comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cũ inditio ꝙͣuis alii aliter remnar¬
rent ad pirrũ remisit. Idq eiꝰ fc̃u
ut ait cicero laudatũ a senatu est. ad
que regem fubricius aliquãdo missus
a patribus atq ab eo de patria deserẽ¬
da promissis ingentibꝰ oblata etiam re¬
qni parte tentatꝰ p̃ces et suggestꝰ regi¬
os alto aĩo despexit. quibꝰ nãq pollici¬
tis moueret᷑ : qui nõmͦ p̃ciũ ĩpietatis
qua nõ uacant patrie desertores sed
contracte munus amititie es argen¬
teum seruosq ultro a sannitibꝰ trans¬
missos libera uoce et ĩmota fronte re¬
spueret. Neq eĩ aut pecunia ut ditior
ẽẽt aut seruis ut comitatior indige¬
bat qui uirtutũ ĩcõparabili thesauro
ac pulcerrimo comitatu semꝑ afflueret.
sic ut nulli regũ suas opes suam famili
uniformis et constans sibi unoq sẽꝑ
uultu et aĩo trãquillã et placidã uitã
degit. quã turbidã ac nutantẽ incer¬

Expanded text:
cum indicio, quamvis alii aliter rem narcum indicio, quamvis alii aliter rem narrent, ad Pyrrum remisit, «idque eius factum», ut ait Cicero, «laudatum a senatu est». 6 Ad quem regem Fabritius legatus aliquando missus a patribus, atque ab eo de patria deserenda promissis ingentibus – oblata etiam regni parte – tentatus, preces et suggestus regios alto animo despexit. 7 Quibus namque pollicitis moveretur, qui non modo precium impietatis, qua non vacant patrie desertores, sed contracte munus amicitie, es argentum servos ultro a Samnitibus transmissos, libera voce et immota fronte respueret? 8 Neque enim aut pecunia ut ditior esset, aut servis ut comitatior indigebat, qui virtutum incomparabili thesauro ac pulcerrimo comitatu semper afflueret, sic ut nulli regum suas opes suamque famiuniformis et constans sibi, unoque semper vultu et animo tranquillam et placidam vitam degit. Quam turbidam ac nutantem incer
Abbreviated transcription (Latin):
Abritius lucilius animi iͣtute
et frugalitate par curio relꝰ
gestis inferior/ uulgari aute
fama nescio qͦmͦ nõ par mͦ s superior
inuenit᷑. sic oĩbus ditissima uiripa.¬
uptas accepta est. pꝑ quã paruoq
potentẽ fabritium Maro ait. hic et
Curii coetaneus et laudũ eiꝰ atq ope¬
ruz censor fuit. et ipse contra sãn¬
tes contraq pirrum bella gessit. cõ¬
tra opulentissimũ ĩꝙͣ populu atq Re¬
gem. Ciuis ipse pauꝑimus. hic cẽsor
Corneliũ Ruphinũ qui dictator et bis
consul fuerat et utrobiq bene lauda¬
bilit̾q se gesserat senatu amouit. hãc
unã ob cãm ꝙ decem pondo laborati ⁊¬
argenti habere esset inuentꝰ. quanta
urbe importune tribuerent egestati.
hunc eũde consulem cũ pirro comi¬
nus bellantẽ quidã regius minister
noctu clam adiit pollicitꝰq est uene¬
no se regem ĩteremptuꝵ et quenaz
sibi ꝑagende rei facultas eẽt ostendẽs
et p̃miũ exposcens. Fu fabritiꝰ captũ

Expanded text:
abritius Lucinius, animi virtute et frugalitate par Curio rebus gestis inferior, vulgari autem fama, nescio quomodo, non par modo sed superior invenitur; sic omnibus ditissima viri paupertas accepta est, propter quam «parvoque potentem Fabritium» Maro ait. 2 Hic et Curii coetaneus et laudum eius atque operum consors fuit; et ipse contra Samnites contraque Pyrrum bella gessit, contra opulentissimum, inquam, populum atque regem civis ipse pauperrimus. 3 Hic, censor, Cornelium Rufinum, qui dictator et bis consul fuerat et utrobique bene laudabiliterque se gesserat, senatu amovit hanc unam ob causam, quod decem pondo laborati argenti habere esset inventus. Quanta urbe importune tribuerent egestati. 4 Hunc eundem consulem cum Pyrro cominus bellantem quidam regius minister noctu clam adiit pollicitusque est veneno se regem interempturum, et quenam sibi peragende rei facultas esset ostendens, et premium exposcens. 5 Eum Fabritius captum
Abbreviated transcription (Latin):
uocẽ exclamass procul hanc abse esse
dementiã nõ p̾̃stas ĩquit fidẽ cinna. cõ¬
uenas ne interloquereris. occidere inqͣ
me paras. adietit locũ sorios die ordi¬
nẽ insidiaꝵ. et cui cõmissũ eẽt ferru.
et cũ deffixũ uid̾ret nec ex cõuẽtione
iam s eiꝰ conscientia tacẽtẽ. quo ĩquit¬
aĩo het oĩa facis: ut ip̃e sic pͥnceps: ma¬
le me hercule cũ populo romano agitur.
si tibi ad ĩꝑandũ nichil p̃t̾ me obstat. do¬
mũ tuã tueri nõ potes/ nuꝑ lib̾tim hoĩs

Expanded text:
vocem exclamasset procul hanc ab se abesse vocem exclamasset procul hanc ab se abesse dementiam : " Non praestas," inquit, " fidem, Cinna ; convenerat, ne interloquereris. Occidere, inquam, me paras " ; adiecit locum, socios, diem, ordinem insidiarum, cui commissum esset ferrum. Et cum defixum videret nec ex conventione iam, sed ex conscientia tacentem : " Quo," inquit, " hoc animo facis ? Ut ipse sis princeps ? Male mehercules cum populo Romano agitur, si tibi ad im- perandum nihil praeter me obstat. Domum tueri tuam non potes, nuper libertini hominis
Abbreviated transcription (Latin):
Admitte ĩquit muliebre consiliũ fac qd̾
medici solent qui ubi usitata remedia
nõ ꝓcedũt tentant contraria. seueritate
secutꝰ est lepidũ murena murenã cepio
cepionẽ ignatiꝰ. ut alios taceã quos tã¬
tũ ausos pudet. nũc tenta quomͦ tibi ce¬
dat clementia. Ignosce lucio cinne. dep̃¬
hensus est iã nocere tibi nõ potest ꝓdesse
fame rue potest: Gauisus sibi ꝙ aduocatũ
ĩuenerat uxori gratias egit. renutiari
autẽ extemplo amicis quos ĩ consilio ro¬
gauerat ĩ ꝑauit. et cinnã unũ accersit.
dimissisq oĩbus e cubiculo cũ alteram
mũ a te peto ne me loquẽtẽ int̾pelles ne
medio sermone meo ꝓclames. dabitur
hostiũ castris ĩuenisse nõ factũ tm̃ mͥ
inimicũ s natũ seruaui. patͥmoiu tibi
ut uicto uictores ĩuideãt. Sac̾dotiũ tibi
perenti p̃teritis cõpluribus quoꝵ parẽteᷤ
metũ militauerãt dedi. Cũ sic de te me¬
ruerĩ occidere me cõstitiusti. cũ ad hãc

Expanded text:
Admittis," inquit, " muliebre consilium ? Fac, quod medici solent, qui, ubi usitata remedia non procedunt, temptant contraria. Severitate secutus est. Lepidum Murena, Murenam Caepio, Caepionem Egnatius, ut alios taceam, quos tantum ausos pudet. Nunc tempta, quomodo tibi cedat clementia; ignosce L. Cinnae. Deprensus est; iam nocere tibi non potest, prodesse famae tuae potest. " Gavisus, sibi quod advocatum invenerat, uxori quidem gratias egit, renuntiari autem extemplo amicis, quos in consilium rogaverat, imperavit et Cinnam unum ad se accersit dimissisque omnibus e cubiculo, cum alteram nquit, " primum a te peto, ne me loquentem interpelles, ne medio sermone meo proclames ; dabiturhostium castris invenissem, non factum tantum mihi inimicum sed natum, servavi, patrimonium tibi invideant. Sacerdotium tibi petenti praeteritis compluribus, quorum parentes mecum militaverant, dedi ; cum sic de te meruerim, occidere me constituisti. " Cum ad hanc
Abbreviated transcription (Latin):
care. cedo si spes tuas solus ĩpedio. pau¬
lus ne te et fabius maximꝰ et cossii. et
seruilii ferent: tantũq agiẽ nobiliu
nõ inania nomina p̃ferentiũ. ⁊ eoꝵ qui
imaginibꝰ suis decori sunt. et ut breui¬
ter concludã diutiꝰ eĩ ꝙͣ driabꝰ horis locu.
na iteꝵ do. pͥus hosti nũc insidiatori ac
paricide¬
paricide. ex hodierno die int̾ nos amicitiẽ
ĩcipiant. contendamꝰ utrũ ego meliori fi¬
de tibi uitã dederĩ an tu debens. post hec
detulit ultro consulatũ questꝰ ꝙ nõ audere
petere. amicũ fidelissimũ habuit. ¶Re

Expanded text:
. Cedo, si spes tuas solus impedio. Paulusne te, et Fabius Maximus, et Cossi et Servilii ferent, tantumque agmen nobilium, non inania nomina praeferentium, sed eorum, qui imaginibus fuis decori sunt. Ubi utique i occupem diutius enim quam duabus horis locutuna, iterum do, prius hosti, nunc insidiatori ac parricidae. Ex hodierno die inter nos amicitia incipiat ; contendamus, utrum ego meliore fide tibi vitam dederim an tu debeas." Post hoc detulit ultro consulatum questus, quod non auderet petere. Amicissimum fidelissimumque habuit, he
Abbreviated transcription (Latin):
cupantẽ et transeuntibꝰ infestã iussit ⁊¬
abscindi et p̃torem semianime̾ ac pauo¬
re gelidũ abire. ita metu metũ plexit.
Ad sũmã nemo alius sua erat etate q̃
abundãtissima uirtutũ et uiroꝵ fuit ⁊¬
illustriũ cui magis insisteret romana
res publica. Itaq cũ alexander mace¬
do ꝓpe iam uictor orientis minari in¬
cipere occidenti. unꝰ hic maxime p̃oĩbꝰ
contra eum dux idoneꝰ opinione homi¬
nũ habebat᷑ si forte in italiã ut fama
erat ille transiss.

Expanded text:
cupantem et transeuntibus infestam iussit cupantem et transeuntibus infestam iussit abscindi et pretorem semianimem ac pavore gelidum abire. Ita metu metum plexit. 14 Ad summam nemo alius sua erat etate, que abundantissima et virtutum et virorum fuit illustrium, cui magis insisteret romana respublica. Itaque, cum Alexander Macedo prope iam victor Orientis minari inciperet Occidenti, unus hic maxime preque omnibus contra eum dux ydoneus opinione hominum habebatur, si forte in Italiam, ut fama erat, ille transisset.
Abbreviated transcription (Latin):
facilia existimans exactissimã obediẽ¬
tiam et tollerantiã laboꝵ ab ex̾citibꝰ
exigebat. aliquãdo post prospere ge¬
stam pugnã fessis equitibꝰ laxamẽti a¬
aliquid a suo ĩpatore poscentibꝰ illu-¬
dens ceu de re dubia tp̃s ad deliberan¬
dũ cepit. tũ reu̾sis expectãtibꝰq respõ¬
suz ne oĩa ĩ quit negem concedo ne dũ
descenditis equi dorsũ mulcere tenea
ac sotios nõ mͦ illa seueritas ĩdicat in
ꝗntũ fabiũ de qua dcũ est. s illud ex
multis terribibe ac ludicrũ ꝙ p̃tore ⁊¬
p̃nestino qui in acie nõ ꝑfidia s metu
segnior ĩ exequendis ĩꝑiis fuiss. ante
tentoriu post pugnã cogitabundus
obambulans euocato atq acrit̾ incre¬
pato lictorẽ ꝓpere securim iussit affeͣ
re qd̾ audiens p̾̃tor obriguit tremu¬
uitq securim in se strictũ iriputans quã
cũ lictor attuliss et ille pallidus atq ex¬
anguis staret radicem quandã iteͣ oc¬

Expanded text:
facilia existimans, exactissimam obedienfacilia existimans, exactissimam obedientiam et tolerantiam laborum ab exercitibus exigebat. 11 Aliquando, post prospere gestam pugnam, fessis equitibus laxamenti aliquid a suo imperatore poscentibus, illudens ceu de re dubia tempus ad deliberandum petiit; tum reversis expectantibusque responsum ‘Ne omnia’ inquit ‘negem, concedo ne dum descenditis equi dorsum mulcere teneamac sotios, non modo illa severitas indicat in Quintum Fabium, de qua dictum est, sed illud ex multis terribile ac ludicrum quod, pretore prenestino, qui in acie non perfidia sed metu segnior in exequendis imperiis fuisset, ante tentorium post pugnam cogitabundus obambulans evocato atque acriter increpito, lictorem propere securim iussit afferre. 13 Quod audiens pretor obriguit tremuitque, securim in se strictum iri putans; quam cum lictor attulisset et ille pallidus atque exanguis staret, radicem quandam iter oc
Abbreviated transcription (Latin):
saerant. Recepti et sexcenti equiteᷤᷤ
tũc obsides a romanis dati atq in
illa urbe repositi qd̾ maxune uicto¬
rie gaudiũ fuit. hisq atq aliis in
cõsulatu actis de Sannitibꝰ iteꝵ tͥ¬
umphauit. spost hec cũ eisdẽ qui
aureis armis et argenteis fulgẽtes ac
uestibꝰ sericis et omni exꝗsito habitu ⁊¬
compti ĩ bella redierant: incultis ac for¬
tibus fretꝰ ipse militibꝰ magno p̃lio con-¬
flixit fregitq eos. et castra eoꝵ cepit
atq incendit. et de his tercio triũpha¬
uit. quoꝵ spolia cãpum pͥmu ubires
gesta est. deinde triumphuz ip̃m uic.¬
toris postremo forz romanũ exorna¬
runt. foriq ĩ posteꝵ ab edilibꝰ ornan¬
di hoc pͥncipiũ fuit. Sub hoc duce tra¬
ditũ est sũme laboriosam fuisse mili-¬
tiam ꝙ ipse ut inucti animi sic uiri¬
u ẽẽt ingentiu ac celeritatis eximie
unde illi cursoris nomen ĩditũ. quam¬
obrem que facilia sibi ẽent eque oĩbus

Expanded text:
sa erant, recepti et sexcenti equites romani sa erant, recepti et sexcenti equites romani tunc obsides Samnitibus dati atque in illa urbe repositi; quod maxime victorie gaudium auxit. His atque aliis in consulatu actis, de Samnitibus iterum triumphavit. 9 Post hec cum eisdem, qui aureis armis et argenteis fulgentes ac vestibus sericis et omni exquisito habitu compti in bella redierant, incultis ac fortibus fretus ipse militibus magno prelio conflixit, fregitque eos et castra eorum cepit atque incendit; et de his tertio triumphavit. Quorum spoliis campi primum, ubi res gesta est, deinde triumphus ipse victoris, postremo Forum romanum exornatum: Forique in posterum ab edilibus ornandi hoc principium fuit. 10 Sub hoc duce traditum est summe laboriosam fuisse militiam, quod ipse ut invicti animi sic virium esset ingentium ac celeritatis eximie, unde illi Cursoris nomen inditum; quamobrem que facilia sibi essent eque omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
induciis abiissent. audito ꝙ dictatu¬
ra se papariꝰ abdicass quasi nõ potẽ¬
tia romanoꝵ ac fortunã s unius
tm̃ uiri uirtutẽ metuentes fractis
induciis illico rebellarunt. ita ut nõ
multo post memorabilem ac famosaz
illam ignominia ad caudiũ romaĩs
infligerent. utroq consule et legio¬
nibꝰ exarmatis cũ singulis uestimen¬
tis sub iugũ missis. cuiꝰ ad iniurie
ultionẽ papiriꝰ idem cursor et pu¬
blius philo simul cõsules ad luceriã
coniunctis exercitibꝰ. Sannites usq
ad satietatẽ nullo discrimine cõdi¬
tionis aut etatis urgenteira. et re¬
centi accepte cladis memoria protͥ¬
uerunt. ⁊p̃e deinde papiri digresso
collega luceriam fame uicit. et sep¬
tem milia militũ pontiũq ĩꝑato¬
rem sannitiũ qui caudine in roma¬
nos infamie autor fuerat exarma¬
tos cũ singulis itidem uestimentis
sub iugũ misit. Recepta quoq ibi ⁊
arma et signa que ad caudiũ amis¬

Expanded text:
indutiis abiissent, audito quod dictatuindutiis abiissent, audito quod dictatura se Papirius abdicasset, quasi non potentiam Romanorum ac fortunam sed unius tantum viri virtutem metuentes, fractis indutiis illico rebellarunt; ita ut non multo post memorabilem ac famosam illam ignominiam ad Caudium Romanis infligerent, utroque consule et legionibus exarmatis cum singulis vestimentis sub iugum missis. 7 Cuius ad iniurie ultionem Papirius idem Cursor et Publius Philo simul consules, ad Luceriam coniunctis exercitibus, Samnites usque ad satietatem nullo discrimine conditionis aut etatis, urgente ira et recenti accepte cladis memoria, protriverunt. 8 Ipse deinde Papirius, digresso collega, Luceriam fame vicit et septem milia militum Pontiumque imperatorem Samnitium, qui caudine in Romanos infamie auctor fuerat, exarmatos cum singulis itidem vestimentis sub iugum misit: recepta ibi quoque arma et signa, que ad Caudium amis
Abbreviated transcription (Latin):
nõ supbia s errore lapsũ sibi donari
instantissime flagitantis. que seueri¬
tas ut militare disciplinã mirũ ĩ mo¬
dũ auxit atq firmauit sic totiꝰ ex̾citꝰ
aĩos a dictatore adu̾tit. usq adeo ut
ꝓximo cũ sannitibꝰ p̃lio debellari potu¬
erit. cu milites duci gloria inuidẽ¬
tes iuncere noluissent. qd̾ ubi dux ꝑ¬
uidentissimꝰ intellexit ꝑ se ip̃m uul.¬
neratos uisitando et consolando cu
ramq singuloꝵ legatis. tͥbunisq ac
p̃fectis cõmitendo. recõciliandis pla¬
candisq militũ aĩs tã efficacit̾ insti¬
tit. ut sequentip̃lio sannites ceso ex¬
citu. puastato agro nõ ampliꝰ cõtra ip¬
sum dictatorẽ ausi arma tentare / pa¬
cem cũ romanis. et ad hanc optinẽdã
ip̃iꝰ uictoris auxiliũ ac misericordiam
implorarent. ip̃e legatis hostiũ pse¬
quentibꝰ Romã rediens de sannitibꝰ
triũphauit. qui cũ impetratis annuis

Expanded text:
non superbia sed errore lapsum sibi donari non superbia sed errore lapsum sibi donari instantissime flagitantis. 4 Que severitas, ut militarem disciplinam mirum in modum auxit atque firmavit, sic totius exercitus animos a dictatore avertit, usque adeo ut oximo cum Samnitibus prelio debellari potuerit, nisi milites duci gloriam invidentes vincere noluissent. Quod ubi dux providentissimus intellexit, per se ipsum vulneratos visitando et consolando, 5 curamque singulorum legatis tribunisque ac prefectis committendo, reconciliandis placandisque militum animis tam efficaciter institit, ut sequenti prelio Samnites, ceso exercitu, pervastato agro, non amplius contra ipsum dictatorem ausi arma retemptare, pacem cum Romanis et ad hanc obtinendam ipsius victoris auxilium ac misericordiam implorarent. 6 Ipse, legatis hostium prosequentibus, Romam rediens de Samnitibus triumphavit. Qui cum impetratis annuis
Abbreviated transcription (Latin):
utius papirius cursor ducum
seuerissimꝰ uehementisq uir
imꝑii: atq ĩ pͥmis malleus sã¬
nitiũ fuit. quoꝵ et iste duri-¬
ciem. et post eu filiꝰ eiusdẽ nominis
uelut ad id fato nati. magnis ĩsulti¬
bus fregere. Adu̾sus hos igit᷑ dicta¬
tor pͥmũ dcũs. Quintũ fabiũ maxi-¬
mũ rutilianũ nobilissimũ et p̃clare
indolis adolescentẽ magistrũ equitũ
dixit. quẽ qr se in urbem reu̾so ad a¬
uspicia repetenda aduersus edictum¬
O suu̾ occasione bene gerende rei usus ⁊¬
fuerat et prudent̾ alioꝗn licet et for¬
titer et feliciter cũ hoste pugnauerat
securiuictorẽ uolrut ferire. et fecis¬
set. net legatoꝵ consilio id instantis
metu seditioĩs magnoꝑe dissuadẽtiu
et iusiurandũ offerentiũ nõ expedi.¬
rerei publice id tũc fieri. nec minis
tumultuantiu legionum. nec auto¬
ritate senatꝰ nec p̃cibꝰ patris  lacri¬
mis net tribunitio cessiss auxilio
cessit p̃cibus populi romani iuuenẽ

Expanded text:
ucius Papirius Cursor ducum severissimus vehementisque vir imperii atque in primis malleus Samnitium fuit; quorum et iste duritiem et post eum filius eiusdem nominis, velut ad id fato nati, magnis insultibus fregere. 2 Adversus hos igitur dictator primum dictus, Quintum Fabium Maximum Rutilianum nobilissimum et preclare indolis adolescentem magistrum equitum dixit. 3 Quem, quod se in urbem reverso ad auspicia repetenda, adversus edictum suum occasione bene gerende rei usus, et prudenter alioquin licet et fortiter et feliciter, cum hoste pugnaverat, securi victorem voluit ferire; et fecisset, nec legatorum consilio id instantis metu seditionis magnopere dissuadentium et iusiurandum offerentium non expedire reipublice id tunc fieri, nec minis tumultuantium legionum, nec autoritati senatus, nec precibus patris ac lacrimis, nec tribunitio cessisset auxilio: cessit precibus populi romani, iuvenem
Abbreviated transcription (Latin):
E hoc uro nil nũc aliud occurit
nisi illa mirabilis et uix credibi.¬
lis pugna defensusq pons subli¬
tius ꝑ hunc uirũ contra oẽm ex̾citũ
tuscoꝵ doner a tergo fractꝰ pons pre¬
clususq hostibus aditus indignante
rege. ac stupente exercitu ꝙ uir unꝰ
zsq monoculus ut quiiam alio ĩ p̃lio
oculũ alteꝵ amisiss tã diu contra tot
armata hominũ milia ausus eẽt. frac¬
to ponte ip̃e ut erat armatꝰ sancte ĩ ꝗt
pater tiberine hunc militẽ tuũ fauẽ¬
ti flumine p̃cor accipe. et hec dicens
ex alto ĩ tiberim se ꝓiecit er ad suos
sospes enauit nisi ꝙ ĩ casu ip̃o ut ꝗdã
tradidere sagitra femur traiectꝰ daud̾
enasit. quod cũ sibi post tp̃s ut phibẽt
in petitione honoris obiectũ eẽt ut ui¬
tiu magnifica prorsus et facto par
responsio/ ꝑ singulos inquit gradus ad¬
moneor triũphi mei. huic tante uir¬
tuti nõ ingrata ciuitas fuit. statua illi
ĩ comitio posita et de publico donatꝰ

Expanded text:
e hoc viro nil nunc aliud occurrit nisi illa mirabilis et vix credibilis pugna, defensusque pons Sublicius per hunc unum contra omnem exercitum Tuscorum donec a tergo fractus pons preclususque hostibus aditus, indignante rege ac stupente exercitu quod vir unus, isque monoculus ut qui iam alio in prelio oculum alterum amisisset, tantum contra tot armata hominum milia ausus esset. 2 Fracto ponte ipse, ut erat armatus, ‘Sancte’ inquit ‘pater Tyberine, hunc militem tuum faventi flumine, precor, accipe’; et hec dicens ex alto in Tyberim se proiecit et ad suos sospes enavit, nisi quod in casu ipso, ut quidam tradidere, sagitta femur traiectus claudus evasit. 3 Quod cum sibi post tempus, ut perhibent, in petitione honoris obiectum esset ut vitium, – magnifica prorsus et facto par responsio! – ‘per singulos’ inquit ‘gradus admoneor triumphi mei’. 4 Huic tante virtuti non ingrata civitas fuit; statua illi in comitio posita et de publico donatus
Abbreviated transcription (Latin):
ferocẽ populũ frenãdũ metu celestium
et ꝓ tẽpore utili mendatio diu usũ tã¬
dem morti proximũ cũ pacata satis ɨ¬
oĩa speraret nec iam ampliꝰ figmento
opꝰ arbitraretur ueritati nude oꝑam de¬
disse. quãuis ut est dictũ occupatis su¬
ꝑstitione aĩs ueritas ip̃a reiecta sit/ si¬
cut sepe animi passionibꝰ uicta reici.¬
tur.

Expanded text:
ferocem populum frenandum metu celestium ferocem populum frenandum metu celestium et pro tempore utili mendacio diu usum, tandem morti proximum, cum pacata satis omnia speraret nec iam amplius figmento opus arbitraretur, veritati nude operam dedisse; quamvis, ut est dictum, occupatis superstitione animis veritas ipsa reiecta sit, sicut sepe animi passionibus victa reicitur.
Abbreviated transcription (Latin):
lis interpellantibꝰ motibꝰ uł ciuibꝰ uł ex¬
ut que ip̃e sanxiss nullus hominũ nͥ
idẽ ip̃e ĩfirmare aut mutare p̾sumeret.
Si quidẽ post annos cucit̾ quingẽtos sub
tp̃s belli macedonici in agro petilii scri¬
be qui ad zaniculũ erat agricola cui
terentio nomẽ fuit sulcũ moliente ꝓ¬
fundiꝰ inuente sunt arce due lapidee
plũbo oꝑte quaꝵ altera sepulcrũ re¬
gis eiat. in altera libri regis latini sep¬
tem et totidẽ greti alternis cãdelaru
fascibꝰ ĩpliciti. Illi quidẽ de iure põtifi¬
cio hi aũt de sapientia cõscripti. qui
cũ a paucis lecti contra religionẽ tẽpo
rũ eł sacroꝵ ritus uisi eẽnt iurante
seu iusiurãdũ offerente p̃tore nequa¬
ꝙͣ expediens eẽ rei publice libros illos
seruari aut uulgari senatu iubente
atq populo spectãte cõbusti sunt. In ꝗ
bus opinari fas est/ idq nostroꝵ quosdã
opinatos uideo. sapientissimũ rege̾ ad

Expanded text:
lis interpellantibus motibus vel civilibus vel exlis interpellantibus motibus vel civilibus vel exut que ipse sanxisset nullus hominum nisi idem ipse infirmare aut mutare presumeret. 15 Siquidem post annos circiter quingentos, sub tempus belli macedonici, in agro Petilii scribe qui ad Ianiculum erat, agricola cui Terrentio nomen fuit sulcum moliente profundius, inverte sunt arce due lapidee plumbo operte; quarum altera sepulcrum regis erat, in altera libri regis latini septem et totidem greci alternis candelarum fascibus impliciti, illi quidem de iure pontificio, hi autem de sapientia conscripti. 16 Qui cum a paucis lecti contra religionem temporum illorum et sacrorum ritus visi essent, iurante seu iusiurandum offerente pretore nequaquam expediens esse reipublice libros illos servari aut vulgari, senatu iubente atque populo spectante combusti sunt. 17 In quibus opinari fas est, idque nostrorum quosdam opinatos video, sapientissimum regem ad
Abbreviated transcription (Latin):
huc et credula plebe iutenta tres et
quadraginta annos. tot eĩ regnauit/
ĩ sũma pace. uicinoꝵq oĩu qui prius
aderant amore ac reuerentia cõꝗeuit.
hac sapientie et uirtutis fama scriptoreᷤᷤ
quidã adducũt᷑ ut numã regem pitha¬
gore philosophi fuisse discipulũ opinẽt᷑.
quos tan tepoꝵ ꝙͣ locoꝵ intio redaͣͬguit.
nã et pithagorã nõ nume s Serui tul¬
lii tẽporibꝰ centũ et eo ampliꝰ post ãnos
nec tũc rome s ĩ extremo italie angulo
florusse cõꝑtũ est. Id ergo ꝓpius ueroẽ
nullo ꝑegrino magistro s uetusta sue gẽ-¬
tis disciplina / quã toto tũc orbe sanctis.¬
simã fuisse constat. uł ut certiꝰ loqua illo
ĩspirante qui reges et philosophos doctoᷤᷤ
facit. regem hũc doctũ adeo euasisse.x
nume ergo põpilii et ꝗeta et sapiens
qua datũ erat ulli hominũ uita fuit.
et trãquillus ac facilis uite finic nul¬

Expanded text:
lex et credula plebs intenta, tres et lex et credula plebs intenta, tres et quadraginta annos, tot enim regnavit, in summa pace vicinorumque omnium, qui prius oderant, amore ac reverentia conquievit. 12 Hac sapientie et virtutis fama scriptores quidam adducuntur, ut Numam regem Pithagore philosophi fuisse discipulum opinentur. Quos tam temporum quam locorum ratio redarguit; nam et Pithagoram non Nume sed Servii Tullii temporibus, centum et eo amplius post annos, nec tunc Rome sed extremo Italie in angulo floruisse compertum est. 13 Id ergo propius vero est nullo peregrino magisterio sed vetusta sue gentis disciplina, quam toto tunc orbe sanctissimam fuisse constat, vel, ut certius loquar, illo inspirante qui reges et philosophos doctos facit, regem hunc doctum adeo evasisse; Nume ergo Pompilii et quieta et sapiens, qua datum erat ulli hominum, vita fuit et tranquillus ac facilis vite finis, nul
Abbreviated transcription (Latin):
dedicatq. Annũ p̃terea ĩ mẽses duo¬
decĩ duobꝰ primis ⁊ anuario scil febru.¬
arioq additis distribuit. addit et leges
multas atq utiles pͥmꝰ apud romanoᷤᷤ le¬
gifer. que ut ĩ uulgi aĩos altiꝰ cũta descẽ¬
derent. quetũq ageret se diuino moni¬
tu alloquioq edoctũ simulans. sic et
diis accepta populoq salubria se sãcire
suadet. figmento locũ et tp̃s idoneum
nactus ĩ nemꝰ siquidẽ aricinũ ĩ tẽpeste
noctis silentio uentitabat. Illic cauo
quodã et umbroso specu ubi et ip̃i nu-¬
ꝑ cognoscendi studio fuimꝰ iugis ad fon-¬
tẽ aque submotis solus arbitris se se
ĩcludens tp̃s deindustria terebat me¬
tu ĩterim comitibꝰ er ueneratione per¬
fusis. Inde egrediens cũ egeria quadã
camenisq quibꝰ ob id meritũ ut fidẽ
de oĩ statu rei publice se tractasse fin¬
gebat. et comẽto fides habita. sic his
oĩbꝰ uelut dei ore prolatis simplici ad¬

Expanded text:
dedicatque. Annum preterea in menses duodedicatque. Annum preterea in menses duodecim, duobus primis ianuario scilicet februarioque additis, distribuit; addit et leges multas atque utiles, primus apud Romanos legifer. 9 Que ut in vulgi animos altius cunta descenderent, quecunque ageret se divino monitu alloquioque edoctum simulans, sic et diis accepta populoque salubria se sancire suadet persuadetque, figmento locum et tempus ydoneum nactus, in nemus siquidem Aricinum intempeste noctis silentio ventitabat. 10 Illic, cavo quodam et umbroso specu, ubi et ipsi nuper cognoscendi studio fuimus, iugis ad fontem aque submotis solus arbitris se se includens, tempus de industria terebat, metu interim comitibus et veneratione perfusis; inde egrediens cum Egeria quadam Camenisque, quibus ob id meritum, ut terrori de omni statu reipublice se tractasse fingebat: et commento fides habita. 11 Sic his omnibus velut dei ore prolatis adhuc simp
Abbreviated transcription (Latin):
uicinos igitur populos quos alter bel¬
lo uicerat federibus iũxit. et quos
ille metu p̃sserat hic amore seruauit.
Mox uisibiliũ belloꝵ terrore deposito
adu̾sus ĩuisibiles hostes õem curam
oem studiũ uertit. lasciuie ĩ domiteq
libidim que mala sepe pacis otiũ pa-¬
rit deoꝵ metũ et iuncla religionis
qualis illoꝵ tẽpoꝵ eẽ poterat obicit.
Cui ministros ĩstituit sacerdotes ac
flamines uirginesq uestales. Stipẽ¬
diũ de publico uestesq et reliqui ha¬
bitꝰ insignia iubet et ancilia solem¬
nit̾ circũfeͬri. cerimoniasq multimo¬
das obseruari. Qui oĩbꝰ his preeẽt ad
quẽ or̃a referẽt᷑. patricia de gente sũ¬
mũ statuit põtificẽ: quẽ p̾fecit et ĩfer¬
noꝵ sacris et funeꝵ et procurationi
animis atq auribꝰ uanũ etiã suꝑua¬
cuũq eẽt. Ille tñ ad hec oĩa ex archa¬
no diuinitatis elicienda. aram ioui
elicio auentim collis ĩuertice erigit.

Expanded text:
vicinos igitur populos, quos alter belvicinos igitur populos, quos alter bello vicerat, federibus iunxit et quos ille metu presserat, hic amore servavit. Mox visibilium bellorum terrore deposito, adversus invisibiles hostes omnem curam omne studium vertit: lascivie indomiteque libidini, que mala sepe pacis otium parit, deorum metum et vincula religionis, qualis illorum temporum esse poterat, obicit. 7 Cui et ministros instituit, sacerdotes ac flamines virginesque Vestales, stipendiumque de publico vestesque et reliqui habitus insignia iubet et ancilla solemniter circumferri cerimoniasque multimodas observari; quique omnibus his preesset, ad quem omnia referrentur, patritia de gente summum statuit pontificem, quem prefecit et infernorum sacris et funerum et procurationi animis atque auribus vanum etiam supervacuumque est. 8 Ille tamen ad hec omnia ex archano divinitatis elicienda aram Iovi Elicio Aventini collis in vertice erigit
Abbreviated transcription (Latin):
deditus. et pͥmo quidẽ regi ꝓposito
similis fortassis ueꝵ artibus totius¬
q uite tenore dissimilimꝰ. Ille eĩm
ui atq armis. hic iustitia et legibꝰ
fundauit ĩꝑiu. Illi bella placue.¬
rant. huic ut dixi pacis amor ac
studiũ fuit. qd̾ ut asperis belloq
assuetis ĩgereret aĩs prudẽtissime
cõtra morbũ ueterẽ adu̾so remidio
usus atq ad leniendã populi foroci¬
am armori. natã nutritãq usu de¬
suetudinẽ optimã eẽ arbitratꝰ zani
teplũ statuit. qd̾ aꝑtũ belli. lausũ
pacis ẽẽt indiciũ. Idq ip̃e totore¬
gni tẽpore obseratũ ꝓuidẽtie sue re¬
pagulis uectibꝰq continuit. bellico
intꝰ furore cõp̃sso pace circũ iusti-¬
tiaq regnantibus. rara deĩceps bel¬
lacis populi fortuna quieta fuit. tan¬
ꝑpetius motibꝰ stirpẽ suã gradiuus
ex̾cuit. Sic extincti regis nũtio cre¬
ditũ. Sic Iussui obtẽꝑatũ fuit. hic

Expanded text:
deditus et primo quidem regi proposito deditus et primo quidem regi proposito similis fortassis, verum artibus totiusque vite tenore dissimillimus; ille enim vi atque armis, hic iustitia et legibus fundavit imperium, illi bella placuerunt, huic ut dixi pacis amor ac studium fuit. 4 Quod ut asperis belloque assuetis ingereret animis, prudentissime contra morbum veterem adverso remedio usus, atque ad leniendam populi ferociam, armorum natam nutritamque usu, desuetudinem optimam arbitratus, Iani templum statuit quod apertum belli, clausum pacis esset indicium; 5 idque ipse toto regni tempore obseratum providentie sue repagulis vectibusque continuit, bellico intus furore compresso, pace circum iustitiaque regnantibus: rara deinceps bellacis populi fortuna; tam perpetuis motibus stirpem suam Gradivus exercuit, sic extincti regis nuntio creditum, sic iussui obtemperatum fuit. 6 Hic
Abbreviated transcription (Latin):
uma pompiliꝰ seꝗt᷑ pomponis
filius secũdꝰ regũ. hic cũribus
sabinis ortꝰ atq habitans sum¬
ma religioĩs ac iustitie fama
et quasi aspectus corporis habitum
animi sequeret᷑ a pͥma etate canus
rome dissidentes deligendo rege cõpe¬
scuit. Nã uniꝰ licet urbis ĩcole unu
ĩ populis coaluissent nõdũ tñ uetu¬
statis ĩmemores dissidebant uotis po¬
st romuli finẽ sue utriq certatim
manꝰ cessit tñ uiri huius reuerẽtie.
atq ad solũ nume nomẽ oĩs ẽ cõp̃s¬
sa dissensio. sabinis ĩgenti gaudio at¬
plaudentibꝰ indigene regi Romaĩs
ultro meritũ honorẽ tanto aduene
deferentibꝰ. sic electꝰ a populo cõfĩma¬
tus a patͥbꝰ ꝑegrinꝰ ad regnũ uenit.
Inq urbem romanãq arcẽ euocatꝰ
reꝵ habenas auspicato quoq ut ro¬
mulus fundamẽta urbis iecerat su¬
scepit. uir diuini et humani iuris
cõsultissimꝰ trãquilitate ingenita ⁊¬
paci studens bello abstines sacris

Expanded text:
uma Pompilius sequitur, Pomponis filius, secundus regum. Hic Curibus Sabinis ortus atque habitans, summa religionis ac iustitie fama, et, quasi aspectus corporis habitum animi sequeretur, a prima etate canus, Rome dissentientes de eligendo rege compescuit. 2 Nam unius licet urbis incole unum in populum coaluissent, nondum tamen vetustatis immemores dissidebant votis, post Romuli finem sue utrique certatim manus cessit tamen viri huius reverentie, atque ad solum Nume nomen omnis est compressa dissensio, Sabinis ingenti gaudio plaudentibus indigene regi, Romanis ultro meritum honorem tanto advene deferentibus. 3 Sic electus a populo, confirmatus a patribus, peregrinus ad regnum venit, inque urbem romanamque arcem evocatus, rerum habenas auspicato quoque, ut Romulus fundamenta urbis iecerat, suscepit, vir divini et humani iuris consultissimus, tranquillitate ingenita paci studens, bello abstinens, sacris
Abbreviated transcription (Latin):
oĩbus adu̾sãte odio qͦ cõtẽptꝰ accesserat.
his dubꝰ pessimis comitibꝰ cũ ad oppidũ
ꝑueĩss ut admuteret᷑ ad suos penates
et suos liberos minacit̾ pͥmũ post flebi¬
liter atq supplicit̾ petẽs cũ neutrũ ua¬
luisset orare ĩstitit ut uxores sibi saltẽ
suas ac liberos aliquo terraꝵ abducẽdos
redderẽt cũq ne id ꝗdẽ sibi ꝑmitteretuͣ
neq ad aliꝗd responderet᷑ desꝑatione ul¬
tima digressus surdis a menibꝰ cũ petre¬
ioqui olim ĩ hispania cõtͣ cesarẽ steterat
equitibꝰ ꝑ paucis ad uillã suã urbi pxi¬
mã ẽ ꝓfectꝰ. zamẽses nõdũ eiꝰ metu libe¬
rati ꝑͥ legatos orant cesarẽ ut pͥus ꝙͣ ⁊
rex reparatis uiribus eos ĩuaderet opẽ
illis aut ferret aut mitteret. se usq ad
moͣtẽ illi fidẽ seruaturos zamã qͦ sibi seͣ¬
uare. Cesar legatos et a quibꝰ missi sũt
ip̃e sb̃sequit᷑. uulgata aũt fama aduẽ¬

Expanded text:
omnibus adversante, odio quoque contemptus accesserat. omnibus adversante, odio quoque contemptus accesserat. Hic duobus pessimis comitibus quum ad oppidum pervenisset, ut admitteretur ad suos penates, et suos liberos, minaciter primum, post flebiliter atque suppliciter petens, quum neutrum valuisset, orare institit, ut uxores sibi saltem suas ac liberos suos aliquo terrarum abducendos redderent; quumque ne id quidem sibi permitteretur, neque ad aliquid responderetur, desperatione ultima digressus surdis a menibus cum Petreio, qui olim in Hispania contra Cesarem steterat, equitibusque perpaucis ad villam suam urbi proximam est profectus. Zamenses nondum eius metu liberati per legatos orant Cesarem, ut, priusquam rex, reparatis viribus, eos invaderet, opem illis aut ferret aut mitteret: se usque ad mortem fidem illi servaturos, Zamam quoque sibi servare. Cesar legatos et a quibus missi sunt ipse subsequitur. Vulgata autem fama adven
Abbreviated transcription (Latin):
ro cesos ĩpon̾et. atq ita sb̾missis ignibꝰ
et accensa pira se et uxores et filios oẽs
thesauꝵq suꝑiac̾et. ut sic oĩa crema¬
rentur. neq de fortuĩs suis ad cesarẽ
aliquid ꝑueĩret. id sibi consiliũ fortasse
magni ficũ uid̾bat᷑ at zamẽsibꝰ et p̃stĩ
cesarẽ amantibꝰ m̾ito nõ placebat. ea¬
q res ciuibꝰ illũ suis odiosissimũ effece¬
rat. neq eĩ uniꝰ hoĩs desꝑatio uni ma-¬
gno populo excidiũ publicũ affeͣre de¬
buerat. nec illa quidẽ sola iniꝗ cõsilii ⁊¬
cũ erat s ĩuidia qua ĩpulsus rex ĩma¬
nis nõ uictores mͦ consuetis belli p̃mis ᷤ
s suos etiã uita spoliare decreuerat qi
eos post se uiuere iudicaret ĩdignos. qd̾
nõ dicã de subditis liberis tñ hoĩbꝰ s de
seruis etiã ĩ humanũ prsus iudiciũ ac
suꝑbũ eẽt. hac ergo de cã iure optimo ⁊¬
suis oĩbꝰ inuisus erat. et fortuna sibi in

Expanded text:
ro cesos imponeret; atque ita, submissis ignibus ro cesos imponeret; atque ita, submissis ignibus et accensa pyra, se et uxores et filios omnemque thesaurum superiaceret, ut sic omnia cremarentur, neque de fortunis suis ad Cesarem aliquid perveniret. Id sibi consilium fortasse magnificum videbatur, at Zamensibus, et presertim Cesarem amantibus, merito non placebat, eaque res civibus illum suis odiosissimum effecerat. Neque enim unius hominis desperatio uni magno populo excidium publicum afferre debuerat. Nec illa quidem sola iniqui consilii causa erat, sed invidia, qua impulsus rex immanis non victores modo consuetis belli premiis, sed suos etiam vita spoliare decreverat, quasi eos post se vivere iudicaret indignos; quod non dicam de subditis, liberis tamen hominibus, sed de servis etiam inhumanum prorsus iudicium ac superbum esset. Hac ergo de causa iure optimo suis omnibus invisus erat, et, fortuna sibi in
Abbreviated transcription (Latin):
mine nobis simul oĩbꝰ ĩpone. miratus
est cesar. et ĩpono ĩquit uobis ꝗngẽta
milia sext̾tioꝵ sex solutioĩbꝰ intra tͥen¬
niũ ꝑsoluẽda. hodie ĩquiũt nos dam¬
natos intelligimꝰ ut simul oĩa ꝑsolua-¬
mus. ꝓq tã miti castigatiõe cõcessaq
p̃t̾ spe uita tibi ĩꝑator ĩuictissime gra¬
tias agimnꝰ. ¶dũ hec ad uticã cesar
agit Iuba rex mͦ tã suꝑbꝰ diuͬnis late¬
bris noct̾na fuga deuiis siluosisq tra¬
mitibꝰ suũ olim ad regnũ regniq ca-¬
put ÷amã oppidũ ꝑuen̾at. ubi larẽ p̃-¬
cipuũ uxoresq et filios et thesauꝵ ha¬
bebat. palatiũq ibi sũptuosissimũ ere¬
xerat. ibi uͦ homo uaĩssimꝰ qui magna
pͥncipia p̃cipitãt̾ amplexaret᷑ neq exi-¬
tus metiretur ĩ ip̃o belli pͥncipio adueͬ¬
sus cesarẽ temerarie suscepti ĩgentẽ
lignoꝵ pirã media urbe concessennt
ut si bello succubuiss oẽs illic ciues fer¬

Expanded text:
mine nobis simul omnibus impone. Miratus mine nobis simul omnibus impone. Miratus est Cesar: Et impono, inquit, vobis D. M. sextertiorum sex solutionibus intra triennium persolvenda. Hodie, inquiunt, nos damnatos intelligimus, ut simul omnia persolvamus, proque tam miti castigatione concessaque preter spem vita, tibi, imperator invictissime, gratias agimus. Dum hec ad Uticam Cesar agit, Iuba rex, modo tam superbus, diurnis latebris, nocturna fuga, deviis silvosisque tramitibus suum olim ad regnum regnique caput Zamam oppidum pervenerat, ubi larem precipuum uxoresque et filios et thesaurum habebat, palatiumque ibi sumptuosissimum erexerat. Ibi vero homo vanissimus, qui magna principia precipitanter amplexaretur neque exitum metiretur, in ipso belli principio adversus Cesarem temere suscepti, ingentem lignorum pyram media urbe congesserat, ut, si bello succubuisset, omnes illic cives fer
Abbreviated transcription (Latin):
hemẽt̾. nec ĩm̾ito. aĩose eĩ se adueͬ¬
sus eũ gesserãt. s eiꝰ odiũ sẽꝑ citͣ seui¬
tiã sistebat hoc extrema ig̾ supplicia
metuẽtes cũ ad se adducti eẽnt acer¬
rimis u̾bis increpuit. deq eoꝵ fla¬
gitiis logũ texuit sermonẽ. cũq ab
oĩbus sꝑaret᷑ ut orationẽ tã ĩ festam
moͣtis sentẽtia seq̃rer᷑/ et ip̃i meru ui-¬
cine mo̾tis attoniti post tot u̾borũ
tonitrua iã iã ꝓm̾itis fulmẽ ultimu
expectatarẽt cõclusit lõge ab opiniõe
cuntoꝵ. et ire ait de uita securi. hanc
solã uobis dono bonaura q̃ urice habe¬
tis uendi iubeo. uob̾ ip̃is tñ pͥmũ redi-¬
mẽdi locũ tribuo. ut ꝓ p̃tio qd̾ rebꝰ con¬
stitutũ fuerit ẽptores oẽs alii uob̾ cedãt.
insꝑato gaudio cõcussi et uix sui cõpo¬
tes. ⁊mo uͦ ĩ quiũt nõ ẽ hec sufficiẽs stul¬
tirie nr̃e pena. aliquid ãpliꝰ multe no¬

Expanded text:
hementer, nec immerito; animose enim se adverhementer, nec immerito; animose enim se adversus eum gesserant. Sed eius odium semper citra sevitiana sistebat. Hos extrema supplicia metuentes, quum ad se adducti essent, acerrimis verbis increpuit, deque eorum flagitiis longum texuit sermonem; quumque ab omnibus speraretur, ut orationem tam infestam mortis sententia sequeretur, et ipsi metu vicine mortis attoniti post tot verborum tonitrua iam pro meritis fulmen ultimum expectarent, conclusit longe ab opinione cunctorum: Et ite, ait, de vita securi. Hanc solam vobis dono; bona vestra, que Utice habetis, vendi iubeo. Vobis ipsis tamen primum redimendi locum tribuo, ut pro pretio, quod rebus constitutum fuerit, emptores omnes alii vobis cedant. Insperato gaudio concussi, et vix sui compotes: Immo vero, inquiunt, non est hec sufficiens stultitie nostre pena: aliquid amplius multe no
Abbreviated transcription (Latin):
tioe d̾posita porte romano pãdãt᷑ ĩꝑa¬
tori. se de illiꝰ dementia pluri mũ cõfid̾¬
re ac sperare. nõ fuit longo opꝰ tracta¬
tu ad id ip̃ ꝓnierãt aĩ. poͣtis aꝑtis ce¬
sari obuiã ꝑgit. Interĩ messala cui hoc
ĩiũctũ fuisse p̃diximꝰ uticã ueĩt. et pa¬
cifice susceptꝰ oẽs poͣtas custodibꝰ occupa.
interea cesar tapso digressus uticã pe¬
tebat. medioq urbes itinere obuias
sine p̃lio occupat. uttittã atq hadru¬
miẽtũ. magnãq ĩ eis uim frumẽti atq
armoꝵ. Utice ꝓpĩquãti luciꝰ cesa̾ occur¬
rit. raptĩq ad genua ꝓuolutꝰ nil ali¬
ud petiit ꝙͣ uitã. hanc sibi cesar et
catonis filiis ꝗ secũ erant aliisq coĩ¬
tibꝰ clemẽtissime concessit. et iã luce
centi uiri ditissimi magna paͬs romꝰͣ¬
ni negotiatores ꝗ petuniis suis eni¬
xe admodũ bellũ iuuerant et faue¬
rant scipioni. hos cesar oderat ue¬

Expanded text:
tione deposita, porte romano pandantur imperatione deposita, porte romano pandantur imperatori: se de illius clementia plurimum confidere ac sperare. Non fuit longo opus tractatu: ad id ipsum proni erant animi. Portis apertis, Cesari obviam pergit. Interim Messalla, cui hoc iniunctum fuisse prediximus, Uticam venit, et pacifice susceptus omnes portas custodibus occupat. Interea Cesar Tapso digressus Uticam petebat. Medio urbes itinere obvias sine prelio occupat Utzittam, Adrumentum, magnamque in eis vim frumenti atque armorum. Utice propinquanti L. Cesar occurrit, raptimque ad genua provolutus nil aliud petiit, quam vitam. Hanc sibi Cesar et Catonis filiis, qui secum erant, aliisque comitibus clementissime concessit, et iam luce cc. viri ditissimi, magna pars romani negotiatores, qui pecuniis suis enixe admodum bellum iuverant et faverant Scipioni. Hos Cesar oderat ve
Abbreviated transcription (Latin):
t᷑ suũq nom̃ grãdi aliqͦ facinore clari¬
ficaret. cui quid mali potuerit accid̾re
si uiueret nõ ĩuenio. Gaiꝰ eĩ cesar ut
erat clemẽs nich̾ aliud̾ efficere uolebat
eriã ĩ ip̃o belli ciuilis ardore ꝙͣ ut bñ me¬
reri de re publica uideret᷑ duobꝰ optimis
ciuibꝰ cicerone et catone seruatis. hec ille.
et c̾te hoꝵ alteri clemẽtissimꝰ cesar fuit.
alteri clemens ẽẽ nõ potuit qr eũ nõ in¬
uenit. constat aũt ꝙ audito hoc casu
Cato ĩquit ĩuidit glorie mee et ego sue
ĩuideo. uticẽses aũt et si eũ studio paͣ¬
tiũ odissent ꝓpt̾ ĩ tegritatẽ tñ et dissi¬
militudinẽ ceteroꝵ ducũ et ꝙ uͣbẽ eoꝵ
oꝑibꝰ publicis adornau̾at miserati exi¬
tũ uiri sepulcrũ illi statuerũt. Catone
rebꝰ humanis exẽpto. luciꝰ cesar ex hoc
malo boni aliꝗd decẽꝑe cogitans popu¬
lũ ad contionẽ uocat. hortat᷑ ut cõten¬

Expanded text:
tur, suumque nomen grandi aliquo facinore claritur, suumque nomen grandi aliquo facinore clarificaret. Cui quid mali potuerit accidere, si viveret, non invenio. Gaius enim Cesar, ut erat clemens, nichil aliud efficere volebat, etiam in ipso belli civilis ardore, quam, ut bene mereri de republica videretur, duobus optimis civibus Cicerone et Catone servatis. Hec ille. Et certe horum alteri clementissimus Cesar fuit, alteri clemens esse non potuit, quia eum non invenit. Constat autem quod, audito hoc casu: Cato, inquit, invidit glorie mee, et ego sue invideo. Uticenses autem, etsi eum studio partium odissent, propter integritatem tamen et dissimilitudinem ceterorum ducum, et quod urbem eorum operibus publicis adornaverat, miserati exitum viri, sepulcrum illi statuerunt. Catone rebus humanis exempto, L. Cesar ex hoc malo boni aliquid decerpere cogitans populum ad concionem vocatum hortatur, ut, conten
Abbreviated transcription (Latin):
aiũt ĩcorruptũ ab oĩ cede seruauerat
ĩ se ip̃m stͥcto pectꝰ uld̾ qd̾ cõstantie tẽ¬
plũ aliqd̾̃ habebat᷑ gemino uuln̾e cõfi¬
xit. aliqͦ forsã iuditio exꝑrecti medici
atq amic et thalamũ introgressi re
liberaret. his digressis et ferrout au¬
guror ablato. surrexit ille iteꝵ. et re¬
uelatis rescissiq uuln̾ibꝰ et ĩgenti copia¬
sangiuĩs ĩsetuta generosũ spiritũ manu
exrruxit. quã moͣtẽ seneta miris modis
iaudat. ĩ eãdẽ ip̃e qͦ sentẽtiã ꝓnꝰ. Cicero
aũt excusat. augustinꝰ recrius et uitu¬
ꝑat et accusat. et mͥ ꝓrsus sic uidet᷑. ca¬
to magni sẽꝑ et cõstantis s ĩ finẽ si de tã¬
to uiro loꝗ ausim ĩcõsulti p̾cipitisq et ut
uere dicã uami aĩ fuisse. nã ut ait qdã
scͥptor egregiꝰ. Cato uid̾tur cã q̃sisse mo¬
riendi. nõ tã ut cesarẽ fugeret ꝙͣ ut
stoycoꝵ d̾cretis obtẽꝑaret quos sectaba¬

Expanded text:
aiunt, incorruptum ab omni cede servaverat, aiunt, incorruptum ab omni cede servaverat, in se ipsum stricto, pectus illud, quod constantie templum aliquod habebatur, gemino vulnere confixit. Aliquo forsan indicio experrecti medici atque amici, et thalamum introgressi, reliberaret. His digressis et ferro, ut auguror, ablato, surrexit ille iterum, et revelatis rescissisque vulneribus, ingenti sanguinis copia insecuta, generosum spiritum manu extrusit. Quam mortem Seneca miris modis laudat, in eamdem ipse quoque sententiam pronus, Cicero autem excusat, Augustinus rectius et vituperat et accusat; et michi prorsus sic videtur. Catonem magni semper et constantis, sed in finem, si de tanto viro loqui ausim, inconsulti precipitisque et, ut vere dicam, vani animi fuisse. Nam, ut ait quidam scriptor egregius, Cato videtur causam quesisse moriendi non tam ut Cesarem fugeret, quam ut Stoicorum decretis obtemperaret, quos sectaba
Abbreviated transcription (Latin):
cũ eis uibe ĩ regnũ iter aͣripuit. uener̃t
post hos alii atq alii ex p̃lio fugientes.
quos oẽs ad tutelã urbis hortatꝰ cũ pau-¬
cis cõsiliũ plac̾e et marorẽ paͣtẽ fugestu¬
dio deditã uid̾ret/ loꝗ de hoc ampliꝰ suꝑ¬
sedit. s naues eis ad fugiẽdũ quocũq li¬
buiss p̃buit. tandẽ uͦ rebꝰ oĩbus qͣto ꝗ¬
uit accuratiꝰ dispositis liberisq ꝗ tũc ei
questor erat ꝑ fidẽ amicitie cõmẽdatis
nulla cuiꝙͣ ne leui ꝗdẽ hoͣrẽdi ꝓpositi
suspitiõe data uultu et ẜmõe solito ac
trãquillo cubituiuit. secũq ĩ cu¬
biculũ et platoĩs librũ ĩmoͬtalitatẽ aĩe
continẽtẽ simul et gladiũ cla ĩuexit.
alt̾u quo mori uellet. alteꝵ qͦ poss lec¬
to igͦ ad luce̾nã libro quoad sibi lectiõe
firmitatẽ aĩ assũpsisse uisus ẽ paululũ
subticuit. tũ gladio quẽ ad illũ diẽ ut

Expanded text:
cum eis Iube in regnum iter arripuit. Venerunt cum eis Iube in regnum iter arripuit. Venerunt post hos alii atque alii ex prelio fugientes, quos omnes ad tutelam urbis hortatus, quum paucis consilium placere et maiorem partem studio fuge deditam videret, loqui de hoc amplius supersedit, sed naves eis ad fugiendum, quocumque libuisset, prebuit. Tandem vero rebus omnibus quanto quivit accuratius dispositis, liberisque ei, qui tunc questor erat, per fidem amicitie commendatis, nulla cuiquam ne levi quidem horrendi propositi suspicione data, vultu et sermone solito ac tranquillo cubitum ivit, secumque in cubile et Platonis librum immortalitatem anime continentem, simul et gladium clam invexit, alterum, quo mori vellet, alterum, quo posset. Lecto igitur ad lucernam libro, quoad sibi lectione firmitatem animi assumpsisse visus est, paululum subticuit; tum gladio, quem ad illum diem, ut
Abbreviated transcription (Latin):
eꝗtes scipioĩs suꝑueniẽtes a catone exclu¬
sa e uticenses ĩuasere. ꝙ eos ꝓ cesare sẽsis¬
se cognouerãt. quoꝵ exitio nõ p̃da s sola
uitio q̃rebat᷑. Illi quibꝰ audita uictoria ce¬
saris aĩos feterat. se saxis ac fustibꝰ egregie
defenderũt. Ind̾ ig̾ repulsi equites utica
sũt ingressi. multosq uticẽsiu occiderũt.
expugnatis ac direptis occisoꝵ domibꝰ abi¬
re detreuerũt. quibus cato multis u̾bis
ꝑsuad̾re intebat᷑. ut rapinis ac cedibꝰ fiẽ
facientes secũ remanerẽt oppidũq defẽd̾¬
rent. neq id ꝑsuad̾re ullo ualens ĩgenio
et intentionẽ eoꝵ intelligens. q̃ erat p̃de
intẽdere nõ uͣtuti. mira p̾ẜtĩ ĩ hoĩbꝰ uic¬
tis ĩtẽtio. ut eoꝵ ĩportunã auaritiã aliqͣ
ex paͣte cõpesceret cẽtena sexr̾tia disꝑsit
ĩ singulos. idẽ de sua pecuĩa fecit et faustꝰ
silla. et qñ nec sic retineri poterant hic

Expanded text:
Equites Scipionis supervenientes a Catone excluEquites Scipionis supervenientes a Catone exclusos Uticenses invasere, quod eos pro Cesare sensisse cognoverant, quorum exitio non preda, sed sola ultio querebatur. Illi, quibus audita victoria Cesaris animos fecerat, se saxis ac fustibus egregie defenderunt. Inde igitur repulsi equites Uticam sunt ingressi, multosque Uticensium occiderunt: expugnatis ac direptis occisorum domibus, abire decreverant. Quibus Cato multis verbis persuadere nitebatur, ut rapinis ac cedibus finem facientes secum remanerent, oppidumque defenderent; neque id persuadere ullo valens ingenio, et intentionem eorum intelligens, que erat prede intendere, non virtuti mira, presertim in hominibus victis, intentio, ut eorum inopportunam avaritiam aliqua ex parte compesceret, centena sextertia dispersit in singulos. Idem de sua pecunia fecit et Faustus Sylla, et, quando nec sic retineri poterant, hic