comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nũc fauerit nichil isꝙͣ ꝑiculosũ uł ad.¬
uersu: quibꝰ obstiterit tutũ nicħ aut ꝓ.¬
speꝵ. nec uictaribꝰ solita p̃mia urbem
unã aliquã aut regnũ s terraꝵ orbem.
ner uictis cõsueta ꝑicula. si quidẽ nec ro¬
manis ĩ terra externa et ĩ cognita quã
p̾sertĩ mare cingeret fugã esse. nec car¬
thaginẽsibꝰ ultima spe cõsũpta aliud ꝙͣ
excidiũ suꝑeẽ. rem ancipitẽ atq ĩgẽte
ferro iuidice trãsigendã habendãq foͣtu.¬
nã quã dii darent. cras scituris añ ꝙͣ sol
occidat. frena reꝵ roma tenent an caͣtha¬
go. Int̾ huiꝰ modi ducũ uoces ac militũ
apparatũ dies illa ꝓximeq noctis paͣs
magna cõsumit᷑. ubi illuxit progredi¬
untur ĩ cãpũ et qui duces qui ue ex̾a¬
tus. quibꝰ aĩs qua belloꝵ expientia qua
militie disciplina. quibꝰ tandẽ iraꝵ acu-

Expanded text:
ichil usquam periculosum vel adversum, quibus obstiterit tutum nichil aut prosperum; nec victoribus solita premia, urbem unam aliquam aut regnum, sed terrarum orbem, nec victis consueta pericula, siquidem nec Romanis in terra externa et incognita quam presertim mare cingeret fugam esse, nec Carthaginensibus, ultima spe consumpta, aliud quam excidium superesse; rem ancipitem atque ingentem ferro iudice transigendam, habendamque fortunam, quam dii darent; cras scituros antequam sol occidat frena rerum Roma teneat an Carthago. 29 Inter huiusmodi ducum voces ac militum apparatum dies illa proximeque noctis pars magna consumitur. 10 1 Ubi illuxit progrediuntur in campum: et qui duces, qui ve exercitus, quibus animis, qua bellorum experientia, qua militie disciplin
Abbreviated transcription (Latin):
li huiꝰ euẽtũ pendere ⁊ orbẽ ig̾ res tã¬
gebat uniu̾sũ. nec ĩmerito angehat᷑
⁊ de re nõ tã ꝙͣ aliena s ꝓpͥa cogitatibꝰ
estuabat ambiguis quonã reꝵ põdꝰ
scil inclinaret. et quibꝰ eẽt ip̃e mox
dnĩs pariturꝰ. et hic ꝗdẽ absẽtiũ statꝰ
erat.¶ At p̃sentes duces u rem pro¬
ximã intẽti castraiam castris admo¬
uerant et instabat hora nouissiã de
qua nich ꝑdere utͥusq studiũ ducis e¬
rat. quicꝗd multis annis edidicerant
ĩ hanc unã cõferebat᷑ horã: oĩs aĩui
gor õe ingeniũ. oĩs uigilãtia oĩs ex-¬
pientia oĩs ars militie. int̾ hec hani¬
bal an suo instinctu an iussu patͥe in¬
certũ quocũq certe consilio colloꝗu
scipioĩs expetiit. duplex hinc aũt fa¬¬
maest alii comisso pͥmũ p̃lio haniba¬
lem uictũ duodetĩ milibꝰ suoꝵ ĩ cãpo oc¬
cisis captisq ꝙͣ plurimis unũ ip̃m fu

Expanded text:
li huius eventum pendere, et orbem igitur res tanli huius eventum pendere, et orbem igitur res tangebat universum; nec immerito angebatur et de re non tanquam aliena sed propria cogitatibus estuabat ambiguis, quonam rerum pondus scilicet inclinaret et quibus esset ipse mox dominis pariturus. Et hic quidem absentium status erat. 14 At presentes duces in rem proximam intenti castra iam castris admoverant; et instabat hora novissima, de qua nichil perdere utriusque studium ducis erat. Quicquid multis annis edidicerant in hanc unam conferebatur horam, omnis animi vigor, omne ingenium, omnis vigilantia, omnis experientia, omnis ars militie. 15 Inter hec Hanibal, an suo instinctu an iussu patrie incertum, quocunque certe consilio colloquium Scipionis expetiit. Duplex hinc autem fama est: alii commisso primum prelio Hanibalem victum, duo decim milibus suorum in campo occisis capt
Abbreviated transcription (Latin):
tũ iriig̃ ubi hoc accidat belli locũ nõ
discrimen ĩminutũ imo auctũ potius.
Sic famosus ille senex glorie noui du¬
ducis qua dabat᷑ nõ uiuꝰ mͦ detraxerat/
s moͣtuus etiam quodãmͦ detrahebat.
⁊ tanta erat auctoritas ut spes quoq c̾¬
tissimas inc̾taret. Frant qui tãtũ ĩ sci¬
pionẽ reponerẽt ut iux aliud ꝙͣ uicto¬
riã cogitare possent. nilq illi uiro fac¬¬
tu arduũ opinariscirẽt aut difficile.
s prona et facilia cũta quibꝰ aĩu ap¬
plicuiss. at instãte sũmi ceͣtamĩs alea
iidẽ illi herebãt spe nutãti finẽ ꝓxim¬
u cũ ceteris expectãtes. his recipcis cu¬
raꝵ fluctibꝰ duo pͥncipes populi iacta.¬
bant᷑. s nõ soli oiu eĩ mũdi regũ ac
gentiũ ad tante rei exitũ expectatio
uehemẽs erat. ⁊ spes uarie Si intio
querit᷑ ꝓmpta est. uidebat᷑ nãq et
sic ẽẽ res docuit totiꝰ orbis statꝰ ad bel¬

Expanded text:
tum iri igitur, ubi hoc accidat, belli locum, non tum iri igitur, ubi hoc accidat, belli locum, non discrimen imminutum, imo auctum potius. 11 Sic famosus ille senex glorie novi ducis, qua dabatdo detrahebat, et tanta erat autoritas ut spes quoque certissimas incertaret. 12 Erant qui tantum in Scipione reponerent ut vix aliud quam victoriam cogitare possent, nilque illi viro factu arduum opinari scirent aut difficile, sed prona et facilia cunta quibus animum applicuisset; at instante summi certaminis alea iidem illi herebant, spe nutanti finem proximum cum ceteris expectantes. 13 His reciprocis curarum fluctibus duo principes populi iactabantur, sed non soli; omnium enim mundi regum ac gentium ad tante rei exitum espectatio vehemens erat et spes varie. Si ratio queritur, prompta est: videbatur namque, et sic esse res docuit, totius orbis status ad bel
Abbreviated transcription (Latin):
re ex̾citus cũq ex̾citu romanos duceᷤᷤ
trucidare solito cõcurendũ fore: qui¬
q plus  occidit ꝙͣ reliquerit. occũsuꝵ
illi hanibalẽ ĩ pͥmis hispaniaꝵ gal¬
laꝵ atq ip̃iꝰ italie uictorẽ. pene in
armis natũ certe ĩ armis enutritũ
ab infantia sub magistro militie eo¬
dẽq patre suo duce for tissimo belloꝵ¬
q fortissimo qui puer pͥmũ miles/
dux postinodũ adolescens oĩu sũmꝰ
ĩꝑator euaserit. atq ex quo semel
arma induit nũꝙͣ cessando s bellãdo
semꝑ ac uĩcendo senuerit. occu̾suroᷤ illi
ĩ p̃lio qui nõ milites s p̃tores et cõsu¬
les ducesq alios manu ꝓpͥa ꝑemis¬
sent. hĩc cesoꝵ spolia hinc suoꝵ ducũ
collata uirtutibꝰ insignia p̃ferentes qͦs
p̃t̾a excõsuetudine occidendoꝵ ĩꝑatoꝵ
nulliꝰ quãtacũq noĩs gloria motura sit.
ꝑinde ĩ scipionẽ atq aliu quẽuis seu
multo cupidiꝰ iniecturos manũ. muta¬

Expanded text:
citu romanos duces trucidare solito concurrendum fore, quique plures occiderit quam reliquerit. 9 Occursurum illi Hanibalem in primis, Hispaniarum Galliarum atque ipsius Italie victorem, pene in armis natum, certe in armis enutritum ab infantia sub magistro militie, eodemque patre suo, duce fortissimo bellue doctissimo, qui puer primum miles, dux postmodum adolescens, omnium summus imperator evaserit atque, ex quo semel arma induit, nunquam cessando sed bellando semper ac vincendo senuerit. 10 Occursuros illi in prelio qui non milites sed pretores et consules ducesque alios manu propria peremissent, hinc cesorum spolia hinc suorum ducum collata virtutibus insignia preferentes, quos preterea ex consuetudine occidendorum imperatorum nullius quantacunque nominis gloria motura sit, perinde in Scipionem atque alium quemvis seu multo cupidius iniecturos manum. Muta
Abbreviated transcription (Latin):
ugendi desiderio minueret. aut quod
multis accidit totiꝰ uite labores opesq
oẽs et spes publicas spatio forsitã mo¬
menti uniꝰ eu̾teret. s ĩ florentissimo
reꝵz suaꝵ statu deponeret arma uic¬
tricia quibꝰ ut uoluente fato descẽsus
ac rina possibilis eẽt sic iam fere i¬
nullus ad altiorẽ gloriã pateret ascẽ¬
sus. multa sunt ĩ hanc sentẽtiã que si
nomẽ detrahas nõ dicta hostis s ami¬
ci consilia uideãt᷑ erãt aũt hostis oĩũ
aceͬrimi s iã sibi ꝓculdubio diffiden¬
tis. adietit et conditioẽs pacis. et qͣi¬
uis id nõ accipientis pacẽ diceret esse
s dantis sesuosq tñ forsitã nõ indi¬
gnos sibi ip̃is multã tãti erroris impo¬
nere. uelle ig̃ ut oĩa que cãz bello
dederãt romanoꝵ eẽnt. hispania si¬
cilia sardima et insule ões q̃ italia

Expanded text:
ugendi desiderio minueret aut, quod ugendi desiderio minueret aut, quod multis accidit, totius vite labores opesque omnes et spes publicas spatio forsitan momenti unius everteret; sed in florentissimo rerum suarum statu deponeret arma victricia quibus, ut volvente fato descensus ac ruina possibilis esset, sic iam fere nullus ad altiorem gloriam pateret ascensus. 20 Multa sunt in hanc sententiam que, si nomen detrahas, non dicta hostis sed amici consilia videantur; erant autem hostis omnium acerrimi, sed iam sibi proculdubio diffidentis. Adiecit et conditiones pacis et, quamvis id non accipientis pacem diceret esse sed dantis, se suosque tamen forsitan non indignos sibi ipsis multam tanti erroris imponere. 21 Velle igitur ut omnia que causam bello dederant Romanorum essent, Hispania Sicilia Sardinia et insule o
Abbreviated transcription (Latin):
petiiss orationẽ hũit gruẽ ac ma-¬
gnoꝵ sensuũ. cuiꝰ hec fere sũma fuit. Sui
ip̃iꝰ et alioꝵ duicũ exẽplis fortune uarie¬
tatẽ. ⁊ ꝙͣ fidei nichil illi eẽt ostendere
p̃teritoꝵ quoq ⁊ instãtiũ cõmemora¬
tione discriminũ pacẽ laudare. ⁊ a pro¬
posito belli oĩbus modis au̾tere doce¬
re quãtũ ad uctoriã aspirãti laborͣs
ac ꝑiculi restaret. quid maloꝵ seq̃re¬
tur si ĩcendi spes qd̾ facere poterat fe¬
felliss. ꝙͣ tuta aũt ess pax et quãta
gloria illã supplicãtibꝰ concessisse. ad hec
s cipioĩs gesta laudibꝰ miris attollere ɨ¬
atq hortari ut adhuc nusꝙͣ int̾rup¬
te felicitati pͥus ꝙͣ fortuna faciẽ muta¬
ret modũ sciret ac uellet ĩponere. n¬
neu numiũ crederet blandienti aut
iuuentutis ardorem samoribꝰ cõsiliis
añ fe̾ret. ne suã patrieq ꝓsperitate
multis annis cumulatã ĩmoderato a¬

Expanded text:
petiisset, orationem habuit gravem ac mapetiisset, orationem habuit gravem ac magnorum sensuum, cuius hec fere summa fuit: sui ipsius et aliorum ducum exemplis fortune varietatem et quam fidei nichil illi esset ostendere; preteritorum quoque et instantium commemoratione discriminum pacem laudare et a proposito belli omnibus modis avertere; docere quantum ad victoriam aspiranti laboris ac periculi restaret, quid malorum sequeretur si vincendi spes – quod facere poterat – fefellisset, quam tuta autem esset pax et quanta gloria illam supplicantibus concessisse. 19 Ad hec Scipionis gesta laudibus miris attollere atque hortari ut adhuc nusquam interrupte felicitati, priusquam fortuna faciem mutaret, modum sciret ac vellet imponere; neu nimium crederet blandienti, aut iuventutis ardorem sanioribus consiliis anteferret, ne suam patrieque prosperitatem multis annis cumulatam immoderato a
Abbreviated transcription (Latin):
huc uiriũ ac fortune integrũ qͦ equa fa-¬
cilius obtineret misso adid nũtio po¬¬
poscisse colloqu sunt auctores. hoc au¬
tenticũ magis et similiꝰ ueri ẽ.ceterũ
id qd̾ constat tũ petitũ scipio colloqũ
nõ negass. ꝓmotis nũc qͦ ꝓpiꝰ castͥs. ex¬
cituũ ĩ medio locꝰ patens ⁊ ab oĩ fraud̾
punica tutꝰ eligit᷑ nargare urbis ĩ fi¬
nibꝰ. ⁊ castra quidẽ atq armate aciẽ
equis int̾uallis duces suos uisure cõ¬
stiterant. ip̃i ad destinatũ colloꝗo locũ
ꝑgunt. ubi nõ nisi uno quisq comita¬
tus int̾p̃te sine armis at nõ sine qͦdã
ut int̾ tantos uros usu euenit stu¬
pore alt̾no fortunatissimi hactenus
duo duces ac fortissimi oĩu cõue¬
nere.raꝵ spectaculũ ac p̃daꝵ ꝓ qͦ¬
alt̾ oĩu maximꝰ atq optimꝰ alter
uͦ maximꝰ oĩu s pessimꝰ. Steterũt
quidẽ aliꝙͣdiu taciti: rupto tandẽ pͥ-¬
us hanibal scilentio ut qui colloqũ

Expanded text:
huc virium ac fortune integrum, quo equa facilius obtineret, misso ad id nuntio poposcisse colloquium sunt auctores. Hoc autenticum magis et similius veri est. 16 Ceterum, id quod constat, cum petitum Scipio colloquium non negasset, promotis nunc quoque propius castris, exercituum in medio locus patens et ab omni fraude punica tutus eligitur Nargare urbis in finibus. 17 Et castra quidem atque armate acies equis intervallis, duces suos visure, constiterant; ipsi ad destinatum colloquio locum pergunt; ubi nonnisi uno quisque comitatus interprete, sine armis at non sine quodam, ut inter tantos viros usu evenit, stupore alterno, fortunatissimi hactenus duo duces ac fortissimi omnium convenere – rarum spectaculum ac palter omnium maximus atque optimus, alter vero maximus omnium sed pessimus. Steterunt quidem aliquandiu taciti. 18 Rupto tandem prius Hanibal silentio, ut qui colloquium
Abbreviated transcription (Latin):
rumore tã concossus est hanibal ꝙͣ i
nobili illa fidutia romani ducis non
magis curãtis ꝙ secretũ suũ hostes ui-¬
deant ꝙͣ amici. cogitãs id qd̾ erit eã
scilz nõ nͥ ex magna suaꝵ reꝵ cõsciẽtia
ortã ẽẽ.ceteꝵ hoc in statu belli audi¬
to iam rome atq carthagine haniba¬
lem sospitẽ cũ oĩbꝰ copiis ĩ africã pue

Expanded text:
rumore tam concussus est Hanibal, quam rumore tam concussus est Hanibal, quam nobili illa fiducia romani ducis non magis curantis quod secretum suum hostes videant quam amici, cogitans id quod erat: eam scilicet nonnisi ex magna suarum rerum conscientia ortam esse. 5 Ceterum hoc in statu belli, audito iam Rome atque Carthagine Hanibalem
Abbreviated transcription (Latin):
trepidis cõfusisq rumoribꝰ int̾rupta est.
cũta ĩ circuitu armis hostilibꝰ occupata
narrantiũ. quibꝰ ille excitꝰ ad hostẽ ma¬
gno ĩpetu ferebat᷑ p̃missis tñ explorato¬
ribus. qui cũ forte romanos ĩmilites in¬
cidissent captiq et añ pedes ĩpatoris ad¬
ducti eẽnt Scipio illos metu posito et
bono iussos eẽ aĩo a tͥbuno militũ cir¬
cũduci ꝑ oẽm exͥcitũ ĩpauit ⁊ que cu¬
perent cõtẽplari oĩa. id q cũ sedulo fac¬
tũ eẽt ad se reductos nichil penitꝰ de re
ulla ne de ip̃o quidẽ statu hostis ĩterro¬
gans s hoc unũ nũꝗd satis excomodo
singula ꝑuidissent dato illis et ip̃oꝵ
equis prandio atq addito comitatu
ne quid hostile paterent᷑ redire ad eũ
a quo misi erant iussit. ⁊ que uiderãt
nũtiare. et illis forte p̃sentibꝰ massinis.¬
sa cũ quatuor equitũ sexpeditũ milibꝰ
ĩ romana castra iam ditior comitatior¬
q ꝑuenernt. neq tñ aut hoc aut alio

Expanded text:
ta est cunta in circuitu armis hostilibus occupata narrantium; quibus ille excitus ad hostem magno impetu ferebatur, premissis tamen exploratoribus. 3 Qui, cum forte romanos in milites incidissent captique et ante pedes imperatoris adducti essent, Scipio illos metu posito et bono iussos esse animo a tribuno militum circumduci per omnem exercitum imperavit, et que cuperent contemplari omnia; idque cum sedulo factum esset, ad se reductos nichil penitus de re ulla ne de ipso quidem statu hostis interrogans sed hoc unum, nunquid satis ex commodo singula pervidissent, dato illis et ipsorum equis prandio atque addito comitatu, nequid hostile paterentur, redire ad eum a quo missi erant iussit et que viderant nuntiare. 4 Et illis forte presentibus Massinissa cum quattuor equitum sex peditum milibus in romana castra iam ditior comitatiorque pervenerat. Neque tamen aut hoc aut alio
Abbreviated transcription (Latin):
et. Ceteꝵ scipio die qui post uictori¬
am pͥmꝰ illuxit leliũ et maxinissam
cũ oĩ romano equitatu simł et numi¬
dico cũq electissimis peditũ ĩsequi pro¬
fugos duces iubet. qui qm̃ effuse abibaͭ¬

Expanded text:
eret. Ceterum Scipio, die qui post victorieret. Ceterum Scipio, die qui post victoriam primus illuxit, Lelium et Massinissam cum omni romano equitatu simul et numidico cumque electissimis peditum insequi profugos duces iubet. 43 Qui quonia
Abbreviated transcription (Latin):
luerunt. de his scipio añ paucos an¬
nos bellũ agens in hispania beneme¬
ritꝰ fuerat. cuiꝰ nũc beneficii ĩ memo¬
res adu̾sus eu tã procul a patͥa con¬
ducti a carthaginẽsibꝰ pecuniaria ⁊¬
m̾ͥcede militabant. ea res aliis salu¬
ti ip̃is exitio fuit. cõserto eĩ p̃lio cu
et massinissa carthaginẽses. et ita¬
lica numidicã aciem pͥmo ĩpetu fudiᷤᷤ¬
set cũtus ex̾citꝰ ab insequendis aliis
ĩ celtiberos u̾sus ⁊ illis fuge spatiu
dedit. et hos nec ĩ fuga ꝑꝑ ĩꝑitiã re¬
gionũ. nec ĩ misericordiam ꝓꝑ cõsci¬
entiã ĩgratitudinis spem habentes
cecidit tã diu donec int̾ueniens nox
finẽ cedibus faceret. hũc euentũ in
africa militia celtiberoꝵ meruit. re¬
li quoꝵ eo die strages partior fuga
liberior fuit. et longior. Siꝗdẽ si¬
phax ip̃e nõ añ substitit ꝙͣ se ĩ regn¬
u suũ qd̾ longissime aberat retiꝑ¬

Expanded text:
luerunt. De his Scipio ante paucos anluerunt. De his Scipio ante paucos annos bellum agens in Hispania benemeritus fuerat; cuius nunc beneficii immemores, adversus eum tam procul a patria conducti a Carthaginensibus pecuniaria mercede militabant. 41 Ea res aliis saluti, ipsis exitio fuit. Conserto enim prelio, cum et Massinissa Carthaginenses et italica numidicam aciem primo impetu fudisset, cuntus exercitus ab insequendis aliis in Celtiberos versus et illis fuge spatium dedit et hos, nec in fuga propter imperitiam regionum nec in misericordia propter conscientiam ingratitudinis spem habentes, cecidit tam diu, donec interveniens nox finem cedibus faceret. 42 Hunc eventum in Africa militia Celtiberorum meruit. Reliquorum eo die strages parcior, fuga liberior fuit et longior; siquidem Siphax ipse non ante substitit quam se in regnum suum, quod longissime aberat, recip
Abbreviated transcription (Latin):
se cũ ex̾citu rursus ad hostes se cõu̾tit. x¬
atq ĩ colle ꝓcul ab illoꝵ statioibꝰ quat.¬
tuor aut circit̾ passuũ milibꝰ castra lo.
cat. subiectã colli planiciẽ magnoᷤᷤ cã¬
pos uulgo uocitant. ibi cũ triduo par-¬
uis quotidie res tentata cõgressibꝰ fu-¬
isset quaͬta demũ luce iusta acie decer¬
tatũ est. ⁊ romana quidẽ acies dextr¬
u latꝰ equitatu italo sinistrũ numidi¬
co sub massinissa instructũ habuit. si¬
gna legionũ triarioꝵq subsidia ĩ medi:¬
u cõiecta. duces contrarii leuũ coͣnu
numidis adu̾sus italicos dextrũ adu̾¬
sus massinissã carthaginẽsibꝰ instru-¬
xerant mediã aciem electissime celti¬
beroꝵ iuuẽtutis quattuor milia tene¬
bant. gens her olim ex galliis ĩ hispa¬
nias mutatis sedibꝰ ueniens ueteiͣs ac
noue pat̾e cõmixtis nomĩbꝰ qui prius
celte dicebant᷑/ celtiberoᷤ se uocari ma¬

Expanded text:
se cum exercitu rursus ad hostes se convertit, se cum exercitu rursus ad hostes se convertit, atque in colle procul ab illorum stationibus quattuor aut circiter passuum milibus castra locat. 39 Subiectam colli planitiem Magnos Campos vulgo vocitant. Ibi cum triduo parvis quotidie res tentata congressibus fuisset, quarta demum luce iusta acie decertatum est. Et romana quidem acies dextrum latus equitatu italo, sinistrum numidico sub Massinissa instructum habuit; signa legionum triariorumque subsidia in medium coniecta. Duces contrarii levum cornu Numidis adversus Italicos, dextrum adversus Massinissam Carthaginensibus instruxerant; mediam aciem electissime Celtiberorum iuventutis quattuor milia tenebant. 40 Gens hec, olim ex Galliis in Hispanias mutatis sedibus veniens, veteris ac nove patrie commixtis nominibus, qui prius Celte dicebantur Celtiberos se vocari ma
Abbreviated transcription (Latin):
et legati ad Siphacẽ publici destinãt᷑.
quẽ oĩ legatiõe potẽtior uxoris amor
nõ iã puelaribꝰ ut solebat blandcus s
gemitu et lacrimosis p̃cibꝰ atq obsecra¬
tiõe supplici et miserabili ad renouan-¬
das uires resumẽdũq aĩu. et cõtinu¬
andũ patri ac patͥe auxiliũ ĩpellebat.
legatis ergo bene responsũ: et factis
ad u̾ba sequẽtibꝰ paulo post cõiũctis ⁊¬
iteꝵ copiis rex atq hasdrubal ĩ bellu
redeũt. scipio post noctuͣnã uictoria
ut nil ampliꝰ negotii sibi cũ uictis super¬
ẽẽ crediderat. ita nõdũ tp̃s eẽ ratꝰ admo¬
uendi ꝓpiꝰ carthaginẽ ex̾citũ donet at̾¬
go metuendũ aliquid restaret. ad obsi¬
dendã uticã reu̾sus erat. dũ ecce preteͣ
spe audica reparati belli fama dimit.¬
tere ceptã totiens obsidionẽ cõpulit. re
licto ig̃ situ ualidis ĩ castͥs leui p̾sidio np¬

Expanded text:
et legati ad Siphacem publici destinantur, et legati ad Siphacem publici destinantur, quem omni legatione potentior uxoris amor, non iam puellaribus ut solebat blanditiis, sed gemitu et lacrimosis precibus atque obsecratione supplici et miserabili, ad renovandas vires resumendumque animum et continuandum patri ac patrie auxilium impellebat. Legatis ergo bene responsum et, factis ad verba sequentibus, paulo post coniunctis iterum copiis rex atque Hasdrubal in bellum redeunt. 37 Scipio post nocturnam victoriam, ut nil amplius negotii sibi cum victis superesse crediderat, ita nondum tempus esse ratus admovendi propius Carthaginem exercitum, donec a tergo metuendum aliquid restaret, ad obsidendam Uticam reversus erat, dum ecce preter spem audita reparati belli fama dimittere ceptam totiens obsidionem compulit. 38 Relicto igitur situ validis in castris levi presidio, ip
Abbreviated transcription (Latin):
odiũ ẽẽ constabat. hinc ĩ rebꝰ publicis
pͥuate simultatis obtẽtu fiebat suspec¬
tior sermo senis. ꝙͣuis ea simultas nõ¬
nisi e publicis studiis orta eẽt. Cõgre
contrarie sentẽtie. pͥma pacẽ suadebaͥͭ.
mittendosq de hac re ad scipionẽ lega¬
tos. hec sentẽtia obcetatis consultãtiu
mentibꝰ uicta est. Secũda romane ma¬¬
gnanimitatis exemplo ꝑsistẽdi ĩ ĩcep¬
to net fortune succũbendi sed oĩ ope
reparãdi belli erat. s hec ip̃a bifariã
subdiuisa. alii reuocãdũ exitalia haĩ¬
balem ad tuendã africã censebãt. hec
quoq sentetia ꝓpt̾ hasdrubalis et baͣ¬
chine secte potentiã qui hanibali ꝓ¬
rogando eiꝰ impio gratificabãt᷑ audita
nõ est. alii uͦ p̃senti potentia ĩ arma re¬
deundũ orãdũq Siphacẽ ut assist̾e̾t.
hec potissimũ obtinuit. et cõfestĩ no¬
uus ex̾citꝰ apd̾ carthaginẽ conscribit᷑.

Expanded text:
odium esse constabat. Hinc in rebus publicis odium esse constabat. Hinc in rebus publicis private simultatis obtentu fiebat suspectior sermo senis, quamvis ea simultas nonnisi e publicis studiis orta esset. 35 Ccontrarie sententie. Prima pacem suadebat, mittendosque de hac re ad Scipionem legatos; hec sententia, obcecatis consultantium mentibus, victa est. Secunda romane magnanimitatis exemplo persistendi in incepto, nec fortune succumbendi, sed omni ope reparandi belli erat; sed hec ipsa bifariam subdivisa. Alii revocandum ex Italia Hanibalem ad tutandam Africam censebant; hec quoque sententia propter Hasdrubalis et Barchine secte potentiam, qui Hanibali prorogando eius imperio gratificabantur, audita non est. Alii vero presenti potentia et in arma redeundum orandumque Siphacem ut assisteret. 36 Hec potissimum obtinuit; et confestim novus exercitus apud Carthaginem conscribitur
Abbreviated transcription (Latin):
sibue pͥmordia fuisse belloꝵ exitꝰ autẽ
tristes ac miseros pͥncipiisq dissimiles.
ideoq memorit̾ transacta p̃sentibꝰ con¬
ferens ꝓspitatẽ belli uolubilẽ metuebaͭ.
et qualibet in fortuna aut accipienda
si forte oblata ẽẽt aut ultͦ etiã expetẽ¬
daz a romanis pacẽ ĩ oĩ sermone suade¬
bat. hisq cõsiliis adu̾sã hanibalis auda¬
ciã detestari publice suaꝵ materiã cõtio¬
nũ fecerat. iam ab initio p̾monere soli¬
tus. continẽdũ domi ⁊ legũ frenis coer¬
cendu illiꝰ tũc adolescẽtis ingeniũ. ali¬
oqn ex illa ueluti fauilla surrectuꝵ in¬
cendiũ quo eoꝵ uniu̾sa res publica cõ¬
flagraret. nec fides uaticinio defuit.
ueꝵ his uerissimis grauissimisq cõsiliis
ideo minꝰ semꝑ est creditũ nõ solu qr
stultoꝵ uulgiq aures sapientiũ u̾bis
obstructe sunt s etiãꝙ int̾ hannonẽ
barchinosq hamilcarẽq p̃sertĩ uetus

Expanded text:
primordia fuisse bellorum, exitus autem primordia fuisse bellorum, exitus autem tristes ac miseros principiisque dissimiles; ideoque memoriter transacta presentibus conferens, prosperitatem belli volubilem metuebat et qualibet in fortuna aut accipiendam si forte oblata esset, aut ultro etiam expetendam a Romanis pacem in omni sermone suadebat. 33 Hisque consiliis adversam Hanibalis audaciam detestari publice suarum materiam contionum fecerat, iam ab initio premonere solitus continendum domi et legum frenis coercendum illius tunc adolescentis ingenium: alioquin ex illa veluti favilla surrecturum incendium, quo eorum universa res publica conflagraret. Nec fides vaticinio defuit. 34 Verum his verissimis gravissimisque consiliis ideo minus semper est creditum, non solum quia stultorum vulgique aures sapientium verbis obstructe sunt, sed etiam quod inter Hannonem Barchinosque, Hamilcaremque presertim, vetus
Abbreviated transcription (Latin):
eminebant. et ꝙͣuis ut fit. nõ eque
ciuiũ opes ẽẽnt nec una potẽtia. erat
cis mentiõe poterat audire. huiꝰ ca¬
put erat barchina familia illustͥs ac
potens. unde hamilcar hanibalis pa¬
ter genꝰ traxerait. uir tanta belligloia
ut apd̾ suos maͣs secũdꝰ diceret᷑. ⁊ nunc
hanibal ip̃o etiã patre suꝑior. qui ĩt̾
armanutritꝰ. ab ĩfantia int̾ arma se¬
nuiss fratres quoq eiꝰ multiq alii s
oĩuz pͥnceps erat hanibal. pars altera
bello pacẽ cõsilio saniore p̃tulerat ꝗdẽ
semꝑ s et semꝑ insanoꝵ suffragiis uic¬
ta discesserat. huiꝰ auctor erat hanno
quidã uir iustꝰ et senio grauis oĩu¬
q meo c̾te iudicio quos ciuitas illa tu¬
lit prudentissimꝰ. hic añ annos ꝗnqͣ¬
ginta bello punico pͥore fuerait. ⁊ con¬
iũctã cũ fortuna romanoꝵ uirtute
cõtẽplatꝰ. adu̾terat leta sẽꝑ caͣthaginẽ¬
sibus

Expanded text:
eminebant; et quamvis ut fit non eque eminebant; et quamvis ut fit non eque civium opes essent nec una potentia, erat cis mentionem poterat audire; huius caput erat Barchina familia illustris ac potens, unde Hamilcar Hanibalis pater genus traxerat, vir tanta belli gloria ut apud suos Mars secundus diceretur, et nunc Hanibal ipso etiam patre superior, qui inter arma nutritus ab infantia inter arma senuisset, fratres quoque eius multique alii; sed omnium princeps erat Hanibal. 32 Pars altera bello pacem consilio saniore pretulerat quidem semper, sed et semper insanorum suffragiis victa discesserat; huius auctor erat Hanno quidam, vir iustus et iam senio gravis, omniumque meo certe iudicio quos civitas illa tulit prudentissimus. Hic ante annos quinquaginta bello punico priore fuerat et, coniunctam cum fortuna Romanorum virtutem contemplatus, adverterat leta semper Carthaginensibus
Abbreviated transcription (Latin):
cutꝰ cũ ad urbẽ ip̃am ꝑueniss. illũ ꝗdẽ
abiisse portas aũt aꝑtas ciuesq se et
sua romane fidei comittẽtes ĩuenit.
quã ob cãm clemẽt̾ habitos et nullis
affectos ĩcomodis relĩquẽs. duas uͣbes
alias resistentes expugnauit ac diri¬
puit p̃dã ĩt̾ milites partitꝰ. hoc tõrẽ¬
te succesuũ ĩpulsis stratisq aĩs penoꝵ
cãthagine terror dolorq unꝰ erat. s cõ¬
silia diu̾sa. qd̾ hasdrubal p̃sagienc redi¬
tũ ĩ patͥa maturauerat/ ut nutãtes
sua p̃sentia cõfirmaret. ne fortassis ex
desperatiõe penitendũ pudendũ ue ali
metu publico magni ciuis aduẽtuse.¬
natꝰ carthaginẽsis ad consiliũ uocatuͣ
erant carthagine ut ĩ magnis sepe u¬
bibꝰ factiões ac secte uarie mutua e¬
mulatioe flagrãtiũ et ĩ republica mł.¬
tũ diu̾sa imo adu̾sa sentientiũ. ĩ quibꝰ
due insignes ac longissime dissidentes

Expanded text:
cutus, cum ad urbem ipsam pervenisset, illum quidem cutus, cum ad urbem ipsam pervenisset, illum quidem abiisse, portas autem apertas civesque se et sua romane fidei committentes invenit. Quam ob causam clementer habitos et nullis affectos incommodis relinquens, duas urbes alias resistentes expugnavit ac diripuit, predam inter milites partitus. 29 Hoc torrente successuum impulsis stratisque animis Penorum, Carthagine terror dolorque unus erat sed consilia diversa. Quod Hasdrubal presagiens reditum in patriam maturaverat ut nutantes sua presentia confirmaret, ne fortassis ex desperatione penitendum pudendum ve aliqur parumper metu publico magni civis adventu, senatus carthaginensis ad consilium vocatur. Erant Carthagine, ut in magnis sepe urbibus, factiones ac secte varie mutua emulatione flagrantium et in re publica multum diversa imo adversa sentientium, in quibus due insignes ac longissime dissidentes
Abbreviated transcription (Latin):
diis actũ est. Rex atq hasdrubal soli ⁊¬
cũ parte exigua lacere multitudinis e
lapsi ꝑ tenebras euasere/. quadragĩta
hostiũ milia ferro atq igne cõsũpta/i
quĩq et eo ampliꝰ capta quoꝵ multi
nobiles fuerũt ⁊ carthaginẽses unde¬
cim senatores. equi numidici supͣ duo.
milia septĩgentos. elephanti sex capti.
alii ꝑienanr. captꝰ ⁊ p̃t̾ ceterã p̃dã que
flãmis erui potuit ingens quoq cumu
uulcano cuiꝰ ope ĩ exurendis castͥs ho¬
stilibꝰ se adiutũ extimabat. dignus nͥ
fallor et credere et sperare meliora. ⁊¬
ad hũc modũ duo castra du ᷤ q hostii
ex̾citꝰ nox una deleuerat.Et rex ꝗdẽ
haud procul inde ualidũ ac munitu
locũ occupauerat. hasdrubal uͦ pͥmu
paucis comitãtibꝰ deind̾ aũt pluribꝰ it̾
eius ꝓsequentibꝰ in uicinã africe ciu¬
tatẽ confugerat. s mox metu Scipioĩs
ind̾ etiã abierat. Scipio fugientẽ inse¬

Expanded text:
diis actum est. 25 Rex atque Hasdrubal soli diis actum est. 25 Rex atque Hasdrubal soli cus evasere; quadraginta hostium milia ferro atque igne consumpta, quinque milia et eo amplius capta, quorum multi nobiles fuerunt et carthaginenses undecim senatores, equi numidici supra duo milia septingentos, elephanti sex capti, alii perierant; captus et, preter ceteram predam que flammis erui potuit, ingens quoque cumulVulcano, cuius ope in exurendis castris hostilibus se adiutum extimabat, dignus nisi fallor et credere et sperare meliora. Ad hunc modum duo castra duosque hostium exercitus nox una deleverat. 27 Et rex quidem haud procul inde validum ac munitum locum occuum comitantibus deinde autem pluribus iter eius prosequentibus in vicinam Africe civitatem confugerat, sed mox metu Scipionis inde etiam abierat. 28 Scipio fugientem inse
Abbreviated transcription (Latin):
bant. contra aũt ad id spectaculũ caͣ¬
thaginensiũ castroꝵ uigiles pͥmũ dein¬
de alii erecti. ⁊ ip̃i quoq reꝵ inscii nec
imiectũ s obortũ incendiũ extimãtes
ad ferendã sotiis opem nõ aliis ꝙͣ que
ad incendia feͣri solent armis ĩstructi
neq catheruatĩ s sparsim ut sors dede
tis incautꝰ inferebat᷑ in romanã acie.
ibi cedes oĩu asꝑima detrũcati ad u¬
nũ discerptiq petudũ more uagãtiũ
et incidentiũ in lupoꝵ greges. idq nõ tm̃
odio s cautela ne dilapsus forte aliquis
rem ut erat aliis nũciaret. sic obuiis
oĩbꝰ int̾fectis uno ĩpetu int̾ cesoꝵ cade̾¬
uera. cõfusosq hostiũ clamores nullo
usꝙͣ ad custodiã intento castra caͣthagi¬
nensiũ qd̾ suis paulo añ digrediẽs se
factuꝵ dixent patẽtibꝰ poͣtis ĩ cõsteͬna¬
tione noctũna dux romanꝰ ingredit᷑ in¬
cenditq et siquid flãmis omissũ gla¬

Expanded text:
bant. 22 Contra autem ad id spectaculum carbant. 22 Contra autem ad id spectaculum carthaginensium castrorum vigiles primum, deinde alii erecti, et ipsi quoque rerum inscii nec iniectum sed obortum incendium extimantes ad ferendam sotiis opem, non aliis quam que ad incendia ferri solent armis instructi, neque cathervatim sed sparsim, ut sors dedertis incautus inferebatur in romanam aciem. Ibi cedes omnium asperrima: detruncati ad unum discerptique pecudum more vagantium et incidentium in luporum greges; idque non tantum odio sed cautela, ne dilapsus forte aliquis rem ut erat aliis nuntiaret. 24 Sic obviis omnibus interfectis, uno impetu inter cesorum cadavera confusosque hostium clamores, nullo usquam ad custodiam intento, castra Carthaginensium – quod suis paulo ante digrediens se facturum dixerat – patentibus portis in consternatione nocturna dux romanus ingreditur incenditque; et siquid flammis omissum, gla
Abbreviated transcription (Latin):
castra uallẽ tacitꝰ occupat. nec multo
post castͥs regis iniettꝰ ignis ꝑq aridã
materiã repente diffusus longe lateq
clarissimũ sui prospectũ dedit. noctis
mediũ erat. ex̾citꝰ regiꝰ fortuitũ suspi¬
catꝰ incendiũ oĩno eĩ nichil tũc ab ho
ste timebat᷑ dũ inermnis ac semisopit̾
accurrerer magna stinge deletꝰ ẽ. nu.¬
di alii ĩ armatos lapsi occũbebãt alioᷤᷤ
uix somno graues oculos attollenteᷤ ĩ
ip̃is tentoriis flãma cõsũpsit fugiẽtes
alii effusis cursibꝰ atq alii suꝑ alios ca-¬
suq miscẽte cõglobati et uicissim nũc
ruentes nũc impulsi et ab ĩseq̃ntibus
opp̃ssi ĩ ip̃o castroꝵ limine nõ capiẽtibꝰ
turbas angustiis extincti sunt. nox te¬
nebre metꝰ horror trepidatio somnus
ĩcendiũ hinntꝰ equoꝵ. ⁊ armoꝵ fra¬
gor conclamantiũ uoces et gemitꝰ mo¬
rientiũ ĩcerta oĩa et terribilia facie¬

Expanded text:
castra vallem tacitus occupat; nec multo castra vallem tacitus occupat; nec multo post castris regis iniectus ignis perque aridam materiam repente diffusus longe lateque clarissimum sui prospectum dedit. 20 Noctis medium erat. Exercitus regius fortuitum suspicatus inces ac semisopitus accurreret, magna strage deletus est. Nudi alli in armatos lapsi occumbebant; alios vix somno graves oculos attollentes in ipsis tentoriis flamma consumpsit; fugientes alii effusis cursibus atque alii super alios casuque miscente conglobati et vicissim nunc ruentes nunc impulsi et ab insequentibus oppressi, in ipso castrorum limine non capientibus turbas angustiis extincti sunt. 21 Nox, tenebre, metus, horror, trepidatio, somnus, incendium, hinnitus equorum et armorum fragor, conclamantium voces et gemitus morientium incerta omnia et terribilia facie
Abbreviated transcription (Latin):
uidissent iussis expromere ordine oĩ-¬
bus auditis sententiã ip̃e suã aꝑit tri¬
buinis militũ quid facto opus eẽt ad¬
monitis. ad extremũ ĩꝑat ut cũ pri-¬
mũ classicũ cecinisset armatas illico le¬
giones extra uallũ educerẽt. occidẽte
sole uexilla populi romani castris effeͣ¬
ri ceꝑant. pͥma uigilia egressi oẽs et
copie cãpis explicite. lentis hinc gressi¬
bus ad castra hostiũ absq ullo strepitu
sub ĩtempesta nocte ꝑuentũ est. Scipio
leliu massinissãq p̃mittẽs cũ parte
excitꝰ qui castra regis incenderẽt seuo¬
catos młtis p̃cibꝰ onerat et utrũq obse¬
crat ꝑ se ip̃m ꝑ amicitiaꝵ fidẽ ꝑ reuerẽ¬
tia romaninomĩs ut noctͣunã celi ⁊¬
caliginẽ ꝓuida mentis luce discutiãt.
sic dimissis illis ip̃e adu̾sus caͣthaginẽ¬
sens et hasdrubalẽ aciẽ ducit. añ tñ ꝙͣ
illos ĩuaderet mediã int̾ duo hostiu

Expanded text:
vidissent iussis expromere, ordine omnividissent iussis expromere, ordine omnibus auditis sententiam ipse suam aperit; tribunis militum quid facto opus esset admonitis, ad extremum imperat ut, cum primum classicum cecinisset, armatas illico legiones extra vallum educerent. 18 Occidente sole vexilla populi romani castris efferri ceperant; prima vigilia egressi omnes et copie campis explicite. Lentis hinc gressibus ad castra hostium absque ullo strepitu sub intempesta nocte perventum est. Scipio Lelium Massinissamque premittens cum parte exercitus, qui castra regis incenderet, sevocatos multis precibus onerat, et utrunque obsecrat per se ipsum per amicitiarum fidem per reverentiam romani nominis ut nocturnam celi caliginem provida mentis luce discutiant. 19 Sic dimissis illis ipse adversus Carthaginenses et Hasdrubalem aciem ducit. Ante tamen quam illos invaderet, mediam inter duo hostium
Abbreviated transcription (Latin):
ig̃ sũma est . Romani cũ c arthaginẽ¬
sibꝰ pacem nullã uolũt secũ nõ aliter
ꝙͣ si carthaginẽsiũ amicitiã dimisit.
Sic fractis induciis ne ꝗd in eo qd̾ aĩo
uoluebat doli aut ꝑfidie notaret᷑. et
cõuulsa radicitꝰ pacis spe ueris initio
ꝑ hiemẽ int̾missa bella redintegrat.
et pͥmũ quidẽ totis uiribꝰ terra mariq
utice auget obsidionẽ. duplici ad eã
rem consilio inductus: hinc ut aliud
agendo qd̾ potissimũ intẽdebat octule¬
ret aĩosq hominũ ad ea tm̃ que sub
oculis eẽnt cogitanda diu̾terer et sic
minꝰ cautos ĩꝑiculis efficeret. hinc
ut ciuitati plus terroris ĩ cuteret ⁊ ca¬
lamitatibus p̃ssam sius cõtineret ne
se ad hostẽ ꝓgresso erũpendi sibi sume¬
ret audaciã.Conuocato deinde cõsi-¬
lio. et massinissa qui partis ad u̾se sta¬
tũ plane nouerat ĩ consiliũ adhibito
atq exploratoribꝰ que ĩ castris regiis ⁊¬

Expanded text:
igitur summa est: Romani cum Carthaginenigitur summa est: Romani cum Carthaginensibus pacem nullam volunt, secum vero non aliter quam si Carthaginensium amicitiam dimiserit’. 16 Sic fractis indutiis, nequid in eo quod animo volvebat doli aut perfidie notaretur, et convulsa radicitus pacis spe veris initio per hiemem intermissa bella redintegrat et primum quidem totis viribus terra marique Utice auget obsidionem, duplici ad eam rem consilio inductus: hinc ut aliud agendo quod potissimum intendebat occuleret, animosque hominum ad ea tantum que sub oculis essent cogitanda diverteret, et sic minus cautos in periculis efficeret; hinc ut civitati plus terroris incuteret et calamitatibus pressam suis contineret ne, se ad hostem progresso, erumpendi sibi sumeret audaciam. 17 Convocato deinde concilio et Massinissa qui partis adverse statum plane noverat in consilium adhibito, atque exploratoribus que in castris regiis
Abbreviated transcription (Latin):
pessimũ quidã hostiũ cõtẽptꝰ. quẽ opi¬
nio illa pepererat. fieri nõ posse ut d¬
dux tantꝰ tot nũtiis ad siphacẽ mis¬
sis tã intentũ sese pacis negotio p̃bu¬
isser nisi suis uiribꝰ diffideret. Sũp¬
ta hinc audatia nũtiꝰ regiꝰ cũ respõso
ultimo ad romanũ ducẽmittit᷑u id
quale fuerit incertũ habeo nͥ ꝙdu
nescio quid iniustũ et asꝑu nũtiass.
Scipio letꝰ frangendi inducias cãm
oẽm hostis ab insolentia ꝓcessisse spe.¬
ransq ꝑ hoc sibi cũ iustitia materiã
dari regẽ quẽ amicũ facere nõ poss
ipsis cũ hostibꝰ oppͥmendi patienter
nutiũ audiuit. et ꝙͣꝙͣ responsi c̾tus
distulit tñ seq rem in cõsilio posi¬
tuꝵ ait. d anfecerit rursus ĩce̾tu
est cereꝵ die ꝓximo euocatũ ad se i¬
nũtiũ alloquit᷑ et uade ĩquit dño¬
q tuo nũtia me quidẽ pacẽ suasisse
ꝑsuadere aũt cõsilio nequiuisse. hec

Expanded text:
pessimum, quidam hostium contemptus; quem opipessimum, quidam hostium contemptus; quem opinio illa pepererat, fieri non posse ut dux tantus tot nuntiis ad Siphacem missis tam intentum se se pacis negotio prebuisset, nisi suis viribus diffideret. Sumpta hinc audacia nuntius regius cum responso ultimo ad romanum ducem mittitur. 14 Id quale fuerit incertum habeo, nisi quod, dum nescio quid iniustum et asperum nuntiasset, Scipio, letus frangendi indutias causam omnem hostis ab insolentia processisse, speransque per hoc sibi cum iustitia materiam cari regem quem amicum facere non posset ipsis cum hostibus opprimendi, patienter nuntium audivit et, quanquam responsi certus, distulit tamen seque rem in concilio positurum ait. 15 Id an fecerint rursus incertum est. Ceterum die proximo evocatum ad se nuntium alloquitur et ‘Vade’ inquit ‘dominoque tuo nuntia me quidem pacem suasisse, persuadere autem concilio nequivisse. Hec
Abbreviated transcription (Latin):
agi oĩa. castra regis arũdinibꝰ aridis
materiaq incendiis apta cõstare.po.
stremo cũ iam satis itũ satis reditu
satis exploratũ eẽt resq satis multis
cognita ac ꝑspecta atq ex freq̃nti col¬
loquio pacis spes ex spe pacis ĩcuriosi¬
tas ac segnities ĩ castris hostiũ solito
maior ĩ ualuiss. legati romani nolle
ampliꝰ ducẽ suũ longis pendere trac¬
tatibꝰ asserũt itaq nisi ad certũ aliꝗd
ꝓhibitos se reu̾ti. ꝓud̾ seu regis uolũ¬
tas trãsigendo negotio satis ẽẽt seu
hasdrubalis ac penoꝵ cõsensus exige
retur maturaret quicꝗd eẽt absolue.¬
re pacẽ prorsus ac bellũ simul eẽ nõ
posse alteꝵ abici eligi alteꝵ opoͣte¬
re. dũ suꝑ his ergo rex hasdrubalez
hasdrubal senatũ suũ cõsulit scipio
que necessaria bello eẽnt sũma cõꝗrit
cum nec ullũ tẽporis moniẽtũ ĩ utilit̾
labi sinit. ceꝑat iam et regis et caͣtha.¬
ginensiũ aĩos qd̾ bellatoribꝰ uiris est

Expanded text:
ia, castra regis arundinibus aridis materiaque incendiis apta constare. 11 Postremo, cum iam satis itum satis reditum satis exploratum esset resque satis multis cognita ac perspecta, atque ex frequenti colloquio pacis spes, ex spe pacis incuriositas ac segnities in castris hostium solito maior invaluisset, legati romani nolle amplius ducem suum longis pendere tractatibus asserunt, itaque nisi ad certum aliquid prohibitos se reverti: proinde, seu regis voluntas transigendo negotio satis esset, seu Hasdrubalis ac Penorum consensus absolvere; pacem prorsus ac bellum simul esse non posse; alterum abici, erigi alterum oportere. 12 Dum super his ergo rex Hasdrubalem, Hasdrubal senatum suum consulit, Scipio que necessaria bello essent summa conquirit cura, nec ullum temporis momentum inutiliter labi sinit. 13 Ceperat iam et regis et Carthaginensium animos, quod bellatoribus viris est
Abbreviated transcription (Latin):
illis tͥbuere quoꝵ eẽt. hoc ẽ nõ popi.¬
lo carthaginẽsi s hanibali siusq cõ¬
plicibꝰ. qui sua semꝑ ĩpudentia illius
licentiã aluissent: qbꝰ ⁊ tumultuari
et furere. ⁊ ex bellis bella serere glo¬
riosũ atq magnificũ trãquillitas at̃
⁊ pax atq equo iure cũ ciuibꝰ unie¬
re graue et intoleranduĩ opprobri¬
u uideat᷑: petere se populo ĩ nocueq
urbi uenã orare ut quã ciuiũ rabi¬
es bis in exitiũ ĩpuliss eã hostium
demetia cõseruaret. neu ex uictis caͣ¬
thaginẽsibꝰ suppliciũ uellent s ĩpiu¬

Expanded text:
buere quorum esset, hoc est non populo carthaginensi sed Hanibali suisque complicibus, qui sua semper impudentia illius licentiam aluissent; quibus et tumultuari et furere et ex bellis bella serere gloriosum atque magnificum, tranquillitas autem et pax atque equo iure cum civibus vivere grave et intolerandum opprobrium videatur. 4 Petere se populo innocueque urbi veniam; orare ut quam civium rabies bis in exitium impulisset eam hostium clementia conservaret, neu ex victis Carthaginensibus supplicium vellent s
Abbreviated transcription (Latin):
bellũ eẽt. captis multis nauibꝰ romano.¬
ru graui tẽpestate laborãtibꝰ inducia¬
ꝵ fidẽ fregerant. mox legatis questũ de
iniuria carthaginẽ missis pene manu
uiolatis. ac magistratuũ interuẽtu ab
ĩpetu populi ux ꝓtettis. ac deind̾ dũre.

Expanded text:
bellum esset, captis multis navibus romanobellum esset, captis multis navibus romanorum gravi tempestate laborantibus, indutiarum fidem fregerant; mox, legatis questum de iniuria Carthaginem missis pene manu violatis, ac magistratuum interventu ab impetu
Abbreviated transcription (Latin):
mͦ pacẽ nõ ĩpetrata quã reuem ĩpetratũ¬
nõ uenerant s petitũ imo pene sine ul¬
ulo responso ĩ africã sunt remissi. cũ eis ꝯ
lęlius et fuluiꝰ reu̾tũt᷑. Ego uͦ forsitan his
marrandis aꝓposito hoc ẽ a scipione di¬
gressus dici queã nͥ ꝙ ut hec oĩa sic fie¬
rent Scipio ipse nõ alius cãm dabat. ⁊
Nondũ ꝗdẽ int̾ romanũ ducẽ populũq
carthaginis ĩ duciaꝵ tp̃s effluxerat. ⁊¬
pacata interĩ paciq oĩa similiora ꝙͣ bello
eẽ debuer̃t si quid fidei eẽt apd̾ penos.
s nichil ẽ difficiliꝰ ꝙͣ mutare indicatoᷤ mo¬
res cõsuetudinẽq cõuellere. Iure quidez
martꝰ cicero fedifragos penos uocat. ꝙ
frangendoꝵ fedeꝵ nulla sit genti uere¬
cũdia. id cũ sepe alias tũ hoc p̃senti tẽpo¬
re notũ mũdo eẽ uoluerũt. pacis eĩ pen-¬
dente negotio ꝙͣuis ĩ illoꝵ aĩs cõtinue

Expanded text:
modo pacem non impetrata, quam re vera non impetratumodo pacem non impetrata, quam re vera non impetratum venerant sed petitum, imo pene sine ullo responso in Africam sunt remissi. Cum eis et Lelius et Fulvius revertuntur. Ego vero forsitan his narrandis a proposito, hoc est a Scipione, digressus dici queam, nisi quod ut hec omnia sic fierent Scipio ipse non alius causam dabat. 27 Nondum quidem inter romanum ducem populumque Carthaginis indutiarum tempus effluxerat et pacata interim pacique omnia similiora quam bello esse debuerant, siquid fidei esset apud Penos. Sed nichil est difficilius quam mutare radicatos mores consuetudinemque convellere. Iure quidem Marcus Cicero fedifragos Penos vocat, quod frangendorum federum nulla sit genti verecundia. 28 Id, cum sepe alias, tum hoc presertim tempore notum mundo esse voluerunt; pacis enim pendente negotio, quamvis in illorum animis continue
Abbreviated transcription (Latin):
nisse s exploratores asserebãt. iubẽ¬
dũq eis ut cõfestĩ ex italia discedãt.
destinãdosq aliquos cũ illis usq ad li¬
tus maris qui eoꝵ iter obseruẽt ne
diu̾tere quoꝙͣ possint. aut uirus a-¬
liqd̾ punice fraudis asꝑgere. scͥben¬
du p̃terea scipioni ne ꝑꝑ ullã pacis
mentionẽ lentesçere bellũ sinat. hoᷤ
ualerii leiuni cõsiliũ erat. fuerũt for¬
tasse alie s he sũt uiroꝵ illustͥuz de hac
re tres nobilitate sentetie. quaꝵ ultimã
⁊ leliꝰ ⁊ alt̾ scipioĩs legatꝰ qui cũ caͣtha¬
ginẽsibꝰ uenerat adiuuabant. asseren¬
tes scipionẽ ꝙͣuis fraudis ĩsciũ p̃dixe¬
rim. libratis tandẽ moribꝰ hostiũ nullam
oĩno spem pacis aliũde ꝙͣ de hanibalis
et magonis absentia cõcepisse. seq cẽtis¬
simũ mox ut duces et exercitꝰ suos pe¬
ni uiderint pacẽ quantalibet religione
tores. leuino tñ est creditũ. ⁊ legatinõ

Expanded text:
nisse sed exploratores asserebant, iubennisse sed exploratores asserebant, iubendumque eis ut confestim ex Italia discedant, destinandosque aliquos cum illis usque ad litus maris, qui eorum iter observent, ne divertere quoquam possint aut virus aliquod punice fraudis aspergere; scribendum preterea Scipioni ne propter ullam pacis mentionem lentescere bellum sinat. Hoc Valerii Levini consilium erat. 25 Fuerunt fortasse alie, sed he sunt virorum illustrium de hac re tres nobilitate sententie. Quarum ultimam et Lelius et alter Scipionis legatus qui cum Carthaginensibus venerat adiuvabant, asserentes Scipionem, quamvis fraudis inscium predixerim, libratis tandem moribus hostium nullam omnino spem pacis aliunde quam de Hanibalis et Magonis absentia concepisse, seque certissimum mox, ut duces et exercitus suos Peni viderint, pacem quantalibet religione tores, Levino tamen est creditum et legati non
Abbreviated transcription (Latin):
ri ceptũ mores punicos eẽ notissimoᷤ.
de industͥa quidẽ missos qui qd̾ pet̾ẽt
ignorarẽt ut qd̾ gestũ eẽt añ ꝙͣ na-¬
scerẽt᷑. quẽ tã cecũ eẽ qui hoc p̃stigiũ
nõ uideret. Iussis e tẽplo egredi lega¬
tis. quid agendũ uariis senteciis agi¬
tatũ est. quidã censebant cũ de re oĩu
maxĩa ageret᷑ qua maior nulla poss
ĩcidere unũ saltẽ cõsulũ absentiũ euo¬
candũ adhibendũq consilio ⁊dq ad
dignitatẽ populi romani ꝑtinere. hu¬
ius opinioĩs ma̾cꝰ liuiꝰ auctor erat.
aliis uidebat᷑ cũ ad petẽde pacis necessi¬
tatẽ sola uiͣtꝰ scipioĩs hostes adegiss
erq añ portas carthaginis existenti
meliꝰ ꝙͣ cuiꝙͣ alteri status hostiũ notꝰ
eẽt ac ꝓpositũ quo pacẽ peterẽt ni¬
chil aliud statuendũ ꝙͣ qd̾ ille cõsule¬
ret. huiꝰ sentẽtie pͥnceps erat quĩtꝰ
metellus. alii nõ ad pacẽ legatos ue¬

Expanded text:
ri ceptum: mores punicos esse notissimos; ri ceptum: mores punicos esse notissimos; de industria quidem missos qui quod peterent ignorarent, ut quod gestum esset ante quam nascerentur; quem tam cecum esse, qui hoc prestigium non videret? 23 Iussis e templo egredi legatis, quid agendum variis sententiis agitatum est. Quidam censebant, cum de re omnium maxima ageretur qua maior nulla posset incidere, unum saltem consulum absentium evocandum adhibendumque consilio; idque ad dignitatem populi romani pertinere. Huius opinionis Marcus Livius auctor erat. Aliis videbatur, cum ad petende pacis necessitatem sola virtus Scipionis hostes adegisset, eique ante portas Carthaginis existenti melius quam cuiquam alteri status hostium notus esset ac propositum quo pacem peterent, nichil aliud statuendum quam quod ille consuleret. Huius sententie princeps erat Quintus Metellus. 24 Alii non ad pacem legatos ve
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃m ꝑ se cãm dicere opõtere. qd̾ ad po¬
pulũ attineret si ueꝵ ĩspiceret᷑ ãtique
pacis ad huc integrũ fedus eẽ. itaq ni¬
chil aliud eis ĩpositũ ꝙͣ ut peterẽt a se¬
natu romano ut cũ eis sub lutatio cõ¬
sule pͥore bello contracta pax firma
consisteret. ne ue uniꝰ furor homĩs
tot milia p̃meret ĩnocẽtũ. Mos ro¬
manꝰ fuit ut quotiens ĩ senatu lega¬
tiões regũ aut gentiũ audirẽt᷑ pos¬
sent de quo uideret legatos aliꝗ ex pa¬
tribꝰ ꝑcontari. s nõ añ ꝙͣ p̃tor querẽ¬
di licentiã p̃buiss. eiꝰ ig̾ tũc p̃missu se¬
nes ꝗdã illiꝰ et pacis et belli memores
querere ceꝑant ⁊ qd̾ illd̾ fedꝰ quenã
ille conditioẽs pacis eẽnt. hic legati
nich̾ aliud qd̾ dicerẽt habuere nisi
se iuuenes rem antiquã lõgeq suꝑ
etatẽ suã ẽẽ. quo responso clare oĩbus
fraus apparuit. atq undiq cõclama¬

Expanded text:
ipsum per se causam dicere oportere, quod ad poipsum per se causam dicere oportere, quod ad populum attineret, si verum inspiceretur, antique pacis adhuc integrum fedus esse. Itaque nichil aliud eis impositum, quam ut peterent a senatu romano ut cum eis sub Lutatio consule priore bello contracta pax firma consisteret, neve unius furor hominis tot milia premeret innocentum. 21 Mos romanus fuit ut, quotiens in senatu legationes regum aut gentium audirentur, possent de quo videretur legatos aliqui ex patribus percontari, sed non ante quam pretor querendi licentiam prebuisset. Eius igitur tunc permissu senes quidam, illius et pacis et belli memores, querere ceperant et quod illud fedus et quenam ille conditiones pacis essent. 22 Hic legati nichil aliud quod dicerent habuere, nisi se iuvenes, rem antiquam longeque supra etatem suam esse. Quo responso clare omnibus fraus apparuit, atque undique conclama