comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
deletos sue prie nũtiorent Cesar cñ
nbiq semꝑ magnis tã mapimis
in ꝑiculis ꝑmaximꝰ ubi signiferos
int̾fectos et centuriones ant cesos
ant santios Int̾q alios ꝓ Eextiñ
baculũ fortissimũ uirum multit
debilitatu unlm̃b cc Iam pedibus
sins infistere non ualentem bĩd̾it a¬
lior quosdem segnter pugnantes
tella cm hostin uitare quosdã sen¬
siny cedere quosdam p̾sio excedere
hostes instare ac premẽ etnichile
ommo Respiramẽtis suis dare ¶ de¬
inq m ex̾tremo Rem positam intele¬
uit młq iam presidii super esse
quo uel ꝑdita Restanraret uel Ru¬
ne occurreret Immenti aupilm̃m
quod asuide non poterat a se ipso
exigedim cogitans ꝙ ip̃e tũ forte
snie elipeo esset milici lentins dimi¬
canti scuta ab stasit et pͥmã atiem
ꝓuectꝯ magua uoce centoriones ꝓ¬
onnos suo quemꝙͣ nonnie increpas
atq appebans. ceteros generali
exhortacone sollicitans nec p̾re sed

Expanded text:
deletos sue patrie nuntiarent. Cesar, cum deletos sue patrie nuntiarent. Cesar, cum ubique semper magnus, tum magnis periculis permaximus, ubi signiferos interfectos, centuriones aut cesos aut saucios interque alios P. Sextium Baculum, fortissimum virum, multis debilitatum vulneribus et iam pedibus suis insistere non valentem vidit, aliorum quosdam segniter pugnantes tela tantum hostium vitare, quosdam sensim cedere, quosdam prelio excedere, hostes instare ac premere et nichil omnino respiramenti suis dare, denique illi extremo rem positam intellexit, nilque iam presidii superesse, quo vel perdita restauraret vel ruine occurreret imminenti, auxilium, quod aliunde non poterat, a se ipso exigendum cogitans, quod ipse tum forte sine clipeo esset, militi lentius dimicanti scutum abstulit et in primam aciem provectus magna voce centuriones proximos suo quemque nomine increpans atque appellans, ceteros generali exhortatione sollicitans nec preire, sed
Abbreviated transcription (Latin):
que pͥmas solet omes sibi pugne
tn mniseuarie ꝑtes ufirpanerat. qui
as ope ad płisum Redibant que cosu
qmsq signa conspod̾et illis se ꝯfestun
applicabat atq ilła so quebat ne suñ
phrm̃ inqurendo confixis omibus
kempͣns amittet ommne qnod ĩ hostes
net sumñ signũ extimabat ancipiti
et terabili marte puguatũ est E
ꝑ medias difficultates atꝙ ꝑicula
Romana uirtus ernpit Et quomõ
pergentes dimsus erat hostm̃ oper¬
citus noua simil ac decima legio
fessos labores uictos ꝙ uulueribus
fregit Attrebates ¶octana uero ct
undecima uirom̃a dnos cum dnce suo
Rodnognato quodam qui summ apud
cos loci erat ¶Cum Rermis obstma¬
tins ctamen funt usq adeo nc penem
dubio flñt Romana fortua ee creneri
equites opinatissime uirtutis inter
om̃es gallos qui anpilio Romanis
aduenerant disꝓsas legiones et Re¬
ferta hostibus Castra atq onña or¬
cnturbata cernentes actum de Roma¬
nis Rati fugerent uictos q illos ac

Expanded text:
que primas solet, omnes sibi pugne que primas solet, omnes sibi pugne tumultuarie partes usurpaverat. Qui ab opere ad prelium redibant, que casu quisque signa conspexerat, illis se confestim applicabat atque illa sequebatur, ne suum proprium inquirendo confusis omnibus tempus amitteret: omne, quod in hostes iret, suum signum estimabat. Ancipiti ac terribili Marte pugnatum est; sed per medias difficultates atque pericula romana virtus erupit. Et quoniam per gentes divisus erat hostium exercitus, nona simul ac decima legio fessos labore victosque vulneribus fregit Atrebates, octava vero et undecima Viromanduos cum duce suo, Buduognato quodam, qui summi apud eos loci erat. Cum Nerviis obstinatius certamen fuit, usque adeo, ut pene in dubio fuerit romana fortuna; et Treveri equites, opinatissime virtutis inter omnes Gallos, qui auxilio Romanis advenerant, dispersas legiones et repleta hostibus castra atque omnia circum turbata cernentes, actum de Romanis rati fugerent, victosque illos ac
Abbreviated transcription (Latin):
singalis quidem hinc tpr̃is angastia.
hnic hostium Instantia spaciñ dabat¬
¶ Sed exꝑientia militũ Romanoro
quib nom inchil accede̾ poterat per se
ipam sine cumsꝙͣ quoce ducis Imꝑio
prompta erat cassib cuctis occikre̾
hretea ccsar ipe singulis segiombus
inglos pfecorat logatos uetuerat
nes ciminũ digredi quor quisꝙ duo
maguns heretur insi sub maximo
militasset hor et duca uirtus et
infitũ egregie pͥmũ hostm̃ Impetu
substinint repnlit ꝙ cesar quoꝙ ꝓ
tempore nuisti Rei deerat et misites
hortlibat᷑ preẜtmm ꝑdilete sibi legio¬
m̃s decime sed ex hortatio neccessario
brens erat uirtutis ut p̾stine memi¬
mssent ne ne insolita Rer spetie tur¬
barentͣ et quoma differr res am¬
plis non uasebat sigmĩ pugne tu¬
bar dedit et cam nich̃il spotii fuit ab
no dicam confnete sosempnitatis pre¬
fior omitfent᷑ ¶Ez uix galeas ĩ¬
duendi licentia saꝑẽẽt Rllus fuit
atiero ordo mila ars militie fortima

Expanded text:
singulis quidem hinc temporis angustia, singulis quidem hinc temporis angustia, hinc hostium instantia spatium dabat. Sed experientia militum romanorum, quibus novi nichil accidere poterat, per se ipsam sine cuiusquam quoque ducis imperio prompta erat casibus cunctis occurrere. Preterea Cesar ipse singulis legionibus singulos prefecerat legatos vetuerat vel minimum digredi quorum quisque dux magnus heberetur, nisi sub maximo militasset. Horum et ducum virtus et militum egregie primum hostium impetum sustinuit repulitque. Cesar quoque pro tempore nulli rei deerat et milites hortabatur, presertim predilecte sibi legionis decime. Sed exortatio cesarea brevis erat: virtutis ut pristine meminissent, neve insolita rerum specie turbarentur; et quoniam differri res amplius non valebat, signum pugne tuba dedit. Et tam nichil spatii fuit, ut ne dicam consuete solemnitates preliorum omitterentur, sed vix galeas induendi licentia superesset. Nullus fuit acierum ordo, nulla ars militie: fortuna,
Abbreviated transcription (Latin):
incõpositos aggrederent̃ facile Roma¬
nas aties posse turbari Et Rermi qui¬
dem inter silnaꝵ latebitis se tenebant
Nñc in aꝑtum ernpentes nũc uicisim
se i siluas Retrohentes Romanis ꝓpt̾
Imꝑitia locoꝵ insequi non audentib
Iam Romanis ex̃citus pars maxima
ad metandum castia p̃cesserat ¶Pro¬
pima impedimẽto medm de more lo¬
cun occupabant due legiones ad eoꝵ
custodiam seqnebatur. In hos Nerni
om̃es ut a ꝓditorib docti erant preci
Cefar cura multiplici distiactus bari¬
aꝵ Reꝵ em pͥmũ occurreret in tanta
tpris brentate pene paruper hesitanat
uin eim sumil hec onña exequenda er¬
ant explicandũ uexillum solenne a¬
pud Romanos iuditum incohandi pee¬
lii ad id̾em quoq dandũ tuba sigñi
milites ab oꝑe castioꝵ ad opus armoꝵ
Retrahendi qm petendi ualli cansa lon¬
gistule obiissent enocandi ordinandi
aties firmandi orone ducis cinimi¬
¶ Quibus nedum om̃ibus sed nec¬

Expanded text:
incompositos aggrederentur, facile romaincompositos aggrederentur, facile romanas acies posse turbari. Et Nervii quidem intra silvarum latebras se tenebant, nunc in apertum erumpentes, nunc vicissint se in silvam retrahentes, Romanis propter imperitiam locorum insequi non audentibus. Iam romani exercitus pars maxima ad metandum castra processerat; proxima impedimenta medium de more locum occupabant; due legiones ad eorum custodiam sequebantur. In hos Nervii omines, ut a proditoribus docti erant, precipCesar cura multiplici distractus variarum rerum, cui primum occurreret in tanta temporis brevitate, pene parumper hesitaverit. Uni enim simil hec omnia exequenda erant: explicandum vexillum, solemne apud Romanos indicium incohandi prelii, ad idem quoque dandum tuba signum, milites ab opere castrorum ad opus armorum retrahendi qui petendi valli causa longiuscule abiissent evocandi, ordinande acies, firmandi oratione ducis animi; quibus nedum omnibus, sed nec
Abbreviated transcription (Latin):
Ermi restabant et ferox¬
gemis et m̃catorib ad us¬
um his preficim qui delicias aut
uia couuererent opinone insita e¬
neruati Reb mostĩb aĩos et a bessi
srudirs elan guere ac lentestere urri
aties quibus ceteros apatriã uirtu¬
te degenerantes qui se desari tam
facile tradidissent rridere magis
et argue̾ ꝙͣ Initari mens esset
ant legacos utte̾ ant ulłam con¬
diconem pacis uel suuus auribus
andire hi quidem et cũ eis Atrebates
ac uero mandra trans flamen Sa¬
bm comnctis copiis Cesarem expe¬
ctabãt Aduatici quoq Eic em̃
scptum Annemo sine nt beor Nduati
nt eis se comngerent ꝓperabat cesar
exploratores ac deinide Centuriones mi¬
litie ꝑitos ad locum castris ydoneum
occupand miserat. Erant tom̃ in Roma¬
no ex̾citu galli quidam ex deditiis
qui contra fidem sacrameñtii mores
et consilia Romanoꝵ Nermis apprret
et sen Reꝵ ignorantia sen naturali co¬
suctudine menciendi addendi q semꝑ
Rebus aliquid spem fecerant si fortiter

Expanded text:
ervii restabant, feroxus et mercatoribus adversum, his presertim, qui delicias aut vina conveherent, opinione insita, enervari rebus mollibus animos et a belli studiis elanguere et lentescere viros acres. Quibus ceteros a patria virtute degenerantes, qui se Cesari tam facile tradidissent, irridere magis et arguere, quam imitari mens esset, aut legatos mittere aut ullam conditionem pacis vel summis auribus audire. Hi quidem et cum eis Atrebates ac Viromandui trans fluvium Sabin coniunctis copiis Cesarem expectabant. Aduatici quoque sic enim scriptum invenio sive, ut reor, Aduaci, ut eis se coniungerent, properabant. Cesar exploratores ac deinde centuriones militie peritos ad locum castris idoneum occupandum miserat. Erant tamen in romano exercitu Galli quidam ex dediticiis, qui contra fidem sacramenti mores et consilia Romanorum Nerviis aperirent, et, seu rerum ignorantia seu naturali consuetudine mentiendi addendique semper rebus aliquid, spem facerent, si fortiter
Abbreviated transcription (Latin):
pngnatu eẽt sno cum duce uicti orantes¬
ꝙ cum populo in deditionẽ dnx acsoltlr
sunt Recepti ¶ de huic Crassurs in ultiora
progrediens uicinaꝵ gentinui conspiratio¬
nib magiis oxcipitur ita ut etiam ab
hispais oris qui proximiores bello erãt
per legatos anpilia peterent᷑ cc duces eli¬
gerent̃ ex his qui sub qm̃to septorio
Rebelli quidem sed Romano due longo
nsu militaris scientie magisterm̃ a de¬
pti bella gerere prorsus Romano more
didicerant loca idonea copiendo. Castra
cõmumedo cõmeatus hoscĩa impediendo
aties instruendo p̾fidia disponendo p̃lio
ac Receptin conendo onña ꝙ suis horis
et suis ordimb fatiendo ¶ Qne Erassus
cuncta prospitiens cogitas ꝙ quod erat¬

Expanded text:
pugnatum esset, suo cum duce victi orantespugnatum esset, suo cum duce victi orantesque cum populo deditionem dux ac Soldurii sunt recepti. Dehinc Crassus in ulteriora progrediens vicinarum gentium conspirationibus magnis excipitur, ita ut etiam ab Hispanis oris, que proximiores bello erant, per legatos auxilia peterentur et duces eligerentur ex iis, qui sub Quinto Sertorio, rebelli quidem, sed romano duce, longo usu militaris scientie magisterium adepti bella gerere prorsus romano more didicerant, loca idonea capiendo, castra communiendo, commeatus hostium impediendo, acies instruendo, presidia disponendo, prelio ac receptui canendo, omniaque suis horis suisque ordinibus faciendo. Que Crassus cuncta conspiciens cogita
Abbreviated transcription (Latin):
datis ad extremm̃ arimis et obsidibis
ꝑ deditionem cepit. cetrat tñc in galłia
qui nũc neq ibi neq alibi usꝙͣ sunt
homies tante in amcitiis fidei canteq
constantie ut cum his quoꝵ se amicitie
denonissent omem subire fortima t ad
ultimã etiam mori uellent necq post
cos nitam ulłam pati possent qam si
mori aliter non daretur mortem sibi
ip̃i mami ꝓpria consisterent / mirun
gens ninethun his moderins amiciti¬
as utilitate metientib adu̾sum Nec
quisꝙͣ ex eo numeriis imĩetus a seculis
ferebatir qui hoc facere Remusset.
unlgo soldirios uocitabat. Co his sibiseo¬
centos Adiatermuis prĩcept gentis bñ¬
fitiis et fide ꝓanerat cum quib int̃ ip̃am
deditonem que illi utiq non placebat
ernptionem in Romanos facit. Ita nt̃ Im¬
pronidos Repentina spetie pene turbanerit
Sic denoti om̃es morti n prelun Ren¬
bant. fen̾sis ad se tam milidib Romanis
cum aliꝙͣdm graniter ꝓ hostiñ pancitate

Expanded text:
datis ad extremum armis et obsidibus, datis ad extremum armis et obsidibus, per deditionem cepit. Erant tunc in Gallia, qui nunc neque ibi neque alibi usquam sunt, homines tante in amicitiis fidei tanteque constantie, ut cum iis, quorum se amicitie devovissent, omnem subire fortunam, et ad ultimum etiam mori vellent, neque post illos vitam ullam pati possent, quin, si mori aliter non daretur, mortem sibi ipsi manu propria consciscerent: mirum genus multum his modernis, amicitias utilitate metientibus, adversum; neque quisquam ex eo numero inventus a seculis ferebatur, qui hoc facere renuisset. Vulgo Soldurios vocitabant. Ex his sibi sexcentos Adiaterinus, princeps gentis, beneficiis et fide paraverat, cum quibus inter ipsam deditionem, que illi utique non placebat, eruptionem in Romanos fecit, ita ut improvidos repentina specie pene turbaverit: sic devoti omnes morti in prelium ruebant. Reversis tamen ad se militibus romanis, quum aliquandiu graviter pro hostium paucitate
Abbreviated transcription (Latin):
m enndis bellis prop̃tiores ꝙͣ adn̾sita¬
tib collerandis ¶ Et forte ita cicadit
nt una ct codem die et Sabmnus cesa¬
ris et Cesar ¶ ESabmi bictoriam an¬
diret ¶ Per hos ip̃os dies publins
terris multa illis armis adusa Roma¬
ns accidisse multa sibi utend̾n ym¬
dentia sentiebat Assumꝑta igitis pri¬
mũ sollicitudine Rei frmnetarie atq¬
e quitatus compͬandi ꝙ hec gentes pl¬
nrimũ eo genere uir̃m possere diceba¬
ntur mult̾is equitib et fortibus uiris
expressum cholosa ac Narbona amncis
urb̾ib accersitis cum Iam urrm̃ satis
eẽt Sontiatu fines ingredit᷑ Illi añt
non contenti hostem expectasse ꝓgressi
obinam et Romanos huic eor pancitat
hinc ducis etatem ꝯtempnẽtes in ittue
sunt agressi ¶Epe añt i contrariñ
bersa equitatus ebꝵ cui uince fidebant
Romano fanditur equitatu cesis ꝙ ꝙͣ¬
plurimis codem impetu Crassus opidñ
hostiñ iuadit multã ꝙ post Resistentia

Expanded text:
ineundis bellis promptiores, quam adversitaineundis bellis promptiores, quam adversitatibus tolerandis. Et forte ita accidit, ut una eademque die et Sabinus Cesaris et Cesar Sabini victoriam audiret. Per hos ipsos dies Publius terris multa illis annis adversa Romanis accidisse multa sibi utendum prudentia sentiebat. Assumpta igitur primum sollicitudine rei frumentarie atque equitatus comparandi, quod ee gentes plurimum eo genere virium pollere dicebantur, multis equitibus et fortibus viris expressim Tholosa ac Narbona, amicis urbibus, accersitis, quum iam virium satis esset, Sontiatum fines ingreditur. Illi autem non contenti hostem expectare, progressi obviam, et Romanos hinc eorum paucitatem, hinc ducis etatem contemnentes, in itinere sunt aggressi. Spe autem in contrarium versa, equitatus eorum, cui unice fidebant, romano funditur equitatu, cesisque quamplurimis, eodem impetu Crassus oppidum hostium invadit, multamque post resistentiam,
Abbreviated transcription (Latin):
casiris una om̃m uos andri proindendñ
modis om̃ib ne tam felro octasio per
nifuamiam disabatir ¶ Ecitas instantio
uicti daces firrori publico mamis dant
distinritar hac issac et consensu ducum
sasmentis sariaq matia ex agus collecta
as mpsendas fossas et ni casta penetia¬
nd im onnsti et cinrsa et sorcuns deffessi
õs Redentes grane opus supraq suas
uires Romana castra cdd laboris cimillu
in asto pofita ninadunt. hand dubii Ro¬
manos pter fugam ant deditioem inchil
ansiros. Ced fefellit gente credulam
uana spes/ Nam sabnius suis militib
uallda ex hortacõne firmatis et pngña
uehemeter optantib erupendi siguum
dedit / omi cum subito p̃ter spem hostin
erupissent idq dnab sumil portis ccuir¬
tute ac exꝑientia bellandi et natura
loci et lassitudine hostiũ adinti intega
ipi uirm et qmiete Recreati fundut illos
facile ysternut q Q no metu non mõ
qui enafant ex pͬlio sed uicini etiamse
Romans dedidede ¶ Eunt em galli

Expanded text:
endum modis omnibus, ne tam felix occasio per ignaviam dilabatur. Exercitus instantia victi duces furori publico manus dant. Discurritur hac illac, et consensu ducum sarmentis variaque materia ex agris collecta ad implendas fossas et in castra penetrandum, onusti sarcinis et cursu defessi, omnes redeuntes ad grave opus supraque suas vires, romana castra ad laboris cumulum in alto imposita invadunt, haud dubii, Romanos preter fugam aut deditionem nichil ausuros. Sed fefellit gentem credulam vana spes. Nam Sabinus, suis militibus valida exortatione firmatis et pugnam vehementer optantibus, erumpendi signum dedit. Qui quum subito preter spem hostium erupissent, idque duabus simul portis, et virtute atque experientia bellandi et natura loci et lassitudine hostium adiuti, integri ipsi virium et quiete recreati fundunt illos facile prosternuntque. Quo metu, non modo qui evaserant ex prelio, sed vicini etiam, se Romanis dedidere; sunt enim Galli
Abbreviated transcription (Latin):
ost hec coser modis om̃bus¬
Rheñ transire disposint multe en im¬
pellebant canse. tres in prmis elan
et oꝑe ꝓretim extimabat nt Germaui
qui cotidie in gallias transire sibi ron¬
suetudiem feccrant snaro metu Rero dom
cotinerent ubi adn̾terent ede. citu soni
Romeni posse et andre phemi ⁊ canspos

Expanded text:
ost hec Cesar modis omnibus transire Rhenum disposuit. Multe eum impellebant cause, tres inprimis. Nam et opere pretium estimabat, ut Germani, qui quotidie in Gallias transire sibi consuetudinem fecerant, suarum metu rerum domi continerentur, ubi adverterent exercitum populi romani posse e
Abbreviated transcription (Latin):
Romams castris hinc fama dncis hme
hostan pntia tantu esse forudims ut
d noctarna agitent fuga qua et cesare
addant dnci ꝙ indigo opem ferant et in¬
stantib se sce masis cripiant. Id cum pn¬
uauis no ses omiss infitũ nt quit ualle

Expanded text:
romanis castris hinc fama ducis, hinc romanis castris hinc fama ducis, hinc hostium presentia tantum esse formidinis, ut de nocturna agitent fuga, qua et Cesarem adeant ducique indigo opem ferant, et instantibus sese malis eripiant. Id quum puvanis modo, sed omnibus in
Abbreviated transcription (Latin):
fecerant latiom̃i qno ꝑ mamis megens
narn astare s sendio se se istis adumgerãt
et quib dm̃ib magnis exercitus iam
in drmis erat Babiis locumi castas
aptissimũ nactus intra uallum suos
la cesfitus sepe sicet ab hostib ꝯcinebat
ut iam non hostium modo sed suoro in
ꝯtemptã panlatim incidisset Ipe uero
non id metu alio faciebat insi ꝙ aibsente
cesare tanta cã multitudine congredi quis¬
qus exitus segne̾tar ne temeritati tab̾m
posset pocms ꝙͣ urrtuti anonis suspenssus¬
ꝙ erat ammo ub̃i se spm añt intellexit
pnguare candem ¶ Ded in pͥmis otempcũ
humstemodi quantum posset exagerare de¬
sposint taq gallimꝰ qrtemdai sibi ꝙ fami¬
llarem uersutã ꝙ honiem noctu hoscum
in castra tranfuge inbet et quid fieri
uesit edocet. paret ille et origine dcis a¬
stipnsante fidem meritus cepit hostibus
fuadere t amnns ciedulis facile ꝓsuasit
yͥmo qnidem uenetoꝵ in fimb coscrrem
Dotremis picusis circimentu. deinde in

Expanded text:
rfecerant. Latronum quoque manus ingens agriculture studio, sese istis adiunxerant, e quibus omnibus magnus exercitus iam in armis erat. Sabinus, locum castris aptissimum nactus, intra vallum suos, lacessitus sepe licet ab hostibus, continebat, ut iam non hostium modo, sed suorum in contemptum paulatim incidisset. Ipse vero non id metu alio faciebat, nisi quod absente Cesare tanta cum multitudine congredi, quisquis exitus sequeretur, ne temeritati tribui posset potius, quam virtuti, anxius suspensusque erat animo. Ubi se sperni autem intellexit, pugnare tandem, sed inprimis contemptum huiuscemodi, quantum posset, exaggerare disposuit. Itaque Gallum quemdam, sibi perfamiliarem versutumque hominem, noctu hostium in castra transfugere iubet, et, quid fieri velit, edocet. Paret ille, et, origine dictis astipulante fidem, meritus cepit hostibus suadere, et animis credulis facile persuasit, primo quidem, Venetorum in finibus Cesarem extremis periculis circumventum, deinde in
Abbreviated transcription (Latin):
laboriose tradita qmeti dato signo
quod cõnenerat subito p̃ter spem
Castroꝵ portis erampitur tantis
ammis ut scupentes Sarbari forre
Iimpetũ non possent et dicto cicins
pugne status nintaretur ut qui modo
nnadebant Innaderent᷑ et qui Inna¬
debant᷑ Innade̾nt quiq in castris
clansi terribili oppugnãcõne ad

Expanded text:
laboriose tradita quieti, dato signo, laboriose tradita quieti, dato signo, quod convenerat, subito preter spem castrorum portis erumpitur tantis animis, ut stupentes barbari ferre impetum non possent, et dicto citius pugne status mutaretur, ut, qui modo invadebant, invaderentur, et, qui invadebantur, invaderent, quique in claustris clausi
Abbreviated transcription (Latin):
mam spectaret/ nec tam pro salute
amplius ꝙͣ pulcione Resisterent ne
Imulti ꝑrrent ¶ petrns sextuis baca¬
fus centario prii pili quem con¬
gressu ⁊termoro multis aflietuin unl¬
nerib memorani simulq Baiũs uo¬
lustenis tribimꝰ militũ consultisimi
duo at fortissimi uiri preppe galbã
adennt et una est In quint̃ spes sa¬
lutis si confitiũ quod pͥmũ fumpsimus
uel uitunũ exeqnamur Nam quid hic
agimus laborantes longe isti nos m¬
mero antecedunt Omz i hos karbaros
Uiolenter rrrimpimꝰ et nl tale cogi¬
tantes aggredimar aderit pio forsi¬
tan fortũa conatui Alioquin insi
Impetu uincimus pugna uincemur
ordinaria Negraemit fidis Galba
consiliis et erant quib merito cre¬
dẽcur. Moꝵ edoctis Centiiomib ce
taibims quid facto opus esset mili¬
tib educitur ut Respirent neq alind
quicꝙͣ Rei agant ꝙ tella hostin sub¬
stinere Intentiq int̾mi sigaũ eru¬
ptionis expectent uix breni hora

Expanded text:
mam spectaret, nec tam pro salute mam spectaret, nec tam pro salute amplius, quam pro ultione, resisterent, ne inulti perirent, Publius Sextius Baculus, centurio primi pili, quem in congressu Nerviorum multis afflictu simulque Gaius Volusenus, tribunus militum, consultissimi duo fortissimique viri, prepropere Galbam adeunt: Et una est, inquiunt, spes salutis, si consilium, quod primum sumpsimus, vel ultimum exequantur. Nam quid hic agimus laborantes? Longe isti nos numero antecedunt. Quin in hos barbaros violenter irrumpimus, et nil tale cogitantes aggredimur? Aderit pio forsitan fortuna conatui. Alioquin, nisi impetu vincimus, pugna vincemur ordinaria. Acquievit fidis Galba consiliis, et erant, qui merito crederentur. Mox edoctis centurionibus ac tribunis, quid facto opus esset, militibus edicitur, ut respirent neque aliud quicquam rei agant, quam tela hostium sustinere, intentique interim signum eruptionis expectent. Vix brevi hora
Abbreviated transcription (Latin):
guis gasba quem legatũ in
dedimos alias q urbes prooimas cũ
ꝑte equitato ⁊ duodecia legione dimi¬
Rat sedimoꝵ alior q dolentĩ filios
suos obsidum nonne sibi eripi et Ro¬
manos pubsice utilitatis obtentu uere
ante domiandi libidiue issis ĩ Regionib
consedisse egro ammo ferentm̃ eoꝵ pa¬
ncitate cotempnentin insꝑatis in sidirs
crrcĩmentus adeo in angusto fint nt con¬
situ ip̃e smq om̃es capent erump¬
endi se q fuge presidio salnandi quo
tam consilio non Reiecto sed dilato
esegerñt arms pocins expiri qͣ fuga
si qua esset od salutem uia eni bero
hostes castra Inuasissent er mltitudi¬
ne freti fessis integros submittendo
quod apud Romanos non mõ fessis sod
ne uulueratis quidẽ fieri potat quib
ne dum Reamescere sed ne loco arrepto
uel paruper cede siceret nsq adro eos
attemissent nt oppugnatione sex con¬
timus horis smo int̾missione ptracta
Res Romana iam ad despatõem ulti¬

Expanded text:
gius Galba, quem legatum in gius Galba, quem legatum in Sedunos aliasque urbes proximas cum parte equitatus et duodecima legione dimiserat, Sedunorum aliorumque dolentium filios suos obsidum nomine sibi eripi et Romanos publice utilitatis obtentu, vere autem dominandi libidine, illis in regionibus consedisse egro animo ferentium eorumque paucitatem contemnentium insperatis insidiis circumventus adeo in angusto fuit, ut consilium ipse suique omnes caperent erumpendi, seque fuge presidio salvandi. Quo tamen consilio non reiecto, sed dilato, elegerunt armis potius experiri, quam fuga, si qua esset ad salutem via. Quum vero hostes castra invasissent multitudine fresi, fessis integros submittendo quod apud Romanos non modo fessis, sed ne vulneratis quidem fieri poterat, quibus nedum requiescere, sed nec loco arrepto vel parumper cedere liceret, usque adeo eos attrivissent, ut, oppugnatione sex continuis diebus sine intermissione protracta, res romana iam ad desperationem ulti
Abbreviated transcription (Latin):
tra opidum compulsis Sic om̃i penitus
spe abiecta ut die yximo frangentib por¬
tas Romanis muissus obsciterit captum
opidum uend̾itiq om̃es quoꝵ tirrbam
qmquaginta tañ mism̃ numerũ Imple¬
sse comptũ fint ¶ Per cosdem dies a
legato cesaro .P. Crosso quem od uene¬
tos alios qr ꝙͣ plures popnlos qui extio¬
om̃es illas gentes sponte sub Romanum
Impni uemsse Iamq ad barbaros qui
trans Rhenu hecant Romane Cesaree¬
ꝙ uirtutis et clemẽtie fama ꝓuenerat
adeoq pcrebuerat ut om̃es ad eesarẽ
nstro mitt̾ent legatos qui se et daturos¬
et obsides et inssa factiros spoponderant
Onos ad se redrre micio secutirre estatis
ĩperamt cum ipe scilicet ex Italia Rediss¬
et quo deductis in c armites ac tirones
in hibua segionib festinabat premissis
Roman tris de Reb ad se gestis quar
merito quidecim dier supplicatio est indu¬
co quem honorẽ ante endlicam nuillus
ẜuerat.
igresso Cesare a galliis fer¬

Expanded text:
tra oppidum compulsis; sic omni penitus tra oppidum compulsis; sic omni penitus spe abiecta, ut die proximo, frangentibus portas Romanis, nullus obstiterit. Captum oppidum venditique omnes; quorum turbam quinquaginta trium millium numerum implesse compertum fuit. Per eosdem dies a legato Cesaris P. Crasso, quem modo ad Venetos aliosque quamplures populos, qui extreomnes illas gentes sponte sub romanum imperium venisse. Iamque ad barbaros, qui trans Rhenum habitant, romane cesareeque virtutis et clementie fama pervenerat, adeoque percrebuerat, ut omnes ultro ad Cesarem legatos mitterent, qui se et daturos obsides et iussa facturos sponderent; quos ad se redire initio secuture estatis imperavit, quum ipse scilicet ex Italia rediisset, quo, deductis in Carnutes ac Turones in hiberna legionibus, festinabat, premissis Romam literis de rebus a se gestis, quarum merito quindecim dierum supplicatio est indicta, quem honorem ante eum ducum nullus habuerat. igresso Cesare ex Galliis, Ser
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣ meritu ur̃m sequar Ita tãm nt fie
armor tradicione deditio non procedat
¶Nam quod de odio uiemor dicitis cu¬
randñ michi linꝗuite ¶ Ego ydempintati
urẽ pudebo nt Rermoro promdi inbendo
fantnns ne uos ledant Inssu mieo ꝙͣ ue¬
stris armis eritis tatiores. hoc p̃cepto
uis armoꝵ ngens trodita sed et magna
pars Retenta et abdita ut abhis qui metu
belli non amore pacis agebant᷑ traditũ
qnoꝙ opidum / et quietus ille dies funt¬
¶ Nocte ponna cesar milites suos mu¬
ris eggredi clandiq portas nisserat
ne quid ininrie cuies a milicib pateren¬
tur ¶ Eed hinc cesaree pietati hostiñ
fians et firror obiectus erat Itaq barba¬
rica senitate mutato Repente consilio
Rebellarmit nec uictori opidum abstuli¬
sse concenti Castra etia innasere tanto
impetu tantoq ardore non mo contra
Romana uirtutẽ sed contra miquitatem
etia locor ut facile appareret despan¬
tes de salute pngnare/ Eo congressa ex
issis ad quatuor milia cecidere cetis in¬

Expanded text:
 meritum vestrum sequar, ita tamen, ut sine armorum traditione deditio non procedat. Nam quod de odio vicinorum dicitis, curandum michi linquite: ego indemnitati vestre providebo, ut Nerviorum providi, iubendo finitimis, ne vos ledant. Iussu meo, quam vestris armis, eritis tutiores. Hoc precepto, vis armorum ingens tradita, sed et magna pars retenta atque abdita, ut ab iis, qui metu belli, non amore pacis agebantur; traditum quoque oppidum; et quietus ille dies fuit. Nocte proxima Cesar milites suos muris egredi claudique portas iusserat, ne quid iniurie cives a militibus paterentur. Sed huic cesaree pietati hostium fraus ac furor obiectus erat. Itaque barbarica levitate, mutato repente consilio, rebellarunt neque victori oppidum abstulisse contenti castra etiam invasere tanto impetu tantoque ardore non modo contra romanam virtutem, sed contra iniquitatem etiam locorum, ut facile appareret desperantes de salute pugnare. Eo congressu ex illis ad quatuor millia cecidere, ceteris in
Abbreviated transcription (Latin):
arcuduat quo impetu qua ue ꝑse¬
leantia uictoris no miꝯ ꝙͣ uietoĩa
tritis hostibus ⁊ emporriaꝵ qua
hispam erant ⁊ mltar ĩcu cuitu
auitatu secuta deditio ẽ quibus
benigne susceptꝭ ꝯsul inde digre¬
diens ubiq legatos ui. biu illas
adentes ⁊ Romanos qui in hispa¬
ma uariis belloꝵ euentib capti
erant Redentes huit obinos cu nõ
Ieuracone ueisset ⁊ famna ꝑ ciebui¬
sset en ad extrema hispaniar  ꝑ¬
gere falsus hie rumoi ⁊ urbes
septem ⁊ mlta cascella ut ei dede¬
rentͣ effecit que tñ post mod̃ re¬
bellarut sed nõ adeo mite ꝯsulem
huerut domiti om̃s et uẽditi atq
in ẜuitiũ Redacti ne impunitatis
exemplu alios ad similia ꝓuocaẽt
neq uelsic rebellionib finem
fecit multa em undiq Rebella¬
bant uenũ namq exꝑimẽto dep̃¬
hensum as Illustͥbus auetõibus
saptum ẽ hispania ad rebelladie

Expanded text:
circumducit. Quo impetu qua ve persecircumducit. Quo impetu qua ve perseverantia victoris non minus quam victoria territis hostibus, et Emporiarum, qua Hispani erant, et multarum in circuitu civitatum secuta deditio est. 31 Quibus benigne susceptis, consul inde digrediens ubique legatos urbium, illas dedentes et Romanos qui in Hispania variis bellorum eventibus capti erant reddentes, habuit obvios. Cum vero Tarraconem venisset et fama percrebuisset eum ad extrema Hispaniarum pergere, falsus hic rumor et urbes septem et multa castella ut ei dederentur effecit. 32 Que tamen postmodum rebellarunt, sed non adeo mitem consulem habuerunt: domiti omnes et venditi atque in servitium redacti, ne impunitatis exemplum alios ad similia provocaret. Neque vel sic rebellionibus finem fecit, multa enim undique rebellabant; verum namque experimento deprehensum et ab illustribus auctoribus scriptum est “His
Abbreviated transcription (Latin):
in uirtute spes Relicta hec dices
opinati Raptim nullo ordie secu¬
curi ꝓ fugos erupũt Romam aue
ut inscructi erant p̾t̾ spem cõ¬
siscunt et in hostes u̾si atiem sp¬
sam colligentes inuadut acrox
pugna oritur qua curbata iter
⁊ iteru Romana acies fuit potãt¬
ꝙ sumũ in piculu res uenire nͥ
Cato ubiꝙ sumissis Recentib auxi¬
liis affiusset Ita ut quosdam
suor fugientes ipe ĩ hoste mau
correptos obuerteret ¶ Sic ꝑta
uictoria ẽ Castra quoq hoscui ex¬
gnata mlto discͥnne ac labore donͭ
fessis admoca in auxiliu integͣ
legione capta candem ac duepta
sunt magna ⁊ p̾da est scrage
hominũ. Si quidem ⁊ in Cast̾s
⁊ in acie supͣ quadraginta milia
hoscui ceadisse quidã sut auctoe̾s
riam hac descͥbens cedem quide
magna dicat fuisse sed cesorum
nimeri nõ asc̾bat hac uictoria
impigerrime usus dux paucis
uix nocturnis horis ad quietẽ
ꝑmissis excitui nocte eade in no¬
uas illos p̾das ꝑ fines hostium

Expanded text:
in virtute spes relicta’. Hec dicens in virtute spes relicta’. Hec dicens opinati, raptim nullo ordine secuturi profugos erumpunt; Romani autem, ut instructi erant, preter spem consistunt et in hostes versi aciem sparsam colligentes invadunt. Atrox pugna oritur, qua turbata iterum et iterum romana acies fuit; poteratque summum in periculum res venire, nisi Cato ubique submissis recentibus auxiliis affuisset, ita ut quosdam suorum fugientes ipse in hostem manu correptos obverteret. Sic parta victoria est. 29 Castra quoque hostium oppugnata multo discrimine ac labore donec, fessis admota in auxilium integra legione, capta tandem ac direpta sunt, magna et preda et strage hominum; siquidemuadraginta milia hostium cecidisse quidam sunt auctores; riam hanc describens, cedem quidem magnam dicat fuisse, sed cesorum numerum non ascribat. 30 Hac victoria impigerrime usus dux, paucis vix nocturnis horis ad quietem permissis exercitui, nocte eadem in novas illos predas per fines hostium
Abbreviated transcription (Latin):
est. ut et illergetes ceu nõ aduiti
aios actollent/ et hostes fama Ro¬
mani nõis t̾rerentur. ¶ Sic ĩc̾du
falsa prouis ualuẽ ita ĩ Rebus oĩ¬
bus sed in armis maxie põtecissia
fama est ut sepe bellum ul sola
ꝯficiat huic iam cato cotidie.
Cascris puo p̾sidio comuitis noc¬
cuunis preẜtun ex cusib crcu
onna curbando plurimus hoscĩ
correptis ⁊ hispanos metu intra
uirbes ⁊ Castella ꝯeluẜat et suo
frequti excicio ympciores fecerãt
¶ Ad hũc maxie modu aueto
in dies hoscũi pauore ac suoꝵ
spe adhortatus suos paucis qui¬
dem sed macͥficis u̾bis noctu
ad Cascra hõsei ducit /⁊ quod u¬
eͥsq mirabile uide̾tur nõ a fronte
capint Cato aut suis forte ĩ quit
meu aliquis cõsiliu miret Ego
uero lo cum huc saens occupaunt
int̾ nr̃a castra nramq atie las¬
cra hoscui incersint Retro quide
cucta hostilia ita nec fuga osqͣ
nec in cascra redicus pacet Ois

Expanded text:
est ut et Ilergetes ceu vere adiutii est ut et Ilergetes ceu vere adiutii animos attollerent et hostes fama romani nominis terrerentur. Sic interdum falsa pro veris valuere; ita in rebus omnibus sed in armis maxime potentissima fama est, ut sepe bellum vel sola conficiat. 25 Hinc iam Cato quotidie, castris parvo presidio communitis, nocturnis presertim excursibus circum omnia turbando, plurimis hostium correptis, et Hispanos metu intra urbes et castella concluserat et suos frequenti exercitio promptiores fecerat. 26 Ad hunc maxime modum aucto in dies hostium pavore ac suorum spe, adhortatus suos paucis quidem sed magnificis verbis, noctu ad castra hostium ducit et, quod utrisque mirabile videretur, non a fronte capiunt; Cato autem suis ‘Forte’ inquit ‘meum aliquis consilium miretur, ego vero locum hunc sciens occupavi ut inter nostra castra nostramque aciem castra hostium intersint, retro quidem cunta hostilia; ita nec fuga usquam nec in castra reditus patet, omnis
Abbreviated transcription (Latin):
quid ag̾et nec dare sotiis auxi¬
lui uolebat nec negare ad ulti¬
nui uolebat Rain et si dedisset
ꝑatum sibi discͥme ⁊ si penitus
negasset de fectioi ꝑiculu ꝓui¬
debat/ Tandem hoc consilii cepit
utͥnq piculu eet/ male se camẽ
omem subire fortuam ꝙͣ ami¬
coꝵ indigencie deesset simlꝙ
c̾cia militũ suoꝵ ꝑte in manib
impoita ⁊ cibariis ad iter necces¬
sariis uissit pro palam sociis op̃e
ferre Clanculu nõ ducib p̾cepatut
quasi uentis adu̾soq estu coacti
retrocede̾nt Adq hiis aetis legato¬
rum duos Remisit qui expͣtatoi
ciuiũ suoꝵ certa romani auxi¬
li spem referrent / Tercii uero
qui Illitergetu Reguli filius erat
dulabus uerbis ad hibitis addicis¬
ꝙ munib adolescente delinitũ
sub specie honoris amicicie q deti¬
nuit/ uereaut fortassis ut si pat̾
aliquid ĩnouasset filui exlegato
obsidem habe̾t/ Ceterꝭ hoc non
dati sed ꝓmissi auxilii genẽ effam

Expanded text:
quid ageret, nec dare sotiis auxiquid ageret, nec dare sotiis auxilium valebat nec negare ad ultimum volebat; nam et si dedisset paratum sibi discrimen, et si penitus negasset defectionis periculum providebat. Tandem hoc consilii cepit:utrinque periculum esset, malle se tamen omnem subire fortunam quam amicorum indigentie deesse. Simulque, tertia militum suorum parte in navibus imposita et cibariis ad iter necessariis, iussit propalam sotiis opem ferre; clanculum vero ducibus preceperat ut, quasi ventis adversoque estu coacti, retrocederent. 23 Atque his actis legatorum duos remisit qui exspectationi civium suorum certam romani auxilii spem deferrent; tertium vero, qui Ilergetum reguli filius erat, dulcibus verbis adhibitis additisque muneribus adolescentem delinitum sub specie honoris amicitieque detinuit, vere autem fortassis ut, si pater aliquid innovasset, filium ex legato obsidem haberet. 24 Ceterum hoc non dati sed promissi auxilii genere effectum
Abbreviated transcription (Latin):
co Rem ab omi ꝑte difficilem ꝑꝑle¬
xam uidens Ego in quit si scatꝰ
uri no imẜear fidelis amcicie sĩ
oblitus At si auxiliũ uobis fer¬
re uelini et Rei pubͬ et mearum
Immemoi Racionu uix en tantum
michi est uirui ut cu cufusis ho¬
scibus qui sut et qui in dies expec¬
cantͣ obsiste̾ ꝑ me possim nedũ
ipe aliis auxilia submistrem hoc
resposo attoniti ⁊ affusi legati
mlto huiliꝯ mlto q flebilius a¬
gentes Imo u̾ẽ succuure ĩquint
dux Romane nr̃is calamitatibus
neq em aut alia ꝙͣ in uobis spes
lare Romano ꝓ noie odiosi nr̃is
gẽtib haud m̾iti sumꝰ qui a Ro¬
manis ducib deẜanur ¶ Di
de sermi necc̃e est nob quacuq
uia supp̃mis ꝓuide̾ ꝑiculis et
sangutinos moitos exeplo onna
facẽ potius ꝙͣ fidei infelicis exe¬
plo ipi ecia mudo simo/ IIntͥhec
u̾ba dies ille abiit/ Nocte ꝓxia
Cato curis adu̾santib anxius

Expanded text:
to, rem ab omni parte difficilem ac perpleto, rem ab omni parte difficilem ac perplexam videns, ‘Ego’ inquit ‘si status vestri non miserear fidelis amicitie sim oblitus, at si auxilium vobis ferre velim et reipublice et mearum immemor rationum; vix enim tantum michi est virium ut circumfusis hostibus qui sunt et qui in dies expectantur obsistere per me possim, nedum ipse aliis auxilia subministrem’. 20 Hoc responso attoniti et effusi legati, multo humilius multoque flebilius agentes, ‘Imo vero succurre,’ inquiunt ‘dux romane, nostris calamitatibus; neque enim aut alia quam in vobis spes lare; Romano pro nomine odiosi nostris gentibus, haud meriti sumus qui a romanis ducibus deseramur. Si deserimur recesse est nobis quacunque via supremis providere periculis et, saguntino monitos exemplo, omnia facere potius quam fidei infelicis exemplum ipsi etiam mundo simus’. Inter hec verba dies ille abiit. 21 Nocte proxima Cato, curis adversantibus, anxius
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯsulem cõsecute sunt rhoban
id Cascello noie quod hispano
p̃sidio tenebatur pͥmo scatim
cepit aduetu ¶ Inde emporrias
semigregam semiq hispaniã ui.¬
bem ueit que ita et sicu ⁊ anmis
diuisa ut ut muro ⁊ custodiis
dirrepti grea Romais annassimi
massiliensiũ exẽplo eent nõ qui¬
dem pari potentia sed pari fide
rempe una utrisq origo una
fides hispani aũt Rebelles mes¬
sis forte tempus erat et fuume¬
ai empcores Romã missi iter cõ¬
sulis ꝓsecuti quib ille Ite ait
bellu ip̃m sese nutriet. Sic af¬
fatus in priam remisit ¶ Ipe cu
ep̾citu progressus late fines ho¬
stui incendit ac dirrupit m̾ore
ac pauore ꝯcta cõplent᷑ Illic ilo
ꝓpe semiannce uuibis menia Castͣ
hñtem sotioꝵ ppłi Romani Il¬
lergetu le gati a deunt orantes
opem Rebus afflictis Cascella fi¬
mum suoꝵ ab hostib obsideri nõ
magno militũ subsidio obsidi¬
onem posse dissolui/ ad hec ca¬

Expanded text:
consulem consecute sunt. Rhodan, consulem consecute sunt. Rhodan, id castello nomen, quod hispano presidio tenebatur, primo statim cepit adventu, inde Emporias semigrecam semique hispanam urbem venit; que ita et situ et animis divisa erat ut, muro et custodiis dirempti, Greci Romanis amicissimi Massiliensium exemplo essent – non quidem pari potentia sed pari fide, nempe una utrisque origo una fides – Hispani autem rebelles. 18 Messis forte tempus erat et frumenti emptores romani missi, iter consulis prosecuti, quibus ille ‘Ite’ ait ‘bellum ipsum se se nutriet’. Sic affatus in patriam remisit. Ipse cum exercitu progressus, late fines hostium incendit ac diripit: merore ac pavore cunta complentur. Illic vero prope semiamice urbis menia castra habentem sotiorum populi romani Ilergetum legati adeunt, orantes opem rebus afflictis: castella finium quorum ab hostibus obsideri; non magno militum subsidio obsidionem posse dissolvi. 19 Ad hec Ca
Abbreviated transcription (Latin):
men famam ut quesierat unde
apud eg̾gios auctores Cato un.
adu̾so lucius ualerius tribunq
plebis uinꝰ ex iis qui rogacionẽ
collende legis ad plebem tullerãt
uii leuioris ingemi ¶ Hic seu
ña facilior seu feminee ⁊ uulga¬
ris gracie appetencior contra lege
longa utiq nec minꝰ artificiosa
orone disẜuit ¶ Itaq hine tri¬
bumcia facũdia hma feimẽaui¬
cit Imꝓbitas ut tͥbunis ab actõe
cessantibus ꝯsensu q onnum
lex oppia colleretur/ hoc seu pu¬
dore seu dolore motus Cato q̃fe¬
stim quãi mores ciuiũ ꝑosus il¬
lico in yuiciam ꝓfectus ẽ ¶ Cũ¬
q uigniti qͥnq longis nauibus
adlime portum ꝑueisset qui ubi¬
na sic hodie dubitari pocest nͥ
forte dum urbis illa scetit ma¬
mifactus fuit ut pleriq alni
p onna cuicũ litora diffusis edc̃is
ut se om̃es ad hispamas sẽgret᷑
ipe cũ quata potuit classe pͥgͦs¬
sus pirenei portu tenuit Sequute
undiq sotioꝵ naues statuta die

Expanded text:
men famam ve quesierat, unde men famam ve quesierat, unde apud egregios auctores Cato vir adverso Lucius Valerius tribunus plebis, unus ex his qui rogationem tollende legis ad plebem tulerant, vir lenioris ingenii. Hic seu natura facilior seu feminee et vulgaris gratie appetentior, contra legem longa utique nec minus artificiosa oratione disseruit. Itaque hinc tribunitia facundia hinc feminea vicit improbitas ut, tribunis ab actione cessantibus, consensuque omnium, lex Oppia tolleretur. 16 Hoc seu pudore seu dolore motus Cato confestim, quasi mores civium perosus, illico in provinciam profectus est. Cumque viginti quinque longis navibus ad Lune portum pervenisset qui ubinam sit hodie dubitari potest, nisi forte dum urbs illa stetit manu factus fuit ut plerique alii, per omnia circum litora diffusis edictis ut se omnes ad Hispanias sequerentur, ipse cum quanta potuit classe pregressus Pyrenei portum tenuit. 17 Secute undique sotiorum naves statuta die
Abbreviated transcription (Latin):
ad uota succed̾e̾nt nõ soluta c̃m
sed florente re pub matroiis
quoq flores hitus redderet᷑ ne
felicitatis om̃iuz sole hẽrencur
exortes cessante demũ legis ca
et lex ip̃a cessaret hac de Re ua¬
rie ut fit opiniones hominũ
uarieq sentecie fuͬe duo tͥbu¬
ni plebis suma ope legẽ tͥbu¬
intiam deffendebãt / a lii oppug¬
nabãt multi passum ad sua¬
dendũ ad dissuadend̃ / alii pro¬
cedebãt ⁊ erãt ꝯtẽtiones inter
pͥncipes Ita ut aliquot diobus ĩ
curia ferme ml alud ageretur
¶ Quib motus cato ⁊ die quoda
foro medio detentꝰ femieo ꝙ ag¬
mne cuicuuentꝰ et actraetus e
facigatus ĩ Roscra ꝯscendit ibiq
oronem huit grauissimã ꝓ lege
inlta cõtra uanitate ac peculan¬
ciam fennaꝵ nͨ pauciora contͣ
leuitate ac molicie uiroꝵ earũ
illecebris deditoꝵ. Inuectus
sicut insita sibi dcabat integͥtas
nec mior auscicas quib non
sapiencie tm̃ sed scitatis sibi no¬

Expanded text:
ad vota succederent, non salva tantum ad vota succederent, non salva tantum sed florente republica, matronis quoque florens habitus redderetur ne felicitatis omnium sole haberentur exortes; cessante demum legis causa et lex ipsa cessaret. 13 Hac de re varie ut fit opiniones hominum varieque sententie fuere. Duo tribuni plebis summa ope legem tribunitiam defendebant, alii oppugnabant; multi passim ad suadendum, ad dissuadendum alii procedebant et erant contentiones inter principes ita ut aliquot diebus in curia ferme nil aliud ageretur. 14 Quibus motus Cato et die quodam foro medio detentus femineoque agmine circumventus et attrectatus et fatigatus, in rostra conscendit ibique orationem habuit gravissimam pro lege, multa contra vanitatem ac petulantiam feminarum nec pauciora contra levitatem ac mollitiem virorum earum illecebris deditorum invectus, sicut insita sibi dictabat integritas nec minor austeritas, quibus non sapientie tantum sed sanctitatis sibi no
Abbreviated transcription (Latin):
ar mis occasio uerbis in curia de¬
certauit ¶ Si qua umꝙͣ etate plu¬
res ueritas amnicos ꝙͣ uoluptas.
habuisset uictur ꝯ forsitan qui uie¬
cus ẽ fuerat añ ãnos uigniti du
maxie seuiret belli puma tẽ¬
pestas a marco opio lata lexopia
de nõie auctoris appellata eacantũ
erat, ne Romana mulier auri plꝰ
semmecia in auribz ne ueste au¬
rea ne serica ne ue omino solitis
ornamentis młierib ucerẽt᷑ ne
ue ꝑ urbem nisi sacio ꝵ causa
uehiculo uehectaretͣ hanc legem
abrogari nõ single młieres sed
tabant quaꝵ ꝯcursus in publico
nec magratum nec uiroꝵ Impio
coherceri potat quominꝰ cotidie
foru obsidentes ⁊ ꝯ sules et tribu¬
nos int̾pellarent uniu̾sum de¬
iꝙ senatu q̃relis ac p̾cib fati¬
garent quatinꝰ cũ bello punico
nõ ꝓspei mo sed głiosus iui¬
poitus fimis ẽẽt ⁊ Romane Res
nõ solu in italia sed in hispa¬
ma et grecia ⁊ ubiq t̾rarum

Expanded text:
armis occasio, verbis in curia dearmis occasio, verbis in curia decertavit, siqua unquam etate plures virtus amicos quam voluptas habuisset, victurus forsitan qui victus est. 11 Fuerat ante annos viginti, dum maxime seviret belli punici tempestas, a Marco Oppio lata lex Oppia de nomine auctoris appellata; ea cautum erat ne romana mulier auri plus semiuncia in auribus, ne veste aurea aut serica, ne ve omnino solitis ornamentis muliebribus uteretur, ne ve per urbem nisi sacrorum causa vehiculo vectaretur. Hanc legem abrogari non singule mulieres sed  Quarum concursus in publico nec magistratuum nec virorum imperio coerceri poterat, quominus quotidie forum obsidentes et consules et tribunos interpellarent, universum denique senatum querelis ac precibus fatigarent, quatenus, cum bello punico non prosper modo sed gloriosus impositus finis esset, et romane res non solum in Italia sed in Hispania et Grecia et ubique terrarum
Abbreviated transcription (Latin):
acq ea in Retance fuit auetoritatis
ut no uiuetis mo sod defucti eciam
ꝯsilio scaretur quod patuit men̾cen¬
da Carthagnie que post eius int̾i¬
tu Ĩdeo est deleta quia ita uiuens
ille censuerat ¶Quod aut ad scdm
in dubio est an pͣdentia an doetͥna
an bellica clarioi sit uir tute de
qua in pñs nobis agendu uenit hic
igitur questoi. sub Bapione Decũdo
bello punico milicauit nec multo
post sub tẽpus belli macedonici
obtinebat asꝑ adeo ut aduersus
fenatores ut eos om̃es ꝓuicie fi¬
nbus expelleret ⁊ aduersus deli¬
tias p̃toꝵ cu ẽẽt ip̃e tuc p̾tor ut
Impensam om̃em in illos fieri soli¬
tain aut limitaret aut collẽt utru¬
q laudable sic em ⁊ auaricie occur¬
rit et luxurie. Inq hoc secundo
sotioꝵ subueit quopie ne ꝑ aliea
libidine suꝑuacius suptibus gra¬
uarentui. Sub i dem tp̃us consul
cu .l. ualerio creatus ⁊ ꝓuitiam
sorticus hispania an ꝙͣ dies p̃fecti¬
nis adueisset ⁊ in acie decertandi

Expanded text:
uit autoritatis ut non viventis modo sed defuncti etiam consilio staretur; quod patuit in evertenda Carthagine, que post eius interitum ideo est deleta quia ita vivens ille censuerat. Quod autem ad secundum, in dubio est, an prudentia an doctrina an bellica clarior sit virtute; de qua in presens nobis agendum venit. 9 Hic igitur questor sub Scipione secundo bello punico militavit nec multo post, sub tempus belli macedonici obtinebat, asper adeo et adversus feneratores ut eos omnes provincie finibus expelleret et adversus delitias pretorum, cum esset ipse tunc pretor, ut impensam omnem in illos fieri solitam aut limitaret aut tolleret. Utrunque laudabile; sic enim et avaritie occurrit et luxurie, inque hoc secundo sotiorum subvenit inopie ne pro aliena libidine supervacuis sumptibus gravarentur. 10 Sub idem tempus consul cum L. Valerio creatus et provinciam sortitus Hispaniam, antequam dies profectionis advenisset et in acie decertandi
Abbreviated transcription (Latin):
spectans suspnãsꝙ et sepe ocu¬
los ex alto ad Icaliam Refleetens
de faucibus suis illam excidisse
eum ip̃e dux bello duratꝰ mẽ̾
ꝓpinquus cum Ingenti classe dũ
e mali uertice speculator. ad id
missus demĩtiasset ad sepul¬
crum dirũtum id est loco no¬
men recto cursu nauem ferri
execratꝰ nomen mesti nominis
Raptim flecti clauũ iubet adur¬
bem leptim affris licoribus ap¬
pulsus depoito in t̾ram ex̾citu
cot uictoriis insigni Inde adru¬
mẽtum petiit ubi militibus ma¬
ris fascidio affectis aliquot re¬
quiem dieꝵ tribuit que mox
crepidis ꝯfusis ꝙ Rumoribus
int̾rupta est cuncta in circui¬
tu armis hoscilibus occupaca
nauranciũ Quib ille impul¬
sus ad hostem magno impetu
ꝓperabat premissis tamen ex¬
ploracoribus qui cũ forte a Ro¬
manis militibus capti essent¬
et bono uisso animo ẽẽ atͥbuno
militu aucuduci ꝑ om̃em excitũ

Expanded text:
spectans suspiransque, sepe oculum ipsam ad Italiam reflectens et de faucibus illam suis excidisse eum ipse, dux bello duratus, intpropinquus cum ingenti classe, dum e mali vertice speculator ad id missus nuntiasset ad Sepulcrum Dirutum – id est loco nomen – recto cursu navim ferri, execratus omen mesti nominis raptim flecti clavum iubet. Ad urbem Leptim afris litoribus appulsus, deposito in terram exercitu tot olim victoriis insigni, inde Hasdrumetum petiit; ubi militibus maris fastidio affectis aliquot requiem dierum tribuit. Que mox trepidis confusisque rumoribus interrupta est cunta in circuitu armis hostilibus occupata narrantium; quibus ille impulsus, ad hostem magno impetu properabat premissis tamen exploratoribus. Qui cum forte a romanis militibus capti essentet bono iussos animo esse a tribuno mili