comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
milia pondo argenti ꝑsoluta sũt. hic
ita cõrẽtis tͥu tãdẽ mensiũ ĩ ducie it̾u
concesse: missiq romã caͣthaginẽsiu
legati. pͥmis longe dissimiles longeq
oĩu e citate clarissimi et ꝓuectioi̾s
oẽs etatis. quoꝵ pͥnceps fuit hasdrubal
hedus cognomĩe uir apd̾ suos semo et
autoritate uenerãdꝰ. et hortator pacis
semp ⁊ consilioꝵ hannoĩs olim paͬtice.¬
ps. atq ideo ĩfestꝰ hanibali et belloꝵ
auctoribꝰ. Cũ legatis hostiũ tres roma¬
ni missi quoꝵ unus erat luciꝰ scipio
magni Scipioĩs frater de quo supͣ dixi
et suo loco dicã latiꝰ. in cõuentioĩbꝰ ĩdu¬
ciaꝵ hoc exp̃ssũ est ut ꝑ totũ tͥmestre
tp̃s cãthaginẽsiũ legatio nulla usꝙͣ a
lio ꝙͣ romã iret . ꝙ si regũ aut gentui
legati ad eos interĩ ueĩrent nõ illos
ante dimitterent ꝙͣ qui forent atq
unde trãsmissi ꝗdue peterẽt seu ꝗd

Expanded text:
milia pondo argenti persoluta sunt. 55 His milia pondo argenti persoluta sunt. 55 His ita conventis, trium tandem mensium indutie iterum concesse missique Romam Carthaginensium legati, primis longe dissimiles longeque omnium e civitate clarissimi et provectioris omnes etatis, quorum princeps fuit Hasdrubal Hedus cognomine, vir apud suos senio et autoritate venerandus et hortator pacis semper et consiliorum Hannonis olim particeps, atque ideo infestus Hanibali et bellorum auctoribus. Cum legatis hostium tres romani missi, quorum unus erat L. Scipio magni Scipionis frater, de quo supra dixi et suo loco dicam latius. 56 In conventionibus indutiarum hoc expressum est, ut per totum trimestre tempus Carthaginensium legatio nulla usquam alio quam Romam iret; quod si regum aut gentium legati ad eos interim venirent, non illos ante dimitterent, quam qui forent atque unde transmissi quid ve peterent seu quid
Abbreviated transcription (Latin):
illã ⁊ necessariã ꝙͣuis eẽt grauior ostẽ¬
dens. eoq plus fidei meritꝰ quo et belli
amicũ et pacis hostẽ eẽ cõstabat. ne¬
q hec unꝙͣ nͥ cogente netessitate dic¬
tuꝵ. obtinuit igͦ loquẽdo ne quã penitꝰ
condicioe pacis recusarent: ꝙ nulla
nõ bello melior foret ⁊ utilior. una oĩ¬
u difficillma uidebat᷑. ꝙ nichil eoꝵ
que ĩ nauibꝰ ꝑ ĩducias captis fuerant
apparebat. ⁊ ĩmultos disꝑsa cõquirere
nõ modicꝰ erat labor . qr tñ sic ⁊ hani¬
bal ⁊ multo maior hortatrix netessi¬
tas suadebat modisq oĩbꝰ firma pacis
sententia patͥbꝰ stabat. ꝓuisũ ẽ ut ipsa
nauiui corpora redderent᷑ homines
ĩ illis capti ꝑquirerẽt᷑: eoꝵ que resti¬
tui nõ possent extimatio Scipiois esser.
ad quẽ redeũtibꝰ legatis ita decretu est
ut de publicis rebꝰ que in nauibꝰ fuis.¬
sent questores inteͣrogarent᷑ de pͥuanc

Expanded text:
illam et necessariam quamvis esset gravior ostenillam et necessariam quamvis esset gravior ostendens, eoque plus fidei meritus quo et belli amicum et pacis hostem esse constabat, neque hec unquam nisi cogente necessitate dicturum. Obtinuit igitur loquendo nequam penitus conditionem pacis recusarent, quod nulla non bello melior foret et utilior. 53 Una omnium difficillima videbatur, quod nichil eorum, que in navibus per indutias captis fuerant, apparebat et in multos dispersa conquirere non modicus erat labor. Quia tamen sic et Hanibal et multo maior hortatrix necessitas suadebat, modisque omnibus firma pacis sententia patribus stabat, provisum est ut ipsa navium corpora redderentur, homines in illis capti perquirerentur, eorum que restitui non possent extimatio Scipionis esset. 54 Ad quem redeuntibus legatis, ita decretum est, ut de publicis rebus que in navibus fuissent questores interrogarentur, de privatis
Abbreviated transcription (Latin):
fedeꝵ additio s nouoꝵ sceleꝵ retes¬
multa est. hec cũ ad carthaginẽse cõsili¬
u relata eẽnt Gisgo pater hasdrubalis
uir apd̾ suos clarꝰ contionãtiũ ꝓgressus in
locũ dissuadere pacẽ ceꝑat. nõ tulit ha¬
nibal eo ĩ statu uł dici talia uł audiri. ⁊
quibꝰ ad gerendũ bellũ uires deessẽt eis
ad impediendã pacẽ adhuc ẽẽ aĩos. hĩc
cõmotꝰ in bisgonẽ manibꝰ arreptũ ex al¬
to deicit. quo tumultꝰ ortꝰ erat ĩ populo
re ĩsolita et libera ĩ cuutate nõ alias ui¬
sa. Sensit hanibal quid feciss. ⁊ ciuili
tactꝰ libertate militaris uir castrẽsi lõ.¬
gũ assuefactꝰ imꝑio nolite ait ciues ad¬
mirari puer hĩc discessi ette iam senex
de nosse mͥ uideor. cetera quibꝰ int̾esse
nõ licuit iura fori. atq urbanas con¬
suetudines ut a uobis discã est netesse.
hec u̾ba insolentiã excusarũt quibꝰ uul¬
gi strepitu cõp̃sso ip̃e de pace longa et
ualida oratiõe disseruit. et tolerabilẽ

Expanded text:
federum additio sed novorum scelerum recemulta est. 50 Hec cum ad carthaginense consilium relata essent Gisgo pater Hasdrubalis, vir apud suos clarus, contionantium progressus in locum dissuadere pacem ceperat. Non tulit Hanibal eo in statu vel dici talia vel audiri et, quibus ad gerendum bellum vires deessent, eis ad impediendam pacem adhuc esse animos. Hinc commotus in Gisgonem, manibus arreptum ex alto deicit. Quo tumultus ortus erat in populo, re insolita et in libera civitate non alias visa. 51 Sensit Hanibal quid fecisset et, civili tactus libertate, militaris vir castrensi longum assuefactus imperio: ‘Nolite’, ait ‘o cives, admirari. Puer hinc discessi; ecce iam senex de nosse michi videor; cetera, quibus interesse non licuit, iura fori atque urbanas consuetudines, ut a vobis discam est necesse’. 52 Hec verba insolentiam excusarunt. Quibus vulgi strepitu compresso, ipse de pace longa et valida oratione disseruit, et tolerabilem
Abbreviated transcription (Latin):
s in hispania atq africa. cũ illis quic¬
tores gentiũ romanos uicerãt. Nemo
alacrius bñmeritos digno munerũ
ac u̾boꝵ honore ꝓsecutus est. uirtutũ
militariũ extimator eximiꝰ ꝓntꝰ adp̃
mia tardus ad supplicia fortes uiros
celebrauit et coluit. atq ĩ amicis ha.¬
buit. neq ulli ĩuidens neq ab ullosi¬
hi metuens inuideri. fidensq suã glo¬
riã supͣ inuidie iactũ stare. cuiꝰ quidẽ
glorie soliꝰ cupidũ fuisse reꝑio. eiꝰq nõ
alit̾ ꝙͣ ut mala cessaret ambrtio. quã
cupiditatẽ nec ip̃e dissimulat. Siꝗde
aĩosa illa ĩ oratiõe quã adu̾sus fabiu
maximũ freq̃nti senatu nouit̾ cõsul
factus hũit ad sũmũ se uirtutis et ⁊¬
glorie gradũ aspirare. ⁊ claroꝵ titu¬
los iuroꝵ nõ equare tm̃ s trãscende¬
re in aĩo sibi ẽẽ ꝓfessus est. u̾bũq il

Expanded text:
sed in Hispania atque Africa cum illis, qui vicsed in Hispania atque Africa cum illis, qui victores gentium Romanos vicerant. 10 Nemo alacrius benemeritos digno munerum ac verborum honore prosecutus est, virtutum militarium extimator eximius, promptus ad premia, tardus ad supplicia. Fortes viros celebravit et coluit atque in amicis habuit, neque ulli invidens neque ab ullo sibi metuens invideri, fidensque suam gloriam supra invidie iactum stare. Cuius quidem glorie solius cupidum fuisse reperio, eiusque non aliter quam ut mala cessaret ambitio. 11 Quam cupiditatem nec ipse dissimulat, siquidem animosa illa in oratione, quam adversus Fabium Maximum frequenti senatu noviter factus consul habuit, ad summum se virtutis et glorie gradum aspirare, et clarorum titulos virorum non equare tantum sed transcendere in animo sibi esse professus est,
Abbreviated transcription (Latin):
cognomines et fama similes ac uirtu¬
te uiguerit. nõ minꝰ tñ uiguit ĩt̾ istos.
et est duplicis amicitie nomen unũ. ⁊
felicia ĩ amicitiis noĩa leliꝰ et scipio. ũde
et de hoc scipione ĩ hispania res agẽte
scͥbitur ꝙ sine lelio nich maioi̾s rei age¬
re uł aggredi uolebat. ita quidẽ se res
habet. ꝙͣuis e duobꝰ his paribꝰ illustͥu
amicoꝵ cicero ⁊ fama nouissimũ cele¬
brarit. ⁊ hec quoq ꝓ discussione par¬
ui huiꝰ ambigui dixerĩ. amicitiã eĩ sci-¬
proĩs et lelii norunt oẽs quoꝵ uͦ nõ ita.
Iam de anuni generosa fiducia deq oĩ¬
bus bellicis artibꝰ ac fortuna cuiꝰ in hu¬
manis rebus et p̃cipue inter arma uis¬
ĩgens eẽ creditur: loqui ampliꝰ ĩptinens
fuei̾t. certiora sunt argumẽta reꝵ ꝙͣu̾
uictos t̾ga u̾tisse cõꝑtũ sit Scipioe nu¬
sꝙͣ timuisse uł fugisse ducem legimuᷤ.
et pugnauit nõ ĩ asia cũ ĩbelli ba̾baiͬe

Expanded text:
cognomine et fama similes ac virtucognomine et fama similes ac virtute, viguerit. 8 Non minus tamen viguit inter istos, et est duplicis amicitie nomen unum, et felicia in amicitiis nomina Lelius et Scipio. Unde et de hoc Scipione in Hispania res agente scribitur, quod sine Lelio nichil e maioris rei agere vel aggredi volebat. Ita quidem se res habet; quamvis e duobus his paribus illustrium amicorum Cicero et fama novissimum celebrarit. Et hec quoque pro discussione parvi huius ambigui dixerim; amicitiam enim Scipionis et Lelii norunt omnes, quorum vero non ita. 9 Iam de animi generosa fiducia deque omnibus bellicis artibus ac fortuna, cuius in humanis rebus et precipue inter arma visingens esse creditur, loqui amplius impertinens fuerit; certiora sunt argumenta rerum quavictos terga vertisse compertum sit, Scipionem nusquam timuisse vel fugisse ducem legimus; et pugnavit non in Asia cum imbelli barbarie,
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃e puer moͣti inaĩbꝰ̾q hostiũ eripuit.
testes deĩq idẽ pater ac patruus quos in¬
si diis hostilibꝰ interfectos tã magnifice
ultus est ut hostis ip̃e hanibal stupens
nobilez hanc uĩdictã int̾ insignia facta
uirtutis ac pietatis exunie numerae̾t.
testis et frater quẽ rebꝰ ĩparẽ sibi u̾bis
equare semꝑ studuit: cui ꝯ subẽe uolu-¬
it ut quẽ uerbis parẽ facere nequiss
supiorẽ factis efficeret: cũ quo tã cõcor¬
diter uixit ut exemplar fierent fintẽ¬
ne concõdie. ꝯ ext̾ni reges filios suoᷤ ho
ꝵ ꝑuestigia ad concoͣdiã hortarẽt᷑. in
amicos uͦ qualis fuerit. nota scipionis
et lelii testat᷑ amicitia. ꝙͣuis famosa il¬
la ⁊ inter pauca amicoꝵ paria nume¬
rata de qua cicero librũ scripsit nõ ĩteͣ
hũc scipiõe ⁊ hũc leliũ cuiꝰ crebra in
suꝑoribꝰ est mentio. s inter huiꝰ ⁊ illius
quãtũ augurio assequor nepotes hoꝵ

Expanded text:
ipse puer morti manibusque hostium eripuit; ipse puer morti manibusque hostium eripuit; testes denique idem pater ac patruus, quos insidiis hostilibus interfectos tam magnifice ultus est, ut hostis ipse Hanibal stupens nobilem hanc vindictam inter insignia facta virtutis ac pietatis eximie numeraret; testis et frater, quem rebus imparem sibi verbis equare semper studuit, cui et subesse voluit ut quem verbis parem facere nequisset superiorem factis efficeret, cum quo tam concorditer vixit, ut exemplar fierent fraterne concordie et externi reges filios suos horum per vestigia ad concordiam hortarentur. 7 In amicos vero qualis fuerit, nota Scipionis et Lelii testatur amicitia; quamvis famosa illa et inter pauca amicorum paria numerata, de qua Cicero librum scripsit, non inter hunc Scipionem et hunc Lelium, cuius crebra in superioribus est mentio, sed inter huius et illius – quantum augurio assequor – nepotes, horum
Abbreviated transcription (Latin):
naꝵ quãto illi quisq cõiũctior tãto am¬
abilior illã amãtibꝰ ẽẽ debet./ Sed et mͥ p̃
terea de hoc ip̃o quedã et nũc supsũt et
plura utiq supessent nisi qr historie tex¬
tui int̾texta repetere supuacuũ est. ea st̃
aũt que ad mores domesticos uiteq coĩs
habitũ spectant aut qͦtidiani u̾baser¬
moĩs. Ĩam pietatẽ ĩ eo laudare sicut di¬
gnũ est ita necessariũ nõ est. notior ẽ
eĩ ꝙͣ ut testibꝰ egeat siue illã ĩ patͥa re¬
quirimꝰ siue ĩ suos. quecũq fere de illo
uiro diximꝰ hãc testãt᷑. patrie sue natũ
se dicebat. laudes populi romani cupi¬
de p̾dicare. suasq ĩ illiꝰ gloriã reflectere.
quosq sibi suis meritis amicos fecerat
in illiꝰ amicitiã hortari atq traducere
solitꝰ. quaꝵ reꝵ quid p̃mii tulerit post
oĩa s inuitus dicã. qua pietate aũt ĩ suoᷤᷤ
fuerit testis est pater quẽ cõsulẽ ut di¬
ximꝰ ad ticinũ p̃lio uictũ sauciũq pene

Expanded text:
or tanto amabilior illam amantibus esse debet. 4 Sed et michi preterea de hoc ipso quedam etiam nunc supersunt, et plura utique superessent nisi quia historie textui intertexta repetere supervacuum est; ea sunt autem que ad mores domesticos viteque comunis habitum spectant aut quotidiani verba sermonis. 5 Iam pietatem in eo laudare sicut dignum est, ita necessarium non est; notior est enim quam ut testibus egeat, sive illam in patriam requirimus sive in suos; quecunque fere de illo viro diximus hanc testantur. Patrie sue natum se dicebat, laudes populi romani cupide predicare suasque in illius gloriam reflectere, quosque sibi suis meritis amicos fecerat in illius amicitiam hortari atque traducere solitus; quarum rerum quid premii tulerit post omnia sed invitus dicam. 6 Qua pietate autem in suos fuerit testis est pater, quem consulem, ut diximus, ad Ticinum prelio victum sauciumque pene
Abbreviated transcription (Latin):
uox hec aũt tũc saxis ĩsculpta nũc libͥs
dũ memoi̾a eiͣt ulla romaĩ noĩs nũqͣ
silebit᷑. Magnificẽtiꝰq se paucis litei̾s
uitꝰ est ꝙͣ sĩuastatis finibꝰ romaĩs ubẽ
ip̃a armatis legioĩbꝰ obsedisser.

Expanded text:
vox hec autem, tunc saxis insculpta nunc libris, vox hec autem, tunc saxis insculpta nunc libris, dum memoria erit ulla romani nominis nunquam silebitur, magnificentiusque se paucis literis ultus est, quam si vastatis finibus romanis urbem ipsam armatis legionibus obsedisset.
Abbreviated transcription (Latin):
dicã nͥ qd̾ ualeriꝰ. delapsa ĩquit celo si¬
dera homibꝰ si se offerãt ueneratioĩs
paulo liberiꝰ euagari. lettor ignoscito/ ⁊
ꝓlixitatẽ uniꝰ multoꝵ breuitate cõpe̾¬
sa. s iam tãdẽ uiri huiꝰ ⁊ historie finis
esto. liteͣm itaq totũ uite reliquũ tp̃s
egit scipio. nec patͥa aliq̃n desiderãs
nec desideratꝰ a patͥa. quin etiã illici
moi̾ens repoͣtari coͣpꝰ romã ueruit. o
nõ minꝰ iusta ꝙͣ uehemẽs indignatio s
eodẽ loco sepulcrũ sibi extrui. atq eiꝰ in
fronte iratũ hoc epygrãma iussit ĩscͥbi.
Ingrata patͥa ne ossa quidẽ meahabes.
o q̃ rela pio ex aĩo iolẽt̾ exp̃ssa. cui ui¬
tã atq aĩa dederat funꝰ et cadau̾ eri¬
pit. utq auctoi̾bꝰ uisũ ẽ illi cinerẽ su¬
u negat quã fieri cinerẽ nõ ꝑmisit.
ac nescio an nulla ũꝙͣ maior ultio ɨ¬
cuiꝰꝙͣ fue̾i̾t ĩiurie. cetere eĩ trãsierunt.

Expanded text:
dicam, nisi quod Valerius? «Delapsa» inquit «celo sidicam, nisi quod Valerius? «Delapsa» inquit «celo sidera hominibus si se offerant venerationis evagari. Lector, ignoscito et prolixitatem unius multorum brevitate compensa. Sed iantandem viri huius et historie finis esso. Literni itaque totum vite reliquum tempus egit Scipio, nec patriam aliquando desiderans nec desideratus a patria; quinetiam illic moriens reportari corpus Romam vetuit o non minus iusta quam vehemens indignatio!, sed eodem loco sepulcrum sibi extrui, atque eius in fronte iratum hoc epygramma iussit inscribi: «ingrata patria, ne ossa quidem mea habes». 46 O querela pio ex animo violenter expressa! Cui vitam atque animam dederat, funus et cadaver eripit, utque auctoribus visum est, illi cinerem suum negat, quam fieri cinerem non permisit. Ac nescio an nulla unquam maior ultio cuiusquam fuerit iniurie; cetere enim transierunt,
Abbreviated transcription (Latin):
longe alio ꝓposito ueiebant abiectis
armis relictisq militibꝰ duces ip̃i cũ pa-¬
ucis accesserũt ꝓpiꝰ atq alta uocemi¬
nime ĩsidiatores inquiũt s miratores
huc ueĩmꝰ uiriq huiꝰ aspectũ ꝓ ĩextun.¬
abili munere flagitamꝰ. neu illi sit ⁊¬
molestũ nostͥs se parũp oculis intuẽdu
dare. qd̾ audiens scipio aꝑtis eos fo¬
ribus excipi ĩꝑat. illi at̾ introgressi
et tã ꝙͣ sanctissimi ciuiꝰpiã tẽpli aram
postes pͥmũ ianue limẽq et ip̃m uene¬
rati. inde certatĩ ad contĩgendã iuctͥcẽ
illã hostiũ seruatͥcẽ patͥe dexterã cõcurũt.
quã multis osculis farigatã uix ad ulti¬
mũ reliq̃ntes mun̾ibꝰ qualia diis of¬
ferri mos tũc erat ip̃o domꝰ in uestib¬
ulo depositis/ leti gloi̾antesq ꝙ tãti
uiri uultũ cõspexissẽt et plem admi¬
ratioĩs abiere. Sic sepe oĩbꝰ hõ ẽ carior
uen̾abiliorq ꝙͣ suis. et quid hic aliud

Expanded text:
longe alio proposito veniebant, abiectis longe alio proposito veniebant, abiectis armis relictisque militibus, duces ipsi cum paucis accesserunt propius atque alta voce ‘Minime insidiatores’ inquiunt ‘sed miratores huc venimus, virique huius aspectum pro inextimabili munere flagitamus; neu illi sit molestum nostris se parumper oculis intuendum dare’. Quod audiens Scipio apertis eos foribus excipi imperat. 44 Illi autem introgressi et, tanquam sanctissimi cuiuspiam templi aram, postes primum ianue limenque ipsum venerati, inde certatim ad contingendam victricem illam hostium servatricem patrie dexteram concurrunt. Quam multis osculis fatigatam vix ad ultimum relinquentes, muneribus qualia diis offerri mos tunc erat ipso domus in vestibulo depositis, leti gloriantesque, quod tanti viri vultum conspexissent, et pleni admirationis abiere; sic sepe omnibus homo est carior venerabiliorque quam suis. Et quid hic aliud
Abbreviated transcription (Latin):
habitatore nobilitatꝰ erat ĩter claralo¬
coꝵ noĩa de cetero referendꝰ. multe ꝑ i
taliam ubes multa erant oppida et in¬
signia et amena/ multi extra italiam
populi ac reges si lõgĩquũ exiliũ elegi¬
ss. quis eĩ nõ letissime tantũ hospitẽ
suscepiss: quis nõ oĩ studio ce̾tass tatu
exulem suũ intra limen attrahere᷑ ⁊
s a cõplexu florẽtissime ac dilectissie
urbis auulsus quonã potiꝰ se cõferet ꝙͣ
ubi floridũ nichil s ĩ amena oĩa aĩq sui
habitũ imitãtia ceͣneret: itaq lit̾nũ pe¬
tiit sponte exul. ubi ut ait aneus hõe¬
uirtutis eĩ admiratio que suos ciues nõ
morerat p̃donũ aciem cõtraxit ꝗ qͣsi
ad uisendũ deũ aliquẽ cõgregati uene¬
runt. hos africanꝰ ad nocendũ ueĩsse ra¬
tus qd̾ accolaꝵ paucitas credibile fa¬
ciehat p̃sidiu suoꝵ ĩ suꝑiore domus
paͣte cõstituit. Id ubi aĩadu̾terũt qui

Expanded text:
habitatore nobilitatus erat, inter clara lohabitatore nobilitatus erat, inter clara locorum nomina de cetero referendus. Multe per Italiam urbes, multa erant oppida et insignia et amena, multi extra Italiam reges ac populi, si longinquum exilium elegisset. Quis enim non letissime tantum hospitem suscepisset? Quis non omni studio certasset tantum exulem suum intra limen attrahere et pere? 41 Sed a complexu florentissime ac dilectissime urbis avulsus, quonam potius se conferret quam ubi floridum nichil sed inamena omnia animique sui habitum imitantia cerneret? Itaque Liternum petiit sponte exul ubi, ut ait Anneus, «honevirtutis enim admiratio, que suos cives non moverat, predonum aciem contraxit, qui quasi ad visendum deum aliquem congregati venerant. Hos Africanus ad nocendum venisse ratus, quod accolarum paucitas credibile faciebat, presidium suorum in superiore domus parte constituit. 43 Id ubi animadverterunt qui
Abbreviated transcription (Latin):
teroꝵ. mͦ s ip̃oꝵ etiã accusatoꝵ. ita ut
quasi pigeret incepti. deliberaturos se
se dicerent quid uł sua uł rei publice
ĩt̾eẽt. tangebat ĩꝙͣ obscuriores et mi-¬
noris fame collegas clarioris uiri sẽ¬
tentia. quẽ cõstaret nõ amore hor̃s sed
soliꝰ rei publice locutũ qd̾ illi honestũ
atq expediens iudicass. finito popu¬
li cõsilio senatꝰ est habitꝰ. ibi pͥmo tibe¬
rio gratto ab uniu̾sis patͥhus gratie ĩgẽ.¬
tes acte sũt ꝙ decorẽ populi romani
sius pͥuatis inimicitiis p̃tuliss. tãto
sepe gloriosior est aĩ modertio ꝙͣ uin¬
dicta. inde ĩpetilos u̾si oẽs multis illos
cõuitiis onerarũt ꝙe tãti uiri infa-¬
mia sibi gloriã cõcupissẽt . q̃ de ꝓpͥa
ui̾tute nõ de aliena obtrectatiõe q̃ri
debeat ac sperari. hec post africani disce.¬
ssu rome in consiliis agitabant᷑ at lit̾¬
niuicus ignobilis ac desertꝰ tãto iã tũc

Expanded text:
terorum modo sed ipsorum etiam accusatorum, ita ut, terorum modo sed ipsorum etiam accusatorum, ita ut, quasi pigeret incepti, deliberaturos se se dicerent quid vel sua vel reipublice interesset. Tangebat, inquam, obscuriores et minoris fame collegas clarioris viri sententia, quem constaret non amore hominis sed solius reipublice locutum quod illi honestum atque expediens iudicasset. 39 Finito populi consilio senatus est habitus. Ibi primum Tiberio Gracco ab universis patribus gratie ingentes acte sunt, quod decorem populi romani suis privatis inimicitiis pretulisset; tanto sepe gloriosior est animi moderatio quam vindicta. Inde in Petilios versi omnes multis illos convitiis onerarunt, quod e tanti viri infamia sibi gloriam concupissent, que de propria virtute non de aliena obtrectatione queri debeat ac sperari. 40 Hec post Africani discessum Rome in consiliis agitabantur. At Literni vicus ignobilis ac desertus tanto iam tunc
Abbreviated transcription (Latin):
dit breuẽ quidẽ s ace̾rimã ⁊ dignissimi ᷤ
plenã indignatioĩbꝰ. Sub pedibꝰ inquit
ur̃is tͥbuni squalidꝰ stabit ille africe ⁊¬
uictor ⁊ hispanie ille protector italie
⁊ romani clipeus ĩpii. ille malleꝰ nr̃aꝵ
hostiũ scipio: ꝓ quattuor ergo ualidissi¬
mis ex̾citibꝰ totidẽq clarissimis caͣtha¬
ginẽsiu ĩpatoribus uictis et fugatis
ex hispania. ꝓ siphace potẽtissio rege
capto ꝓ hanibale truculẽtissimo ho-¬
ste ꝑdomito ꝓ carthagine insidiosissĩa
nr̃e urbis emula tributaria nobrs fac¬
ta ꝓ ĩumerabilibꝰ et ĩmẽsis suis ⁊ suo¬
rũ in nos m̾itis hoc sũmũ p̃miũ feret
ut nomẽ eiꝰ toto orbe celebe̾rimũ hic ĩ
patͥa sua tm̃ et ĩ patͥa quã defendit a
du̾bus petiliis uobis approbãtibꝰ la-¬
ceret᷑. Et decrerũ et oratio s multo
maxĩe auctor ip̃e morit aĩos. nõ ce¬

Expanded text:
didit, brevem quidem sed acerrimam et dignissimis didit, brevem quidem sed acerrimam et dignissimis plenam indignationibus. ‘Sub pedibus’ inquit ‘vestris, tribuni, squalidus stabit ille Africe victor et Hispanie, ille protector Italie et romani clipeus imperii, ille malleus nostrorum hostium, Scipio. 37 Pro quattuor ergo validissimis exercitibus totidemque clarissimis Carthaginensium imperatoribus victis et fugatis ex Hispania, pro Siphace potentissimo rege capto, pro Hanibale truculentissimo hoste perdomito, pro Carthagine insidiosissima nostre urbis emula tributaria nobis facta, pro innumerabilibus et immensis suis et suorum in nos meritis hoc summum premium feret, ut nomen eius toto orbe celeberrimum hic in patria sua tantum, et in patria quam defendit, a duobus Petiliis vobis approbantibus laceretur’. 38 Et decretum et oratio, sed multo maxime auctor ipse movit animos non ce
Abbreviated transcription (Latin):
bebat. Is unꝰ in comuni decreto oĩum
collegiꝵ nomẽ suũ de more nõ ẽ pas-¬
sus ascribi rati ões nimis mittẽ sibi
sententiã uideri. asꝑiusq eũ aliquid
uelle dece̾nere iudiciũ eiꝰ taciti oꝑiebã¬
tur. Ille nõ quid aĩus pͥuatĩ suus for¬
san posceret ꝙͣ quid reipublice decus
examinãs diuersus abiit ab expecta¬
tione cũtoꝵ. atq ita ꝓnũtiauit. ex
cusationẽ absentie scipionis admit¬
tendã censeo. nec pͥus illũ accusari si¬
nã ꝙͣ romã sponte rediei̾t. tũc etia
si me appellet auxiliabor ei ne accu¬
satioĩ cogat᷑ respondere. nẽpe diis hoĩ¬
busq consentientibꝰ uiͣtutibꝰ hinc su¬
is hĩc honoribꝰ populi romani ad tã
excelsuz glorie culmẽ ascendisse eum
cõstat ut uidere ĩ foro reũ pulsatum
nouoꝵ hominũ cõuitiis sibi ꝗdẽ t̃pe
nostre uͦ turpissimũ urbi sit. huic de¬
creto scͥptis edito orationẽ int̾ collegaᷤ ad¬

Expanded text:
bebat. Is unus in comuni decreto omnium bebat. Is unus in comuni decreto omnium collegarum nomen suum de more non est passus ascribi; rati omnes nimis mitem sibi sententiam videri asperiusque eum aliquid velle decernere, iudicium eius taciti operiebantur; ille non quid animus privatim suus forsan posceret quam quid reipublice decus examinans, diversus abiit ab expectatione cuntorum atque ita pronuntiavit: 35 ‘Excusationem absentie Scipionis admittendam censeo, nec prius illum accusari sinam quam Romam sponte redierit. Tunc etiam, si me appellet, auxiliabor ei ne accusationi cogatur respondere. Nempe diis hominibusque consentientibus, virtutibus hinc suis hinc honoribus populi romani, ad tam excelsum glorie culmen ascendisse eum constat, ut videre in foro reum, pulsatum novorum hominum comitiis, sibi quidem turpe, nostre vero turpissimum urbi sit’. 36 Huic decreto scriptis edito orationem inter collegas ad
Abbreviated transcription (Latin):
nũc reliquit. ac despicit. hinc uobis assi¬
due decrescunt aĩ. sibi aũt cõtra. olu
ad eũ sũmo p̃ditũ ĩpio terrestres ac na-¬
uales ex̾citus habẽtẽ misimꝰ usq ĩ sici¬
liaz qui caperẽt manuq retraherent
inuitũ. nũc ad eũ pͥuatũ solũ nullis
horrendũ fascibꝰ latitãtẽ mittere fomi¬
damꝰ. quid hic aliud cãe ẽ : nͥ qr sic uo¬
bis placitũ quirites. qui unũ hominẽ
tã ꝙͣ deũ colitis: quo nich̾ est inimiciꝰ
libertati. his dictis africani frater tri¬
bunoꝵ conciliũ appellauit. illi autẽ
decreuerunt admittẽdã excusatiõẽm
fratris. progandãq rursus diem. de ac-¬
cusatoꝵ cõsensu. qui et ip̃i de numero
tͥbunoꝵ erant. Unꝰ ex tribuis eo tẽ¬
pore tiberiꝰ semproniꝰ graccus erat.
plebeie uir originis. s ingentis nobili¬
ssimiq aĩ: qui cũ scipionibꝰ nomina¬
tĩ cũ africano graues inimicitias ha-¬

Expanded text:
nuno relinquit ac despicit. Hinc nobis assinuno relinquit ac despicit. Hinc nobis assidue decrescunt animi, sibi autem contra. 32 Olim ad eum summo preditum imperio, terrestres ac navales exercitus habentem, misimus usque in Siciliam qui caperent manuque retraherent invitum; nunc ad eum privatum, solum, nullis horrendum fascibus, latitantem mittere formidamus. Quid hic aliud cause est, nisi quia sic vobis placitum, Quirites, qui unum hominem tanquam deum colitis? Quo nichil est inimicius libertati’. 33 His dictis, Africani frater tribunorum concilium appellavit. Illi autem decreverunt admittendam excusationem fratris, prorogandamque rursus diem de accusatorum consensu, qui et ipsi de numero tribunorum erant. 34 Unus ex tribunis eo tempore Tiberius Sempronius Graccus erat, plebeie vir originis sed ingentis nobilissimique animi, qui cum Scipionibus nominatim cum Africano graves inimicitias ha
Abbreviated transcription (Latin):
trie libertatẽ sibi elegit exiliũ. abiit¬
q liternũ. suã in uillulã asperã solita¬
riã et incultã. haud ꝓcul cãpanie cu-¬
mis. quã ipse olim dũ loca illa ꝑegͥnꝰ
ĩuiserẽ ab amicis ostensa nõ sine qͦͣdã
quieturꝰ. cũ eĩ et dies t̾tius adueĩss
nec citatꝰ cõpareret ut qui ob id ip̃m
deindustͥa abiiss. frater eiꝰ .l. scipio ĩ
iudiciũ ueĩens egritudinis obtẽtu fra¬
tris absentiã excusabat. accusatores
uͦ p̃moͣdacit̾ obstabant excusationẽ
fictã uerã absentie cãm ẽẽ suꝑbiã qͣ
ꝗdẽ et accusatores et iudices irrisisset.
hinc ĩ populũ uersi. habetis dicebãt
qd̾ optastis o romani. Illũ qui uobis
autoritatẽ ferende sentẽtie imo uͦ ꝗli
bertatẽ abstulit de uobis ut de captis
hostibꝰ tͥũphantẽ coronatũ ĩ capitoli¬
u secuti estis. ille nũc dignã ur̃is er¬
roribus uicẽ reddit. uosq qui ꝑꝑ eũ
tͥbunos ac iudiciũ reliquistis uos ille ⁊¬

Expanded text:
i elegit exilium, abiitque Liternum suam in villulam asperam solitariam et incultam, haud procul Campanie Cumis; quam ipse olim, dum loca illa peregrinus inviserem, ab amicis ostensam non sine quadam quieturus. Cum enim et dies tertius advenisset nec citatus compareret, ut qui ob id ipsum de industria abisset, frater eius L. Scipio in iudicium veniens egritudinis obtentu fratris absentiam excusabat. 31 Accusatores vero premordaciter obstabant: excusationem fictam, veram absentie causam esse superbiam, qua pridem et accusatores et iudices irrisisset. Hinc in populum versi: ‘Habetis’ dicebant ‘quod optastis, o Romani. Illum, qui vobis autoritatem ferende sententie imo vero qui libertatem abstulit, de vobis ut de captis hostibus triumphantem coronatum in Capitolium secuti estis. Ille nunc dignam vestris erroribus vicem reddit; vosque, qui propter tribunos ac iudicium reliquistis, vos ille
Abbreviated transcription (Latin):
elabit᷑ paucis cõmitãtibꝰ. reliꝗ oẽs ĩ me¬
diũ dati maximoꝵ accessio nõ magna
successuũ ꝙͣꝙͣ hoc cõgressu ꝗndecĩmiliꝰ
hostiũ cesa eẽnt. mile ducẽti homines
capti. equi uͦ numidici mile ꝗngenti.
et ad Scipionẽ ꝑducti ipe ĩceptũ ad ti¬
nectẽ iter ꝑagit. hac clade suꝑ alias
addita legatio añ dicta supuenit. non
iam detẽ ut añ s triginta iuolentiꝰ in
dies agente fortuna. Quibꝰ multo ꝙͣ pͥ¬
us humiliꝰ flebiliꝰq loquẽtibꝰ durior au¬
dientia data est memoria ueteris recẽ¬
tisq ꝑfidie aures oĩu p̃cibꝰ ꝙͣuis dignis
obstruxerant. neq ad pacẽ s cãthagĩs
ruinã ꝓni oẽs ĩconsilio et ardente ᷤ erãt.
illa tñ cogitatio tãte et tã ualide urbis
obsidio quãti ⁊ negotii eẽt et tẽporis si

Expanded text:
elabitur paucis comitantibus; reliqui omnes in meelabitur paucis comitantibus; reliqui omnes in medium dati: maximorum accessio non magna successuum, quanquam hoc congressu quindecim milia hostium cesa essent, mille ducenti homines capti, equi vero numidici mille quingenti, et ad Scipionem perducti. Ipse inceptum ad Tinneten iter peragit. 33 Hac clade super alias addita, legatio antedicta supervenit: non iam decem ut ante sed triginta, violentius in dies agente fortuna. Quibus multo quam prius humilius flebiliusque loquentibus durior audientia data est; memoria veteris recentisque perfidie aures omnium precibus quamvis dignis obstruxerat, neque ad pacem sed Carthaginis ad ruinam proni omnes in consilio et ardentes erant. 34 Illa tamen cogitatio, tante et tam valide urbis obsidio quanti et negotii esset et temporis, s
Abbreviated transcription (Latin):
infulis et oliuaꝵ ramis fuit obuia. suc¬
cedensq ad p̃toriã ducis puppĩ cũ mi¬
sericodiã implorarent nil respõsũ ẽ ali¬
ud ꝙͣ ut ad tĩnetẽ quo castra moturus
erat sequerentur. ipse postꝙͣ eo usq ꝓ¬
cesserat ne ueniss in cassu oẽm comi¬
nus amplissime urbis sitũ territandi
magis ꝙͣ inuadendi tũc ꝓposito spetulatꝰ
octaiuo quẽ p̃miserat remisso uticã re¬
dit. inde tĩnectẽ petit locũ de quo dixi¬
mꝰ caͣthagini ꝓximũ et iam romano
p̾sidio comunitũ. ẜo ꝑgenti nũtiatur
Si phacis filiũ aduentare uerminã no.¬
mine qui pat̾ne captiuitatis ultor in¬
tẽpestius proꝑabat magno cũ eꝗtatu
serũ uictis laturꝰ auxiliũ. nõ fu̾it opꝰ
ĩꝑare militibꝰ arma sumerẽt. castris
exirent signa sequerent᷑ parata erãt
oĩa. exitinere missus equitatꝰ ueĩenti
occurrit. facile ille certamĩe uictus

Expanded text:
infulis et olivarum ramis fuit obvia sucinfulis et olivarum ramis fuit obvia succedensque ad pretoriam ducis puppim; cum misericordiam implorarent, nil responsum est aliud quam ut ad Tinneten, quo castra moturus erat, sequerentur. 30 Ipse postquam eousque processerat, ne venisset in cassum, omnem cominus amplissime urbis situm territandi magis quam invadendi tunc proposito speculatus, Octavio quem premiserat remisso, Uticam redit. Inde Tinneten petit, locum de quo diximus, Carthagini proximum et iam romano presidio communitum. 31 Eo pergenti nuntiatur Siphacis filium adventare, Verminam nomine, qui paterne captivitatis ultor intempestivus properabat magno cum equitatu, serum victis laturus auxilium. Non fuit opus imperare militibus arma sumerent, castris exirent, signa sequerentur: parata erant omnia. Ex itinere missus equitatus venienti occurrit. 32 Facile ille certamine victus,
Abbreviated transcription (Latin):
pͥncipibꝰ populi.Fodẽ tẽpore quo pre¬
liũ gestũ erat nũtiꝰ suꝑuenit publiũ
lentulũ cũ quĩquagĩta rostratis cẽtu¬
q onerariis nauibꝰ reꝵ oĩu quas bel.¬
loꝵ usus exigit refertis copia missu
a Senatu romano utice litꝰ atrigisse. hoc
audito scipio nichilo segni a p̃lio ca¬
stra hostiũ mox aggressus ⁊ ex captis ac
direptis ĩmẽsã agens p̃dã ad naues redit.
inde nil cũtãdũ ratꝰ lelio pͥmũ cũ uictoi̾e
nũtio romã misso Carthaginẽ term ma¬
riq simul aggredi statuit. ducẽdaꝵ igit᷑
terrestͥ itinere legionũ cura comissa ox¬
taiuo: ip̃e nauibꝰ ⁊ quas pͥus habuerat
⁊ que nuꝑ aduenerant in unã classem
coactis digressus utica poͣtũ cãthagĩs
petebat. cogitãs credo si quid aĩ caͣthagi¬
nensibꝰ suꝑeẽt quicꝗd id eẽt ĩ mari po¬
tissimũ ausuros. iam ꝓpe hostia portꝰ
erant cũ legatoꝵ nauic unica uelata

Expanded text:
principibus populi. 27 Eodem tempore quo preprincipibus populi. 27 Eodem tempore quo prelium gestum erat, nuntius supervenit Publium Lentulum cum quinquaginta rostratis centumque onerariis navibus, rerum omnium quas bellorum usus exigit refertis copia, missum a senatu romano Utice litus attigisse. Hoc audito Scipio nichilo segnius a prelio, castra hostium mox aggressus et ex captis ac direptis immensam agens predam, ad naves redit. 28 Inde, nil cuntandum ratus, Lelio primum cum victorie nuntio Romam misso, Carthaginem terra marique simul aggredi statuit. Ducendarum igitur terrestri itinere legionum cura commissa Octavio, ipse, navibus et quas prius habuerat et que nuper advenerant in unam classem coactis, digressus Utica portum Carthaginis petebat, cogitans credo siquid animi Carthaginensibus superesset, quicquid id esset, in mari potissimum ausuros. 29 Iam prope hostia portus erant, cum legatorum navis unica velata
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣ ad regẽ ꝑgeret ĩ patͥn rediisse et dic¬
ta eiꝰ aliqua apd̾ cãthaginẽ factaq re¬
ferunt. tandẽ tñ seu romanoꝵ metu ut
eoꝵ manꝰ effugeret seuodio ut nouũ.
eis hostem quereret. ⁊ qd̾ suis nõ potue.¬
rat alienis uiribus retẽtaret ad regem
traietisse. hanc sententiã qr uulgatior
est potissimũ sequor.¶Igit᷑ hoc ultimo
insigni ꝙͣius ĩfausto belloꝵ oꝑe edito
cũ equitibus paucis int̾ suoꝵ strages el¬
apsus hanibal hasdrumetũ pͥmo gra¬
du celerante ꝑuenerat. inde cũ reuoca¬
tus apopulo domũ remeass anno po¬
stꝙͣ inde discesserat sexto et trigesimo
cũtis audientibꝰ nõ hoc ĩquit tm̃ p̃lio
s uniu̾so bello uictũ me ꝓfiteor neq
spem nobis ullã suꝑeẽ nͥ ut pacẽ si fie¬
ri possit a romanis habeamus. hoc
cõsiliũ setuta ciuitas legatos petẽde pa-¬
cis ad scipionẽ mitri iubet decẽ scil ex

Expanded text:
quam ad regem pergeret, in patriam rediisse – et dicquam ad regem pergeret, in patriam rediisse – et dicta eius aliqua apud Carthaginem factaque referunt –, tandem tamen, seu Romanorum metu ut eorum manus effugeret, seu odio ut novum eis hostem quereret et quod suis non potuerat alienis viribus retentaret, ad regem traiecisse. Hanc sententiam, quia vulgatior est, potissimum sequor. 26 Igitur, hoc ultimo insigni quamvis infausto bellorum opere edito, cum equitibus paucis inter suorum strages elapsus Hanibal Hasdrumetum primo gradu celerante pervenerat; inde, cum revocatus a populo domum remeasset anno postquam inde discesserat sexto et trigesimo, cuntis audientibus ‘Non hoc’ inquit ‘tantum prelio sed universo bello victum me profiteor, neque spem nobis ullam superesse nisi ut pacem, si fieri possit, a Romanis habeamus’. Hoc consilium secuta civitas legatos petende pacis ad Scipionem mitti iubet, decem scilicet ex
Abbreviated transcription (Latin):
milibꝰ suoꝵ hoc p̃lio amissis. Ipse neꝗc¬
ꝙͣ tentatis oĩbus tandẽ hanibal cessit
ut florus ait p̃ciũq uictorie africa
fuit. et secutꝰ africã terraꝵ orbis. Et
de ipso quidẽ duplex de hinc texitur
historia. quidã ex hac acie fugientẽ
ad mare ꝑueĩsse tradũt. in de aũt p̃pa¬
rata naui ad anthiocũ potentissimũ asie
reg̾e illico transuectũ et qiͣ deoꝵ munus
aliquod ingenti gaudio exceptũ ĩ prilisse
cõsiliis siuis regẽ ĩ romanũ bellũ. multa¬
q de illo uiro deinceps exequũt᷑. itaq
postulanti añ oĩa Scipioni ut hanibal
maloꝵ oĩu pͥncipiu et origo ĩ manus
suas trnderetur fuisse respõsũ illũ ꝗdẽ
abiisse nec usꝙͣ eẽ ampliꝰ in africa. alii
nichil de profectiõe eiꝰ ad regẽ aut his
que ꝓfectionẽ sequũt᷑ adimũt. de his eĩ
inter omnes cõuenit. dicũt aũt eũ pͥus¬

Expanded text:
milibus suorum hoc prelio amissis. Ipse, nequicmilibus suorum hoc prelio amissis. Ipse, nequicquam tentatis omnibus, tandem «Hanibal cessit», ut Florus ait, «preciumque victorie Africa fuit et secutus Africam terrarum orbis». 24 Et de ipso quidem duplex dehinc texitur historia. Quidam ex hac acie fugientem ad mare pervenisse tradunt, inde autem preparata navi ad Anthiocum potentissimum Asie regem illico transvectum, et, quasi deorum munus aliquod ingenti gaudio exceptum, impulisse consiliis suis regem in romanum bellum. Multaque de illo viro deinceps exequuntur; itaque postulanti ante omnia Scipioni ut Hanibal, malorum omnium principium et origo, in manus suas traderetur, fuisse responsum illum quidem abiisse, nec usquam esse amplius in Africa. 25 Alii nichil de profectione eius ad regem aut his que profectionem sequuntur adimunt – de his enim inter omnes convenit –; dicunt autem eum, prius
Abbreviated transcription (Latin):
coercendo atq õe munus imꝑatoriu
obeundo adhuc p̃liu sustinebat. do.¬
nec leliꝰ et massinissa ab inseq̃ndo pa¬
rũꝑ profugos reu̾si a tergo punicam
aciem ĩuadũt. tũ cirtũue̾ti undiq fũ¬
dunt᷑ nullo pudore nulla ducis reue¬
rentia ualente fugã sistere. et licet ⁊¬
sepe alibi ab his ip̃is ⁊ ab aliis ducibꝰ
maiores strages hominũ facte sint si
tñ illud attendit᷑ qd̾ in hoc p̃lio plusꝙͣ
ĩ alio ũꝙͣ nõ duaꝵ modo s oĩu gẽtiũ
⁊ totiꝰ orbis statꝰ uelut in cardine u̾te.¬
bat᷑ nõ magnũ p̃liũ s maximũ reꝑit᷑.
et inter paucissima numerandũ. ce
sa et capta nõ ampli ꝙͣ quadinginta
ceptuũ uicinia euasere. int̾ captiuoᷤᷤ ⁊
macedones aliqui fuerũt ⁊ dux eoꝵ
sopater ꝓpĩquus philippi regis. capti
int̾ cetera undetĩ elephantes. nec ĩcru¬
entã romani iuictoriã habuere decem

Expanded text:
coercendo atque omne munus imperatorium coercendo atque omne munus imperatorium obeundo adhuc prelium sustinebat, donec Lelius et Massinissa, ab insequendo parumper profugos reversi, a tergo punicam aciem invadunt. 22 Tum circumventi undique funduntur, nullo pudore nulla reverentia ducis valente fugam sistere; et licet sepe alibi ab his ipsis et ab aliis ducibus maiores strages hominum facte sint, si tamen illud attenditur quod in hoc prelio, plusquam in alio unquam, non duarum modo sed omnium gentium et totius orbis status velut in cardine vertebatur, non magnum prelium sed maximum reperitur et inter paucissima numerandum. 23 Cesa et capta non amplius quam quadraginta ceptuum vicinia evasere. Inter captivos et Macedones aliqui fuerunt et dux eorum Sopater, propinquus Philippi regis; capti inter cetera undecim elephantes. Nec incruentam Romani victoriam habuere, decem
Abbreviated transcription (Latin):
niss ad quã uocẽ repetẽtibꝰ signami¬
litibꝰ condẽsata acies est. Tu scipio
quos uulneribꝰ graues uider ĩ extre.¬
mũ agmẽ trãsfert. integroᷤ et qd̾ lec.¬
tissimi roboris ĩ ultimis erat in frõte
elicit. sic instructꝰ ĩ ip̃a carthaginẽsiũ
mediã aciem ĩfert᷑. ibi cũ ueris hostibꝰ
res fuit . qui bello cãm dederãt ipsi
bellũ suis manibꝰ gerebant ⁊ ꝓprio
sanguine odioꝵ flãmas quas accendera¬
nt. extĩguebant. nichil ab ulla partiũ
p̃t̾missũ est. qd̾ sũmis ducibꝰ ꝓuidẽdum
curandũ ue ⁊ uł manu uł lingua uł in¬
genio agendũ eẽt. idq uicissi dux de
duce. hostis de hoste cõfessus est. insta¬
bat scipio sũma ui obstahat hanihal
ingenti nisu. ⁊ ꝙͣꝙͣ post fusos elephan¬
tes ⁊ cornuũ equitatũ numero atq
aĩs cepissẽt suꝑiores ẽẽ romani pus.¬
nando tñ hortandoq ⁊ fugã meditãtẽ

Expanded text:
nisset; ad quam vocem repetentibus signa minisset; ad quam vocem repetentibus signa militibus, condensata acies est. Tum Scipio quos vulneribus graves videt in extremum agmen transfert, integros et quod lectissimi roboris in ultimis erat in frontem elicit. Sic instructus in ipsam Carthaginensium mediam aciem infertur. 20 Ibi cum veris hostibus res fuit: qui bello causam dederant, ipsi bellum suis manibus gerebant et proprio sanguine odiorum flammas quas accenderant extinguebant. Nichil ab ulla partium pretermissum est, quod summis ducibus providendum curandum ve et vel manu vel lingua vel ingenio agendum esset; idque vicissim dux de duce, hostis de hoste confessus est. 21 Instabat Scipio summa vi, obstabat Hanibal ingenti nisu et, quanquam post fusos elephantes et cornuum equitatum numero atque animis cepissent superiores esse Romani, pugnando tamen hortandoque et fugam meditantes
Abbreviated transcription (Latin):
gressihꝰ infert᷑. stratosq obterit fugi¬
entes inse quit᷑. cornibꝰ loco motis ĩ¬¬
gentibꝰ aĩs ab oĩ parte cõcuͣrit᷑ tãtoq
ĩpetu. quãto uix ũꝙͣ alias. multa eĩ
una acie expianda erant et cõtracta
diu uet̾nosa ulcera ferro rescindenda.
et romana quidẽ acies fortior illa ue.¬
lotior ꝯdiũ pene par. Itaq repente
tantꝰ occisoꝵ hominũ et armoꝵ cu-¬
mulus fuit ut cũ carthaginẽsiũ au-¬
xiliares fugere cepissent romanis ꝑ
obstãtẽ cadaueꝵ cõgerie ⁊ terrã san¬
quine lubricã inseq̃ntibꝰ nichilo trã¬
situs ess expeditior ꝙͣ paulo ante ꝑ
adu̾sos pugnãtesq hostes fuerat. ita
ut globatĩ incedere nõ ualẽtes s qua
uł quẽq ĩpetꝰ tuliss uł aꝑtior aditus
iam dissuta acie fluctuare ceꝑant
signiferi. poteratq uincẽdo ĩꝑiculũ
incũri nisi maptĩ scipio receptui ceci¬

Expanded text:
gressibus infertur, stratosque obterit, fugigressibus infertur, stratosque obterit, fugientes insequitur. Cornibus loco motis, ingentibus animis ab omni parte concurritur tantoque impetu, quanto vix unquam alias; multa enim una acie expianda erant et contracta diu veternosa ulcera ferro rescindenda. Et romana quidem acies fortior, illa velocior, odium pene par. 18 Itaque repente tantus occisorum hominum et armorum cumulus fuit ut, cum Carthaginensium auxiliares fugere cepissent, Romanis per obstantem cadaverum congeriem et terram sanguine lubricam insequentibus nichilo transitus esset expeditior, quam paulo ante per adversos pugnantesque hostes fuerat; ita ut globatim incedere non valentes, sed qua vel quenque impetus tulisset vel apertior aditus iam dissuta acie fluctuare ceperant signiferi, poteratque vincendo in periculum incurri, nisi raptim Scipio receptui ceci
Abbreviated transcription (Latin):
mis cõmiseratione patrie iã sup̃ma
metuentis fidẽq et dextras suoru
ciuiũ ĩplorantis et aut felicitꝰ regna.¬
ture. aut miserabilit̾ seruiture. Sb̾
hanc horã scipio alacer et more ĩpa¬
ciens pugne signũ dedit. subitoq
clamor ingens atq horribilis homi.¬
nũ ac tubaꝵ a romana acie sublatꝰ
ip̃m interrupit hanibalẽ. quin ĩ ip¬
sos elephantes sono territos retro in
suos ad sinistrã p̃cipue partẽ u̾tit. st̃
eĩ ut maximaꝵ uiriũ sic repentini
pauoris aĩalia quo agitata sepe suis
obruti gruissimã ruinã ediderunt.
pars abacta uulneribꝰ fugiens et ip̃a
in dextrũ suoꝵ cornu ĩcidit. sic ambo
carthaginẽsiuz cõnua suaꝵ mole belua¬
rũ quas dux solertissimꝰ ad turbãdos
hostes p̃posuerat fortuna cõsiliũ p̃u̾¬
tente turbata sũt. arrepto cõfestĩ tẽ¬
pore massinissa ĩ leuũ lelius ĩ dextrũ
cornu cui erat oppositꝰ rapidissimis

Expanded text:
mis commiseratione patrie, iam suprema mis commiseratione patrie, iam suprema metuentis fidemque et dextras suorum civium implorantis et aut feliciter regnature aut miserabiliter serviture. 15 Sub hanc horam Scipio alacer et more impatiens pugne signum dedit, subitoque clamor ingens atque horribilis hominum ac tubarum a romana acie sublatus ipsum interrupit Hanibalem, quin et ipsos elephantes sono territos retro in suos ad sinistram precipue partem vertit. Sunt enim ut maximarum virium sic repentini pavoris animalia, quo agitata sepe suis obruti gravissimam ruinam ediderunt; pars abacta vulneribus, fugiens et ipsa, in dextrum suorum cornu incidit. Sic ambo Carthaginensium cornua suarum mole beluarum, quas dux solertissimus ad turbandos hostes preposuerat, fortuna consilium prevertente, turbata sunt. 17 Arrepto confestim tempore, Massinissa in levum, Lelius in dextrum cornu cui erat oppositus rapidissimis
Abbreviated transcription (Latin):
ex̾citꝰ cesos memorabat. et erãt pla¬
ne multa que ueracit̾ memoraret ⁊
ceteꝵ qr uarie illi obtigerãt natioẽs
uaria qͦ opꝰ erat oratione. alios spe
prede excitat quibꝰ eam p̃cipuam
militandi cãm nouerat. gallis uetꝰ
odiu in romanos obicit orat ut se
duce atq adiutore nouã de ãtiquis
nũc hostibꝰ ꝑcipiant ultionẽ. mau¬
ris numidisq irati metũ ingerit it¬
massinisse. aut fedo siquid sors sini¬
strũ tulerit illoꝵ seruitio aut truci
supplicio abusuri. ligures ꝓmissiꝰ in.¬
plet ingentibꝰ nõ habitaturos ampliꝰ
int̾ horridas rupes ubi ab origine
sua ulos posuit fortuna. s fertiles ⁊¬
frugũ agros deiectis ĩꝑio romaĩs et pĩ.¬
giussima rura italie possessuros. Caͣ
thaginenses ꝙͣꝙͣ hortatibꝰ nõ egerẽt
ĩnato ⁊̃ in romanos odio accensi ⁊ ip¬
si tñ oratiõe ducis aĩant᷑. parẽtũq
⁊ natoꝵ ac cõiugũ pietate atq ĩ pri¬

Expanded text:
exercitus cesos memorabat, et erant plaexercitus cesos memorabat, et erant plane multa que veraciter memoraret. Ceterum, quia varie illi obtigerant nationes, varia quoque opus erat oratione. 13 Alios spe prede excitat, quibus eam precipuam militandi causam noverat; Gallis vetus odium in Romanos obicit, orat ut se duce atque adiutore novam de antiquis nunc hostibus percipiant ultionem; Mauris Numidisque irati metum ingerit Massinisse aut fedo, siquid sors sinistrum tulerit, illorum servitio aut truci supplicio abusuri; Ligures promissis implet ingentibus: non habitaturos amplius inter horridas rupes ubi ab origine sua illos posuit fortuna, sed fertiles frugum agros deiectis imperio Romanis et pinguissima rura Italie possessuros. 14 Carthaginenses, quanquam hortatibus non egerent innato etiam in Romanos odio accensi, et ipsi tamen oratione ducis animantur parentumque et natorum ac coniugum pietate atque in pri
Abbreviated transcription (Latin):
gendã pacẽ illos ĩpulerit. hanibalis ser¬
monẽ die altero secũ in secreto habitũ
pauoris eiꝰ ac uetordie testẽ ꝓfert hu¬
miliorẽ quoq ꝙͣ fuerat eũ finges. erat¬
q ꝑfacile fingere ac mutare qd̾ solus
audient. ꝓinde nõ aliis prorsus auspi¬
ciis in p̃liu suos ire uaticinat᷑ ꝙͣ ꝗbus
olim patres eoꝵ ad egates insulas cũ
illoꝵ parͥhus dimicassent. eadẽ ibi u¬
nũc signa deos ostendisse q̃ tũc illis
ostenderint indubitatã adeẽ uicto¬
ria longeuit̾minũ laboris p̃dã ex
carthagine felicẽq ĩ patͥa atq opta¬
tũ ad parentes filiosq atq expectã¬
te ᷤᷤ reditũ uxores. hec dicentis ĩ uultu
inq oculis tãta ĩ erat letitia ut nõ ad
ꝑiculosissimã pugnã ire s a felicissĩa
redire uictoria uideret᷑. hanibal ex
adu̾so sedetĩ annoꝵ ꝑ italiã gesta tot
uictorias tot romanos ĩꝑatores atq

Expanded text:
gendam pacem illos impulerit. Hanibalis sergendam pacem illos impulerit. Hanibalis sermonem die altero secum in secreto habitum pavoris eius ac vecordie testem profert, humiliorem quoque quam fuerat eum fingens, eratque perfacile fingere ac mutare quod solus audierat. 11 Proinde non aliis prorsus auspiciis in prelium suos ire vaticinatur, quam quibus olim patres eorum ad Egates insulas cum illorum patribus dimicassent: eadem sibi nunc signa deos ostendisse que tunc illis ostenderint, indubitatam adesse victoriam et longevi terminum laboris, predam ex Carthagine felicemque in patriam atque optatum ad parentes filiosque atque expectantes reditum uxores. Hec dicentis in vultu inque oculis tanta inerat letitia, ut non ad periculosissimam pugnam ire sed a felicissima redire victoria videretur. 12 Hanibal ex adverso sedecim annorum per Italiam gesta, tot victorias, tot romanos imperatores atque
Abbreviated transcription (Latin):
et quales rei natura et cõditio audi¬
entiũ exigebat. que ue ꝓ tẽpore ma¬
xime moture aĩos crederẽtur. duceᷤᷤ
ambo equis undiq aͣcũuecti ĩstare si¬
gniferis hortari milites orare sigu¬
los unu̾isos obtestari. ostentare posi¬
tã añ oculos uictoriã/ cõmonefacere
ꝑiculoꝵ excitare iras. aĩos attolle¬
re fortibꝰ uiris suas laudes ingerere
p̃clariq cuipia facinoris qd̾ fecissẽt
memoriã renouare. postremo festi¬
nare locis oĩbꝰ adẽẽ nich penitꝰ sup̃¬¬
mi tẽporis ꝑdere et p̃t̾ illa que erãt
utrisq comunia sũt q oĩbus bella ge¬
rentibꝰ sua ꝗsq ꝓpriis laudibꝰ celebra¬
re. hisq uirtute stimulis urgere. p̾ci-¬
pue scipioĩs ⁊ oratio aĩosa et fiducia
insignis. Ille uictas nuꝑ hispanias re-¬
centesq ꝑ africã uictorias memorare.
ille ignauiã ꝑfidiãq hostiũ crimina-¬
ri. quoꝵ alteꝵ ad petẽdã alteꝵ ad frã¬

Expanded text:
et quales rei natura et conditio audet quales rei natura et conditio audentium exigebat, que ve pro tempore maxime moture animos crederentur. 9 Duces ambo, equis undique circumvecti, instare signiferis, hortari milites, orare singulos, universos obtestari, ostentare positam ante oculos victoriam, commonefacere periculorum, excitare iras, animos attollere, fortibus viris suas laudes ingerere preclarique cuiuspiam facinoris quod fecissent memoriam renovare, postremo festinare, locis omnibus adesse, nichil penitus supremi temporis perdere et, preter illa que erant utrisque comunia suntque omnibus bella gerentibus, sua quisque propriis laudibus celebrare, hisque virtutem stimulis urgere. 10 Precipue Scipionis et oratio animosa et fiducia insignis: ille victas nuper Hispanias recentesque per Africam victorias memorare, ille ignaviam perfidiamque hostium criminari, quorum alterum ad petendam alterum ad fran