comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
suis .E. Cesari: qui tum ibi proquestore fuerat cõmendatis et sine suspitic̃e
uultu atq sermone quo suꝑiore tp̃e usus fuerat cum dõmitum isset
ferrum intro clam incubiculum tulit atq ita se traiecit: qui dũ nõ du¬
anima expirata concidisset: impectuq fcto incubiculum ex suspitione
medicus familiares q continere:atq uulnus obligare coepissent ip̃e suis
erat tures q auxerat sepultura afficiunt. quo interfecto. L. Cesar ut ali¬
quod ex ea re auxilium pararet conuocato populo conctiõe hĩta cohõtatũ
oms ut põte apperirent᷑. se in.C. Cesaris clementia magnam spem hre
itaq põtis patefactis utica egressus Cesari imꝑatori obuiam proficiscit᷑.
Mesalla ut erat imꝑatum uticam ꝑuenit: omnibus q p̃otis custodiã poit.
Cesar interim ab pthasso progressus uisettam ꝑuenit: ibi Scipio magnũ

Expanded text:
suis L. Caesari, qui tum ei pro quaestore faciebat, commendatis, et sine suspicione, suis L. Caesari, qui tum ei pro quaestore faciebat, commendatis, et sine suspicione, vultu atque sermone quo superiore tempore usus faciebat, cum dormitum isset, ferrum intro clam in cubiculum tulit atque ita se traiecit. Qui dum anima nondum exspirata concidisset, et impetu facto in cubiculum ex suspicione medicus familiaresque continere atque vulnus obligare coepissent, ipse suis verat turrisque auxerat, sepultura adficiunt. Quo interfecto L. Caesar ut aliquid sibi ex ea re auxili pararet convocato populo contione habita cohortatur omnis ut portae aperirentur: se in C. Caesaris clementia magnam spem habere. Itaque portis patefactis Utica egressus Caesari imperatori obviam proficiscitur. Messalla, ut erat imperatum, Uticam pervenit omnibusque portis custodias ponit. § 89 Caesar interim ab Thapso progressus Ussetam pervenit, ubi Scipio magnum
Abbreviated transcription (Latin):
pidum coniecerunt. Ibiq multos uticenses interfecerũt: domos¬
q eorum expugnarũt ac diripuerũt: quibus cũ catho nulla
nis q desistẽnt: et quid sibi uellent sciret scedande eoꝵ ĩpõtunitats
ꝗrã centum singulis ediuisit. Ide et̃ Sylla faustus fecit. ac desua
petunia lãgitus est. Una q cum his abutica proficiscit᷑. atq ĩ regnũ¬
yube ire contendit. Complures interim exfuga uticam ꝑueniunt.
quos om̃s Catho conuocatos una cum.ccc. qui pecuĩa Scipioni
ad bellum faciendum contulerant hõtat̃ ut seruitiã manumictẽnt
oppidum q defendẽnt. quorum cũ ꝑtem assentire. ꝑte aĩũ mẽtẽq
ꝑterritam atq infugam destinatam hr̃e intellexiss amplius deea
re agere destitit: nauesq his attribuit ut in quascumq ptes uellet
proficiscerent᷑. Ip̃e omnibus tebus diligentissime cõstitutio litẽis

Expanded text:
pidum coniecerunt atque ibi multos Uticensis interfecerunt domospidum coniecerunt atque ibi multos Uticensis interfecerunt domosque eorum expugnaverunt ac diripuerunt. Quibus cum Cato persuadnisque desisterent et quid sibi vellent sciret, sedandae eorum importunitatis gratia singulis C divisit. Idem Sulla Faustus fecit ac de sua pecunia largitus est unaque cum his ab Utica proficiscitur atque in regnum ire intendit. § 88 Complures interim ex fuga Uticam perveniunt. Quos omnis Cato convocatos una cum CCC, qui pecuniam Scipioni ad bellum faciendum contulerant, hortatur uti servitia manumitterent oppidumque defenderent. Quorum cum partem assentire, partem animum mentemque perterritam atque in fugam destinatam habere intellexisset, amplius de ea re agere destitit navisque his attribuit, ut in quas quisque partis vellet proficisceretur. Ipse omnibus rebus diligentissime constitutis, liberis
Abbreviated transcription (Latin):
tes interim Scipionis qui ex proelio fugerant cum uticam uersꝰ iter
facerent ꝑueniunt ad oppidum panide ubi cum ab incolis nõ retipe¬
rentur: ideo ꝙ fama deuictoĩa cesaris p̃cunsset: ui oppido potiti in
medio foro lignis ccaceruatis omnibus q rebus eoꝵ cõgestis ignem sb¬
itiunt: atq eiusdem oppidi incolas cuiꝰq gnĩs etatis uiuos cõstric¬
tos q inflammam cõicũt atq ita acẽbissime afficiũt supplitio. de¬
stimabat: plebem in ermem oppido eieterat: & añ põtam bellicam ca¬
stris fossa q ꝑuula dumtaxat munierat: ibiq custodiis cĩcũdatã
hĩtare coegerat: Senatum aũt oppidi custodia tenebat. eoꝵ cast̃. L eꝗ¬
bant: ut eio interfectis eorum ꝑnitie doloẽm suũ ulciscerent̃. Uti¬
censes animo addito ex cesaris uictoi̾a lapidibus fustibusq eꝗtes
repulerunt. Itaq postea qͣ castiis non poterat potri uticam se ĩ op¬

Expanded text:
Equites interim Scipionis qui ex proelio fugerant, cum Uticam versus iter Equites interim Scipionis qui ex proelio fugerant, cum Uticam versus iter facerent, perveniunt ad oppidum Paradae. Ubi cum ab incolis non reciperentur, ideo quod fama de victoria Caesaris praecucurrisset, vi oppido potiti in medio foro lignis coacervatis omnibusque rebus eorum congestis ignem subiciunt atque eius oppidi incolas cuiusque generis aetatisque vivos constrictosque in flammam coiciunt atque ita acerbissimo adficiunt supplicio; depraesidi esse existimaverat, plebem inermem oppido eiecerat et ante portam bellicam castris fossaque parvula dumtaxat muniverat ibique custodiis circumdatis habitare coegerat; senatum autem oppidi custodia coeperunt, ibant, ut eis interfectis eorum pernicie dolorem suum ulciscerentur. Uticenses animo addito ex Caesaris victoria lapidibus fustibusque equites reppulerunt. Itaque posita quam castra non potuerant potiri, Uticam se in op
Abbreviated transcription (Latin):
paucis sauciis incastra: ac statim ex itinere añ oppidum pthassu
constitit. ellephantos q. lxiiii õnatos aͣmatos q cum turribus
õnamentis q capit: captos ante oppidum instructos cõstituit: la
hoc consilio si posset uĩgilius quiq cum eo obsidebant᷑ rei malȩ
geste suorum inditio aꝑtinaciã deduci. De inde ip̃m iũgiliũ appel¬
lauit inuitauit q ad dedictionem suam leuitatem q & demen¬
nam cõmemorauit. quem postq̃ animaduertit rũsum sibi nõ
dare ab oppido discessit. postero die diuina re fcã cõctiõe aduo¬
cata in conspectu oppidanoꝵ millites collaudat: totum q exẽci¬
tum ueteranum donauit. p̃mia fortissimo cuiq ac bene meriti ꝓ
sugestu tribuit: ac statim inde digressus. T. rebillo proconsule.
thysdre ubi considius preerat ad obsistendum relictis.M. Messella u¬
ticam ante premisso cum equitatu. ip̃e eodemiter facere contẽdit. eꝗ

Expanded text:
paucis sauciis in castra ac statim ex itinere ante oppidum Thapsum paucis sauciis in castra ac statim ex itinere ante oppidum Thapsum constitit elephantosque LXIIII ornatos armatosque cum turribus ornamentisque capit, captos ante oppidum instructos constituit, id hoc consilio, si posset Vergilius quique cum eo obsidebantur rei male gestae suorum indicio a pertinacia deduci. Deinde ipse Vergilium appellavit invitavitque ad deditionem suamque lenitatem et clementiam commemoravit. Quem postquam animadvertit responsum sibi non dare, ab oppido discessit. Postero die divina re facta contione advocata in conspectu oppidanorum milites collaudat totumque exercitum veteranorum donavit, praemia fortissimo cuique ac bene merenti pro suggestu tribuit, ac statim inde digressus Rebilo pro consule Thysdrae, ubi Considius praeerat, ad obsidendum relictis, M. Messalla Uticam ante praemisso cum equitatu ipse eodem iter facere contendit. § 87
Abbreviated transcription (Latin):
teneri uiderent: desꝑata salute inquodam colle consistunt. atq ãmis
dimissis salutationem more militari faciunt: quibus miẜis ea res ꝑuo¬
fuit presidio: Nam q milites urterani ita et dolore incensi nõ mõ ut
ꝑcerent hosti: non poterant adduci sed ẽt ex suo exẽcitu illustres ũ.¬
banos quos auctores appellabant complures ãt uulnerarũt: aut ĩ¬
cussus: nisi ad cesarem accũnsset celenter interfectus esset: qͦ fc̃to
ꝯplures equites. R. Senatoẽs q perteriti exp̃lio se itceperũt ne ami¬
litibus qui ex tanta uictoriã licentiam sibi sũ pserant in moderate pec
hi homines Scipionis milites cum sidem Cesaris implorarẽt ĩspectãĩe
ip̃o cesare a amilitibus dep̃cante uti eis ꝑcerent. amilitibus adu-¬
num sunt interfecti. Cesartrinis castris potitus occisis q hostiũ
.x. millibus: fugatis q compluribus serecepit. L. militibus amissis

Expanded text:
teneri vident. Desperata salute in quodam colle consistunt atque armis teneri vident. Desperata salute in quodam colle consistunt atque armis demissis salutationem more militari faciunt. Quibus miseris ea res parvo praesidio fuit. Namque milites veterani ira et dolore incensi non modo ut parcerent hosti non poterant adduci sed etiam ex suo exercitu inlustris urbanos, quos auctores appellabant, compluris aut vulnerarunt aut incussus, nisi celeriter ad Caesarem accuccurrisset, interfectus esset. Quo facto complures equites Romani senatoresque perterriti ex proelio se receperunt, ne a militibus, qui ex tanta victoria licentiam sibi assumpsissent immoderate peccei omnes Scipionis milites cum fidem Caesaris implorarent, inspectante ipso Caesare et a militibus deprecante eis uti parcerent, ad unum sunt interfecti. § 86 Caesar trinis castris potitus occisisque hostium X milibus fugatisque compluribus se recepit L militibus amissis,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗ erant presidio ex oppido eruptionem põta marittima faciunt &e siue ut
suis subsidio occũrerent: siue ut oppido deserto fuga salutem sibi pararẽt
egrediunt᷑: atq ita ꝑmare umblici fine ingressi terram petebant qui asẽ¬
uis pueris q qui incastris erant lapidibus: pilis q prohibiti terrã aitĩ¬
gere ruͣsus se in oppidum receperunt. Interim Scipionis copiis ꝓsttis
passim q toto campo fugientibus confestim Cesaris legiones consequi spa¬
tium q non dare colligendi. qui postq̃ adea castra que petebãt ꝑfugerũt
ut refectis castris rũsum se se defendeñt ducem aliquem requisi uerũt
quem respicerent: cuiusq auctoritate: imꝑioq rem gererent: ꝗ pꝰq̃
animaduerterunt ibi neminem ẽe presidio protinus ãmis abiectis ĩ it¬
gia castra fugere contendunt: quo postq̃ perueniũt eaq ibi ãuiliãis

Expanded text:
qui erant praesidio ex oppido eruptionem porta maritima faciunt et, sive ut qui erant praesidio ex oppido eruptionem porta maritima faciunt et, sive ut suis subsidio occurrerent, sive ut oppido deserto fuga salutem sibi parerent, egrediuntur atque ita per mare umbilici fine ingressi terram petebant. Qui a servitiis puerisque qui in castris erant lapidibus pilisque prohibiti terram attingere rursus se in oppidum receperunt. Interim Scipionis copiis prostratis passimque toto campo fugientibus confestim Caesaris legiones consequi spatiumque se non dare colligendi. Qui postquam ad ea castra quae petebant perfugerunt, ut refecti castris rursus sese defenderent ducemque aliquem requirerent, quem respicerent, cuius auctoritate imperioque rem gererent: — qui postquam animadverterunt neminem ibi esse praesidio, protinus armis abiectis in regia castra fugere contendunt. Quo postquam pervenerunt, ea quoque ab Iulianis
Abbreviated transcription (Latin):
gnantibus interfectis q reliqui concitati incastra unde pridie erant egres-¬
si confugiunt. Non uidetur esse pretẽmictendum deuĩtute milites ue-¬
terani.u. legionis: Nam cum insinistro cõnu elephas uulnere ictus et
dolore concitatus inlixam inermem impetum fecisset: cum q sub pede
subditum. Deinde genu ĩnixus pondere suo probostide cepta uibratim
stridore maximo premeret:atq enecaret: miles hoc nõ potuit ꝗn se ãmatꝰ
bestiȩ offerret. quem postqͣ elephas ad se telo infesto uenire animadu̾tit
relicto cadauere milite probostide circundat:atq in sublime extollit ã¬
matum qui in eiusmodi periculo cum constanter agendum sibi uideret
gladio probostidem: quo erat circumdatus cedere quãtu uiribus poterat
non destitit. quo dolore adductus ellephas milite abiecto maximo cuz
stridore cursuq conuersus adreliquas bestias se reccepit. Interim pthasso

Expanded text:
gnantibus interfectisque reliqui concitati in castra unde pridie erant egresgnantibus interfectisque reliqui concitati in castra unde pridie erant egressi confugiunt. § 84 Non videtur esse praetermittendum de virtute militis veterani V. legionis. Nam cum in sinistro cornu elephas vulnere ictus et dolore concitatus in lixam inermem impetum fecisset eumque sub pede subditum dein genu innixus pondere suo proboscide erecta vibrantique stridore maximo premeret atque enecaret, miles hic non potuit pati quin se armatus bestiae offerret. Quem postquam elephas ad se telo infesto venire animadvertit, reliquo cadavere militem proboscide circumdat atque in sublime extollit. Armatus, qui in eiusmodi periculo constanter agendum sibi videret, gladio proboscidem qua erat circumdatus caedere quantum viribus poterat non destitit. Quo dolore adductus elephas milite abiecto maximo cum stridore cursuque conversus ad reliquas bestias se recepit. § 85 Interim Thapso
Abbreviated transcription (Latin):
tiq resistente sibiq eruptione pugnare nõ placẽ clamitãte: et etiã
atq ẽt aciem substentante subito dextro cõnu in uissu Cesaris tubicẽ
coactus amilitibus canẽ ccepit. quo facto ab uniu̾sis cohõtib signa
in hostem coepere inferri cum centurionebus pectoẽ aduerso resistent: uiq
se signo felicitatis dato. equo ad misso inhostem contͣ pͥncipes ire cõtendit.
adextro interim cõnu funditores sagitarii q concita tela inelephantos sre.¬
quentes initiunt. quo fct̃o bestiȩ stridore fundaꝵ: saxo& q plumbiq per
terite se se conuertere et suos post se frequentes stipatos q proterrẽ &e ĩp̃otas
ualli semifactas ruere contendunt. Item mauri equites qui ineodem cor¬
nu cum elephantis erant presidio deserti principesq fugiunt. Ita celeritẽ
bestiis circuitis legiones uallo hostium sunt potite: et paucis acritẽ repu¬

Expanded text:
tique resistente sibique eruptione pugnari non placere clamitante, etiam tique resistente sibique eruptione pugnari non placere clamitante, etiam atque etiam aciem sustentante, subito dextro cornu iniussu Caesaris tubicen a militibus coactus canere coepit. Quo facto ab universis cohortibus signa in hostem coepere inferri, cum centuriones pectore adverso resisterent vique se, signo Felicitatis dato equo admisso in hostem contra principes ire contendit. A dextro interim cornu funditores sagittariique concita tela in elephantos frequentes iniciunt. Quo facto bestiae stridore fundarum, lapidum plumbique iactatu perterritae sese convertere et suos post se frequentis stipatosque proterere et in portas valli semifactas ruere contendunt. Item Mauri equites, qui in eodem cornu elephantis erant, praesidio deserti principes fugiunt. Ita celeriter bestiis circumitis legiones vallo hostium sunt potitae, et paucis acriter repu
Abbreviated transcription (Latin):
castra non ignauiter munire ip̃e aciem triplici tollocata legioẽ deci-
ma: secundaq dextro cõnu.Uiii. et uiiii.sinistro oppositis.U.legio
sagitariis funditoribus et utriusq c̃onibus dispositis: leuiq ãmatura int̾
equites coniecta: ip̃e pedibus circũmilites cõcũsans uĩtutes q uetera¬
norum: proelia q suꝑiora cõmemorans blandeq apellans aiõs eoꝵ
concitabat. Trones aũt qui nũqͣ inacie dimicassent hõtabat᷑. ut uet̾¬
anorum uĩtutem emularent: eꝵq famam nomen: locũ q uictoria
hostes cͣĩca uallum trepidare atq ultro citroq pauidos concũsare &
mõ se intra põtas recipere: modo incostanter in moderateq prodire
cum q idem apluibus conuerti coeptum esset.Subito legati euocatiq
obsecrare cesarem ne dubitaret signumdare uictoriam sibi propͥam
ãdii ĩmõtalibus potendi. dubitante Cesare atq eoꝵ studio. cupidita¬

Expanded text:
castra non ignaviter munire, ipse acie triplici collocata, legione X. castra non ignaviter munire, ipse acie triplici collocata, legione X. VII.que dextro cornu, VIII. et VIIII. sinistro oppositis, quintaesagittariis, funditoribus in utrisque cornibus dispositis levique armatura inter equites interiecta, ipse pedibus circum milites concursans virtutesque veteranorum proeliaque superiora commemorans blandeque appellans animos eorum excitabat. Tirones autem, qui numquam in acie dimicassent, hortabatur ut veteranorum virtutem aemularentur eorumque famam, locum, nomen victoria imadvertit hostis circa vallum trepidare atque ultro citroque pavidos concursare et modo se intra portas recipere, modo inconstanter immoderateque prodire. Cum idem a pluribus animadverti coeptum esset, subito legati evocatique obsecrare Caesarem ne dubitaret signum dare: victoriam sibi propriam a dis immortalibus portendi. Dubitante Caesare atque eorum studio cupidita
Abbreviated transcription (Latin):
et .d. passus intererant: quas Scipio intrare: & tapsianis auxi
ip̃e cum reliquis copiis lumatis castris Tapsum oꝑibus cĩcũmunit.
Scipio interim exclusus ab incepto itinere sup̃stagnum postero die
et nocte confecta celo albescente nõ longe acastuis ap̃sidioq qđ sũp̃
cõmemoraiumus. M.d. passibus admare uersus consedit et castã
munire coepit. quod postqͣ Cesari nuntiatum est milite aboꝑe dduc¬
to castris p̃sidio asꝑnante proconsule cum legionibus duabus re¬
licto ip̃e cum expedita copiã in eum locum citatum contendit. Clas¬
sis ꝑte ad ptassum relicta reliquas naues post iubet hostiũ tergu q
maxime adlitus appelli: signumq obseruare suũ. quo signo da¬
to subito clamore facto ex inprouiso hostibus aduersis ĩcuterent
Cȩsar peruenit et animaduertit aciem pro uallo Scipionis cast᷑ elephã¬
tisq dextro sinistroq cõnu collocatam et nihilominus ꝑtem militu

Expanded text:
et D passus intererant; quas Scipio intrare et Thapsitanis auxet D passus intererant; quas Scipio intrare et Thapsitanis aux relicto ipse cum reliquis copiis lunatis castris Thapsum operibus circummunivit. Scipio interim exclusus ab incepto, itinere supra stagnum postero die et nocte confecto, caelo albente non longe a castris praesidioque quod supra commemoravi MD passibus ad mare versus consedit et castra munire coepit. Quod postquam Caesari nuntiatum est, milite ab opere deducto, castris praesidio Asprenate pro consule cum legionibus duabus relicto ipse cum expedita copia in eum locum citatim contendit, classisque parte ad Thapsum relicta reliquas navis iubet post hostium tergum quam maxime ad litus appelli signumque observare, quo signo dato subito clamore facto ex improviso hostibus aversis incuterent ostquam Caesar pervenit et animadvertit aciem pro vallo Scipionis constitutam elephantis dextro sinistroque cornu collocatis, et nihilo minus partem militum
Abbreviated transcription (Latin):
saios poterant ut in equum locum descenderent: legionum q
ꝑiculum facẽnt: neq ip̃e propius hostem castra ponere ꝑꝑ aque
pecuniam se fosse aĩaduertẽt aduẽsarios nõ uĩtute eoꝵ con-¬
fidere: sed aquarum in opiã fretos despicere se intellexit.pͥdie
non apͥlis. i uigilia egressus abagar.xui. millia passuũ nocte
progressus adptassum ubi uĩgilius cum grandi p̃sidio perat
castra ponit. oppidum q eo die cicumuenire coepit: locaq y¬
donea: oppõtunaq cõplura presidiis occupat hostes ne ĩtrare
ad se ut interiora loca capẽ possent. Scipio interim cognitis Cȩ¬
saris consiliis ad necessitatem deductus. dimicandi ne ꝑ sum¬
mum dedecus fidissimos suis rebus thasianos et uĩgilium
amicteret. Confestim Cesarem ꝑ suꝑiora loca consequutus mi¬
lia passuum.uiii. abthasso binis castris consedit.Erat stagnu
salinaꝵ inter quod et mare angustie quedam nõ amplius.M.

Expanded text:
rsarios poterat ut in aequum locum descenderent legionumque rsarios poterat ut in aequum locum descenderent legionumque periculum facerent, neque ipse propius hostem castra ponere propter aquae penuriam se posse animadvertebat, adversarios non virtute eorum confidere sed aquarum inopia fretos despicere se intellexit, II Non. Apr. tertia vigilia egressus ab Aggar XVI milia nocte progressus ad Thapsum, ubi Vergilius cum grandi praesidio praeerat, castra ponit oppidumque eo die circummunire coepit locaque idonea opportunaque complura praesidiis occupare, hostes ne intrare ad se ac loca interiora capere possent. Scipio interim cognitis Caesaris consiliis ad necessitatem adductus dimicandi, ne per summum dedecus fidissimos suis rebus Thapsitanos et Vergilium amitteret, confestim Caesarem per superiora loca consecutus milia passuum VIII a Thapso binis castris consedit. § 80 Erat stagnum salinarum, inter quod et mare angustiae quaedam non amplius mille
Abbreviated transcription (Latin):
sins equitibus anxilia equestria submictere: sauciisq ac defatigatis
integros recentioribus q uiribus equites submĩstrare. postquam
equites iuliani.cccc. uim hostium ad iii. millia nũo substinere
non potuerunt: ae ableui ãmatura nũmidaꝵ uulnerabant᷑: minu¬
tatim q cedebantur. Cesar alteram mictit alam: que sattagẽtibus
celeriter occuerent. quo fctõ sui sublati uniuersi inhostes ĩp̃s¬
sione facta infugam aduẽsarios dederunt. Multis occisis com¬
pluribus conuulneratis in sequuti. ꝑ.iii.millia passuũ usq
incollem hostibus adductis se ad suos receperunt. Cesar ĩ ho¬
ram .x. cõmoratus sicut erat instructus se ad sua castra recoepit
omnib incolumibus. In quo prcelio Pacidius grauiter pilo per
Cassidem sicfiput ictus compluresq duces ac fortissimus ꝗsq
interfecti: uulneratiq sunt. Postqͣ nulla tonditioẽ cogere adu̾¬

Expanded text:
suis equitibus auxilia equestria summittere sauciisque ac defatigatis suis equitibus auxilia equestria summittere sauciisque ac defatigatis integros recentioribusque viribus equites sumministrare. Postquam equites Iuliani CCCC vim hostium ad IIII milia numero sustinere non poterant et ab levi armatura Numidarum vulnerabantur minutatimque cedebant, Caesar alteram alam mittit qui satagentibus celeriter occurrerent. Quo facto sui sublati universi in hostis impressione facta in fugam adversarios dederunt; multis occisis, compluribus vulneratis insecuti per III milia passuum usque ad collem hostibus adactis se ad suos recipiunt. Caesar in horam X. commoratus, sicut erat instructus, se ad sua castra recepit omnibus incolumibus. In quo proelio Pacideius graviter pilo per cassidem caput ictus compluresque duces ac fortissimus quisque interfecti vulneratique sunt. § 79 Postquam nulla condicione cogere adve
Abbreviated transcription (Latin):
Incampo erat oppidum infra castra Scipionis nom̃ Thogea: ubi p̃¬
sidium equestre circiter. cccc. nu̾o hr̃e consuerat: eo equitatu
dextra sinistraq directo aboppidi lateribus cum legionib ecastͥs
eductis atq in uigo inferiore instructis non longius fere mille. pas.
ab suis munitionibus progressus inacie consistit. Postqͣ diutius
in uno loco cõmorabatũ. et ipũs diei in otio cõsum mebat᷑. Cesã
equitum tũmas suorum iubet in hostium equitatum qui adop¬
pidum instatione erat facẽ impressioẽm leuemq ãmaturã. Sagit¬
tarios funditores q eodem submictit. Quod ubi coeptum est fieri
ut equis concitatis iuliani impetum fecissent pacidius suos eꝗtes
ex p̃origere coepit inlongitudinem ut hrent facultatem tnͣmas iu¬
lianas cicum fundi: et nihilominus fortissime accerimeq pugẽ.
Quod ubi Cesar animaduẽtit.ccc. quos ex legionibus habẽ expe¬

Expanded text:
in campo. § 78 Erat oppidum infra castra Scipionis nomine Tegea, ubi praein campo. § 78 Erat oppidum infra castra Scipionis nomine Tegea, ubi praesidium equestre circiter II milium numero habere consuerat. Eo equitatu dextra sinistra derecto ab oppidi lateribus ipse legiones ex castris eductas atque in iugo inferiore instructas non longius fere mille passus ab suis munitionibus progressus in acie constituit. Postquam diutius in uno loco Scipio commorabatur et tempus diei in otio consumebatur, Caesar equitum turmas suorum iubet in hostium equitatum qui ad oppidum in statione erant facere impressionem levemque armaturam, sagittarios funditoresque eodem summittit. Quod ubi coeptum est fieri et equis concitatis Iuliani impetum fecissent, Pacideius suos equites exporrigere coepit in longitudinem, ut haberent facultatem turmas Iulianas circumfundi et nihilo minus fortissime acerrimeque pugnare. Quod ubi Caesar animadvertit, CCC, quos ex legionibus habere expe
Abbreviated transcription (Latin):
passuum.iiii.ad aquam facit castra atq inde quãta uigilia eg̃n¬
rursus redit adea castra quãto die que ad aggar habuerat. Idem
facit Scipio atq inantiqua castraxopias reducit. Thabenenses ĩterĩ
qui sub dictione et potestate yube esse consuessent in extrema eiꝰ
regni regione marittima locati interfecto regio p̃sidio legatos ad cesa¬
rem mictunt rem male gestam docent. petũt orant q ut suis fõtuis
p̃sto ꝙ bñ menti essent auxilium ferret. Cesar eorum consilio probato
aut mõbo impediti aut cõmeatu dato cum signis nõ potunt añ trã¬
sire affricam ad milł.iiii. equites.cccc. funditoes: sagutariiq cc.
uno ꝯmeatu Cesaris occũeunt. Itaq tum omnibus his copiis et oĩ¬
hus legionibus eductis: sicut erat instructus.uiii. millib passuũ
absuis castris: abscipionis uõ.iiii. millibus passuũ longe cõstitit.

Expanded text:
passuum IIII ad aquam facit castra atque inde quarta vigilia egpassuum IIII ad aquam facit castra atque inde quarta vigilia egressus redit rursus ad ea castra quae ad Aggar habuerat. Idem facit Scipio atque in antique castra copias reducit. § 77 Thabenenses interim, qui sub dicione et potestate Iubae esse consuesserent in extrema eius regni regione maritima locati, interfecto regio praesidio legatos ad Caesarem mittunt, rem a se gestam docent, petunt orantque ut suis fortunis populus Romanus, quod bene meriti essent, auxilium ferret. Caesar eorum consilio probato aut morbo impediti aut commeatu dato cum signis non potuerant ante transire in Africam ad milia IIII, equites CCCC, funditores sagittariique mille uno commeatu Caesari occurrerunt. Itaque cum his copiis et omnibus legionibus eductis, sicut erat instructus, V milibus passuum ab suis castris, ab Scipionis vero II milibus passuum longe constitit
Abbreviated transcription (Latin):
esse posse: que res cesarem non fefellerat: Namq expeditos ex singu¬
lis legionibus tricenos milites ẽẽ usserat. Itaq eos inequitatum la¬
bieni inmissos tũmis susꝰ auxilia mictit. Tum labienus conuẽsis eꝗs
signorum conspectu ꝑteritus tu̾pissime fugere contendit multis oc
cisis compluribus uulneratis: milites legionarii adsua se recipiũt sig̃
atq iter inceptum ire coeperunt. Labienus ꝑsummum iugum collis
detrõsum procul subsequi non desistit. postqͣ Cesar ad oppidum sar¬
qui ibi preerat atq amultitudine cicũuento: interfectoq: oppido
potit᷑. atq ibi frumento exercitui dato postero diẽ oppidum Thysdr̃ã
ꝑuenit: in quo considius per id tempus fuerat in grando i presidio
cohorte q sua gladiatorum cesar oppidi nã prospecta: atq in opia
ab oppugnatioe eius deteritus protinus profectus circiter milliã

Expanded text:
pugnare non posse. Quae res Caesarem non fefellerat: namque expeditos ex singupugnare non posse. Quae res Caesarem non fefellerat: namque expeditos ex singulis legionibus trecenos milites esse iusserat. Itaque eos in equitatum Labieni immissos turmis suorum suppetias mittit. Tum Labienus conversis equis signorum conspectu perterritus turpissime fugere contendit. Multis eius occisis, compluribus vulneratis milites legionarii ad sua se recipiunt signa atque iter inceptum ire coeperunt. Labienus per iugum summum collis dextrorsus procul subsequi non destitit. § 76 Postquam Caesar ad oppidum Sarqui ibi praeerat, atque a multitudine circumvento interfectoque oppidum potitur atque ibi frumento exercitui dato postero die ad oppidum Thysdram pervenit; in quo Considius per id tempus fuerat cum grandi praesidio cohorteque sua gladiatorum. Caesar oppidi natura perspecta aquae inopia ab oppugnatione eius deterritus protinus profectus circiter milia
Abbreviated transcription (Latin):
omnibus q eius oppidi incolis adunum interfectis dedisse oppidum
diripiendum delendum q militibus.Cesar interim iustrato exercitu
ad .xii.Rł. apͥł. postero die productis uniuersis copiis processus asuis
castris millibus passuum.u.ascipionis cĩciter duum millium ĩtẽiec¬
to spatio inacie constitit.Postq satis diuq aduẽsarios abse dimicãtib
innitatos suꝑsedere pugne animaduertit reducit copias. Postero die
castra mouet atq: iter adoppidum Sãsuram ubi scipio numidaru
habuerat presidium frumentumq compõtauerat: ire cõtendit. qd̃
ubi labienus animaduẽtit cum equitatu leuiq ãmatura agmen eius
extremum capere coepit:atq: ita lixaꝵ mercatoꝵq qui plaustris mẽtes
põtabant. interceptis sãcinis adito animo propius audatius q accedit
adlegiones ꝙ existimabat milites sub onere ac subsarcinis defatigatos

Expanded text:
omnibusque eius oppidi incolis ad unum interfectis dedisse oppidum omnibusque eius oppidi incolis ad unum interfectis dedisse oppidum diripiendum delendumque militibus. § 75 Caesar interim lustrato exercitum a. d. XII. Kal. April. postero die productis universis copiis progressus ab suis castris milia passuum V, a Scipionis circiter duum milium interiecto spatio, in acie constitit. Postquam satis diuque adversarios ab se ad dimicandum invitatos supersedere pugnae animadvertit, reducit copias posteroque die castra movet atque iter ad oppidum Sarsuram, ubi Scipio Numidarum habuerat praesidium frumentumque comportaverat, ire contendit. Quod ubi Labienus animadvertit, cum equitatu levique armatura agmen eius extremum carpere coepit atque ita lixarum mercatorumque qui plaustris merces portabant interceptis sarcinis addito animo propius audaciusque accedit ad legiones, quod existimabat milites sub onere ac sub sarcinis defatigatos
Abbreviated transcription (Latin):
borandum ut consuefaceret milites hostiũ dolos insidias ãtificiaq
cognoscere. quid sequi quid ue uitare cõueniret.Itaq: quo hec ce¬
lerius conciperent dabat oꝑam ut legioẽs non uno loco continẽt: sed ꝑ
cãm frumentandi huc atq illuc raptaret: iõ ꝙ hostium copias absse
suo q uestigio non disscessuras existimabat: atq post tertiũ diem
productas accuratius suas copias sicut instruxerat prope hostiũ
castra pretergressus: equo loco in uitat ad dimicandum. postqua
aborrere eos uidet: Reducit subuesꝑum legiones incastra Legati interim
oppido uacca quod finitimum fuit zotte:cuiꝰ cesatem potitum ẽe d mõ¬
strauimus, ueniunt petunt obsetrant ut sibi p̃sidium mictat se res cõ¬
plures que utiles bello sint administraturos ꝑ idem tempꝰ deorũ uolũp¬
dum accͣuisse atq adueniente multitudine cicumdata eo potitu

Expanded text:
borandum ut consuefaceret milites hostium dolos, insidias, artificia borandum ut consuefaceret milites hostium dolos, insidias, artificia cognoscere et quid sequi, quid vitare conveniret. Itaque, quo haec celerius conciperent, dabat operam ut legiones non in uno loco contineret sed per causam frumentandi huc atque illuc rapsaret, ideo quod hostium copias ab se suoque vestigio non discessuras existimabat. Atque post diem tertium productis accuratius suis copiis sicut instruxerat, propter hostium castra praetergressus aequo loco invitat ad dimicandum. Postquam eos abhorrere videt, reducit sub vesperum legiones in castra. § 74 Legati interim ex oppido Vaga, quod finitimum fuit Zetae, cuius Caesarem potitum esse demonstravimus, veniunt; petunt, obsecrant, ut sibi praesidium mittat; se res compluris quae utiles bello sint sumministraturos. Per id tempus deorum volundum accucurrisse atque advenientem multitudine circumdata eo potitum
Abbreviated transcription (Latin):
cã ꝙ elephantorum multitudo: magnitudo q animos militũ deti¬
nebat intẽrore: cui uni rei tñ inuenerat remedium:Namq elephã¬
ratus: ac loricatus cum esset ellephas: que ꝑs tõpoĩs eiꝰ nuda sine teg¬
mine relinqueretur: ut eo thela conicerent᷑. preterea ut uimenta he¬
stiarum odorem stridoẽm: et spẽm consuetudine captaꝵ nõ formida¬
rent: quibus exrebus lãgiter erat consequutus. Nam &e milites be¬
stias nauibus ꝑtractabant: earum q tãditatem cognoscebant: attp¬
sup̃ cõmemoraui solicitabat᷑ Cesar. Tãdiõq et consid eratiõ erat
factus et ex pͥstina bellandi consuetudine equos ip̃aꝵ. celeriterq exces¬
serat nec mirum. copias.N. hẽbat ingallia bellare consuetas locis
campestribus et cõtͣ gallos homines apꝑtos minimeq insidiosos qui
ꝑ uĩtutem non per dolum dimicare consueuerũt. Tum aũt erat ei la¬

Expanded text:
causa, quod elephantorum magnitudo multitudoque animos militum deticausa, quod elephantorum magnitudo multitudoque animos militum detinebat in terrore. Cui uni rei tamen invenerat remedium: namque elephanrnatusque ac loricatus cum esset elephas, quae pars corporis eius sine tegmine nuda relinqueretur, ut eo tela coicerentur; praeterea ut iumenta bestiarum odorem, stridorem, spiritum consuetudine capta non reformidarent. Quibus ex rebus largiter erat consecutus: nam et milites bestia manibus pertrectabant earumque tarditatem cognoscebant, equsupra commemoravi sollicitabatur Caesar tardiorque et consideratior erat factus et ex pristina bellandi consuetudine celeritateque excesserat. Neque mirum: copias enim habebat in Gallia bellare consuetas locis campestribus et contra Gallos, homines apertos minimeque insidiosos, qui per virtutem, non per dolum dimicare consuerunt; tum autem erat ei la
Abbreviated transcription (Latin):
pede se recipeñt abhoste &e quemadmodum obuersi ad uẽsaĩos¬
quam ẽt inquantulo spatio resiste̾nt modo procũrerent modo
recederem: comunicarent q impetum ac prope quo loco et
ꝙͣ admodum tela mictẽnt precepit. Mirifice .di. hostiũ leuis ã¬
matura anxium exercitum nostrum atq solicitum habebat.
eos iaculis interficiebant. &e legionarium militem defatigabãt
ꝑꝑ uelocitatem. Srauis.ti. ãmature miles simul atq abhis insectat
constiterat in eos q impetum fecerat. illi ueloci cũsu ꝑiculũ facile ui¬
proelium quotiens fuerat cõmissum equitatu suo sine legionaĩo mi¬
lite equitatui leuiq ãmature eorum nullo modo pã esse pot̾at. Soli
citabat᷑ aũt his rebus quod non dum legiones hostium cognouerat. &
quonam modo se substinere posset abeoꝵ equitatu: leuiq ãmatura¬
que erat mirifica si legiones quoq accessissent. Accedebat eo ẽt hec

Expanded text:
pedes se reciperent ab hoste et quem ad modum obversi adversariispedes se reciperent ab hoste et quem ad modum obversi adversariis et in quantulo spatio resisterent, modo procurrerent modo recederent comminarenturque impetum, ac prope quo loco et quem ad modum tela mitterent, praecipere. Mirifice enim hostium levis armatura anxium exercitum nostrum atque sollicitum habebat, um, quod eos iaculis interficiebat, et legionarium militem defatigabat opter velocitatem: gravis enim armaturae miles simul atque ab eis insectatus constiterat in eosque impetum fecerat, illi veloci cursu periculum facile viienscunque proelium erat commissum, equitatu suo sine legionario milite citabatur autem his rebus, quod nondum legiones hostium cognoverat, et quonam modo sustinere se posset ab eorum equitatu levique armatura, quae erat mirifica, si legiones quoque accessissent. Accedebat etiam haec
Abbreviated transcription (Latin):
uẽtissent. & pila uiribus contorta in mĩmidas infestos cõiecis¬
sent amplius diũ millium nũo adunũ terga uertebant: ac ruͣ¬
sus ad aciem passim conuẽsis equis se colligebant: atq inspatiõ
consequebant᷑. et iacula inlegionarios coniciebant. Ita cesar
modo procedendo modo resistendo tãdius itinere confecto noc¬
tis hora pͥma om̃s suos adunum incastris in columes sauciis.
.x. factis reduxit. Labienus ciciter. cec. amissis multis uulne-¬
ratis ac defessis instando omnibus ad se suos reduxit. Scipio
interim legiones productas cum elephantis quos ante castra ĩ acie
t̾roris grã inconspectu Cesaris collocauerat reducit in castrã acie
terrorisi. Cesar cont̾ huiꝰ modi hostium gnã copias suas nõ ut
imꝑator exercitum ueteranum uictoẽm q maximis rebus cogͥ¬
tis ab gestis. sed ut lanista tirones gladiatores q condocet facẽ qͦ

Expanded text:
vertissent et pila viribus contorta in Numidas infestos coniecisvertissent et pila viribus contorta in Numidas infestos coniecissent, amplius duum milium numero ad unum terga vertebant ac rursus ad aciem passim conversis equis se colligebant atque in spatio consequebantur et iacula in legionarios coiciebant. Ita Caesar modo procedendo modo resistendo tardius itinere confecto noctis hora prima omnis suos ad unum in castra incolumis sauciis X factis reduxit. Labienus circiter CCC amissis, multis vulneratis ac defessis instando omnibus ad suos se recepit. Scipio interim legiones productas cum elephantis, quos ante castra in acie terroris gratia in conspectu Caesaris collocaverat, reducit in castra. § 71 Caesar contra eiusmodi hostium genera copias suas non ut imperator exercitum veteranum victoremque maximis rebus gestis, sed ut lanista tirones gladiatores condocefacere; quot
Abbreviated transcription (Latin):
non accederent: et singulari gnẽ pugne uteret᷑. hos q iaculis
conculcare sats esse existimarent. Cesar intellexit nł aliud eos
conari nisi ut se cogerent castra exloco ponẽ ubi oĩs aque nihil
esset ut exercitus eius ieninus: qui aquãta uigilia us adhoram
decimam diei nihil gustasset:ac iumenta siti perirent. Cum iã
adsolis occasum esset ut non dum totos .c. passus horis. iiii. ess
progressus. equitatu suo ꝑꝑ equorum interitum ext̃mo agmine:
remotolegiones inuicem adextiemum agmen euocabat. Ita uiz
hostium placide leniterq procedens ꝑ legionariũ militem cõmi¬
dius substinebat. Interim equitum Nũmidaꝵ copie dextͣ sini¬
straq per colles procũrere coroneq in modum cingere multitu¬
dine sua cesaris copias pars agmen extremum insequi. Cesari¬
ani interim non amplius.iii. aut uii. milites uefani cũ se cõ¬

Expanded text:
non accederent et singulari genere pugnae uterentur equosque iaculis non accederent et singulari genere pugnae uterentur equosque iaculis convulnerare satis esse existimarent, Caesar intellexit nihil aliud eos conari nisi ut se cogerent castra eo loco ponere ubi omnino aquae nihil esset, ut exercitus ieiunus, qui a quarta vigilia usque ad horam X. diei nihil gustasset, ac iumenta siti perirent. § 70 Cum iam ad solis occasum esset, et non totos C passus in horis IIII esset progressus, equitatu suo propter equorum interitum extremo agmine remoto legiones in vicem ad extremum agmen evocabat. Ita vim hostium placide leniterque procedens per legionarium militem commodius sustinebat. Interim equitum Numidarum copiae dextra sinistraque per collis praecurrere coronaeque in modum cingere multitudine sua Caesaris copias, pars agmen extremum insequi. Caesaris interim non amplius III aut IIII milites veterani si se con
Abbreviated transcription (Latin):
ex in sidiis adõti agmini eius extremo se offerũt atq ex collibus
pͥmis existunt: quod postqͣ Cesar animaduertit equitib sius e.¬
quitum ał hostiũ ui oppositis sãcinas legiones inacẽuũ iubet
compõtare atq celeriter signa hostibus inferte. quod postqͣ ceptum
est in pͥmo impetu legionum equitatus et leuis ãmatura hostium
nullo negotio loco pulsa et deiecta est decolle. Cum iam Cesar existi¬
masset hostes pulsos deteritosq finem lacessendi facturos: et iter
coeptum ꝑgere coepisset iterum celeriter exproximis collibus erum¬
punt: atq eadem ratione qua ante dixi incesaris legionarios im¬
petum faciunt. Num mide. leuis q ãmature et mirabili celerita¬
te p̃diti: qui inter equites pugnabant &e una pariter ꝙ cũ eꝗtibus
concũere ac refugere consueuerant. Cum hoc sepius facerẽt et
proficiscentes ultimos insequerent᷑ et refugerent stantes propius

Expanded text:
ex insidiis adorti agmini eius extremo se offerunt atque ex collibus ex insidiis adorti agmini eius extremo se offerunt atque ex collibus proximis exsistunt. Quod postquam Caesar animum advertit, equitibus suis hostium vi oppositis sarcinas legionarios in acervum iubet comportare atque celeriter signa hostibus inferre. Quod postquam coeptum est fieri, primo impetu legionum equitatus et levis armatura hostium nullo negotio loco pulsa et deiecta est de colle. Cum iam Caesar existimasset hostis pulsos deterritosque finem lacessendi facturos et iter coeptum pergere coepisset, iterum celeriter ex proximis collibus erumpunt atque eadem ratione qua ante dixi in Caesaris legionarios impetum faciunt Numidae levisque armatura mirabili velocitate praediti, qui inter equites pugnabant et una pariterque cum equitibus accurrere et refugere consueverant. Cum hoc saepius facerent et proficiscentis Iulianos insequerentur, refugerent instantis, propius
Abbreviated transcription (Latin):
sedit. Oppidum erat zerta. quod aberat a Scipiõe milł. pas.x abeiꝰ
regione et pãtem castrorum collocatam a cesare aũt diuẽsum acte.¬
motum quod erat abeo longe millia passuum.xuiii.Huc Scipio
legiões duas frumentandi grã misserat: quod postqͣ Cesã ex ꝑfu¬
gis cognouit castris excampo incollem ac tutiora loca collocatis
ibi p̃sidio relicto ip̃e quãta ugilia egressus preter hostiũ castra
proficiscit᷑ cum copiis exoppido petitur. Legiones scipionis cõpe¬
rit longius inagris frumentari: et cũ eo contendere conaretũ
animaduertit eopias hostium his legionibus occũrẽ seppetias
te. R. deconuentu uticensi: et camelis.xxii. regis adductis pre¬
sidio. Ibi cum oppido legato relicto ip̃e se recipẽ coepit incast̾. cũ
non iam longe a castris Scipionis abess: que tum erat necẽe p̃¬
tergredi Labienus affranius q cum oĩ equitatu leui q amatura.

Expanded text:
sedit. § 68 Oppidum erat Zeta, quod aberat a Scipione milia passuum X, ad sedit. § 68 Oppidum erat Zeta, quod aberat a Scipione milia passuum X, ad regionem et partem castrorum collocatum, a Caesare autem diversum ac remotum, quod erat ab eo longe milia passuum XIIII.1 Huc Scipio legiones duas frumentandi gratia misit. Quod postquam Caesar ex perfuga cognovit, castris ex campo in collem ac tutiora loca collatis atque ibi praesidio relicto ipse quarta vigilia egressus praeter hostium castra proficiscitur cum copiis et oppidum potitur. Legiones Scipionis comperit longius in agris frumentari et, cum eo contendere conaretur, animadvertit copias hostium his legionibus occurrere suppetias. uite Romano de conventu Uticensi, et camelis XXII regis abductis, praesidio ibi cum Oppio legato relicto ipse se recipere coepit ad castra. § 69 Cum iam non longe a castris Scipionis abesset, quae eum necesse erat praetergredi, Labienus Afraniusque cum omni equitatu levique armatura
Abbreviated transcription (Latin):
&o equites recepit incolumes. postero die yuba i ũmydas eos ꝗ loco
admissa fuga se receꝑant incastꝰ incrucem õs suffixit. Cesar interiz
qm̃ ĩ opia frumenti p̃mebat᷑ copias õs ĩ casfͣ cõcludit. atq p̃sidio lep¬
ti. Ruspine ce acille relicto Cispio: aquilȩq classe tradita ut alter
adrumentum. alter ptassum mari obsidẽt. ip̃e castris incensis quãta
noctis uigilia acie instructa impedimentis insinistra ꝑte collocatis
ex eo loco proficiscit᷑. et ꝑuenit ad oppidum aggar. quod agetulis
antea oppugnatum. summaq ui ꝑ ipos oppidanos erat defensũ. ibi
in campo castris impositis ip̃ẽ frumentũ circiter uillas cum ꝑte exẽcitꝰ
profectus magno inuento oley õdey uini. fiti. nũo pauco trtitian
recreato exẽcitu redit incast᷑. Scipio interim cognito Cesaĩs discessu
castris millibus passuum.ui. longe ternis castris disꝑtitis copiis cõ¬

Expanded text:
os equites recepit incolumis. Postero die Iuba Numidas eos qui loco os equites recepit incolumis. Postero die Iuba Numidas eos qui loco amisso fuga se receperant in castra in cruce omnis suffixit. § 67 Caesar interim, quoniam inopia frumenti premebatur, copias omnis in castra conducit atque praesidio Lepti, Ruspinae, Acyllae relicto, Cispio Aquilaeque classe tradita ut alter Hadrumetum, alter Thapsum mari obsiderent, ipse castris incensis quarta noctis vigilia acie instructa impedimentis in sinistra parte collocatis ex eo loco proficiscitur et pervenit ad oppidum Aggar, quod a Gaetulis saepe antea oppugnatum summaque vi per ipsos oppidanos erat defensum. Ibi in campo castris unis positis ipse frumentatum circum villas cum parte exercitus profectus magno invento hordei, olei, vini, fici numero, pauco tritici, atque recreato exercitu redit in castra. Scipio interim cognito Caesaris discessu castris milia passuum VI longe trinis castris dispertitis copiis con
Abbreviated transcription (Latin):
existimans cesarem eodem sepe frumentandi grã cõmeatuꝵ cũ magꝰ
equitatu. leui q ãmatura insidiaturꝰ locis ydoneis consedit. Cesar
interim de insidiis labieni ex ꝑfugis cẽtiõ factꝰ paucos dies ibi cõmora¬
tus: dum hostes quottidiano instituto sepe idem faciendo in negligen¬
tia adducẽnt᷑ subito mane imꝑat põta decumana legioẽs se.uiii. ueta¬
nas cum ꝑte equitatus sequi. atq equitibus p̃missis neq opinãtes in¬
sidiatoẽs subito in cõuallibus latentes leui ãmatura contendit cĩcite .d.
reliquos infugam tũpissimã cõiecit. Interim labienꝰ cum uniuẽso eꝗ¬
tatu fugientibus suis suꝑ petras occu̾it cuiꝰ uim multitudinemq cũ
equites pauci cesariani iam substinere non possent. Cesã instructas le¬
giones hostium copiis oñdit. quo fct̾o ꝑterito labieno ac retãdato su-¬

Expanded text:
existimans Caesarem eadem saepe frumentandi gratia commeaturum cum magno existimans Caesarem eadem saepe frumentandi gratia commeaturum cum magno equitatu levique armatura insidiaturus locis idoneis considit. § 66 Caesar interim de insidiis Labieni ex perfugis certior factus paucos dies ibi commoratus, dum hostes cotidiano instituto saepe idem faciendo in neglegentiam adducerentur, subito mane imperat porta decumana legiones se III21 veteranas cum parte equitatus sequi atque equitibus praemissis neque opinantis insidiatores subito in convallibus latentis ex levi armatura concidit circiter D, reliquos in fugam turpissimam coniecit. Interim Labienus cum universo equitatu fugientibus suis suppetias occurrit. Cuius vim multitudinis cum equites pauci Caesariani iam sustinere non possent, Caesar instructas legiones hostium copiis ostendit. Quo facto perterrito Labieno ac retardato su
Abbreviated transcription (Latin):
se ad pompeium contulerat. Inde ex prcelio tñsfugerat inastica qr
ad uarum uenerat: quem obꝑuirium ꝑfidiã q cesar uissir necatip
I estriumaũt ꝙ eius frater romȩ pecuniam ĩ patam numeraũat a cẽt
dñfitio uãu esse seruatum postea sibi facultatem nulã datã trasep̃¬
Ai ignouit. Est in affrica consuetudo incolaꝵ ut inagris et ĩ omib
fere uillis subterra spetus frumenti condendi gã dlam habeat atar¬
ia pꝑbela maxime ꝙ hostium subitum Aduentum prepatet. Qua
de re cesar ꝑindicem certior factus .÷. uigilia legiones duas cũ eꝗta¬
tu mictit ab castris suis muł passuum .x. atq inde magno nuõ frum̃¬
ti onustos recepit incastra: quibus rebus cognitis labienus progress
a suis tastris millia passuum iuiͣ. ꝑugum et collem. ꝑ quem Cesar
pdie iter fecerat. ibi castra duarurꝰ legionum fecit. atq ip̃e quoitidie

Expanded text:
se ad Pompeium contulerat, inde ex proeli effugerat in Africamque se ad Pompeium contulerat, inde ex proeli effugerat in Africamque ad Varum venerat; quem ob periuri perfidiam Caesar iussit necari. P. Vestrio autem, quod eius frater Romae pecuniam imperatam numeraverat et quobeneficio Vari esse servatum, postea sibi facultatem nullam datam transeundi, ignovit. § 65 Est in Africa consuetudo incolarum ut in agris et in omnibus fere villis sub terra specus frumenti condendi gratia clam habeant at bella maxime hostiumque subitum adventum praeparent. Qua de re Caesar per indicem certior factus tertia vigilia legiones duas cum equitatu mittit a castris suis milia passuum X atque inde magno numero frumenti onustos recipit in castra. Quibus rebus cognitis Labienus progressus a suis castris milia passuum VII per iugum et collem, per quem Caesar pridie iter fecerat, ibi castra duarum legionum facit atque ipse cotidie