comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓ dño gerere. Ueteres enim hẽdes ꝓ dñis ap.¬
pellabant. Sicut aũt nuda uoluntate
extraneus beres fit: ita ⁊ ꝯtraria destina¬
tione statim ab herecditate repellitur.
Eum quimunus uel surdus natus ẽ. uel
postea factus. nichil ꝓbibet proheretie ge¬
rere. ⁊ ad quirere sibi hereditatem. fit᷑a¬
uiris extra ꝓpositam quidem materiam
uidetur. Namloquimur dehis figuns ui
tractan. ¶Legatum itaq est. donatio q̃¬
⁊ certa queda u̾ba cuiq gni legatoꝵ ad si¬
gnata erant. ꝑque singula gnã legatoꝵ
sigͥficabantur.s.⁊ ex isłitutionib duoꝵ
ptincipum. sollempnitas hꝰ mõi uerboruo
penitus slblata e Nostra aut ꝯstitĩmo. qo
cam magna fecimus ugubrãtĩone. defunc¬
toꝵ uoluntates ualidiores eẽ cupientes: ⁊ ñ
u̾bis. s uͦoluntatib eoꝵ fauentes. disposp¬
it. ut om̃ib legatis una sit natura. ⁊ quib¬
cumq uerbis aliquid derelictũsit. uceat le¬
gatariis id ꝑsequi. ñ solũm ꝑactiones ꝑsdã¬

Expanded text:
omino gerere: veteres enim heredes pro dominis appellabant. sicut autem nuda voluntate extraneus heres fit, ita et contraria destinatione statim ab hereditate repellitur. eum, qui mutus vel surdus natus est vel postea factus, nihil prohibet pro herede gerere et adquirere sibi hereditatem, si taiuris extra propositam quidem materiam videtur: nam loquimur de his iuris figtractari. Legatum itaque est donatio quet certa quaedam verba cuique generi legatorum adsignata erant, per quae singula genera legatorum significabantur. sed ex constitutionibus divorum principum sollemnitas huiusmodi verborum penitus sublata est. nostra autem constitutio, quam cum magna fecimus lucubratione, defunctorum voluntates validiores esse cupientes, et non verbis sed voluntatibus eorum faventes, disposuit, ut omnibus legatis una sit natura et, quibuscumque verbis aliquid derelictum sit, liceat legatariis id persequi non solum per actiones
Abbreviated transcription (Latin):
eos clundantur. Phoc tm̃ incõmodo ulud
eicõmodum p̃statur. ut eia quepostinor.¬
tem patroni sui sibi adqmͣsient:. ipsi reẜnẽ¬
tur. ciquamuis ñsuffitiant bona defuncti
ptisue sui herecles siit: nonsufficit eum eã¬
ue inpotestate aui mortis tempore fuisse.
siopnsẽ. intpater euisumopatre suodesie¬
rit suus hes eẽ. aut morte mĩteptus ant
qualibet auia ratione lib̾atus potestate.
Tunc ri nepos neptisue inioco patris sui fuc¬
ceclat ¶ Sci sui quidem rẽdes ideo appł¬
lantinr: qr domestisi herecles sunt. qumio qͦ¬
⁊ patre: quodammodo dm̃i existimantur.
Unde enam siqrs int̾estatus mortuussit:
pͥma causa ẽ insuccessione lib̾oꝵ. ¶Neces¬
sarii ueroroeo dicuntur. quia omnimodo¬
fine uelint. sine nount: tam ab iestato

Expanded text:
eos dividantur. pro hoc tamen incommodo illud ei commodum praestatur, ut ea quae post mortem patroni sui sibi adquisierit ipsi reserventur: et quamvis non sufficiant bona defuncti ptisve sui heredes sint, non sufficit eum eamve in potestate avi mortis tempore fuisse, sed opus est ut pater eius vivo patre suo desierit suus heres esse, aut morte interceptus aut qualibet alia ratione liberatus potestate: tunc enim nepos neptisve in locum patris sui succedit. sed sui quidem heredes ideo appellantur quia domestici heredes sunt et vivo quoque patre quodammodo domini exisunde etiam, si quis intestatus mortuus sit, prima causa est in successione liberorum. 'necessarii' uero ideo dicuntur, quia omni modo, uelint nolint, tam ab intestato
Abbreviated transcription (Latin):
stitutionem tam equisimam quam nobilissi¬
mam sc̃̾ꝑsit. Cuius tenorem siobẜuaũt᷑.
honimes. licet eis ⁊ adire hẽclitatem. ⁊itm̃
tenen. in quantũ ualere bona heditatis ꝯ¬
tngit. Ut ex hac causa neq delib̾ationis
auxilium eis fiat necessarum. nsiomissa
obfuatione nr̃e ꝯstitutionis. ⁊ delibañdũ
existimaiñt. ⁊ sese uen̾grauamini addi¬
tioms supponere malum̃t. ¶ Item extra¬
nens hẽs testam̃to institutus. ant ab intesta¬
to adiegitimam herecditatemuocatus pot
aut ꝓherede gento. nelã nuda uomintate
suscipiende hectitaus heres fien. Proheredeᷤ
añt gerere quis in detur. sirebus hereditanus
tanquam heres utatur. ueluentento rechẽ¬
ditanas.: aut p̾dia colendo. locandoue.¬

Expanded text:
constitutionem tam aequissimam quam nobilem scripsit, cuius tenorem si observaverint homines, licet eis adire hereditatem et in tantum teneri in quantum valere bona hereditatis contingit, ut ex hac causa neque deliberationis auxilium eis fiat necessarium, nisi omissa observatione nostrae constitutionis et deliberandum existimaverint et sese veteri gravamini aditionis supponere maluerint. Item extraneus heres testamento institutus aut ab intestato ad legitimam hereditatem vocatus potest aut pro herede gerendo vel etiam nuda voluntate suscipiendae hereditatis heres fieri. pro herede autem gerere quis videtur, si rebus hereditariis tamquam heres utatur vel vendendo res hereditarias aut praedia colendo locandove
Abbreviated transcription (Latin):
facere ñ possunt. at tm̃ excestam̃to uelsibi ĩ
Ali ad quirere possut. ¶ Extraneus antẽ
heretibris deliberanti potestas est deade¬
unda rẽditate. uel ñadeuda.sa siue is
cui abstinendi potestasẽ. iimistuerit se to¬
nis rereditatis. sue extraneus. cuireadeũ¬
qͥda reditate delibãre ncet. adient: postea
relinquende hereditaus ficultatem r̾hab.⁊.
cepus. ita isitemere dampnosam herelitatẽ
susceꝑint: p̃tor sucturrit ¶sciendum tm̃ẽ
tem grande es alienim. quod adite rẽdita.¬

Expanded text:
t, attamen ex testamento vel sibi vel alii adquirere possunt. Extraneis autem heredibus deliberandi potestas est de adeunda hereditate vel non adeunda. sed sive is cui abstinendi potestas est immiscuerit se bonis hereditariis, sive extraneus, cui de adeunda hereditate deliberare licet, adierit, postea relinquendae hereditatis facultatem non habet, ceptis, ita et si temere damnosam hereditatem susceperint, praetor succurrit. Sciendum tamen tem grande aes alienum, quod aditae heredita
Abbreviated transcription (Latin):
testatorib intestam̃to relictum est. Quod
nr̃a ꝯstitutio adueretundiam nature intro¬
direit. Siuero quantacumq pars hẽdta¬
tis uelres fuerit eis relicta. demoffitioso q̃¬
rela quiescente. idquoden deẽ. usque ad
quartam legitime partis repietur. licet
ñ fuĩt adiexctum boni uiri arbitratu de¬
bere eam compleri. ¶ Siutor noĩe pu¬
pilli. cuius tutelam gerebat. extestam̃to
patris fui legatum acceꝑit. cmnichil erat
possit noĩȩ suo teinosfitios ao patris testamẽ¬
to agere. ¶Sci ⁊sicomrario pupillinoĩe. cui

Expanded text:
testatoribus testamento relictum est. quod testatoribus testamento relictum est. quod nostra constitutio ad verecundiam naturae introduxit. sin vero quantacumque pars hereditatis vel res eis fuerit relicta, de inofficioso querela quiescente, id quod eis deest, usque ad quartam legitimae partis repletur, licet non fuerit adiectum, boni viri arbitratu debere eam repleri. Si tutor nomine pupilli, cuius tutelam gerebat, ex testamento patris sui legatum acceperit, cum nihil eratpossit nomine suo de inofficioso patris testamento agere. Sed et si e contrario pupilli nomine, cui
Abbreviated transcription (Latin):
rentes fine causa uberos suos uelex hẽclant.
uel om̃iitunt. mirdductum ẽ. ut demoffi¬
tiosotẽssam̃to agere possint liberi. quiqñe¬
runtur aut inique exhedatos aut inique
p̃teritos. hoc colore. quasiñs ane mus fum̃t
cit testam̃tum. nonaut exoffitio pietatis.¬
tum. ¶ Nontantum aut̃ ub̃is ꝑmissi
ẽ parentum testam̃tum moffinosum ac¬
cusare. uerum ⁊̃ parẽntib liberoꝵ ¶do¬
ror aũt ⁊ frater. turpibus ꝑsomi scͥpus hẽ¬
dibus ex sacris ꝯstituonibus p̃latisunt.
Non ergo contra omnes heredes agere pos¬
sunt ¶Ultra fratres igitur ⁊ sorores co¬
gnan nullo modo ant agere possunt. aut
agentes iuncere ¶Tamauit naturales
diusionem adoptati ita demum demof¬
fitioso testam̃to agere possunt: simillo auo
iure ad bona defuncti uenire poffunt. Nã
qui alionire ueniunt ad totam herectita¬
tem. uelpartem euis. demosfitioso testam̃¬
toagere nonpossunt. ¶Postumi quoq
ita accipienda sunt. sinichileis penitus a

Expanded text:
beros suos vel exheredant vel omittunt, inductum est ut de inofficioso testamento agere possint liberi, qui queruntur, aut inique se exheredatos aut inique praeteritos, hoc colore, quasi non sanae mentcit testamentum, sed non ex officio pietatistum. Non tantum autem liberis permissum est parentum testamentum inofficiosum accusare, verum etiam parentibus liberorum. soror autem et frater turpibus personis scriptis heredibus ex sacris constitutionibus praelati sunt: non ergo contra omnes heredes agere possunt. ultra fratres et sorores cognati nullo modo aut agere possunt aut agentes vincere. Tam autem naturales nis divisionem adoptati, ita demum de inofficioso testamento agere possunt si nullo alio iure ad bona defuncti venire possunt. nam qui alio iure veniunt ad totam hereditatem vel partem eius, de inofficioso agere non possunt. postumi quoque, ita accipienda sunt si nihil eis penitus a
Abbreviated transcription (Latin):
pupillus. tinara pub̃tatem decefsit᷑. fub¬
stitutus uocatir: seꝑatim minserioribus
ꝓpriaq cera signare. ⁊mpriore parte te¬
stam̃ti cauere: nemfenores tabule niuo
filio: ⁊ adhuc impubere. aꝑiantur. ¶¬
substitutionem impubrs filii: quodineis¬
dem tabuus scriptasit: quib sidi quisq hẽ¬
dem instituss⁊. quamius poc pupillo ꝑi¬
culosumsit ¶ Nonsoium aut imp rẽdib
institutis impu̾bĩo lib̃is. ita fubstituere pa¬
rentes possinit: ut sihẽcles eis extitint. ⁊ ante
pub̾tatem mortui fuint: sit eis heres: isquẽ
ne impubũm libõꝵ. ł heredum instituto

Expanded text:
pupillus et intra pubertatem decesserit, subpupillus et intra pubertatem decesserit, substitutus vocapriaque cera consignare, et in priore parte testamenti cavere ne inferiores tabulae vivo filio et adhuc impubere aperiantur. isubstitutionem impuberis filii, quod in iisdem tabulis scripta sit quibus sibi quisque heredem instituisset, quamvis hoc pupillo periculosum sit. Non solum autem heredibus institutis impuberibus liberis ita substituere parentes possunt, ut et si heredes eis extiterint et ante pubertatem mortui fuerint, sit eis heres is quem ne inpuberum liberorum uel heredum instituto
Abbreviated transcription (Latin):
res michi esto. Si filius meus heres micñ
erit. siue rẽs nonerit. ⁊pͥus morianir quam
suam tutelam uenerit. itẽ. pubes factus sit:
timc semis eres esto. Quocãu siquid nextitit᷑
hr̃s filius: tumc substiutus patris sit hẽs. Si
uero extiterit hẽs fuius: ⁊ ante pub̾tatẽ decesse¬
xit. ipsi fiuo fit hẽs substrutus. Nam morib
instituumẽ. ut cum eius etatis fiuii fint: in
quarpsi sibi testam̃tum facere ñpoffunt: pa¬
ꝓspectum est. ut siquis m̃tecaptos hãt filios.
uel nepotes: uelꝓnepores. cuius cumq sexꝰ
uelgradus. licea̾t eis. ⁊sipubẽs sint. ad exẽ¬
plum pupillans subsittutionas. c̾tas ꝑsdãs
substituere. Sin aut resipuennt eandemi
stuututionem infirman. Et hoc adexẽp
fiui. tanquã supse filius sibi hẽdem insti¬
formidolosus sit. ut timeret. nefilius eius pu
aꝵ subiceretur: nulgarem quidẽ substi¬
tutionem palam facere: ⁊ inpͥmis testam̃ti
partibus orclinare debet. Illam autent
substitunonem. ꝑquam ⁊ sihes extitit̃

Expanded text:
filius meus heres mihi non erit, sive heres erit et prius moriatur quam in suam tutelam venerit id est pubes factus sit, tunc Seius heres esto.’ quo casu si quidem non extiterit heres filius, tunc substitutus patri fit heres: si vero extiterit heres filius et ante pubertatem decesserit, ipsi filio fit heres substitutus. nam moribus institutum est, ut, cum eius aetatis sunt in qua ipsi sibi testamentum facere non possunt, paprospectum est, ut, si mente captos habeant filios vel nepotes vel pronepotes cuiuscumque sexus vel gradus, liceat eis, etsi puberes sint, ad exemplum pupillaris substitutionis certas personas substituere: sin autem resipuerint, eandem substitutionem infirmari, et hoc ad exempfilii, tamquam si ipse filius sibi heredem instiformidolosus sit, ut timeret, ne filius eius puparum subiceretur: vulgarem quidem substitutionem palam facere et in primis testamenti partibus debet, illam autem substitutionem, per quam et si heres extiterit
Abbreviated transcription (Latin):
quarta. ẜ hẽdum qualitate ⁊ differentia.
Erecles añt ant necessarii dicuntur. ant su
c⁊ necessari. aut extranei. Necessarius hes̃
ẽ ẜuus hẽs insinutus. idẽo sic appellatus.
qr sine uelit fiue nolit. ommunodo post mõ
habent. soient ẜuum suum pͥmo ant se

Expanded text:
19 DE HEREDUM QUALITATE ET DIFFERENTIA Heredes autem aut necessarii dicuntur aut sui et necessarii aut extranei. Necessarius heres est servus heres institutus: ideo sic appellatur, quia, sive velit sive nolit, omnimodo post morthabent, solent servum suum primo aut se
Abbreviated transcription (Latin):
hoc amplius. Et cum adient hereditarẽ.
ẽẽ debet cam̃eo testam̃ti factio: siue pure
sine subconditione heres istitutus sit.
Nam ius heredis eo uel maxime tempo.¬
re inspiiendum ẽ. quod ad quirit hẽctita¬
tem. Meclio añt tpr inter factum testam̃¬
tum ⁊ mortem testatoris uel ꝯdinone in¬
ftitutionis existente. mitatio uiis hedi nõ
Nocet. qr intlximłs. tna tp̃a inspicimus.¬

Expanded text:
hoc amplius et cum adit hereditatem esse debet cum eo testamenti factio, sive pure sive sub condicione heres institutus sit: nam ius heredis eo vel maxime tempore inspiciendum est quo adquirit hereditatem. medio autem tempore inter factum testamentum et mortem testatoris vel condicionem institutionis existentem mutatio iuris heredi non nocet, q
Abbreviated transcription (Latin):
anobis instituti extranei hẽdes udentur.
Qua decansa. ⁊ qui hereles amaire instity¬
untur: eodem mso sunt. qr femine in po¬
testate liberos ñhabent. Serms quoq a
dño heres institutus ⁊ post testam̃tum fãciõ
abeo manumissus eodem m̃o habetur.
In extraneis hẽdibus illud obẜuatur. ut sit
cumeis testam̃ti factio. sine ipsi hẽdes in¬
sinuantur. siue hi quimpotestate eoꝵ sũt.
Et io duobus cẽporibus inspicitmr. T̃ esta

Expanded text:
nobis instituti, extranei heredes videntur. qua de causa et qui heredes a matre instituuntur eodem numero sunt, quia feminae in potestate liberos non habent. servus quoque a domino heres institutus et post testamentum factum ab eo manumissus eodem numero habetur. In extraneis heredibus illud observatur, cum eis testamenti factio, siue ips‹i› heredes instituantur siue hi qui in potestate eorum sunt, et id duobus temporibus inspicitur, testa
Abbreviated transcription (Latin):
tioiure facta ꝓpter capitis liminutioneor
irrita facta sunt. Nam siuii. testium signis
signata sunt: potest hes scriptus secunduor
tabulas testamenti bonoꝵ posseffionema¬
gnoscere: simodo de func tus ⁊ ciuis roma.¬
nus ⁊ sue potestatis mortis tempore fuĩt.
Nam sudeo irritum factum sit cestam̃tum:
quod cuutaten. uł. ⁊ lib̾tatẽ testator amisit.
pot scͥtus heres secundum tabulas testam̃
autem solo n pot infirmari restm: quoo po¬
stea testator idnoluit ualere. usq̃ adeont¬

Expanded text:
tio iure facta propter capitis deminutionem tio iure facta propter capitis deminutionem irrita facta sunt. nam si septem testium signis signata sunt, potest scriptus heres secundum tabulas testamenti bonorum possessionem agnoscere, si modi defunctus et civis Romanus et suae potestatis mortis tempore fuerit: nam si ideo irritum factum sit testamentum, quod civitatem vel etiam libertatem testator amisit, potest scriptus heres secundum tabulas bonorum autem solo non potest infirmari testamentum quod postea testator id noluit valere: plusque adeo
Abbreviated transcription (Latin):
ptus sit. uire ualere ꝑinde. acfireꝵ m̃tio fac¬
ta noneẽt. s teneri hedem scͥptum. ut ꝯtẽp¬
tus rebus sibi datis. aut suppleta quarta
exlege falcidia: hereditatem restituat ins.
quimpriore testam̃to scͥpti fueant ꝓpot̃
inẜta u̾ba secundo testamto. quib ut na¬
leret pͥus testam̃tum exp̃ssumest. dubita¬
ri noportet. Et ruptup quigem testam̃tũ
hoc modo efficitur. ¶Alio quoq mõdo te.¬
stam̃ta iure facta infirmantur. ueluti cum
is qui fecit̃ testam̃tum: capue diminutus sit
Quod quio modis accidit. pͥmo libro retu¬
lumus. Hoc autem cau irrita fieri testam̃ta
dicuntur. cimalio quin ⁊ que rumpantur.
trrita fiant. ⁊ que statim abiintio noniure
fiunt: irnta sunt. ⁊ eaqueuire facta sunt:¬
⁊ postea. ꝑꝑ. capitis diminutionem irrita fi¬
unt. possumus nichilhominus rupta drẽ.
s. ⁊ qr sane cõmodius erat. singulas cau¬
sas singulus appellationib distingui: ideo
quedam nure facta dicuntur: quedam ñ¬

Expanded text:
ptus sit, iure valere, perinde ac si rerum mentio facta non esset, sed teneri heredem scriptum, ut, contentus rebus sibi datis, aut suppleta quarta ex lege Falcidia, hereditatem restituat his qui in priore testamento scripti fuerant, propter inserta verba secundo testamento, quibus ut valeret prius testamentum expressum est, dubitari non oportet. ’ et ruptum quidem testamentum hoc modo efficitur. Alio quoque modo testamenta iure facta infirmantur, veluti cum is qui fecerit testamentum capite deminutus sit. quod quibus modis accidit, primo libro rettulimus. Hoc autem casu irrita fieri testamenta dicuntur, cum alioquin et quae rumpantur, irrita fiunt, et quae statim ab initio non iure fiunt, irrita sunt: et ea quae iure facta sunt, postea propter capitis deminutionem irrita fiunt, possumus nihilo minus rupta dicere. sed quia sane commodius erat singulas causas singulis appellationibus distingui, ideo quaedam non iure facta dicuntur, quaedam i
Abbreviated transcription (Latin):
tam quisdebet habere: ut demoffinoso te¬
stam̃to agere nonpossit. suie iure hẽctitano.
sine uire legati. aut fideiꝯmissi. Uelsi mortis
inhis ianum modo casibus quoꝵ nr̃a ꝯstitu¬
tio m̃tiõnem facit. uel aluis modis. quiꝯstitu¬
tonibus ꝯtinentur. ꝙ aut dequarta drannis.

Expanded text:
t de inofficioso testamento agere non possit: sive iure hereditario sive iure legati vel fideicommissi, vel si mortis in his tantummodo casibus, quorum nostra constitutio mentionem facit, vel aliis modis qui constitutionibus continentur. Quod autem de quarta d
Abbreviated transcription (Latin):
aut gn̾alter. ntquisquis patri heres eñt̃.
Quibus u̾bĩs uocantur exsubstuutione ĩ¬
pubere filio mortuo. quiei scͥptisunt hẽcies
⁊ extitiñt: ⁊proqua parte hẽdes factisunt.
sioc terrons excessit: substituno euane¬
scit ¶ Ex traneo nõ: uł fino puben: herecdi
institsito: ita substituere nemo pot: ut sihes
extitit᷑. tintra aliquod tempus deceffit᷑.
alius ei sit hẽs .S.i hoc solum ꝑmissum est.
ut eum ꝑfidei ꝯmissum testator obliget a¬
li hẽlitatem euis ueltotam uel ꝓparte re¬
stituere. quodius quale sit suoloco trade
ne ᷤ rumpatur irritumue fiat. Rumpitũ:
aut testam̃tum. cumineodem statu mane¬
se testatore: ipsus testamti ius uitiatur.
Si quis ⁊ post factum testam̃tum adopta¬
uĩt sibi filium ꝑimꝑatoremeum. qui sui
uiris ẽ aut ꝑꝑretontm secundum nram ꝯsti¬
tutioneeum. qui inpotestate parentis fuĩt:
testam̃tum euis pumpitur. quasi agnatio.¬
ne sui hẽdũ. ¶Posteriore quoꝙ testam̃¬

Expanded text:
aut generaliter ‘ quisquis mihi heres erit ’: quibus verbis vocantur ex substitutione, impubere filio mortuo, qui et scripti sunt heredes et extiterunt, et pro qua parte heredes facti sunt. si hoc tempus excesserit, substitutio evanescit. Extraneo vero vel filio puberi heredi instituto, ita substituere nemo potest ut, si heres extiterit et intra aliquod tempus decesserit, alius ei sit heres: sed hoc solum permissum est, ut eum per fideicommissum testator obliget, alii hereditatem eius vel totam vel pro parte restituere: quod ius quale sit, suo loco trademnec rumpatur irritumve fiat. Rumpitur autem testamentum, cum in eodem statu manente testatore ipsius testamenti ius vitiatur. si quis enim post factum testamentum adoptaverit sibi filium per imperatorem, eum qui sui iuris est, aut per praetorem, secundum nostram constitutionem, eum qui in potestate parentis fuerit, testamentum eius rumpitur quasi adgnatione sui heredis. Posteriore quoque testamen
Abbreviated transcription (Latin):
dem ratone exp̃ssit ñ admissuꝵ se hẽditatẽ
eins. quilits cansa principem heredem re¬
liquent. neq tabulas ñlegitime factas in
quib ipse obeam causam heses institutus e¬
rat ꝓbaturum: neq exnudauoce heredẽ
nomen admissuꝵ. neq exulla scͥotura ciui
uiris auctoritas desit auiquid adempturẽ
Secundum hec diui quoq seuẽ. ⁊ ant. fe¬

Expanded text:
dem oratione expressit, non admissurum se hereditatem eius qui litis causa principem heredem reliquerit, neque tabulas non legitime factas in quibus ipse ob eam causam heres institutus erat probaturum, neque ex nuda voce heredis nomen admissurum, neque ex ulla scriptura cui iuris auctoritas desit aliquid adepturum. secundum haec divi quoque Se
Abbreviated transcription (Latin):
siquidem ꝯiunctinz. ut puta. fullud ⁊ illud fa¬
ctum fuĩt. om̃ib parendumẽ. Si seꝑaturi. uelu-
ti sullud aut illud factum fuĩt: cuilibet obtẽ¬
ꝑare saus e. ¶ hi. quos numquam testator
uidit: hẽcies institui possunt. Ueluti. sifratris fili
le heres esto. Et oeinceps inquantum uelit¬
instituti sunt. ¶ Et siexdisparib portioni¬
bus heredes scriptos inuicem substituit: et
dedisse: quas ininstitutione exp̃ffit. Et
itadius pius rescͥpsit. ¶ S⁊ sunstitu¬
to hẽcli: uelcohẽdi suo. substituto dato. alius
substuutus fuĩt. diui seuerus ⁊ añt. sine di¬
stuictione restͥpsũnt aduramq partent
substiutum. admuti ¶ Siẜuum alienũ
quis patrem famał arb̃itratus. hẽdem scͥp¬
subiectumeẽ t̾estator scct. sic accipiuntur.
sinꝰeq ipse erit hẽs. neq alium hẽciem ef.¬
fecit. Ineo uero quem patrem famił. es̃ arbi¬
tratur. illud significat. Siherecditatem si¬
bi eiue cuuis uiri postea subietus eẽ ceꝑit:

Expanded text:
dem coniunctim, ut puta ‘ si illud et illud factum erit ’, omnibus parendum est: si separatim, veluti ‘ si illud aut illud factum erit ’, cui libet obtemperare satis est. Hi, quos numquam testator vidit, heredes institui possunt, veluti si fratris filile heres esto ’; et deinceps, in quantum velitinstituti sunt. Et si ex disparibus partibus heredes scriptos invicem substituerit et nione dedisse quas in institutione expressit: et ita divus Pius rescripsit. Sed si instituto heredi et coheredi suo substituto dato alius substitutus fuerit, divi Severus et Antoninus sine distinctione rescripserunt, ad utramque partem substitutum admitti. Si servum alienum quis patremfamilias arbitratus, heredem scripsubiectum esse testator scit, sic accipiuntur: si neque ipse heres erit neque alium heredem effecerit: in eo vero quem patremfamilias esse arbitratur, illud significant: si hereditatem sibi eive cuius iuri postea subiectus esse coeperit
Abbreviated transcription (Latin):
morino ẜ noł manumisso ł auenato: pecu¬
lii legatũ exuinguit. idem ẽ ñ funous mn¬
instructuctus ueltum instr̃uito legatus fr¬
erit. Nam fundo alienato. ⁊ instrumtum
legatum extinguit ¶ Sigrex legatus fr¬
suꝑ fuit. uendican pot. Gregẽ aũt legato.
etiam ouesque post cestam̃tum factum
gregi aditiuntur: legato cedere uił. ait.
Est N gregis unum corpus exdistantio ca¬
pitil. Sicuti edium imum corpus ẽ extore¬
rentib lapidib. Etubus deniq legatis colũp¬
n is ⁊armora. quepost testapptum factum
adiecta sunt: legato cocdere ¶ Sipeculiuo
legatum funt. sine ubio quicisluo peculio ac̃¬
cecnt. uel decedit inuotestatore: iegatani lu¬
cro ueldampno ẽ. Quod sipost mortem testato.¬
ns ante aditam heditatem Euuis adquisierit. iui.¬
liantis ait: siquidem ipsi manimisso pecuu¬
u legatum suĩt: omne. quodant aditã
hẽtitatem ad quisitum ẽ. legatario cedẽ.
quamuis simuũmanuiisit᷑. sufficit. siñ

Expanded text:
servo vel manumisso vel alienato, et peculii legatum extinguitur. idem est si fundus instructus vel cum instrumento legatus fuerit: nam fundo alienato et instrumenti legatum extinguitur. Si grex legatus fusuperfuerit, vindicari potest. Grege autem legato etiam eas oves quae post testamentum factum gregi adiciuntur legato cedere, Iulianus ait: esse enim gregis unum corpus ex distantibus capitibus, sicuti aedium unum corpus est ex cohaerentibus lapidibus: aedibus denique legatis, columnas et marmora quae post testamentum factum adiecta sunt legato cedere. Si peculium legatum fuerit, sine dubio quidquid peculio accedit vel decedit vivo testatore legatarii lucro vel damno est. quodsi post mortem testatoris ante aditam hereditatem servus adquisierit, Iulianus ait, si quidem ipsi manumisso peculium legatum fuerit, omne quod ante aditam hereditatem adquisitum est legatario cedere,quamvis si vivus manumiserit, sufficit si non
Abbreviated transcription (Latin):
aite ꝓreditana parte accedere. cꝑinide ha¬
beriꝰ acsiexitiis partib hẽcles sqͥpti eeñt. Et
ex diu̾so sipiures inportionib sunt: tacite sin¬
gulis decrescere. Ut siu̾bi gr̃a. quaituor ex
ĩtiis partib hẽdes scpͥn sint ꝑinde habean.¬
tur ac sinnusquisq exquarta parte scͥp¬
tus fuiss⁊ ¶ Et siplines unne quam .xn.
distribute sunt : isquisine pare institu¬
nusẽ. quod dispondio deẽ. Habebit. Itẽ¬
Queomines partes adassem postea reuo¬
cantur. quaminis sint plurium untiaꝵ¬

Expanded text:
cite pro hereditaria parte accedere et perinde hacite pro hereditaria parte accedere et perinde haberi ac si ex tertiis partibus heredes scripti essent: et ex diverso si plus asse in portionibus sit, tacite singulis decrescere, ut, si verbi gratia quattuor ex tertiis partibus heredes scripti sint, perinde habeantur ac si unusquisque ex quarta parte scriptus fuisset. Et si plures unciae quam duodecim distributae sunt, is qui sine parte institutus est quod dipondio deest habebit: idemomnes partes ad assem postea revocantur, quamvis sint plurium uncia
Abbreviated transcription (Latin):
põt quis: inquantascumq nolũt plun¬
mas untias. suam heditatem diuidere.
Sipiuros inslituantur. itademum partuĩ
dutributio necessana ẽ. sinout testator exe
quis partib hedem et̃. Satis ⁊̃ ꝯstat nullis
partib nõatis: equis expartib eos hẽdes eẽ.
Partibus aũt inquoꝵ dam ꝑidnis exp̃ssis.
siquis alius fine parie nõatus ent: siquid̃
aliqua pars assi deen̾t: exea parte heres fit.
isi plures sine parte scͥptifunt: om̃s inean¬
dem partem ꝯalrrent. Siuero totus ascõ-¬
pletus fuit sit: inpartem dimidiam uo¬
cantur. ⁊ le uelilli om̃s malt̾am dimdi¬
ami. Nec intẽrest. pͥmus. anmectius. an
nonissimus sine parte scͥptus sit. Ea enĩ
pars data intelligitur. queuacat. ¶ Nide¬
amus. sipars auqua uacet. nec tm̃ qluisq̃
sine parte hẽs militutus sit. quid uiris qt.
ueluti. sitres exquartis parti hẽdes sipti
s̃. ⁊ ꝯstat uacantem partem singulista¬

Expanded text:
potest quis in quantascumque voluerit plurpotest quis in quantascumque voluerit plurimas uncias suam hereditatem dividere. Si plures instituantur, ita demum partium distributio necessaria est si nolit testator eos ex aequis partibus heredes esse: satis enim constat, nullis partibus nominatis aequis ex partibus eos heredes esse. partibus autem in quorundam personis expressis, si quis alius sine parte nominatus erit, si quidem aliqua pars assi deerit, ex ea parte heres fit, et si plures sine parte scripti sunt, omnes in eadem parte concurrent. si vero totus as completus sit, in partem dimidiam vocantur, et ille vel illi omnes in alteram dimidiam. nec interest, primus an medius an novissimus sine parte scriptus sit: ea enim pars data intellegitur quae vacat. Videamus, si pars aliqua vacet nec tamen quisquam sine parte heres institutus sit, quid iuris sit? veluti si tres ex quartis partibus heredes scripti sunt. et constat, vacantem partem singulis ta
Abbreviated transcription (Latin):
uiceni sustinet. ñ hẽciis finum s defuncti. Ex̃
⁊ eius quinutero ẽ ẜ uus recte hẽs institit᷑.
Seriuis puuirium. cum quib testam̃ factioẽ.
ab extraneo institutus hẽs unicuiq dñoꝵ. cu¬
ius uissu adient. ꝓportione dñii ad quiret hẽ.¬
ditatem ¶ Et unum hoĩem ⁊ plures usꝙ in
infinirm qnot quis uelit. heredem facere ui¬
cet. ¶Heroditas plerumꝙ duuditur in
duodecim untias: queassis appellanone
ꝯtinentur. habent ant ⁊ he partes ꝓpͥanoĩa
abuntia nsq ad assem. Ut puta hecͣ. sẽx̃¬
cnx. Sextanx. Quarans. T̃nens. Quin¬
cunx. demis. Septux. Ses. dottrans.
Dextanx. deunȩ. as. ¶Non autem nti
q .xii. untias ẽẽ oportes. Nam tot untie
assem effitumt: quot testeator uolũt. Et
siunum tantum quis exsemisse ũbigrania
hẽtlem scͥpsit̃: totus as insemisse ent. sleꝙ ñ¬
item homo exparte testatus ⁊ exparte intesta¬
tus decedere põt. nsi sit mies. quiis sola uo¬
lutas intestando spectanir. Et econtranor

Expanded text:
inet, non heredis futuri, sed defuncti, cum et eius qui in utero est servus recte heres instituitur. Servus plurium, cum quibus testamenti factio est, ab extraneo institutus heres, unicuique dominorum cuius iussu adierit pro portione dominii adquirit hereditatem. Et unum hominem et plures in infinitum, quot quis velit, heredes facere licet. Hereditas plerumque dividitur in duodecim uncias, quae assis appellatione continentur. habent autem et hae partes propria nomina ab uncia usque ad assem, ut puta haec; uncia, sextans, quadrans, triens, quincunx, semis, septunx, bes, dodrans, dextans, deunx, as. non autem utique duodecim uncias esse oportet. nam tot unciae assem efficiunt quot testator voluerit, et si unum tantum quis ex semisse verbi gratia heredem scripserit, totus as in semisse erit: neque enim idem ex parte testatus et ex parte intestatus decedere potest, nisi sit miles, cuius sola voluntas in testando spectatur. et e contrario
Abbreviated transcription (Latin):
locam succeclere. ⁊eo modouira suoꝵ heclñ⁊
quasi agnatione namciscuntur. ¶ Ne ergo eo
modo rampatur euis testam̃tum. sicut ipsum
filim uel hcͣclem instimere: uel nõatim exhẽ¬
ruuo eo. filio mortuo. succedendo in locũ
eins nepos. neptisue. quasi agnatione rum¬
pant testam̃tum. Idq lege nilia uelleia ꝓ.¬
uisum est. in qua simul exhẽdationis mo
dus adsimilitudinem postumoꝵ demõ¬
stratur. ¶ Emancipatos ub̃os mre ciuili
neq redes isinuere. neꝙ ex bo̾darẽ necee
est. qr ñsunt fin hẽdes. Set p̾tor om̃s tã
feminini sexus quam massulini. sirẽles
nõatim. femmnini uero int̾ cet̾os Quodsine¬
ꝙ he̾des institut fuiñt. neq itaut diximuȩ
exhẽciati ꝓmitit p̃tor eis conratabulas it¬
stam̃ti bonoꝵ posseslonem. Ad opti ub̃i

Expanded text:
locum succedere, et eo modo iura suorum heredum locum succedere, et eo modo iura suorum heredum quasi adgnatione nanciscuntur. Ne ergo eo modo rumpatur mihi testamentum, sicut ipsum filium uel heredem instituere uel exherme uiuo filio mortuo, succedendo in locum eius nepos neptisue quasi adgnatione rumpat testamentum: idque lege Iunia Vellaea prouisum est, in qua simul exhdus ad similitudinem postumorum demonstratur. Emancipatos liberos iure civili neque heredes instituere neque exheredare necesse est, quia non sunt sui heredes. sed praetor omnes tam feminini sexus quam masculini, si heredenominatim, feminini vero et inter ceteros. quodsi neque heredes instituti fuerint neque ita, ut diximus, exheredati, promittit praetor eis contra tabulas testamenti
Abbreviated transcription (Latin):
mi quoq ubĩ uel heredes maitui debent
uel exheredare. Et meo par om̃ium ꝯditi¬
oest. quod canfilio postumo. ⁊ inquoubet
excetĩs libñs. siue feminini sexns. sine ma¬
scisum p̃terito. ualequidẽ cestamtum. s po¬
stea agna̾tione postumi siue postume rum¬
pitur. ⁊ ea ratione totum infinnatur. Ideoq¬
simulier exqua postumus aut postuma sꝑ¬
abatur. abontim fecit̃. nichil impedim̃toẽ
scͥptis hẽdibus adhẽcuitarem ad eundam.
S⁊ femimin quitem sexus ꝑsone ł nõatim
ł inter cet̾os exhẽdan solebant. Dum tm̃ in
ter ceteros siexheredentur. auquid eis leget᷑.
los uero postimos. ioẽ. filium ⁊ deinceps pla¬
cuit ñ auter recte exhẽdari. nisi nõaum exħr¬
dentur. hoc .s. modo. Quicumq michi filiꝰ
genitus fuñt. ex hẽs esto. ¶ Postumoꝵ aut
hecdes. Utecte. siqnis filium ⁊ exeonepotẽ
porestate sunt. S⁊ fifilus eusuio eo. mo¬
riatur: aut alla qualibi ratione exeat de
potestate enis. incipit nepos neptisue meiꝰ

Expanded text:
i nominatim uel heredes institui debent uel exheredari. Et in eo par omnium condicio est, quod et in filio postumo et in quolibet ex ceteris liberis siue feminini sexus siue masculini praeterito ualet quidem testamentum, sed postea adgnatione postumi siue postumae rumpitur, et ea ratione totum infirmatur. itaqsi mulier, ex qua postumus aut postuma sperabatur, abortum fecerit, nihil impedimento est scriptis heredibus ad hereditatem adeundam. sed feminini quidem sexus personae vel nominatim vel inter ceteros exheredari solebant, dum tamen, si inter ceteros exheredentur, aliquid eis legetur, los vero postumos, id est filium et deinceps, placuit non aliter recte exheredari, nisi nominatim exheredentur, hoc scilicet modo: ‘ quicumque mihi filius genitus fuerit, exheres esto ’. Postumorum autem edes: ut ecce si filium et ex eo nepotem potestate sint; sed si filius meus me uiuo moriatur aut qualibet alia ratione exeat de potestate mea, incipit nepos neptisue in eius
Abbreviated transcription (Latin):
beatur. ¶Alienus ẜuus ⁊ is intellignur.
inquo usum.f. testator habet. ¶Ser¬
uus aũt ad nõ suo hẽs institutus. siquidẽ
mea cansa manserit. fit extestam̃to sib̃
hẽsq necessanus. Siuero ainuo testatore
manumissus fuit. suo. arbitrio adire hẽdi¬
fint̃: iuissu noui om̃ adire hẽditatem de¬
bet. ⁊ earatione ꝑeum dñs sit hes. Nlam
um alienauit ¶ Aliemis quoq Suns
rẽs istitunus. sun eadem carsa duramt.
inffu enis dñi adire hẽditatem debet. Siue¬
ro alienains abeo fuĩt. ant iuotestatore: aũ
post mortẽ enis añt quam adeat. debet uis¬
su nouidnĩ adire. At simanumissus ẽ uiuo
testatore. uel mortuo. ant quam ad eat. so
arburio adire hereditatem pot̃. ¶ Senius¬
aut alienus post dñi mortem recde hẽs insti¬
tuntur. qua ⁊ cum hẽditaris fius ẽ factio¬

Expanded text:
beatur. ’Alienus servus etiam is intellegitur, beatur. ’Alienus servus etiam is intellegitur, in quo usum fructum testator habet. Servus autem a domino suo heres institutus, si quidem in eadem causa manserit, fit ex testamento liber heresque necessarius. si vero a vivo testatore manumissus fuerit, suo arbitrio adire heredifuerit, iussu novi domini adire hereditatem debet et ea ratione per eum dominus fit heres: nam um alienavit. alienus quoque servus heres institutus si in eadem causa duraverit, iussu domini adire hereditatem debet. si vero alienatus fuerit aut vivo testatore aut post mortem eius, antequam adeat, debet iussu novi domini adire. at si manumissus est, vivo testatore vel mortuo, antequam adeat, suo arbitrio adire hereditatem potest. Servus alienus post domini mortem recte heres instituitur, quia et cum hereditariis servi
Abbreviated transcription (Latin):
dare necẽẽ est. siue deurre auili queraoꝰ
tabulas bõꝵ possessionem ꝓmitit. S aliũ¬
Eredes instituere ꝑmissumest tamstituẽde¬
ubõs hoĩes quamẜuos. ⁊ tam ꝓpͥos quam
plurium. Sententias non auter quã cũ
ub̾tate recte instuuere licebat. hodie uõ
⁊̃ sine lib̾tare ex nostra ꝯstitutione hẽcł
instituere eos ꝑmissumẽ. Quodñꝑio
userat. ⁊ atilicinoplacusse paulus fuis
libris. quos tam admasunum sabinum
quam ad plantium scͥpsit. reffert. ¶ IPro.¬
prius antem ẜuns ⁊̃ is intelligitur. in quo
nuc am ꝓprietatem testator nt̃. alio asum
f. habente. Est aũt casus. in quo nec cumlib̾¬
tate ntilirer ẜuns ad nã hẽs instituitur. ut
ꝯstitutione dinoꝵ seueri⁊ antonini can̾et᷑.
culatum niure testamento manumissĩ
añt sententiam abea muiere uideri. que
rea fuerat euisdem criminis postulata: rati¬
ons ẽ. Quare sequitur. ut ineundem adña
coslata hẽdis institutio nullis mom̃tina¬

Expanded text:
dare necesse est, siue de iure ciuili quaeramus tabulas eredes instituere permissum est tam liberos homines quam servos tam proprios quam plurium sententias non aliter quam cum libertate recte instituere licebat. hodie vero etiam sine libertate ex nostra constitutione heredes eos instituere permissum est qt Atilicino placuisse Paulus suis libris quos tam ad Masurium Sabinum quam ad Plautium scripsit refert. proprius autem servus etiam is intellegitur in quo nudam proprietatem testator habet, alio usum fructum habente. est autem casus in quo nec cum libertate utiliter servus a domina heres instituitur, ut constitutione divorum Severi et Antonini cavetur, culatum non iure testamento manumissum ante sententiam ab ea muliere videri quae rea fuerat eiusdem criminis postulata, rationis est : quare sequitur, ut in eundem a domina collata institutio nullius momenti ha
Abbreviated transcription (Latin):
tur. ceundem habeant effectum cuca te¬
stam̃ta paremum suoꝵ infirmanda ⁊
hẽclitatem aufeñdam. quem filii sui
ł emancipati hñt. siue iam nati sint. siuĩ
ad huc mutero ꝯstituti postea natisunt.
Circa adoptiuos ant̃ finios c̾tam indu̾¬
ximus diuisionem. que ꝯstitutioni no¬
stre. quam super adoptuuus tulimus. ꝯ¬
tietur. S.⁊ si expeditione occupatus mi¬
les sestañttum fatiat. ⁊ libõs suos iam
natos ł postumos nõañ ñ exhẽdauĩt.
s silentio p̃terierit. ñ ignõrans anhabe¬
at liberos. scilentium eius ꝓ exhẽclatioẽ
nõaum facta ualere ꝯstitutionib prici¬
pum cautume. ¶ Mater uel anus m¬
mat̾nus necẽe nonħabent libos suos au̾
hẽcdes instituere. ant exhereclare. s posst̃

Expanded text:
tur, et eundem habeant effectum circa testamenta parentum suorum infirmanda et hereditatem auferendam quem filii sui vel emancipati habent, sive iam nati sunt sive adhuc in utero constituti postea nati sunt. circa adoptivos autem certam induximus divisionem, quae constitutione nostra, quam super adoptivis tulimus, continetur. Sed si in expeditione occupatus miles testamentum faciat et liberos suos iam natos vel postumos nominatim non exheredaverit, sed silentio praeterierit, non ignorans an habeat liberos, silentium eius pro exheredatione nominatim facta valere constitutionibus principum cautum est. Mater vel avus maternus necesse non habent liberos suos aut heredes instituere aut exheredare, s
Abbreviated transcription (Latin):
s uire cõi. Cuius ꝯstitutionis tenore ꝑspec¬
tolicemia ẽ nichil eoꝵ. que ad p̾fatum iuis
testam̃tum. Statim i⁊ hri quiatenoum i
missumẽ ex ꝯstitutionib pͥncipum testamen¬
tum facere. Quod quidẽ ins abinitio tantũ
militantibus datumẽ tam ex auctoritate cli¬
ui angusti. quammnerue. nec non optimi imꝑ¬
ators traiani. Posseauero subscͥptione dun a¬
sumest. Itaq siquidȩdem fecerint decastrẽ¬
sipeculio testamtu: ꝑtibnebit hoc adeum. que
heredem reliquerunt. siueromtestatide¬
cessiñt. maillis ubĩs nel fratrib suꝑstitib ad
parentesn eoꝵ uire cõi ꝑtinebit. Et ex hoem
telligere possumus quod incastris ad quisi¬
ent miles. quimpotestate pains ẽ. neq
ipsum patiem adimere posse. ney patus
creutores iduendere. uel aluer inquietare.

Expanded text:
sed iure communi : cuius constitutionis tenore perspecsed iure communi : cuius constitutionis tenore perspecto, licentia est nihil eorum quae ad praefatum ius entum. statim enim hi qui alieno iuri missum est ex constitutionibus principum testamentum facere. quod quidem initio tantum militantibus datum est tam ex auctoritate divi Augusti quam Nervae nec non optimi imperatoris Traiani; postea vero subscriptione divi Hasum est. itaque si quidem fecerint de castrensi peculio testamentum, pertinebit hoc ad eum quem heredem reliquerint: si vero intestati decesserint, nullis liberis vel fratribus superstitibus, ad parentes eorum iure communi pertinebit. ex hoc intellegere possumus, quod in castris adquisierit miles qui in potestate patris est, neque ipsum patrem adimere posse neque patris creditores id vendere vel aliter inquietare
Abbreviated transcription (Latin):
militantes testamtum: cõi omiũ ciuiũ
romanoꝵ uire facere debent. Et quodĩ
castiis fecerint fecennt testam̃tum : nõ
cõi iure: s quomodo uoluiñt. Post miffi¬
onem intra annum tantum ualebit. Quit
simuitis testamentum ualet: ⁊placet ua¬
lere quasi muitis. ¶St ⁊ fiquis ante mui¬
tiam nonue fecit testamentum: ⁊miles
factus ⁊ in expecuitione degens resignauit
alias m anifestaẽ militis uoluntas hoc
stam̃tum: quasi exnoua militis uolunta
miles. ł fuius. fa. em ancipatus ẽ: testam̃¬
tum eius. quasi milntis exnoua uoluntate
ualet. Nec iutetur capis diminutione ir¬
ritum fieri ¶ Sciendum tatũ ẽ. quodad
exempium castiensis peculũ tam ant̾iores
leges quamprincipales ꝯftuntiones quib¬
dam quasi castrensia dederunt peculia:
⁊ qũoꝵ quibus dam ꝑmissum eiat. ⁊̃ in
potestate degentib cestan. Quod nostra
ꝯstitutio latius extendens ꝑmisit om̃ib
inhis tantum modo peculus testan quidem:

Expanded text:
militantes testamentum, communi omnium civium Romanorum iure facere debent. et quod in castris fecerint testamentum non communi iure, sed quomodo voluerint, post missionem intra annum tantum valebit. quid si militis testamentum valeat? et placet, valere quasi militis. Sed et si quis ante militiam non iure fecit testamentum et miles factus et in expeditione degens resignavit alias manifesta est militis voluntas hoc stamentum quasi ex nova militis voluntatmiles vel filiusfamilias emancipatus est, testamentum eius quasi militis ex nova voluntate valet nec videtur capitis deminutione irritum fieri. Sciendum tamen est, quod ad exemplum castrensis peculii tam anteriores leges quam principales constitutiones quibusdam quasi castrensia dederunt peculia, atque eorum quibusdam permissum erat etiam in potestate degentibus testari. quod nostra constitutio latius extendens, permisit omnibus in his tantummodo peculiis testari quidem,
Abbreviated transcription (Latin):
m̃tum si nonita defiliabus uelaluis ꝑ
urilem sexum descendentibus lb̃is urĩ¬
usꝙ sexns fuerat antiquitati obẜuatum.
s⁊ sinstierant hẽcios scripti. scripteue. ł exhẽ¬
dati. exhẽdate ue: testam̃tũ quidem ñm
firmabatur. us aut ad crescendr eis adcer¬
tam portionem p̾stabatur. S⁊ nec noĩatim
eas ꝑsonas exherecdare paientib neccẽ erat.
set ucebat. unter cetõs hoc facere.Noãtim:
aut exhereclari quis uidetur. siue quisita ex
heredetur: tinius filius meus exheres esto.
Siueua fllius meus exheres esto.nonadiec

Expanded text:
mentum. sed non ita de filiabus vel aliis per virilem sexum descendentibus liberis utriusque sexus fuerat antiquitati observatum: sed si non fuerant heredes scripti scriptaeve vel exheredati exheredataeve, testamentum quidem non infirmabatur, ius autem adcrescendi eis ad certam portionem praestabatur. sed nec nominatim eas personas exheredare parentibus necesse erat, sed licebat et inter ceteros hoc facere. Nominatim autem exheredari quis videheredetur: TITIVS FILIVS MEVS EXHERES ESTO; siue ita: FILIVS MEVS EXHERES ESTO, non adiec
Abbreviated transcription (Latin):
eiuscdem turis habentin. cuius sunt uistis nup¬
tus quesiti. Itaq hẽles instituendi uelexhẽ¬
dandisunt᷑ sccundum ea que denaturalibus
exposiumus. Emancipan uero apatre adopti¬
uo. neq uire cinli. neq quod adedictum p̃to¬
nis aninet. int̾ lib̃os nuãntur. Quaratione
accidit. ut ex cliuerso quodadnaturalem pa¬
renten attmet: quam duiquidem inatop¬
tui a familia sunt: extraneoꝵ nũo habent᷑.
ut eos neq hẽdes instituere: neq exhere¬
dare necessesit Cumuero emancipati fr¬
erint abãdopiino patre. tunc incipiant
ineacansa eẽ. in qua finuri eent: siabip̃o
naturalipatre emañcipati fiussent. s i hec¬
quidem uetustas introducebat. Nostra ne¬
ro ꝯstitutio nichil inter masculos ⁊ feminaᷤᷤ
tihoc iure inter eẽ existimans: qr utreq
ꝑsone in hominũ ꝓcreatione simili natu
om̃s sumliter ad successiones ab intestato
nocabantur. quod ap̃iores postea secuti

Expanded text:
eiusdem iuris habentur cuius sunt iustis nuptiis quaesiti: itaque heredes instituendi vel exheredandi sunt secundum ea quae de naturalibus exposuimus: emancipati vero a patre adoptivo neque iure civili neque quod ad edictum praetoris attinet inter liberos numerantur. qua ratione accidit ut ex diverso, quod ad naturalem parentem attinet, quamdiu quidem sint in adoptiva familia, extraneorum numero habeantur, ut eos neque heredes instituere neque exheredare necesse sit. cum vero emancipati fuerint ab adoptivo patre, tunc incipiunt in ea causa esse in qua futuri essent si ab ipso naturali patre emancipati fuissent. Sed haec vetustas introducebat. nostra vero constitutio inter masculos et feminas in hoc iure nihil interesse existimans, quia utraque persona in hominum procreatione similiter naomnes similiter ad successiones ab intestato vocabantur, quod et praetores postea secuti
Abbreviated transcription (Latin):
state.huius modi licentiam damus.
Nichil autẽ interẽ. testam̃tum intabulis.
anincartis. mbranis ue. uelinalia matĩa
fiat. S⁊ uinum testam̃tun⁊ piurib co¬
dicibus ꝯficere quis potest. sccłm optinẽtẽ
⁊ necessaiumẽ. ueluti siquis nauigaturuş
⁊ secum ferre: ⁊ domi relinquere iuditioꝵ
suoꝵ ꝯtestationem uelit. uel ꝑꝑ alias in¬
numerabiles causas. que humanis neces¬
sitatib imminent. S. ⁊ hec quige decestao¬
tis. quenscriptis ꝯfitiuntur. ¶ Siquis
autem uoluit sine scͥptis orcdinare iuire¬

Expanded text:
state, huiusmodi licentiam damus. state, huiusmodi licentiam damus. Nihil autem interest, testamentum in tabulis an in chartis membranisve vel in alia materia fiat. Sed et unum testamentum pluribus codicibus conficere quis potest, secundum optinentet necessarium est, si quis navigaturus et secum ferre et domi relinquere iudiciorum suorum contestationem velit, vel propter alias innumerabiles causas, quae humanis necessitatibus imminent. Sed haec quidem de testamentis quae in scriptis conficiuntur. si quis autem volu
Abbreviated transcription (Latin):
potestate. neq fratres. qui meuispem patͥs
potestare sunt. testes adhiber posfunt. qr¬
hoc tototum negotium quod agitur. testa¬
m̃ti ordinandi gratia credituꝵ hocdie in¬
res ꝗdẽ familie emptorem ⁊ eos quimpo
testate el ꝯiuncti fuerant. testam̃tarus
testimoniis repellebant. Herecdi ⁊his ꝙ¬
bant testimonia intestamtis p̃stare. li¬
cet mi qui id ꝑmutebant. Hoc uire mi¬
nime abuti debere eos suadebant. at¬
tm̃ nos eandem obẜuationem corrigẽ¬
tes. ⁊ quod abillis fuasum ẽ. in legis neces¬
sitarem tians ferentes: adimitationem pͥ¬
stini familie emptoris: merito nechẽdi.
ei. ut dictum ẽ. ꝯiuncte sunt. licentiam
ꝯstitutiones nostro codici inseri ꝑmisim
leg̃itarus autem ⁊ fidei cõmissanis. qr ñ ui:¬
ris successoris sunt: ⁊ auis ꝑsonis eis ꝯiuncus
testimonium ñdenegauimus. Immo in
quadã nostra ꝯstitutione. ⁊ hoc spetialiter
ꝯcessimus. ⁊ multomagis his quuneoꝵ
potestate funt. ł qui eos nabent inpote¬

Expanded text:
testate, neque fratres, qui in eiusdem patris potestate sunt, testes adhiberi possunt, quia totum hoc negotium quod agitur testamenti ordinandi gratia, creditur hodie inres, qui familiae emptorem et eos qui per potestatem ei coadunati fuerant testamentariis testimoniis repellebant, heredi et his bant testimonia in testamentis praestare, licet hi qui id permittebant hoc iure minime abuti debere eos suadebant: tamen nos, eandem observationem corrigentes et quod ab illis suasum est in legis necessitatem transferentes, ad imitationem pristini familiae emptoris merito nec herediei, ut dictum est, coniunctae sunt, licentiam constitutionem nostro codici inseri permisimus. Legatariis autem et fideicommissariis, quia non iuris successores sunt, et aliis personis eis coniunctis testimonium non denegamus, immo in quadam nostra constitutione et hoc specialiter concessimus, et multo magis his qui in eorum potestate sunt, vel qui eos habent in pote
Abbreviated transcription (Latin):
cta: neq alnid ullum negotium recte gestũ
quamintdictio ei bonoꝵ fiat. ratumẽ. Item
tus is intelligiur: quuoqui nichil põt. non
quendi facuitatem amitunt. unde nr̃a ꝯfti¬
tutio ellam is subuenit. ut certis casibus tmo¬
dis secundum normam euis poffint testari. ⁊¬
allaꝙ facere. que eis ꝑmissastint. Set siqnis
post testam̃tum factum aũsa ualitudine.
aut alio quolibet casu mutus ant furdus ẽẽ
testam̃tum. Cecus autem ñ potest facere te:¬
stam̃tum. nisi ꝑobẜnationem. quamlex diuꝰ
iustini patris mei intͦluxit. Euis qmap̃
hostes ẽ. testam̃tum. quodibi fecit. nonualet.
quamus redient. S quod dumincuutate o¬
fuerat. fecit. sine rechierit. ualet nire postlimi¬
tioquam supra exposuumus. s qnifilium in

Expanded text:
cta neque aliud ullum negotium recte gestum cta neque aliud ullum negotium recte gestum quam interdictio ei bonorum fiat ratum est. Item tus is intelligitur, qui eloqui nihil potest, non loquendi facultatem amittunt: unde nostra constitutio etiam his subvenit, ut certis casibus et modis secundum normam eius possint testari, aliaque facere quae eis permissa sunt. sed si quis post testamentum factum valetudine aut quolibet alio casu mutus aut surdus esse testamentum. Caecus autem non potest facere testamentum nisi per observationem quam lex divi Iustini patris mei introduxit. Eius, qui apud hostes est, testamentum quod ibi fecit non valet, quamvis redierit: sed quod dum in civitate fuerat fecit, sive redierit, valet iure postlimitio quam supra exposuimus. sed qui filium in