comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
stri prelio allato commotus. frumento cuius in castris copiã
hũerat: incenso. uino: oleo: cetrrisq rebus: quȩ ad uictum para.¬
ri solent. corruptis. atyllam quam obsidebat deseruit: atq
iti nere per regnum iubȩ facto copias cum Scipione parti¬
tus adrumẽtum se recepit. Interea ex secundo cõmeatu
quȩ a sicilia miserat Alienus nauis una in qua fuerãt.Q.
ominius &. L. titida eques .ro. ab residua classe cum erra¬
uisset. delataq esset uento ad tapsum: a Uirgilio scaphis na¬
uitulisq actuariis excepta est: & ad scipionem deducta. Item
altera naius triremis ex eadem classe errabunda. ac tempe¬
state ad egimurum delata: a classe uari &. Mar. octauii ẽ
capta. in qua milites ueteram tum uno tenturione: & nõ
nulli tirones fuerunt: Quos uarus adseruatos sine contume¬
lia dedutendos curauit ad Scipionem. Qui postꝗͣ ad rum
peruenerunt: & ante suggestum cius constiterunt: Non ur̃a

Expanded text:
estri proelio allato commotus, frumento cuius in castris copiam estri proelio allato commotus, frumento cuius in castris copiam habuerat incenso, vino, oleo ceterisque rebus quae ad victum parari solent corruptis, Acyllam, quam obsidebat, deseruit atque itinere per regnum Iubae facto copias cum Scipione partitus Hadrumetum se recepit. § 44 Interea ex secundo commeatu, quem a Sicilia miserat Alienus, navis una, in qua fuerat Q. Cominius et L. Ticida, eques Romanus, ab residua classe cum erravisset delataque esset vento ad Thapson, a Vergilio scaphis naviculisque actuariis excepta est et adducta. Item altera navis trieris ex eadem classe errabunda ac tempestate delata ad Aegimurum a classe Vari et M. Octavi est capta, in qua milites veterani cum uno centurione et non nulli tirones fuerunt; quos Varus asservatos sine contumelia deducendos curavit ad Scipionem. Qui postquam ad eum pervenerunt et ante suggestum eius constiterunt, 'Non vestra,'
Abbreviated transcription (Latin):
gredi propius se animaduertisset: locoq se magis defendere
si res coegisset: ꝗͣ in campo tominus consistere audere: non
est uisa ratio propius accedendi. eodie ad oppidum: qͦnia
ibi presidium numidarum grande esse cognouerat: hostesq¬
qui mediam aciem suam oppido texissẽt. sibiq difficile factu ẽẽ
intellexit simul & oppidum uno tempore oppugnare & in
hacie & in cornu dextro ac sinistro ex imꝗore loco pugnare.
presertim cum milites a mane diei ieiuni sub armis stetissẽt
defatigati. Itaq reductis siuis in castra postero die propiꝰ eoꝵ
aciem instituit exporrigere munitiones. Interim Considius
qui acyllam & .uiii. cohortes stipendiarias numidis getu¬
lisq obsidebat: ubi. C. messius: qui cohortibus preerat diu
multumq expertus: magnisq operibus sepe admotis: his ab
oppidanis incensis: cum proficer& nihil. subito nuntio de eq̃¬

Expanded text:
gredi propius se animadvertisset locoque se magis defendere, gredi propius se animadvertisset locoque se magis defendere, si res coegisset, quam in campo comminus consistere audere, non est visa ratio propius accedendi eo die ad oppidum, quoniam ibi praesidium grande Numidarum esse cognoverat, hostisque mediam aciem suam oppido texisse et sibi difficile factu esse intellexit simul et oppidum uno tempore oppugnare et in acie cornu dextro ac sinistro ex iniquiore loco pugnare, praesertim cum milites a mane diei ieiuni sub armis stetissent defatigati. Itaque reductis suis copiis in castra postero die propius eorum aciem instituit exporrigere munitiones. § 43 Interim Considius, qui Acyllam VIII cohortibus et stipendiariis Numidis Gaetulisque obsidebat, ubi C. Messius cum III cohortibus praeerat,4 diu multumque expertus magnisque operibus saepe admotis et his ab oppidanis incensis cum proficeret nihil, subito nuntio de equ
Abbreviated transcription (Latin):
acceptis: occisis. conuulneratisq intra suas continere se muni¬
tiones cepit. Cesar instructa acie secundum infimaᷤᷤ iugi ra¬¬
dices propius munitiones leniter accessit. Iamq minue
mile passibus ab oppido urita: quod Scipio tenebat: aberãt
legiones iuliane: cum Scipio ne oppidum amitteret: unde
adaquari reliquisq rebus subleuari eius exercitus consuerat.
eductis omnibus copiis: quadruplici acie instructa: ex institu¬¬
to suo prima ȩquestri turmatĩ directa. elefantisq turritis
interpositis armatisq suppetias ire contendit. Quod ubi cȩ¬
sar aĩaduertit arbitratus Scipionem ad dimicandum paratũ
ad se certo animo uenire in eo loto: quod paulo ante cõme¬
moraui: ante oppidum constitit: suamq aciem mediam rooppi¬
do texit: dextrum sinistrumq cornu ubi elefanti erant in cõ¬
spectu patenti aduersariorum constituit. Cum iam prope soliᷤ

Expanded text:
acceptis, occisis convulneratisque intra suas continere se muniacceptis, occisis convulneratisque intra suas continere se munitiones coepit. Caesar instructa acie secundum infimas iugi radices propius munitiones leniter accessit. Iamque minus mille passus ab oppido Uzitta, quod Scipio tenebat, aberant legiones Iulianae, cum Scipio veritus ne oppidum amitteret, unde aquari reliquisque rebus sublevari eius exercitus consuerat, eductis omnibus copiis quadruplici acie instructa ex instituto suo, prima equestri turmatim derecta elephantisque turritis interpositis armatisque, suppetias ire contendit — quod ubi Caesar animadvertit, arbitratus Scipionem ad dimicandum paratum ad se certo animo venire, in eo loco, quo paulo ante commemoravi, ante oppidum constitit — suamque aciem mediam eo oppido texit; dextrum sinistrumque cornu, ubi elephanti erant, in conspectu patenti adversariorum constituit.3 § 42 Cum iam prope solis
Abbreviated transcription (Latin):
ubi legiones scipionis quȩ pro castris erant instructȩ aĩad
uerterunt metu atq terrore obcecatę omnibus portis in
sua castra fugere ceperunt. Postꝗͣ Scipione susq copuis ĩ¬
campo tollibusq exturbatis: atq in castra compulsis: rum
receptui Cȩsar cani iussisset. x̧quitatumq omnem intra suaᷤᷤ
munitiones recepiss&. campo purgato aĩaduertit mirifica
corpora gallorum germanorumq qui partim eius auctorita¬¬
tem erant ex gallia secuti: partim pretio pollicitationibusq
adlucti ad eum se contulerant. Non nulli qui ex Curionis
prelio capti conseruatiq parem gr̃ãm in fide partienda prestare
uoluerant: Horum corpora mirifica specie amplitudineq q.¬
sa toto campo: atq prostrata diuerse iatebant. His rebus ge-
stis postero die tesar ex omnibus presidus cohortes deduxit
atq omnes suas copias in campo ĩstruxit. Scipio sius male

Expanded text:
ubi legiones Scipionis, quae pro castris erant instructae, animum ubi legiones Scipionis, quae pro castris erant instructae, animum adverterunt, metu ac terrore occaecatae omnibus portis in sua castra fugere coeperunt. Postquam Scipione eiusque copiis campo collibusque exturbatis atque in castra compulsis cum receptui Caesar cani iussisset equitatumque omnem intra suas munitiones recepisset, campo purgato animadvertit mirifica corpora Gallorum Germanorumque; qui partim eius auctoritatem erant ex Gallia secuti, partim pretio pollicitationibusque adducti ad eum se contulerant, non nulli, qui ex Curionis proelio capti conservatique parem gratiam in fide pariter tuenda praestare voluerant. Horum corpora mirifica specie amplitudineque caesa toto campo ac prostrata diverse iacebant. § 41 His rebus gestis Caesar postero die ex omnibus praesidiis cohortis deduxit atque omnis suas copias in campo instruxit. Scipio suis male
Abbreviated transcription (Latin):
Q ui missi celeriter numidas adorti: partim uiuos capiunt:
non nullos equites fugientes tonuulnerauerunt. locoq sũt
potiti. Postrͣ id labienus aĩaduertit. quo telerius iis auxi¬
lium ferr& ex acie instructa xquitatus sui prope totum
dextrum tornu aduertit: atq suis fugientibus suppetias
ire contendit. Qđ ubi cȩsar conspexit. Labienum a suis co¬
piis longius iam abscessisse: ȩquitatus sui alam sinistram ad
intercludendos hostes immisit. Etat in eo cãpo ubi ea res
gerebatur: uilla ꝑmagna quatuor turribꝰ extructa: quȩ labie¬
ni prospectum impediebat: ne poss& aĩaduertere ab xꝗtatu ⁊¬
Cesaris se intercludi. Itaq non prius uidit turmas iulianas
ꝗͣ suos celi a tergo sentit. Ex qua re subito in terrorem
uerso eꝗtatu numidaꝵ. recta in castra fugere contedit. Gal¬
li germaniq: qui restiterant ex superiore loco: & post tergũ
circunuenti fortiterq resistentes: concidunt uniuersi. Quod

Expanded text:
Qui missi celeriter Numidas adorti partim vivos capiunt, Qui missi celeriter Numidas adorti partim vivos capiunt, non nullos equites fugientis convulneraverunt locumque sunt potiti. Postquam id Labienus animadvertit, quo celerius eis auxilium ferret, ex acie instructa equitatus sui prope totum dextrum cornu avertit atque suis fugientibus suppetias ire contendit. Quod ubi Caesar conspexit Labienum ab suis copiis longius iam abscessisse, equitatus sui alam sinistram ad intercludendos hostis immisit. § 40 Erat in eo campo ubi ea res gerebatur villa permagna turribus IIII exstructa; quae Labieni prospectum impediebat, ne posset animum advertere ab equitatu Caesaris se intercludi. Itaque non prius vidit turmas Iulianas quam suos caedi a tergo sentit. Ex qua re subito in terrorem converso equitatu Numidarum recta in castra fugere contendit. Galli Germanique, qui restiterant, ex superiore loco et post tergum circumventi fortiterque restantes conciduntur universi. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
nibus opus attribuit: brachiumq medio uigo ab eo loco ad
quem ꝑuenerat: usq ad eum uiide egressus erat iubet di¬
rigi ac muniri. Quod postꝗͣ scipio labienusq anim ad¬
uerterunt. e quitatu omni ex castris educto. acieq equestri
instructa: a suis munitionibus circiter passus mił progredi-¬
untur: pedestremq copiam in secunda acie minus passibꝰ
cccᷤ. a castris sius constituunt. Cȩsar in opere milites ad-¬
hortari: neq aduersariorum copiis moueri. Iam cum non
amplius passuum .cͥc. inter hostium aciem suasq munitio¬
nes esse animaduertiss& intellexissetq ad impediendos
milites suos. & ab opere depellendos hostes propius acce-¬
dere. necesseq hẽret legiones a munitionibus dedutere:im¬
perat turmȩ hispanorum ut ad proximum collem ꝓpere
occurrerẽt. presidiumq inde deturbarẽt. locumq caperent:
eodemq iubet leuis armaturȩ pautos consequi subsidio.

Expanded text:
nibus opus attribuit bracchiumque medio iugo ab eo loco ad nibus opus attribuit bracchiumque medio iugo ab eo loco ad quem pervenerat usque ad eum unde egressus erat iubet derigi ac muniri. Quod postquam Scipio Labienusque animadverterant, equitatu omni ex castris educto acieque equestri instructa a suis munitionibus circiter passus mille progrediuntur pedestremque copiam in secunda acie minus passus CCCC a castris suis constituunt. § 39 Caesar in opere milites adhortari neque adversariorum copiis moveri. Iam cum non amplius passus MD inter hostium aciem suasque munitiones esse animadvertisset intellexissetque ad impediendos milites suos et ab opere depellendos hostem propius accedere necesseque haberet legiones a munitionibus deducere, imperat turmae Hispanorum ut ad proximum collem propere occurrerent praesidiumque inde deturbarent locumque caperent, eodemque iubet levis armaturae paucos consequi subsidio.
Abbreviated transcription (Latin):
educi: atq se consequi ad oppidum ruspinam versus: in quo
ipse presidium habuit. & quod primum ad amicitiam rius
accessit. inde paruulam derliuitatem digressus sinistra parte
campi prope mare legiones educit. Hic campus mirabili
planicie patet mił. passuum .xU. quẽ iugum ingens a mari
ortum neq ita p̃altum uelut theatri efficit speciem. In hoc
iugo colles sunt ex telsi pauci in quibus singulȩ turres. spe¬
culȩq singulȩ perueteres erant collocatȩ. apud quos ul-¬
timum presidium & statio fuit scipionis. Postꝗͣ cesar ad
iugum de quo docui ascendit: atq in unum quenq collem tur¬
res castellaq facere cepit: atq ea minus semi hora fecit. &
postꝗͣ non ita longe ab ultimo colle turriq fuit. que proxi¬
ma fuit castris aduersariorum: in qua dociu esse presidiũ
stationemq numidum: Cȩsar paulisper commoratus. per-¬
spectaq natura loci. ȩquitatu in statione disposito. legio¬

Expanded text:
educi atque se consequi ad oppidum Ruspinam versus, in quo educi atque se consequi ad oppidum Ruspinam versus, in quo ipse praesidium habuit et quod primum ad amicitiam eius accessit. Inde parvulam proclivitatem degressus sinistra parte campi propter mare legiones ducit. Hic campus mirabili planitie patet milia passuum XII; quem iugum cingens a mari ortum neque ita praealtum velut theatri efficit speciem. In hoc iugo colles sunt excelsi pauci, in quibus singulae turres speculaeque singulae perveteres erant collocatae, quarum apud ultimam praesidium et statio fuit Scipionis. § 38 Postquam Caesar ad iugum de quo docui ascendit atque in unumquemque collem turremque, castella facere coepit atque ea minus semihora effecit; et postquam non ita longe ab ultimo colle turrique fuit, quae proxima fuit castris adversariorum, in qua docui esse praesidium stationemque Numidarum, Caesar paulisper commoratus perspectaque natura loci equitatu in statione disposito legio
Abbreviated transcription (Latin):
sarem uenere. quantaq copia frumẽti apud se sit: docent. si¬¬
mulq orant ut sibi presidium mittat quo facilius & frumẽ¬
tum & copiȩ suȩ seruentur. Quibus Cesar in presentia gras
agit. presidiumq breui tp̃r se missurum dixit. cohortatusq ad
suos ciues iubet profitisci. Publius sitius interim cum copiis
numidiae fines ingressus: castello in monte loto munito loca¬¬
to: in quod luba belli gerendi gratia & frumentum & res cete-¬
ras que ad bellum usui esse solent. comportauerat: ui expugnã-¬
tatu: leuiq armatura copias suas ex secundo cõmeatu au¬¬
xerat. naues sex onerarias statim iubet lilibeum ad reliquũ
exercitum transportandum proficisci. Ipse .UI. Rl̃s. fehrua¬¬
rias circiter uigilia prima imperat speculatores apparito¬¬
resq omnes ut sibi presto essent. Itaq omnibus in sciis neq
suspicantibus uigilia tertia iubet omnes legiones extra castra

Expanded text:
sarem venire, quantaque copia frumenti apud se sit docent sisarem venire, quantaque copia frumenti apud se sit docent simulque orant ut sibi praesidium mittat quo facilius et frumentum et copiae suae conserventur. Quibus Caesar in praesentia gratias egit praesidiumque brevi tempore se missurum dixit cohortatusque ad suos civis iubet proficisci. P. Sittius interim cum copiis Numidiae finis ingressus castellum in montis loco munito locatum, in quod Iuba belli gerendi gratia et frumentum et res ceteras quae ad bellum usui solent esse comportaverat, vi expugnanuitatu levique armatura copias suas ex secundo commeatu auxerat, navis exoneratas statim iubet Lilybaeum ad reliquum exercitum transportandum proficisci; ipse VI. Kal. Febr. circiter vigilia prima imperat speculatores apparitoresque omnes ut sibi praesto essent. Itaque omnibus insciis neque suspicantibus vigilia tertia iubet omnis legiones extra castra
Abbreviated transcription (Latin):
id sine peritulo minus faceremus impediebamur. nunc
elefantis ante castra portasq valli factȩ essent: simulq con-¬
silia uestra contra easdem bestias. comparationemq pugnę
cognosteremus atq ei renuntiaremus. Qui tollaudati
ACęsare stipendioq donati ad reliquos perfugas dedu¬
cuntur. Quorum orõem celeriter ueritas comprobauit.
N anq postero die ex legionibus iis quas getuli nomina¬
runt. milites legionarii complures a Scipione in castra ce¬
saris profugerunt. Dum hȩc ad ruspinam geruntur:
Mar. Cato qui uticȩ preerat. delectusq quotidie liberti no-¬
rum a froꝵ seruorum deniq & cuiuscunq generis hõiu¬
qui modo per ȩtatem arma ferre poterant: habere: sub ma¬
nu Scipionis in castra submittere non intermittit. Legati
interim ex oppido tysdre. in quod tritici modia mił. ccc.
comparata fuerant a negotiatoribus italicis. oratores ad se¬¬

Expanded text:
id sine periculo minus faceremus impediebamur. Nunc id sine periculo minus faceremus impediebamur. Nunc elephantis ante castra portasque valli factae essent, simulque consilia vestra contra easdem bestias comparationemque pugnae cognosceremus atque eis renuntiaremus.' Qui collaudati a Caesare stipendioque donati ad reliquos perfuges deducuntur. Quorum orationem celeriter veritas comprobavit: namque postero die ex legionibus eis quas Gaetuli nominarunt milites legionarii complures ab Scipione in castra Caesaris perfugerunt. § 36 Dum haec ad Ruspinam geruntur, M. Cato, qui Uticae praeerat, dilectus cotidie libertinorum, Afrorum, servorum denique et cuiusquemodi generis homiqui modo per aetatem arma ferre poterant, habere atque sub manum Scipioni in castra summittere non intermittit. Legati interim ex oppido Thysdrae, in quod tritici modium milia CCC comportata fuerant a negotiatoribus Italicis aratoribusque, ad Cae
Abbreviated transcription (Latin):
frumento: auxiliisq tandem suis exhilaratus animo: atq
Leuata solicitudine deponit legiones. ȩquitesq ox nauibus
egressos iubet ex langore nauseaq reficere. dimissos in ca¬
stella munitionesq disponit. Quibus rebus Scipio quiq cũ
eo essent comites mirari & requirere. C. cȩsarem qui ultro
consuesset bellum inferre ac latessere prelio: subito cõmu¬
tatum. illud non sine magno consilio suspicabantur. Itaq
ex eius patientia in magnum timorem coniecti ex getulis
d uos: quos arbitrabantur suis rebus amicissimos: magnis
premiis pollititationibusq prepositis perfugas speculãdi
gratia in cȩsaris castra mittunt. Iui simul ad eura sunt
declucti: petierunt ut sibi liter& sine periculo uerba prolo¬
qui. Potestate facta sepe numero inꝗunt. imperator complu-¬
res getuli: qui sumus clientes.C. Marũ. & propemodum oẽs
presidia confugere. Sed custodiis equitum numidarum oͦ

Expanded text:
frumento auxiliisque, tandem suis hilaritis annonaque frumento auxiliisque, tandem suis hilaritis annonaque levata sollicitudinem deponit, legions equitesque ex navibus egressos iubet ex languore nauseaque reficere, dimissos in castella munitionesque disponit. § 35 Quibus rebus Scipio quique cum eo essent comites mirari et requirere: C. Caesarem, qui ultro consuesset bellum inferre ac lacessere proelio, subito commutatum non sine magno consilio suspicabantur. Itaque ex eius patientia in magnum timorem coniecti ex Gaetulis duos quos arbitrabantur suis rebus amicissimos magnis praemiis pollicitationibusque propositis pro perfugis speculandi gratia in castra Caesaris mittunt. Qui simul ad eum sunt deducti, petierunt ut sibi liceret verba sine periculo proloqui. Potestate facta, 'Saepenumero,' inquiunt, 'imperator, complures Gaetuli, qui sumus clientes C. Mari, et propemodum omnes tuaque praesidia confugere; sed custodiis equitum Numidarum quo
Abbreviated transcription (Latin):
acyllitanos castris positis obsidere cepit. Per id tempus .c.
Salustius crispus: quem paucis ante diebus missum a cesare
cum classe demonstrauimus cerninam peruenit. Cuius aduẽ¬
tu.C. decimus questorius uix qui ibi cum grandi familiȩ
suȩ prȩsidio preerat commeatui: paruulum nauigium na¬
ctus conscendit. ac se fuge cõmendat. Salustius interim
prȩtor a cerninatibus receptus magno numero frumenti ĩ¬
uento. naues onerarias quarum ibi satis magna copia fuit
compl&. atq in castra ad cȩsarem mittit Alienus interim
proconsul e lilibeo in naues onerarias imponit legiones.xiiĩ.
&. xiiii. & ȩquites gallos. deccͦ. funditorum sagittarioꝵq
.x̃. ac secundum commeatum in africam minit ad Cȩsarem.
Que naues uentum secundum nacte quarto die in portui ad
Ruspinam ubi Cȩsar castra hũerat in columes puenerũt.
I ta Cȩsar duplici lȩtitia ac uoluptate uno tempore auctus

Expanded text:
Acyllitanos castris positis obsidere coepit. § 34 Per id tempus C. Acyllitanos castris positis obsidere coepit. § 34 Per id tempus C. Sallustius Crispus, quem paucis ante diebus missum a Caesare cum classe demonstravimus, Cercinam pervenit. Cuius adventu C. Decimius quaestorius, qui ibi cum grandi familiae suae praesidio praeerat commeatui, parvulum navigium nactus conscendit ac se fugae commendat. Sallustius interim praetor a Cercinitanis receptus magno numero frumenti invento navis onerarias, quarum ibi satis magna copia fuit, complet atque in castra ad Caesarem mittit. Alienus interim pro consule Lilybaeo in navis onerarias imponit legionem XIII. et XIIII. et equites Gallos DCCC, funditorum sagittariorumque mille ac secundum commeatum in Africam mittit ad Caesarem. Quae naves ventum secundum nactae quarto die in portum ad Ruspinam, ubi Caesar castra habuerat, incolumes pervenerunt. Ita Caesar duplici laetitia ac voluptate uno tempore auctus,
Abbreviated transcription (Latin):
tes essent: mittit. Dum hec ad ruspinam fuit legati ex
centur: tantum orare & petere ab eo ut sibi presidium da-¬
ret: quo tutius iter & sine peritulo facere possent: se & fru.¬
mentum & quetunq res suppeter& communis salutis grã
subministraturos. Quibus rebus facile a cesare impetratis
presidioq dato .C. Messium edilitia functum potestate acyl¬
lam iubet proficisci. Quibus rebus cognitis Considius lõ¬
ginus qui adrumenti cum duabus legionibus. & xquitibus
dccͣ preerat celeriter ibi parte presidii relicta cum octo co¬
hortibus ad acyllam contendit. Messius celeriter itinere
confecto prior acyllam cum cohortibus peruenit. Consi¬¬
dius interim cum ad urbem cum copiis accessisset &
animaduertisset presidium Cęsaris ibi esse: non ausus
periculo suo rem facere: nulla re gesta pre multitudine ho¬
minum: rursus se adrumentum recepit. Deinde paucis
post diebus ȩquestribus copis a labieno adductis rursus

Expanded text:
tes essent, mittit. § 33 Dum haec ad Ruspinam fiunt, legati ex tes essent, mittit. § 33 Dum haec ad Ruspinam fiunt, legati ex centur; tantum orare et petere ab eo ut sibi praesidium daret, quo tutius id et sine periculo facere possent; se et frumentum et quaecumque res eis suppeteret communis salutis gratia sumministraturos. Quibus rebus facile a Caesare impetratis praesidioque dato, C. Messium, aedilicia functum potestate, Acyllam iubet proficisci. Quibus rebus cognitis Considius Longus, qui Hadrumeti cum duabus legionibus et equitibus DCC praeerat, celeriter ibi parte praesidi relicta cum VIII cohortibus ad Acyllam ire contendit. Messius celerius itinere confecto prior Acyllam cum cohortibus pervenit. Considius interim cum ad urbem cum copiis accessisset et animadvertisset praesidium Caesaris ibi esse, non ausus periculum suorum facere nulla re gesta pro multitudine hominum rursus se Hadrumetum recepit; deinde, paucis post diebus equestribus copiis a Labieno adductis, rursus
Abbreviated transcription (Latin):
pars aliqua in secundo cõmeatu occurriss&. Scipio in¬
terim paulisper ut antea dixi in eo loco commoratus:
ut quasi despexisse cęsarem uideretur: paulatim redu-¬
cit suas copias in castra: & contione aduocata de ter-¬
rore suo desperationeq exercitus cęsaris facit uerba &¬
cohortatus suos: uictoriam propriam se eis daturum
pollitetur. Cȩsar uibet milites rursus ad opus redire
ut ꝑ causam munitionum tirones in labore defatigare
non intermittat. Interim numidȩ getuliq diffuge.¬
re quotidie ex castris scipionis: & partim in regnum
se conferre. partim qđ ipsi maioresq rorum beneficio
C. Marii usi fuissent. Cȩsaremq cius affinem esse audiebãt.
in eius castra profugere rateruatim non intermitunt.
Q uorum ex numero electos homines illustres getulos lr̃is
ad suos ciues datis cohortatus: ut manu facta se suosq
defenderent: & ne sius inimitis aduersariisq ditto audien-¬

Expanded text:
pars aliqua in secundo commeatu occurrisset. pars aliqua in secundo commeatu occurrisset. terim paulisper, ut antea dixi, in eo loco commoratus, ut quasi despexisse Caesarem videretur, paulatim reducit suas copias in castra et contione advocata de terrore suo desperationeque exercitus Caesaris facit verba cohortatus suos victoriam propriam se eis brevi daturum pollicetur. Caesar iubet milites rursus ad opus redire et per causam munitionum tirones in labore defatigare non intermittit. Interim Numidae Gaetulique diffugere cotidie ex castris Scipionis et partim in regnum se conferre, partim, quod ipsi maioresque eorum beneficio C. Mari usi fuissent Caesaremque eius adfinem esse audiebant, in eius castra perfugere catervatim non intermittunt. Quorum ex numero electis hominibus inlustrioribus et litteris ad suos civis datis cohortatus uti manu facta se suosque defenderent, ne suis inimicis adversariisque dicto audien
Abbreviated transcription (Latin):
egregiȩ munitiones castrorum atq ualli. fossarumq altitu-¬
do: & extra uallum stilli cȩti mirabilem in modum consiti.
uel sine defensoribus aditum aduersariis ꝓhibebant. Scor¬
pionum & catapultarum. ceterorumq telorum: quȩ ad defẽ¬
dendum solent parari. magnam copiam habebat: atq hec
rat. non hostium ui & metu commotus sapientem se timi-¬
dumq hostium opinioni prebebat. Neq id cirto copias q̃ꝗͣ
erant paucę tirociniumq non dutebat in aciem qđ uii¬
ctoriȩ suorum diffider&: sed referre arbitrabatur cu¬
iusmodi uictoria esset futura. Turpe enim sibi existi¬
mabat tot rebus gestis: tantisq exercitibus deuictis: tot
tam clatis uictoriis partis. ab reliquis copiis aduersario¬
rum suorum ex fuga collectis se cruentam adeptum
existimari uictoriam. Itaq constituerat gloriam exul-¬
tationemq eorum pati: donec sibi ueteranarum legionũ

Expanded text:
egregiae munitiones castrorum atque valli fossarumque altituegregiae munitiones castrorum atque valli fossarumque altitudo et extra vallum stili caeci mirabilem in modum consiti vel sine defensoribus aditum adversariis prohibebant: scorpionum, catapultarum ceterorumque telorum quae ad defendendum solent parari magnam copiam habebat. Atque haec rat, non hostium vi et metu commotus patientem se timidumque hostium opinioni praebebat. Neque idcirco copias, quamquam erant paucae tironumque, non educebat in aciem qui victoriae suae diffideret, sed referre arbitrabatur, cuiusmodi victoria esset futura; turpe enim sibi existimabat tot rebus gestis tantisque exercitibus devictis, tot tam claris victoriis partis, ab reliquis copiis adversariorum suorum ex fuga collectis se cruentam adeptum existimari victoriam. Itaque constituerat gloriam exsultationemque eorum pati, donec sibi veteranarum legionum
Abbreviated transcription (Latin):
autem qui in statione fuerant precipit ut usq eo locũ obtine¬
nerent in quo paulo ante constitissent: donec ab hoste telum
missum᷑ perueniret. Qđ si propius accederrtur ꝗͣ honestissime
se intra munitiones reciperent. Alii quoq ȩquitatiu dicit ⁊¬
uti suo quisq loco paratus armatusq presto esset. Ad hat
non ipse per se coram. cum de uallo perspecularetur. sed mi¬
tabili peritus scientia bellandi in pretorio sedens per specula¬
tores & nuntios imperabat que fieri uolebat. Animaduer¬
tebat enim quanꝗͣ magnis essent copiis aduersarii freti: tñ
sepe a se fugatis: pulsis perterritisq & concessam uitam &
ignota petcata. Quibus rebus nunꝗͣ tanta suppeter& ex iplo¬
rum inertia conscientiaq animi: uictoriȩ fiducia: ut castra
sua adoriri auderent. Preterea ipsius nomen auctoritasqt
magna ex parte eorum exercitus minuebat audatiam. Tum

Expanded text:
autem qui in statione fuerant praecipit ut usque eo locum obtineautem qui in statione fuerant praecipit ut usque eo locum obtinerent in quo paulo ante constitissent donec ab hoste telum missum ad se perveniret; quod si propius accederetur, quam honestissime se intra munitiones reciperent. Alii quoque equitatui edicit uti suo quisque loco paratus armatusque praesto esset. At haec non ipse per se coram, cum de vallo prospecularetur, sed mirabili peritus scientia bellandi in praetorio sedens per speculatores et nuntios imperabat quae fieri volebat. Animadvertebat enim, quamquam magnis essent copiis adversarii freti, tamen saepe a se fugatis, pulsis perterritisque et concessam vitam et ignota peccata; quibus rebus numquam tanta suppeteret ex ipsorum inertia conscientiaque animi victoriae fiducia ut castra sua adoriri auderent. Praeterea ipsius nomen auctoritasque magna ex parte eorum exercitus minuebat audaciam. Tum
Abbreviated transcription (Latin):
ga se in castra recipiunt. Quo facto sunt deterriti postea ꝙ¬
pidum temptare. Scipio interim fere quotidie non longe
a suis castris passus .ccc. instruere aciem: ac maiore parte diri
consumpta rursus in castra se recipere. Quod cum sepius
fieret. neq ex cȩsaris castris quisꝗͣ prodir&. neq propius
eius copias acceder&: despecta Cęsaris patientia. exercitꝰq
eius: luba uniuersis copiis productis elefantibusq turri¬
tis .xxx. ãte aciem instructis: ꝗͣ latissime potuit porreta
equitum peditumq multitudine uno tempore progressus:
haud ita longe a castris constitit in campo. Quibus rebus
cognitis cęsar ub& milites qui extra munitiones mitutatim¬
modeste processerant.: quiq pabulandi liguandiq aut etiã
muniendi gratia uallẽ petierant. quiq ad eam rem opus erãt
omnes intra munitiones minutatim modesteq sine tumultu
aut terrore se recipere atq in opere consistere. Equitibus

Expanded text:
ga se in castra recipiunt. Quo facto postea sunt deterriti opga se in castra recipiunt. Quo facto postea sunt deterriti oppidum temptare. § 30 Scipio interim fere cotidie non longe a suis castris passibus CCC instruere aciem ac maiore parte diei consumpta rursus in castra se recipere. Quod cum saepius fieret neque ex Caesaris castris quisquam prodiret neque propius eius copias accederet, despecta Caesaris patientia exercitusque eius,13 universis copiis productis elephantisque turritis XXX ante aciem instructis, quam latissime potuit porrecta equitum peditumque multitudine uno tempore progressus haud ita longe a Caesaris castris constitit in campo. § 31 Quibus rebus cognitis Caesar iubet milites qui extra munitiones processerant pabulandi lignandique aut etiam muniendi gratia quique vallum petierant quaeque ad eam rem opus erant,14 omnis intra munitiones minutatim modesteque sine tumultu aut terrore se recipere atque in opere consistere. Equitibus
Abbreviated transcription (Latin):
post diem tertium sunt interfecti. Iui cum ducerentur ad¬
necem: petisse dicitur maior Titus a centurionibus uti se priorẽ
ꝗͣ fratrem interficerent: idq ab eis facile impetrasse. atq ita
esse interfectos. Turmȩ interim equitum quȩ pro uallo insta¬
liis inter se depugnare non intermittunt. Non nunꝗͣ etiam ger¬
mani galliq labienani cum cȩsaris equitibus fide data int̾
se colloquehantur. Labienus interim cũ parte ȩquitatue
leptim oppidum cui preerat Sarsena cum cobortibus tribus
oppugnare ac ui irrumpere conabatur: quod a defensoribus ꝑꝑ
egregiam munitionem oppidi & multitudinem tormentorũ
facile & sine periculo defendebatur. Qued ubi eius sepiue
equitatus facere non intermittebat: & cum forte ante portã
turma densa adititiss&. scorpione accuratius misso: atq eoꝵ
decurione ꝓcusso: & ad terram defixo: reliqui perterriti fu¬¬

Expanded text:
post diem tertium sunt interfecti. Qui cum ducerentur adpost diem tertium sunt interfecti. Qui cum ducerentur adnecem, petisse dicitur maior Titius a centurionibus uti se priorem quam facerem interficerent, idque ab eis facile impetrasse atque ita esse interfectos. § 29 Turmae interim equitum, quae pro vallo in staeliis inter se depugnare non intermittunt; non numquam etiam Germani Gallique Labieniani cum Caesaris equitibus fide data inter se colloquebantur. Labienus interim cum parte equitatus Leptim oppidum, cui praeerat Saserna cum cohortibus VI, oppugnare ac vi irrumpere conabatur; quod ab defensoribus propter egregiam munitionem oppidi et multitudinem tormentorum facile et sine periculo defendebatur. Quod ubi saepius eius equitatus facere non intermittebat, et cum forte ante portam turma densa adstitisset, scorpione accuratius misso atque eorum decurione percusso et ad equum defixo reliqui perterriti fu
Abbreviated transcription (Latin):
locorum atq castrorum suorum uagari occasionem nactus: na-¬
uem quam ibi habuit actuariam compl& militibus & saguta¬
riis: & eidem scaphas de nauibus adiungit ac singulas naues
cesarianas consectari cepit. Et cum plures adortus ess& pulsus
fugatusq inde discessisset: nec tamen desister& periclitari for¬
te incidit in nauem in qua erant duo Titi hispani adolescẽteᷤ
tribun legionis. E quorum patrem Cęsar in senatum legerat. &
cum his Titus salienus centurio legionis eiusdem: qui. Mar
messallam legatum obsederat messanȩ: & seditiosissima or̃one
apud eum est usus: Idemq pecuniam &ornamenta triumphi
Cęsaris retinenda & custodienda curauerat. & ob has causas
sibi timebat. Hic propter conscientiam peccatorum suorum per-¬
suasit adolescentibus ne repugnarent. se seq uirgilio traderẽt.
Itaq deducti a Uirgilio ad scipionem custodibus traditi: &

Expanded text:
locorum atque castrorum suorum vagari, occasionem nactus navlocorum atque castrorum suorum vagari, occasionem nactus navem quam ibi habuit actuariam complet militibus et sagittariis et eidem scaphas de navibus adiungit ac singulas navis Caesarianas consectari coepit. Et cum pluris adortus esset pulsus fugatusque inde discessisset nec tamen desisteret periclitari, forte incidit in navem, in qua erant due Titii, Hispani adulescentes, tribuni legionis V., quorum patrem Caesar in senatum legerat, et cum his T. Salienus, centurio legionis eiusdem, qui M. Messallam legatum obsederat Messanae seditiosissima oratione apud eum usus idemque pecuniam et ornamenta triumphi Caesaris retinenda et custodienda curarat et ob has causas sibi timebat. Hic propter conscientiam peccatorum suorum persuasit adulescentibus ne repugnarent seseque Vergilio traderent. Itaque deducti a Vergilio ad Scipionem custodibus traditi et
Abbreviated transcription (Latin):
tutem arripi. his se in miseriis suamq fidem implorantibus
auxilio propter copiarum pautitatem se esse non posse. Mi¬
lites interim in opere exercere atq castra munire: turres &
castella facere. molesq iatere in mare non intermittere. Scipio
interim elefantos hoc modo condutere instituit. Duas instru¬
xit acies: unam funditorum contra elefantos quȩ quasi aduer¬
sariorum locum obtiner&: & contra eorum frontem aduersã
la pillos minutos mitteret: deinde in ordinem elefantos insti
perterriti se ad suos conuertissent: xursus a sua acie lapidibꝰ
missis eos conuerterent aduersus hostem: quod egre tardeq fie¬
bat. Audere enim elefanti multorum annorum doctrina usuq
uetusto uix edocti: tamen omni periculo in aciem producuntur.
Dum hȩc ad ruspinam ab utrisq ducibus administrantur. C
Uirgilius petronius qui tapso oppido maritimo preerat: cum
animaduertisset naues singulas cum exercitu cęsaris incertas

Expanded text:
tutem abripi; eis se miseris suamque fidem implorantibus tutem abripi; eis se miseris suamque fidem implorantibus auxilio propter copiarum paucitatem esse non posse. Milites interim in opere exercere atque castra munire, turris, castella facere molesque iacere in mare non intermittere. § 27 Scipio interim elephantos hoc modo condocefacere instituit. Duas instruxit acies, unam funditorum contra elephantos, quae quasi adversariorum locum obtineret et contra eorum frontem adversam lapillos minutos mitteret; deinde in ordinem elephantos constperterriti se ad suos convertissent, rursus ab sua acie lapidibus missis eos converterent adversus hostem. Quod aegre tardeque fiebat; rudes enim elephanti multorum annorum doctrina usuque vetusto vix edocti tamen communi periculo in aciem producuntur. § 28 Dum haec ad Ruspinam ab utrisque ducibus administrantur, C. Vergilius praetorius, qui Thapsi oppido maritimo praeerat, cum animum advertisset navis singulas cum exercitu Caesaris incertas
Abbreviated transcription (Latin):
terisq celeriter in siciliam ad alienum & Rabirium postumi¬
um conscriptis & per catascoppum missis ut sine mora: atq¬
ulla excusatione hiemis uentorumq ꝗͣ celerrime exercitꝰ
sibi transportaretur: africam prouintiam perire funditusq
euerti ab suis inimicis. Qđ nisi teleriter sociis for& subuen
tum: africam terram nihil ne tectum quidem quo se recipe¬
rent ab illorum scelere insiduisq reliquum futurum. Atq
ipse erat in tanta festinatione & expectatione. ut postero
die ꝗͣ misisset litteras nuntiumq in siciliam classem exercitũq
morari dicer&. Dies noctesq oculos mentemq ad mare dispo¬
sitos directosq haberet. Nec mirum. Anim aduertebat enim
uillas exuri agros uastari. petus diripi & trucidari. oppi¬
da. castellaq dirrui deseriq principes ciuitatum aut interfi¬
ci aut in cathenis teneri. liberos corum obsidum noĩe in serui¬

Expanded text:
teris celeriter in Siciliam ad Alienum et Rabirium Postumteris celeriter in Siciliam ad Alienum et Rabirium Postumum conscriptis et per catascopum missis, ut sine mora ac nulla excusatione hiemis ventorumque quam celerrime exercitus sibi transportaretur: Africam provinciam perire funditusque everti ab suis inimicis; quod nisi celeriter sociis foret subventum, praeter ipsam Africam terram nihil, ne tectum quidem quo se reciperent, ab eorum scelere insidiisque reliquum futurum. Atque ipse erat in tanta festinatione et exspectatione ut postero die quam misisset litteras nuntiumque in Siciliam classem exercitumque morari diceret, dies noctesque oculos mentemque ad mare dispositos directosque haberet. Nec mirum: animadvertebat enim villas exuri, agros vastari, pecus diripi, trucidari, oppida castellaque dirui deserique, principes civitatum aut interfici aut in catenis teneri, liberos eorum obsidum nomine in servi
Abbreviated transcription (Latin):
iam non longe a scipione atq eius ducibus abesset: capit consi¬¬
lium satius esse sibi suoq regno subsidio fore: ꝗͣ dum alios ad¬
iuturus proficisceretur: ipse suo regno expulsus forsitan utraq re
expelleretur. Itaq rursus se recepit. atq auxilia etiam ascipio¬
ne abduxit. sibi siuisq rebus timens. elefantis.xxx. relictis.
suis finibus oppidisq suppetias profectus est. Cesar intexim
sed aliquem legatum in africam cum copiis uenisse. conscri¬
ptis litteris circum prouinciam: omnes ciuitates fecit de suo ad-¬
uentu certiores. Interim nobiles homines ex sius oppidis pro¬
fugere & in castra cęsaris deuenire: & de aduersariorum
eiues crudelitate acerbitateq commemorare teperunt. Quo¬
rum Lacrimis querellisq cȩsar cõmotus: cum antea stare con¬
stituisset in statiuis castris. estate inita cunctis copis auxi¬
lusq coactis bellum cum suis aduersariis gerere instituit. Lit¬

Expanded text:
iam non longe ab Scipione atque eius ducibus abesset, capit consiiam non longe ab Scipione atque eius ducibus abesset, capit consilium satius esse sibi suoque regno subsidio ire quam, dum alios adiuturus proficisciretur, ipse suo regno expulsus forsitan utraque re expelleretur. Itaque rursus recipere atque auxilia etiam ab Scipione abduxit sibi suisque rebus timens elephantisque XXX relictis suis finibus oppidisque suppetias profectus est. § 26 Caesar interim, sed aliquem legatum in Africam cum copiis venisse, conscriptis litteris circum provinciam omnis civitates facit de suo adventu certiores. Interim nobiles homines ex suis oppidis profugere et in castra Caesaris devenire et de adversariorum eius crudelitate acerbitateque commemorare coeperunt. Quorum lacrimis querelisque Caesar commotus, cum antea constituisset e stativis castris aestate inita cunctis copiis auxiliisque accitis bellum cum suis adversariis gerere, hieme gerere instituit, lit
Abbreviated transcription (Latin):
piaq tali sȩpe essent conflictati: alga e lutore collecta: & aqua
dulci elota iumentis esurientibus data uitam eorum produ-¬
cebant. Dum hȩc ita fierent rex iuba cognitis Cȩsaris dif.¬
ficultatibus copiarumq paucitate. non est uisum dari spatius¬
coualescendi augendiq eius opes. Itaq comparatis equitum ma-¬
gnis peditumq copus subsidio sius egressus e regno ire contẽ¬
dit. P. Sicius interim & rex Bogud coniunctis suis copiis &¬
cognito regis iube egressu propius eius regnũ copias suas ad¬
mouere: cyrthamq oppidum opulentissimum eius regni adorti
paucis diebus pugnando capiunt: & preterea duo oppida ge-¬
tulorum. Quibus cum condicionem ferrent ut oppido exce¬
derent: idq sibi uatuum traderent: condicionemq repudiassẽt
postea ab eis capti interfectiq sunt omnes. inde progressi agͦs
oppidaq uex are non desistunt. Quibus rebus cognitis iuba cũ

Expanded text:
piaque tali saepe essent conflictati, alga e litore collecta et aqua piaque tali saepe essent conflictati, alga e litore collecta et aqua dulci eluta et ita iumentis esurientibus data vitam eorum producebant. § 25 Dum haec ita fierent, rex Iuba cognitis Caesaris difficultatibus copiarumque paucitate — non est visum dari spatiuconvalescendi augendarumque eius opum: itaque comparatis equitum magnis peditumque copiis subsidio suis egressus e regno ire contendit. P. Sittius interim et rex Bochus coniunctis suis copiis cognito regis Iubae egressu propius eius regnum copias suas admovere, Cirtamque, oppidum opulentissimum eius regni, adortus paucis diebus pugnando capit et praeterea duo oppida Gaetulorum. Quibus cum condicionem ferret, ut oppido excederent idque sibi vacuum traderent, condicionemque repudiassent, postea ab eo capti interfectique sunt omnes. Inde progressus agros oppidaque vexare non destitit. Quibus rebus cognitis Iuba cum
Abbreviated transcription (Latin):
mus uticę grandi presidio relicto profectus primum adru¬
meti castra ponit. Deinde ibi paucos dies commoratus no¬
ctu itinere facto: tum labieni & fetrei se copiis coniungit.
Atq unis castris factis.iii. mił. passuum longe considunt. eꝙ¬
tatus interim eorum circum cȩsaris munitiones vagari atq
eos qui pabulandi aut aquandi gr̃a extra uallum progressi
essent. excipere: ita omnes aduersarios intra munitiones
continere. Qua re cęsariam graui annoua sunt conflicta¬
ti: ideo qđ nondum neq ab sicilia neq ab sardinia commea-¬¬
tus supportatus erat: neq per anni tempus in mari classes
sine periculo uagari poterant: nec amplius mił. passuum .ui.
terrȩ africe quoquo modo uersus tenebant: pabuliq ino¬
pia premebantur. Qua necessitate coacti ueterani milites eꝗ¬
tes q qui multa terra mariq bella confecissent: & periculis ino¬

Expanded text:
mus Uticae grandi praesidio relicto profectus primum Hadrumus Uticae grandi praesidio relicto profectus primum Hadrumeti castra ponit, deinde ibi paucos dies commoratus noctu itinere facto cum Labieni et Petrei copiis coniungit, atque unis castris factis III milia passuum longe considunt. Equitatus interim eorum circum Caesaris munitiones vagari atque eos qui pabulandi aut aquandi gratia extra vallum progressi essent excipere: ita omnis adversarios intra munitiones continere. Qua re Caesariani gravi annona sunt conflictati, ideo quod nondum neque ab Sicilia neque ab Sardinia commeatus supportatus erat neque per anni tempus in mari classes sine periculo vagari poterant; neque amplius milia passuum VI terrae Africae quoquo versus tenebant pabulique inopia premebantur. Qua necessitate coacti veterani milites equitesque, qui multa terra marique bella confecissent et periculis ino
Abbreviated transcription (Latin):
litate & dignitate: & per te satis animi magnitudine dili¬
gentiaq preditus non ne eniteris & proficisceris ad paternaᷤᷤ
clientelas : & auxilium tibi reiq .pi. atq optimo cuiq efflagi¬
tatũrus. His uerbis hominis grauissimi incitatus adolescen¬
tulus cum nauiculis cuiusq modi generis .xxx. inibi paucis
rostratis profectus ipse ab utica: in mauritaniam. regnumq
ad oppidum ascurum accedere cepit. in quo oppido fuit presidi
um regium. Pompeio adueniente oppidan usq eo passi ꝓpiuᷤ¬
eum accedere donec ad ipsas portas ac murum appropin¬¬
quaret. subito eruptione facta prostratos perterritosq põ¬
peianos in mare nauesq passim compulerunt. Ita re male
gesta. CN. Pompeii filius naues inde auertit: neq postea
littus attigit. classemq ad insulas baleares uersus conuertit.
Scipio interim cum his copiis quas paulo ante demonstraui.¬

Expanded text:
litate et dignitate et per te ipse satis animi magnitudine dililitate et dignitate et per te ipse satis animi magnitudine diligentiaque praeditus nonne eniteris et proficisceris ad paternas clientelas auxilium tibi reique publicae atque optimo cuique efflagitatum?' § 23 His verbis hominis gravissimi incitatus adulescentulus cum naviculis cuiusquemodi generis XXX, inibi paucis rostratis, profectus ab Utica in Mauretaniam regnumque ad oppidum Ascurum accedere coepit; in quo oppido praesidium fuit regnum. Pompeio adveniente oppidani, usque eo passi propius accedere donec ad ipsas portas ac murum appropinquaret, subito eruptione facta prostratos perterritosque Pompeianos in mare navisque passim compulerunt. Ita re male gesta Cn. Pompeius filius navis inde avertit neque postea litus attigit classemque ad insulas Balearis versus convertit. § 24 Scipio interim cum eis copiis quas paulo ante demonstravi
Abbreviated transcription (Latin):
uerbis assidueq obiurgare non desistebat. Tuus inquit pater
istius x̧tatis tum esset: & animaduertiss& rem .pu. ab arduis
sceleratisq ciuibus oppressam: bonosq aut interfectos: aut
mulctatos exilio. patria ciuitateq carere. gloria & animi
magnitudine elatus priuatus atq adolestentulus paterni
exercitus reliquiis collectis pene oppressam funditus & de-¬
letam italiam vrbemq romanam in libertatem uindicauit.
i demq sitiliam africam numidiam, mauritaniamq mirabili
celeritate armis recepit. Quibus ex rebus sibi eam dignitatẽ
quȩ est per gentes clarissima notissimaq conciliauit. Ado-¬
lestentulusq atq x̧ques romanus triumphauit. atq non itã
amplius rebus ille patrũs gestis: neq tam excellenti dignita¬¬
te maiorum parta: neq tantis clientelis nominisq claritate
prȩditus in rem.pu. est ingressus. Tu contra & patris nobi¬

Expanded text:
verbis assidueque obiurgare non desistebat. 'Tuus,' inquit, 'pater verbis assidueque obiurgare non desistebat. 'Tuus,' inquit, 'pater istuc aetatis cum esset et animadvertisset rem publicam ab nefariis sceleratisque civibus oppressam bonosque aut interfectos aut exsilio multatos patria civitateque carere, gloria et animi magnitudine elatus privatus atque adulescentulus paterni exercitus reliquiis collectis paene oppressam funditus et deletam Italiam urbemque Romanam in libertatem vindicavit, idemque Siciliam, Africam, Numidiam, Mauretaniamque mirabili celeritate armis recepit. Quibus ex rebus sibi eam dignitatem quae est per gentis clarissima notissimaque conciliavit adulescentulusque atque eques Romanus triumphavit. Atque ille non ita amplis rebus patris gestis neque tam excellenti dignitate maiorum parta neque tantis clientelis nominisque claritate praeditus in rem publicam est ingressus. Tu contra et patris nobi
Abbreviated transcription (Latin):
frumento. oppida preterea pauca quȩ ipsi suis presidiis tueri
poterant: reliqua dirui atq deleri: & omnium in colas inter
presidia sua coegisse commigrare agros desertos ac uastatoᷤ
esse. Hac necessitate cȩsar coactus priuatos obeundo & blã¬
de appellando aliquantum numerum frumenti insua presi¬
dia congesserat. & eo parte utebatur. Opera interim ipse
circuire quotidie & alteras cohortes in statione habere ꝑꝑa
hostium multitudinem. Labienus sautios suos. quorum
maximus numerus fuit: iubet in plaustris adrumẽtum de¬
portari. Naues interim cȩsaris onerariȩ ẽrabunde male uaga¬
bantur incertę locorum atq castrorum suorum. Quas singu¬
las scaphȩ aduersariorum complures adortȩ incendebant atq
expugnabant. Hac re nuntiata cȩsari classes cirtum insulas
portusq disposuit. quo tutius commeatus comportari posset.
Mar: Cato interim qui uticę preerat CN. Pompeii filium multis

Expanded text:
frumento, oppida praeter ea pauca quae ipsi suis praesidiis tueri frumento, oppida praeter ea pauca quae ipsi suis praesidiis tueri poterant reliqua dirui ac deseri, et eorum incolas intra sua praesidia coegisse commigrare, agros desertos ac vastatos esse. § 21 Hac necessitate Caesar coactus privatos ambiendo et blande appellando aliquantum numerum frumenti in sua praesidia congesserat et eo parce utebatur. Opera interim ipse cotidie circuire et alteras cohortis in statione habere propter hostium multitudinem. Labienus saucios suos, quorum numerus maximus fuit, iubet in plaustris deligatos Hadrumetum deportari. Naves interim Caesaris onerariae errabundae male vagabantur incertae locorum atque castrorum suorum; quas singulas scaphae adversariorum complures adortae incendebant atque expugnabant. Hac re nuntiata Caesar classis circum insulas portusque disposuit, quo tutius commeatus supportari posset. § 22 M. Cato interim, qui Uticae praeerat, Cn. Pompeium filium multis