comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
multu reuocati in curiam patres eẽnt.
alie insuꝑ ex ficilia littere allate sunt. abt̃.
octacilio ꝓ popło .R. regnum hieronis
classe punica uastari. Cui cum opem im¬
aliam classem ad egatis infulam stare
paratam instructamq: ut uͥ se adu̾sum
tuendam syracusanam oram peni sensis¬
sent lilybeum extimplo ꝓuintiamq ali¬
am romanam aggrederentur: Itaq
cdasse opus ẽẽ si regem soqum siciliamq
ad hostiam stanti preesset canusium
ad exercitum mittendum scribendũq
consuli: ut cum. p̃. R. exercitũ tradidis
riti etam suꝑ tantas clades cum ceteris
ꝓdigiis. tum qõ due uestales eo anno
oppinia atq floronia stupri comꝑte. et
altera sub terra ut mos ẽ ad portam collinã
necata fuerat. altera sibimet ipsa morte consei¬
qui cum floronia stuprum fecerat apontisi¬
ce maximo eiusq uirgis in comitio cesus
erat. ut inter uerb̾a expiraret: Hoc nefas
cum inter tot ut sit clades in ꝓdigium uer¬

Expanded text:
multu reuocati in curiam patres essent, multu reuocati in curiam patres essent, aliae insuper ex Sicilia litterae allatae sunt ab T. Otacilio propraetore, regnum Hieronis classe Punica uastari; cui cum opem imaliam classem ad Aegates insulas stare paratam instructamque, ut, ubi se uersum ad tuendam Syracusanam oram Poeni sensissent, Lilybaeum extemplo prouinciamque aliam Romanam adgrederentur; itaque classe opus esse, si regem socium Siciliamque ad Ostiam stanti praeesset, Canusium ad exercitum mittendum scribendumque consuli et, cum praetori exercitum tradidissriti etiam super tantas clades cum ceteris prodigiis, tum quod duae Uestales eo anno, Opimia atque Floronia, stupri compertae et altera sub terra, uti mos est, ad portam Collinam necata fuerat, altera sibimet ipsa mortem consciqui cum Floronia stuprum fecerat, a pontifice maximo eo usque uirgis in comitio caesus erat ut inter uerbera exspiraret. hoc nefas cum inter tot, ut fit, clades in prodigium uer
Abbreviated transcription (Latin):
saluis salutem sꝑare: Ubi conticuerit
recte tumultus. tum in curiam patres
reuocandos. consulend̃q de urbis cus¬
todia ẽẽ: Cum in hanc sententiã pedib
om̃s issent: summotasq foro magistra¬
tus turba patres diuersi ad sedandos
tumultus discessissent: tum demum lut̾e
aterentio coñs. allate sunt:L. emihum
coñs. exercitumq cesum sese casum se ẽe
reliquias tante cladis. uelut ex naufragio
colligentem. ad . .x. militum ferme ẽẽ
sedere ad cannas an captiuoꝵ p̾ciis pre-¬
daq alia. nec uictoris animo. nec mag¬
ni ducis more nuntiantem: Tum pͥuate
quoq ꝑ domos clades uulgate sunt ad¬
eoq totam urbem oppleuit luctus: ut
sacrum aniuersarium ceteris intermissũ
sit. qr nec lugentib io facere fas ẽ. nec
ulla in illa tempestate matrona expers
luctus fuerat: Itaq ne ob eandem causã
alia quoq sacra publica. aut pͥuata de
finitus: Ceterum cum sedato urbis tu¬

Expanded text:
saluis salutem sperare. ubi conticuerit saluis salutem sperare. ubi conticuerit recte tumultus, tum in curiam patres reuocandos consulendumque de urbis custodia esse. cum in hanc sententiam pedibus omnes issent summotaque foro <a> magistratibus turba patres diuersi ad sedandos tumultus discessissent, tum demum litterae a C. Terentio consule allatae sunt: L. Aemilium consulem exercitumque caesum; sese Canusi esse, reliquias tantae cladis uelut ex naufragio colligentem; ad decem milia militum ferme esse sedere ad Cannas, in captiuorum pretiis praedaque alia nec uictoris animo nec magni ducis more nundinantem. tum priuatae quoque per domos clades uolgatae sunt adeoque totam urbem oppleuit luctus ut sacrum anniuersarium Cereris intermissum sit, quia nec lugentibus id facere est fas nec ulla in illa tempestate matrona expers luctus fuerat. itaque ne ob eandem causam alia quoque sacra publica aut priuata desfinitus. ceterum cum sedato urbis tu
Abbreviated transcription (Latin):
domos ꝓmiscue complorarentur: tum
fabius maximus censuit. equites expe¬
ditos. & appia. ⁊ latina uia mittendos qͥ
obiuos ꝑcunctando aliquos ꝓfectos ex
fuga passim dissipatos forte referant que
fortuna consulum atq exercituum sit.
et si quid dii immortales miserit imꝑii
reliquum romano nomini fecerint ubi
hee copie sit. qr se hannibal qͦs preliũ
contulerre. quid pare. qͥo agat. acturꝰq
sit: Hec exploranda noscendaq ꝑ im¬
pigros iuuenes ẽẽ. illud ꝑ patres ipsos
agendum. qm̃ magistratuum parum
sicut tumultum ac trepidationẽ in urbe
tollant. matronas puplico arceant. conti¬
neriq intra suum quamq luen cogant
cõploratus familiarũ coerceant. silenti¬
um ꝑ urbem faciant. nuntio rerum õiũ
ad p̃tores deducendos curent sue qͥsq
fortune domi auctorem expectent. custo¬
desq p̃terea ad portas ponant. qͥpro¬
hibeant quemꝗͣ egredi urbem. cogantq
homines nullam nisi urbe ac menibus

Expanded text:
domos promiscue complorarentur, tum Q. domos promiscue complorarentur, tum Q. Fabius Maximus censuit equites expeditos et Appia et Latina uia mittendos, qui obuios percontando—aliquos profecto ex fuga passim dissipatos fore—referant quae fortuna consulum atque exercituum sit et, si quid di immortales miseriti imperii reliquum Romani nominis fecerint, ubi eae copiae sint; quo se Hannibal post proelium contulerit, quid paret, quid agat acturusque sit. haec exploranda noscendaque per impigros iuuenes esse; illud per patres ipsos agendum, quoniam magistratuum parum sit, ut tumultum ac trepidationem in urbe tollant, matronas publico arceant continerique intra suum quamque limen cogant, comploratus familiarum coerceant, silentium per urbem faciant, nuntios rerum omnium ad praetores deducendos curent, suae quisque fortunae domi auctorem exspectent, custodesque praeterea ad portas ponant qui prohibeant quemquam egredi urbe cogantque homines nullam nisi urbe ac moenibus
Abbreviated transcription (Latin):
citus amissi nuntiabantur. nec ulla iam
castra romana. nec ducem nec militem
ẽẽ: Hannibalis apuliam. satuntgum a¬
ciam ꝓpe totam italiam factam: Nulla
ꝓfecto alia gens tanta mole cladis non
obruta ẽet. compares cladem adegatis
insulas carthaginensium p̃lio naualia
acceptam: qua fracti siestia ac sarcdina
cessere huic uectigales acstipendiarios
fieri se passi funt: Aut pugnã aduersã
in affricam: cui postea hic ipse hannibal
succubuit. Nulla ex parte comparan¬
de sunt: nͥ qd̃ minore animo late sunt.
P. furius pitis.⁊ m̃. pomponiꝰ p̃tores:
senatum in curiam hostiliam uocauerunt.
ut de urbis custodia consulerent: Neq e¬
nu dubitabant deletis exercitib hostem
ad oppugnandam romam qd̾ unum opꝰ
belli restaret uenturum: Cum in aliis sic̃
ingentib. itaignotis nec consilium quidẽ
satis expedirent. obstreꝑetq clamor lam̃¬
tantium mulierum. et nundũ palam
facti uiui mortuiq. & pene om̃s. pene

Expanded text:
citus amissi nuntiabantur nec ulla iam citus amissi nuntiabantur nec ulla iam castra Romana nec ducem nec militem esse; Hannibalis Apuliam, Samnium ac iam prope totam Italiam factam. nulla profecto alia gens tanta mole cladis non obruta esset. compares cladem ad Aegates insulas Carthaginiensium proelio nauali acceptam, qua fracti Sicilia ac Sardinia cessere, inde uectigales ac stipendiarios fieri se passi sunt, aut pugnam aduersam in Africa, cui postea hic ipse Hannibal succubuit; nulla ex parte comparandae sunt nisi quod minore animo latae sunt. P. Furius Philus et M. Pomponius praetores senatum in curiam Hostiliam uocauerunt, ut de urbis custodia consulerent; neque enim dubitabant deletis exercitibus hostem ad oppugnandam Romam, quod unum opus belli restaret, uenturum. cum in malis sicuti ingentibus ita ignotis ne consilium quidem satis expedirent obstreperetque clamor lamentantium mulierum et nondum palam facto uiui mortuique et per omnes paene
Abbreviated transcription (Latin):
raq publice ac pͥuatim hospitaliteR¬
facta certatumq ne amuliere canusiana
popls uenusinus officiis iunceretur: Sed
gͣuius onus buse multitudo faciebat. et
iam ad .x. intł. hominũ erant.: Appiꝰq
et scipio postꝗͣ incolumem ẽẽ. alterum
consulem acceperunt: nuntium extimplo
mittunt. ꝗͣte secum peditum equitumq
copie ẽent. sciscitatumq simul utrumq
uenusiam ad duci exercitum. an manere
iub̾et canusi: Carro ipse canusitm: copi¬
as traduxit: & iam aliqua specie consula¬
ris exercitus erat menibusq secerni. et
sinon armis ab hoste uidebantur defen¬
suri: Romam ne has ꝗuideur r eliquias
suꝑ ẽẽ ciuium sotiorunquns occidione
intra menia romana fuit: Itaq succũ¬
bamoneri neq aggrediar narrare q̃
differendo minora uͦ facio consule exer¬
cituq ad trasumennum pͥore anno omis¬
so. ñ uulnus suꝑ uulnus. s multiplex ca¬
des cum duob consulib consulares exer¬

Expanded text:
raque publice ac priuatim hospitaliteraque publice ac priuatim hospitalitefacta certatumque ne a muliere Canusina populus Uenusinus officiis uinceretur. sed grauius onus Busae multitudo faciebat; et iam ad decem milia hominum erant, Appiusque et Scipio, postquam incolumem esse alterum consulem acceperunt, nuntium extemplo mittunt quantae secum peditum equitumque copiae essent sciscitatumque simul utrum Uenusiam adduci exercitum an manere iuberet Canusi. Uarro ipse Canusium copias traduxit; et iam aliqua species consularis exercitus erat moenibusque se certe, si non armis, ab hoste uidebantur defensuri. Romam ne has quidem reliquias superesse ciuium sociorumque sed occidione intra moenia Romana fuit. itaque succumbam oneri neque adgrediar narrare quae edissertando minora uero faciam. consule exercituque ad Trasumennum priore anno amisso non uolnus super uolnus sed multiplex clades, cum duobus consulibus duo consulares exer
Abbreviated transcription (Latin):
husce belli. audendum atq agendum
ñ consultandum ait in tanto malo eẽ¬
scipio: Irent secum extimplo armati.
qui rem pu. saluam uellent. nullo ue¬
rius ꝗͣ ubi ea cogitentur ut hostium ẽẽ¬
castra: Pergit ire sequentib paucis: in
hospitium metelli: E cum conciliũ ibi
iuuenum de quib allatũ erat inuenis¬
set. strictos suꝑ capita consultangum
gladios ex mei animi sententia inquit.
alium ciuem romanum deserere pati¬
ar: Si sciens fallo: tum me iuppiter
optime maxime domum. familiam
remq meam pessimo leo afficiat: In
hec uerba .l. oecili uires postulo. cete¬
riq qui adestis: Qͥ non iurauerit in
se. hunc gladium fructum ẽẽ sciat:
Haud secus pauidi. ꝗͣ si uictorem han¬
nibalem cernerent. iurant om̃s custodi¬
endos q semet ipsos. scipioni tradunt:
ꝑuenere: Eos om̃s uenusini ꝑ familias
benigne accipiendos curandosq cum
diuisissent in singulos equites. togas.
arma quib deerant dederunt: Cete¬

Expanded text:
huiusce belli: audendum atque agendum, huiusce belli: audendum atque agendum, non consultandum ait in tanto malo esse. irent secum extemplo armati qui rem publicam saluam uellent; nulla uerius quam ubi ea cogitentur hostium castra esse. pergit ire sequentibus paucis in hospitium Metelli et, cum concilium ibi iuuenum de quibus allatum erat inuenisset, stricto super capita consultantium gladio, 'ex mei animi sententia' inquit, alium ciuem Romanum deserere patiar; si sciens fallo, tum me, Iuppiter optime maxime, domum, familiam remque meam pessimo leto adficias. in haec uerba, L. Caecili , iures postulo, ceterique qui adestis. qui non iurauerit in se hunc gladium strictum esse sciat.' haud secus pauidi quam si uictorem Hannibalem cernerent, iurant omnes custodiendosque semet ipsos Scipioni tradunt. peruenere. eos omnes Uenusini per familias benigne accipiendos curandosque cum diuisissent, in singulos equites togas etarma quibus deerant dederunt, cete
Abbreviated transcription (Latin):
ueste uiatico ⁊ iam uiuit: Pro qua ei
munificentia. postea bello ꝑfecto ab
senatu: honores habiti sunt: Ceterũ
maximus de legione prima. cuius
pater priore anno dictator fuerat: et
de legione scd̃a .L. publitus. bibulus.
I. p̃. cornelius. scipio. & de legione ter¬
cia. ap̃p. claudius. pulcher. qui pxi¬
me edił fuerat. omnium consensu ad
dium sumina imꝑii delata est: Quib
consultantib inter paucos de summa
rerum nuntiat.p. furius philus con¬
sularis uiri filius. ne quicꝗͣ eos ꝑditã
spem fouere desꝑatam comploratamq
rem ẽe publicam nobiles iuuenes qͦsdã
quoꝵ pͥncipem . l. cecilium metellum.
mare ac naues spectare: ut deserta ita¬
lia ad regum aliquem transfugiant:
Qd̃ malum p̃ter ꝗͣ atrox suꝑ tot clades etiã
nouum cum stupore ac miracule torpidos
defixisset. & qui aderant consilium ad-¬
uocandum de eo censerent. negat con¬
silii remesse scipio iuuenis fatalis dux

Expanded text:
ueste, uiatico etiam iuuit, pro qua ei ueste, uiatico etiam iuuit, pro qua ei munificentia postea bello perfecto ab senatu honores habiti sunt. ceterum Maximus de legione prima, cuius pater priore anno dictator fuerat, et de legione secunda L. Publicius Bibulus et P. Cornelius Scipio et de legione tertia Ap. Claudius Pulcher , qui proxime aedilis fuerat, omnium consensu ad dium summa imperii delata est. quibus consultantibus inter paucos de summa rerum nuntiat P. Furius Philus , consularis uiri filius, nequiquam eos perditam spem fouere; desperatam comploratamque rem esse publicam; nobiles iuuenes quosdam, quorum principem L. Caecilium Metellum , mare ac naues spectare, ut deserta Italia ad regum aliquem transfugiant. quod malum, praeterquam atrox, super tot clades etiam nouum, cum stupore ac miraculo torpidos defixisset qui aderant et consilium aduocandum de eo censerent, negat consilii rem esse Scipio iuuenis, fatalis dux
Abbreviated transcription (Latin):
p̃cio ꝑsoluto cum singulis abirent ue¬
stimentis. in castra hostis acceperunt:
Traditiq in custodiam om̃s sunt se eoꝵ
ciues sotii qui dum ibi tꝑs teritur
interea cum ex maiorib castris quib
hominum. et ducenti equites. alii ag¬
mine. alii palati passim ꝑ agros quod
haud minus erat canusium ꝑfugissẽt.
castra ipsa ab sautiis timidisq eadem
conditione qua altera tradita hosti:
Preda ingens parata ẽ: & preter equos
utrosq:⁊ siquid argenti qd̃ plurimum
in phaleris equoꝵ erat. nam ad uescen¬
dum facto ꝑ exiguo utiq militantes
utebantur. omnis cetera preda diripi-¬
enda data ẽ. tum sepłi endi causa cõ-¬
ferri in unum corpora suoꝵ iussit. Ad
uiII. fuisse dicuntur fortissimoꝵ ui¬
rorum: Consulem quoq romanum
conquisitum sepultumq: quidam
auctores sunt: Eos qui canusium ꝑ¬
fugerant. muller paula nomine busa.
genere clara ac diuitiis menib tm̃
tectisq a canusinis acceptos frum̃to

Expanded text:
pretio persoluto cum singulis abirent uepretio persoluto cum singulis abirent uestimentis, in castra hostes acceperunt traditique in custodiam omnes sunt, seorsum ciues sociique. dum ibi tempus teritur, interea cum ex maioribus castris, quibus uor milia hominum et ducenti equites, alii agmine, alii palati passim per agros, quod haud minus tutum erat, Canusium perfugissent, castra ipsa ab sauciis timidisque eadem condicione qua altera tradita hosti. praeda ingens parta est, et praeter equos uirosque et si quid argenti quod plurimum in phaleris equorum erat; nam ad uescendum facto perexiguo, utique militantes, utebantur omnis cetera praeda diripienda data est. tum sepeliendi causa conferri in unum corpora suorum iussit; ad octo milia fuisse dicuntur fortissimorum uirorum. consulem quoque Romanum conquisitum sepultumque quidam auctores sunt. eos qui Canusium perfugerant mulier Apula nomine Busa, genere clara ac diuitiis, moenibus tantum tectisque a Canusinis acceptos, frumento,
Abbreviated transcription (Latin):
extra gemedia eruenti. quos stricta
matutino frigore excitauerãt uulnera
ab hoste oppressi sunt: quosclam ⁊ iacents
uiuos succisos feminib poplitibusq
inuenerunt nudantis ceruicem iugu¬
lumq. ⁊ reliquum sanguinẽ libantes
haurire inuenti quidam ft̃ mersi sine
esfosam terram capitib. qd̾ si ipsos fecis¬
se foueas obruentisq ora subiecta suꝑ¬
humo irt̃clusisse sꝑm apparebat: Pre¬
cipue conu̾tit om̃s subtractus numi¬
de martuos suꝑ incubanti romano
uiuus naso auribusq laceratis cum
manib ad capiendum telum inutilib
inrabiem irauersus laniando dentib
hostem expirasse: Spoliis ad multum
delectis hannibal ad minora ducit ca¬
stra oppugnanda ⁊ omniũ primum
Ceterum ab omnib labore. uigiliis. uul¬
nerib etiam fessis maturior ipsius spe
deditio ẽ facta. paucta ut arma atq
equos tradent: In capita romana trice¬
nis numinis quadrigatis: In sotios:
ducenis: In seruos: centenis: Et ut eo

Expanded text:
ex strage media cruenti, quos stricta ex strage media cruenti, quos stricta matutino frigore excitauerant uolnera, ab hoste oppressi sunt; quosdam et iacentes uiuos succisis feminibus poplitibusque inuenerunt nudantes ceruicem iugulumque et reliquum sanguinem iubentes haurire; inuenti quidam sunt mersis in effossam terram capitibus quos sibi ipsos fecisse foueas obruentesque ora superiecta humo interclusisse spiritum apparebat. praecipue conuertit omnes subtractus Numida mortuo superincubanti Romano uiuus naso auribusque laceratis, cum manibus ad capiendum telum inutilibus, in rabiem ira uersa laniando dentibus hostem exspirasset. spoliis ad multum diei lectis, Hannibal ad minora ducit castra oppugnanda et omnium primum ceterum omnibus labore, uigiliis, uolneribus etiam fessis maturior ipsius spe deditio est facta. pacti ut arma atque equos traderent, in capita Romana trecenis nummis quadrigatis, in socios ducenis, in seruos centenis et ut eo
Abbreviated transcription (Latin):
bello diei qd̃ relictum ẽẽt noctisq inse¬
quentis quietem. & ipse sibi sum̾et et
fessis daret militib: maharbal p̃fectus
equitum mime cessandum ratus: im¬
mo ut qͥo hac pugna sit. achuo scias die
quinto inquit uictor in capitolio epula¬
beris. sequere conrequite ut pͥus uenis¬
se ꝗͣ uenturum sciant: Precedant han¬
nibal inimici letares ⁊ uia maior que
ꝗͣ ut eam statim capite animo possent.:
itaq uoluntatem se laudare maharbał
ait: ad consilium pensandũ temporis
optis ẽẽ: Tum maharbal ñ omnia
nimirum esoem inde de re. uincere scis
hannibal uictoria uti nescis mora eius diei
satis creditur saluti fuisse urbi. atq im¬
ꝑio: Postero die ubi pͥmum illuxit ad
spolia legenda. fedamq etam hostibus
spectanda in stragem insistunt: Iaceba̾t
tot romanoꝵ milia pecdites passim equi¬
tes: ut quem cuiq fors aut pugna iun¬
xerant. aut fuga. aut surgentis quidã

Expanded text:
bello, diei quod reliquum esset noctisque insebello, diei quod reliquum esset noctisque insequentis quietem et ipse sibi sumeret et fessis daret militibus, Maharbal praefectus equitum, minime cessandum ratus, 'immo ut quid hac pugna sit actum scias, die quinto' inquit, 'uictor in Capitolio epulaberis. sequere; cum equite, ut prius uenisse quam uenturum sciant, praecedam.' Hannibali nimis laeta res est uisa maiorque quam ut eam statim capere animo posset. itaque uoluntatem se laudare Maharbalis ait; ad consilium pensandum temporis opus esse. tum Maharbal: 'non omnia nimirum eidem di dedere. uincere scis, Hannibal; uictoria uti nescis.' mora eius diei satis creditur saluti fuisse urbi atque imperio. postero die ubi primum inluxit, ad spolia legenda foedamque etiam hostibus spectandam stragem insistunt. iacebant tot Romanorum milia, pedites passim equitesque, ut quem cuique fors aut pugna iunxerat aut fuga; adsurgentes quidam
Abbreviated transcription (Latin):
.i. emili consulis. qui se bene mor quã
tur piter uiuere maluit: tot fortissimo¬
rum uiroꝵ qui circa eum cumulat ia¬
cent ciues estis: S anteꝗͣ oppͥmit lux
maioraq hostium agmina obsepiunt
iterꝰ: ꝑ hos qui in ordinati atq incõpo¬
siti obstrepunt portas erumpamus
hostis cuneo quidem hoc laxum atq
solutum agmen: ut si nichil obstet iris¬
scias: Itaq tte mecum. qui et uosmet
ipsos. & rem publicã saluam uultis:
Hec uͥ dicta dedit: stringit gladium.
cuneoq facto. ꝑ medios suadit hostes
& cum in latus dextrum qd̾ patebat nunii¬
de iacularentur: translatis in dextrum
scutis in maiora castra. ad. de. euaser̃t.
atq inde ꝓtinus alio magno agmine
adiuncto canusrum incolumes ꝑuene¬
runt: Hȩc apud uictos magis impetu
animoꝵ. qd̃ ingenium suum cuiq
aut sors dabat. ꝗͣ ex consilio ipsorum
aut imꝑio cuiusꝗͣ agebantur: Hanniba¬
li uictori cum ceteri circumsusi gͣtula¬
rentur. suad̾entq: ut tanto ꝑfunctꝰ

Expanded text:
L. Aemili consulis, qui se bene mori quam turpiter uiuere maluit, et tot fortissimorum uirorum qui circa eum cumulati iacent ciues estis. sed antequam opprimit lux maioraque hostium agmina obsaepiunt iter, per hos, qui inordinati atque incompositi obstrepunt portis, erumpamus.confertos hostes. cuneo quidem hoc laxum atque solutum agmen, ut si nihil obstet, disicias. itaque ite mecum qui et uosmet ipsos et rem publicam saluam uoltis'. haec ubi dicta dedit, stringit gladium cuneoque facto per medios uadit hostes et, cum in latus dextrum quod patebat Numidae iacularentur, translatis in dextrum scutis in maiora castra ad sescenti euaserunt atque inde protinus alio magno agmine adiuncto Canusium incolumes perueniunt. haec apud uictos magis impetu animorum, quos ingenium suum cuique aut fors dabat, quam ex consilio ipsorum aut imperio cuiusquam agebatur. Hannibali uictori cum ceteri circumfusi gratularentur suaderentque ut, tanto perfunctus
Abbreviated transcription (Latin):
exercitus fuit binis in castris cũ mul¬
ttudo semiarmis sine ducib ẽẽt nun¬
gum qui in maiorib erant mittunt
dum p̃lium deinde exc leticie pulsi fati¬
gatos quies nocturna hostes p̃meret
ut ad se transirent uno agmine canuss¬
um habituros ẽẽ : Eam sententiam:
alii totam asꝑnari: Cur enim illos
qui se arcesserant ipsi ñ uenire cũ eque
conungi possent: Quia uidelicet ple¬
na hostum omnia inmedio eẽnt. & a-¬
lioꝵ quã in sua corpora tanto ꝑiculo
mallent obicere: Aliis non tam senten¬
tia ẽ displicere ꝗͣ animis deesse : P. sem
crudelissimo hoste estimariq capita
nr̃a.⁊ exquri p̃cia ab interrogantib
romanus ciuis sis: an latinus sotius
ut ex tua contumelia ⁊ miserie alteri
honos queratur: Non tu siquidem

Expanded text:
e totus exercitus fuit. binis in castris cum mule totus exercitus fuit. binis in castris cum multitudo semiermis sine ducibus esset, nuntium qui in maioribus erant mittunt, dum proelio, deinde ex laetitia epulis fatigatos quies nocturna hostes premeret ut ad se transirent: uno agmine Canusium abituros esse. eam sententiam alii totam aspernari; cur enim illos, qui se arcessant, ipsos non uenire, cum aeque coniungi possent? quia uidelicet plena hostium omnia in medio essent, et aliorum quam sua corpora tanto periculo mallent obicere. aliis non tam sententia displicere quam animus deesse: P. Semprcrudelissimo hoste aestimarique capita uestra et exquiri pretia ab interrogantibus Romanus ciuis sis an Latinus socius, et ex tua contumelia et miseria alteri honos quaeratur? non tu, si quidem
Abbreviated transcription (Latin):
lege existam. aut alieno crimine inno¬
centiam meam ꝓtegam: Hec exagentis
pͥus turba fugientium euum: deinde
hostes oppressere consulem ignorantes
quis ẽẽt obruerunt telis. lentulum
in tumulum abripuit equus tum inde
effusisse fugiunt: Quatuor milia homi¬
num in minora castra: decem in maio¬
ra duo ferme in uicum ipsum cannas
ꝑfugerunt. Qͥ extimplo acarthalone
atq equitib nullo munim̃to tegentes
uicum circumuenti sunt: Consul alt̾
seu forte. seu consilio. nulli fugientum
infestus agmini. cum qͥnqͣginta fere
In his ambo consulum questores.L
autem .lx.x.x. senatores. aut qui eos
magis gessissent. unde in senatum le¬
gi deb̾ent. cum sua uoluntate milites
in legionib facti ẽent. capta eo p̾lio
pugnam accidere letuora. qr ab hoste
est censatum sic strage ecercitus grauior
sediorq fuga namq ad alliam sic̃ urbẽ
ꝓdidit. ita exercitum seruauit. ad can¬
nas fugientem consulem .uix. Lͣ. secu

Expanded text:
legae exsistam ut alieno crimine innolegae exsistam ut alieno crimine innocentiam meam protegam.' haec eos agentes prius turba fugientium ciuium, deinde hostes oppressere; consulem ignorantes quis esset obruere telis, Lentulum in tumultu abripuit equus. tum undique effuse fugiunt. septem milia hominum in minora castra, decem in maiora, duo ferme in uicum ipsum Cannas perfugerunt, qui extemplo a Carthalone atque equitibus nullo munimento tegente uicum circumuenti sunt. consul alter, seu forte seu consilio nulli fugientium insertus agmini, cum quinquaginta fere in his ambo consulum quaestores, L. praeterea aut senatores aut qui eos magistratus gessissent unde in senatum legi deberent cum sua uoluntate milites in legionibus facti essent. capta eo proelio pugnam accidere leuior, quia ab hoste est cessatum, sic strage exercitus grauior foediorque. fuga namque ad Alliam sicut urbem prodidit, ita exercitum seruauit: ad Cannas fugientem consulem uix quinquagint
Abbreviated transcription (Latin):
iam pauicos suꝑantis is et labore ac uul¬
nerib fessos: Inde cdissipati om̃s sunt
equos ꝙ ad fugam qui poterant repete
ter uehens equo sedentem in saxo cruo¬
re oppletum consulem udillet: Lenili
inquit quem unum insontem culpe cla¬
dis hodierne diei respicere debent:
cape hunc equum. dum et tͥ uirium
aliquid suꝑest: Comes gͦ te tollere pos¬
sum ac ꝓtegere: ne funestam in hanc
pugnam morte consulis feceris: Etiam
si hoc lacrimarum satis luctusq ẽ ad ea
consulto quidem. cñ. corneli macte uir¬
tute esto: s caue frustra miserando exi¬
guum tꝑs emanib hostium euaden¬
di absumas: Abi. nuntia publice pa¬
trib : ut urbem romanã muniant:
Ac priusꝗͣ uictor hostis adueniat: p̾sidi¬
is firment: Priuatuq fabio emilio
p̃ceptoꝵ eius memorem et uixisse. et
adhuc mori me. et in hac strage militũ
meoꝵ patere expirare. ne tuut reus
interim et consulatu. si in accusator col¬

Expanded text:
iam paucos superantes et labore ac uoliam paucos superantes et labore ac uolneribus fessos. inde dissipati omnes sunt, equosque ad fugam qui poterant repetebteruehens equo sedentem in saxo cruore oppletum consulem uidisset, ' L. Aemili ' inquit, 'quem unum insontem culpae cladis hodiernae dei respicere debent, cape hunc equum, dum et tibi uirium aliquid superest <et> comes ego te tollere possum ac protegere. ne funestam hanc pugnam morte consulis feceris; etiam sine hoc lacrimarum satis luctusque est.' ad ea consul: 'tu quidem, Cn. Corneli , macte uirtute esto; sed caue, frustra miserando exiguum tempus e manibus hostium euadendi absumas. abi, nuntia publice patribus urbem Romanam muniant ac priusquam uictor hostis adueniat praesidiis firment; priuatim Q. Fabio L. Aemilium praeceptorum eius memorem et uixisse et adhuc et mori. me in hac strage militum meorum patere exspirare, ne aut reus iterum e consulatu sim <aut> accusator col
Abbreviated transcription (Latin):
bi terror afuga alibi ꝑtinax in mala iã
spe prelium eẽt.: hasdrubal qui ea parte
p̃erat subductos ex media acie numidas
q segnis eoꝵ cum aduersis pugna erat
ad ꝑsequendos passim fugientis mitgt.
Hyspanos et gallos pedites. affris iam ꝓpe
fessis cede magis quã pugna adiunge:
Parte altera pugne. paulus quamꝗͣ pͥmo
statim p̃lio funda gͣuiter ictus fuerat ta¬
men ⁊ occurrit sepe cum confertis hanni¬
bali. ⁊ aliquot locis p̃lium resgtinit ꝓtegen¬
tib eum equitib romanis omissis postre¬
mo equis. quia consulem. & ad regenclũ
equum uires deficiebant: Tum denunti¬
anti cuidam iussisse consulem ad pedes
descendẽ equites. dixisse hannibalem fe¬
runt ꝗͣ mallem uinctos mͥ trad̾ent eqͥtes¬
tum pedestre p̃lium quale iam haito du¬
bia hostium uictoria fuit. cum uict mori
in uestigio mallent ꝗͣ fugere uictores mo¬
rantib uictoriam irati trucidarent qͦs
pellere ñ poterant pepulerant tamen

Expanded text:
bi terror ac fuga, alibi pertinax in mala iam bi terror ac fuga, alibi pertinax in mala iam spe proelium esset, †Hasdrubal† qui ea parte praeerat, subductos ex media acie Numidas, quia segnis eorum cum aduersis pugna erat, ad persequendos passim fugientes mittit, Hispanos et Gallos pedites Afris prope iam fessis caede magis quam pugna adiungit. parte altera pugnae Paulus, quamquam primo statim proelio funda grauiter ictus fuerat, tamen et occurrit saepe cum confertis Hannibali et aliquot locis proelium restituit, protegentibus eum equitibus Romanis, omissis postremo equis, quia consulem et ad regendum equum uires deficiebant. tum denuntianti cuidam iussisse consulem ad pedes descendere equites dixisse Hannibalem ferunt: 'quam mallem, uinctos mihi traderet.' equitum pedestre proelium, quale iam haud dubia hostium uictoria, fuit, cum uicti mori in uestigio mallent quam fugere, uictores morantibus uictoriam irati trucidarent quos pellere non poterant. pepulerunt tamen
Abbreviated transcription (Latin):
inlusi aduersus circumsessos: s etiam
qd̃ fessi cum recentib ac uegetis pugnabãt
iam et sinistro cornu romani. uͥ sotiorum
equites aduersus numidas steterant con-¬
sertum p̃lium erat. segne pͥto ⁊ apuni¬
ca ceptum fraude: Quingenti ferme nu¬
mide p̃terita arma. telaq gladios occul¬
tos sub loricis habentes speciem tͣnssuga¬
rum. cum ab suis parmas post terga
habentes ad equitassent. repente ex eqͥs
desiliunt. parmisq ⁊ iam iaculis ante
pedes hostum piectis in mediã aciem
accepti ductiq ad ultimos considere ab ter¬
go iubentur: Ac dum p̃lium ab omni par sunic.¬
te conseritur quiet manserunt: Postquã frau¬
omnium animos oculosq occupauerat
certamen: tum arreptisscutis que pas¬
sim inter aceruos cesoꝵ corꝑm strata erãt:
uersam adoriuntur romanam aciem
tergaq ferientes: ac poplites cedentes
stragem ingentem. ac maiorem alꝗͣto
pauorem ac tumultũ fecerunt: Cum ali¬

Expanded text:
inclusi aduersus circumfusos sed etiam inclusi aduersus circumfusos sed etiam quod fessi cum recentibus ac uegetis pugnabant. iam et sinistro cornu Romanis, ubi sociorum equites aduersus Numidas steterant, consertum proelium erat, segne primo et a Punica coeptum fraude. quingenti ferme Numidae, praeter solita arma telaque gladios occultos sub loricis habentes, specie transfugarum cum ab suis parmas post terga habentes adequitassent, repente ex equis desiliunt parmisque et iaculis ante pedes hostium proiectis in mediam aciem accepti ductique ad ultimos considere ab tergo iubentur. ac dum proelium ab omni parte conseritur, quieti manserunt; postquam omnium animos oculosque occupauerat certamen, tum arreptis scutis, quae passim inter aceruos caesorum corporum strata erant, auersam adoriuntur Romanam aciem, tergaque ferientes ac poplites caedentes stragem ingentem ac maiorem aliquanto pauorem ac tumultum fecerunt. cum ali
Abbreviated transcription (Latin):
nes galł: hispanisq. Landem romani
diri ac sepe consilio. qua fronte acieq den¬
sa impulere hostium niis cuneis tenu¬
em eoq parum ualtoum a cetera ꝓminẽ¬
te acie impulsis deinde ac trepide refe¬
rentib pedem insistere ac tenore uno ꝑ
p̃ces pauore fugientum agniine in me¬
diam pͥmum aciem illati. postremo
nullo resistente ad subsidia affroꝵ ꝑuene¬
runt. qui utrimq reductis aliis consis¬
terant mediaq galli hispaniq steterant
aliꝗͣtum ꝓminente acie qui cuneus ut
pulsus equauit frontem pͥmum: dein
de nitendo etrã in sinum in medio dedit.
affri circa iam cornua fecerant. irruenti¬
busq incaute in mediũ romanis cir¬
cumdedere alas mox cornua extenden¬
do claud̃e.⁊ ab tergo hostis: Hinc roma¬
ni defuncti: nec quicꝗͣ de p̃lio uno. o¬
missis gallis hispanisq. quoꝵ terga ceci¬
derant. & aduersus affros integram pug¬
nam meunt: Non tm̃ in eo iniquã qd̃

Expanded text:
nes Gallis Hispanisque; tandem Romani, nes Gallis Hispanisque; tandem Romani, diu ac saepe conisi, aequa fronte acieque densa impulere hostium cuneum nimis tenuem eoque parum ualidum, a cetera prominentem acie. impulsis deinde ac trepide referentibus pedem institere ac tenore uno per praeceps pauore fugientium agmen in mediam primum aciem inlati, postremo nullo resistente ad subsidia Afrorum peruenerunt, qui utrimque reductis alis constiterant †media, qua Galli Hispanique steterant, aliquantum prominente acie†. qui cuneus ut pulsus aequauit frontem primum, dein cedendo etiam in sinum in medio dedit, Afri circa iam cornua fecerant inruentibusque incaute in medium Romanis circumdedere alas; mox cornua extendendo clausere et ab tergo hostes. hinc Romani, defuncti nequiquam de proelio uno, omissis Gallis Hispanisque, quorum terga ceciderant, et aduersus Afros integram pugnam ineunt, non tantum in eo iniquam quod
Abbreviated transcription (Latin):
seu qd̃ forte ita stare ꝑ oportune utrimq
parti oblicus erat romanis in meridie
penis in septemtrionẽ uersis. Uentus¬
uolturnum regionis incole uocant adu̾¬
sus romanis cohortus. multo puluere
in ipsa hora uoluendo ꝓspectum ademit
clamore sublato ꝓcursum auxiliis. et
pugna leuib primũ armis cõmissa:
Deinde equitũ galloꝵ. hyspanoꝵ leuũ
cornu. cum dextro romano concurrit
minime equestris more pugne frtintib
enim aduersis concurrendũ erat. qr
nullo circa ad euagand̾ relicto spacio.
hinc amnis. hinc peditum acies claude¬
bant inde rectum utrimq nitentes
stantib at confertis postremo turba. eqꝰ.
uir uirum amplexus detrahebat equo
pedestres magna iam ex parte certam̃
factum erat. acrius tam̃ ꝗͣ dutius pug¬
tum est: pulsiq romani. equites terga
uertunt: Sub equestris finem certami¬
nis cohorta ẽ peditum pugna: Primo ⁊
uirib et animis parum constabant ordi¬

Expanded text:
seu quod forte ita stetere peropportune utrique seu quod forte ita stetere peropportune utrique parti obliquus erat Romanis in meridiem, Poenis in septentrionem uersis; uentus—Uolturnum regionis incolae uocant—aduersus Romanis coortus multo puluere in ipsa ora uoluendo prospectum ademit. clamore sublato procursum ab auxiliis et pugna leuibus primum armis commissa; deinde equitum Gallorum Hispanorumque laeuum cornu cum dextro Romano concurrit, minime equestris more pugnae; frontibus enim aduersis concurrendum erat, quia nullo circa ad euagandum relicto spatio hinc amnis, hinc peditum acies claudebant. in derectum utrimque nitentes, stantibus ac confertis postremo turba equis uir uirum amplexus detrahebat equo. pedestre magna iam ex parte certamen factum erat; acrius tamen quam diutius pugnatum est pulsique Romani equites terga uertunt. sub equestris finem certaminis coorta est peditum pugna, primo et uiribus et animis par dum constabant ordi
Abbreviated transcription (Latin):
equites prope ripam leuo in cornu ad-
dis equitib datum. media acie peditib
firmata: ita ut afrorum utraq cornua
eẽnt. interponerentur his medii galli
atq hispani affii romanam magna ex
parte credes acies ita armati erant
armis ⁊ atrebia. Teterum magna ex
parte ad trasimenum captis gallis his¬
panisq: scuta eiusdem rome fere erant
dispares ac dissimiles gladii gallis p̃lon¬
gi ac sine mucronib hispano puncti
magis quam cesi ad sueto petere hostem
breuitate abiles. & cum mucronibus
ante thaleus animatus gentrum harũ
cum magnitudine corpoꝵ tum specie ter¬
ribilis erat galł suꝑ umbilicũ erant nu-¬
dis hispanis linteis p̃tertis purpura.
tunicis candore miro fulgentib constite¬
rant numerum omnium peditum equi-
equitum duces cornib p̃erat sinistro. has¬
drubal dextro. remaharbal mediam aq¬
em hannibal ipse cum fr̃ẽ magone tenu¬
it solus. seu de industria ita locatus.

Expanded text:
equites prope ripam laeuo in cornu adueequites prope ripam laeuo in cornu aduedis equitibus datum media acie peditibus firmata ita ut Afrorum utraque cornua essent, interponerentur his medii Galli atque Hispani. Afros Romanam magna ex parte crederes aciem; ita armati erant armis et ad Trebiam ceterum magna ex parte ad Trasumennum captis. Gallis Hispanisque scuta eiusdem formae fere erant, dispares ac dissimiles gladii, Gallis praelongi ac sine mucronibus, Hispano, punctim magis quam caesim adsueto petere hostem, breuitate habiles et cum mucronibus. ante alios habitus gentium harum cum magnitudine corporum, tum specie terribilis erat: Galli super umbilicum erant nudi: Hispani linteis praetextis purpura tunicis, candore miro fulgentibus, constiterant. numerus omnium peditum qui ecem equitum. duces cornibus praeerant sinistro Hasdrubal, dextro Maharbal; mediam aciem Hannibal ipse cum fratre Magone tenuit. sol seu de industria ita locatis
Abbreviated transcription (Latin):
ab tumultuario auxilio iam etiam cas¬
tra romana terreri. ea mͦ una causa ne
extimplo transirent flumen. dirigerẽt¬
q aciem tenuerit romanos: qd̃ sũma
imꝑii eo die penes paulum fuerit:
Itaq uarro postero die. cui sors eius
diei imꝑii erat. nichil consulto collega
signum proposuit. instructasq copias
flumen traduxit sequente paulo. quia
magis non ꝓbare ꝗͣ non adiuuare con¬
filium poterat: Transgressi flum̃ eas
quoq aquas in castris minorib quas
habuerant copias suas adiungunt. atq
mi equites socioꝵ intra pedites ad medi¬
um iuncti legionib romanis tenuerĩt
iaculatores ex ceteris leuium armorũ
auxiliis prima acies facta: Consules
cornua tenerent. terentus leuum: emi¬
lius dextrum. gemino seruilio media
pugna tuenda data. hannibal luce pͥma
baliarib leuiq alia armatura p̾missa
transgressus flumen. ut quosq traduxe¬
rat. ita in acie locabat: Gallos hispanosq

Expanded text:
ab tumultuario auxilio iam etiam casab tumultuario auxilio iam etiam castra Romana terreri, ut ea modo una causa ne extemplo transirent flumen dirigerentque aciem tenuerit Romanos quod summa imperii eo die penes Paulum fuerit. itaque postero die Uarro, cui sors eius diei imperii erat, nihil consulto collega signum proposuit instructasque copias flumen traduxit, sequente Paulo quia magis non probare quam non adiuuare consilium poterat. transgressi flumen eas quoque quas in castris minoribus habuerant copias suis adiungunt atque mi equites sociorum, intra pedites, ad medium iuncti legionibus Romanis, tenuerunt: iaculatores ex ceteris leuium armorum auxiliis prima acies facta. consules cornua tenuerunt, Terentius laeuum, Aemilius dextrum: Gemino Seruilio media pugna tuenda data. Hannibal luce prima Baliaribus leuique alia armatura praemissa transgressus flumen, ut quosque traduxerat, ita in acie locabat, Gallos Hispanosque
Abbreviated transcription (Latin):
bium obiceret. testareturq deos homi¬
nesq. hic nullam penes se culpam ẽẽ
qd̾ hannibal iam uel usu cepisset italiã
se constructum a collega teneri. ferrum
atq arma iratis et pugnare cupientib
adimi militibus: Ille si quiõ ꝓiectis ac
ꝓditis ad consul tam atq inprotudam
pugnam legionib acciõet: se omnis
culpam exortem. omnis euentus parti¬
cipem foret diceret. uid̾et. ut quib lin¬
gua prompta ac temeraria. eque in
pugna uigerent manus: Dum alter¬
cationib magis qͣ consiliis tempus te¬
riturꝰ: hannibal ex acie ꝗͣ ad multum¬
diei tenuerat instructam cum in castra
ceteras reciꝑet copias. numidas ad inua¬
dendos ex minorib castris romanoꝵ. aqͣ¬
tores transflumen mitit: Quã inconditã
turbam ꝗͣ uix dum in ripa egressi clamo¬
re ac tumultu fugassent: stationẽ quoq
ꝓ uallo locatam. atq ipsas prope portas
euecti sunt: Io uͦ indignum uisum:

Expanded text:
bium obiceret testareturque deos homibium obiceret testareturque deos hominesque hic nullam penes se culpam esse, quod Hannibal iam uel<ut> usu cepisset Italiam; se constrictum a collega teneri; ferrum atque arma iratis et pugnare cupientibus adimi militibus; ille, si quid proiectis ac proditis ad inconsultam atque improuidam pugnam legionibus accideret, se omnis culpae exsortem, omnis euentus participem fore diceret; uideret ut quibus lingua prompta ac temeraria, aeque in pugna uigerent manus. dum altercationibus magis quam consiliis tempus teritur, Hannibal ex acie, quam ad multumdiei tenuerat instructam, cum in castra ceteras reciperet copias, Numidas ad inuadendos ex minoribus castris Romanorum aquatores trans flumen mittit. quam inconditam turbam cum uixdum in ripam egressi clamore ac tumultu fugassent, in stationem quoque pro uallo locatam atque ipsas prope portas euecti sunt. id uero indignum uisum
Abbreviated transcription (Latin):
gerent. ipsi aduersi terga tantum afflante
uento in occeanum puluere effuso. hostẽ
pugnaturi: Consules satis exploratis it¬
nerib sequentis penum. ut uentum ad
cannas est: ut in conspectu penum habe¬
bant bina castra communiunt eodem
ferme interuallo quo ad regionũ sicut
ante copiis diuisis: Ausidus amnis u
utriusq castris affluens. aditum aqua¬
torib ex sua cuiusq oportunstate. haud
sine certamine dabat: Ex minorib tam̃
castris quȩ posita trans austoum erant
lib̾ius aquabantur romani qr ripa
ulterior nullum habebat hostium pre¬
sioium: Hannibal spem nanctus loci
ad equestrem pugnam. qua parte uiri¬
um inuictus erat futuros copiam prig¬
nandi consules dirigit aciem. lacessitq
numidarum ꝓcursatione hostis: Inde
rursus sollicitari seditione militari
ac discordia consulum romana castra
cum paulus sempnii. & flammini. et¬
temer itatem uarronis. uarro speciosũ
tmidis ac segnib ducib exemplum fa¬

Expanded text:
gerent, ipsi auersi terga tantum adflante gerent, ipsi auersi terga tantum adflante uento in occaecatum puluere offuso hostem pugnaturi. consules satis exploratis itineribus sequentes Poenum, ut uentum ad Cannas est et in conspectu Poenum habebant, bina castra communiunt, eodem ferme interuallo quo ad Gereonium sicut ante copiis diuisis. Aufidus amnis, utrisque castris adfluens, aditum aquatoribus ex sua cuiusque opportunitate haud sine certamine dabat; ex minoribus tamen castris, quae posita trans Aufidum erant, liberius aquabantur Romani, quia ripa ulterior nullum habebat hostium praesidium. Hannibal spem nanctus locis natis ad equestrem pugnam, qua parte uirium inuictus erat, facturos copiam pugnandi consules, dirigit aciem lacessitque Numidarum procursatione hostes. inde rursus sollicitari seditione militari ac discordia consulum Romana castra, cum Paulus Sempronique et Flamini temeritatem Uarroni Uarro speciosum timidis ac segnibus ducibus exemplum Fa
Abbreviated transcription (Latin):
bitus animorum cẽt in castris: mouere
inde statuit in calidiora. atq eo maturio¬
ra messib aptilie loca simul qd̃ longius
ab hoste recessisset. transsugia impeditiora
leuib ingeniis ẽẽnt: Prosectus ẽ nocte
ignib similiter factis. tabernaculisq
paucis in speciem relictis: ut insidiarum
par pͥori metus contineret romanos:
S ꝑ eumdem lucanũ statilium omnib
ultra castra transq montis exploratis.
cum relatum eẽt. uisum procul hostium
agnen: tum die sequenti eo confilia a¬
gitari cepta: Cum utriusq consuł eadẽ
ni ferre om̃s paulonem oꝑe
seruilium pͥoris anni consulem adsentire¬
tur maioris partis sententia ad noua lu¬
ctandas clade romana cannas urgente
fato ꝓfecti sunt: Prope eum uicum
hannibal castra posuerat auersa a util¬
turno uento. qui campis torridis sicetta¬
te nubes pulueris uehit: Io cum ipsis
castris ꝑ commodum suit: tum salutare
p̃cipue futurum erat cum aciem cdiri¬

Expanded text:
bitus animorum esset in castris, mouere bitus animorum esset in castris, mouere inde statuit in calidiora atque eo maturiora messibus Apuliae loca, simul ut, quo longius ab hoste recessisset, eo transfugia impeditiora leuibus ingeniis essent. profectus est nocte ignibus similiter factis tabernaculisque paucis in speciem relictis, ut insidiarum par priori metus contineret Romanos. sed per eundem Lucanum Statilium omnibus ultra castra transque montes exploratis, cum relatum esset uisum procul hostium agmen, tum de insequendo eo consilia agitari coepta. cum utriusque consulis eadni fere omnes, Paulo nemo praeter Seruilium, prioris anni consulem, adsentiretur, <ex> maioris partis sententia ad nobilitandas clade Romana Cannas urgente fato profecti sunt. prope eum uicum Hannibal castra posuerat auersa a Uolturno uento, qui campis torridis siccitate nubes pulueris uehit. id cum ipsis castris percommodum fuit, tum salutare praecipue futurum erat cum aciem diri
Abbreviated transcription (Latin):
dis fuerant. ꝓfugerunt eo die ad dños:
Ductiq ad consules. nuntiant omnem
tus consules imꝑii potentes fecit: cum
ambitio alterius suam pͥmum apud eos
indulgentiam maiestate soluisset: Han¬
nibal postꝗͣ motos magis inconsulte ro¬
manos. quam ad ultgmum temere euec¬
tos uidit: ne quicꝗͣ detecta fraude in
castra rediit: Ibi plures dies prope inopiam
frum̃ti manere nequit: Nouaq consilia
in dies ñ apud milites solum mixtos ex cõ¬
luuionem omniũ gentum: s etiam ap̃
ducem ipsum oriebantur: Nam cũ initio
fremitus. deinde aꝑtauociferatio fuisset
exposcentum stipendiũ debitũ. queren¬
qumq annonam pͥmo. postremo famẽ
et mercennarios milites. maxime hispa¬
ni genexis de traditione cepisse consiltum
fama ẽẽt: Ipse etam interdũ hanuibal
defuga ingalliam dicitur agitasse: ita
ut relicto peditatu omni. cum equitib
se prortꝑet: Cum hec consilia. atq hic ha¬

Expanded text:
dis fuerant, profugerent eo die ad dominos; dis fuerant, profugerent eo die ad dominos; deductique ad consules nuntiant omnem tus consules imperii potentes fecit, cum ambitio alterius suam primum apud eos praua indulgentia maiestatem soluisset. Hannibal postquam motos magis inconsulte Romanos quam ad ultimum temere euectos uidit, nequiquam detecta fraude in castra rediit. ibi plures dies propter inopiam frumenti manere nequit, nouaque consilia in dies non apud milites solum mixtos ex conluuione omnium gentium sed etiam apud ducem ipsum oriebantur. nam cum initio fremitus, deinde aperta uociferatio fuisset exposcentium stipendium debitum querentiumque annonam primo, postremo famem, et mercennarios milites, maxime Hispani generis, de transitione cepisse consilium fama esset, ipse etiam interdum Hannibal de fuga in Galliam dicitur agitasse ita ut relicto peditatu omni cum equitibus se proriperet. cum haec consilia atque hic ha
Abbreviated transcription (Latin):
ctos. tabernacula aꝑta. & omnia cara in
ꝓintu relicta. argentum quibusdã locis
temere ꝑuias. uel obiectum ad predam
utoisse: Que ad detinendos a cupiditate
animos nuntiata erant: ea accendunt
& damorẽ orto amilitib in signum detur.
sine ducib ituros: hauo quamꝗͣ defuit
nam extimplo uarro signum dedit ꝓficis-¬
cendi: Paulus⁊ c̃c. sua sponte cunctanti:
pulli quoq auspicio ñ adduxissent nun¬
tare iam efferenti porta signa college uis¬
sit: Qd̃ quam uarro egre ẽ passus flam¬
minitamen recens casus claudiq consił
primo punico bello memorata naualis
clades religione animos incussit: Dii ꝓpe
ipsi eodem die magis distulere ꝗͣ prohi¬
buere imminentem pestem rodanis:
Nam forte ita euenit: ut cum referri sig.¬
na in castra iubenti consuli milites non
paterent. serui duo formiani unus alt̃
sidicini equitis. qui seruilio atq atilio
coñs. inter pabulatores excepti anumi¬

Expanded text:
ctos; tabernacula aperta et omnia cara in ctos; tabernacula aperta et omnia cara in promptu relicta; argentum quibusdam locis temere per uias uel<ut> obiectum ad praedam uidisse. quae ad deterrendos a cupiditate animos nuntiata erant, ea accenderunt, et clamore orto a militibus, ni signum detur, sine ducibus ituros, haudquaquam dux defuit; nam extemplo Uarro signum dedit proficiscendi. Paulus, cum ei sua sponte cunctanti pulli quoque auspicio non addixissent, nuntiari iam efferenti porta signa collegae iussit. quod quamquam Uarro aegre est passus, Flamini tamen recens casus Claudique consulis primo Punico bello memorata naualis clades religionem animo incussit. di prope ipsi eo die magis distulere quam prohibuere imminentem pestem Romanis; nam forte ita euenit ut, cum referri signa in castra iubenti consuli milites non parerent, serui duo Formiani unus, alter Sidicini equitis, qui Seruilio atque Atilio consulibus inter pabulatores excepti a Numi
Abbreviated transcription (Latin):
adeuntib insolitum silentum admirati¬
onem fecit. tam satis comꝑta solitudine
in castris concursus fit ad p̃toria consulũ
nuntiantum fugam hostrum. adeo trepi¬
dam: ut tabernaculis stantib castra relin-¬
querint: Quoq fuga obscurior ẽet: cre¬
bros etiam relictos ignes: Clamor inde or¬
tus ut signa ꝓferri iuberent. dicerentq
ad ꝑsequendos hostes. ac ꝓtinus castra
diripienda: & consul alter: uelut unus
turbe mihitaris erat: Paulus etiam atq
etiam dicere ꝓuidendũ precauendũq¬
ẽẽ : postremo cum aliter. neq seditionẽ.
neq ducem seditionis sustinere posset.
maurium statilium p̃fectum cũ turma
lucane exploratum mitgt: Qui uͥ ad equi¬
tauit portis subsistere extra munim̃ta cete¬
ris iussis: ipse cum duob equitib uallũ
intrauit: S peculatusq omnia cũ cura
renuittiant insidias ꝓfecto ẽẽ ignes in
parte castroꝵ que uergant in hostem reli¬

Expanded text:
adeuntibus insolitum silentium admiratiadeuntibus insolitum silentium admirationem fecit. tum satis comperta solitudine in castris concursus fit ad praetoria consulum nuntiantium fugam hostium adeo trepidam ut tabernaculis stantibus castra reliquerint, quoque fuga obscurior esset, crebros etiam relictos ignes. clamor inde ortus ut signa proferri iuberent ducerentque ad persequendos hostes ac protinus castra diripienda et consul alter uelut unus turbae militaris erat: Paulus etiam atque etiam dicere prouidendum praecauendumque esse; postremo, cum aliter neque seditionem neque ducem seditionis sustinere posset, Marium Statilium praefectum cum turma Lucana exploratum mittit. qui ubi adequitauit portis, subsistere extra munimenta ceteris iussis ipse cum duobus equitibus uallum intrauit speculatusque omnia cum cura renuntiat insidias profecto esse: ignes in parte castrorum quae uergat in hostem reli