laridum, ut adminiculo carnis frumenta sufficiant. Aves autem cohortales et sine impensa in civitatibus nutriuntur et propter aegrotantes sunt necessariae. Pabula equis praecipue congerenda et quae adportari nequiverint exurenda, vini aceti ceterarumque frugum vel pomorum congerendae sunt copiae nihilque quod esui proficiat hostibus relinquendum. Nam ut hortorum cura in virdiariis domorum vel areis exerceatur utili
Abbreviated transcription (Latin):
ipsetimere uideatur. Crescit animus si ex insidiis uel occasione aliquid fortiter feceris. si hostib: ad¬
uersaeres coeperint euenire : Siuel in firmiores autminus armatos exinimicis potueris superare
Cauendum enimest nedubitantem formidanteq: exercitũ ad pugnam publicam aliquando producas.¬
Inter est utrũ tirones anu&eres milites habeccs. sed utrum antebreue tempus in expeditionib fue¬
rint an annis aliquos in pace durar ent. Nam ꝓtironib: accipiendi sunt quipugnare longotempore
desierunt. Sed cumlegionȩs auxilia uel equites exdiuersis aduenerint locis. duxoptimus & separa¬
tim singulos niumeros ꝑtribunos electos quorũ scitur industria ad omnia genera exercere deb&
armorum & postinunũ collectos qua si depugnaturos conflictu publico exercebit :Ipse saepius tẽp

Expanded text:
ipse timere videatur crescit animus, si ex insidiis vel occasione aliquid fortiter feceris, si hostibus adipse timere videatur crescit animus, si ex insidiis vel occasione aliquid fortiter feceris, si hostibus adversae res coeperint evenire, si vel infirmiores aut minus armatos ex inimicis potueris superare. Cavendum enim est ne dubitantem formidantemque exercitum ad publicam pugnam aliquando producas.Interest utrum tirones an veteres milites habeas, et utrum ante breve tempus in expeditionibus fuerint an annis aliquot in pace durarint; nam pro tironibus accipiendi sunt qui pugnare longo tempore desierunt. Sed cum legiones auxilia vel equites ex diversis advenerint locis, dux optimus et separatim singulos numeros per tribunos electos quorum scitur industria ad omnia genera exercere debet armorum et post in unum collectos quasi depugnaturos conflictu publico exercebit ipse saepius temp
Abbreviated transcription (Latin):
nem citoposse finiri: & sidelatus fuerit in longũ autpenuria maceratur. autdesi derio suorũ reuocatur
ad ꝓpricc. autnihil magnum faciens ꝑdisperationem abire compellitur:. Tum francti labore ac tedio
plurimi deserunt. aliquaenti ꝓdunt. aliquanti se tradunt. quia aduersis reb rarior fides est. Atnudari incipit
qui copiosus aduenerat adremꝑtin& quales ipse aduersarids ueleius comites optimatesq: sint nosse.
utrum temerarii an cautiaudaces antimidi. scientes artes artem bellicam uel exustate me rȩpugnante
quaegentes cum his fortes quaeignauaes int Nr̃a auxiliac cuius fidei quarũq sint uiriũ Nuos animos
illius copiae quos debeut noster exercitus Quaepars ibi magis uictoriam reꝓmittat. Eius modienim cogita¬
tionib: uirtus aug& ur aut frangitur. desperantib: autemcrescit audiciac adhortationeducis & sinihil

Expanded text:
nem cito posse finiri et si dilatus fuerit in longum aut penuria maceratur aut desiderio suorum revocatur nem cito posse finiri et si dilatus fuerit in longum aut penuria maceratur aut desiderio suorum revocatur ad propria aut nihil magnum faciens per desperationem abire compellitur. Tum fracti labore ac taedio plurimi deserunt, aliquanti produnt, aliquanti se tradunt, quia adversis rebus rarior fides est et nudari incipit qui copiosus advenerat. Ad rem pertinet qualis ipse adversarius vel eius comites optimatesque sint nosse, utrum temerarii an cauti, audaces an timidi, scientes artem bellicam vel ex usu an temere pugnantes; quae gentes cum his fortes, quae ignavae sint; nostra auxilia cuius fidei quarumque sint virium; quos animos illius copiae, quos habeat noster exercitus; quae pars sibi magis victoriam repromittat. Eiusmodi enim cogitationibus virtus augetur aut frangitur. Desperantibus autem crescit audacia adhortatione ducis, et si nihil
Abbreviated transcription (Latin):
riorum homines magis armati sint &muniti. qui magis exercitati. qua ȩ sint in necessitatib fortiores
Quaerendum &iam utra pars equites. ut rapedites habeat mdiores. Sciendumq in peditib: ul maximae
consistere rober exercitus. & interipsos acquites qui contatisqͥ sagittariis antecedat. quis plures locaricas
induct. quis utiliores equos ad duxerit. postremo locaipsa inquib: pugnandũ est. utrũ inimicis an nobis
uidecentur ad commoda: Nam sicquitato gaudemus cam pos debemus optare. sipedite loca eligere angu¬
ta fossis. paludib: uel arborib: impedita. &aliquotiens montuo sa cui magis uictus habund& autdesit.¬
piam famis utdicitur intrinsecus pugnat. & uincit saepius sineferro: Ul maximac autem trac tandum est
utrum expediat Necessititem ꝓtrahi ancelerius dimicari: Interdum enim sperat aduersarius expeditio¬

Expanded text:
riorum homines magis armati sint et muniti, qui magis exercitati, qui sint in necessitatibus fortiores. riorum homines magis armati sint et muniti, qui magis exercitati, qui sint in necessitatibus fortiores. Quaerendum etiam utra pars equites, utra pedites habeat meliores, sciendumque in peditibus vel maxime consistere robur exercitus; et inter ipsos equites quis contatis, quis sagittariis antecedat, quis plures loricas induat, quis utiliores equos adduxerit; postremo loca ipsa in quibus pugnandum est utrum inimicis an nobis videantur accommoda— nam si equitatu gaudemus, campos debemus optare, si pedite, loca eligere angusta, fossis paludibus vel arboribus impedita, et aliquotiens montuosa—; cui magis victus abundet aut desit—nam fames, ut dicitur, intrinsecus pugnat et vincit saepius sine ferro. Vel maxime autem tractandum est utrum expediat necessitatem protrahi an celerius dimicari. Interdum enim sperat adversarius expeditio
Abbreviated transcription (Latin):
UIS QUIS HOS ARTIS BELLICAE CÕMENTARIOS. EXPRO¬
batissimis auctorib breuiatos legere dignabitur. quam primã rationẽ proelii
depugnandiq cupit audire precepta: Sed conflictos publicds duarũ auttriũ¬
horarũ certamine definitur : postquẽ patis eius quȩ superata fuerit spes omnes intercͥduNt.
deo omnia ante cogitanda sunt. ante temptanda. antefacienda sunt : quam adultimũ ueniat᷑
abruptũ . benienimduces nonaꝑto proclio in quo est commune periculũ sed ex occulto semꝑ¬
ad temptant uti n tegrissuis quantũ possunt hostes interimant. certe uel tenreant Inqua parte qua necessiria
ad modums abantiquis reꝑta ꝑscribam: praccipua ars &uulitas ducis est ut adhibitis exuniuerso exercitu
scientib belli & sapientib: uiris. desuis & hostiũ copiis saepius tract& : Omniqup̃lurimũ noc& adu¬
latio nesum mota. utrum maiorem Numerũ pugnatorũ ipse an hostes habecent. utrũ ipsius anaduersa¬

Expanded text:
uisquis hos artis bellicae commentarios ex probatissimis auctoribus breviatos legere dignabitur, quam primum rationem proelii depugnandique cupit audire praecepta. Sed conflictus publicus duarum auhorarum certamine definitur, post quem partis eius quae superata fuerit spes omnes intercidunt. Ideo omnia ante cogitanda, ante temptanda, ante facienda sunt quam ad ultimum veniatur abruptum. Boni enim duces non aperto proelio, in quo est commune periculum, sed ex occulto semattemptant, ut integris suis, quantum possunt, hostes interimant vel certe terreant; in qua parte quae necessaria admodum sunt ab antiquis reperta perscribam. Praecipua ars et utilitas ducis est ut adhibitis ex universo exercitu scientibus belli et sapientibus viris de suis et hostium copiis saepius tractet omni, quae plurimum nocet, adulatione summota, utrum maiorem numerum pugnatorum ipse an hostes habeant, utrum ipsius an adversa
Abbreviated transcription (Latin):
recipiunt se ad loca succ. Prima autem & secundac acies. cum adhis pelthas & adpelam utdicitur
uentum fuerit. totũ sustin& bellum. Inquartaaciem ponebãtur interdũ carroballistac & manu¬
ballistacrii. fundibalatores. funditores. fundibalatores qui fustibalis lapides iaciunt: Fustis est
longos pedib: quattuoꝵ: Cui ꝑ mediũ legatur fundco decorio: &utraq manu inpulsus ꝓpeadins¬
tar honagri dirig& saxa: Funditores sunt qui fundis lino uelsa&is factis has enim dicunt eẽ
meliores cumtot̃o circa caput brachio dirigunt sax a quib: scut a deerant : siue lapidib manuactis. si ue
genere armorũ munitis bellatorib teneatur : quos antiqui triarios appellabant. hii. utrequi&
& integri acrius inuaderent hostes. post ultimas acies sedere consueuerant. Siquid enim
primis ordinibus accediss& dehorum uiribus reparationis spes totapendebat.

Expanded text:
recipiunt se ad loca sua. Prima autem et secunda acies, cum ad spathas et ad pilam, ut dicitur, recipiunt se ad loca sua. Prima autem et secunda acies, cum ad spathas et ad pilam, ut dicitur, ventum fuerit, totum sustinet bellum.In quinta acie ponebantur interdum carroballistae manuballistarii fundibulatores funditores. Fundibulatores sunt qui fustibalis lapides iaciunt. Fustibalus fustis est longus pedibus quattuor cui per medium ligatur funda de corio, et utraque manu impulsus prope ad instar onagri dirigit saxa. Funditores sunt qui fundis lino vel setis factis—has enim dicunt esse meliores—contorto circa caput brachio dirigunt saxa. Quibus scuta deerant, sive lapidibus manu iactis sive genere armorum munitis bellatoribus tenebatur, quos antiqui triarios appellabant. Hi, ut requieti et integri acrius invaderent hostes, post ultimas acies sedere consueverant. Si quid enim primis ordinibus accidisset, de horum viribus reparationis spes tota pendebat.
Abbreviated transcription (Latin):
Huenimaduicem muri neccedere Nec sequi aliquando cogendi sunt neordines turbent. sed uenientes
aduersarios excipere &stando pugnandoq: repellere ul fugere : Tertius ordo disponitur dear¬
maturis uello cissimis desagittariis iuuenib debonis iaculatorib: quos antecc ferentarios nominec¬
bant. Quartusidem ordo construitur descutatis expeditissimif: desagittariis iuniorib dehisquia la¬
criter uerratis uel mattio barbulis quas plumbat s nominant dimicant quidicebantur leuis armatu¬
ra. Scientibus ergo est stantib duob primis ordinib: tertium & quartũ ordinem ad ꝓuocandũ.
commissilib: & sagittis primo loco semꝑ exire. Quisihostes infuga uertere potuerint : ipsi cũequito¬
bus ꝑsecuntur: Sin uero ad hostib: pulsi fuerint. redeunt ad primã ac secundã aciem. & interipsos

Expanded text:
hi enim ad vicem muri nec cedere nec sequi aliquando cogendi sunt, ne ordines turbent, sed venientes hi enim ad vicem muri nec cedere nec sequi aliquando cogendi sunt, ne ordines turbent, sed venientes adversarios excipere et stando pugnandoque repellere vel fugare. Tertius ordo disponitur de armaturis velocissimis, de sagittariis iuvenibus, de bonis iaculatoribus, quos antea ferentarios nominabant. Quartus item ordo construitur de scutatis expeditissimis, de sagittariis iunioribus, de his qui alacriter verrutis vel mattiobarbulis, quas plumbatas nominant, dimicant, qui dicebantur levis armatura. Sciendum ergo est stantibus duobus primis ordinibus tertium et quartum ordinem ad provocandum cum missilibus et sagittis primo loco semper exire. Qui si hostes in fugam vertere potuerint, ipsi cum equitibus persequuntur; sin vero ab hostibus pulsi fuerint, redeunt ad primam ac secundam aciem et inter ipsos
Abbreviated transcription (Latin):
queaduersum hostem spectat. Haec inpugna publica sisapienter disponitur plurimũ iuuat. siinpecdite quã¬
uis optimibellatores sint mala ordinatione franguntur. Instructionis lexest ut in primo exercitati &
uderes milites conlocentur. quos anteco principes uocabant. In secundo ordine. circumdaticata fractis
sagitari. &optimi milites cum spiculis uellanceis ordinentur : quos prius hastatos uocabant:
Singuli autem armat indirectum ternos pedes inter se occupare consueuerunt: Hoc est inmilli
passib milles sescenti sexaginta sexpedites ordinantur in locũ ut nec acies interluceat &spatiũ sit
arma tractandi : Inter ordinem autem &ordinem atergo inlatũ sexpedes distare uoluer̃ uithaberent
pugnantes spatiũ accidendi. atq recedendi. Uchementiu senim cum saltu cursuq telamituntur
In his duob: ordinib: & a&ate maturi &usu confidentes &muniti &icm grauiorib armis conlocant᷑

Expanded text:
quae adversum hostem spectat. Haec in pugna publica si sapienter disponitur, plurimum iuvat, si imperite, quamvis optimi bellatores sint mala ordinatione franguntur. Instructionis lex est ut in primo exercitati et veteres milites collocentur, quos antea principes vocabant, in secundo ordine circumdati catafractis sagittarii et optimi milites cum spiculis vel lanceis ordinentur, quos prius hastatos vocabant. Singuli autem armati in directum ternos pedes inter se occupare consuerunt, hoc est, in mille passibus mille sexcenti sexaginta sex pedites ordinantur in longum, ut nec acies interluceat et spatium sit arma tractandi. Inter ordinem autem et ordinem a tergo in latum sex pedes distare voluerunt, ut haberent pugnantes spatium accedendi atque recedendi; vehementius enim cum saltu cursuque tela mittuntur. In his duobus ordinibus et aetate maturi et usu confidentes et muniti etiam gravioribus armis collocantur;