comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tima proximꝰ mari occeano ĩ andibꝰ hiemabat
s ꝗͥ ihis locis ĩopia frumẽti erat. prefectostri¬
q militũ cõplures ĩfinitiãs ciuitates. frumenti
causa dimisit. Quo ĩnumero est titus terasidius
missus ĩ eusebios. M. trebiꝰ gallus incurio solitas
quĩtus uelaniꝰ cũ sito sillio ĩuenetos. Huius est ci-¬
uitatis lõge amplissima auctoritas oĩs ore maiͬ¬
time regionũ earũ: qd et naues hñt ueneti plu-¬
rimas: ꝗbꝰ ĩbritaniã nauigare ceꝑũt et sciẽtia
et ĩ magno ĩpetu maris atq aperto paucis por¬
tubus interiectis quos tenẽt ip̃i: oẽs fere qui
eo mari uti cõsuerũt: hẽnt uectigales. Ab his
fuit initiũ retinẽdi Sillii atq uellani: q ꝑeos
suos sese obsides quos crasso dedissẽt recuꝑatos
existimabãt. Norũ auctoritate finitimi adducti
ut sũt gallorũ subita &e repẽtina cõsilia ẽadem
decausa trebiũ trasidiũq retinẽt et celeriter

Expanded text:
VII. proximus mare Oceanum in Andibus hiemabat. VII. proximus mare Oceanum in Andibus hiemabat. Is, quod in his locis inopia frumenti erat, praefectos tribunosque militum complures in finitimas civitates frumenti causa dimisit; quo in numero est T. Terrasidius missus in Esuvios, M. Trebius Gallus in Coriosolites, Q. Velanius eum T. Silio in Venetos. Huius est civitatis longe amplissima auctoritas omnis orae maritimae regionum earum, quod et naves habent Veneti plurimas, quibus in Britanniam navigare consuerunt, et scientia et in magno impetu maris atque aperto paucis portibus interiectis, quos tenent ipsi, omnes fere qui eo mari uti consuerunt habent vectigales. Ab his fit initium retinendi Silii atque Velanii, quod per eos suos se obsides, quos Crasso dedissent, recuperaturos existimabant. Horum auctoritate finitimi adducti, ut sunt Gallorum subita et repentina consilia, eadem de causa Trebium Terrasidiumque retinent et celeriter
Abbreviated transcription (Latin):
territos ĩ fugã coniiciũt. ac ne ĩ locis ꝗẽ suꝑioib
cõsisteͣ patiũtur. Sic oĩbꝰ hostiũ copiis fusis armiᷤ¬
q: exutis se ĩ castra. mũĩtiõesq suas recipiũt. Quo
atq alio se se ĩ hiberna cõsilio ueisse memĩerat
aliis occurrisse rebꝰ uiderat: maxĩe frumenti cõ¬
meatusq ĩ opia ꝑmotus. Postero die oĩbꝰ eiꝰ uici edi¬
ficus ĩ cẽsis ĩprouĩciã reuerti cõtẽdit. ac nullo
hoste prohibẽte: aut iter demorãte ĩ columẽ legi¬
onẽ in antuates ante: inde ĩ allobrogos ꝑduxit
ibiq hiemauit. His rebꝰ gestis cũ oĩbꝰ decausis t¬
cesar pacatã galliã existimae̾t: suꝑatis belgiᷤ
expulsis germaĩs: uictis ĩ alpibꝰ sedunis atque
ita in ita hieme ĩ illyricũ profectus esset. q eas
quoq natiões adire et regiões rerognoscẽ uole-¬
bat. subitũ bellũ ingallia coortũ est. Fius belli
haec causa fuit. E. crassus adulescẽs cũ legiõe sep¬

Expanded text:
territos in fugam coiciunt ac ne in locis quidem superioribus consistere patiuntur. Sic omnibus hostium copiis fusis armisque exutis se intra munitiones suas recipiunt. Quo atque alio se in hiberna consilio venisse meminerat, aliis occurrisse rebus videbat, maxime frumenti commeatusque inopia permotus postero die omnibus eius vici aedificiis incensis in provinciam reverti contendit, ac nullo hoste prohibente aut iter demorante incolumem legionem in Nantuates, inde in Allobroges perduxit ibique hiemavit. His rebus gestis cum omnibus de causis Caesar pacatam Galliam existimaret, superatis Belgis, expulsis Germanis, victis in Alpibus Sedunis, atque ita inita hieme in Illyricum profectus esset, quod eas quoque nationes adire et regiones cognoscere volebat, subitum bellum in Gallia coortum est. Eius belli haec fuit causa. P. Crassus adulescens cum legione
Abbreviated transcription (Latin):
fectꝰ est. Ium uero barbari cõmoti q oppidum et
natura loci et manu muĩtũ paucis diebꝰ. ꝗbꝰ eo uẽtum
erat expugnatũ cognouerãt. legatos quo quo uersũ
dimutẽ. cõiurare obsides ĩter se dare. copias paraẽ
cepũt. Mutũtur aẽ ad eas ciuitates legati q̃sũt citeio¬
ris hispaĩȩ finitĩȩ aꝗtaniae. Inde auxilia ducesq arceᷤᷤ¬
suntur.Quorũ aduẽtu magna cũ auctoritate: &e magͥ
cũ hoĩum multitudĩe bellũ gerẽ conãtur. Duces uero

Expanded text:
fectus est. Tum vero barbari commoti, quod oppidum et fectus est. Tum vero barbari commoti, quod oppidum et natura loci et manu munitum paucis diebus quibus eo ventum erat expugnatum cognoverant, legatos quoque versus dimittere, coniurare, obsides inter se dare, copias parare coeperunt. Mittuntur etiam ad eas civitates legati quae sunt citerioris Hispaniae finitimae Aquitaniae: inde auxilia ducesque arcessuntur. Quorum adventu magna cum auctoritate et magna cum hominum multitudine bellum gerere conantur. Duces vero
Abbreviated transcription (Latin):
uineasq actis. cuiꝰ rei sũt lõge ꝑitissimi aquitaĩ ꝓpt̾¬
ea qͥ multis locis apud eos erariae secturae sũt. Ubi
legatos ad crassũ mutũt. seq ut ĩdeditionẽ recipiat
petũt.Quare ĩpetrata arma tradẽ iussi faciunti
atq ĩ ea re oĩum nr̃orũ ĩtẽtis aĩs alia exparte oppidi.
Adiatũnus ꝗ sũmã ĩꝑii tenebat: cũ sexcẽtis deuotis. qͦs
illi solidurios appellãt. Quorũ est cõditio: ut oĩbꝰ ĩ uita
cõmodis una cũ his fruãtur: quorũ se amiciciae de di
recusaret. Cũ his adiatũnꝰ eruptionẽ face̾ conatus
clamore ab ea parte muĩtiõis sublato cũ ad arma
milites cõcurrissẽt:uehemẽterq: ibi pugnatum esset
repulsus inoppidũ est. Uti tamẽ eadẽ deditiõis cõdi¬
tione uteret᷑: ab crasso ĩpetrauit armis obsidibusq
acceptis crassus ĩfines uocatirũ et carusatiũ. pro¬

Expanded text:
vineasque actis cuius rei sunt longe peritissimi Aquitani, proptevineasque actis cuius rei sunt longe peritissimi Aquitani, propterea quod multis locis apud eos aerariae secturaeque sunt, ubilegatos ad Crassum mittunt seque in deditionem ut recipiat petunt. Qua re impetrata arma tradere iussi faciunt. Atque in eam rem omnium nostrorum intentis animis alia ex parte oppidi Adiatunnus, qui summam imperii tenebat, cum DC devotis, quos illi soldurios appellant, quorum haec est condicio, ut omnibus in vita commodis una cum iis fruantur quorum se amicitiae dediderecusaret— cum his Adiatunnus eruptionem facere conatus clamore ab ea parte munitionis sublato cum ad arma milites concurrissent vehementerque ibi pugnatum esset, repulsus in oppidum tamen uti eadem deditionis condicione uteretur a Crasso impetravit. Armis obsidibusque acceptis, Crassus in fines Vocatium et Tarusatium pro
Abbreviated transcription (Latin):
fines exercitũ ĩtroduxit. Cuius aduẽtu cognito
Sõciates magnis copiis coactis eꝗtatuq: quo pluri-¬
mũ ualebãt ĩitinẽ agmẽ nostrũ adorti. pͥmum
eq̃stre preliũ cõmiserũt. Deĩde eꝗtatu suo pulso
atq ĩ sequẽtibꝰ nr̃is subito pedestres copias quaᷤᷤ
ĩ cõualle ĩ insidiis collocauerãt: ostẽderũt.Hi nos'¬
tros disiectos adorti preliũ renouarũt Pugnatũ¬
est diu atq acriter: cũ Sõnates suꝑioribꝰ uictorus fre¬
ti ĩ sua uirtute tonꝰ aꝗtaniae salutẽ positã putarent
Nostri autẽ qͥ sine ĩꝑatore et sine reliꝗs legiõibꝰ adole¬
scẽtulo duce effice̾ possẽt ꝑspici cuꝑent. Tamẽ cõfec¬
ti uulneribꝰ hostes terga uerte̾. quorũ magno nuẽro
ĩterfecto crassus ex itinẽ oppidũ sõtiatũ oppugnae̾
cepit. Quibꝰ fortiter resistẽtibꝰ Uineas turresq egit.
Illi alias eruptiõe tẽtata. alias cuniculis ad aggerem

Expanded text:
fines exercitum introduxit. Cuius adventu cognito fines exercitum introduxit. Cuius adventu cognito Sotiates magnis copiis coactis, equitatuque, quo plurimum valebant, in itinere agmen nostrum adorti primum equestre proelium commiserunt, deinde equitatu suo pulso atque insequentibus nostris subito pedestres copias, quas in convalle in insidiis conlocaverant, ostenderunt. Hi nostros disiectos adorti proelium renovarunt. Pugnatuest diu atque acriter, cum Sotiates superioribus victoriis freti in sua virtute totius Aquitaniae salutem positam putarent, nostri autem quid sine imperatore et sine reliquis legionibus adulescentulo duce efficere possent perspici cuperent; tandem confecti vulneribus hostes terga verterunt. Quorum magno numero interfecto Crassus ex itinere oppidum Sotiatium oppugnare coepit. Quibus fortiter resistentibus vineas turresque egit. Illi alias eruptione temptata, alias cuniculis ad aggerem
Abbreviated transcription (Latin):
reliq̃rũt. Sic uno tẽpore et de nauali pugna Sa¬¬
binus et de sabini uictoria caesar certior factus¬
est. Ciuitatesq oẽs se statĩ Titurio dederũt. Nã
ut adbella suscipiẽda gallorũ acer ac prõptus
est aĩus: sic mollis ac mĩme resistẽs ad calamitateᷤᷤ
ꝑferẽdas mẽs eorũ est. Fodẽ fere tẽpore.P. crassꝰ
cũ in aꝗtaniã ꝑuẽisset: q̃ pars ut ante dictum est
et regionũ latitudine & multitudĩe hoĩum ex ter¬
tia parte gallie est estimãda: cũ ĩtelligeͬt ĩ his lo¬¬
cis sibi bellũ gerẽdũ ubi paucis ante ãnis. l. ualeiꝰ
preconiciꝰ legatꝰ exercitu pulso ĩterfectus est.Atq:
unde .L. malliꝰ procõsul ĩpedimẽtis amissis profu¬¬
gisset: nõ mediocrẽ sibi diligẽtiã adhibẽdã ĩtelli¬
gebat. Itaq re frumẽtaria prouisa auxiliis eꝗ¬
finitĩẽ ex his regiõibꝰ noĩatĩ euocatis ĩ Sõciatum

Expanded text:
reliquerunt. Sic uno tempore et de navali pugna Sareliquerunt. Sic uno tempore et de navali pugna Sabinus et de Sabini victoria Caesar est certior factus, civitatesque omnes se statim Titurio dediderunt. Nam ut ad bella suscipienda Gallorum alacer ac promptus est animus, sic mollis ac minime resistens ad calamitates ferendas mens eorum est. Eodem fere tempore P. Crassus., cum in Aquitaniam pervenisset, quae pars, ut ante dictum est, et regionum latitudine et multitudine hominum tertia pars Galliae est aestimanda, cum intellegeret in iis locis sibi bellum gerendum ubi paucis ante annis L. Valerius Praeconinus legatus exercitu pulso interfectus esset atque unde L. Manlius proconsul impedimentis amissis profugisset, non mediocrem sibi diligentiam adhibendam intellegebat. Itaque re frumentaria provisa, auxiliis eqfinitimae, ex his regionibus nominatim evocatis, in Sotiatium
Abbreviated transcription (Latin):
cõtẽdãt. Quare cõcessa lȩti uelut explorata uic¬
toria sarmẽtis uirgultisq collectis: ꝗbꝰ fossas i¬
romãorũ cõpleãt: ad castra ꝑgũt. L.ocus erat
castrorũ editus et paulatĩ ab imo accliuis cir¬
citer passus mille. Huc magno cõcursu cõtẽdeꝵł
ut ꝗͣ m̃imũ spacii ad se colligẽdos armãdosque
romãis daret᷑. exarmatiq ꝑuenenis. Sabinusi
suos hortatus cupiẽtibꝰ signũ dat. ĩpedius hos¬
tibꝰ propter ea q̃ ferebãt onera subito duabus
portis eruptionẽ fieri iubet Factũ est oportu¬
nitate loci hostiũ ĩsciẽtia. a c fatigatiõe. uirtu¬
te militũ et suꝑiorũ pugnarũ exercitatioe: ut
ne unũ ꝗẽ nr̃orũ ĩpetũ ferrẽt: ac statim terga
uerterẽt. ꝯuos ĩpeditos integris uiribꝰ milites nr̃i
cõsecuti magnũ numerũ eorũ occiderũt. Reli¬
quos eꝗtes cõsecut paucos ꝗex fuga euaserant

Expanded text:
contendant. Qua re concessa laeti, ut explorata viccontendant. Qua re concessa laeti, ut explorata victoria, sarmentis virgultisque collectis, quibus fossas Romanorum compleant, ad castra pergunt. Locus erat castrorum editus et paulatim ab imo acclivis circiter passus mille. Huc magno cursu contenderunt, ut quam minimum spatii ad se colligendos armandosque Romanis daretur, exanimatique pervenerunt. Sabinus suos hortatus cupientibus signum dat. Impeditis hostibus propter ea quae ferebant onera subito duabus portis eruptionem fieri iubet. Factum est oportunitate loci, hostium inscientia ac defatigatione, virtute militum et superiorum pugnarum exercitatione, ut ne unum quidem nostrorum impetum ferrent ac statim terga verterent. Quos impeditos integris viribus milites nostri consecuti magnum numerum eorum occiderunt; reliquos equites consectati paucos, qui ex fuga evaserant,
Abbreviated transcription (Latin):
hẽbat. Huic magnis premus pollicitatiõibꝰq ꝑsuade
ut ad hostes traseat. et ꝗfieri uelit edocet. ouiubi
pro ꝑ fuga ad eos uẽĩt. timorẽ romãorũ proponit.
Quibꝰ angustisipse caesar a uenetis premat᷑ docet ⁊
neq lõgius ab esse ꝗn proxĩa nocte Sabinus clã
ex castris exercitũ educat: et ad caesarẽ ferendi
auxilii causa proficiscatur. Quod ubi auditum
est: cõclamãt ões occasionẽ negotii benegerẽdi
amutẽdã nõ esse ad castra iri oportẽ. Multe t
res ad hoc cõsiliũ gallos hortabãtur.Suꝑiorũ
dierũ sabini cũctatio. ꝑfuge cõfirmatio. inopia
cibariorũ. cui rei parũ diligẽter abhis erat pro¬
uisũ. Spes uenetici belli: et ꝙ fere libẽter id¬
q uolũt hoĩes credũt. His rebꝰ adducti nõ prius
Uiridonicẽ reliquosq duces ex cõsilio dimutũt
ꝗͣ abhis sit cõcessũ arma uti capiãt. et ad castra

Expanded text:
secum habebat. Huic magnis praemiis pollicitationibusque persuadet secum habebat. Huic magnis praemiis pollicitationibusque persuadet uti ad hostes transeat, et quid fieri velit edocet. Qui ubi pro perfuga ad eos venit, timorem Romanorum proponit, quibus angustiis ipse Caesar a Venetis prematur docet, neque longius abesse quin proxima nocte Sabinus clam ex castris exercitum educat et ad Caesarem auxilii ferendi causa proficiscatur. Quod ubi auditum est, conclamant omnes occasionem negotii bene gerendi amittendam non esse: ad castra iri oportere. Multae res ad hoc consilium Gallos hortabantur: superiorum dierum Sabini cunctatio, perfugae confirmatio, inopia cibariorum, cui rei parum diligenter ab iis erat provisum, spes Venetici belli, et quod fere libenter His rebus adducti non prius Viridovicem reliquosque duces ex concilio dimittunt quam ab iis sit concessum arma uti capiant et ad castra
Abbreviated transcription (Latin):
xerũt. magnaq preterea multtudo ũdiq ex gal¬
lia ꝑditorũ hoĩum latronũq cõuenerat. quos spes
predãdi studiũq bellãdi ab agricultura et quoti¬
diano labore reuocabat. Sabinus ideo oĩbꝰ rebꝰ loco
sese tenebat: cũ Uiridonix cõtra eũ duũ miliũ spa¬
cio cõsedisset: quoitidieq productis pugnãdi potes¬
tatẽ facẽt: ut iã nõ solũ hostibꝰ incõtemptionẽ Sabi
uẽiret: sed etiã nr̃orũ militũ uocibꝰ nõ nihil carꝑet᷑
Tantãq opinionẽ timoris prebuit: ut iã ad uallum
castrorũ hostes accedere auderẽt.Id ea decausa fa¬
ciebat. q cũ tãta multitudĩe hostiũ presertĩ eo absẽ
te:ꝗsũmã ĩꝑii tenẽt nisi aequo loco aut oportuni¬
tate equa data legatus dimicãdũ nõ existimabati
Ac cõfirmata opinione tiõris idoneũ quẽdẽ hoĩem et
callidũ delegit gallũ ex his. quos secũ auxilii causa

Expanded text:
xerunt; magnaque praeterea multitudo undique ex Galxerunt; magnaque praeterea multitudo undique ex Gallia perditorum hominum latronumque convenerat, quos spes praedandi studiumque bellandi ab agri cultura et cotidiano labore revocabat. Sabinus idoneo omnibus rebus loco castris sese tenebat, cum Viridovix contra eum duorum milium spatio consedisset cotidieque productis copiis pugnandi potesta sed etiam nostrorum militum vocibus non nihil carperetur; tantamque opinionem timoris praebuit ut iam ad vallum castrorum hostes accedere auderent. Id ea de causa faciebat quod cum tanta multitudine hostium, praesertim eo absente qui summam imperii teneret, nisi aequo loco aut oportunitate aliqua data legato dimicandum non existimabat. Hac confirmata opinione timoris idoneum quendam hominem et callidum deligit, Gallum, ex iis quos auxilii causa
Abbreviated transcription (Latin):
pugnaret᷑. Iuo prelio bellũ uenerorũ totiusques
orc maritĩẽ cõfectũ est. Nam cũ oĩs iuuẽtꝰ. oẽs etiã
grauioris etatis. ĩ ꝗbꝰ aliꝗͥ cõsilii aut dignitatis fuit
e̾o cõuenerãt: tũ nauiũ qd̃ ubiq fuerat. ĩunũ locum
coegerãt. Quibꝰ amissis reliꝗ neq quo se recipent
neq quẽ admodũ oppida defẽderẽt. hẽbãt. Itaq
se suaq oĩa cesari dediderũt. inquos eo grauius
cesar uĩdicãdũ statuit: quodiligẽtiꝰ ĩ reliquũ tempus
a barbaris uis legatorũ cõseruaret᷑. Itaq om̃i sena¬
tu necato reliquos sub corona uẽdidit. Dum hec in
Ueneus gerũt᷑. Q uturiꝰ sabinus cũ his copiis quas a
cesare acceꝑat: ĩ fines unellorũ ꝑueĩt.His preeat
U ir donix ac sũmã ĩꝑii tenebat earũ õĩum ciuitatũ
q̃ defecerãt: ex ꝗbꝰ exercitũ magnasq copias coege¬
rat. Atq his paucis diebꝰ. aulurci. Eburonices. Lox¬
oniiq senatu suo ĩterfecto qđ auctores belli nole

Expanded text:
ue orae maritimae confectum est. Nam cum omnis iuventus, omnes etiam gravioris aetatis in quibus aliquid consilii aut dignitatis fuit eo convenerant, tum navium quod ubique fuerat in unum locum coegerant; quibus amissis reliqui neque quo se reciperent neque quem ad modum oppida defenderent habebant. Itaque se suaque omnia Caesari dediderunt. In quos eo gravius Caesar vindicandum statuit quo diligentius in reliquum tempus a barbaris ius legatorum conservaretur. Itaque omni senatu necato reliquos sub corona vendidit. Dum haec in Venetis geruntur, Q. Titurius Sabinus cum iis copiis quas a Caesare acceperat in fines Venellorum pervenit. His praeerat Viridovix ac summam imperii tenebat earum omnium civitatum quae defecerant, ex quibus exercitum magnasque copias coegerat; atque his paucis diebus Aulerci Eburovices Lexoviique, senatu suo interfecto quod auctores belli esse
Abbreviated transcription (Latin):
bantur.: ut ĩpedimẽtis relictis eruptiõe facta iisdẽ
utineribꝰ ꝗbꝰ eo ꝑuenisẽt ad salutẽ cõtẽdent. Maioru
tamẽ parti placuit hoc reseruato ad extremũ cõsi¬
lio ĩterim rei euẽtũ expectarẽt experĩ & castra de¬
fendẽ. Breui spacio ĩteriecto uix ut oibꝰ rebꝰ. quasi¬

Expanded text:
bantur, ut impedimentis relictis eruptione facta isdem bantur, ut impedimentis relictis eruptione facta isdem itineribus quibus eo pervenissent ad salutem contenderent. Maiori tamen parti placuit, hoc reservato ad extremum casum consilio interim rei eventum experiri et castra defendere. Brevi spatio interiecto
Abbreviated transcription (Latin):
bãt. Accebat qͥ suos a se liberos abstractos obsidum
noĩe dolebãt: et romãos nõ solũ itineris causa. sed
etiã ꝑpetue possessiõis culmina alpiũ occuparei
conari et ea loca finitĩe prouĩcie adiũge̾ sibi ꝑsuasũ
hẽbãt. His nũciis acceptis alba cũ neq opus hiber¬
norũ muĩtioẽsq plene essẽt ꝑfecte: neq de frumẽ¬
to aliquoq cõmeatu satis esset prouisũ. qͥ deditione
facta obsidibꝰq acceptis ni hil de bello timẽdũ existi.¬
mauerat. cõsilio celeriter cõuocato leges ex ꝗrẽ ceput
Quo in cõsilio cũ tãtũ repẽtim ꝑiculi preter opinonẽ
accidisset: ac iã oĩa fere suꝑiora loca multitudine ar¬
matorũ cõpleta cõspicẽnt᷑. neq subsidio ueniri neq
cõmeatus supportari ĩterclusis itineribꝰ possẽt prope
iã desꝑata salure. nõ nulle huiuscemodi sentẽtie dice¬

Expanded text:
bant. Accedebat quod suos ab se liberos abstractos obsidum bant. Accedebat quod suos ab se liberos abstractos obsidum nomine dolebant, et Romanos non solum itinerum causa sed etiam perpetuae possessionis culmina Alpium occupare conari et ea loca finitimae provinciae adiungere sibi persuasum habebant. His nuntiis acceptis Galba, cum neque opus hibernorum munitionesque plene essent perfectae neque de frumento reliquoque commeatu satis esset provisum quod deditione facta obsidibusque acceptis nihil de bello timendum existimaverat, consilio celeriter convocato sententias exquirere coepit. Quo in consilio, cum tantum repentini periculi praeter opinionem accidisset ac iam omnia fere superiora loca multitudine armatorum completa conspicerentur neque subsidio veniri neque commeatus supportari interclusis itineribus possent, prope iam desperata salute non nullae eius modi sententiae dice
Abbreviated transcription (Latin):
ad hiemãdũ cõcessit. Alterã uacuã ab illis re¬
lictã cohortibꝰ atribuit. Eum locũ uallo fossa¬
q munuit. Cũ dies hibernorũ cõplures trãsis¬
sent frumẽtũq eo cõportari uississet. subito
ꝑ exploratores certior factus est ex ea parte uici
quã gallis cõcesserat: oes noctu discessisse: mõtesq
ꝗ ĩpende̾nt. amaxĩa multitudiẽ Sedunorum et
Ueragorũ teneri Id aliꝗbꝰ decausis acciderat. ut
subito galli belli renouãdi legiõisq opprimẽde
cõsiliũ caꝑent. Primũ ꝙͥ legionẽ neq amplissimã
detractis cohortibꝰ duabꝰ et cõpluribꝰ singulatimi
ꝗ cõmeatꝰ petẽdi causa missi erãt: absentibꝰ propter
paucitatẽ despiciebãt. Tum etiã propter iniꝗtatẽ
loci. cũ ipsi ex mõtibꝰ ĩ uallẽ decurrent: et tela cõu¬
cerẽt. ne pͥmũ ꝗͥẽ posse ĩpetũ suũ sustine̾ existima¬

Expanded text:
ad hiemandum concessit, alteram vacuam ab his read hiemandum concessit, alteram vacuam ab his relictam cohortibus attribuit. Eum locum vallo fossaque munivit. Cum dies hibernorum complures transissent frumentumque eo comportari iussisset, subito per exploratores certior factus est ex ea parte vici, quam Gallis concesserat, omnes noctu discessisse montesque qui impenderent a maxima multitudine Sedunorum et Veragrorum teneri. Id aliquot de causis acciderat, ut subito Galli belli renovandi legionisque opprimendae consilium caperent: primum, quod legionem neque eam plenissimam detractis cohortibus duabus et compluribus singillatim, qui commeatus petendi causa missi erant, absentibus propter paucitatem despiciebant; tum etiam, quod propter iniquitatem loci, cum ipsi ex montibus in vallem decurrerent et tela coicerent, ne primum quidem impetum suum posse sustineri existima
Abbreviated transcription (Latin):
UM IN IT ALIA PROFLESERETUR
caesar. Sergiũ galbã cũ legione xui.
et parte eꝗtatus:ĩantuates.uera¬
gos.Sedunosq misit:ꝗab finibus
Ullobrogũ et l.aculemãno: ce flumi¬
ne rhodano ad sũmas alpes ꝑtinẽt. Caus mutẽ¬
di fuit. q iter ꝑ alpes: quo magno cũ ꝑiculo mag¬
nisq cũ portoriis mercatores ire cõsueuerant
patefieri uolebat. Nũc premisit:siopus esse i¬
arbitraret᷑: ut in his locis legionẽ hiemãdi cau¬¬
sa collocaret. Q alba secũdis aliquot preliis facti
castellisq cõpluribꝰ eorũ expugnatis: missis ad
eũ undiq legatis obsidibꝰq datis et pace facta
cõstituit cohortes duas ĩ antuatibꝰ collocaret
Et ipse cũ reliꝗs legioĩs eius cohortibꝰ in uico
ueragorũ. ꝗ appellat᷑ octodorus hiemare. ꝗ
uicus positꝰ in ualle nõ magna adiecta plaĩcie
altissimis mõtibꝰ ũdiq cõtinet᷑. Cũ hic ĩduas par¬
tes flumĩe diuideret᷑:Alterã partẽ eiꝰ uici galł

Expanded text:
um in Italiam proficisceretur Caesar, Ser. Galbam cum legione XII. et parte equitatus in Nantuates, Veragros Sedunosque misit, qui a finibus Allobrogum et lacu Lemanno et flumine Rhodano ad summas Alpes pertinent. Causa mittendi fuit quod iter per Alpes, quo magno cum periculo magnisque cum portoriis mercatores ire consuerant, patefieri volebat. Huic permisit, si opus esse arbitraretur, uti in his locis legionem hiemandi causa conlocaret. Galba secundis aliquot proeliis factis castellisque compluribus eorum expugnatis, missis ad eum undique legatis obsidibusque datis et pace facta, constituit cohortes duas in Nantuatibus conlocare et ipse cum reliquis eius legionis cohortibus in vico Veragrorum, qui appellatur Octodurus hiemare; qui vicus positus in valle non magna adiecta planitie altissimis montibus undique continetur. Cum hic in duas partes flumine divideretur, alteram partem eius vici Gallis
Abbreviated transcription (Latin):
tes cõsecuti uti opus necessario ĩtermuteretur:et i¬
cõtinuatiõe ĩbriũ diutius sub pellibꝰ milites conti¬
neri nõ possẽt. Itaq uastatis oibꝰ eorũ agris. uicis.
aedificiisq incẽsis caesar exercitũ eduxit. et ĩ auler

Expanded text:
tes consecutae uti opus necessario intermitteretur et tes consecutae uti opus necessario intermitteretur et continuatione imbrium diutius sub pellibus milites contineri non possent. Itaque vastatis omnibus eorum agris, vicis aedificiisque incensis, Ca
Abbreviated transcription (Latin):
eo se suaq oĩa cõtulerũt. Ad quarũ initiũ siluarum
cũ caesar ꝑuẽisset: castraq mũire ĩstituisset: neq
hostis ĩterĩ uisus esset: disꝑsis ĩoꝑe nr̃is subito ex
õĩbꝰ partibꝰ silua euolauerũt et ĩ nr̃os ĩpetũ feceꝵł.
Nostri celeriter arma ceꝑũt eosq ĩ siluas repulerũt
et cõpluribꝰ interfectis lõgius ĩpeditioribꝰ locis se¬
cuti paucos ex suis deperdiderũt.Reliꝗs diebus.
deĩceps caesar siluas cede̾ instituit: et neꝗs iermibꝰ
ĩ prudẽtibꝰq militbꝰ ablate̾ ĩpetus fieri posset. oẽs
eã materiã q̃ erat cesa. cõuersã adhostẽ collo cabat
et pro uallo ad utrũq latus extruebat. Incredibili
celeritate magno spacio paucis diebꝰ cõfecto cũ iam
pecus atq extrema ĩpedimẽta ab nr̃is tenerentur
ipsiq dẽsiores siluas peterẽt: eiusmodi sũt tẽpesta¬

Expanded text:
eo se suaque omnia contulerunt. Ad quarum initium silvarum eo se suaque omnia contulerunt. Ad quarum initium silvarum cum Caesar pervenisset castraque munire instituisset neque hostis interim visus esset, dispersis in opere nostris subito ex omnibus partibus silvae evolaverunt et in nostros impetum fecerunt. Nostri celeriter arma ceperunt eosque in silvas repulerunt et compluribus interfectis longius impeditioribus locis secuti paucos ex suis deperdiderunt. Reliquis deinceps diebus Caesar silvas caedere instituit, et ne quis inermibus imprudentibusque militibus ab latere impetus fieri posset, omnem eam materiam quae erat caesa conversam ad hostem conlocabat et pro vallo ad utrumque latus extruebat. Incredibili celeritate magno spatio paucis diebus confecto, cum iam pecus atque extrema impedimenta a nostris tenerentur, ipsi densiores silvas peterent, eius modi sunt tempesta
Abbreviated transcription (Latin):
Quos eꝗratus apertissimis cãpis cõsectatus ex miliũ
nũero .L. q̃m ex aꝗtania cãtabrisq cõuẽisse cõstabat
uix quarta parte relicta multa nocte se incastra
recepit. Hac audita pugna maxĩa pars aꝗtaniae
se se crasso dedidit. obsidesq ultro misit. Quo ĩ nuͣo
fuerũt. tarbelli. bigerriões. prociani. uocates.ta¬
rusates. frustares garites. ausci. garũni. sibutia¬
tes. cocos atesq paucae ultime natiões ani tẽpoe
cõfise qͥ hiems suberat: hoc facẽ neglexerũt. Co¬
dẽ fere tẽpore caesar:et si iã prope exacta aestas
esset: tamẽ q oĩ gallia paccata. morini. meãpuq
suꝑerãt. ꝗĩ armis essẽt: neq ad eũ unꝗͣ legatos:
de pace misissẽt:arbitratus idbellũ celeriter cõ¬
fici posse eo exercitũ adduxit. ꝗlõge alia ratiõe
ac reliꝗ galli bellũ gere ceꝑũt. Nam q ĩtelligebãt
maxĩas natiões q̃ prelio cõtẽdissẽt: pulsas supera¬
tasq esse: cõtinẽtes siluas ac paludes habebant

Expanded text:
Quos equitatus apertissimis campis consectatus ex milium L numero, quae ex Aquitania Cantabrisque convenisse constabat, vix quarta parte relicta, multa nocte se in castra recepit. Hac audita pugna maxima pars Aquitaniae sese Crasso dedidit obsidesque ultro misit; quo in numero fuerunt Tarbelli, Bigerriones, Ptianii, Vocates, Tarusates, Elusates, Gates, Ausci, Garumni, Sibusates, Cocosates: paucae ultimae nationes anni tempore confisae, quod hiems suberat, id facere neglexerunt. Eodem fere tempore Caesar, etsi prope exacta iam aestas erat, tamen, quod omni Gallia pacata Morini Menapiique supererant, qui in armis essent neque ad eum umquam legatos de pace misissent, arbitratus id bellum celeriter confici posse eo exercitum duxit; qui longe alia ratione ac reliqui Galli bellum gerere coeperunt. Nam quod intellegebant maximas nationes, quae proelio contendissent, pulsas superatasque esse, continentesque silvas ac paludes habebant,
Abbreviated transcription (Latin):
mũ auxiliũ exꝑirẽtur. Itaq cõuocatis cẽturionibꝰ
celeriter milites certiores facit. Paulisꝑ ĩtermit¬
terẽt preliũ: ac tãtũmodo tela emissa exciperẽt
seq ex labore reficerẽt. post dato signo e castris¬
erũꝑent. atq oẽm spem salutis ĩ uirtute ponerent
Quod iussi sũt faciũt: ac subito oĩbꝰ portis eruptiõe
facta: neq cognoscẽdi ꝗͥ fiẽ̾t: neq sui colligendi
hostibꝰ facultatẽ relĩquũt. Itaq cõmutata fortũa
eos ꝗspẽ potiẽdorũ castrorũ uenerãt: undique
circũuẽtos ĩterficiũt: et ex milibꝰ hoĩum ampliꝰ

Expanded text:
mum auxilium experirentur. Itaque convocatis centurionibus mum auxilium experirentur. Itaque convocatis centurionibus celeriter milites certiores facit, paulisper intermitterent proelium ac tantum modo tela missa exciperent seque ex labore reficerent, post dato signo ex castriserent, atque omnem spem salutis in virtute ponerent. Quod iussi sunt faciunt, ac subito omnibus portis eruptione facta neque cognoscendi quid fieret neque sui colligendi hostibus facultatem relinquunt. Ita commutata fortuna eos qui in spem potiundorum castrorum venerant undique circumventos intercipiunt, et ex hominum
Abbreviated transcription (Latin):
mutere:ut q̃q: pars castrorũ nudata defẽsoribus
premi uidebat᷑ eo occurre et auxiliũ ferre.Sedhoc
suꝑari qͥ diuturnitate pugne hostes defessi pͥlioi
excedebãt: alii ĩtegris uiribꝰ succedebãt:quarũ reꝵ
a nr̃is propter paucitatẽ fieri nihil poterat.Ac
nõ modo defesso expugna decedẽdi: sed ne saucio
ꝗẽ eius loci ubi cõstiterat relĩquẽdi ac sui recipiẽdi
facultas dabat᷑. Cũ iã ampliꝰ sex cõtinẽter pugna¬
retur:ac nõ solũ uires sed etiã nr̃is tela deficerẽt
atq: hostes acriꝰ instarẽt: Lãguidioribꝰq nr̃is ual
lum scĩdere et fossas cõple̾ cepissẽt:resq: esset ad
extremũ ꝑducta casum .p. Sextius baculus primi
pili cẽturio. quẽ neruico prelio cõpluribꝰ cõfectũ
uulneribꝰ diximus. et itẽ .C. uolusenus tri. militũ i
uir et cõsilii magni ae uirtutis ad galbã accurrũt
atq unã ẽe spẽ salutis docẽt. si eruptiõe facta extre¬¬

Expanded text:
uaecumque pars castrorum nudata defensoribus premi videbatur, eo occurrere et auxilium ferre, sed hoc superari quod diuturnitate pugnae hostes defessi proelio excedebant, alii integris viribus succedebant; quarum rerum a nostris propter paucitatem fieri nihil poterat, ac non modo defesso ex pugna excedendi, sed ne saucio quidem eius loci ubi constiterat relinquendi ac sui recipiendi facultas dabatur. Cum iam amplius horis sex continenter pugnaretur, ac non solum vires sed etiam tela nostros deficerent, atque hostes acrius instarent languidioribusque nostris lum scindere et fossas complere coepissent, resque esset iam ad extremum perducta casum, P. Sextius Baculus, primi pili centurio, quem Nervico proelio compluribus confectum vulneribus diximus, et item C. Volusenus, tribunus militum, vir et consilii magni et virtutis, ad Galbam accurrunt atque unam esse spem salutis docent, si eruptione facta extre
Abbreviated transcription (Latin):
riri cogitabãt. Hoc cõsilio probato ab ducibꝰ ꝓductis
romãorũ copiis sese castris tenebãt.Hac re ꝓspecta
crassus cũ sua cũctatiõe ac opinioe timidioes hos¬
tes. nr̃osq milites alacriores ad pugnãdũ effeciss&
atq oẽs uoces audirẽtur expectari diutiꝰ nõ opor¬
tere ꝗn ad castra iret᷑. Cohortatꝰ suos oĩbꝰ cupiẽtibꝰ
adhostiũ castra cõtẽdit. Ibi cũ alii fossas cõplent
alii multis telis cõiectis defẽsores uallo muĩtiõibꝰq
depellent. auxiliaresq ꝗbꝰ ad pugnã nõ multumi
crassus cõfidebat: Lapidibꝰ telisq submĩstrandis
et ad aggerẽ cespitibꝰ cõportãdis. speciẽ atquei
opinionẽ pugnãtiũ preberẽt. cũ itẽ ab hostibus
cõstãter nõ timide pugnaret᷑: telaq ex loco suꝑio
re missa nõ frustra accedent: eꝗtes circũitis hoᷤᷤ¬
tium castris crasso renũtiauerũt nõ eã de esse di¬

Expanded text:
riri cogitabant. Hoc consilio probato ab ducibus, productis riri cogitabant. Hoc consilio probato ab ducibus, productis Romanorum copiis, sese castris tenebant. Hac re perspecta Crassus, cum sua cunctatione atque opinione timoris hostes nostros milites alacriores ad pugnandum effecissent atque omnium voces audirentur expectari diutius non oportere quin ad castra iretur, cohortatus suos omnibus cupientibus ad hostium castra contendit. Ibi cum alii fossas complerent, alii multis telis coniectis defensores vallo munitionibusque depellerent, auxiliaresque, quibus ad pugnam non multum Crassus confidebat, lapidibus telisque subministrandis et ad aggerem caespitibus comportandis speciem atque opinionem pugnantium praeberent, cum item ab hostibus consre missa non frustra acciderent, equites circumitis hostium castris Crasso renuntiaverunt non eadem esse di
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃os ĩtercludẽ ĩstituũt. Quod ubi crassus aĩaduertit¬
copias suas propter exiguitatẽ nõ facile deducihos¬
tem et uagari. et uias obsidẽ. & castris satis presidii
relĩq̃re: obeãq causã minꝰ cõmode frumẽtũ cõmea¬
tũq sibi supportari. Indiesq hostiũ numerũ augei
nõ cũctãdũ existĩauit ꝗn pugna decertaret. Hac re
ad cõsiliũ delata. ubi oẽs idẽ sẽtire ĩtellexit. posteꝵ
diẽ pugnare cõstituit. Prima luce productis om̃ib
copiis duplici acie ĩstructa auxiliisq ĩ mediã aciem
collocatis: ꝗ hostes cõsilii caꝑent expectabat. Illi
et si propter multitudinẽ et ueterẽ belli gloriam
paucitatẽq nr̃orũ se tuto dimicaturos existimabãt.
tamẽ tutiꝰ esse arbitrabãtur obsessis uiis cõmeatuq:
ĩtercluso sine ullo uulne̾ uictoria potiri. Et si ꝓpt̾
ĩopiã rei frumẽtariae romaĩ sese reciꝑe cepissent
ĩpeditos ĩ agmĩe & subsarcinis ĩfirmioreq aĩo ado¬

Expanded text:
s intercludere instituunt. Quod ubi Crassus animadvertit, suas copias propter exiguitatem non facile diduci, hostem et vagari et vias obsidere et castris satis praesidii relinquere, ob eam causam minus commode frumentum commeatumque sibi supportari, in dies hostium numerum augeri, non cunctandum existimavit quin pugna decertaret. Hac re ad consilium delata, ubi omnes idem sentire intellexit, posterum diem pugnae constituit. Prima luce productis omnibus copiis duplici acie instituta, auxiliis in mediam aciem coniectis, quid hostes consilii caperent expectabat. Illi, etsi propter multitudinem et veterem belli gloriam paucitatemque nostrorum se tuto dimicaturos existimabant, tamen tutius esse arbitrabantur obsessis viis commeatu intercluso sine vulnere victoria potiri, et si propter inopiam rei frumentariae Romani se recipere coepissent, impeditos in agmine et sub sarcinis infirmiores animo ado
Abbreviated transcription (Latin):
castris fieret ĩdubio poneret᷑. Itaq: nr̃i ad dimicãdũ
procedũt id ꝗͥ adu̾sarios existĩabamꝰ eẽ facturos.ꝗ
bat ꝓcedẽ. inqͦ sibi ꝓpe murũ adu̾sariis cõstuuebãt
Etaq nostri procedũt. Interdũ ȩꝗtas loci adu̾sarios
esf lagitabat: ut tali cõtẽderẽt cõditione aduictoriã
Ieq tamẽ illi a sua cõsuetudine discedebant ut abi¬

Expanded text:
tribuisset, in dubio poneretur. Itaque nostri ad dimicandum tribuisset, in dubio poneretur. Itaque nostri ad dimicandum procedunt, id quod adversarios existimabamus esse facturos; bant procedere, immo se ibi prope murum adversarii constituebant. Itaque nostri procedunt. Interdum aequitas loci adversarios efflagitabat ut tali condicione contenderent ad victoriam; neque tamen illi a sua consuetudine discedebant, ut a
Abbreviated transcription (Latin):
quod maiorẽ ꝑtẽ ex̾citꝰ tẏronũ habẽt. he lutere
uehemẽt cõfirmabãt aĩos oppidanorũ.Ita hac opi¬
nione fretꝰ totũ se facere posse existiãbat.Etenim
et natura loci defẽdebat᷑ et ipsius oppidi muĩnõe
ubi castra habuit cõstituta. Nanq ut supra demõ¬
strauimus loca excellẽtia tumulus cõtinet.Interi¬
auxilia põpeii duabꝰ defenderẽt᷑ rebꝰ oppidi excelsi¬
et loci natura. hĩc dirigẽs proxia planities eqͣbat᷑
cuiꝰ decursũ antecedebat riuus ꝗad eorũ accessum
sũmã efficiebat loci iniꝗtatẽ. Nã palustri & uoragi¬
noso solo currebat. erãt autẽ addextrũ. id qͥ caesar
cũ aciẽ directã uidisset nõ habuit dubiũ ꝗn media
planitie inequũ addimicãdũ adu̾sarii procederent
hec erãt in oĩum cõspectu. huc accedebat ut locꝰ illa
ut optãdũ tẽpꝰ ꝓpe adiis ĩmortalibꝰ ad istud tributũ
esset p̾liũ cõmutẽdũ. Nostri letari. nõ nulli &̃ timere

Expanded text:
quod maiorem partem exercitus tironem haberet. Hae litterae vehementer confirmabant mentis oppidanorum. Ita hac opinione fretus totum se facere posse existimabat: etenim et natura loci defendebantur et ipsius oppidi munitione, ubi castra habuit constituta. Namque ut superius demonstravimus, loca excellentia tumulis contineri interauxilia Pompei duabus defenderentur rebus, oppido et excelsi loci natura. Hinc derigens proxima planities aequabatur. Cuius decursum antecedebat rivus, qui ad eorum accessum summam efficiebat loci iniquitatem: nam palustri et voraginoso solo currens erat ad dextram. Itaque Caesar cum aciem derectam vidisset, non habuit dubium quin media planitie in aequum ad dimicandum adversarii procederent. Hoc erat in omnium conspectu. Huc accedebat ut locus illa et optandum tempus prope ab dis immortalibus illud tributum esset ad proelium committendum. Nostri laetar
Abbreviated transcription (Latin):
si terrã petebãt. ꝗ a seruis puerisq ꝗ ĩ castris erãt
lapidibꝰ pilisq prohibiti t̾rã attĩge̾ rur su̾se in
oppidũ receꝑũt. Interĩ scipiõis copuis prostratis
passĩq toto cãpo fugiẽtibꝰ cõfestĩ caesaris legiões cõseꝗ
spatiũq se nõ dare colligẽdi. ꝗ postꝗͣ adea castra¬

Expanded text:
si terram petebant. Qui a servitiis puerisque qui in castris erant si terram petebant. Qui a servitiis puerisque qui in castris erant lapidibus pilisque prohibiti terram attingere rursus se in oppidum receperunt. Interim Scipionis copiis prostratis passimque toto campo fugientibus confestim Caesaris legiones consequi spatiumque se non dare colligendi.
Abbreviated transcription (Latin):
cũ insinistro cornu elephas uulnͬe ictꝰ & dolore cõ¬
citatꝰ ĩ lixã inermẽ ĩperũ feciss&. eũq sub pede sub¬
ditũ genu ĩnixus põde̾ suo ꝓmoscide erecta uibrã¬
nq: stridore maxĩo pͥmeret atq enecaret. miles hoc
nõ potuit pati ꝗn se armatꝰ bestie offerret.Quem
postꝗͣ elephas ad se telo infesto ueire aĩadutit relic¬
to cadauere militẽ ꝓmoscide circũdat atq ĩ subliẽ
uideret sibi gladio ꝓmoscidẽ qͦ erat circũdatus
cedere qͣntũ uiribꝰ poterat nõ desistit. Quo doloe
adductꝰ elephas milite abiecto maxĩo cũ stridore
cursuq cõuersus ad reliqͥs bestias se recepit. Interĩ
tabso ꝗerãt p̾sidio ex oppido eruꝑtionẽ porta
maritima faciũt: & siue ut suis subsidio occur¬
rerẽt siue ut oppido deserto fuga salutẽ sibi pa¬
rarẽt egrediũt᷑.: atq ita ꝑmare ũbilici fine ingres¬

Expanded text:
cum in sinistro cornu elephas vulnere ictus et dolore concum in sinistro cornu elephas vulnere ictus et dolore concitatus in lixam inermem impetum fecisset eumque sub pede subditum dein genu innixus pondere suo proboscide erecta vibrantique stridore maximo premeret atque enecaret, miles hic non potuit pati quin se armatus bestiae offerret. Quem postquam elephas ad se telo infesto venire animadvertit, reliquo cadavere militem proboscide circumdat atque in sublime ideret, gladio proboscidem qua erat circumdatus caedere quantum viribus poterat non destitit. Quo dolore adductus elephas milite abiecto maximo cum stridore cursuque conversus ad reliquas bestias se recepit. § 85 Interim Thapso qui erant praesidio ex oppido eruptionem porta maritima faciunt et, sive ut suis subsidio occurrerent, sive ut oppido deserto fuga salutem sibi parerent, egrediuntur atque ita per mare umbilici fine ingres
Abbreviated transcription (Latin):
eorũ studio cupiditateq resistẽte: sibiq: eruptiõe
tãte: subito dextro cornu ĩiussu caesaris tubicẽ
militibꝰ coactis cane̾ cepit. quo facto ab uniuersis
cohortibꝰ signa in hostẽ ceꝑe ferri.cũ cẽturiones
pectore aduso resisterẽt:uiq: cõtnerẽt milites
resisti nullo modo posse:signo felicitatis dato
equo admisso in hostẽ cõtra pͥncipes ire cõtẽdit
Adextro interĩ cornu fũditores sagutarii que
cõcita tela in elephãtos freq̃ntes iniiciũt. Quo
patosq ꝓt̾rere. & ĩportas semiualli factas ruẽ
cõtẽdit. Idẽ mauri eꝗtes ꝗ ĩ eodẽ cornu elephãti
erãt p̾sidio deserti pͥncipesq fugiũt. ita celerit᷑
bestiis circuitis legiões uallo hostiũ sũt potite. &
paucis acrit̾ pugnãtibꝰ int̾fectisq reliꝗ cõcitati ĩ
castra ũde erãt egressi cõfugiũt. Non uidetur eẽ¬
pͥt̾mutẽdũ de u̾tute militis ueterani.u. legioĩs. Nã

Expanded text:
eorum studio cupiditatique resistente sibique eruptione eorum studio cupiditatique resistente sibique eruptione m sustentante, subito dextro cornu iniussu Caesaris tubicen a militibus coactus canere coepit. Quo facto ab universis cohortibus signa in hostem coepere inferri, cum centuriones pectore adverso resisterent vique continerent milites,resisti nullo modo posse, signo Felicitatis dato equo admisso in hostem contra principes ire contendit. A dextro interim cornu funditores sagittariique concita tela in elephantos frequentes iniciunt. Quo patosque proterere et in portas valli semifactas ruere contendunt. Item Mauri equites, qui in eodem cornu elephantis erant, praesidio deserti principes fugiunt. Ita celeriter bestiis circumitis legiones vallo hostium sunt potitae, et paucis acriter repugnantibus interfectisque reliqui concitati in castra unde pridie erant egressi confugiunt. § 84 Non videtur esetermittendum de virtute militis veterani V. legionis. Nam
Abbreviated transcription (Latin):
rent̾. Quo postꝗͣ caesar ꝑuẽit aĩadu̾tit aciẽ pro uallo
scipiõis cõtra elephãtos dextro sinistroq cornu col¬
locatã & nihilominꝰ ꝑtẽ militũ cõtra se grauiter
mũire. ipse aciẽ triplicit̾ collocata legiõe.x.ii.que
dextro cornu.uiii. &.uiiii. sinistro oppositis.u. legio¬
nibꝰ in .iiii. acie ad ipsa cornua ꝗuis cohortibꝰ cõtra
cornubꝰ dispositis leuiq armatura int̾ eꝗtes ĩtiec¬
ta ipse pedibꝰ circũ milites cõcursãs. u̾tutesq ue¬
teranorũ p̾liaq suꝑiora cõmẽorãs: blãdeq appel¬
lãs aĩos eorũ excitabat. tẏrones autẽ ꝗ nũꝗͣ ĩacie
dimicassẽt hortat᷑ ut ueteranorũ u̾tutẽ emularẽt᷑
ĩmoderateq prodire.cũq idẽ a pluribꝰ aĩaduti
ceptũ esset subito legati euocatiq: obsecrare caes.
ne dubitaret signũ dare.uictoriã sibi propriã
a diis ĩmortalibꝰ portẽdi. Dubitãte cesare atque

Expanded text:
rentur. § 81 Quo postquam Caesar pervenit et animadvertit aciem pro vallo rentur. § 81 Quo postquam Caesar pervenit et animadvertit aciem pro vallo Scipionis constitutam elephantis dextro sinistroque cornu collocatis, et nihilo minus partem militum castra non ignaviter munire, ipse acie triplici collocata, legione X. VII.que dextro cornu, VIII. et VIIII. sinistro oppositis, quintae legionis in quarta acie ad ipsa cornua quinis cohortibus contra cornibus dispositis levique armatura inter equites interiecta, ipse pedibus circum milites concursans virtutesque veteranorum proeliaque superiora commemorans blandeque appellans animos eorum excitabat. Tirones autem, qui numquam in acie dimicassent, hortabatur ut veteranorum virtutem aemularentur immoderateque prodire. Cum idem a pluribus animadverti coeptum esset, subito legati evocatique obsecrare Caesarem ne dubitaret signum dare: victoriam sibi propriam a dis immortalibus portendi. Dubitante Caesare atque
Abbreviated transcription (Latin):
tabsianis auxiliũ fere̾ conabat᷑. ꝙ futurũ caesarem¬
nõ fefellerat. Nanq: pͥdie ineo loco castello mũito ibi
castris tabsũ oꝑibꝰ circũ mũiuit. Scipio interĩ exclu¬
sus ab incepto itine supra stagnũ postero die a& nocte
cõfecta celo albescẽte nõ lõge a castris pͥsidioq q supra
cõmẽ oraui mille.uͦ. passus ad mare u̾sus cõsedit &
castra mũire cepit.Quod postꝗͣ caesari nũtiatũ est:
milite ab oꝑe deducto castris pͥsidio asprenate pro-
cule cũ legiõibꝰ duabꝰ relicto ipse cũ expedita copia
in eũ locũ &̃ cõtẽdit. classisq ꝑte ad tabsũ relictat
reliqͣs naues iubet hostiũ post tergũ ꝗͣ maxĩe ad
litꝰ appelli: signũq suũ obseruare. qͦ signo dato subi¬
to clamore facto ex ĩprouiso hostibꝰ adu̾sis ĩcutẽt
t̾rorẽ: ut ꝑturbati ac ꝑt̾ruti respice̾ post t̾ga coge¬

Expanded text:
Thapsitanis auxilium ferre conabatur. Quod futurum CaesaremThapsitanis auxilium ferre conabatur. Quod futurum Caesaremnon fefellerat. Namque pridie in eo loco castello munito ibiqcastris Thapsum operibus circummunivit. Scipio interim exclusus ab incepto, itinere supra stagnum postero die et nocte confecto, caelo albente non longe a castris praesidioque quod supra commemoravi MD passibus ad mare versus consedit et castra munire coepit. Quod postquam Caesari nuntiatum est, milite ab opere deducto, castris praesidio Asprenate pro consule cum legionibus duabus relicto ipse cum expedita copia in eum locum citatim contendit, classisque parte ad Thapsum relicta reliquas navis iubet post hostium tergum quam maxime ad litus appelli signumque observare, quo signo dato subito clamore facto ex improviso hostibus aversis incuterent terrorem, ut perturbati ac perterriti respicere post terga coge
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑiculũ facerẽt: neq ipse ꝓpiꝰ hostẽ castra ponere
propt̾ aq̃ penuriã se posse aĩadu̾teret adu̾sarios
nõ u̾tute eorũ cõfide̾ sed aqͣrũ copia fretos despice̾
se intellexit pͥdie. non. apͥlis.iii.uigilia egressus ab
aggar.xui. milia passuũ nocte ꝓgressus ad tabsũ
ubi u̾giliꝰ cũ grãdi p̾sidio p̾erat castra poĩt: oppi¬
dũq: eo diȩ cõmũire cepit.locaq: idonea oppimaq:
cõplura pͥsidus occupare hostes ne intrare ad se
ac loca interiora caꝑe possẽt.Scipio interĩ cognitiᷤ
caesaris cõsiliis ad necessitatẽ adductꝰ dimicandi ne
ꝑ sũmũ dedecus fidissimos suis rebꝰ tabsianos et i¬
u̾giliũ ãmutͬet cõfestĩ cesarẽ ꝑ suꝑiora loca cõsecutꝰ
milia passuũ.uiii.a tabso binis castris cõsedit. Erat
stagnũ salinarũ int̾ q & mare angustie q̃dã non
ampliꝰ mille ae.u. passus int̾erãt. qͣs scipio intrare &

Expanded text:
a ponere a ponere propter aquae penuriam se posse animadvertebat, adversarios non virtute eorum confidere sed aquarum inopia fretos despicere se intellexit, II Non. Apr. tertia vigilia egressus ab Aggar XVI milia nocte progressus ad Thapsum, ubi Vergilius cum grandi praesidio praeerat, castra ponit oppidumque eo die circummunire coepit locaque idonea opportunaque complura praesidiis occupare, hostes ne intrare ad se ac loca interiora capere possent. Scipio interim cognitis Caesaris consiliis ad necessitatem adductus dimicandi, ne per summum dedecus fidissimos suis rebus Thapsitanos et Vergilium amitteret, confestim Caesarem per superiora loca consecutus milia passuum VIII a Thapso binis castris consedit. § 80 Erat stagnum salinarum, inter quod et mare angustiae quaedam non amplius mille et D passus intererant; quas Scipio intrare et
Abbreviated transcription (Latin):
ngatis ĩtegros cẽturiõibꝰq uiribꝰ eꝗtes sũm̃istrãe
Postqͣ eꝗtes iuliani iuĩ hostiũ ad .iiii. nũo sustine
nõ poterãt & ã leui ar matura nũidarũ uulñ abãt
minutañq cedebãt᷑. cesar alterã alã mutit qui
satagẽtibꝰ celerit̾ occurrerẽt qͦ facto sui sublati
unuiersi ĩ hostes ĩpressiõe facta ĩfugã adu̾saios
dederũt. multis occisis cõpluribꝰ uulneratis inse¬
cuti ꝑ.iii. milia passuũ usq ĩcollẽ hostibꝰ adactiᷤ
se ad suos recipiu̾t. Caesar ĩhorã .x. cõmoratus:
sicut erat instructꝰ se ad sua castra recepit om̃ibꝰ
in columibꝰ: in qͦ pͥlio pacidiꝰ grauit̾ pilo ꝑ cassidẽ:
caput ictꝰ. cõpluresq duces ac fortissiẽ ꝗq ĩt̾fecti
uulneratiq sũt. Postꝗͣ nulla cõditiõe coge adu̾sa¬
rios poterat ut ĩ equũ locũ descẽderẽt.legionũq:

Expanded text:
tigatis integtigatis integPostquam equites Iuliani CCCC vim hostium ad IIII milia numero sustinere non poterant et ab levi armatura Numidarum vulnerabantur minutatimque cedebant, Caesar alteram alam mittit qui satagentibus celeriter occurrerent. Quo facto sui sublati universi in hostis impressione facta in fugam adversarios dederunt; multis occisis, compluribus vulneratis insecuti per III milia passuum usque ad collem hostibus adactis se ad suos recipiunt. Caesar in horam X. commoratus, sicut erat instructus, se ad sua castra recepit omnibus incolumibus. In quo proelio Pacideius graviter pilo per cassidem caput ictus compluresque duces ac fortissimus quisque interfecti vulneratique sunt. § 79 Postquam nulla condicione cogere adversarios poterat ut in aequum