comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
is. & cuiusq generis ductis in castra compluribus. fre¬
quentabat suas copias. Audiebat enim scipionem post diẽ
tertium eius diei quo prelium factum erat appropinqua¬
re: copias suas cum Labieno & petreio coniungere: cuius
copiȩ legionum . uiii. & ȩ̨quitu.iiͦii. esse nuntiabantur.
Officinas ferrarias instruere: sagittę telaq ut fierent com¬
plura curare: glandes fundere sudes comparare: litteraᷤ
in siciliam nuntiosq mittere ut sibi crates materiamq
congererent: ad arietes: cuius inopia in affrita esset. preterea
ferrum. plumbumq mitteretur. Etiam animaduertebat fru-¬
mento se in affrita nisi importato uti non posse. Priore an¬
no enim propter aduersariorum delectus qđ stipendiarii
aratores milites facti essent: messem non esse fattam. Preterea
ex omni africa frumentum aduersarios in pauca oppida & be-¬
ne munita comportasse. omnemq regionem africȩ exinanisse

Expanded text:
is et cuiusque generis ductis in castra compluribus freis et cuiusque generis ductis in castra compluribus frequentabat suas copias — audiebat enim Scipionem post diem tertium eius diei quo proelium factum erat appropinquare, copias suas cum Labieno et Petreio coniungere; cuius copiae legionum VIII et equitum III milium esse nuntiabantur — officinas ferrarias instruere, sagittas telaque ut fierent complura curare, glandis fundere, sudis comparare, litteras in Siciliam nuntiosque mittere, ut sibi cratis materiemque congererent ad arietes, cuius inopia in Africa esset, praeterea ferrum, plumbum mitteretur. Etiam animum advertebat frumento se in Africa nisi importaticio uti non posse: priore anno enim propter adversariorum dilectus, quod stipendiarii aratores milites essent facti, messem non esse factam; praeterea ex omni Africa frumentum adversarios in pauca oppida et bene munita comportasse omnemque regionem Africae exinanisse
Abbreviated transcription (Latin):
atii leius armature quater tantis: sagittariis atq fun¬
ditoribus ippotoxotisi compluribus. His copus omnibꝰ
pridie nonas ianuarias: post diem tertium ꝗͣ africam atti-¬
git: in campis planissimis purissimisq ab hora diri .u.
usq ad solis occasum est decertatum. In eo prelio petreius
grauiter ictus ex acie recessit. Cesar enim interim castra
munire diligentius: presidiaq firmare copiis maioribus:
Uallumq ab oppido ruspina usq ad mare deducere: & a
castris alterum eodem: quo tutius ultro atroq comme¬
atus auxiliaq sine periculo sibi succurrere possent: te¬
La tormentaq ex nauibus in castra comportare: remigũ
partem ex classe gallorum: rhodiorum: epibatarumq ar¬
mare. & in castra euocare: uti si posset eadem ratione:qua
aduersarii leuis armatura interiecta inter equites suos. in¬
terponeretur: sagittariisq ex omnibus nauibus itireis siri¬

Expanded text:
ac levis armaturae quater tanto, sagittariis ac funac levis armaturae quater tanto, sagittariis ac funditoribus hippotoxotisque compluribus: his copiis pridie Non. Ian., post diem VI. quam Africam Caesar attigit, in campis planissimis purissimisque ab hora diei quinta usque ad solis occasum est decertatum. In eo proelio Petreius graviter ictus ex acie recessit. § 20 Caesar interim castra munire diligentius, praesidia firmare copiis maioribus vallumque ab oppido Ruspina usque ad mare ducere et a castris alterum eodem, quo tutius ultro citroque commeare auxiliaque sine periculo sibi succurrere possent, tela tormentaque ex navibus in castra comportare, remigum partem ex classe, Gallorum, Rhodiorum epibatarumque armare et in castra evocare uti, si posset, eadem ratione qua adversarii levis armatura interiecta inter equites suos interponeretur, sagittariisque ex omnibus navibus Ityreis, Syr
Abbreviated transcription (Latin):
ti uincerentur. atq a snis superarentur. Quippe qui in nul¬
lo illorum sibi confider&: primum qđ audierat legiones
ueteranas romȩ dissentire neq in africam uellȩ transire.
deinde. qđ triennio in africa suos milites consuetudine re¬
tentos fideles sibi iam confeciss&: maxima autem auxilia
haberet numidarum xquitum leuisq armaturȩ. Preterea
ex fuga prelioq pompriano Labienus quos secum a brũ¬
dusio transportauerat ȩquites germanos gallosq ibiq po-¬
stea ex ibridus libertinis seruisq conscripserat. armauerat.
ȩquoq uti frenato condocuerat. Preterea regia auxilia: ele¬
fantos centum uiginti: equitatusq innumerabilis: deinde
legiones conscriptȩ ex cuiusq modi generis amplius. xiil.
Hac spe arq audatia inflatus labienus cum equitibus gal¬
lis germanisq m̃ deͫ numidarum sine frenis. uiIiͦ. prete¬
rea a pompeio auxilio adhibito equitibꝰ. M.dcͣ. peditum

Expanded text:
ti vincerentur atque a suis superarentur, quippe qui sine ilti vincerentur atque a suis superarentur, quippe qui sine illorum ope sibi confideret,7 primum quod audierat Romae legiones veteranas dissentire neque in Africam velle transire; deinde quod triennio in Africa suos milites retentos consuetudine fidelis sibi iam effecisset, maxima autem auxilia haberet Numidarum equitum levisque armaturae, praeterea ex fuga proelioque Pompeiano Labienus quos secum a Buthroto transportaverat equites Germanos Gallosque ibique postea ex hibridis, libertinis servisque conscripserat, armaverat equoque uti frenato condocuerat, praeterea regia auxilia, elephantis CXX equitatuque innumerabili,9 deinde legiones conscriptas ex cuiusquemodi generis amplius XII milibus. Hac spe atque ea audacia inflammatus Labienus cum equitibus Gallis Germanisque MDC, Numidarum sine frenis VIII milibus, praeterea Petreiano auxilio adhibito equitibus MDC, peditum
Abbreviated transcription (Latin):
cundatis cohortatur ut uno ictu contenderent: neq re¬
mitterent: donec ultra ultimos colles hostes repulissent. atq
eis essent potiti. Itaq signo dato cum iam hostes languide
tela negligenterq mitterent: subito immittit cohortes tut¬
masq suorum: atq puncto temporis hostibus nullo nego¬
cio campo pulsis: post collemq deiectis nacti locum atq ibi
paulisper commorati: ita uti erant instructi: leniter se ad suaᷤ
exaduersariis perfugę plures ex omni genere hominum: &
preterea intercepti hostium complures equites peditesq: ex
quibus cognitum est consilium hostium: eos hac mente &
conatu uenisse: ut nouo atq inusitato genere prelii tirones
legion ariis pauci perturbati curionis exemplo ab ȩquita¬
tu circunuenti opprimerentur. & ita lubam dixisse pro con-¬
tione. tantam se multitudinem auxiliorum aduersariis sb̃
ministraturum ut etiam cedendo in ipsa uictoria defatiga¬

Expanded text:
cumdatis cohortatur ut uno ictu contenderent neque recumdatis cohortatur ut uno ictu contenderent neque remitterent, donec ultra ultimos collis hostis reppulissent atque eorum essent potiti. Itaque signo dato cum iam hostes languide tela neglegenterque mitterent, subito immittit cohortis turmasque suorum; atque puncto temporis hostibus nullo negotio campo pulsis post collemque deiectis nacti locum atque ibi paulisper commorati, ita uti erant instructi leniter se ad suas ex adversariis perfugere plures ex omni genere hominum, et praeterea intercepti hostium complures equites peditesque. Ex quibus cognitum est consilium hostium, eos hac mente et conatu venisse ut novo atque inusitato genere proeli tirones legionarii paucique perturbati Curionis exemplo ab equitatu circumventi opprimerentur, et ita Labienum dixisse pro contione, tantam se multitudinem auxiliorum adversariis Caesaris sumministraturum ut etiam caedendo in ipsa victoria defatiga
Abbreviated transcription (Latin):
His rehus gestis: ac procul hostibus repulsis: conuulneratisq
ad sua presidia se se situt erat institutum recipere cepit. In
terim. Mar. petreius &. EN.Piso tum xquitibus numidis. cccͣi
electis. peditatusq eiusdem generis satis grandi ex itinere re¬
cto subsidio suis concurrunt. Atq hostes sius ex timore firma¬
tis: rursusq renouatis animis: legionarios conuersis equis re¬
cipientes nouissimos adoriri & impedire ceperunt: quot
minus se in castra reciperent. Hac re animaduersa Cȩsar
iubet signa conuerti: & medio campo redintegrari preliu.
Cum ab hostibus eodem modo pugnaretur: nec cominus ad ma¬
nus rediretur: cȩsarisq equites & iumenta ex nausea: recẽ¬
ti siti: langore: paucitate:Uuleribusq defatigata ad inseq̃n¬
dum hostem perseuerandumq cursum tardiorem haberẽt. dieiq
pars exigua iam esset reliqua: cohortibus ȩquitibusq cir¬

Expanded text:
s fecit. His rebus gestis ac procul hostibus repulsis convulneratisque s fecit. His rebus gestis ac procul hostibus repulsis convulneratisque ad sua praesidia sese, sicut erat instructus, recipere coepit. § 18 Interim M. Petreius et Cn. Piso cum equitibus Numidis MDC6 electis peditatuque eiusdem generis satis grandi ex itinere recta subsidio suis occurrunt. Atque hostes suis ex terrore firmatis rursusque renovatis animis legionarios conversis equitibus recipientes novissimos adoriri et impedire coeperunt quo minus se in castra reciperent. Hac re animadversa Caesar iubet signa converti et medio campo redintegrari proelium. Cum ab hostibus eodem modo pugnaretur nec comminus ad manus rediretur Caesarisque equites iumenta ex nausea recenti, siti, languore, paucitate, vulneribus defatigata ad insequendum hostem perseverandumque cursum tardiora haberent dieique pars exigua iam reliqua esset, cohortibus equitibusque cir
Abbreviated transcription (Latin):
T um miles: non sum inquit tyro Labiene: sed de legione .x.
ueteranus simul cassidem de capite deietit ut cognosci
ab eo posset: atq ita pilum uiribus contortum dum in
Labienum mittere çontendit. ȩqui grauiter aduerso pedori
affixit. & ait Labiene decumum militem qui te petit sai¬
to esse. Omnium tamenꝰ in terrorem coniecti: & maxime
tyronum. Circunspicere enim cesarem neq amplius fatere
nisi hostium iacula uitare. Cȩsar interim consilio hostiũ
cognito iub& aciem in longitudinem ꝗͣ maximam porri
gu altertus conuersis cohortibus ut una post alteram añ
signa tender&. Ita coronam hostium dextro sinistroq cor¬
nu mediam diuidit. & unam partem ab altera exclusã
equitesq intrinsecus adortus cum peditatu telis cõiectis
in fugam uertit. neq longius progressus: ueritus insidias se
ad suos recipit. Idem altera pars xquitum peditum q facit.

Expanded text:
Tum miles, 'Non sum,' inquit, 'tiro, Labiene, sed de legione X. Tum miles, 'Non sum,' inquit, 'tiro, Labiene, sed de legione X. veteranuab eo posset, atque ita pilum viribus contortum, dum in Labienum mittere contendit, equi graviter adverso pectori adfixit et ait: 'Labiene, decumanum militem qui te petit scito esse.' Omnium tamen animi in terrorem coniecti, et maxime tironum: circumspicere enim Caesarem neque amplius facere nisi hostium iacula vitare. § 17 Caesar interim consilio hostium cognito iubet aciem in longitudinem quam maximam porrigi et alternis conversis cohortibus, ut una post, altera ante signa tenderet, ita coronam hostium dextro sinistroque cornu mediam dividit et unam partem ab altera exclusam equitibus intrinsecus adortus cum peditatu telis coniectis in fugam vertit neque longius progressus veritus insidias se ad suos recipit; idem altera pars equitum peditumque Caesari
Abbreviated transcription (Latin):
dites enim dum ȩquites lungius a signis persequuntur: latere
nudato a proximis numidis iatulis uulnerabantur. Equiteᷤ
autem hostium pilum cursu facile uitabantꝰ edicit per ordi¬
nes. ne quis miles ab signis quatuor pedes longius procedera.
Equitatus interim Labieni suorum multitudine confisus.
cȩs aris paucitatem circiuire conatur. Et ȩquites luliani pau¬
ci: multitudine hostium defessi ȩquis uulneratis paulatim
cedere: hostes magis magisq instare. Ita puncto temporiᷤᷤ
omnibus legionarus ab hostium ȩquitatu circunuentis. ce-¬
sarisq copiis in orbem compulsis intra cancellos omnes
coniecti pugnare cogebantur. Labienus in ȩquo capite nu¬¬
do uersari in prima acie simul suos cohortari: non nũꝗͣ
legionarios Cȩsaris ita appellare. quud tu inquit miles
tyro tam feroculiᷤᷤ es: uos quoq iste uerbis infatuauit. in ma¬
gnum mehercle uos periculum impulit. misereor uestri.

Expanded text:
dites enim, dum equites longius a signis persequuntur, latere dites enim, dum equites longius a signis persequuntur, latere nudato a proximis Numidis iaculis vulnerabantur; equites autem hostium pilum militis cursu facile vitabant — edicit per ordines ne quis miles ab signis IIII pedes longius procederet. Equitatus interim Labieni suorum multitudine confisus Caesaris paucitatem circuire conatur: equites Iuliani pauci multitudine hostium defessi equis convulneratis paulatim cedere; hostes magis magisque instare. Ita puncto temporis omnibus legionariis ab hostium equitatum circumventis Caesarisque copiis in orbem compulsis intra cancellos omnes coniecti pugnare cogebantur. § 16 Labienus in equo capite nudo versari in prima acie; simul suos cohortari, non numquam legionarios Caesaris ita appellare: 'Quid tu,' inquit, 'miles tiro? Tam feroculus es? Vos quoque iste verbis infatuavit? In magnum mehercule vos periculum impulit. Misereor vestri.'
Abbreviated transcription (Latin):
se acie instructa cum pedestribus copiis dimicaturum.
Cum utrinq expectatio fieret. neq cesar se remoueret.¬
& cum suorum paucitate contra magnam uim arͣtificio¬
se magis ꝗͣ uiribus decernendum uideeret. subito ad-¬
uersariorum xquitatus se se extendere & in latitudinẽ
promouere: collesq complecti: & cesatis x̧quitatus ex¬
tenuari: simulq ad circũeũdum se comparare ceperãt
Cȩsariani ȩquites eorum multitudinem egre substine.¬
bant. A cies interim mediȩ  concurrere conantur:
subito ex condensis turmis pedites numidȩ leuis arma¬¬
turȩ cum xquitibus procurrunt. & inter legionarios pe¬
dites iacula conũciunt. Hic tum cęsariani in eos impetũ
fecissent: illorum xquites refugiebant. pedites interim re¬
sistebant: dum ȩquites rursus cursu renouato peditibue
sius succurrerent. Cȩsar nouo genere pugnȩ oblato cum
animaduerteret ordines suorum in procurrendo turbari pe¬

Expanded text:
se acie instructa cum pedestribus copiis dimicaturum. se acie instructa cum pedestribus copiis dimicaturum. § 14 Cum utrimque exspectatio fieret neque Caesar sese moveret et cum suorum paucitate contra magnam vim hostium artificio magis quam viribus decernendum videret, subito adversariorum equitatus sese extendere et in latitudinem promovere collisque complecti et Caesaris equitatum extenuare simulque ad circumeundum comparare se coeperant. Caesariani equites eorum multitudinem aegre sustinebant. Acies interim mediae cum concurrere conarentur, subito ex condensis turmis pedites Numidae levis armaturae cum equitibus procurrunt et inter legionarios pedites iacula coiciunt. Hic cum Caesariani in eos impetum fecissent, illorum equites refugiebant; pedites interim resistebant, dum equites rursus cursu renovato peditibus suis succurrerent. § 15 Caesar novo genere pugnae oblato cum animum adverteret ordines suorum in procurrendo turbari — pe
Abbreviated transcription (Latin):
quorum paruus numerus ex castris exierat: accersiri:
atq ordinatim signa se leniter consequi: ipse antecedere
cum pautis armatis. Iamq cum procul hostis conspici posset
milites in campo iubet galeari & ad pugnam parari. ⁊¬
uorum omnino numerus fuit .xxx. cohortium cum equi-¬
tihus. cccc. & sagittariis. Et hostes interim quorũ dux
erat Labienus: & duo facidii aciem dirigunt mirabili lon¬¬
gitudine non peditum. sed equitum confertam: & inter
eos leuis armaturę numidas & sagittarios pedites inter¬¬
posuerant: & ita condensauerant. ut procul cesariã pede-¬¬
stres ⁊copias arbitrarentur. Et dextrum ac sinistrum cornu
magnis equitum copiis confirmauerunt. Interim çęsar aciẽ
dirigit simplicem ut poterat propter pauritatem. sagittarioᷤ
ante aciem constituit. ęquites dextro sinistroq cornu cõ-¬
ponit: & ita precipit ut preuiderent ne multitudine
equitatus hostium circunuenirentur. Existimabat.u.

Expanded text:
quorum parvus numerus, ex castris arcessi quorum parvus numerus, ex castris arcessi atque ordinatim signa se leniter consequi; ipse antecedere cum paucis armatis. Iamque cum procul hostis conspici posset, milites in campo iubet galeari et ad pugnam parari; quorum omnino numerus fuit XXX cohortium cum equitibus CCCC, sagittariis CL. § 13 Hostes interim, quorum dux erat Labienus et duo Pacidei, aciem derigunt mirabili longitudine non peditum sed equitum confertam, et inter eos levis armatura Numidas et sagittarios pedites interposuerant et ita condensaverant ut procul Caesariani pedestris copias arbitrarentur; dextrum ac sinistrum cornu magnis equitum copiis firmaverant. Interim Caesar aciem derigit simplicem, ut poterat propter paucitatem; sagittarios ante aciem constituit, equites dextro sinistroque cornu opponit et ita praecipit ut providerent ne multitudine equitatus hostium circumvenirentur: existimabat enim
Abbreviated transcription (Latin):
receptis: & aduectis militum, equitũq copiis: rursus ad op¬
pidum ruspinam reiliit. atq ibi castris constitutis. ipse cũ
cohortibus .xxx. frumentatum est profectus. Ex eo co-
gnitum est Cesqͥs consilium: illum cum classe nauibus one¬
rariis que deerrassent subsidio ire clam hostibus uoluisse.¬
dicitur. ne casu imprudentes suȩ naues in classem aiuer¬
sariorum inciderent. neq eam rem eos uoluisse scire. qui
in presidiis relicti sui milites fuissent. ne propter suorũ pau¬¬
citatem & hostium multitudinem metu deficerent. Inte¬
rim cum iam Cęsar progressus esset a castris circiter milia
passuum tria per speculatores & antecessores equites nuntia¬¬
tur ei copias hostium haud ꝓcul ab se uisas: & hercle tum
eo nuntio pulus ingens conspici ceptus est. Hac re cogni¬¬
ta Cesar celeriter iubet equitatum uniuersum: cuius co-¬
piam habuit in presentia non magnam. & sagittarios:

Expanded text:
receptis et advectis militum equitumque copiis rursus ad opreceptis et advectis militum equitumque copiis rursus ad oppidum Ruspinam redit atque ibi castris constitutis ipse cum cohortibus expeditis XXX frumentatum est profectus. Ex eo est cognitum Caesaris consilium, illum cum classe navibus onerariis quae deerrassent subsidio ire clam hostibus voluisse, ne casu imprudentes suae naves in classem adversariorum inciderent, neque eam rem eos voluisse scire qui in praesidiis relicti sui milites fuissent, ne hi propter suorum paucitatem et hostium multitudinem metu deficerent. § 12 Interim cum iam Caesar progressus esset a castris circiter milia passuum III, per speculatores et antecessores equites nuntiatur ei copias hostium haud longe ab sese visas. Et hercule cum eo nuntio pulvis ingens conspici coeptus est. Hac re cognita Caesar celeriter iubet equitatum universum, cuius copiam habuit in praesentia non magnum, et sagittarios,
Abbreviated transcription (Latin):
passuum .ui. ibiq classem sub uesperum cum ea copia conscẽ¬
nia solicitabãtur. Parua enim copia & ea tironum: neq
omni exposita in africa contra magnas copias & insidio¬
sy̧ nationis: equitatumq innumerabilem se expositos
uidebant. Neq quicꝗͣ solatii in presertia: neq auxiliũ ĩ
suorum consilio animaduertebant: nĩsi in ipsius imperato¬
ris uultu: uigore mirabiliq hilaritate. Animum enim al¬
tum & erectum pre se gerebat. huic acquiescebant ho¬
mines: ut in eius scientia & consilio omnia sibi procliua
omnes fore sperabant. Cesar una nocte in nauibus con¬
sumpta: iam celo albescente: cum proficisci conaretur: subi¬
to nauium pars: de qua timebat: ex errore eodem con¬
ferebatur. Hac re cognita cesar: celeriter de nauibue
imperat omnes egredi: atq in littore armatos reliquos
uenientes expectare. Itaq sine mora nauibus eis in portũ

Expanded text:
passuum duo, ibique classem sub vesperum cum ea copia conscenpassuum duo, ibique classem sub vesperum cum ea copia conscennia sollicitabantur. Parva enim cum copia et ea tironum, neque omni exposita, in Africa contra magnas copias et insidiosae nationis equitatum innumerabilem se expositos videbant neque quicquam solati in praesentia neque auxili in suorum consilio animum advertebant, nisi in ipsius imperatoris vultu, vigore mirabilique hilaritate; animum enim altum et erectum prae se gerebat. Huic adquiescebant homines et in eius scientia et consilio omnia sibi proclivia omnes fore sperabant. § 11 Caesar una nocte in navibus consumpta iam caelo albente cum proficisci conaretur, subito navium pars de qua timebat ex errore eodem conferebatur. Hac re cognita Caesar celeriter de navibus imperat omnis egredi atque in litore armatos reliquos advenientis milites exspectare. Itaque sine mora navibus eis in portum
Abbreviated transcription (Latin):
in sius fortunis esse in columes. Cȩsar ad.iii. nonas ia¬
nuarias castra mou&. leptiq sex cohortium presidio cum
Sarsena relicto ipse rursus unde pridie uenerat. ruspinã
cum reliquis copiis conuertit ibiq sarcinis exercitus reli-¬
ctis ipse cum expedita manu proficiscitur circum uillas: fru¬
mentum oppidanis imperat ut plaustra iumentaq oĩa
sequantur. Itaq magno numero inuento frumenti ruspinã
rediit. Hoc eum ud circo existimo fecisse ut maritima oppida
post se ne uacua relinquer&. presidio firmata ac classis re¬
ceptacula munir&. Itaq ibi relicto .P. Sarsena fratre
eius: quem lepti proximo oppido reliquerat: cum legione:
iub& comportari ligna in oppidum ꝗͣ plurima. Ipse cu¬
cum cohortibus .uii. quȩ ex ueteranis legionibus in classe
cum Sulpicio & Uatinio rem gesserant. ex oppido ruspi¬
na egressus proficiscitur ad portum: qui ab est ab oppido. mił.

Expanded text:
in suis fortunis esse incolumes. § 9 Caesar a. d. IIII4 Non. Iain suis fortunis esse incolumes. § 9 Caesar a. d. IIII4 Non. Ian. castra movet; Lepti sex cohortium praesidio cum Saserna relicto ipse rursus unde pridie venerat Ruspinam cum reliquis copiis convertit ibique sarcinis exercitus relictis ipse cum expedita manu proficiscitur circum villas frumentatum oppidanisque imperat ut plaustra iumentaque omnia sequantur. Itaque magno numero frumenti invento Ruspinam redit. Huc eum idcirco existimo recepisse, ut maritima oppida post se ne vacua relinqueret praesidioque firmata ad classim receptacula muniret. § 10 Itaque ibi relicto P. Saserna, fratre eius quem Lepti in proximo oppido reliquerat, cum legione, iubet comportari ligna in oppidum quam plurima; ipse cum cohortibus VII, quae ex veteranis legionibus in classe cum Sulpicio et Vatinio rem gesserant, ex oppido Ruspina egressus proficiscitur ad portum, qui abest ab oppido milia
Abbreviated transcription (Latin):
terim in sardiniam nuntios cum luteris & in reliquas pro¬
uincias finitimas dimisit: ut sibi auxilia: com meatũ fru¬
mentums simul atq litteras legissent. mitenda curarent:⁊
exoneratisq partim nauibus longis Rabirium postumium
in siciliam ad secundum commeatum arcessendum mittit.⁊
Interim cum .x. nauibus longis ad reliquas naues onerariaᷤᷤ
conquirendas. quȩ deerrassent & simul mare tuendum ab
hostibus iub& proficisci. Interim .c. Salustium crisppum
pretorem ad celerinam insulam uersus: quam aduersarii te¬
nebant: cum parte nauium ire iub&: qđ ibi magnum nu-¬
merum frumenti esse audiebat. Hec ita imperabat uni¬
cuiq precipiebatq ut si fieri poss&: ne lotum excusatio ul¬
contra se gerebant. miserari. regium enĩ equitatum Sci¬
pio in prouincia africa alebat. tanta hominum erat demen¬
tia ut malint regis esse vectigales ꝗͣ cum tiuibus in patͥa

Expanded text:
terim in Sardiniam nuntios cum litteris et in reliquas proterim in Sardiniam nuntios cum litteris et in reliquas provincias finitimas dimisit, ut sibi auxilia, commeatus, frumentum, simul atque litteras legissent, mittenda curarent, exoneratisque partim navibus longis Rabirium Postumum in Siciliam ad secundum commeatum arcessendum mittit. Vatinium cum X navibus longis ad reliquas navis onerarias conquirendas quae deerrassent et simul mare tuendum ab hostibus iubet proficisci. Item C. Sallustium Crispum praetorem ad Cercinam insulam versus, quam adversarii tenebant, cum parte navium ire iubet, quod ibi magnum numerum frumenti esse audiebat. Haec ita imperabat unicuique, ita praecipiebat uti fieri posset necne locum excusatio nulcontra se gerebant, miserari — regium enim equitatum Scipio ex provincia Africa alebat — tanta homines esse dementia ut malint regis esse vectigales quam cum civibus in patria
Abbreviated transcription (Latin):
uitatem & ĩmunem. Legati ex oppido obuiam ueniunt.
libenter se omnia facturos quę uellet̾ pollicentur. Itaq cen¬
turionibus ad portas oppidi & custodiis impositis neꝗs
miles in oppidum introiret: aut iniuriam fateret cuipia
incolȩ: non longe ab oppido secundum littus facit castͣ
Eodemq naues onerariȩ & longe non nullȩ casu adue-¬
nerunt: reliqueq ut est ei nuntiatum. interte locorum
Uticam uersus petere uisȩ sunt. Interim Cesar a mari nõ
digredi: neq mediterranea petere propter nauium errorẽ:
xquitatumq in nauibus omnem continere. ut arbitror ne
agri uastarentur: aquamq in naues iubet comportari.
Remiges interim qui aquatum e nauibus exierant. subi¬
to x̧quites mauri non opinantibus cesarianis adortimł¬
tos iatulis conuulnerauerunt: non nullos interfecerunt.
Latent .ii. in insidiis cum equis inter conualles: & subit o
ex eunt: non ut in campo cominus depugnent. Cesar in¬

Expanded text:
vitatem et immunem. Legati ex oppido obviam veniunt, vitatem et immunem. Legati ex oppido obviam veniunt, libenter se omnia facturos quae vellet pollicentur. Itaque centurionibus ad portas oppidi et custodiis impositis, ne quis miles in oppidum introiret aut iniuriam faceret cuipiam incolae, non longe ab oppido secundum litus facit castra. Eodemque naves onerariae et longae non nullae casu advenerunt; reliquae, ut est ei nuntiatum, incertae locorum Uticam versus petere visa sunt. Interim Caesar a mari non digredi neque mediterranea petere propter navium errorem equitatumque in navibus omnem continere, ut arbitror, ne agri vastarentur; aquam in navis iubet comportari. Remiges interim, qui aquatum e navibus exierant, subito equites Mauri neque opinantibus Caesarianis adorti multos iaculis convulnerarunt, non nullos interfecerunt. Latent enim in insidiis cum equis inter convallis ut subito exsistant,2 non ut in campo comminus depugnent. § 8 Caesar in
Abbreviated transcription (Latin):
ęquites ꝗͣ ꝗͣ erant pauei. tamen contra tantam multitudi¬¬
nem audatissime concurrunt. Accidit res in credibilis
ut equites minus .xxx. galli: maurorum ȩquitum duo mił
loco pellerent refugarentq in oppidum. Postꝗ̃ repulsi & cõ¬
iecti erant intra munitiones. tesar iter constitutum ire cõ¬
tendit. Quod cum sepius facerent. & modo insequerentur
modo rursus ab equitibus in oppidum repellerẽtur: cohortibꝰ
paucis ex ueteranis. quas secum habebat: in extremo agmi¬
ne collocatis: & parte equitatus: iter tum reliquis facere
cepit. Itad quanto longius ab oppido discedebatur: tã¬
to tardiores ad insequendum erant numidȩ. Interim in
itinere ex oppidis & castellis legationes uenire. polliceri
frumentum. paratosq esse. quȩ imperasset facere. Itaq¬
eo die castra posuit ad oppidum usurpinam. Rlis. ianuari¬
is. inde mouit & peruenit ad oppidum Leptim liberam ci¬

Expanded text:
equites, quamquam erant pauci, tamen contra tantam multitudiequites, quamquam erant pauci, tamen contra tantam multitudinem audacissime concurrunt. Accidit res incredibilis, ut equites minus XXX Galli Maurorum equitum II milia loco pellerent fugarentque in oppidum. Postquam repulsi et coniecti erant intra munitiones, Caesar iter constitutum ire contendit. Quod cum saepius facerent et modo insequerentur, modo rursus ab equitibus in oppidum repellerentur, cohortibus paucis ex veteranis quas secum habebat in extremo agmine collocatis et parte equitatus iter leniter cum reliquis facere coepit. Ita quanto longius ab oppido discedebatur, tanto tardiores ad insequendum erant Numidae. Interim in itinere ex oppidis et castellis legationes venire, polliceri frumentum paratosque esse quae imperasset facere. Itaqeo die castra posuit ad oppidum Ruspinam. § 7 Kal. Ianuariis inde movit et pervenit ad oppidum Leptim, liberam ci
Abbreviated transcription (Latin):
Postꝗͣ una nocte & die ad oppidum consumpta: neq responsum
ullum a Considio dabatur: neq ei reliquȩ copiȩ succurrebant:
neq equitatus abundabat. & ad oppidum oppugnandum non
satis copiarum habebat & eas tironum neq primo aduentu
conuulnerari exercitum uolebat. & oppidi egregia munitio. &
difficilis ad oppugnandum erat ascensus: & nuntiabantur au-¬
xilia magna. ȩquitatusq oppidanis suppetias uenire: non est
uisa ratio ad oppugnandum oppidum commorandi. ne dum
in ea re ess& cesar occupatus circunuentus a tergo ab xꝗtatu
hostium laboraret. Itaq castra cum mouere uell& subito ex
oppido erupit multitudo: atq equitatus subsidio uno tempo¬
re eis casu succurrit. qui erat missus a luba ad stipendiũ
accipiendum. castraq unde Cȩsar egressus iter facere teꝑat.
occupãt. & eius agmen extremum insequi ceperunt. Que
res cum animaduersa esset subito legionarii consistunt. &

Expanded text:
§ 5 Postquam una nocte et die ad oppidum consumpta neque responsum § 5 Postquam una nocte et die ad oppidum consumpta neque responsum ullum a Considio dabatur, neque ei reliquae copiae succurrebant neque equitatu abundabat et ad oppidum oppugnandum non satis copiarum habebat et eas tironum neque primo adventu convulnerari exercitum volebat, et oppidi egregia munitio et difficilis ad oppugnandum erat ascensus et nuntiabatur auxilia magna equitatus oppidanis suppetias venire, non est visa ratio ad oppugnandum oppidum commorandi, ne, dum in ea re est Caesar occupatus, circumventus a tergo ab equitatu hostium laboraret. § 6 Itaque castra cum movere vellet, subito ex oppido erupit multitudo atque equitatus subsidio uno tempore eis casu succurrit, qui erat missus a Iuba ad stipendium accipiendum, castraque, unde Caesar egressus iter facere coeperat, occupant et eius agmen extremum insequi coeperunt. Quae res eum animadversa esset, subito legionarii consistunt et
Abbreviated transcription (Latin):
tempore his ꝑrolectis locum tertum peterent uniuersi.
Iuod minime Cesarem fefellerat. Nam neꝗullum portũ
terrȩ africe quo classes decurrerent pro terto tutura ab ho-¬
stium presidio fore suspicabatur: sed fortuitu oblatam occa-¬
sionem egressus aucupabatur:. L. Plantus interim legatus¬
petit a cȩsare ut sibi daret potestatem cum Considio agẽ¬
di: si poss& aliqua ratione perduci ad sanitatem. Itaq da¬
ta hac facultate luteras constribit. & eas captiuo dat per¬
ferendas in oppidum ad considium. Quo simul atq captiuus
perurnisset. litterasq ut erat mandatum Considio porngere ce¬
pisset. priusꝗͣ acciperet ille. Unde inquit istas: tum captiuuᷤ
uenio a cȩsare: Tunc Considius. Unus est in quit Scipio im¬
perator tempore populi romani: deinde in conspectu suo sta-¬¬
tim captiuum interfici iubet. litterasq nondum perlectas si¬
cut erant signatę dat homini certo ad scipionem perferendas.

Expanded text:
tempore his perlectis locum certum peterent universi. tempore his perlectis locum certum peterent universi. quod minime Caesarem fefellerat; nam neque ullum portum terrae Africae quo classes decurrerent pro certo tutum ab hostium praesidio fore suspicabatur, sed fortuito oblatam occasionem egressus aucupabatur. § 4 L. Plancus interim legatuspetit a Caesare uti sibi daret potestatem cum Considio agendi, si posset aliqua ratione perduci ad sanitatem. Itaque data facultate litteras conscribit et eas captivo dat perferendas in oppidum ad Considium. Quo simul atque captivus cum pervenisset litterasque, ut erat mandatum, Considio porrigere coepisset, prius quam acciperet ille, 'Unde,' inquit, 'istas?' 'Tum captivus: 'Imperatore a Caesare.' Tum Considius, 'Unus est,' inquit, 'Scipio imperator hoc tempore populi Romani'; deinde in conspectu suo statim captivum interfici iubet litterasque nondum perlectas, sicut erant signatae, dat homini certo ad Scipionem perferendas.
Abbreviated transcription (Latin):
pri sidium erat aduersariorum cui preerat .C. Considius.
&a clupea secundum oram maritimam cum equitatu adru¬
mẽtum Considius piso tum mauris circitͥ tribus mił. appa¬
ruit. Ibi paulisper cęsar ante portum commoratus:dum re¬
liquȩ naues conuenirent. exponit exercitum: tuius nume¬
rus fuit in presentia peditum .iii. ȩquitũ .d. castrisq ante
oppidum positis sine iniuria cuiusꝗͣ consedit. cohibentq
omnes a preda. Oppidani interim muros armatis com¬
plent. ante portam frequentes consident ad se se defendẽ¬
dum. quorum numerus duarum legionum intus erat. Cȩ¬
sar tircum oppidum uectus natura loci perspecta. redit in ca¬
stra. Non nemo rulpȩ eius imprudentiȩq assignabat.
qđ nec circum loca gubernatoribꝰ prefectisq quid pete-¬
rent preceperat: neq ut more ipsius consuetudo superio¬
ribus temporibus fuerat. tabellas signatas dederat: ut in

Expanded text:
praesidium erat adversariorum cui praeerat C. Considius, praesidium erat adversariorum cui praeerat C. Considius, et a Clupeis secundam oram maritimam cum equitatu Hadrumetum petens Cn. Piso cum Maurorum circiter tribus milibus apparuit, ibi paulisper Caesar ante portum commoratus, dum reliquae naves convenirent, exponit exercitum, cuius numerus in praesentia fuit peditum III milia, equites CL, castrisque ante oppidum positis sine iniuria cuiusquam consedit cohibetque omnis a praeda. Oppidani interim muros armatis complent, ante portam frequentes considunt ad sese defendendum; quorum numerus duarum legionum instar erat. Caesar circum oppidum vectus natura loci perspecta rediit in castra. Non nemo culpae eius imprudentiaeque assignabat, quod neque circum loca gubernatoribus praefectisque quid peterent praeceperat neque, ut more ipsius consuetudo superioribus temporibus fuerat, tabellas signatas dediderat, ut in
Abbreviated transcription (Latin):
concurrere. & legiones tironum conuenire. In iis ueterana
legio .uͫ. coniuncta aequitatus ad duo. mił. legionibus collectiᷤᷤ
sex. & ȩquitum duobus milibꝰ. ut quȩq prima legio uenerat
in naues longas imponebatur. equites autem in onerarias.
I ta maiorem partem nauium antecedere iuissit & insulam pete¬
bona pautorum publice uedit. Deinde Alieno prȩtori qui si¬
tiliam obtinebat de omnibus rebus prȩcepit. & de reliquo &x¬
citu celeriter imponendo. Datis mandatis ipse nauem constẽ
to certo celeriq nauigio uectus post diem quartum cum lon¬
gis paucis nauibus in conspetum africȩ celeriter uenit: Nãq
onerarie reliquȩ naues prȩter pautas uento dispersȩ atq erra¬¬
bunde diuersa loca petiuerunt. Clupeam classe preteruehi¬
tur: deinde neapolim: complura preterea castella & oppida
non longe a mari reliquit. Postꝗͣ adrumẽtum accessit ubi

Expanded text:
concurrere et legiones tironum convenire IIII,1 veterana concurrere et legiones tironum convenire IIII,1 veterana legio quinta, equitum ad II milia. § 2 Legionibus collectis VI et equitum II milibus, ut quaeque prima legio venerat in navis longas imponebatur, equites autem in onerarias. Ita maiorem partem navium antecedere iussit et insulam petebona paucorum vendit publice, deinde Alieno praetori, qui Siciliam obtinebat, de omnibus rebus praecipit et de reliquo exercitu celeriter imponendo. Datis mandatis ipse navem conscendto certo celerique navigio vectus post diem quartum cum longis paucis navibus in conspectum Africae venit; namque onerariae reliquae praeter paucas vento dispersae atque errabundae diversa loca petierunt. Clupeam classe praetervehitur, dein Neapolim; complura praeterea castella et oppida non longe a mari reliquit. § 3 Postquam Hadrumetum accessit, ubi
Abbreviated transcription (Latin):
ESAR. IT INERIBUS. IUSTIS:
confectis: nullo die intermisso ad .xiii.
Rlas. ianuarias Lilibeum ꝑuenit:
statimq ostendit se se naues uelle cõ¬
scendere: cum non amplius legionẽ ti¬
ronum haberet unam: equites uix. dc
Taber naculum secundum littus ip̃m
constituit ut prope fluctus verbera¬
ret. hoc eo consilio fecit ne quid sibi morȩ quisꝗͣ fore spera¬
ret. & omnes in dies horasq parati essent. Incidit per id
tempus ut tempestates ad nauigandum idoneas non habe¬
ret: nihilominus in nauibus remiges militesq continere: & nul¬
lam pretermittere occasionem profectionis: cum presertim ab in¬
colis eius prouinciȩ nuntiarẽtur aduersariorum copiȩ: ęquitatꝰ
infinitus. legiones regie quatuor. leuis armaturȩ magna uis. Sci¬
pionis legiones.x. elephanti . cxx. classesq esse complures
T amen neq deterrebatur. animoq & spe confidebat. Interim
in dies & naues longȩ adaugeri: & onerariȩ complures eode

Expanded text:
esar itineribus iustis confectis nullo die intermisso a. d. XIIII Kal. Ian. Lilybaeum pervenit statimque ostendit sese navis velle conscendere, cum non amplius legionem tironum haberet unam, equites vix DC. Tabernaculum secundum litus ipsum constituit, ut prope fluctus verberaret. Hoc eo consilio fecit ne quis sibi morae quicquam fore speraret et ut omnes in dies horasque parati essent. Incidit per id tempus ut tempestates ad navigandum idoneas non haberet; nihilo tamen minus in navibus remiges militesque continere et nullam praetermittere occasionem profectionis, cum praesertim ab incolis eius provinciae nuntiarentur adversariorum copiae equitatus infinitus, legiones regiae IIII, levis armaturae magna vis, Scipionis legiones X, elephanti CXX classesque esse complures; tamen non deterrebatur animoque et spe confidebat. Interim in dies et naves longae adaugeri et onerariae complures eodem
Abbreviated transcription (Latin):
ro. Neq tamen usꝗͣ diutius moratus est ꝗͣ neceslitas urbanaꝵ
seditionum pati uidebatur. Rebus felicissime celerrimeq confe¬
ctis in italiam celerius omnium opinione uenit:¬

Expanded text:
ro. Neque tamen usquam diutius moratus est quam necessitas urbanarum ro. Neque tamen usquam diutius moratus est quam necessitas urbanarum seditionum pati videbatur. Rebus felicissime celerrimeque confectis in Italiam celerius omnium opinione venit
Abbreviated transcription (Latin):
premia atq honores accipiendos in italiam iub& auxilia deiota¬
ri domum remittit. duas legiones cum Celio minutio in ponto
relinquit. Ita per gallogretiam bithiniamq in asiam iter facit.
omniumq earum prouinciarum de controuersus cognoscit: ac sta¬¬
tuit. iura in tetrarchas: reges: ciuitates disponit. Mitridatem per¬
gamenum: quo rem feliciter celeriterq gestam in egipto supra
scripsimus. regio genere ortum: disciplinis etiam regiis educa¬
tum  Nam eum Mitridates rex asiȩ totius propter nobilitatẽ¬
a pergamo paruulum setum alportauerat in castra multosq
tenuerat annos regem bosfori constituit. quod sub imperio Phar-¬
natis fuerat. prouintiasq populi romani a barbaris atq ini¬
micis regibus interposito amicissimo rege muniuit. Fidem
tetrarchiam legibus gallogrecorum: iure gentis. & cognationis
adiudicauit: occupatam & possessam pautis ante annis a deiota¬¬

Expanded text:
praemia atque honores accipiendos in Italiam iubet, auxilia Deiotapraemia atque honores accipiendos in Italiam iubet, auxilia Deiotari domum remittit, duas legiones cum Caelio Viniciano in Ponto relinquit. § 78 Ita per Gallograeciam Bithyniamque in Asiam iter facit omniumque earum provinciarum de controversiis cognoscit et statuit; iura in tetrarchas, reges, civitates distribuit. Mithridaten Pergamenum, a quo rem feliciter celeriterque gestam in Aegypto supra scripsimus, regio genere ortum, disciplinis etiam regiis educatum — nam eum Mithridates, rex Asiae totius, propter nobilitatem Pergamo parvulum secum asportaverat in castra multosque retinuerat annos — regem Bosphori constituit, qui sub imperio Pharnacis fuerat, provinciasque populi Romani a barbaris atque inimicis regibus interposito amicissimo rege munivit. Eidem tetrarchian Gallograecorum iure gentis et cognationis adiudicavit occupatam et possessam paucis ante annis a Deiota
Abbreviated transcription (Latin):
locitate effugerr poterãt: armis tamen proiectis. uUalem transgressi
nihil ex loco superiore inermes proficere poterant. At nostri ui-¬
ctoria elati subire iniquum locum munitione̾q aggredi uõ du.¬
bitant. Defendentibus autem his cohortibus castra. quas phar¬
naces presidio reliquerat. celeriter castris hostium sunt potiti:
interfecta multitudine omni suorum aut capta. Pharnates cum
paucis ȩquitibus profugit cui nisi castrorum oppugnatio fa¬
cultatem attuliss& liberius profugiendi: uiuus in cesaris pote¬
statem adductus esset. Tali uictoria totiens uictor Cęsar intre¬
dibili est lȩtitia affectus: qđ maximum bellum tãta celerita¬
te confecerat: qd q subiti periculi recordatio ẽ lȩtior. qđ ui¬
ctoria facilis ex difficillimis rebus accider&. Ponto ergo rece¬
pto. preda omni regia militibus condonata postera die cum ex¬
peditis equitibus ipse proficiscitur. Legionem .uͭi. decedere ad

Expanded text:
locitate effugere poterant, armis tamen proiectis vallem transgressi locitate effugere poterant, armis tamen proiectis vallem transgressi nihil ex loco superiore inermi proficere poterant. At nostri victoria elati subire iniquum locum munitionesque aggredi non dubitarunt. Defendentibus autem eis cohortibus castra quas Pharnaces praesidio reliquerat, celeriter castris hostium sunt potiti. Interfecta multitudine omni suorum aut capta Pharnaces cum paucis equitibus profugit; cui nisi castrorum oppugnatio facultatem attulisset liberius profugiendi, vivus in Caesaris potestatem adductus esset. § 77 Tali victoria totiens victor Caesar incredibili est laetitia adfectus, quod maximum bellum tanta celeritate confecerat, quodque subiti periculi recordatione laetior victoria facilis ex difficillimis rebus acciderat. Ponto recepto praeda omni regia militibus condonata postero die cum expeditis equitibus ipse proficiscitur, legionem sextam decedere ad
Abbreviated transcription (Latin):
rei subita trepidatio magnum terrorem attulit nostris. non¬
dum ordinibus instructis falcate regiȩ quadrigȩ permixtos
milites perturbãt. Quȩ tamen celeriter multitudine telorum oppri¬
muntur. In sequitur has acies hostium & clamore sublato confli-¬
git. multum adiuuãte natura loci. plurimum deorum immortaliũ
benignitate: qui cum omnibus casibus hellis intersunt: tum pre¬
cipue eis quibus nihil potuit ratione administrari. Magno atii
acri prelio cominus facto dextro cornu: quo ueterana .ui. legio
erat collocata initium uictoriȩ natum est: cum ab ea parte in
prodiui detruderentur hostes. multo tardius: sed tamen iisdem
diis adiuuantibus sinistro cornu: mediaq acie tote profligã¬
tur copiȩ regis. Quȩ ꝗͣ facile subierant iniquum locum. tam ce¬
lerit̾ gradu pulsȩ premebantur loci iniquitate. Itaq multie
militibus partim interfectis: partim sua ruina oppressis: qui ue¬

Expanded text:
rei subita trepidatio magnum terrorem attulit nostris. Nonrei subita trepidatio magnum terrorem attulit nostris. Nondum ordinibus instructis falcatae regiae quadrigae permixtos milites perturbant; quae tamen celeriter multitudine telorum opprimuntur. Insequitur has acies hostium, et clamore sublato confligitur multum adiuvante natura loci, plurimum deorum immortalium benignitate; qui cum omnibus casibus bellicis intersunt, tum praecipue eis quibus nihil ratione potuit administrari. § 76 Magno atque acri proelio comminus facto, dextro cornu, quo veterana legio sexta erat collocata, initium victoriae natum est. Ab ea parte cum in proclive detruderentur hostes, multo tardius, sed tamen isdem dis adiuvantibus sinistro cornu mediaque acie totae profligantur copiae regis. Quae quam facile subierant iniquum locum, tam celeriter gradu pulsae premebantur loci iniquitate. Itaque multis militibus partim interfectis partim suorum ruina oppressis, qui ve
Abbreviated transcription (Latin):
erant/ comperta. cum more operis quotidiani magnam illa
seruorum multitudinem: quȩ aggerem portabat milites rẽ
credidisset: siue etiam fiducia ueterani exercitus sui: quem cũ
legione .xxii. in aciem conflixisse & uicisse legati eius gloria¬
bantur: simul contemptu exercitus nostri: quem pulsum a se
Domitio duce sciebat: inito consilio dimicandi: descendere pre¬
rupta ualle cepit. Cuius aliquandiu cȩ̨sar irridebat inanẽ
ostentationem. & eo loco militum cohortationem: quem in lo¬
cum nemo sanus hostis subiturus esset. Cum interim Pharua¬
ces codem gradu: quo in praeruptũ descenderat: uallem ascen¬
dere aduersus arduum collem instructis copis cepit. Cęsar in¬
credibili eius uel temeritate uel fiducia commotus: neq opmnãs:
im paratusq oppressas eodem tempore milites ab opere uocat:
arma capere iub& legiones opponit. aciemq instruit. Cuius

Expanded text:
erant comperta, cum more operis cotidiani magnam illam erant comperta, cum more operis cotidiani magnam illam servorum multitudinem quae aggerem portabat militum esse credidisset, sive etiam fiducia veterani exercitus sui, quem bis et vicies in acie conflixisse et vicisse legati eius gloriabantur, simul contemptu exercitus nostri, quem pulsum a se Domitio duce sciebat, inito consilio dimicandi descendere praerupta valle coepit. Cuius aliquamdiu Caesar irridebat inanem ostentationem et eo loco militum coartationem, quem in locum nemo sanus hostis subiturus esset: cum interim Pharnaces eodem gradu quo in praeruptam descenderat vallem ascendere adversus arduum collem instructis copiis coepit. § 75 Caesar incredibili eius vel temeritate vel fiducia commotus neque opinans imparatusque oppressus eodem tempore milites ab opere revocat, arma capere iubet, legiones opponit aciemque instruit; cuius
Abbreviated transcription (Latin):
in quo mitridates secundum prelium aduersus triarium fece¬
rat. Huc omnem comportari aggerem ex castris. seruitiaq
agi iussit: nequis ab opere miles discederet: cum spatio non
amplius passuum. mil. intercisa uallis castra hostium diuide¬
ret ab opere incepto cȩsaris castrorum. Pharnaces cum id repẽ¬
te prima luce animaduertisset: copias suas omnes pro casts
instruxit. quas interposita tanta locorum iniquitate: consue¬¬
tudine magis permulgata tredebat instrui Cȩsar uel ad opꝰ
suum tardandum: quo plures in armis tenerentur: uel adt
ostentationem regiȩ fiduciȩ: ne munitione magis ꝗͣ manu de¬
fendere locum pharnaces uideretur: deterritus non est. quo¬
minus prima acie pro uallo instructa reliqua pars exercitus
opus faceret. At pharnaces impulsus siue loci felicitate. siue
auspiciis & religionibus inductus: quibus obtemperasse eum
postea audiebamus. siue paucitate nostrorum: qui in armis

Expanded text:
in quo Mithridates secundum proelium adversus Triarium fecein quo Mithridates secundum proelium adversus Triarium fecerat. Huc omnem comportatum aggerem ex castris per servitia aggeri iussit, ne quis ab opere miles discederet, cum spatio non amplius passuum mille intercisa vallis castra hostium divideret ab opere incepto Caesaris castrorum. § 74 Pharnaces, cum id repente prima luce animadvertisset, copias suas omnis pro castris instruxit. Quas interposita tanta locorum iniquitate consuetudine magis pervulgata militari credebat instrui Caesar vel ad opus suum tardandum, quo plures in armis tenerentur, vel ad ostentationem regiae fiduciae, ne munitione magis quam manu defendere locum Pharnaces videretur. Itaque deterritus non est quominus prima acie pro vallo instructa reliqua pars exercitus opus faceret. At Pharnaces impulsus sive loci felicitate sive auspiciis et religionibus inductus, quibus obtemperasse eum postea audiebamus, sive paucitate nostrorum qui in armis
Abbreviated transcription (Latin):
loco satis munitum. Tumulus enim naturalis uelut manufactus
excelsiori undiq fastigio substin& murum. Cirtum positi sunt
hiuc oppido magni multiq intercisi colles. quorum editissimꝰ
unus: qui propter uictoriam Mitridatis & infelicitatem Triarii:
nobilitatem. nec multo longius passuum tribꝰ mił. ab est ab zella.
Hunc locum Pharnaces ueteribus paternorum felicium castroru re-¬
fectum oꝑibus. copiis sus omnibus occupauit. Cȩsar cum ab ho¬
ste mił. passuum .U. castra posuisset: uideretq eas ualles quibꝰ
regia castra munirentur: eodem interuallo sua castra munitu¬
ras. si modo ea loca hostes priores non cepissent. quȩ multo erat
propiora regis castris. aggerem comportari iubet intra munitio¬
nes. Iuo celeriter colloçato: proxima nocte.uigilia quarta:
legionibus omnibus expeditis: impedimentisq in castra reli-¬
ctis: prima lute neq opinantibus hostibus ipsum locum cepit:

Expanded text:
loco satis munitum: tumulus enim naturalis, velut manu factus, loco satis munitum: tumulus enim naturalis, velut manu factus, excelsiore undique fastigio sustinet murum. Circumpositi sunt huic oppido magni multique intercisi vallibus colles; quorum editissimus unus, qui propter victoriam Mithridatis et infelicitatem Triari deoppido nec multo longius milibus passuum III abest ab Zela. Hunc locum Pharnaces veteribus paternorum felicium castrorum refectis operibus copiis suis omnibus occupavit. § 73 Caesar cum ab hoste milia passuum V castra posuisset videretque eas vallis quibus regia castra munirentur eodem intervallo sua castra munituras, si modo ea loca hostes priores non cepissent, quae multo erant propiora regis castris, aggerem comportari iubet intra munitiones. Quo celeriter collato proxima nocte vigilia quarta legionibus omnibus expeditis impedimentisque in castris relictis prima luce neque opinantibus hostibus eum ipsum locum cepit,