comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cenobium. tam introeundo qͣm egrediendo
bñdictionem postulare. Cumq illi nil dig¬
num synodalib dissertionib obici cerne¬
rent: alia inquiunt si habet opponat. At
ille ꝓrupit dicens. se scire columbanũ a ce-¬
teroꝵ more disciscere : & ip̃a missaꝵ sollẽp¬
nia multiplicatione orõnum uł collectare
celebrare: et multa alia suꝑflua. que cum
auctore ac si hereseo tradita erecrari debe¬
rent. Audito beatus eustasius hereseo nõie
secum suo magistro uocato: ait. Hos o de¬
cus sacerdotum ꝓbare debetis: qui in eccliis
ueritatis ac iusticie seminarium distribu¬
ant: et qui ueritati ac uere religioni ali
ma tradant. Quicqͥd enim anorma ueri
tramitis dissentit: ertra eccł̃ie corpꝰ habe¬
ri debet. Hestrum ẽ discernere obiecta: an
sint a scͥpturarum serie aliena. At illi ai¬
unt. QTuo ore nosse uolumus: quid dignũ
ex hoc in responsionib recdclas. At ille. ne¬
quaqͣm inquit reor contrarium ẽẽ reli¬

Expanded text:
coenobium tam introeundo quam egrediendo coenobium tam introeundo quam egrediendo benedictionem postulare. Cumque illi nil dignum synodalibus dissertationibus objici cernerent, Alia, inquiunt, si habet opponat. At ille prorupit dicens se scire Columbanum a caeterorum more desciscere, et ipse missarum solemnia multiplicatione orationum vel collectarum celebrare: et multa alia superflua quae cum auctore ac si haereses tradita exsecrari deberent. 11. Audito beatus Eustasius haereseo nomine se cum suo magistro notari, ait: « Vos o decus sacerdotum, probare debetis, qui in ecclesiis veritatis ac justitiae seminarium distribuant, et qui veritati ac verae religioni alia tradant. Quicquid enim a norma veri tramitis dissentit, extra ecclesiae corpus haberi debet. Vestrum est discernere obiecta, an sint ab scripturarum serię aliena'. At illi aiunt: 'Tuo ore nosse volumus, quid dignum ex hoc in responsis reddas'. Ille: ' Nequaquam', inquit, 'reor contrarium esse reli
Abbreviated transcription (Latin):
nante gͦ regali auctoritate multi burgun¬
die ep̃i in suburbano matisconensis urbis
urgebat uuarnachariꝰ: qui erat beati cu¬
stasii adũsarius. Sed preualint beati eu¬
stasii deprecatio: ut qͥ auctor misere inten¬
tionis et assentator fieri uellet: correptus
a dño ꝑ cum om̃ium uires frangeret. Pre¬
dicto ergo & statuto die quando aduersꝰ
eustasium alt̾catio oriretur: ip̃e morte
p̃uentus interiit. Fractis itaq in eũ agre¬
stiane partis uirib. turbantur om̃s. et
sciscitantur agrestium: que adũsum regu¬
lam beati columbam uel ueñabilem eiu¬
stasium obiceret. At ille trementib la¬
biis. et nich auctoritatis. ao elucubrati elo¬
quĩ habens: ait supflua quedam et sa¬
nonice institutiõi aliena. eoꝵ studiis teñi.
Cumq illum urgerent : tandem criminis
causam depmit: se sue regule habere cocle¬
am quami lamberent crebro. crucis signo
signari: et in ingressu cinussib domꝰ intra

Expanded text:
Emanante ergo regali auctoritate, multi BurgunEmanante ergo regali auctoritate, multi Burgundiae episcopi in suburbano Matisconensis urbis urgebat Warnacharius, qui erat B. Eustasii adversarius. Sed praevaluit B. Eustasii deprecatio, ut qui auctor miserae intentionis et assentator fieri vellet, correptus a Domino per eum omnium vires frangeret. Praedicto ergo et statuto die quando adversus Eustasium altercatio oriretur, ipse morte praeventus interut. Fractis itaque in eo Agrestianae partis viribus turbantur omnes, et sciscitantur Agrestium quid adversus regulam B. Columbani vel venerabilem Eustasium objiceret. At ille trementibus labiis, et nihil auctoritatis ac elucubrati eloquii habens ait, superflua quaedam et canonicae institutioni aliena eorum studiis teneri. Cumque illum urgerent, tandem criminis causam depromit: se suae regulae habere, cochleam quam lamberent crebro crucis signo signari, et in ingressu cujuslibet domus intra
Abbreviated transcription (Latin):
sue fautores facere queat. Sed cum nich eiꝰ
imꝑitia facere quiuisset÷ beati columbam
religionẽ offendit. aduersus regulam enis
larumo dente garriens: ac uelut cenosa
suis grunmens. ꝑ quos potuit garrulitatis
sue murmur excitauid: annuente sͥ abel¬
leno genuensis urbis ep̃o. qui consangin¬
nitati sue proximus erat. Is itaq ab ellenꝰ
uicinos cateruatim ep̃os sibi iungere in
agresti auxilio. om̃i studio ẽ insus: ita
ut regem clotharium demptarent. si coꝵ
parti assentator futurus c̃et. At ille sciens
& cognitam exꝑim̃to habens beati colũ¬
bani sanctitatem. et discipuloꝵ doctrinam:
adũsus sanctam doctrinam grunnientes.
sins studet redarguere responsis. Cumq
nich̃ ꝓfecisset: statuit ut synodali exam¬
natione ꝓficeret: ñ ambiens de beati custa¬
su auctoritate et doctrina ÷ qͦd om̃s aduer¬
santes sc̃e regule prudentia & facunditate.¬
administrante sibi sp̃u sc̃o suꝑaret. Ema

Expanded text:
suae fautores facere queat. Sed cum nihil ejus suae fautores facere queat. Sed cum nihil ejus imperitia facere quivisset, B. Columbani religionem offendit, adversus regulam ejus canino dente garriens, ac veluti coenosa sus grunniens per quos potuit garrulitatis s murmur excitavit, annuente sibi Abeleno Genuensis urbis episcopo, qui consanguinitatis proximus erat. His itaque Abelenus vicinos colligatim episcopus sibi iungere in Agrestii auxilium omni studio nisus, ita ut regem Chlotharium temptarent, si eorum partis adsentator futurus esset; at ille sciens et cognitam experimento habens beati Columbani sanctitatem et discipulorum doctrinam, ad versus sanctam doctrinam grunnientes suis studet redarguere responsis. Cumque nihil profecisset, statuit, ut sinodali examinatione probaretur, non ambigens de beati Eusthasii auctoritate et doctrina, quod omnes adversantes sadministrante sibi Spiritu sancto, superaret. 10.
Abbreviated transcription (Latin):
munione: qͥ cũ romane sedi iungeretur.
dampnabat insulam aquilciam orthodo¬
xam fidem ñ tenere. Quo scismate imbu¬
tus: epłam uenenosam et increpationib ple¬
nam. ad beatum atchalam. ꝑ aurelum
adulualdi regis langobardoꝵ notarium
dirigit. Quam beatus atchala ꝑlectam.¬
& ridiculo habitam: mͥ tradidit seruan¬
dam. Quam ꝑ multoꝵ annoꝵ spaciũ ab¬
ditam habui: et postea mea neggligentia
ꝑdidi. Nec alius quilibet eam: sed ip̃e ꝓpͥo
stilo scripserat. Directa itaq ad beatum
atthalam epl̃a: ip̃e ad luxouium ꝓperat.¬
Sed postea beatum eustasium scismatis
auleis temptat: si sanam m̃tem sua uesa¬
nia corrumꝑe queat. Quo ueñandus uir
compto: diũ pat̾nis affaminib errantẽ
monet. Sed postqͣm salutarib monitis men¬
tem peste corruptam. et salubri antidoto cu¬
rare nequisset: a suo suorumq collegio segͣ
gauit. Rcfutatus gͦ abeato custasio se huc
illucq uertit: ut noniullos assentationis

Expanded text:
munione: qui cum Romanae sedi jungeretur, munione: qui cum Romanae sedi jungeretur, damnabat insulam Aquilxam fidem retineri. Qua scisma inbutus, epistolam venenosam, increpationibus plenam ad beatum Athalam per Aureum Adalwaldi regis Langobardorum notarium dirigit. Quam beatus Athala perlectam, ridiculo habitam mihi tradidit servandam, quamque per multorum annorum spatio abditam habui et postea mea neglegentia perdidi. Nec alius utique quilibet eam, sed ipse proprio stilo scripserat. Directam itaque ad beatum Athalam epistolam, ipse ad Luxovium properat, Eusthasium scismatis aculeis temptat, si sanam mentem sua vesania corrumpere queat. Quo venerandus vir conperto diu paternis effaminibus errantem monet. Sed postquam salutaribus monitis mentem peste corruptam et salubre antidoto curare nequisset, a suo ac suorum cegavit. 9. Refutatus ergo a B. Eustasio se huc illucque vertit, ut nonnullos assentationis
Abbreviated transcription (Latin):
ret. Ieremias enim dm̃i electione p̃missus.
se indignum denegat dicens: aaa. dñe
deus. ego puer sum. nescio loqui. Moyses
electus adomino: se tardum lingua testa¬
tur. His dictis: cum nich ꝓficcret : quem
tenere ñ ualet. ire sunt. Qin cum ad boia¬
rios tendens uenisseo: paululum moratus.
nullum fructum exercens. uelut alta plã¬
tanus. garrula uentoꝵ folia tremulas
quatit ad auras: s fructuum copiam ne¬
cit. Dem̃ ad aquilciam ꝑtransit. Aquilci¬
enses ettnim dissentiunt a cõmunione sedis
apłice. de qua dñs in cuangłio ad beatum
apłorum pͥncipem petrum loquitur. tu es
petrus. et suꝑ hanc petram edificabo eccl̃i¬
am meam. & porte inferi ñ preualebunt
nem. ex qua discordie in longum increm̃¬
ta manarunt: qͦd p̃senti oꝑi non ẽ inseren¬
dum. Itaq ueniens aquilciam. socius statĩ
scismatis effectus ÷ aromane sedis cõmum¬
one seuunctus. ac duisus a totius orbis com¬

Expanded text:
ret. Jeremias enim Domini electione praemissus ret. Jeremias enim Domini electione praemissus se dignum denegat dicens: A, a, a, Domine Deus, ego puer sum, nescio loqui . Moyses electus a Domino se tardum lingua testatur . 7. His dictis cum nihil proficeret, quem tenere non valet ire sinit. Qui cum ad Bavocarios tendens venisset, paululum moratus nullum fructum exercens, velut alta platanus garrula ventorum folia tremulas quatit ad auras, sed fructuum copiam nescit. Deinde ad Aquileiam pertransit. Aquileienses etenim dissentiunt a communione sedis apostolicae de qua Dominus in Evangelio ad beatum apostolorum principem Petrum loquitur: Tu es Petrus, et super hanc Petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt nem, ex qua discordiae in longum incrementa manarunt, quod praesenti operi non est inserendum. Itaque veniens Aquileiam, socius statim schismatis effectus, a Romanae sedis communione sejunctus ac divisus a totius orbis com
Abbreviated transcription (Latin):
rum ꝓcerũ honore fulciret᷑. et clothari re¬
gis amore ac ueñatiõe elucrit: exarsit soli¬
to liuidꝰ adũsus sc̃oꝵ famã hẏdrus ⁊ ercitatq¬
e sinib matris nouum cayn. qui frẽm zelo
uelit extinguere: uł etiam nouum ꝓditorẽ.
qui magistri dicta scindert: et collidendo
solida. ad fragiles turbaꝵ auras fragilem
m̃tem accõmodaret. Frcitat unum ẽ subdi¬
tis agrestium nõie: qui qͦndam theodorici
regis notarius fuerat: & quadam cordis
compunctione tactus. om̃ia que possecle¬
rat relinquens. et ad luxonium ueniens :
se & sua om̃ia supradicto patri tradide¬
rat. Quid cuncta replicem: Religionis
speciem in monasterio gestans: post cõme
ꝑmitteret᷑. Quem uir sanctus diu obiurgas.
increpat. se ad tale opus minime idoncum
rudem adhuc in religione: putare uel dig¬
num ducens. omnib eccl̃iasticis faleram̃tis
decoratum ẽẽ debere. qui tale opus suscipe¬

Expanded text:
rum procerum honore fulciretur, et Chlotharii rerum procerum honore fulciretur, et Chlotharii regis amore ac veneratione clueret; exarsit solito lividus adversus sanctorum famam hydrus diae sinibus matris novum Cain, qui fratrem zelo velit extinguere, vel etiam novum proditorem, qui magistri dicta scindersolida ad fragiles turbarum aures fragilem mentem accommodaret. Excitat unum e subditis Agrestium nomine, qui quondam Theoderici regis notarius fuerat, et quadam cordis compunctione tactus, omnia quae possederat relinquens et ad Luxovium veniens, se et sua omnia supradicto Patri tradiderat. Quid cuncta replicem? Religionis speciem in monasterio gestans, post commeapermitteretur. Quem vir sanctus diu objurgans increpat se ad tale opus minime idoneum, rudem adhuc in religione putare, vel dignum dicens omnibus ecclesiasticis phaleramentis decoratum esse debere qui tale opus suscipe
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑest diuinis obsequiis dedita: non solum
sue utilitati. sed & aliis ꝓuidet oportuna.
uo ꝓgressus inde ceptum iter ꝑageret :
quendam frẽm agilem nõie. qui modo
resbacensi cenobio p̃sul existit: uehemens
febrium ignis arripuit. Quem eustasius at¬
tigit⁊ int̾uentuq orõnum sanauit: et pͥsti¬
ne statim sospitati reddidit. Deide ꝑue¬
niens ad supradictum cenobium ⁊ ibi tam
plebem int̾rus qͣm ucinos ppłos adͥ xp̃ianũ
ingorẽ excitare studuid: multosq eoꝵ ad pe¬
nitentie medicam̃ta ꝑtracit. fuit q ciuis
studii: ut multos sua facundia erudiret.
Nam multi eoꝵ: post eccłiaꝵe p̾sules eccite¬
runt. Chanoaldus lugdun dauati: acha
audomarus bolonie & teruanensis oppidi.
uoiq iam haberetur ab om̃ib gratus
adeo ut nullus se beatum columbanũ
ꝑdidisse gemeret. qͥ eius doctrinis imbutus
fuisset. p̃sertm cũ cernerent in discipłos ma¬
gistri instituta manare: om̃iumq franco¬

Expanded text:
superest divinis obsequiis dedita: nec solum superest divinis obsequiis dedita: nec solum suae utilitati, sed et aliis providet opportuna. 5. Cum progressus inde coeptum iter perageret, quemdam fratrem Agilem nomine, qui modo Resbacensi coenobio praesul existit, vehemens febrium ignis arripuit. Quem Eustasius attigit, interventuque orationum sanavit, et pristinae statim sospitati reddidit. Deinde perveniens ad supradictum coenobium, ibi tam plebem interius quam vicinos populos ad Christianum vigorem excitare studuit: multosque eorum ad poenitentiae medicamenta pertraxit: fuitque ejus studii, ut multos sua facundia erudiret. Nam multi eorum post Ecclesiarum praesules exstiterunt, Chagnoaldus Lugduni Clavati  LaAudomarus Boloniae et Tervanensis oppidi. 6. Cumque jam haberetur ab hominibus gratus, adeo ut nullus se B. Columbanum perdidisse gemeret qui ejus doctrinis imbutus fuisset, praesertim cum cernerent in discipulo magistri instituta manere, omniumque Franco
Abbreviated transcription (Latin):
tem morabatur. Is gͦ cũ indisset eustasium:
uelut gratissimum munꝰ ouans domi rece¬
pit. Ingressus gͦ eustasius domum: p̃missa
bñdictione poscit. ut liberos quos habebat
rep̃sentet. Ille obediens: duos bone indolis
liberos p̾sentauit. Quem uir ddei int̾rogans:
ẽ inqͥt tibi adhuc ꝓles: Ille fatetur. precer
gam: se amplius ñ habere. ueniat inquit
lla. Quam cũ indisset: sciscitatus c̃ ucrum
inuenilis animꝰ ad cultum diummi timoris
aspiraret. Affatim ut tenera quiuerat etas
ait se paratam ẽẽ sacris p̃conuis optemꝑare.
Dedit ille oꝑam: & ꝑ duos cies ieiumo cor¬
pus affecit: mentẽ ficde armauio: suꝑ ocłos
uñditionis olcum esfudit. Meruit tantm¬
ꝑ int̾uentum sc̃i uiri: cecitas lum̃ habere.
Redintegrauit gͦ diuina pietas int̾uentu
famuli sii luminis dampna: ut hec que
lum̃ receꝑat. post diuina muncra ad cultũ
timoris dei uberius aspiraret. Que nunc usq

Expanded text:
tem morabatur. Is ergo cum vidisset Eustasium, tem morabatur. Is ergo cum vidisset Eustasium, velut gratissimum munus domi recepit. Ingressus ergo Eustasius domum, praemissa benedictione, poscit ut liberos quos habebat repraesentet. Ille obediens, duos bonae indolis liberos repraesentat. Quem vir Dei interrogans: Est, inquit, tibi adhuc proles? Ille fatetur praeter rgam Salabergam, se amplius non habere. Veniat, inquit, illa. Quam cum vidisset, sciscitatus est utrum juvenilis animus ad cultum divini timoris aspiraret. Affatim ut tenera quiverat aetas, ait se paratam esse sacris praeconiis obtemperare. Dedit ille operam et per duos dies jejunio corpus affecit, mentem fide armavit, super oculos benedictionis oleum effudit: meruit tanr interventum sancti viri caecitas lumen habere. Redintegravit ergo divina pietas interventu famuli sui luminis damna, ut haec quae lumen receperat, post divina munera ad cultum timoris Dei uberius aspiraret. Quae nuncusque
Abbreviated transcription (Latin):
quoq uirginum xp̃i supra pat̾num solum
int̾ fluinos mugram & albam edificat: fra¬
tresq qͥ edificandi curam habeant deputat:
germanũ puelle chagnoaldum & uualber¬
tum qͥ ei postea successit. ut regłam doceant
decernit. In quo quante uͥtutes postea fac
uium. magistri p̾ceptum implere pa¬
iat: ut gentes que uicine erant fidei pabu¬
lo alcrentur. Progressus igitur uuarascos
p̃dicat. Quoꝵ alii ydolatrie cultib dedi¬
ti: alii fotim uel bonosiam errore maculati
erant. His ad fidem conũsis : ad boios qui
nunc bauocarii uocantur tencdit: eosq mł¬
to labore imbutos. fideiq limam̃to correptos.
płimos eoꝵ ad fidem conũtit. H̾bi cum ali¬
quantisꝑ moratus fuifseo : dimisit sagaces
uiros. qui cepti laboris in studio desudareno:
ip̃c uͦ ad luxouium remcare studet. Cumq
iter carꝑet. uenit ad quendam uirũ nõie
godoinum: qui eo tempore ad uillam qͣm
mosam uocant ob amnem eo in loco fluen¬

Expanded text:
quoque virginum Christi supra paternum solum quoque virginum Christi supra paternum solum inter fluvios Mugram et Albam aedificat, fratresque qui aedificandi curam habeant deputat, germanum puellae Chagnoaldum et Walbertum qui ei postea successit, ut regulam doceant decernit. In quo quantae virtutes postea factvium, magistri praeceptum implere parat, ut gentes quae vicinae erant fidei pabulo alerentur. Progressus igitur Warascis praedicat: quorum alii idololatriae cultibus dediti, alii Fotini vel Bonosi errore maculati erant. His ad fidem conversis, ad Boios, qui nunc Bavocarii vocantur, tendit, eosque multo labore imbutos fideique liniamento correptos , plurimos eorum ad fidem convertit: ubi cum aliquantisper moratus fuisset, dimisit sagaces viros qui coepti laboris in studio desudarent; ipse vero ad Luxovium remeare studet. 4. Cumque iter carperet, venit ad quemdam virum nomine Godoinum, qui eo tempore ad villam quam Mosam  Meuse  vocant ob amnem eo in loco fluen
Abbreviated transcription (Latin):
febrium ignis fugatur. Redditamq sospi¬
tati mat̾ comm̃dad: ut ab clothario reui¬
ens. religiosis uestib induat. Cumq pat̃
cerneretd sospitati filiam redditam. sponso
tradi decernit: pollicitatiomi pͥstine cecam
obliuiõis foueam inferens. Quo puellã
comꝑto: credidit uni sodali consilium:
cũ qua fugam mire queat. Cumq illa
assensum prebuisset: felici fuga clam elap¬
eas furens dirigit pueros: atq iubet ut
repꝑiunt ⁊ et paulisꝑ morati ut genitoris
ira frangeretur: cõminantur puelle mor¬
tis ꝑicłm. At illa inqͥt. M ortem me for¬
midare ꝓutatis : In hoc eccł̃ie pauim̃to
ꝓbate. Ob talem etenim causam ouans
mortẽ recipio: ꝓ eo qmi ꝓme ñ dediguał
ẽ mori. Nec mora beatus eustasius remeat
puellam a custodia liberat: patrem t̾ribilit̃
increpat. Religionis ueste ꝑ pontificem ur¬
bis illius gandoaldum nõie indinit: sacra¬
uitq salutarib sacram̃tis. M onasterium

Expanded text:
febrium ignis fugatur, redditamque sospifebrium ignis fugatur, redditamque sospitati matri commendat ut ab Chlothario rediens religiosis vestibus induat. 2. Cumque pater cerneret sospitati filiam redditam, sponso tradi decernit, pollicitationi pristinae caecam oblivionis foveam inferens. Quo puella comperto credidit uni sodali consilium, cum qua fugam inire queat. Cumque illa assensum praebuisset, felici fuga clam elapeas furens dirigit pueros, atque jubet ut reperiunt: et paulisper morati ut genitoris ira frangeretur, comminantur mortis periculum. At illa inquit: Mortem me formidare putatis? In hoc ecclesiae pavimento probate: ob talem etenim causam ovans mortem recipio pro eo qui pro me non dedignatus est mori. Nec mora, B. Eustasius remeat, puellam a custodia liberat, patrem terribiliter increpat: religionis veste per pontificem urbis illius Gundoaldum nomine induit, sacravitque salutaribus sacramentis. Monasterium
Abbreviated transcription (Latin):
dei int̾lictum molare uellet. At ille dissi¬
mulans. utinam inqͥt sospitati redderetir
& diuinis famularetur obsequns. Nonse
talib uotis obstare debere ait. Accedens
itaq ad stratum puelle. sciscitatur si sue fi¬
erit afsentationis: qͦd contra beati colum¬
bani int̾dictum. post uota celestia. rursus
lib uotis nunꝗͣ paruisse. ut t̾̃renis celestia
cõmutaret÷ s paratam fuisse beati um
parere p̃conns: seq ait pret̾ita uidisse
nocte simili figura uirum qua ip̃s ẽ. qui
oculoꝵ meoꝵ lum̃ recdderet ÷ uocemq simn
audisse dicentẽ. Quodcunq d̾ hic uire
xerit fac: & sanaberis. Infer gͦ aurib me¬
is que mͥ sunt custodienda: et tuis oromb
pelle dolorem a dño illatũ. Prostratꝰ itaq
humo cũ lacͥmis uen̾andꝰ uir dñm postuls
ut pollicitũ munꝰ infundat. Surgensq
crucem supra oculos expͥmit: et manu oti¬
los palpando. dñi presidium adẽe deplo

Expanded text:
Dei interdictum violare vellet. At ille dissiDei interdictum violare vellet. At ille dissimulans, Utinam, inquit, sospitati redderetur, et divinis famularetur obsequiis! Non se talibus votis obstare debere ait. Accedens itaque ad stratum puellae, sciscitatur si suae fuerit assentationis quod contra B. Columbani interdictum post vota coelestia rursus libus votis nunquam paruisse, ut terrenis coelestia commutaret; sed paratam fuisse beati viri parere praeconiis, seque ait praeterita vidisse nocte simili figura virum qua ipse est, qui oculorum suorum lumen redderet, vocemque simul audisse dicentem: Quodcunque tibi hic vir dixerit fac; et sanaberis. Infer ergo auribus meis quae mihi sint custodienda, et tuis orationibus pelle dolorem a Domino illatum. Prostratus itaque humo cum lacrymis venerandus vir Dominum postulat ut pollicitum munus infundat, surgensque crucem supra oculos exprimit, et manu oculos palpando Domini praesidium adesse deplo
Abbreviated transcription (Latin):
stasius ut suꝑius dicimus abeato columba¬
no ab italia paterno affectu directus. dum
equo iure subditas monachoꝵ regeret cater
mis gallie finib occeam maris habitabat.
fuit gͦ arrepti itiñis ina ꝑ saltum pagũq
ratus fuerat. Uille uocabłm pipimisicum
leudegunde nõie. xpistiana et sane menti
femina morabatur: et suum filium chag¬
noaldum cuiꝰ suꝑius fecimꝰ m̃tionẽ penes se
habebant. Niso itaq beato eustasio chan¬
gericus miro cũ gaudio recepit: eratq simł
cũ patre matreq filia burgundophora no¬
mine: quã ud suꝑius diximus. beatus colũ¬
banus dño sacrauerat. Quam pat̾ cũ iam
desponsasset. ac nuptiis adũsum uolunta¬
tem puelle. tradi uoluisset: dolore ocłor
ꝑcussa. et febrium igne ita succensa ẽ: ut
uix iam suꝑis reddi credered᷑. Hanc in ex¬
tremis anhelitib positam beatus eustalius
uidens. patrẽ increpat: dicens sue noxe
ẽẽ. qͦd hec tantis uteretur penis: quia uin

Expanded text:
stasius, ut superius diximus, a B. Columbano ab Italia paterno affectu directus, dum aequo jure subditas regeret catervmis Galliae finibus Oceani maris habitabat. Fuit ergo arrepti itineris via per saltum pagumqueratus fuerat. Villae vocabulum Pipimisium Leudegunde nomine, Christiana et sanae mentis femina, morabatur, et suum filium Chagnoaldum, cujus superius fecimus mentionem, penes se habebant. Viso itaque Eustasio Chagnericus miro cum gaudio recepit; eratque simul cum patre matreque filia Burgundofara nomine, quam, ut superius diximus, B. Columbanus Domino sacraverat. Quam pater cum jam desponsasset ac nuptiis adversum voluntatem puellae tradi voluisset, dolore oculorum percussa et febrium igne ita succensa est, ut vix jam superis reddi crederetur. Hanc in extremis anhelitibus positam B. Eustasius videns patrem increpat dicens, suae noxae esse quod haec tantis uteretur poenis, quia viri
Abbreviated transcription (Latin):
nis et psalmis die ac nocte non potest sacia¬
ri. Hec & multa alia hissimilia beatꝰ ioħs
ꝑ triduum continuum loquens ad nos: aĩat
inqͥt in pace ofilioli. Hoc tamen scire uos uo¬
Io: quod hodierna die uictorie religiosi pͥnci¬
pis theodosii alexandrie nuntiate st̃. de eu-¬
genio tiranno. Necesse ẽ aũ & ip̃m theodo¬
lium: ñ multum post ꝓpͥa morte uitam fin¬
tat. Post dies autẽ paucos in secuti sunt nos
quidam fr̃s. annuntiantes nob̃ qͦd ip̃e sc̃s
ioħs ĩpace iam quieuissed: obitus autẽ ip¬
sius talis quidem fu̾it. Per triduum inqui¬
unt nullum ad se int̾ire ꝑmisit: & positis
genib ĩ orõne reddidit spiritum. atq ita ꝑ¬
Irecit ad dñm: cui est gła in scł̃a scłoꝵ amen.¬

Expanded text:
nis et Psalmis die ac nocte non potest satianis et Psalmis die ac nocte non potest satiari. Haec et multa alia his similia beatus Joannes per triduum continuum loquens ad nos, animas inquit, in pace, o filioli: hoc tamen scire vos volo, quod hodierna die victoriae religiosi Principis Theodosii Alexandriae nuntiatae sunt de Eugenio Tyranno. Necesse est ergo, et ipsum Theodosium non multo post propria morte vitam finrat. Post dies autem paucos insecuti sunt nos quidam fratres, annuntiantes nobis, quod ipse sanctus Joannes in pace requieverit. Obitus autem illius talis quidem fuerat. Per triduum, inquiunt, nullum ad se introire permisit, et positis genibus in oratione reddidit spiritum, atque ita perrexit ad Dominum, cui est gloria in saecula sae
Abbreviated transcription (Latin):
inter scł̃ares positi exercentur inbonis oꝑib
et occupant semetip̃os actib religiosis et scĩs
ul hospitalitatẽ sectando. uł caritatis mini¬
steriis obsequendo. uł miscłias ac insitatio¬
nes aliaq huiusmi oꝑa explendo. in quib
aliis quidem bom semꝑ aliquid conferand.
biles qui in bonis actib placent deo. et st̃
oꝑarii inconfusibiles mandatoꝵ dei: s tñ
terias corruptibiles geruntur. Qui uero in
erercitatione m̃tis desudat: et spiritales intra
semetip̃m excolit sensus: longe illis ualde su¬
ꝑior iudicandꝰ c̃. Locum namiq intra semet¬
ip̃m p̃parat. ubi sp̃c sc̃s habitet: & obliuio¬
nem quodammͦ capiens t̾renoꝵ: sollicitudi¬
nem gerit de celestib & et̾nis. Constituit enĩ
semꝑ seip̃m añ conspectum dei. et eremplo¬
p̃sentium rerũ sollicitudines post t̃gum re¬
linquens. solo diuini desideri calore const̾n¬
gitur: et ideo in laudib dei positus. et ym¬

Expanded text:
inter saeculares positi exercentur in operibus bonis, inter saeculares positi exercentur in operibus bonis, et occupant semetipsos actibus religiosis et sanctis, vel hospitalitatem sectantes, vel caritatis ministeriis obsequendo, vel misericordias ac visitationes, aliaque hujusmodi opera explendo, in quibus alii quidem boni semper aliquid conferant; biles, qui in bonis actibus placent Deo, et sunt operarii inconfusibiles mandatorum Dei . Sed terias corruptibiles arguuntur. Qui vero in exercitio mentis desudat, et spiritales intra semetipsum excolit sensus, longe illis superior judicandus est. Locum namque intra semetipsum praeparat, ubi Spiritus Sanctus habitet, et oblivionem quodammodo capiens terrenorum, sollicitudinem gerit de caelestibus et aeternis. Constituit enim semetipsum semper ante conspectum Dei, et omneentium rerum sollicitudines post tergum jaciens, solo divini desiderii calore constringitur, et in laudibus Dei positus, et hym
Abbreviated transcription (Latin):
le laudari debeatis et etoli: ñ adquiesca¬
tis eis : s tunc magis uosmetip̃os humiliate
in conspectu dm̃. et ꝓ nichilo ducite: cũ uob̃
illi aliquid de sectanda laude suggesserint.
Teniq etiam me frequent̾ demones noctib
seduxerunt: ut neq orare me. neq requiesce¬
re ꝑmitterent: phantasias quasdam ꝑ totã
noctem sensib meis et cogitationib sugge¬
rentes. Manc uͦ uelut quadam illusione
ꝓsternebant se añ me: dicentes. Indulge no¬
bis abba: quia laborẽ tͥ incussimus tota
nocte. Ego aũ respondi ad eos. Discedite a
me om̃s qui oꝑamin iniquitatẽ: & non
temptetis seruum dñi. Et uos gͦ ofilii. qui¬
etem silentiumq diligite : et scientie oꝑam
date. atq exercete uos metip̃os: ut frequen¬
ti consolatione m̃tem urãm puram exhi¬
beatis deo: ne orõnes ur̃e impediantur apd̃
đm. Quamuis enim & illi bonum opus
agant. et sit in illis ꝓbabilis conscientia. qͥ

Expanded text:
de laudari debeatis et extolli, non acquiescade laudari debeatis et extolli, non acquiescatis eis, sed tunc magis vosmetipsos humiliate in conspectu Domini, et pro nihilo ducite, cum vobis illi aliquid de sectanda laude suggesserint. Denique etiam me frequenter daemones noctibus seduxerunt, et neque orare, neque requiescere permiserunt, phantasias quasdam per noctem totam sensibus meis et cogitationes suggerentes. Mane vero velut cum quadam illusione, prosternebant se ante me dicentes: Indulge nobis, Abba, quia laborem tibi incussimus tota nocte. Ego vero respondi ad eos: Discedite a me omnes qui operamini iniquitatem , et non tentetis servum Domini. Et vos ergo, filioli, quietem silentiumque diligite, et scientiae operam date. atque exercete vosmetipsos, ut frequenti collatione mentem vestram puram exhibeatis Deo, ne orationes vestrae impediantur apud Deum. Quamvis enim et illi bonum opus agant, et sit in illis probabilis conscientia, qui
Abbreviated transcription (Latin):
sudore  uultꝰ sui: manducare panc̃ suũ. Con¬
dusit aũ se intͣ speluncã : atq in cilicio et ci¬
nere iacens. taindiu lugens flensq ꝑmansit
ĩ orõnib: donec assistens angłs domim di¬
ceret ei. Suscepit dñs penitentiam tuã. & re¬
ꝓpitiatꝰ ẽ tͥ: sed caue ne ultra elatus decipia
deferentes tͥ bñdictiones. qͣs susciꝑe ne recu¬
tione ruia qͣm proxima. Ideo deniq et
saluator nr̃ pͥmam beacitudinẽ: de humi¬
litate nos docuit dicens. Beati pauꝑes sp̃u:¬
qm̃ ip̃oꝵ ẽ regnũ celoꝵ. Simul & huiusmͦ
erempla discentes cautiores sitis: ne a demo¬
nib in cogitationũ subtilitate seducamini.
Propt̾ea enim et forma huiusmͦi int̾ mona¬
chos obseruatur: ut si quis ad eos ueniat siue
uir ille seu mulier sit. siue senex. siue iuue¬
oratio fiat. et nom̃ domini inuocet᷑: quia
n fũit aliqͣ tranfformatio demonis ⁊ conti¬
nuo facta orõne defugit. Si uͦ in cogitatio¬
ne ur̃a suggerunt ip̃i demones aliquid un¬

Expanded text:
sui manducare panem suum. Conclusit autem se intra speluncam, atque in cilicio et cinere jacens, tandiu lugens flensque permansit in orationibus, donec assistens ei Angelus Domini, diceret ei: Suscepit Dominus poenitentiam tuam, et repropitiatus est tibi: sed cave ne ultra elatus decipiardeferentes tibi benedictiones, quas suscipere ne recutione ruina quam maxima. Ideo denique et Salvator noster primam beatitudinem de humilitate nos docuit, dicens: Beati pauperes spm ipsorum est regnum coelorum . Simul et hujusmodi exempla dicens, ut cautiores sitis, ne a daemonibus in cogitationum subtilitate seducamini. Propterea enim et forma hujusmodi inter monachos observatur, ut si quis ad eos veniat sive vir ille seu mulier sit, sive senex sive juveoratio fiat, ut nomen Domini invocetur: quia si fuerit aliqua transformatio daemonis, continuo oratione facta, diffugiet. Si vero in cogitatione vestra suggesserint ipsi daemones aliquid, un
Abbreviated transcription (Latin):
compuntiõis iicendit: t in seictip̃m it̃¬
sus ait. Quomͦ ego alios moneo: et ip̃e deci¬
pior: Aut quomodo alios corrigo: qui meip̃m
non em̃do: Age gͦ miser: facito ip̃e prior. que
alios facere doces. Cumq huiismodi increpa¬
tionib uteretur adũsum semetip̃m÷ et intel¬
lexisset se mirabilit̾ supplantatum: ualedicens
fratrib continuo se cursu rapidissimo in here¬
mum dedid÷ et ad speluncam de qua disces¬
serat redũt: ꝓsternens se dño in orõne et dicers.
Nisi dñs adiuuisset me: paulominus ha-¬
bitasset in inferno anima mea. Et it̃m. Pau¬
lommnꝰ fui in õi malo: et paulomimꝰ consum¬
maũunt me in t̾ra. In hoc uere completum ẽ:
qͦd ait scͥptura. Frat̃ frẽm adiuuans: craltabi¬

Expanded text:
compunctionis incendit, et in semetipcompunctionis incendit, et in semetipsus ait: Quomodo ego alios moneo, et ipse decipior? aut quomodo alios corrigo, qui meipsum non emendo? Age ergo, miser, facito ipse prior, quae facere alios doces. Cumque hujusmodi increpationibus uteretur adversus semetipsum, et intellexisset se miserabiliter supplantatum, valedicens fratribus, continuo se rapidissimo cursu in eremum dedit. et ad speluncam de qua discesserat rediit: prosternens se Domino in oratione, dicens: Nisi Dominus adjuvisset me, paulominus habitasset in inferno anima mea . Et iterum: Paulominus fui in omni malo: et paulominus consummaverunt me in terra . In hoc vero completum est, quod ait Scriptura: Frater fratrem adjuvans
Abbreviated transcription (Latin):
pit & requirere. sicub eẽt in incino monast¬
rium. Et cũ conspexisset fratrũ quorumdã
cellulam: tendebat illuc ut apud eos reqͥ¬
escerit. Quem ubi adẽe senserunt seruide
continuo ꝓcurrunt obuam. uelut angln
dei ercipitntes. Adorant: pedes lauant: a
orationem inuitant: m̃sam ponunt: atq
om̃ia scdm diuinũ mandatum compleno
caritatis officia. Uerum ubi refectus est. tt
paululũ reqͥeuit: ex more quasi ab crudi¬
tissimo et opmatissimo patre. ceperunt
uerba edificatiõis expetere. ac monita salu¬
tis inqͥrere: int̾rogare quoq eum quomͣ qͥs
diaboli laqueos possit effugere : aut si qͣnd
turpes inieterit animo cogitationes. quom
depelli possint & abici. Tunc ille ut compel¬
sus ẽ. monita fratrib dare. et salutis eos uã
docere: ac de insidiis demonũ quas seruis
dei intendunt. facere sermonem. Illis qͥlem
plene et sufficient̃ edocuit : sͥ uͦ ipsi stimuloꝰ

Expanded text:
epit et requirere, sicubi esset in vicino monastepit et requirere, sicubi esset in vicino monasterium: et cum conspexisset fratrum quorundam cellulam, tendebat illuc, ut apud eos requiesceret: quem ubi adesse senserunt servi Dei, continuo procurrunt inobviam, et velut Angelum Dei excipientes adorant, pedes lavant, ad orationem invitant, mensam ponunt, atque omnia secundum divinum mandatum complent caritatis 135 officia. Verum ubi refectus est, et paululum requievit, ex more quasi ab eruditissimo et opinatissimo patre coeperunt verbum aedificationis expetere, ac monita salutis inquirere. Interrogaverunt quoque eum, quomodo quis diaboli laqueos possit effugere, aut si quando turpes injecerit animo cogitationes, quomodo depelli possint et abjici. Tum ille, ut compulsus est monita fratribus dare, et salutis eos viam docere, ac de insidiis daemonum quas servis Dei intendunt facere sermonem, illos quidem plene et sufficienter edocuit, sibi vero ipsi stimulos
Abbreviated transcription (Latin):
tiones cius quasi iam p̃sentis et secũ posite
setũq accumbentis imago mulieris : quam
& complecti s uidchatur. et ad turpes usus
habere ꝓstratam. Processit tam̃ & seqͣnti
dis ad solita psallendi & orandi officia: seo
stabat uagus oculis et m̃te captiiis. Cumq
solito ingressus ad uesꝑum tequireret cibum
panẽ quidem inuenit suꝑ m̃sam: s sordiois¬
simum atq aridissimum. et quasi a mu¬
rib et canib undiq corrosum. Tunc ille ir
uidid. ingemuit. et lacrimas fudit: s ñ ica
ex corde. nec ita ubcres. que possent flammã
tanti ignis extinguere. Herimptñ sumit cibu
s neq quantum uolebat. neq qͣntũ solebao
Sum interim cogitationes eum tanꝗͣ cohors
pit iter agere nocte ꝑ heremum: ec tenderi
ad cuuitatẽ. Sed ubi dies factus ẽ: ciurtas qͥ¬
dem longe adhuc aberat: ip̃s uͭ cum rapi¬
dissimo estu coqueretur & fatigaret᷑ ꝑhere¬
mum: undiq uersus considerare oculis co¬

Expanded text:
tiones ejus quasi jam praesentis et secum positae, tiones ejus quasi jam praesentis et secum positae, secumque accumbentis imago mulieris, quam et complecti sibi videbatur, et ad turpes usus habere substratam. Processit tamen et sequenti die ad solita psallendi et orandi officia, sed stabat vagus oculis, et mente captivus. Cumque solito ingressus ad vesperam requireret cibum, panem quidem invenit super mensam, sed sordidissimum ac aridissimum, et quasi a muribus vel canibus undique corrosum. Tunc ille ut hoc vidit, ingemuit, et lacrymas fudit, sed non ita ex corde, nec ita uberes, quae possent flammam tanti ignis extinguere. Verumtamen sumit cibum, sed neque quantum volebat, neque qualem solebat: cum interim cogitationes eum tanquam cohors pit iter agere noctu per eremum, et tendere ad civitatem: sed ubi dies facta est, civitas quidem longe adhuc aberat. Ipse vero cum rapidissimo aestu coqueretur, et fatigaretur in eremo, undique versus, considerare oculis co
Abbreviated transcription (Latin):
lam et stare adhuc in suo statu uidebat᷑
Hic gͦ cum post or̃onem cybum solitum
requisisset ad uesꝑam: ingressus locũ cum
in quo reficere consueuerat: inuenit solitũ
panem m̃se suꝑpositum. Ex quo refectus
nicħ de eoꝵ que in corde suo uersabant̃
em̃datione curauit: neq immutationis
sue dampna ꝑsensit: et sꝑnentẽ semecip¬
sum paulatim casurum non intellexit. In¬
terea cũ gram iam libidinis incendio stimu¬
laret᷑: et inflammnatꝰ turpi concupiscentia
rapetur rursus ad scł̃m: illa interim ddie co¬
hibuit se. et solita ymnoꝵ & or̃onum mni¬
nisteria ex more ꝑsoluit. Atq in gressusut
tibum sumeret: panẽ quidem inuenit su
ppositũ mense: sed aliquantulum sordidi¬
orem. Admiratus ẽ: et tristis effectus. Intel¬
lecit enim: qͦd in ip̃m respiceret hoc genus
monstri. Tamen cibo sumpto refectus est:¬
& iam post diem t̾cium triplicatis urgeri
stimulis cepio. Occupauerat enim cogita¬

Expanded text:
ssam et stare adhuc in suo statu videbatur. ssam et stare adhuc in suo statu videbatur. Hic ergo cum post orationes cibum solito requisisset ad vesperam, ingressus locum eum, in quo refici 134 consueverat, invenit solito panem mensae superpositum, ex quo refectus, nihil de eorum quae in corde suo versabantur, emendatione curavit, neque immutationis suae damna persensit, sed spernentem se minima, paulatim casurum non intellexit. Interea, cum gravi jam libidinis incendio stimularetur, et inflammatus turpi concupiscentia raperetur rursus ad saeculum, illa interim die cohibuit se, et solita hymnorum et orationum ministeria ex more persolvit, atque ingressus, ut cibum sumeret, panem quidem invenit mensae superpositum, sed aliquantulo sordidiorem. Admiratus est, et tristis effectus: intellexit enim, quod ipsum respiceret hoc genus monstri: tamen cibo sumto refectus est. Post diem tertium triplicatis urgeri stimulis coepit: occupaverat enim cogita
Abbreviated transcription (Latin):
ladiones: multeq ei dde futuris reb a deo p̃¬
cepid: et celestis bencficii munꝰ. uite sue de¬
bitum durit. Continuo subintiat cum par¬
ua quedam desidia animi: tam parua. qͣm
nec posset adũtere. Post ħ creuit maior neg¬
gligentia ÷ ita ut tardior iam fieret ad ym¬
nos. s & ad orõnem pigrius surgeret: psal¬
mi quoq ip̃i ñ ea qua p̾rius ingilantia ca¬
nerentur: s ubi paruum qͥd erhibitum fu¬
isset soliti ministerii: anima eius quasi n¬
mio labore fatigata quiescere festinabat:
quia sensus cius reꝓbus effectus. de suꝑiorib
ad inferiora corruerat: et cogitationes sue ꝑ
diu̾sa cum p̃cipitia rapiebant. Erat autem
iam in corde cuis clandestina quedam tur¬
pis & nephanda cogitatio: consuctudo tam̃
pnor uelut si decursus aque etiam cessante
remigio. adhuc ex pͥore impetu naiigiũ
ferat: ita uetus institutio ad consueta ho¬
minem officia trahebat. Ob quam cau¬

Expanded text:
lationes, multaeque de futuris rebus a Deo prlationes, multaeque de futuris rebus a Deo prcaepit, et caelestis beneficii munus vitae suae debitum dixit: continuo subintrat eum parva quaedam desidia animi, tam parva, quam nec posset advertere. Post haec crevit major negligentia, ita ut tardior jam fieret ad hymnos, sed et ad orationem pigrius surgeret: Psalmi quoque ipsi non ea, qua prius vigilantia ab ipso canerentur, sed ubi parum quid exhibitum fuisset soliti ministerii, anima ejus, quasi nimio labore fatigata, requiescere festinabat: quia sensus ejus reprobus effectus, de sublimioribus ad inferiora ceciderat, et cogitationes suae per diversa eum praecipitia rapiebant. Erat enim jam in corde ejus clandestina quaedam turpis ac nefanda cogitatio, consuetudo tamen prior; velut si decursus aquae, etiam cessante remigio, adhuc priore impetu navigium ferat: ita et vetus institutio ad consueta hominem officia trahebat. Ob quam cau
Abbreviated transcription (Latin):
iiri quidam monachus: qui in heremo
hac que pre ceteris int̾ior ẽ. habitabat.
Hic cum plures annos in abstinentia ꝑclu¬
rassed: & ꝓuectus tẽpore. ꝓpeiam ad semilem
uenissed ctatẽ: õi uͥtutũ flore adornatꝰ. ac totiꝰ
continẽtie magnitudine sublimatꝰ. cũ ĩ ora¬
tionib & ymnis sedule deo deseruiret: tanꝗͣ
em̃ito militi suo dñs remũationẽ parat:
itpote qui adhuc in corpore positꝰ. ad instar
dignum iudicans annonã celestem p̃bere
in deserto: ei qui celestem regẽ ꝑingilibus
p̃stolabatur excubiis. Nolens ergo deus
ctiam in hoc scł̃o remunerare eiꝰ fidele ꝓposi
tum: ad ꝓuidentie suc sollicitudinẽ cotidi¬
ani uictus eus reuocat curã. It cnum cybi
usum poposcisset naturo necc̃itas: ingrediers
speluncam suã. inueniebat m̃sule Sue su¬
ꝑpositum panẽ. mire suauitatis. miriq
candoris: ex quo refectus gr̃as diuine p̃stan¬
tie referens. rursus ad hymuos & orõnes
conũtebat᷑. Ad quem multe etiam reue¬

Expanded text:
it quidam monachus, qui in 133 eremo hac, quae prae caeteris interior est, habitabat. Hic dum plures annos in abstinentia perdurasset, et provectus tempore, prope jam ad senilem venisset aetatem, omni virtutum flore adornatus, ac totius continentiae magnitudine sublimatus: cum orationibus et hymnis sedule Deo serviret, tamquam emerito militi suo Dominus remunerationes parat, utpote qui in corpore adhuc positus, adinstar A, et dignum judicans annonam caelestem praebere in deserto ei, qui caelestem Regem pervigilibus praestolabatur excubiis. Volens ergo Deus etiam in hoc saeculo remunerare etum, ad providentiae suae sollicitudinem quotidiani victus ejus revocat curam. Ut enim ei cibi usum poposcisset naturae necessitas, ingrediens speluncam suam inveniebat mensae panem superpositum, mirae suavitatis, mirique candoris: ex quo refectus, et gratias divinae praestantiae referens, rursus ad hymnos et orationes convertebatur. Ad quem divinae etiam reve
Abbreviated transcription (Latin):
commotꝰ. eqͦ descendit: nec ante discessit.
qm iudicium uduç ꝑ semet imminens
ꝓfligaret. Huius gͦ mansuetudinẽ iu¬
dicis. asserunt gregorium recordatum.
ad sc̃i pctͥ apłi basilicam ꝑuenisse ÷ ibiq
tamdiu suꝑ errore tam clem̃tissim pͥn¬
cipis defleuisse: quousq responsum se¬
quenti nocte cepisset. se pro traiano fu¬
isse auditum : tantum ꝓ nullo ulteruusᷤ
pagano preces funderet.

Expanded text:
commotus, equo descendit, nec ante discessit commotus, equo descendit, nec ante discessit quam judicium viduae per semet imminens profligaret. Hujus ergo mansuetudinem judicis asserunt Gregorium recordatum ad sancti Petri apostoli basilicam pervenisse; ibique tandiu super errore tam clementissimi principis deflevisse, quousque responsum sequenti nocte cepisset, se pro Trajano fuisse auditum, tantum pro nullo ulterius pagano preces effunderet.
Abbreviated transcription (Latin):
ac posfinodum ad sacͥ baptismatis grãm
uenientes. luminib qͥdem ne magicã re¬
legerent reddere noluit: eos tñ eccłiastica
n quod ip̃e quondam pulcherrimis edi¬
ficiis uenustarat ꝓcedens ⁊ iudicii eius quo
uiduam consolãtus fuerat recordatꝰ. atq
miratus sit. Quod scilicet sicut a priorib
traditur. ita se habet. Quodam tempore
traiano ad immmentis belli ꝓcinctum ue¬
cessit flebilit̾ dicens. Filius meus innocens
te regnante ꝑemptus est. Obsecro ut qͥa
traianus si sanus reũteret᷑ a prelio. hunc
se uindicaturum ꝑ omnia responderet:
uidua dix̃. Si tu m prelio mortuus fũis:
quis mͥ prestabit : Traianus respondit.
Ille qui post me imꝑabit. Nidua dixit.
Et tͥ quid ꝓderit. si alter mͥ iusticiam fe¬
cerit: Traĩanus respondit. Utiq nichil.
Et indua. Nonne inqͥt meliꝰ tͥ est. ud tu
mͥ iusticiam facias. & ꝓ hoc mercedem tu¬
am recipias ⁊ qm alteri hanc transmittas:
Iunc traianus ratione parit̾ pietateq

Expanded text:
poris ad sacri baptismatis gratiam venientes, luminibus quidem, ne magica relegerent, reddere noluit, eos tamen ecclesiastica quod ipse quondam pulcherrimis aedificiis venustarat, procedens, judicii ejus quo viduam consolatus fuerat recordatus atque miratus sit: quod scilicet sicut a prioribus traditur, ita se habet. Quodam 60 tempore, Trajano ad imminentis belli procinctum fecessit flebiliter dicens: Filius meus innocens, te regnante, peremptus est; obsecro ut, quia que Trajanus, si sanus reverteretur a praelio, hunc se vindicaturum per omnia responderet, vidua dixit: Si tu in praelio mortuus fueris, quis mihi praestabit? Trajanus dixit: Ille qui post me imperabit. Vidua dixit: Et tibi quid proderit, si alter mihi justitiam fecerit? Trajanus respondit: Utique nihil. Et vidua: Nonne, inquit, melius tibi est ut tu mihi justitiam facias, et tu pro hoc mercedem tuam recipias, quam alteri hanc transmittas? Tunc Trajanus ratione pariter pietateque
Abbreviated transcription (Latin):
regis totile. & romane urbis ꝑditione collo¬
quium haberet: dĩx̃. Der huno regẽ cun¬
tas ista destructur: ut iam amplius non
habitetur. Eui uir dei respondit. Roma a
gentib ñ exterminabitur: s tempestatib.
choruscis. & turbinib. ac t̾remotu fatiga¬
ta. marcescet in semecip̃a. Qunis ꝓphetie
misteria nobis iam facta sunt luce clari¬
ora: quia in hac urbe dissoluta menia.
euersas domos. destructas eccłias turbine
cernimus ÷ eiusq edificia longo semo las¬
sata. quia ruiis crebrescentib ꝓsternan¬
tur uidemnus: qͣmuis hoc honoratꝰ eiusdẽ
discipulus cuns mͥ relatione comꝑtum ẽ.
nequaqͣm ex ore illius audisse se ꝑhibet:
sed quia hoc dixerit. dictum sibi a fratri¬
bus fuisse testatur. Ct

Expanded text:
regis Totilae et Romanae urbis perditione colloquio haberet, dixit: 'Per hunc regem civitas ista destruetur, ut iam amplius non habitetur'. Cui vir Domini respondit: 'Roma a gentibus non exterminabitur, sed tempestatibus, coruscis et turbinibus et terrae motu fatigata, marcescet in semet ipsa'. Cuius prophetiae misteria nobis iam facta sunt luce clariora, qui in hac urbe dissoluta moenia, eversas domus, distructas ecclesias turbine cernimus eiusque aedificia longo senio lassata, quia ruinis crebriscentibus prosternantur, vidimus. Quamvis hoc Honoratus eius discipulus, cuius mihi relatione conpertum est, nequaquam ex ore illius audisse se perhibet; sed quia hoc dixerit, dictum sibi a fratribus fuisse testatur
Abbreviated transcription (Latin):
non separent᷑: aut infra affinitatis lincam.
id est usq ad septimam gn̾ationis iungan¬
tur. Sed adhuc illos neophitos cristentes. se¬
pissime eos pͥus illicita docere. & uerbis ac
eremplis instruere: & quȩ post de talib ege¬
rint. rationabilit̾ ac fideliter ercludere opor¬
tit. Nam iuita apłm qui ait lac nob̾ potũ
dedi non escam. ista illis mͣ. ñ posteris ut pre¬
fixum est temporib tenenda indulsimꝰ:
ne bonum qͦd infirma adhuc radice plã¬
tatum erat crurcret᷑ ⁊ sed aliquantulum

Expanded text:
non separentur, aut infra affinitatis lineam, non separentur, aut infra affinitatis lineam, id est usque ad septimam generationem jungantur; sed adhuc illos neophytos existentes, saepissime eos prius illicita docere vitare, et verbis ac exemplis instruere, et quae post de talibus egerint, rationabiliter ac fideliter excludere oportet. Nam juxta Apostolum, qui ait: Lac vobis potum dedi, non escam , ista illis modo, non posteris, ut praefixum est, temporibus tenenda indulsimus, ne bonum quod infirma adhuc radice plantatum erat erueretur, sed coeptum
Abbreviated transcription (Latin):
fideles debeant copulari: gregorius dispen¬
satorie sic rescͥpsit. Quedam terrena lex in ro¬
mana re publica ꝑmitit: ut siue frater et
soror. seu duorum fratrum germanoꝵ uł du¬
arum sororum filius & filia misceant᷑. Sed ex¬
ꝑmm̃ĩto didicimꝰ ex tali comugio sobolem non
posse succrescere: et sacra lex ꝓhibet cognati¬
onis turpitudinẽ reuclare. Unde necesse est:
ut etiam t̾̃cia uł quarta gn̾atione. gn̾atio
nȩ siciliȩ presule requisitus. utrum augusti¬
no scͥsisset. ut angloꝵ quarta gñatione¬
contracta matͥmonia minime solucrentur:
humillimꝰ pat̃ gregorius int̾ cȩtera talem
ne a bono quod ceꝑat metucndo austerio¬
ra recederet. specialit̾. & non gñalit̃ cȩteris
me scͥpsisse cognoscas. Unde et mͥ testis om¬
nis romana ciuitas cristit. Nec ea intenti¬
one hec illis scͥptis mandaui: ut postqͣm
firma radice in fide fucrint solidati. si in¬
fra ꝓpriam consangumitatẽ inuenti fuerit

Expanded text:
fideles debeant copulari, Gregorius dispenfideles debeant copulari, Gregorius dispensatorie sic rescripsit: « Quaedam terrena lex in Romana republica permittit ut sive frater et soror, seu duorum fratrum germanorum, vel duarum sororum filius et filia misceantur. Sed experimento didicimus ex tali conjugio sobolem non posse succrescere, et sacra lex prohibet cognationis turpitudinem revelare. Unde necesse est ut jam tertia, vel quarta generatione generatio nae Siciliae praesule requisitus Gregorius, utrum Augustino sccontracta matrimonia minime solverentur, humillimus Pater Gregorius inter caetera talem ne a bono quod coeperat metuendo austeriora recederet, specialiter et non generaliter caeteris me scripsisse cognoscas. Unde et mihi testis omnis Romana civitas existit, nec ea intentione haec illis scriptis mandavi, ut postquam firma radice fuerint in fide solidati, si infra propriam consanguinitatem inventi fuerint,