comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uis aque se incicasset. hec arcius illigata tenerẽtur.
Hec direc ta materia iniecta cõtexebantur / ac lõ¬
guris cratibus consternebantur: ac nihilosecius et¬
ius sublice ad inferiorẽ partẽ fluminis oblique age¬
bantur. que pro ariete subiecte E cũ oĩ oꝑe cõiũcte
uim fluminis exciꝑent. et alie itẽ supͣ pontẽ mediocri
spacio ut si arborum trunci: siue naues deiciẽdi oꝑis
causa essent a barbaris misse. his deffensoribusx
earũ rerũ uis minuoretur: neu ponti nocerẽt. dieh¬
decem quibus materia cepta erat comportari om̃i
opere effecto exercitus traducitur. Cesar ad utrãq
partẽ pontis firmo p̃sidio relicto ĩfines sycãbroꝵ
contendit. Interĩ acõpluribus ciuitatibus ad eum
legati ueniunt: quibus pacẽ amicitiãꝙ petentibus
lib̾alit̾ respondit. obsidesꝙ ad se addici iubet.
Sicambri ex eo ep̃e quo pons insticui ceptus ẽ fuga

Expanded text:
vis aquae se incitavisset, hoc artius inligata tenerentur. vis aquae se incitavisset, hoc artius inligata tenerentur. Haec derecta materia iniecta contexebantur ac longuriis cratibusque consternebantur; ac nihilo setius sublicae et ad inferiorem partem fluminis oblique agebantur, quae pro ariete subiectae et cum omni opere coniunctae vim fluminis exciperent, et aliae item supra pontem mediocri spatio, ut, si arborum trunci sive naves deiciendi operis causa essent a barbaris missae, his defensoribus earum rerum vis minueretur neu ponti nocerent. Diebus X, quibus materia coepta erat comportari, omni opere effecto exercitus traducitur. Caesar ad utramque partem pontis firmo praesidio relicto in fines Sugambrorum contendit. Interim a compluribus civitatibus ad eum legati veniunt; quibus pacem atque amicitiam petentibus liberaliter respondet obsidesque ad se adduci iubet. At Sugambri, ex eo tempore quo pons institui coeptus est fuga
Abbreviated transcription (Latin):
q fluminis: tũ id sibi cõtendendũ: alit̾ aut nõ tra¬
ducendũ ex̾citũ existimabat. Racionẽ pontis hãc
insticuit. tigna bina sex: qui pedalia paulũ ab imo
p̃acuta dimẽsa ad alcitudinẽ fluminis int̾uallo pe¬
dũ duoꝵ int̾ se iuugebat. Hec cũ machinacionibus
inmissa ufluẽ defixerat. fistuasq adegerat: nõ
sublice modo directe. ad ꝑpendiculuni: sed prone
ac fastigiate/ ut secundũ naturã flumĩs ꝓcũberẽt.
Nis itẽ contraria duo ad cundẽ modum disiuncta
int̾uallo pedũ quadragent̃ ab inferiore parte cõtra
uim atq impetum flumĩs cõuersa statuebat. ł lec
utraq insuper bipelalibus trabibus in missisꝰ qͣntũ
eorũ tignorũ iunctura distabat. binis utrĩq fibulis
ab extrema parte detinebant᷑. quibus disclusis
atq incontrariã partẽ: reuinctis. tanta erat oꝑis
firmitudo/ atq rerũ earũ natura: ut quo maiorꝰ

Expanded text:
que fluminis, tamen id sibi contendendum aut aliter non traque fluminis, tamen id sibi contendendum aut aliter non traducendum exercitum existimabat. Rationem pontis hanc instituit. Tigna bina sesquipedalia paulum ab imo praeacuta dimensa ad altitudinem fluminis intervallo pedum duorum inter se iungebat. Haec cum machinationibus immissa in flumen defixerat fistucisque adegerat, non sublicae modo derecte ad perpendiculum, sed prone ac fastigate, ut secundum naturam fluminis procumberent, iis item contraria duo ad eundem modum iuncta intervallo pedum quadragenum ab inferiore parte contra vim atque impetu fluminis conversa statuebat. Haec utraque insuper bipedalibus trabibus immissis, quantum eorum tignorum iunctura distabat, binis utrimque fibulis ab extrema parte distinebantur; quibus disclusis atque in contrariam partem revinctis, tanta erat operis firmitudo atque ea rerum natura ut, quo maior
Abbreviated transcription (Latin):
existimabat. Cur sui cuiꝗͣ esse imꝑii aut ptãtis trans
rhenũ postularet. Ubii aut̃ qui uni ex trãs rhenanis
ad cesarem legatos miserant amiaciã fecerãt obsides
dederant. magnoꝑe orabant: ut sibi auxiliũ ferret. qđ
grauit̾ a sueius p̃meretur. uł si id facere octupatiõibus
.p. ri prohib̾etur exercitũ modo trãsrhenũ trãsporta¬
ret. id sibi ad auxiliũ spemq reliqͥ tp̃is satis futurũ.
tm̃ esse nomẽ atq opinionẽ eius exercitus. poͣ .xo.¬
Ario usto pulso & hoc nouissimo p̃lio facto/ eciã
adultimas germanorũ naciones uti opinione. E ami
ad transportandũ exercitũ pollicebantur.
Cesar his de causis quas cõmemoraui rhenũ transireᷤ
decreuerat: sed nauibus transire: neq satis tutũ essẽ
tuebat. Itaꝙ ⁊ si sũma difficultas faciẽdi pontis
proponebatur ꝓpt̾ laticudinẽ. rapiditatẽ. altitudinẽ¬

Expanded text:
existimaret, cur sui quicquam esse imperii aut potestatis trans existimaret, cur sui quicquam esse imperii aut potestatis trans Rhenum postularet? Ubii autem, qui uni ex Transrhenanis ad Caesarem legatos miserant, amicitiam fecerant, obsides dederant, magnopere orabant ut sibi auxilium ferret, quod graviter ab Suebis premerentur; vel, si id facere occupationibus rei publicae prohiberetur, exercitum modo Rhenum transportaret: id sibi ad auxilium spemque reliqui temporis satis futurum. Tantum esse nomen atque opinionem eius exercitus Ariovisto pulso et hoc novissimo proelio facto etiam ad ultimas Germanorum nationes, uti opinione et amicad transportandum exercitum pollicebantur. Caesar his de causis quas commemoravi Rhenum transire decreverat; sed navibus transire neque satis tutum esse tuebat. Itaque, etsi summa difficultas faciendi pontis proponebatur propter latitudinem, rapiditatem altitudinem
Abbreviated transcription (Latin):
ñus capitum . cccc .xxx. miliũ fuisset. se ĩ castra recepũt.
Cesar his quos in castris retinuerat discedendi pt̃atẽ
facit. Ibi supplicia cruciatusq gallorũ ueriti. quorum
agros uexauerant remanere se apud eũ uelle dixerũt.
his cesar libertatem concessit.
Germanico bello cõfecto multis de causis cesar statuit
sibi rhenũ esse transcundũ. Quarũ illa fuit uistissima
ꝙ cũ uideret germanos tã facile impelli ut ĩ galliam
uenirent: suis qͦ rebus eos timere uoluit. cũ intelligerẽt
etiam ꝗ illa pars equitatus usipetum E tenthaterorũ
quã supͣ cõmemoraui. p̃tandi frumẽtandiq cã mosã
fugã suorũ so trans rhenũ infines sicãbroꝵ receperat.
seq cũ his cõiunxerãt. Ad quos cũ cesar nuncios mi¬
sisset: qui postularẽt eos: qui sibi gallieq bellũ intuli¬
fiunire: si se in uito germanos ingalliam transire nõ equũ

Expanded text:
numerus capitum CCCCXXX milium fuisset, se in castra receperunt. numerus capitum CCCCXXX milium fuisset, se in castra receperunt. Caesar iis quos in castris retinuerat discedendi potestatem fecit. Illi supplicia cruciatusque Gallorum veriti, quorum agros vexaverant, remanere se apud eum velle dixerunt. His Caesar libertatem concessit. Germanico bello confecto multis de causis Caesar statuit sibi Rhenum esse transeundum; quarum illa fuit iustissima quod, cum videret Germanos tam facile impelli ut in Galliam venirent, suis quoque rebus eos timere voluit, cum intellegerent etiam quod illa pars equitatus Usipetum et Tencterorum, quam supra commemoravi praedandi frumentandique causa Mosam fugam suorum se trans Rhenum in fines Sugambrorum receperat seque cum his coniunxerat. Ad quos cum Caesar nuntios misisset, qui postularent eos qui sibi Galliae bellum intulirium Rhenum finire; si se invito Germanos in Galliam transire non aequum
Abbreviated transcription (Latin):
salutẽ petere prestare. Quorũ timor cuĩ fremitu et
cõsensu significaretur. milites nr̃i pͥstini diei ꝓfidia
incitati incastra irruperũt. Quorũ loco qͥ celeriter
arma capere potuerũt paulisꝑ nr̃is restiterũt: atq
int̾ carros impedimẽta p̃liũq cõmiserũt. At reliqͣ
multitudo puerorũ mulierũq nã cũ om̃ubł suis domo
excesserant. rhenũꝙ transierant passim fugere cepit.
Ad quos cõsec tandos cesar equitatũ misit. Germaui
post tergũ clamore audito cũ suos int̾fici uiderent
armis abiectis signisq militaribus relictis se ex castis
ciecerũt. Et cũ ad cõfluentẽ mose. rheniq ꝑuenissent.
reliqua fuga desperata/ magno nũo int̾fecto. reliqͥ se ĩ
flumẽ precitauerũt: atq ibi timore lassitudine.x ui
fluminis opp̃ssi perierunt. Nostri ad unũ om̃s ĩ colu¬
mes ꝑ paucis uulneratis ex tanti belli timore cũ hostiũ

Expanded text:
salutem petere praestaret. Quorum timor cum fremitu et salutem petere praestaret. Quorum timor cum fremitu et concursu significaretur, milites nostri pristini diei perfidia incitati in castra inruperunt. Quo loco qui celeriter arma capere potuerunt paulisper nostris restiterunt atque inter carros impedimenta proelium commiserunt; at reliqua multitudo puerorum mulierumque nam cum omnibus suis domo excesserant Rhenum transierant passim fugere coepit, ad quos consectandos Caesar equitatum misit. Germani post tergum clamore audito, cum suos interfici viderent, armis abiectis signis militaribus relictis se ex castris eiecerunt, et cum ad confluentem Mosae et Rheni pervenissent, reliqua fuga desperata, magno numero interfecto, reliqui se in flumen praecipitaverunt atque ibi timore, lassitudine, vi fluminis oppressi perierunt. Nostri ad unum omnes incolumes, perpaucis vulneratis, ex tanti belli timore, cum hostium
Abbreviated transcription (Latin):
accidunt: ꝙ postridie cius diei. mane: E eadem ꝓfidia et
simulacione usi germani freq̃ntibus õibus pͥncipibus ma¬
ioribusq natu ad hibitis ad eum incastra uenerũt. simł
ut dicebatur sui purgandi causa qđ contra atq eͣet̾ dicũ
.⁊. ip̃i petissent preliũ. pridi cõmisissent simł si qͥd pos¬
sent deiudutiis fallendo impetrarẽt:
Quos ubi cesar oblatos grauiꝰ illos retineri iussit. Ipse
õẽs copias ex castris eduxit. equitatũq qđ recẽti p̃lio
pert̾ritum ẽe̾ existimabat agmen subsequi ussit. Acie
triplia instructa. E cełr octo miliũ itiuere cõfecto pͥus
ad hostiũ castra ꝓuenit. ꝗͣ quid ageret᷑ germani sentire
possent. Qui õibus rebus subico ꝑterriti. E celeritate
aduentus nr̃i. E discessu suoꝵ: neq cõsilii habendi neq
arma capiẽdi spacio dato perturbantur.: copias ne ad¬
uersus hostem ducere: an castra deffendere: an fugã

Expanded text:
accidit, quod postridie eius diei mane eadem et perfidia et accidit, quod postridie eius diei mane eadem et perfidia et simulatione usi Germani frequentes, omnibus principibus maioribusque natu adhibitis, ad eum in castra venerunt, simul, ut dicebatur, sui purgandi causa, quod contra atque esset dictum et ipsi petissent, proelium pridie commisissent, simul ut, si quid possent, de indutiis fallendo impetrarent. Quos sibi Caesar oblatos gavisus illos retineri iussit; ipse omnes copias castris eduxit equitatumque, quod recenti proelio perterritum esse existimabat, agmen subsequi iussit. Acie triplici instituta et celeriter VIII milium itinere confecto, prius ad hostium castra pervenit quam quid ageretur Germani sentire possent. Qui omnibus rebus subito perterriti et celeritate adventus nostri et discessu suorum, neque consilii habendi neque arma capiendi spatio dato perturbantur, copiasne adversus hostem ducere an castra defendere an fuga
Abbreviated transcription (Latin):
amicus a senatu nr̃o appellatus. Nic cũ fratri int̾c luso
ab hostibus auxiliũ ferret/ illũ exꝑicło cripuit. Ip̃e
equo uulu̾ato deiectus quo ad potuit forcissime resis¬
tit. Cũ circũuentus młtis uuln̾ibus acceptis ceadisset:
sset. incitato equo se hostibus obeulit atq ĩt̾fectꝰ ẽ.
Hoc p̃lio facto uesar neq iã sibi legatos audiendos
neq cõdiciones accipiẽdas arbitrabatur. ab his qui
ꝑdolũ atq insidias petita pace ultro bellũ intulissẽt.
Expectare uõ dũ hostium copie iungerent᷑. eqͥtatꝰ¬
q reuerteret᷑. sũme demẽcie esse iudicabat. E cognita
gallorũ infirmitate qͣntũ iã apđ̾ eos hostes uno p̃lio
auͣctis ee̾tit cõsecuti senciebat. Quibus ad cõsilia ca¬
pienda nihil spacium dandi existimabat.
His cõstitutis rebus E. consilio cũ legats E questore x¬
cõmunicato. neq diẽ pugne p̃t̾mitterot. Opportissime res

Expanded text:
amicus a senatu nostro appellatus. Hic cum fratri intercluso amicus a senatu nostro appellatus. Hic cum fratri intercluso ab hostibus auxilium ferret, illum ex periculo eripuit, ipse equo vulnerato deiectus, quoad potuit, fortissime restitit; cum circumventus multis vulneribus acceptis cecidisset sset, incitato equo se hostibus obtulit atque interfectus est. Hoc facto proelio Caesar neque iam sibi legatos audiendos neque condiciones accipiendas arbitrabatur ab iis qui per dolum atque insidias petita pace ultro bellum intulissent; expectare vero dum hostium copiae augerentur equitatus reverteretur summae dementiae esse iudicabat, et cognita Gallorum infirmitate quantum iam apud eos hostes uno proelio auctoritatis essent consecuti sentiebat; quibus ad consilia capienda nihil spatii dandum existimabat. His constitutis rebus et consilio cum legatis et quaestore communicato, ne quem diem pugnae praetermitteret, oportunissima res
Abbreviated transcription (Latin):
ut de eorum postulatis cognosceret.
Interim ad p̾fectos qui cũ om̃i eqͥtatu añcesserant
mittit: qui nũciarent ne hostes prolio lacesserẽt. ꝙ si
ip̃i lacesserent᷑ substinerẽt: quo ad ip̃e cũ exercitu pro¬
prius accessisset. At ubi hostes pͥmũ nr̃os eqͥtes cõspexe
equites haberẽt. qđ hii qui frum̃tandi cã ierãt trãs mo¬
sam profecti non dũ redierãt. Nihil timẽtibus nr̃is ꝙ
legiti eorũ paulo añ acesare discesserant. atq is dies in¬
duciis erat ab his petitus impetu facto cełr nr̃os ꝑtur
pedes desiluerunt: suffossis eqͥs compluribusq nr̃is deie¬
ctis reliquos infugã cõiecerunt. atq ita ꝑt̾ritos egerũt
ut nõ pͥus fuga desisterẽt ꝗͣ incõspectũ agminis nostri
uenissent. In eo p̃lio ex equitibus nr̃is interficiuntur
.iiii. E lxx. In his uir fortissimꝰ piso aqͥtanꝰ amplissimo
qnͣe natus cuiꝰ auus inciuitate sua regnũ obtinuerat.

Expanded text:
ut de eorum postulatis cognosceret. ut de eorum postulatis cognosceret. Interim ad praefectos, qui cum omni equitatu antecesserant, mittit qui nuntiarent ne hostes proelio lacesserent, et si ipsi lacesserentur, sustinerent quoad ipse cum exercitu propius accessisset. At hostes, ubi primum nostros equites haberent, quod ii qui frumentandi causa ierant trans Mosam profecti nondum redierant, nihil timentibus nostris, quod legati eorum paulo ante a Caesare discesserant atque is dies indutiis erat ab his petitus, impetu facto celeriter nostropedes desiluerunt subfossis equis compluribus nostris deiectis reliquos in fugam coniecerunt atque ita perterritos egerunt ut non prius fuga desisterent quam in conspectum agminis nostri venissent. In eo proelio ex equitibus nostris interficiuntur IIII et LXX, in his vir fortissimus Piso Aquitanus, amplissimo genere natus, cuius avus in civitate sua regnum obtinuerat
Abbreviated transcription (Latin):
atq ouis auium uiuere existimantur: multisq capiti¬
biis in occeanum. influit.
Cesar cũ ab hostibus. nõ ampluis passuũ.xii. milibus ab¬
esset ut erat consticutũ ad eũ legati reuertunt᷑. qui in
itinere cõgressi/ magnoꝑe no longius progrederet᷑ ora¬
bãt. Cun id nõ impetrassent petebant ut ad eos eqͥtes
qui agmẽ añcessissent premitteret. eosq pugna prohi¬
beret: sibiq ut potestatẽ faceret in ubios legatos
mittendi: quorũ si pͥncipes aut senatus sibi iureui¬
rando fidem fecisset ea condictione q̃ acesare feret᷑
sensuros ostendebãt. Ad has res cõficiendas sibi tridu
spacium daret. Hec om̃ia cesar illo pertinere arbi¬
trabatur/ ut tridui mora int̾posita / equites eorũ qͥ ab¬
essent reuerterentur. Tam̃ se se nõ longius millibus
passuũ quatuor: aquacionis causa processurũ eo die
dixit. Huc postero die ꝗͣ freq̃ntissimi conuenirent.

Expanded text:
atque ovis avium vivere existimantur, multis capitiatque ovis avium vivere existimantur, multis capitibus in Oceanum influit. Caesar cum ab hoste non amplius passuum XII milibus abesset, ut erat constitutum, ad eum legati revertuntur; qui in itinere congressi magnopere ne longius progrederetur orabant. Cum id non impetrassent, petebant uti ad eos equites qui agmen antecessissent praemitteret eos pugna prohiberet, sibique ut potestatem faceret in Ubios legatos mittendi; quorum si principes ac senatus sibi iure iurando fidem fecisset, ea condicione quae a Caesare ferretur se usuros ostendebant: ad has res conficiendas sibi tridui spatium daret. Haec omnia Caesar eodem illo pertinere arbitrabatur ut tridui mora interposita equites eorum qui abessent reverterentur; tamen sese non longius milibus passuum IIII aquationis causa processurum eo die dixit: huc postero die quam frequentissimi convenirent,
Abbreviated transcription (Latin):
gati hec ad suos se relaturos dixerunt. E re delib̾ata
post diẽ. tercium ad cesarem reuersuros.
Interea ne propͥus se castra moueret pecierũt.: ne id qͥdẽ
cesar ab se impetrari posse dixit. Cognouerat enim
magnã partẽ equitatus ab his equitatuf aliquot diebus
añ pretandi fruniẽtandiq causa ad ymbiuaratos trãs
mossam missam. hos expectari equites: atq eiꝰ rei cã
morã int̾poni arbitrabatur. Mossa profluit ex mõte
uosego: qui ẽ infinibus lingonũ ex partet quadã ex
rheno recepta que appellatur uacalus insula q̃ effi¬
cit bagatauorum & in occeanũ influit: neq longius
ab occeano millibus passuum .lxxx. ĩ rhenũ influit.
Rhenus aut̃ oritur ex leo ponciis qui alpes incolunt.:¬
mediomaticũ. tributorũ. treuerorũ citatus fertur. et uͥ
occeano apropinqͣt in plures defluit partos multisq
barbarisq nacionibus incolitur. Ex quibus sũt qͥ pisabꝰ

Expanded text:
gati haec se ad suos relaturos dixerunt et re deliberata gati haec se ad suos relaturos dixerunt et re deliberata post diem tertium ad Caesarem reversuros: interea ne propius se castra moveret petierunt. Ne id quidem Caesar ab se impetrari posse dixit. Cognoverat enim magnam partem equitatus ab iis aliquot diebus ante praedandi frumentandi causa ad Ambivaritos trans Mosam missam: hos expectari equites atque eius rei causa moram interponi arbitrabatur. Mosa profluit ex monte Vosego, qui est in finibus Lingonum, et parte quadam ex Rheno recepta, quae appellatur Vacalus insulam efficit Batavorum, in Oceanum influit neque longius ab Oceano milibus passuum LXXX in Rhenum influit. Rhenus autem oritur ex LeponMediomatricum atque Trevirorum citatus fertur. Et ubi Oceano appropinquat, in plures defluit partes, multis ibarbarisque nationi
Abbreviated transcription (Latin):
cõsuetudo hec sit amaioribus tradita: qui cũq bellũ
inferãt resistere/ neq deprecari. Hoc tñ dicere uenisse
in uitos eiectos domo. Si suã gr̃am romani uelint ⁊
posse his utiles ẽe amicos. uł sibi agros attribuant.
uł paciant᷑ eos tenere quos armis possiderãt se se uius
sueuis concedere: quibus ue dii quidẽ immortales eẽ
pares possit. Reliquũ quidẽ esse interris neminẽ quẽ
non superare possuit.
A d hec que uisum ẽ cesar respondit. sed exitus fuit ora¬
cionis. sibi nullã cũ his amiciciã esse posse. si ingallia
remanerẽt: neq uerũ esse qui suos fines tueri nõ potu¬
erint. alienos occupare: neq ullos ingallia uacare agros
qͥ dari p̃sertim tante multitudini sine iniura possint.
sed licere si uelint in ubiorũ finibus considere: quoꝵ
sunt legati apud se & de sueuorũ iniuriis queranturi
ꝙ auxiliũ ase petant. hoc ad ubiis imperaturũ. Le¬

Expanded text:
consuetudo haec sit a maioribus tradita, Quicumque bellum consuetudo haec sit a maioribus tradita, Quicumque bellum inferant, resistere neque deprecari. Haec tamen dicere venisse invitos, eiectos domo; si suam gratiam Romani velint, posse iis utiles esse amicos; vel sibi agros attribuant vel patiantur eos tenere quos armis possederint: sese unis Suebis concedere, quibus ne di quidem immortales pares esse possint; reliquum quidem in terris esse neminem quem non superare possint. Ad haec Caesar quae visum est respondit; sed exitus fuit orationis: sibi nullam cum iis amicitiam esse posse, si in Gallia remanerent; neque verum esse, qui suos fines tueri non potuerint alienos occupare; neque ullos in Gallia vacare agros qui dari tantae praesertim multitudini sine iniuria possint; sed licere, si velint, in Ubiorum finibus considere, quorum sint legati apud se et de Sueborum iniuriis querantur et a se auxilium petant: hoc se Ubiis imperaturum. Le
Abbreviated transcription (Latin):
cõsueuerat. ad exercitũ proficiscaitur. Eo cũ uenisset
ea que fore suspicatus erat facta cognouit. Missas les¬
gaciones ab nõnullis auitatibus adgermanos inuita¬
tosq eos uti ab rheuo discederẽt. oĩa queq postulassẽt
ab se forte parata. Qua spe adducti geͣmani lacius
uagabantur. E infines eburonũ E cõdrusonũ qͥ sunt
treuerorũ clientes perueuerant. Frincipibus gallie uo¬
catis cesar ea que cognouerat dissimulanda sibi existi¬
mauit: horũq ãis ꝑmulsis &̾ cõfirmatis eqͥtatuq im¬
perato bellũ cum germanis gerere cõstituit. re frunẽ¬
taria cõꝑata equitibusq delec lis iter in ea loca fac̾e
cepit. quibus in locis esse gerinanos audiebat: ã qͥbus
cũ paucorũ dieꝵ iter abe̾et Legati ab his uenerũt
quorum hec fuit oracio.
Germianos neq pͥores.p.r. bellũ inferre: neq tũ recui¬
sare si lacessant᷑ qͥn arnus cõtendant. ꝙ gormanoꝵ

Expanded text:
consuerat ad exercitum proficiscitur. Eo cum venisset, consuerat ad exercitum proficiscitur. Eo cum venisset, ea quae fore suspicatus erat facta cognovit: missas legationes ab non nullis civitatibus ad Germanos invitatos eos uti ab Rheno discederent: omnia quaeque postulassent ab se fore parata. Qua spe adducti Germani latius iam vagabantur et in fines Eburonum et Condrusorum, qui sunt Treverorum clientes, pervenerant. Principibus Gallice evocatis Caesar ea quae cognoverat dissimulanda sibi existimavit, eorumque animis permulsis et confirmatis equitatu imperato bellum cum Germanis gerere constituit. Re frumentaria comparata equitibusque delectis iter in ea loca facere coepit, quibus in locis esse Germanos audiebat. A quibus cum paucorum dierum iter abesset, legati ab iis venerunt, quorum haec fuit oratio: Germanos neqsare, si lacessantur, quin armis contendant, quod Germanorum
Abbreviated transcription (Latin):
fieret flumen transierũt atq oĩbus eoꝵ edificiis oc¬
cupatis reliquã partẽ hicmis se eoꝵ copiis aluerũt.
Lis de rebus cesar cercior factus E infirmitatẽ gallorũ
ueritus ꝙ sunt in consiliis capiendis mobiles: et nouis
plerũq rebus student: nihil his cõmittendũ existimauit.
Est enim hoc gallice cõsuetudinis ut & ui atores eciã
inuicos cõsistere cogant. E qđ quisq eoꝵ de quaq re
audierit aut agnouerit querant. E mercatores in op¬
pidis uulgus circũ sistit. quibusq ex regionibus ueniãt.
quasq ros ibi agnouerint. pronũciare cogant.
His ruinoribus atq audicionibus ꝑ moti de sũmis sepe ieb̾
consilia iueunt. Quorũ eos euestigio penitere uecesse
est. cũ incertis rumoribus seruiant. E plerũq ad uo¬
luntatẽ eoꝵ ficta respondeant. Iua cõsuetudine co¬
gnica cesar/ ne grauiore bello occuparet maturius ꝗͣ

Expanded text:
fieret, flumen transierunt atque omnibus eorum aedificiis ocfieret, flumen transierunt atque omnibus eorum aedificiis occupatis reliquam partem hiemis se eorum copiis aluerunt. His de rebus Caesar certior factus et infirmitatem Gallorum veritus, quod sunt in consiliis capiendis mobiles et novis plerumque rebus student, nihil his committendum existimavit. Est enim hoc Gallicae consuetudinis, uti et viatores etiam invitos consistere cogant et quid quisque eorum de quaque re audierit aut cognoverit quaerant et mercatores in oppidis vulgus circumsistat quibus equasque ibi res cognoverint pronuntiare cogant. His rebus atque auditionibus permoti, de summis saepe rebus consilia ineunt, quorum eos in vestigio paenitere necesse est, cum incertis rumoribus serviant et pleri ad voluntatem eorum ficta respondeant. Qua consuetudine cognita Caesar, ne graviori bello, occurreret, maturius quam
Abbreviated transcription (Latin):
ex tremũ tñ agris repulsi. & multis locis g̾mainie triẽniũ
uagati ad rhenũ ꝑuenerũt: quas regiones menapii
incolebant. E adutrãq ripam fluminis agros hedificia
uicosq habebãt. sed tante multitudinis aduẽtu ꝑter¬
rici. ex his hedifiass q̃ trans flumen habebãt demi¬
grauerũt. & cis rhenum dispositis p̃sidiis g̾manos trã.¬
sire prohibebant. Illi oĩa experti. cũ neq ui cõtẽdere
ꝑꝑ in opiã nauiũ: neq clam transire ꝑ custodias me¬
napioꝵ possent. reuerti se in suas sedes regionesq
simulauerũt. E tridui uiam progressi rursus reu̾terũt.
atq hoc om̃i itinere una noc te eqͥtatu cõfecto inscios
in opinatosq menapios opp̃sserunt: qui de germanoꝵ
discessu ꝑ exploratores certiores facti sine metu
trans rhenum in suos uitos remigrauerũt. His int̾¬
fec tis corũq nauibus occupatis pͥus ꝗͣ ea pars mena¬

Expanded text:
extremum tamen agris expulsi et multis locis Germaniae triennium extremum tamen agris expulsi et multis locis Germaniae triennium vagati ad Rhenum pervenerunt, quas regiones Menapii incolebant. Hi ad utramque ripam fluminis agros, aedificia vicosque habebant; sed tantae multitudinis adventu perterriti ex iis aedificiis quae trans flumen habuerant demigraverant, et cis Rhenum dispositis praesidiis Germanos transire prohibebant. Illi omnia experti, cum neque vi contendere propter inopiam navium neque clam transire propter custodias Menapiorum possent, reverti se in suas sedes regionesque simulaverunt et tridui viam progressi rursus reverterunt atque omni hoc itinere una nocte equitatu confecto inscios inopinantes Menapios oppresserunt, qui de Germanorum discessu per exploratores certiores facti sine metu trans Rhenum in suos vicos remigraverant. His interfectis navibus eorum occupatis, prius quam ea pars Mena
Abbreviated transcription (Latin):
turpius quicꝗͣ aut inhercius habet᷑. ꝗͣ ephippis uti. Itaq
adquẽius nunerũ ephippiatoꝵ eqͥtum: ꝗͣuis pauci adure
audeant. Uinũ ad se importari õino nõ pariunt᷑. qđ ea
re ad laborẽ ferendũ remolescere hoĩes/ atq effemĩar
arbitr̾ant᷑. Fublice maxĩe putant eͣẽ laudẽ ꝗͣ latissine
afinibus suis uacare agros. Hac re siguificari magnũ
numꝰ ciuitatũ suã uim substinere nõ posse. Etaq una
ex parte asucuis circit̾ milia passuũ sexcẽta: agri ua¬
care dicunt᷑: ad alt̾am partem succedunt ubii. quoꝵ
ribus assuefacti. Hos cũ sueui multis sepe bellis
ex perti ꝓpt̾ amplitudinẽ grauitatẽq ciuitatis fimb
expellere nõ potuissent. tñ uectigales sibi fecerũt.
ac multo humiliores infirmioresq redigerũt. Incadẽ
causa fuerũt usipetes tencatheri qͦs supͣ diximus.
Qui cõplures annos sueuorũ uim sustinuissent ad

Expanded text:
turpius quicquam aut inertius habetur quam ephippiis uti. Itaque turpius quicquam aut inertius habetur quam ephippiis uti. Itaque ad quemvis numerum ephippiatorum equitum quamvis pauci adire audent. Vinum omnino ad se importari non patiuntur, quod ea re ad laborem ferendum remollescere homines atque effeminari arbitrantur. Publice maximam putant esse laudem quam latissime a suis finibus vacare agros: hac re significari magnum numerum civitatum suam vim sustinere non posse. Itaque una ex parte a Suebis circiter milia passuum C agri vacare dicuntur. Ad alteram partem succedunt Ubii, quorum ribus adsuefacti. Hos cum Suebi multis saepe bellis experti propter amplitudinem gravitatem civitatis finibus expellere non potuissent, tamen vectigales sibi fecerunt ac multo humiliores infirmiores redegerunt. In eadem causa fuerunt Usipetes et Tencteri, quos supra diximus; qui complures annos Sueborum vim sustinuerunt, ad
Abbreviated transcription (Latin):
in uenacionibus. Que res & abi gnͣe & qͦtidiana exer¬
citacione & libertate uite. ꝙ apueris nullo officiox
aut disciplina assuefacti nihil oino cõtra uoluntatem
faciant & uires alit. et inmani corpoꝵ magnitudine
homines efficit. atq in eã se cõsuetudinẽ adduxerũt.
aperca & lauantur influminibus. Mercatoribus ẽ¬
ad eos aditus magis eo ut qͣ bello ceperint. quibus
uendant habeant: ꝗͣ quo ullã rem ad so importari desi¬
derent. Quin eciã inmẽtes: quibus maxĩe galli qͥebec tat:
queq ĩpenso parant. p̃cio germani ĩportatis his nõutũt᷑.
sed que sunt apđ eos nata parua atq deformia. Hec
quotidi ana exercitacione sũmi ut sint laboris efficiunt.
Equestribus p̃liis sepe exequis disilu̾it. ac pedibus pre¬
liantur: equosq codem remanere uestigio assue faciũt.
Ad quos cełr cũ usus poscit recipiũt. neq eorũ moribꝰ

Expanded text:
in venationibus; quae res et cibi genere et cotidiana exerin venationibus; quae res et cibi genere et cotidiana exercitatione et libertate vitae, quod a pueris nullo officio aut disciplina adsuefacti nihil omnino contra voluntatem faciunt, et vires alit et immani corporum magnitudine homines efficit. Atque in eam se consuetudinem adduxerunt ris pars aperta, et laventur in fluminibus. Mercatoribus est aditus magis eo ut quae bello ceperint quibus vendant habeant, quam quo ullam rem ad se importari desiderent. Quin etiam iumentis, quibus maxime Galli delectantur quaeque impenso parant pretio, Germani importatis non utuntur, sed quae sunt apud eos nata, parva atque deformia, haec cotidiana exercitatione summi ut sint laboris efficiunt. Equestribus proeliis saepe ex equis desiliunt ac pedibus proeliantur, equos eodem remanere vestigio adsuefecerunt, ad quos se celeriter, cum usus est, recipiunt: neque eorum moribus
Abbreviated transcription (Latin):
bellũ fecerãt in hibernis collocauit.
A. que secuta ẽ hic̃me: qui fuit ãuis
Qneo pompcio.M.crasso consulibus.
Usipetes germani. E itẽ tentlcatheri
magna cum mulcitudine hõim flum̃
rhenum transierunt nõ longe amari quo rhenꝰ inifluit.
Causa cranscundi fuit ꝗ asueuis cõplures ãnos ex agitati
bello p̃mebantur. & ex agricultura p̃mebant᷑.
ueuorũ est gens longe maxina & bellicosissima germa¬
norũ Ipminũ. Hi centũ pagos habere dicunt᷑: ex quibus
quot annis singula armatorũ milia bellandi causa
ex finibis educunt. reliqui qͥ domi remanserint. se
atq illos alunt. Hi rursus inuicẽ ãno post ĩ armis
sunt. illi domi remanẽt. sic neq agricultura nec rõ.
atq usus belli int̾mittitur. sed priuati at seꝑati agri
apud eos nihil ẽ: neq longius anno remanere ĩ loco¬
uno incolendi causa licet: neq multũ frum̃to sed ma¬
ximã partẽ lacte/ atq petore uiuũt. multũq sunt

Expanded text:
 fecerant, in hibernis conlocavit. Ea quae secuta est hieme, qui fuit annus Cn. Pompeio, M. Crasso consulibus, Usipetes Germani et item Tencteri magna cum multitudine hominum flumen Rhenum transierunt, non longe a mari, quo Rhenus influit. Causa transeundi fuit quod ab Suebis complures annos exagitati bello premebantur et agri cultura prohibebantur. Sueborum gens est longe maxima et bellicosissima Germanorum omnium. Hi centum pagos habere dicuntur, ex quibus quotannis singula milia armatorum bellandi causa ex finibus educunt. Reliqui, qui domi manserunt, se atque illos alunt; hi rursus in vicem anno post in armis sunt, illi domi remanent. Sic neque agri cultura nec ratio atque usus belli intermittitur. Sed privati ac separati agri apud eos nihil est, neque longius anno remanere uno in loco colendi causa licet. Neque multum frumento, sed maximam partem lacte atque pecore vivunt multum sunt
Abbreviated transcription (Latin):
Ad quarũ iuiciũ siluaꝵ cũ cesar ꝑuenisset: castraq
munire instituisset: neq hostis int̾im uisus eẽt. disꝑ¬
sis in oꝑe nr̃is. subito ex õibus parcibus silue euola¬
uerunt. & in ur̃os impetũ fecerunt. Nr̃i cełr arma ce¬
perũt. eosq insiluas repulerũt. E cõpluribus int̾fe¬
e dis longnis ĩ pedicioribus locis secuti paucos ex siuis
disꝑdiderũt. Reliqͥs diebus deuiceps cesar siluas inadere
insficuit: et nequis inermibus: imprũdentibꝰ ꝙ militibꝰ ab la¬
tere impetis fieri posset. Sẽm eã mat̾iam q̃ erat cesa cõ¬
ebat. Incredibili celeritate/ magno spacio paucis diebus
confecto. cũ iã pecus atq extrema impedim̃ta ab nr̃is
tenerentur. ip̃i dempsiores siluas peterẽt. eiꝰmodi sunt
tempestates consetute: uti opus necessario unt̾mitterot᷑
⁊ cõtinuacione ymbriũ duicius sub pellibꝰ milites cons¬

Expanded text:
Ad quarum initium silvarum cum Caesar pervenisset castraque Ad quarum initium silvarum cum Caesar pervenisset castraque munire instituisset neque hostis interim visus esset, dispersis in opere nostris subito ex omnibus partibus silvae evolaverunt et in nostros impetum fecerunt. Nostri celeriter arma ceperunt eosque in silvas repulerunt et compluribus interfectis longius impeditioribus locis secuti paucos ex suis deperdiderunt. Reliquis deinceps diebus Caesar silvas caedere instituit, et ne quis inermibus imprudentibusque militibus ab latere impetus fieri posset, omnem eam materiam quae erat caesa conebat. Incredibili celeritate magno spatio paucis diebus confecto, cum iam pecus atque extrema impedimenta a nostris tenerentur, ipsi densiores silvas peterent, eius modi sunt tempestates consecutae uti opus necessario intermitteretur et continuatione imbrium diutius sub pellibus milites con
Abbreviated transcription (Latin):
cantabrisq conuenisse constabat. uix quarta parte
relicta multa noc te se in castra recepit.
Hac audita pugna maxima pars aqͥtanie. sese crasso
dedidit. obsidesq ultro misit. qui in nuo fuerunt
Trabelli. Bigeriones. Prociani. Uocates. Transates. Flu¬
strates. Garites. Austi. Garũni. fibuteates. Cocosates
pauce ultime ciuitates ãni tp̃e cõfise ꝙ hiemps sub¬
erat. Hoc facere neglexerũt.
Codem fere tp̃e cesar & si prope ex acta iã estate erat
tñ ꝙ om̃i gallia paccata. Morini. Menapisq suꝑerãt.
qͥui in armis essent.: neq ad eum umꝗͣ legatos de pace
misissent. arbitratus id bellũ celr̾ cõfici posse: eo ex̾citũ
aduexit: qui longe alia rõne ac reliqui galli bellũ
gerere insticuerant. Nã qđ intelligebãt maxĩas nactio¬
nes q̃ p̃hio cõtendissent pulsas suꝑatasq ẽeͣ. cõtinẽtes¬
q siluas ac paludes habebãt. eo se sua q oĩa cõtulerũt

Expanded text:
Cantabrisque convenisse constabat, vix quarta parte Cantabrisque convenisse constabat, vix quarta parte relicta, multa nocte se in castra recepit. Hac audita pugna maxima pars Aquitaniae sese Crasso dedidit obsidesque ultro misit; quo in numero fuerunt Tarbelli, Bigerriones, Ptianii, Vocates, Tarusates, Elusates, Gates, Ausci, Garumni, Sibusates, Cocosates: paucae ultimae nationes anni tempore confisae, quod hiems suberat, id facere neglexerunt. Eodem fere tempore Caesar, etsi prope exacta iam aestas erat, tamen, quod omni Gallia pacata Morini Menapiique supererant, qui in armis essent neque ad eum umquam legatos de pace misissent, arbitratus id bellum celeriter confici posse eo exercitum duxit; qui longe alia ratione ac reliqui Galli bellum gerere coeperunt. Nam quod intellegebant maximas nationes, quae proelio contendissent, pulsas superatasque esse, continentesque silvas ac paludes habebant, eo se suaque omnia contulerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
decumana porta inunita: facilemq aditũ habere.
Crassus eqͥtũ p̃fectos cohortatus. ut magnis p̃miis polli¬
cicationibusq suos excitarent: quid fieri uellet ostẽ¬
dit. Illi ut erat imꝑatũ. eductis quatuor his cohor¬
erant. et longiore itinere circũductis/ ne ex hostium
castris conspici possent. Oĩm oculis mẽtibusq ad pugnã
intẽti. cełr̾ ad eas quas diximꝰ municiones ꝑuenerunt.
Atq his prorupeis pͥus ĩ hostiũ castris cõstiterũt. ꝗͣ
plene ab his iuderi: aut quid rei gereret᷑ cognosci posset.
Tum u̾o clamore ab ea parte audito nr̃i remtegratis
uiribus: qđ plerũq inspe uictorie accidere cõsueuit.
acrius inpugnare ceꝑunt. Hostes undiq arcũuenti des¬
peratis om̃ibus rebus: se ꝑ municiones deicere: & fuga
salutẽ petere intenderunt. Quos eqͥtatus aꝑtissimis
campis cõsectatus. ex miliũ. l.iiiio. que ex aqͥtania

Expanded text:
decumana porta castra munita facilemque aditum habere. decumana porta castra munita facilemque aditum habere. Crassus equitum praefectos cohortatus, ut magnis praemiis pollicitationibusque suos excitarent, quid fieri vellet ostendit. Illi, ut erat imperatum, eductis iis cohorerant, et longiore itinere circumductis, ne ex hostium castris conspici possent, omnium oculis mentibusque ad pugnam intentis celeriter ad eas quas diximus munitiones pervenerunt atque his prorutis prius in hostium castris constiterunt quam plane ab his videri aut quid rei gereretur cognosci posset. Tum vero clamore ab ea parte audito nostri redintegratis viribus, quod plerumque in spe victoriae accidere consuevit, acrius impugnare coeperunt. Hostes undique circumventi desperatis omnibus rebus se per munitiones deicere et fuga salutem petere contenderunt. Quos equitatus apertissimis campis consectatus ex milium L numero, quae ex Aquitania
Abbreviated transcription (Latin):
adoriri cogitabant. Hoc consilio probato collectis
ab ducibus romanoꝵ copiis sese castris teuebant.
Hac re ꝑspecta crassus cũ sua cunctacio ae oppinio
timidiores hostes. nr̃os milites alacriores adpug¬
nandũ effecisset: atq oĩm uoces audirent᷑ expec tari
diicius nõ opportere: quĩ ad castra iret᷑. cohortatus
suos: oĩbus cupientibus ad hostiũ castra contẽdit.
Ibi cũ alii fossas complerẽt: alii multis telis siectis
deffensores uallo municionesq depellerẽt. Auxilia¬
resq quibus ad pugnã nõ multũ crassus confidebat.
lapͥidibus telisq subministrãdis. & ad aggerẽ cespi¬
tibus cõportandis speciẽ: atq oppimonẽ oppugnãciũ
preberent. Cũ itẽ ab hostibus cõstant̾/ ac nõ timide
pugnaret᷑. telaq ex loco suꝑiore missa nõ frustra
accederent eqͥtes. circuitis hostiũ castris crassox
renũciauerũt nõ eadẽ ẽẽ diligẽcia castra atab

Expanded text:
adoriri cogitabant. Hoc consilio probato ab ducibus, adoriri cogitabant. Hoc consilio probato ab ducibus, productis Romanorum copiis, sese castris tenebant. Hac re perspecta Crassus, cum sua cunctatione atque opinione timoris hostes nostros milites alacriores ad pugnandum effecissent atque omnium voces audirentur expectari diutius non oportere quin ad castra iretur, cohortatus suos omnibus cupientibus ad hostium castra contendit. Ibi cum alii fossas complerent, alii multis telis coniectis defensores vallo munitionibusque depellerent, auxiliaresque, quibus ad pugnam non multum Crassus confidebat, lapidibus telisque subministrandis et ad aggerem caespitibus comportandis speciem atque opinionem pugnantium praeberent, cum item ab hostibus constanter ac non timide pugnaretur telaque ex loco superiore missa non frustra acciderent, equites circumitis hostium castris Crasso renuntiaverunt non eadem esse diligentia ab
Abbreviated transcription (Latin):
đ ubi crassus aĩaduercit copias suas ꝑꝑ exigui¬
tatẽ nõ facile diduci hostẽ E uagari. E uias obsi¬
dere & castris satis presidii relinq̃re. obeã cam
minus cõmode frum̃tum cõmeatũ q sibi subpotari.
Indies hostiũ nuͣm augeri. net cunc taudũ existi¬
mauit. qͥn pugna decertaret. Hac re ad concilium
delata ubi om̃s idem sentire intellexit posterũ
diem pugne constituit. Frima luce productis õibus
copiis duplici acie instructa auxiliis in mediã aciẽ
collectis : quid hostes cõsilii caperẽt expec tabat.
Illi ⁊ si ꝑꝑ multitudinẽ E uetorẽ belli gloriã pau¬
citatẽq nr̃oꝵ se tuto dimicaturos existimabãt. tñ
tucius esse arbitrabant᷑ obsessis uiis cõmeatuq ĩ clu¬
so sine ullo uuln̾e uic toria potiri. et si ꝑꝑ in opiã
rei frum̃tarie romani sese recipere cepissent: impe¬
ditos in agmine & sub sarciuis. infirmioreq animo

Expanded text:
Quod ubi Crassus animadvertit, suas copias propter exiguiQuod ubi Crassus animadvertit, suas copias propter exiguitatem non facile diduci, hostem et vagari et vias obsidere et castris satis praesidii relinquere, ob eam causam minus commode frumentum commeatumque sibi supportari, in dies hostium numerum augeri, non cunctandum existimavit quin pugna decertaret. Hac re ad consilium delata, ubi omnes idem sentire intellexit, posterum diem pugnae constituit. Prima luce productis omnibus copiis duplici acie instituta, auxiliis in mediam aciem coniectis, quid hostes consilii caperent expectabat. Illi, etsi propter multitudinem et veterem belli gloriam paucitatemque nostrorum se tuto dimicaturos existimabant, tamen tutius esse arbitrabantur obsessis viis commeatu intercluso sine vulnere victoria potiri, et si propter inopiam rei frumentariae Romani se recipere coepissent, impeditos in agmine et sub sarcinis infirmiores animo
Abbreviated transcription (Latin):
fẽt cõcurrissent uehement̾q ibi pugnatũ eͥet repul¬
sus in oppidũ: tñ uti eadem dedictioneł cõdictione
uteretur ab crasso impetrauit. armisꝙ obsidibusq
acceptis Crassus infines uocatyrũ &̾ trausacium
profectus est. Tum u̾o barbari cõmoti ꝙ oppidũ
et natura loci & inanu munitũ paucis diebus qͥbꝰ
eo uentũ erat expugnatũ cognouerãt. legatos qͦ¬
quo aduersus dimittere cõiurare. obsides inter se
dare copias parare ceperunt. Mittunt᷑ ẽt ad eas ci¬
uitates legati qui sunt cert̾ioris hispanie finitune
aqͥtanie. Inde auxilia ducesq arcessunt᷑. Qrũ
aduentu / magna cũ auctoritate. E magna cũ hoĩc
multitudine bellũ gerere conantur. Duces uero
hi deliguntur. qui una cũ. Q. sertorio om̃s an¬
nos fuerant. sũmãq scĩam rei militaris hr̃e exi¬
tra munire. cõmeatibus nr̃os inc̾c ludere ĩstituũt.

Expanded text:
ncurrissent vehementerque ibi pugnatum esset, repulncurrissent vehementerque ibi pugnatum esset, repulsus in oppidum tamen uti eadem deditionis condicione uteretur a Crasso impetravit. Armis obsidibusque acceptis, Crassus in fines Vocatium et Tarusatium profectus est. Tum vero barbari commoti, quod oppidum et natura loci et manu munitum paucis diebus quibus eo ventum erat expugnatum cognoverant, legatos quoque versus dimittere, coniurare, obsides inter se dare, copias parare coeperunt. Mittuntur etiam ad eas civitates legati quae sunt citerioris Hispaniae finitimae Aquitaniae: inde auxilia ducesque arcessuntur. Quorum adventu magna cum auctoritate et magna cum hominum multitudine bellum gerere conantur. Duces vero ii deliguntur qui una cum Q. Sertorio omnes annos fuerant summamque scientiam rei militaris habere exitra munire, commeatibus nostros intercludere instituunt.
Abbreviated transcription (Latin):
Illi alias erupcione temptata alias cuniculis ad aggerẽ
uineasq actis: cuiꝰ rei sunt longe peritissimi aquitan.
ꝓpt̾ca ꝙ multis locis apđ eos erarie secture sunt. Ubi
diligencia nr̃oꝵ nihil his rebus proficisti posse intel¬
lexerũt legatos ad crassum mittunt. seq ĩ dedicionõ
ut recipiantur petũt. Quare interpetrata arma tra¬
animis alia exparte oppidi Catuanius qui sũmam
imꝑii tenebat cũ deuotis sexcentis: quos illi solduno
appellant . quorũ hec cõdicio est. ut oĩbus inita cõ¬
modis una cũ his fruantur: quorũ se amiticie dedide¬
rũt. si quid his ꝑuim accidat: aut euudẽ casum una
ferant: aut sibi mortẽ cõciscant. nec ad huc hominũ
memoria repertus est quisꝗͣ: qui eo int̾fecto : cuiꝰ se
amiaicie deuousset mortem recusaret. Cum hisx
Catuanius eruptionẽ facere conatus clamore ab ea
parte municiõis sublato cũ ad arma nilites cõtulis¬

Expanded text:
Illi alias eruptione temptata, alias cuniculis ad aggerem Illi alias eruptione temptata, alias cuniculis ad aggerem vineasque actis cuius rei sunt longe peritissimi Aquitani, propterea quod multis locis apud eos aerariae secturaeque sunt, ubi diligentia nostrorum nihil his rebus profici posse intellexerunt, legatos ad Crassum mittunt seque in deditionem ut recipiat petunt. Qua re impetrata arma traanimis alia ex parte oppidi Adiatunnus, qui summam imperii tenebat, cum DC devotis, quos illi soldurios appellant, quorum haec est condicio, ut omnibus in vita commodis una cum iis fruantur quorum se amicitiae dediderint, si quid his per vim accidat, aut eundem casum una ferant aut sibi mortem consciscant; neque adhuc hominum memoria repertus est quisquam qui, eo interfecto cuius se amicitiae devovisset, mortem recusaret— cum his Adiatunnus eruptionem facere conatus clamore ab ea parte munitionis sublato cum ad arma milites co
Abbreviated transcription (Latin):
.L. maulius proconsul impedim̃tis amissis ꝓfugisset.
nõ mediocrem sibi diligenciã ad hibendã intellige¬
bat. Itaq re frumẽtaria prouisa auxiliis eqͥtatu¬
q cõꝑato. multis p̃terea uiris fortibus tholosa ꝓ
time. his regionibus nominatĩ euocatis insonsiãciũ
fines exercitum introduxit. Cuiꝰ aduentu coguito
nr̃is subito pedestres copias quas in coualle ĩ insidiis
collocauerãt ostenderũt. hi nr̃os disiectos adorti pre¬
lium renonarũt pugnatũ est diu atq acritꝰ. Cum
sonciates suꝑioribus uictoriis freti in sua uirtute
tocius aqͥtanie salutẽ positã putarẽt. Nr̃i autẽ qui¬
quid sine imꝑatore. E sine reliqͥs legionibus adolescẽ¬
tulo duce efficere possint ꝑspia ceperũt. tũ confos ti
uulneribus hostes terga uertere. Quoꝵ magno nũo
int̾fecto crassus exitinere oppidũ sonciatũ oppugnare
cepit. Quibus forcit̾ resistẽtibus: uineas turresq egit.

Expanded text:
L. Manlius proconsul impedimentis amissis profugisset, L. Manlius proconsul impedimentis amissis profugisset, non mediocrem sibi diligentiam adhibendam intellegebat. Itaque re frumentaria provisa, auxiliis equitatuque comparato, multis praeterea viris fortibus Tolosa et timae, ex his regionibus nominatim evocatis, in Sotiatium fines exercitum introduxit. Cuius adventu cognito nostris subito pedestres copias, quas in convalle in insidiis conlocaverant, ostenderunt. Hi nostros disiectos adorti proelium renovarunt. Pugnatum est diu atque acriter, cum Sotiates superioribus victoriis freti in sua virtute totius Aquitaniae salutem positam putarent, nostri autem quid sine imperatore et sine reliquis legionibus adulescentulo duce efficere possent perspici cuperent; tandem confecti vulneribus hostes terga verterunt. Quorum magno numero interfecto Crassus ex itinere oppidum Sotiatium oppugnare coepit. Quibus fortiter resistentibus vineas turresque egit.
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃oꝵ impetũ ferrent. ac statĩ terga uerterũt. qͦs ĩ¬
peditos integris uiribus milites nr̃i cõsecuti magnũ
num̾um eorũ occiderũt. reliquos eqͥtes eoꝵ cõsectati
paucos qui ex fuga euaserãt. reliquerũt. Sic uno
tp̃e & denauali pugna sabinus & de sabini uictoria
cesar factus certior. ciuitatesq om̃s se stati᷑ titurio
dediderũt. Nã ut ab bella suscipienda galloꝵ alacer
ac promptꝰ est animus. sic mollis ac resistens mini¬
me ad calamitates ꝑferendas mens eorũ est.
Codem fere tp̃e. publius crassus. cũ in aqͥtanã ꝑuenis¬
set: que pars ut añ dictũ est ⁊ regionũ lacitudĩe.
& multitudine hõim extercia parte gallie est exi¬
stimanda. Cũ intelligeret in his locis sibi bellũ ge¬
rondũ. ubi paucis añ annis. Luciꝰ ualeriꝰ.ẜ. cominꝰ
legatus exercitu pulso int̾fectus ẽet. Atq unde.

Expanded text:
nostrorum impetum ferrent ac statim terga verterent. Quos imnostrorum impetum ferrent ac statim terga verterent. Quos impeditos integris viribus milites nostri consecuti magnum numerum eorum occiderunt; reliquos equites consectati paucos, qui ex fuga evaserant, reliquerunt. Sic uno tempore et de navali pugna Sabinus et de Sabini victoria Caesar est certior factus, civitatesque omnes se statim Titurio dediderunt. Nam ut ad bella suscipienda Gallorum alacer ac promptus est animus, sic mollis ac minime resistens ad calamitates ferendas mens eorum est. Eodem fere tempore P. Crassus., cum in Aquitaniam pervenisset, quae pars, ut ante dictum est, et regionum latitudine et multitudine hominum tertia pars Galliae est aestimanda, cum intellegeret in iis locis sibi bellum gerendum ubi paucis ante annis L. Valerius Praeconinus legatus exercitu pulso interfectus esset atque unde
Abbreviated transcription (Latin):
Cui rei parũ diligenter ab his erat prouisũ. spes ue¬
netici belli. ⁊ qđ fere libent̾ id qđ hoĩes uolũt credũt.¬
His rebus adduclis nõ pͥus uiridonicẽ roliqͦsq duces
excõcilio dimutũt. ꝙͣ ab his sit cõcessum arma uti
capiant & ad castra contẽdant. Qua re cõcessa leti
ut explorata iuctoria sarmẽtis uirgultisq collectis
qͥbus fossas romanoꝵ cõpleant ad castra pergunt.
Locus erat castrorũ editus &. paulatĩ ab imo ac cli¬
uis circit̾ passus mille. huc magno cursu cõtenderũt.
ut ꝗͣ minimũ spacii ad se colligendos armãdosq ro¬
manis daretur: ex aĩatiq peruenerũt. Sabinus
suos hortatus cupientibus signũ dat. Impeditis hos¬
tibus ꝑꝑ ea qui ferebant onera subito duabus por¬
tibus erupcionẽ fieri iubet. Factum ẽ oportunitate
loci hostiũ in scĩa ac dofatigacione uirtute militum
ꝙ suꝑiorũ pugnarũ exercitacione: ut ne unũ qͥdt̃

Expanded text:
cui rei parum diligenter ab iis erat provisum, spes Vecui rei parum diligenter ab iis erat provisum, spes Venetici belli, et quod fere libenter homines id quod voluntHis rebus adducti non prius Viridovicem reliquosque duces ex concilio dimittunt quam ab iis sit concessum arma uti capiant et ad castra contendant. Qua re concessa laeti, ut explorata victoria, sarmentis virgultisque collectis, quibus fossas Romanorum compleant, ad castra pergunt. Locus erat castrorum editus et paulatim ab imo acclivis circiter passus mille. Huc magno cursu contenderunt, ut quam minimum spatii ad se colligendos armandosque Romanis daretur, exanimatique pervenerunt. Sabinus suos hortatus cupientibus signum dat. Impeditis hostibus propter ea quae ferebant onera subito duabus portis eruptionem fieri iubet. Factum est oportunitate loci, hostium inscientia ac defatigatione, virtute militum et superiorum pugnarum exercitatione, ut ne unum quidem