comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sibi. bella ⁊ enĩ orta funt. ⁊
captiuitates secute funt ⁊
naturali ab inicio om̃s ho¬
mines liberi nascebãtur
ex lpc iuire gentiũ om̃s
pene ꝯtractus introclucti
sluit ut empcio uẽdicio
locatio. ddoctio. societas. depõi¬
cum. mutiũ. ⁊ alii inii¬
merables ꝯstat autem
ius nr̃m aut exscripto ant
est. lex plebisscita. senatus
ꝯsulta. pricipum placita.
magistãtũ clicta respon¬
sa pridentum.¶Lex est.
quod ppłs romanus ma¬
gante.ueluti ꝯsule. ꝯstitu¬
ebat ¶Plebiscitũ ẽ. ꝙ p̃le¬
bs plebeio magiftͤata in¬
t̾rogante: ueluti tribuno
ostituebat ¶ Plebs autẽ
appło eo differt: quo spe¬
cies agenere. nam appel¬
latõe ppłi uniu̾si ciies sig¬
nificantur. oninneratis
ctiam patriciis ⁊ senato¬
ribus. plebis añ appella¬
cõne sine patriciis. ⁊ sena

Expanded text:
nim orta sunt et captivitates secutae et sernaturali ab initio omnes homines liberi nascebantur; ex hoc iure gentium et omnes paene contractus introducti sunt, ut emptio venditio, locatio conductio, societas, depositum, mutuum, et alii innumerabiles. Constat autem ius nostrum aut ex scripto aut est lex, plebiscita, senatus consulta, principum placita, magistratuum edicta, responsa prudentium. Lex est quod populus Romanus senagante, veluti consule, constituebat. plebiscitum est, quod plebs plebeio magistratu interrogante, veluti tribuno, constituebat. plebs autem a populo eo differt quo species a genere: nam appellatione populi universi cives significantur, connumeratis etiam patriciis et senatoribus: plebis autem appellatione sine patriciis et sena
Abbreviated transcription (Latin):
scientia. Iis gnaliter cogmi¬
tis. ⁊ incipientibus nobis
exponere ira ppłi romuir
l mrame meentur posse
tinã oin lissime. si pramo
diligencilama. aque exic¬
tissiia ĩntreet cõne sigula
tradantur. Alioquin si stap̃
Minicio indem a huc et
infirimun aĩmum stucai¬
on multaname. ac parieta¬
te reum honeranimus Un¬
ormin alterum aut deserto¬
rem studiorum esficiennis.
ant ominagno labore euis.
sept eciamꝯ oisficencia: que
auertit. serius ad id ꝑduce¬
ius. ad quod leuiore ia
ductus sine mrgno labore
et sine ulla cdisfidencia matu¬
nus ꝑduci potiussit ¶Iuris
precepta sunt. honeste uiue¬
re. alterum nõ ledere. ius¬
suum uniquiꝙ tribuere¬
due posciones. publicum et
priuatum ¶ Dublicum ius
igitur deiure priuato: quod
nim ex naturalibus p̃ceptis.
ammalia dociuit. ña genci
meni generis ꝓprir ẽ.
sed omniũ animalium. q̃

Expanded text:
aliter cognitis et incipientibus nobis exponere iura populi Romani ita maxime videntur posse tradi commodissime, si primo diligentissima atque exactissima interpretatione singula tradantur. alioquin si statim ab initio rudem adhuc et infirmum animum studiosi multitudine ac varietate rerum oneraverimus, duorum alterum aut desertorem studiorum efficiemus aut cum magno labore eius, saepe etiam cum diffidentia, quae avertit, serius ad id perducemus ad quod leniore via ductus sine magno labore et sine ulla diffidentia maturius perduci potuisset. Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribueresunt positiones, publicum et privatum. publicum ius gitur de iure privato, quod nim ex naturalibus praeceptis amalia docuit. nam ius mani generis proprium est, sed omn
Abbreviated transcription (Latin):
ro uaturalis racio inter
om̃s homines ꝯstituit ieͥ
apud om̃s ppłos ꝑeque
custoditur. uocaꝙ ius gẽ¬
tium. quasi quo iure¬
que romanus ꝑtini sue ꝓ¬
lpminũ ius utrͣtur: que
singula qualia st̃ fuis lo¬
cis ꝓponemus ¶Sed ius
quidem cuule ex una qua¬
que ciuitate appellamus.
ueluti atheniensiũ nam
solonis uel draconis ius
errauerit. sic enim ⁊ ius
quo ppłs romanus ut ił:
ius ciuile romanoꝵ apel¬
lamus uel ius quiritum
quo quirites utuntur. ro¬
mani ⁊ enĩ aquirino qui¬
rites: apellabantur ¶Sed̃
quͦtiens nõ adimus nom̃
cuius sit auitatis nr̃m sig¬
nificamꝰ ius sicuti ꝯpocta

Expanded text:
ro naturalis ratio inter omnes homines constituit, id apud omnes populos peraeque custoditur vocaturque ius gentium, quasi quo iureque Romanus partim suo phominum iure utitur. quae singula qualia sunt, suis locis proponemus. Sed ius quidem civile ex unaquaque civitate appellatur, veluti Atheniensium: nam Solonis vel Draconis legeerraverit. sic enim et ius quo populus Romanus utitur ius civile Romanorum appellamus, vel ius Quiritium, quo Quirites utuntur; Romani enim a Quirino Quirites appellantur. sed quotiens non addimus, cuius sit civitatis, nostrum ius significamus: sicuti cum
Abbreviated transcription (Latin):
et enim cetera quoꝙ aĩalia
istins iuris pentir deuseri
¶Iui au cule uel genti¬
um ita diuiditur.¶ Om̃s
uero ppłi qui legibus⁊ mo¬
ni uire omniũ hominũ¬

Expanded text:
etenim cetera quoque animalia istius iuris peritia censeri. Ius autem civile vel gentium ita dividitur: omnes populi qui legibus et moni omnium hominu
Abbreviated transcription (Latin):
gibus oportie esse armat
ut utrumq tempus ⁊ bel op
it pacis recte possit guberati
et pinceps romimus ictor
existat. non solum in hystili¬
ous preliis sed etiam ꝑ legi¬
tims tramies calumpni¬
aitium iniquitatem ex pã¬
lat. ⁊ fiar tam uiris riligio¬
sissimus. quamuictis hsti¬
ous truumphator. ¶Quoyuĩ
utramq uiam ꝯsimmims
iigiliis. ⁊ summa ꝓnidentia
amiuente deo ꝑfeciius ⁊ bã¬
ucos quidem sudore nostros
barbarice gentes sub iuga
nostra deducte cognoscunt.
et tam afrca quani alie in¬
numerose ꝓuintie. post tã¬
tatemporum spacia nostris
iictoriis acelesti numine p̃s¬
ttic ptrum dlicioni romã¬
ne nostroq Ate imperio
protestantu. Ouines uero
ppłi legibus m anobis pro¬
miulgatis qu  ⁊positis re¬
guntur. ¶saqtissimas
constitus autra ꝯ fusas
i EPudaitie peteris
uiua  et opus des¬
itam quasi ꝑ medium
nium ad implemims¬
¶ Costique hoc deo ꝓpicio per¬
actumest Trbuniano
uiro magiifico magistro
et exquestori sacri palacii

Expanded text:
gibus oportet esse armatam, ut utrumque tempus et bellorum et pacis recte possit gubernari et princeps Romanus victor existat non solum in hostilibus proeliis, sed etiam per legitimos tramites calumniantium iniquitates expellens, et fiat tam iuris religiosissimus quam victis hostibus triumphator. Quorum utramque viam cum summis vigiliis et summa providentia adnuente Deo perfecimus. et bellicos quidem sudores nostros barbaricae gentes sub iuga nostra deductaefo cognoscunt et tam Africa quam aliae innumerosae provinciae post tanta temporum spatia nostris victoriis a caelesti numine praestitis iterum dicioni Romaae nostroque additae imperio protestantur. omnes vero populi legibus iam a nobis vel promulgatis vel compositis reguntur. Et cum sacratissimas constitutiones antea confusas sa prudentiae veteris volumina et opus desperatum, quasi per medium iam adimplevimus. Cumque hoc Deo propitio peractum est, Triboniano, viro magnifico, magistro et ex quaestore sacri palatii
Abbreviated transcription (Latin):
quedã incorporales.
corporales lee. sũt que
ueluti fũdus. lpuo. uestis. au¬
rũ. argr̃tũ. ⁊ deuique alie resin¬
numerabiles. Incorporales. iñ¬
sũt. que tãgi ũ. possũt. quali¬
a sũt ea que iure ꝯsistũt siẽ
hereditas. usus fructus ususo.¬
bligatõnes quoquo modo ꝯtr̃¬
acte nec ad rem ꝑtinet. qd̾ in
hereditate res corporiles ꝯtinẽ¬
tur. Nam ⁊ fructus ꝙ ex fim¬
do ꝑcipiũt᷑ corporales sũt. ⁊ id
qd̃ ex aliꝰqua obligatõe nobis de

Expanded text:
quaedam incorporales. Corporales hae sunt, uelut fundus, homo, uestis, aurum, argentum et denique aliae res innumerabiles. Incorporales sunt, quae tangi non possunt, qualia sunt ea, quae in iure consistunt, sicut hereditas, ususfructus, obligationes quoquo modo contractae. nec ad rem pertinet, quod in hereditate res corporales continentur, et fructus, qui ex fundo percipiuntur, corporales sunt, et id, quod ex aliqua obli
Abbreviated transcription (Latin):
artores ꝙ quas secũ traxtrit
in cũ sũdũ ridices egerĩt.
ex eo tp̃r uidẽt᷑ uicimi fũdo
ad quisite. cẽ Insula q̃ in
mari nati ẽ. qd̾ iaro acci¬
dit occupãtis sit nullius
mine nata ẽẽ qd freqñt̃
acridit. siquidẽ mediã ꝓ¬
dẽ fluminis teneit. um¬
sluminis prope ripã p̾dĩa
possidẽt ꝓ modo latitudin¬
nis cuiuscũꝙ fũdi que lati¬
tudo ꝓpe ripã fit. qd̾ si alte
riꝑti ꝓximior sit eorũ est
cłia possident. ¶ quod si ali
de infra uiutũ. agrñ alie¬
ou̾is in formã insułe nd¬
dierit. eiusdẽ ꝑmanes is
agex cuius ⁊ fuerat. ¶ qd¬
si naturali alueo ĩ uniu̾¬
sũ derelicto . alia ꝑte de flu¬
ere ceperit prior qmde̾ alu¬
ueus corũ. est qͥ ꝓpe riꝑã ciꝰ
p̃dra possidẽt ꝓmodo scdicet
latitudinis cuiliccũꝙ agn
que laritudo ꝓpe rip̃i .ẽ. ¶Nlõ¬
nus aũ aluens eius uis
ẽẽ incipie. cuius ⁊ ip̃m sin

Expanded text:
arboresque quas secum traxerit arboresque quas secum traxerit in eum fundum radices egerint, ex eo tempore videntur vicini fundo adquisitae esse. Insula quae in mari nata est, quod raro accidit, occupantis fit: nullius mine nata quod frequenter accidit, si quidem mediam partem fluminis tenet, comfluminis prope ripam praedia possident, pro modo latitudinis cuiusque praedii, quae latitudo prope ripam sit: quod si alteri parti proximior sit, eorum est aedia possident. Quod si uno nfra unitum agrum alicuius in formam insulae redegerit, eiusdem permanet is ager cuius et fuerat. Quodsi naturali alveo in universum derelicto alia parte fluere coeperit, prior quidem alveus eorum est qui prope ripam eius praedia possident, pro modo scilicet latitudinis cuiusque agri, quae latitudo prope ripam sit; novus autem alveus eius iuris esse incipit, cuius
Abbreviated transcription (Latin):
telligũtur ⁊ ꝗ lucr̃adi aĩ¬
mo ea aĩmalia retinet fur¬
cum ꝯmittere ĩtelligitur.¬
¶ Item eaque ex hostibus le¬
gitimis capinuus iure gẽ¬
ciũ statĩ nr̃a fiũt. ad eo q¬
drm ut liberi homines. ĩ
seruitutr nrãm deducãt᷑
cestatẽ. ⁊ ad suos ren̾si suc¬
rint pristmũ statũ recipiũt
¶Item lapilli gr̃ine. ⁊ oete¬
ra que iulitore ĩueniũt᷑
nur uaturali statim in¬
uentoris fiũt. ¶Item ea q̃
ex aĩalibus diño tuo sub¬
iectis nata eodẽ iure tibi ad¬
quirũt᷑ ¶ p̃t̾ ea quod ꝑ alu¬
uionẽ agra tuo fiłñ adie¬
cit. iuix gr̃ciũ tibi ad ꝙri¬
tur. est aũ alunio incre¬
alluuionẽ aũ io iudet᷑ adi¬
c qd̾ ita paulatim adici¬
tur. ut intelligere. ñ. pos¬
lĩs quanitũ quo quo mo¬
m̃to temporis adiciatur.
qd si ius fluminis ꝑtẽ ali¬
quam de tuo p̾dio detrax¬
rit: palam est cã tuam ꝑ¬
manere ¶ plane si lõgio¬
re tep̃r fũdo uicini heserit.

Expanded text:
telleguntur: et qui lucrandi anitelleguntur: et qui lucrandi animo ea animalia retinet, furtum committere intellegitur. Item ea quae ex hostibus capimus iure gentium statim nostra fiunt: adeo quidem, ut et liberi homines in servitutem nostram deducantur, testatem et ad suos reversi fuerint, pristinum statum recipiunt. Item lapilli gemmae et cetera quae in litore inveniuntur, iure naturali statim inventoris fiunt. Item ea quae ex animalibus dominio tuo subiectis nata sunt eodem iure tibi adquiruntur. Praeterea quod per alluvionem agro tuo flumen adiecit, iure gentium tibi adquiritur. est autem alluvio increalluvionem autem id videtur adici, quod ita paulatim adicitur ut intellegere non possis, quantum quoquo momento teQuod si vis fluminis partem aliquam ex tuo predio detraxrit, palam est eam tuam permanere. Plane si longiori tempore fundo vicini heserit
Abbreviated transcription (Latin):
cucio alioqĩ occupãtis sntt.
num sexͣa natura ẽ. nec ad
rem ꝑuuet quod exꝯsue¬
tudine. ad uolare ⁊ reuola¬
it solent. nã ⁊ apes idem fa¬
ciũt quarũ ꝯstat frrã. eẽ.
naturã ceruos quoq ita
quidã mansuetos ht̃. ut in
siluas ire ⁊ redire solẽt. quo¬
rũ ⁊ ip̃orũ ferã. eẽ. naturã
nemo negat. In his aũ. aĩa¬
libus que ex ꝯsuetdine.⁊
abire ⁊ redire solent. talisp
rogula ꝯpluta ẽ. ut eo usꝙ
tua esse indelli gñt᷑ donec aĩ¬
mũ rrũtr̃ai habñt. nã si re¬
ũdẽdi aĩmũ habere desier̃t
cupantis reu̾tẽdi aũ aĩmũ
iudentur desinere habere
natura. idꝙ ex eo possumꝰ
intellĩgere qd̾ alie sũt gal¬
line quas srias uocamius.
item alii anstres quosfrtos
uocamus. ¶deo si anseres
tui aut galliue tue aliquo
casu turbati turbate ꝙe
uolauerũt. licet ꝯspectum
tuũ ꝯfugerĩt. quocũꝙ tñ
loco sũt tui tue ut esse. ĩ.¬

Expanded text:
cutio est, alioquin occupantis fit. cutio est, alioquin occupantis fit. rum fera natura est nec ad rem pertinet, quod ex consuetudine avolare et revolare solent. Nam et apes idem faciunt, quarum constat feram esse naturam. Cervos quoque ita quidam mansuetos habent, ut in silvas ire et redire soleant et ipsorum feram esse naturam nemo negat. In his autem animalibus, que ex consuetudine abire et redire solent, talis regula probata est, ut eo usque tua esse intellegantur, donec animum revertendi habeant: nam si revertendi animum habere desierint, cupantium. revertendi autem animum videntur desinere habere,natura idque ex eo possumus intellegere, quod aliae sunt gallinae quas feras vocamas, item alii anseres quos feros appellamus. ideoque si anseres tui aut gallinae tuae aliquo casu turbati turbataeve evolaverint, licet conspectum tuum effugerint, quocumque tamen loco sint, tui tuaeve esse in
Abbreviated transcription (Latin):
tur cũ uł oculos tuos esfu¬
gerit uel ita sit ĩ cõspectu
tuo ut clifficilis sit eius
ꝑsecucio ¶ lluad quesitũ. ẽ.
an si fera bestia ita nulne¬
rata sit. ut capi possĩt. an¬
statim tua eẽ. ĩ celligatur
quibdã placet statĩtuã
esse ⁊ consꝙ tuã uiderĩ
donec eam ꝑsequaris. qd¬
si desieris eam ꝑscꝙ desi¬
tiere tuã eam essez russus
fieri occupãtĩs. ¶Alii nõ
alit̾ putauerũt tuã. eẽ.
quam si ceperis sad poste¬
norẽ sẽtẽcia nos ꝯfirma¬
mus. quia multa acci¬
dere solent ut eamñ. ca¬
pias ¶ Apiũ quoꝙ natu¬
rã fera esd ĩta q̃que iuar¬
bore tua ꝯsederũt ãte qũa
tur. ñ. magis. eẽ. tue in
telligũt᷑. quã uolucres
que intua arbore nidũ
Euos quoque siquos es¬
sicent quilibet eximere pot̃¬
iuderis ingrediẽtem in fũ¬
r ñ in grediatur. ¶exam̃
quod ex alueotuo euoline¬
nte cousque tuũ ẽẽ intelligi¬
tur donec in cõpectu tuo
.ẽ. nec difficilis sit eius ꝑse¬

Expanded text:
tuos effugerit vel ita sit in conspectu tuo, ut difficilis sit eius persecutio. Illud quaesitum est, an, si fera bestia ita vulnerata sit ut capi possit, statim tua esse intellegatur. quibusdam placuit, statim tuam esse et eo usque tuam videri, donec eam persequaris; quodsi desieris persequi, desinere tuam esse et rursus fieri occupantis. alii non aliter putaverunt tuam esse, quam si ceperis. sed posteriorem sententiam nos confirmamus, quia multa accidere solent, ut eam non capias. Apium quoque natura fera est. itaque quae in arbore tua consederint, antequam tur, non magis tuae telliguntur quam volucres quae in tua arbore nidum it; favos quoque, si quos effecerint, quilibet eximere potraevideris ingredientem fundue ne ingrediatur. Examen quoque ex alveo tuo si evolaverit, eousque tuum intelligitur, donec in conspectu tuo est, nec difficilis ejus perse
Abbreviated transcription (Latin):
libercates ipedientẽ et
quodim inmd̃a tollendã
ẽẽ censuimus ꝯsatis fil rat
ciam habere totam suã fa¬
miliam libertati donare.
nisi alia causa impediat
libertatẽ. morientibus aũ

Expanded text:
libertatibus impedientem et quodammodo invidam tollendam esse censuimus; cum satis fuerat licentiam habere totam suam familiam libertate donare, nisi alia causa impediat libertati, morientibus au
Abbreviated transcription (Latin):
pleuerat. licet testamentñ
facere possit. ⁊ in eo heredẽ
sibi instituere legataq re¬
linquere possit: tñ si ad huc
minor sit .xx annis liberta¬
tem seruo suo dare nõ po¬
terat. quod nõ erat ferẽdũ
si is cui totoꝵ bonoꝵ intesta¬
mento disposicio data erat.
ni seruo libertatem dare
non ꝑmittebatur. quare
nos nõ similiter ei q̃udmdd
alias res et ẜuos suos. in..
utima i ilitate dispomerẽ
Q̃modum uoluerit ꝑn¬
itimꝰ. ut libertatem eis pos¬
sit prestare. ¶ sed con liber¬
tas mestimabilis est ⁊ prop¬
ter hoc ante uicesimũ an¬
nũ etatis antiquitas lib̾eratẽ¬
suo seruo dari ꝓhibebat ꝯ¬
d̾o nos mediam quodam¬
modo uiam eligentes nõ
nis libertatem intestamie¬
si septimũ ⁊ decim̃ aunũ
impleu̾it ⁊ octauũ decim¬
ũ annũ tetigerit. ¶ cum
enim antiquitas huusm¬
postulare ꝯcessit.cur nou
etiam sui iudicii stabili¬
tas: ita eos adiu̾are creda¬
tur. ut ⁊ ad libertatem dã¬

Expanded text:
pleverit, licet testamentum pleverit, licet testamentum facere possit et in eo heredem sibi instituere legataque relinquere possit, tamen, si adhuc minor sit annis viginti, libertatem servo dare non poterat. quod non erat ferendum, si is, cui totorum bonorum in testamento dispositio data erat, uni servo libertatem dare non permittebatur. quare nos similiter ei quemadmodum alias res ita et servos suos in ultima voluntate disponere, quemadmodum volueritt et libertatem eis possit praestare. sed cum libertas inaestimabilis est et propter hoc ante vicesimum aetatis annum antiquitas libertatem servo dari prohibebat: ideo nos, mediam quodammodo viam eligentes, non nis libertatem in testamsi septimum et decimum annum impleverit et octavum decimum tetigerit. cum enim antiquitas huiusmpostulare concessit, cur non etiam sui iudicii stabilitas ita eos adiuvare credatur, ut et ad libertates dan
Abbreviated transcription (Latin):
et ꝯsllio manumittẽtis.
⁊ ip̃are. eo qd̾ bona eius¬
nõ susfectura sũt credi¬
conbus. ¶ Cadem lege eli¬
asensia dũo minori an¬
nis. iũgitĩ. nõ alit̾ ma¬
numutere ꝑmittitur
quam si uindicta apus
ocilium iusta cã manu¬
imissionis appb̃bata. fuerit
manumissi ¶ iustẽ añ
manumissionis canse ft̃¬
hee ueluti siquis patrem.
aut matr̃e. aut filiũ. filiã¬
ue. aut fratr̃e sororem ue.
naturales. aut pedagogum.
nutridem. educatorem. a
lunpnũ alumpña ue. aut
collaᷤtancũ maniumitnt
aut seruũ ꝓcuratoris aben¬
di grã. aut̃ ancillam mat̾¬
tñ intra sex meses uxordu¬
at. ⁊ qui manmuctitur̾
ꝓcuratoris habendi gr̃a.
nec minor septem ⁊ dec̃e
gannis manumittatur sẽ¬
mel aũ cã approbata siue
uera siue falsa sit. nõ retr¬
actatur. ¶ cõ eigo certus in¬
odus miumttendi mi¬
noribus .xx. anuis dñis per
legem eliasentiam ꝯstitu¬
cus sit. eueniebat. ut qui qͣ¬
tuordecim annos etatis ex¬

Expanded text:
est et consilio manumittentis est et consilio manumittentis et ipsa re, eo quod bona non suffectura sunt creditoribus. Eadem lege Aelia Sentia domino minori annis viginti non aliter manumittere permittitur, quam si vindicta apud consilium iusta causa manumissionis adprobata fuerit manumissi. Iustae autem manumissionis causae sunt, veluti si quis patrem aut matrem aut filium filiamve aut fratrem sororemve naturales aut paedagogum, nutricem, educatorem aut alumnum alumnamve aut collactaneum manumittat, aut servum procuratoris habendi gratia, aut ancillam matrtamen intra sex menses uxor duat, et qui manumittitur procuratoris habendi gratia, ne minor septem et decem annis manumittatur. Semel autem causa adprobata, sive vera sive falsa sit, non retractatur. Cum ergo certus modus manumittendi minoribus viginti annis dominis per legem Aeliam Sentiam constitutus sit, eveniebat ut qui quattuordecim annos aetatis ex
Abbreviated transcription (Latin):
cessanũ heredem habeat.
qui sitis facturus esset
creditoribus. aut hoc eo
nõ faciente. creditoris
bereditarias res serui no¬
mine uendant. ne in¬
iuria defunctis asficia¬
cur idemq iuris est .⁊. si
sine libertate seruus er¬
heres in stitutus ẽ qđ ii
ostra ꝯsticucio nõ solũ
in cbño qui soluẽdo non
est. sed gn̾alit̾ ꝯstituit no¬
ua humanitas rõne. ut
ex ip̃a scriptura institu¬
cionis. eciam libertas ei
ꝯpetere uideatur. com ñ
est ueri simmile eũ quem he¬
redem sibi e elegit si
p̾t̾miserit libertatis daci¬
onenẽ seruũ remanere
uoluisse. et neminẽ sibi
heredem fore. ¶Infradem
aũ creditoꝵ inuanumi¬
ttere uidetur. nisi anm̃ĩ¬
missor habuit. nõ upe¬
diri libertatẽ. quamuis
bona eius creditoribus ñ
sufficiant. sepe enim do̾
facultatibus siis ampluiꝰ
quam inhis .ẽ. sperãt ħeri¬
homines itaꝙ tunc in¬
celli gimus impediri li¬
bertatem. ꝯutroꝙ modo
frandãtur creditores. id

Expanded text:
cessarium heredem habeant, cessarium heredem habeant, qui satisfacturus esset creditoribus, aut, hoc eo non faciente, creditores res hereditarias servi nomine vendant, nec iniuria defunctus afficiatur. Idemque iuris estsine libertate servus heres institutus est. quod nostra constitutio non solum in domino qui solvendo non est, sed generaliter constituit, nova humanitatis ratione, ut ex ipsa scriptura institutionis etiam libertas ei competere videatur, cum non est verisimile, eum quem heredem sibi elegit, si praetermiserit libertatis dationem, servum remanere voluisse et neminem sibi heredem fore. In fraudem autem creditorum manumittere videtur, qui vel imissor habuit, non impediri libertatem, quamvis bona eius creditoribus non sufficiant: saepe enim de facultatibus suis amplius quam in his est sperant homines. itaque tunc intellegimus impediri libertatem, cum utroque modo fraudantur creditores, id
Abbreviated transcription (Latin):
circa eos fuerat obseruãci¬
am. alii ꝯstitutõe. ꝑ eius¬
dem questoris suggestioriẽ
correximus que int̾ im¬
pales rachat sancciones
¶ex oisis libertos nullo
nec etitis maniissi
nec cbũ manumissoris.
nec manumissions mo¬
do discrimine habito. si¬
cuti antra obseruabatur.
ciuitate romana douaui¬
mus. multis add̾itis mo¬
dis ꝑ quos possit libertas
seruis ꝯ ciuitate romana
que sola in p̃senti est pr̃an¬
licet. nã is qui in sunt.¬
fraudem creclitoꝵ ina¬
nunittit. nichil agit qͥa
lex eliasensia impedit li¬
bertat̃e. licet aũ dño qui
soluendo nõ est testam̃e¬
to seruũ suũ aliberteate
beredem instituere. ut fi¬
at liber heresꝙ ei solus
necessarius. si modo ei ne
sit aut qͥa is qui scĩptus
est. qualibet ex cã heres
nõ extiterit. idq eadem
lege eliasencia ꝓnisũ ẽ.
et recte. ualde enũ prop¬
sꝑiciendñ erat ut egen¬
tes homines quibus a¬
lius heres extiturus nõ
esset. uł serm̃i suũ ne¬

Expanded text:
circa eos fuerat observanticirca eos fuerat observantiam alia constitutione per eiusdem quaestoris suggestionem correximus, quae inter imperiales radiat sanctiones, et omnes libertos, nullo nec aetatis manumissi nec dominii manumissoris nec in manumissionis modo discrimine habito, sicuti antea observabatur, civitate Romana donavimus: multis additis modis, per quos possit libertas servis cum civitate Romana, quae sola in praesenti est, praelicet. nam is qui in fraudem creditorum manumittit nihil agit, quia lex Aelia Sentia impedit libertatem. Licet autem domino, qui solvendo non est, testamento servum suum cum libertate heredem instituere, ut fiat liber heresque ei solus et necessarius, si modo nemo asit, aut quia is qui scriptus est qualibet ex causa heres non extiterit. idque eadem lege Aelia Sentia provisum est, et recte: valde enim prospiciendum erat, ut egentes homines, quibus alius heres extaturus non esset, vel servum suum ne
Abbreviated transcription (Latin):
titus antea fuerat. nam
qui manuniutebantur
modo inor̃e ⁊ iustam lĩ¬
bertatem osequebantur:
et fiebant ciues romaui.
modo iumorẽ. ⁊ latini ex
lege uinia urbana fiebũt
modo inferiorẽ ⁊ ficbãt ex
lege elieseentia dediticioꝵ
numero. sed dediticioꝵ pes
ex multis temporib in
desuetudinẽ abiit. latino
uero uoiũ nõ freqñta¬
batur. ¶ Ideo nr̃a pietas
oĩa augere ⁊ inmeliorẽ
statum reducere desiderãs
duabus ꝯstitutionibus
hoc emendauit ⁊ in pris¬
tiuũ statũ retuxit. quia
et aprimis rome cuabu¬
lis una atꝙ simplex liber¬
tas ꝯpetebat. idest eadem
quam habebat mauimis¬
sor nisi qd ftilicet liberti¬
nus sit. qui manumnti¬
tur. licet inꝗnumissor ĩ¬
genuus sit ¶ Et de cliticios
quidem ex nr̃a ꝯstitutõe
expulimus. quam ꝓuul¬
ganuus iut̾ nr̃is decisiones.
iquas suggerẽde nobis tri¬
buniao uiro excelso ques¬
tore antiqui iuris alt̾catõ¬
nem placanimꝰ ¶latinos
aũ iunianos et omnẽ q̃

Expanded text:
titus antea fuerat: nam titus antea fuerat: nam qui manumittebantur, modo maiorem et iustam libertatem consequebantur et fiebant cives Romani, modo minorem et Latini ex lege Iunia Norbana fiebant, modo inferiorem et fiebant ex lege Aelia Sentia dediticiorum numero. sed dediticiorum quex multis temporibus in desuetudinem abiit, Latinorum vero nomen non frequentabatur: ideoque nostra pietas, omnia augere et in meliorem statum reducere desiderans, in duabus constitutionibus hoc emendavit et in pristinum statum reduxit, quia et a primis urbis Romae cunabulis una atque simplex libertas competebat, id est eadem quam habebat manumissor, nisi quod scilicet libertinus sit qui manumittitur, licet manumissor ingenuus sit. et dediticios quidem per constitutionem expulimus, quam promulgavimus inter nostras decisiones, per quas, suggerente nobis Triboniano, viro excelso, quaestore, antiqui iuris altercationes placavimus: Latinos autem Iunianos et omnem quae
Abbreviated transcription (Latin):
tum. ẽ uatalibus uõ of
seruitir manuissi ft̃.
manuissio aũ .ẽ. datio
Nam quam din quis
in seruitute.ẽ. manui ⁊
potes ꝗtĩ sub põitus est.
et manumissus. bberat᷑¬
a diupotestate. que res aiure
gentium orriginem
sũpsit. ut potacum iuit n¬
curali oñis liberi nasceren¬
tur nec esset nota manu
missio. ꝯ seruitus esset in¬
cognita sed postquam iure
genciũ scruitus inuasit.
sccutum est manumissi¬
uno omuni nomine om̃s¬
homines appellarẽt᷑ liberi
iure gentun tria gña
hominũ eẽ ceperñt. siben
et his otrarium serui. et
cͥcium genus libertini. ꝙ
desierant esse serui. ¶ Mult
autem modis manumis¬
sĩo ꝓced̃it. aut ex sacris cõ¬
stitutõnibus in sacro scis
quͣalibet ultimam uolum¬
tatan. ¶ sed ⁊ aliis multis
modis libertas seruo ope¬
cere potest qui tam exue¬
teribus quam nr̃is stan¬
ciomibus. introducti sũt.
numitai solet uel adeo uł
intrãsitu inauimuitan
uel in theatrum eat. ¶b¬
bertinoꝵ autẽ status iriꝑ¬

Expanded text:
tum est, natalibus non offservitute manumissi sunt. manumissio autem est nam quamdiu quis in servitute est, manui et potestati suppositus est, et manumissus liberatur potestate. quae res a iure gentium originem sumpsit, utpote cum iure naturali omnes liberi nascerentmissio, cum seruitus esset incognita: sed posteaquam iure gentium seruitus inuasit, secutum est beneficiuno naturali nomine homines appellaremur, iure gentium tria genera hominum esse coeperunt, liberi et his contrarium servi et tertium genus libertini, qui desierant esse servi. Multis autem modis manumissio procedit: aut enim ex sacris constitutionibus in sacrosanctiquamlibet ultimam voluntatem. sed et aliis multis modis libertas servo competere potest, qui tam ex veteribus quam nostris constitutionibus introducti sunt. manumitti solent, adeo ut vel in transitu uel in theatrum eat. bertinorum autem status triper
Abbreviated transcription (Latin):
tõ fuat. ꝑinde ac si quãta ꝑte
retenta rogatus esset. reliquã
heroclitatẽ rectitucere . scd illud ĩ¬
terc̃. quod altero casn icł cũde¬
ducti sine p̃cepta aliqua re
restitit᷑ hereditas. ĩ solidũ ex co
⁊ res q̃ remanẽt apud heredẽ lñ
ullo honore hereditario aput
cũ remaneat. quia si cxlegito
ei adꝙsita Alttro uero eañ id

Expanded text:
tio fiat, perinde ac si quarta parte tio fiat, perinde ac si quarta parte retenta rogatus esset reliquam hereditatem restituere. sed illud interest, quod altero casu, id est cum deducta sive praecepta aliqua re restituitur hereditas, in solidum ex eo et res quae remanet apud heredem sine ullo onere hereditario apud eum manet, quasi ex legato ei adquisita, altero vero casu, id
Abbreviated transcription (Latin):
sario ⁊ ad u̾sus cũ cõpetũt. cẽd
cõsulti cuerit. nt qũ recusalue
heres scriptus sibi datã herecli¬
tatẽ adire. necesitas eimpone¬
ret̃ totam hereditatẽ uolẽti ficdi¬
ꝯmissario restituers ⁊ om̃s ad
eũ ⁊ inen cõtra cũ trãsre actõ¬
nes. ⁊ hoc transponimus ad se¬
natũs ꝯsultũ trebellianũ. ut
ex hoc solo ⁊ uecessitas lerediin¬
ponat᷑. si ip̃o uolente adire. fidĩ¬
ꝯmisiariis desiderat restitui sibi
lereditatẽ. nullo uec añpno uͦ
quis ex asse heres ĩctitutus. aut
totã hereditatẽ. aut ꝓ ꝑte restitu¬
ere rogat᷑. an ex ꝑte seres inciitu¬
tus. aut totam eim ꝑt̾ẽ. aut ꝑtis
ꝑtẽ restituere rogat᷑. Nã hoc cau¬
eadẽ obsiuri p̾cipimus. que
in tocius hereditatis rectitutõne
cdiximus. ¶ Siquis una aliqua
re deducta siue p̃cepta que quar¬
tam ꝑtẽ ꝯtinet. ueluti fundo uł
alia re. rogatus sit restituere
herelitate᷑. similimodo ex cre¬
bessiano scnatu ꝯsulto rectitu¬

Expanded text:
s eum competunt; sed consulti fuerat, ut, quando recusabat heres scriptus sibi datam hereditatem adire, necessitas ei imponeretur totam hereditatem volenti fideicommissario restituere, et omnes ad eum et contra eum transirent actiones, et hoc transposuimus ad senatus consultum Trebellianum, ut ex hoc solo et necessitas heredi imponatur, si ipso nolente adire fideicommissarius desiderat restitui sibi hereditatem, nullo nec damno nec quis ex asse heres institutus aut totam hereditatem aut pro parte restituere rogetur, an ex parte heres institutus aut totam eam partem aut partis partem restituere rogetur. nam et hoc caeadem observari praecepimus, quae in totius hereditatis restitutione diximus. Si quis una aliqua re deducta sive praecepta quae quartam continet, veluti fundo vel alia re, rogatus sit restituere hereditatem, simili modo ex Trebelliano senatus consulto restitu
Abbreviated transcription (Latin):
poribus inspicit᷑ tectam̃ti ꝗdẽ
facti ut cũ ctiterit inctitucio.
mortis uero tectatoris ut effec¬
tũ habeat. hoc amplius ⁊ cũ adit
hereditatẽ. eẽ. debet cũ eo testam̃¬
one. heres institutus sit. Nã ius
herdis eo maxime tp̃r inspi¬
ciẽdũ ẽ. quo ad quirit heredi¬
tatẽ. medĩo aũ ꝑtp̃r int̾ factũ
cectam̃tũ ⁊ mortẽ testatoris. uł
dditõne institutõnis exictẽte.
nuitatõ iuris heredis ñ nocet.
quia ut diximus triap̃dicta
tempora inspicimus. testam̃ti
aũ faccionẽ nõ solũ habere ui¬

Expanded text:
poribus inspicitur, testamenti quidem poribus inspicitur, testamenti quidem facti, ut constiterit institutio, mortis vero testatoris, ut effectum habeat. hoc amplius et cum adit hereditatem esse debet cum eo testameone heres institutus sit: nam ius heredis eo vel maxime tempore inspiciendum est quo adquirit hereditatem. medio autem tempore inter factum testamentum et mortem testatoris vel condicionem institutionis existentem mutatio iuris heredi non nocet, quia, ut diximus, tria tempora inspici debent. testamenti autem factionem non solum is habere vi
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. ut pat̾ eius uiuo patre suo
cesiert suus leres et̃. aut mor¬
te int̾emptus. aut qualibet
rõne lileratuis pocestate. tunc
enin nepos neꝑtis ne in locũ
patiis sui succedat seo sui ꝙꝑ¬
dẽ heredes ideo appellãt᷑. quiado¬
mectici hendes sũt. ⁊ uiuo qͦꝙ
patre quodãmodo domini exĩs¬
timãt᷑. unde q⁊̃ siquis intestato
mortuuis fuerit. prima causa
est in successiones liberoꝵ INe¬
cestani uero ideo dicũt᷑ quia
om̃imodo siue uelint siuei
nolĩt tam ab intritato quã
ex tectam̃to heredes tiunt. seo
abstĩnere se.ab hereditate. ut
redes a nobis inctituti. extranei
heredes amatre institiñt᷑. odõ
numero sũt. quia femine i
potestate liberos ñ hũt. Seruus
tus. ⁊ posrtestam̃tũ factũ ab
co manumissus eodõ unumero
haletur. In extraneis heredib
illud obsuet᷑. ut sit cũ eis det¬
tam̃ti faccio. siue ip̃i heredes
ĩstituãt᷑. siue hii ꝙ in potesta
corũ sint. ⁊ id cluobus dem¬

Expanded text:
est ut pater eius vivo patre suo est ut pater eius vivo patre suo desierit suus heres esse, aut morte interceptus aut qualibet alia ratione liberatus potestate: tunc enim nepos neptisve in locum patris sui succedit. sed sui quidem heredes ideo appellantur quia domestici heredes sunt et vivo quoque patre quodammodo domini existimantur; unde etiam si quis intestatus mortuus sit, prima causa est in successione liberorum. necessarii uero ideo dicuntur, quia omni modo, siue uelint siue nolint, tam ab intestato quam ex testamento heredes fiunt. Sed abstinere se ab hereditate, ut redes a nobis instituti, extranei heredes a matre instituuntur eodem numero sunt, quia feminae in potestate liberos non habent. servus tus et post testamentum factum ab eo manumissus eodem numero habetur. In extraneis heredibus illud observatur, ut sit cum eis testamenti factio, sive ipsi heredes instituantur, sive hi qui in potestate eorum sunt. et id duobus tem
Abbreviated transcription (Latin):
cessarii dicũt᷑. alut et difer¬
nolit. om̃imodo post mortẽ tes¬
tatoris ꝓtinus liber ⁊ necessari¬
us heres sit. unde ꝙ facultites
sius suspectas habent. soloent
seruũ suũ primo aut sedo̾ loco¬
uł etiã ułteriore gradu here¬
dẽ instituere. ut si credicorib
satis ñ fiat. pocius eius herelis
bona quã iplius testatoris a
credicorib possi deãt᷑. ⁊ uł dic¬
trahant᷑. uel int̃ cos cliuidũt᷑
pro hoc tñ incomodo illud ei
ꝯmodũ p̾̃stat᷑. ut ea c̃ post mor¬
tem pationi sui sibi adqu̾sis¬
iit. ip̃i reseruẽt᷑. ⁊ quãuis ñ
suffecerĩt bona defuncti cre¬
ditorib. Iter̃ ex cã res eius
quas sibi adeꝑsiuit nõ uene¬
ant. ¶Sui aũ ⁊ necessarii he¬
redes sut̾. ueluti filius. filia. ne¬
pos neꝑtis ne ex filio. ⁊ deinceꝑs
ceteri liberi qui modo in potes¬
tate sũt moriẽtis fuerĩt. Sed ut
nepos nepotis ne sui heredes srt̃.
ñ sufficit eñ eam ue in pocesta¬
te aus mortis tp̃r fuisse. s opuꝰ

Expanded text:
cessarii' dicuntur aut sui enolit, omtatoris protinus liber et necessarius heres fit. unde qui facultates suas suspectas habent, solent servum suum primo aut secundo vel etiam ulteriore gradu heredem instituere, ut, si creditoribus satis non fiat, potius eius heredis bona quam ipsius testatoris a creditoribus possideantur vel distrahantur vel inter eos dividantur. pro hoc tamen incommodo illud ei commodum praestatur, ut ea quae post mortem patroni sui sibi adquisierit ipsi reserventur: et quamvis non sufficiant bona defuncti creditoribus, iterum ex ea causa res eius, quas sibi adquisierit, non veneunt. Sui autem et necessarii heredes sunt veluti filius, filia, nepos neptisque ex filio et deinceps ceteri liberi, qui modo in potestate morientis fuerint. sed ut nepos neptisve sui heredes sint, non sufficit eum eamve in potestate avi mortis tempore fuisse, sed opus
Abbreviated transcription (Latin):
nocĩt. ex substitutõne. inpu¬
bere filio mortuo. qui ⁊ scrip¬
tis sũt heredes ⁊ extiteñt ⁊ pro
qua ꝑte heredes sicti sũt Mas
substitui pot̾ ¶Temine usque
ad .xii. aunos. ⁊ si lpctẽpus ex¬
cessent substitucio euanescĩt.
ex tranco uero. uł filio puberi
heredi inctituto. ita subattue¬
re ũ pot̾. ut siheres ei exstiterit¬
⁊ intra aliquod tẽpus decesse¬
rit. alius ei sit heres. sed hoc so¬
lũ ꝑmissũ ẽ. ut eũ ꝑfidei ꝯmis¬
sum testator obliget. alii he
loco trademus. Quidus mo

Expanded text:
vocantur ex substitutione, impuvocantur ex substitutione, impubere filio mortuo, qui et scripti sunt heredes et extiterunt, et pro qua parte heredes facti sunt. Mascsubstitui potest, feminae usque ad duodecim annos: et si hoc tempus excesserit, substitutio evanescit. Extraneo vero vel filio puberi heredi instituto, ita substituere nemo potest ut, si heres extiterit et intra aliquod tempus decesserit, alius ei sit heres: sed hoc solum permissum est, ut eum per fideicommissum testator obliget, alii herloco trademus. TIT. 17
Abbreviated transcription (Latin):
periculosuĩ sttssiõ solũ añ lere¬
beris ita substituere parẽtes
possũt aet si ⁊ herodes ei extłterĩe.
⁊ arte ꝓudortatẽ mortui fue¬
co eisli. si quid pupillo ex here¬
ditatibus legatis ueaut dona¬
ad ꝗsitũ fuerit. ia om̃e ad sub¬
stitutũ ꝑtineat. quecũꝙ cliri¬
mus de subctintõne inpuberũ
liberorũ uł heredũ incituoꝵ
uel ex heredatorũ eadẽ ⁊̃ et de
postumis intessgemus. ¶lite¬
ris aũ suis testam̃tũ nemo fa
cẽ poẽ. nisi ⁊ sibi faciat. nã pu¬
pat̾nĩ testam̃ti. adeo ut si patris
tectam̃tũ ñ ualeat nec filũ
quidẽ ualebit. ¶Uel singulis aũ
liberis ił ei ꝗ corũ nouissimus
inpubes moricb᷑ substaui pocest.
Singulis añ ꝗdẽ si nemiñe e¬
orũ sine testam̃to decodẽ uolie¬
rit. nouissimo si ius legitimarũ
lereditatũ ĩdogiũ int̾ eos custo¬
dire uelit. Substituitur aut̃
inpuberi aut nominañ ue¬
michi heres erit quibus u̾bis

Expanded text:
periculosum sit. Non solum autem herepericulosum sit. Non solum autem hereberis ita substituere parentes possunt, ut et si heredes eis extiterint et ante pubertatem mortui fueeo casu si quid pupillo ex hereditatibus legatisue aut donaadquisitum fuerit, id omne ad substitutum pertinet. Quaecumque diximus dliberorum vel heredum institutorum vel exheredatorum, eadem etiam de postumis intellegimus. Liberis autem suis testamentum facere nemo potest, nisi et sibi faciat: nam pupaterni testamenti, adeo ut, si patris testamentum non valeat, ne filii quidem valebit. Vel singulis autem liberis vel qui eorum novissis morietur, substitui potest. singulis quidem, si neminem eorum intestato decedere voluit: novissimo, si ius legitimarum hereditatium integrum inter eos custodiri velit. Substituitur autem impuberi aut nominatim, vequis mihi heres erit ’: quibus verbis
Abbreviated transcription (Latin):
alterũ filii. tamqũa su ip̃s fĩli¬
us sibi herede inctituisset. aut
certe unũ. ẽ testim̃tũ q̃uarũ
¶Sm aũ quis ita formi dolo¬
sus sie. ut timeret ne filius
eius pupillus sit ad huc. ex eo
quod palã substitutũ accepit.
post obitũ eius periculo insidi¬
rũ subiciatur uulgarẽ
quidẽ substitutõnẽ palĩ ficẽ
inprinis dectam̃ti ꝑtibus do¬
det. illã aũ substititõnẽ. ꝑ
quã ⁊ si heres extiterit pupil¬
lus. ⁊ intra pubertatẽ deces¬
serit. substitutus uocat᷑. s epa¬
ratim ĩ inferioribus ꝑtibus
scribere. eamꝙ ꝑtẽ ꝓprio lino
ꝓpriaꝙ cera ꝯsignate. ⁊ inpri¬
oriꝑte testim̃tĩ cauere. ne ĩ¬
feriores tabule uiuo filio. ⁊ ad¬
huc inbudere.aperiãtur. Illud
palam. ẽ ñ ioeo ininus uale¬
re substitutõnẽ inpuberis fi¬
lii. quod ĩn hisdẽ tabulis serip
sit. cibus sibi quiiꝙ lerrdẽ in¬
stituissex. qũauis hoc pupillo

Expanded text:
alterum filii, tamquam si ipse filialterum filii, tamquam si ipse filius sibi heredem instituisset: aut certe unum est testamentum duarum Sin autem quis ita formidolosus sit, ut timeret, ne filius eius pupillus adhuc ex eo quod palam substitutum accepit, post obitum eius periculo insidiarum subiceretur: vulgarem quidem substitutionem palam facere et in primis testamenti partibus debet, illam autem substitutionem, per quam et si heres extiterit pupillus et intra pubertatem decesserit, substitutus vocatur, separatim in inferioribus partibus scribere eamque partem proprio lino propriaque cera consignare, et in priore parte testamenti cavere ne inferiores tabulae vivo filio et adhuc impubere aperiantur. illud palam est, non ideo minus valere substitutionem impuberis filii, quod in iisdem tabulis scripta sit quibus sibi quisque heredem instituisset, quamvis hoc pupillo
Abbreviated transcription (Latin):
michi nouerit. sine heres cut.
⁊ añ moriat᷑ qu̾a in suã tu¬
telam ueniat icd ẽ. pudes factꝰ
sit. tẽ eius heres esto. quo ca¬
su siq dẽ ñ extiterit leres fili¬
cius
us. cẽ subititutus. patri sit he¬
res: si uero extitert heres fili¬
us. ⁊ añ pub̾tatẽ decessent.
ip̃i filio sit heres sudcitutus.
¶nã moribus asticũ. ẽ. ut cũ ciꝰ¬
ailis ecatus sit̃. in qua ip̃i testa¬
m̃tũ sibi facẽ ñ possũt. parẽ¬
tes cis faciant. qua rõne exci¬
tati etiã ꝯstitutõnẽ ĩ ur̃o posu¬
imus codice. quia ꝓspctũ ẽ
ut si quis ĩte captos habu¬
us liceat eis ⁊ si puberes sĩt
ad cxemplũ pupillaris sub¬
stitucionis certas ꝑsonas sub¬
stitere Sin antẽ rescipuerĩt
eadẽ substicionẽ infirim¬
n. ⁊ hoc ad exemplũ puꝑil¬
laris substicionis que post¬
quã pupillus adoleuerit ĩ¬
firmatur¶ git᷑ inpupillari
qũ orcłinata. dduo quodã inͦ
sunnt testam̃ta. alterũ patrisi

Expanded text:
hi non erit, sive heres erit et prius moriatur quam in suam tutelam venerit id est pubes factus sit, tunc Seius heres esto.’ quo casu si quidem non extiterit heres filius, tunc substitutus patri fit heres: si vero extiterit heres filius et ante pubertatem decesserit, ipsi filio fit heres substitutus. nam moribus institueius aetatis sunt in qua ipsi sibi testamentum facere non possunt, parentes eis faciant. Qua ratione excitati, etiam constitutionem in nostro posuimus codice, qua prospectum est, ut, si mente captos habeus, liceat eis, etsi puberes sint, ad exemplum pupillaris substitutionis certas personas substituere: sin autem resipuerint, eandem substitutionem infirmari, et hoc ad exemplum pupillaris substitutionis, quae, postquam pupillus adoleverit, infirmatur. Igitur in pupillari dum ordinata duo quodammodo sunt testamenta, alterum patris,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗb ut ualeret. prius tectam̃tũ.
ecp̃llũ .ẽ. dubitari ñ oportet.
⁊ ruptũ ꝗdẽ testam̃tũ loc mͦ¬
citicicit᷑. lio quo quo modo
testam̃ta iure facti infirmã¬
tur. ueluti cũ is ꝙ fecit testam̃¬
tũ capite climinutus sit. qd̾
ꝙb modis accidit primo l¬
bro retulimuis hoc añ casuir¬
rita fieri testam̃ta dicũt᷑. cũ
alioquim ⁊ q̃ rũpãt᷑ irrita fi¬
fiũt irrita sũt. ⁊ ea que iure
facta sĩ. poster ꝓꝓt̾ capitis di¬
minucionẽ irrita fiũt. possu¬
mus nichilominus rupta
dicẽ. Sed ꝗa sane ꝯmodius
erat singulas causas singu¬
lic appellatõnibus distingni.
Ideo quedã ñ iure tacta dicũt᷑.
quedã iure facta rũpi. uł ir
diminutõne irrita facta st̃.
nati sũt. pot̾ scriptus heress
sodm tabulas testam̃ti bone¬
rũ possessionẽ agnostere. si

Expanded text:
quibus ut valeret prius testamentum quibus ut valeret prius testamentum expressum est, dubitari non oportet. ’ et ruptum quidem testamentum hoc modo efficitur. Alio quoque modo testamenta iure facta infirmantur, veluti cum is qui fecerit testamentum capite deminutus sit. quod quibus modis accidit, primo libro rettulimus. Hoc autem casu irrita fieri testamenta dicuntur, cum alioquin et quae rumpuntur, inrita fifiunt, inrita sint; sed et ea, quae iure facta sunt et postea propter capitis deminutionem inrita fiunt, possunt nihilo minus rupta dici. sed quia sane commodius erat singulas causas singulis appellationibus distingui, ideo quaedam non iure fieri dicuntur, quaedam deminutionem irrita facta sunt. nata sunt, potest scriptus heres secundum tabulas testamenti bonor
Abbreviated transcription (Latin):
hereditatẽ adierit decelent. ⁊
aut ꝯdicione slib qua beresĩ¬
stitutus ẽ. desec̃tas cit. ĩ his casi¬
bus pat̾ familias intestatꝰ mo¬
ritur. Nam ⁊ prius tectam̃tũ
ũ ualet muꝑtũ aposteriore. et
posterius aciue nullas uires
habet. ꝯ ex eo ħes nenio extite¬
rit. ¶ Sed siquis priore testa¬
m̃to iure ꝑfecto. posterius ecĩ
iure fecerit ex eertis reb in eo
heredẽ instituerit. Suꝑiust
testam̃tũ sublatũ eõ. diui seue¬
rus ⁊ antoninus reseripse¬
rũt. cuius cũctitutõnis ĩseri
ũba iussimus. cũ aliud quocꝑ
p̃t̃ei in ea ꝯstitutõne exp̃ssũ
est. Iiꝑatores seueruc ⁊ an¬
touinus cocceio cimpaueo.
Testam̾tũ scdo loco factum
h ĩ eo sitirũ rerũ heres scrip¬
tus sit iurt ualere. ꝑinde ac
si rerũ m̃cio facta ñ eẽt. sed
ceneri heredẽ scriptũ. ut ꝯtẽtꝰ
reb sibi datis. aut supleta
quarta ꝑte ex lege falcidia.
hereditatẽ restituat his ꝙ in
priore testim̃to scripti fuerĩt

Expanded text:
hereditatem adiret, decesserit, aut condicione, sub qua heres institutus est, defectus sit, in his casibus paterfamilias intestatus moritur: nam et prius testamentum non valet, ruptum a posteriore, et posterius aeque nullas vires habet, cum ex eo nemo heres extiterit. Sed si quis priore testamento iure perfecto, posterius aeque iure fecerit, etiamsi ex certis rebus in eo heredem instituerit, superius testamentum sublatum esse divi Severus et Antoninus rescripserunt. cuius constitutionis inseri verba iussimus, cum aliud quoque praeterea in ea constitutione expressum est. ‘ Imperatores Severus et Antoninus Cocceio Campano. Testamentum secundo loco factum, licet in eo certarum rerum heres scriptus sit, iure valere, perinde ac si rerum mentio facta non esset, sed teneri heredem scriptum, ut, contentus rebus sibi datis, aut suppleta quarta ex lege Falcidia, hereditatem restituat his qui in priore testamento scripti fuerant,
Abbreviated transcription (Latin):
ribus in firma cẽ. quia uenio
ĩ uito  cogebat᷑ p̃stire ia. de quo
rogatus erat quibus enim ñ
poterãt hereditates uł legata re¬
rełinquere. si relinq̃b̃t sidi
ꝯmittebãt corũ. ꝙ capere extesti¬
appelata sũt. quia nullo uiu¬
culo iuris. sed tm̃ pudore eoꝵ¬

Expanded text:
ribus infirma esse quia nemo ribus infirma esse quia nemo invitus cogebatur praestare id de quo rogatus erat: quibus enim non poterant hereditates vel legata relinquere, si relinquebant, fidei committebant eorum qui capere ex testaappellata sunt, quia nullo vinculo iuris, sed tantum pudore eo
Abbreviated transcription (Latin):
aut morte sernoꝵ ut ñ ampli¬
us quã septuagĩta ꝗnꝙ. aure
liquerit solida legata dẽtur.
noc ea res dãpnosa .s̃. herodi cũ
liberũ. c̃. ñ adire heroclitatẽ q̃
rs effic̾it ut necesse at. legata¬
riis ne destituto testam̃co ni¬
one pacisci. ¶ Cumaũ rõ legis
falcidie ponit᷑. añ deducitur
es alicnũ. Item funeris inp̃e¬
sa ⁊ p̃cia seruoꝵ manuinissoꝵ
cunc orinde in reliquo ita rõ
hubet᷑ ut ex eo quarti ꝑs. iput
hendes remaneat. tres uero ꝑ
os logitos. eõ ⁊ patrimonia
quãtitatẽ ex qua legata. cro¬
egt̃tos quinquagi̾ta legatos
fiuganus. octami debet de¬
trahi. quod si quingẽtos le¬
gauent inicio quinta deĩde
quarti detrahi deber. añ enĩ
aetralẽdũ .c̃. quod extra lonoꝵ
quãtitatt̃. c̃. deĩde quod ex bo¬
nis apuo heredẽ ramanere
oporter. De fidei conmissa¬
ad ficeiomissa. ⁊ prins . ẽ. ut de
hereditatibus ficłi ꝯmissariis
clispiciamus sciendũ itiꝙ ẽ.
omnia fidei auissa primis tẽpp¬

Expanded text:
morte seruorum, ut non plus quam septuaginta quinque linquatur, solida legata debentur. nec ea res damnosa est heredi, cui liberum est non adire hereditatem: quae res efficit, ut necesse sit legatariis, ne destituto testamento nione pacisci. Cum autem ratio legis Falcidiae ponitur, ante deducitur aes alienum, item funeris impensa et pretia servorum manumissorum, tunc deinde in reliquo ita ratio habetur, ut ex eo quarta pars apud heredes remaneat, tres vero paos legatos esse, et patrimonii quantitatem, ex qua legata eroecentos quinquaginta legatos fingamus, octava debet detrahi. quodsi quingentos legaverit, initio quinta, deinde quarta detrahi debet: ante enim detrahendum est quod extra bonorum quantitatem est, deinde quod ex bonis apud heredem remanere oportet. TIT. 23 DE FIDEICOMMISSAad fideicommissa. et prius de hereditatibus fideicommissariis videamus. Sciendum itaque est, omnia fideicommissa primis tempo
Abbreviated transcription (Latin):
int̾ponebãt᷑ sed si recuset scriꝑ¬
tuc heres adire hereditat̃ ob iã¬
quod cbicit. sibi eam suspect̃
ẽẽ. quasi dampnosam. cauet᷑
pegasi no senatus ꝯsulto ut
desiderĩte eo. cui restituere .g.¬
rogatus ẽ. iussu p̃toris adeat.
⁊ restituat hereditatẽ. ꝑ inde¬
que ei ⁊ ineuni qui recipie
hereditatẽ. ictõnes clent᷑. ac¬
sic iuris .c̃. exdrebellmo sem

Expanded text:
interponebantur. sed si recuset scripinterponebantur. sed si recuset scriptus heres adire hereditatem ob idquod dicat eam sibi suspectam esse quasi damnosam, cauetur Pegasiano senatus consulto, ut desiderrogatus est, iussu praetoris adeat et restituat hereditatem, perindeque ei et in eum qui recipit hereditatem actiones dentur, acsi iuris est ex Trebell
Abbreviated transcription (Latin):
omisso recipit hereclitatẽ ⁊ he¬
red̾m. id ut ⁊ lucrũ ⁊ dãpnũ
bereditariũ ꝓ rata ꝑte int̾ cos
ꝯmuime sit. ergo siquidẽ ñ plus
quam dodrantẽ hereditatis
scriptus heres rogatus sit resti¬
tuere. tc̃ extrebessiano senatus
dsulto rectituebat ᷑ lereditas ⁊
ĩ utrũꝙ acciones hereditarie ꝓ
rati ꝑte dabãtur. in heredẽ ꝗdẽ
inre ciuiliꝰ. in eũ uero ꝙ recipi¬
ebat hereditatẽ ex senatus cõ¬
sulto trebessimo tamquam ĩ
heredẽ at si plus quam cłroduã¬
tem. uł. ⁊̃ totã hereditatẽ resti¬
tuere rogatus sit. locus erat pe¬
gasĩano senatus ꝯsuido. ⁊ heres¬
ꝙ semel adierit leredititẽ. si
modo sua uolũtate adierie. ssue
retinuerit quartã paitẽ. siue
uoluerit retinare. ip̃e uniu̾sa
honera hereditaria suctinebat
ꝑtis ⁊ ꝓ ꝑte stipultõnes int̾po¬
nebant᷑. tamquã parciarum
legatiriũ ⁊ heredẽ. sinero totam
lereditatẽ restituerit. empte ⁊
uẽclite hereditatis aripulitõnes

Expanded text:
sa recipit hereditatem, et heredem, id est, ut et lucrum et damnum hereditarium pro rata parte inter eos commune sit. Ergo si quidem non plus quam dodrantem hereditatis scriptus heres rogatus sit restituere, tum ex Trebelliano senatus consulto restituitur hereditas, et in utrumque actiones hererata parte dabantur: in heredem quidem iure civili, in eum vero qui recipiebat hereditatem, ex senatus consulto Trebelliano tamquam in heredem. at si plus quam dodrantem vel etiam totam hereditatem restituere rogatus sit, locus erat Pegasiano senatus consulto, et heresqui semel adierit hereditatem, si modo sua uoluntate adierit, siue retinuerit quartam partem siue noluerit retinere, ipse uniuersa onera hereditaria sustinet; te stipulationes interponebantur tamquam inter partiarium legatarium et heredem: si vero totam hereditatem restituerit, emptae et venditae hereditatis stipulationes