comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
silio romano uariis quidẽ sentẽtiis
acta est. ꝗbusdã censẽtibꝰ nõ iam lega¬
tioĩbus agendũ ẽẽ s bello totisq im¬
ꝑii uiribus adu̾sus hanibalem. aliis
eo ampliꝰ iudicantibus ut consulum
alter cũ exercitu contra hanibalem
ad hispanias. alter recto cale cartha¬
gine mitteretur: Sũmaq ĩ bellũ te̾¬
ra et pelago gereretur. Int̾ has ma¬
sculas magnanimasq sententias. teͣcia
pigra fuit et uilis ne quid temere no¬
uaret᷑ legatione prius p̃tentandos ho¬
stiũ aĩos ut sic tãde legitime bellũ ge¬
ri posset. ita qd̾ in collegiis crebrũ est
deterior sententia meliores uicit ꝙ
maturior tutiorq uisa eẽt. nõ nega¬
tũ quidẽ benemeritis sotiis s dilatu
auxiliũ dilatione pestifera. mnissiq
ad hanibalem legati quoꝵ ille p̃sẽ¬
tiens euentũ misit ad litus maris ꝗ
denutiarẽt neq illis ad se int̾ tot tã
uarias. tam feroces gentes tutũ adi¬

Expanded text:
silio romano variis quidem sententiis silio romano variis quidem sententiis acta est, quibusdam censentibus non iam legationibus agendum esse sed bello totisque imperii viribus adversus Hanibalem, aliis eo amplius iudicantibus ut consulum alter cum exercitu contra Hanibalem ad Hispanias, alter recto calle Carthaginem mitteretur summaque vi bellum terra et pelago gereretur. 7 Inter has masculas magnanimasque sententias tertia pigra fuit et vilis: nequid temere novaretur, legatione prius pretentandos hostium animos ut sic deinde legitime bellum geri posset. 8 Ita, quod in collegiis crebrum est, deterior sententia meliores vicit, quod maturior tutiorque visa esset; non negatum quidem benemeritis sotiis, sed dilatum auxilium dilatione pestifera missique ad Hanibalem legati, quorum ille presentiens adventum, misit ad litus maris qui denuntiarent neque illis ad se inter tot tam varias tam feroces gentes tutum adi
Abbreviated transcription (Latin):
or promptiorq. neq dux cautior.
neq omnino quisꝙͣ exercitui carior
aut duci. ztaq duce hasdrubale int̾¬
fecto ipse iam etate solidior dux effec.¬
tus. et sacramenti sui nimiũ memoͣ
et belli nouandaꝵq reꝵ appetens ⁊¬
neq tmmͦ libertatis recuꝑande s q̃-¬
rendi auidꝰ impii. finitimis hinc at¬
q hinc p̃tentatis ne apte fidefragus
appareret tandẽ uelut ex ordine sa¬
guntũ urbem citerioris hispanie ue-¬
tusto gentis utriusq consensu liberã
s Romanis amicissimã iuolentꝰ ĩua¬
sit. nõ ignarus id romani pͥncipiu
belli fore. eares cũ iam antea ꝑ lega¬
tos sagũtinoꝵ senatui nũtiata eẽt.
atq ad occurrendũ ꝑiculo sotioꝵ decre¬
ta decreta legatio repente alius suꝑ
aliu rumor affertur nõ iam futuri
metu sagũtinis s p̃sens ẽẽ discͥmẽ.
Sagũtũ obsidione ab hanibale cinc¬
tu ẽẽ. enĩuero tũ res ardentiꝰ in cõ¬

Expanded text:
or promptiorque, neque dux cautior, or promptiorque, neque dux cautior, neque omnino quisquam exercitui carior aut duci. 4 Itaque, duce Hasdrubale interfecto, ipse iam etate solidior dux effectus et, sacramenti sui nimium memor et belli novandarumque rerum appetens neque tantummodo libertatis recuperande sed querendi avidus imperii, finitimis hinc atque hinc pretentatis ne aperte fedifragus appareret, tandem velut ex ordine Saguntum, urbem citerioris Hispanie vetusto gentis utriusque consensu liberam sed Romanis amicissimam, violentus invasit, non ignarus id romani principium belli fore. 5 Ea res cum iam antea per legatos Saguntinorum senatui nuntiata esset atque ad occurrendum periculo sotiorum decreta legatio, repente alius super alium rumor affertur: non iam futuri metum Saguntinis sed presens adesse discrimen Saguntumque obsidione ab Hanibale cinctum esse. 6 Enimvero tum res ardentius in con
Abbreviated transcription (Latin):
Anibal dux cartaginensium
Amilcaris filius de gente baͣchi¬
na magna belli gloria fuit. s
noꝵ a patre qui Romanũ iugũ fere¬
bat egerrime aris applicitꝰ et sacra¬
mento astrictꝰ seiam tũc aĩo in uni¬
cuz Romanoꝵ et futuꝵ rebus esse¬
ubi pͥmũ facultas affuiss. ferox ius-¬
iurandũ ꝑtinaciter ad ultimũ uite
diem tenuit. ita ut nullũ ex oĩbus in¬
O festiorẽ hostẽ populus Romanꝰ habu¬
erit. hic defũcto patre ꝑ etatẽ nõdũ
aptꝰ impio sub hasdrubale cognato ⁊¬
suo ⁊̃ hispania tener admodũ milita¬
uit. tanto militũ fauore ut patrem
eius probatissimũ ducem. quẽ unice
dilexerant sibi ĩ filio redditũ extima¬
rent. Breui aũt patremip̃m quẽ re-¬
presentabat aspectu factis etiam su¬
pauit. animi consiliiq uis inmẽsa
patientia laboꝵ incredibilis. mira ⁊¬
uictꝰ austeritas. nulla illi militariũ
defuit artiu. ꝓuarietate casuũ eq̃
et sub eẽ doctꝰ et p̃ẽe. neq miles aĩosi¬

Expanded text:
anibal, dux Carthaginensium, Hamilcaris filius de gente Barchina magna belli gloria fuit sed norum, a patre, qui Romanorum iugum ferebat egerrime, aris applicitus et sacramento obstrictus esse iam tunc animo inimicum Romanorum et futurum, rebus ubi primum facultas affuisset, ferox iusiurandum pertinaciter ad ultimum vite diem tenuit, ita ut nullum ex omnibus infestiorem hostem populus romanus habuerit. 2 Hic, defuncto patre, per etatem nondum aptus imperio, sub Hasdrubale cognato suo in Hispania tener admodum militavit tanto militum favore, ut patrem eius probatissimum ducem, quem unice dilexerant, sibi in filio redditum extimarent, brevi autem patrem ipsum, quem representabat aspectu, factis etiam superavit. 3 Animi consiliique vis immensa, patientia laborum incredibilis, mira victus austeritas; nulla illi militarium defuit artium: pro varietate casuum eque et subesse doctus et preesse, neque miles animosi
Abbreviated transcription (Latin):
pitem ĩ fugam u̾terent. Nũc uicti et
capti mestiq et adines quos fugaue¬
rant sequebant᷑. ¶ Gloriam liuor suo ⁊¬
more conseꝗt᷑. In tercepte ergo publi¬
ce pecume reus factꝰ curius uasculũ
ligneũ quo in sacris utebatur nodũ
eĩm usq ad aris deoꝵ auaritia homi¬
nũ penetiauerat cũ in mediũ ꝓduxi¬
ss Iurauit nec dũ pegerandi mos ir¬
Sruꝑat aĩos mortaliu ex ommi p̾da
hostili que ex sabinis ut diximꝰ ac
p̃sertĩ ex regia uictoria ingens fuit
suam ĩ domũ nil aliud tulisse.

Expanded text:
pitem in fugam verterent; nunc victi et pitem in fugam verterent; nunc victi et capti, mestique et acclines quos fugaverant sequebantur. 8 Gloriam livor suo more consequitur. Intercepte ergo publice pecunie reus, Curius vasculum ligneum, quo in sacris utebatur nondum enim usque ad aras deorum avaritia hominum penetraverat, cum in medium produxisset, iuravit necdum peierandi mos irruperat animos mortalium ex omni preda hostili, que ex Sabinis ut diximus ac presertim ex regia victoria ingens fuit, suam in domum nil se aliud intulisse.
Abbreviated transcription (Latin):
carum uobis mͥ suꝑuacuũ metallu ine
patria reportate. Neq eĩ aurhabe¬
re magni extimo s auꝵ habentibus
ĩꝑare.lucanos quoq ꝑdomuit qui
inter apulos calabrosq habitant/. et
de illis ouans rediit.Inde contra ta¬
rentinos ac pirrũ qui auxilio illis ad¬
uenerat magnifice felicit̾q pugnau¬
it. et nobilissimũ grecie regem bis ĩ¬
Italia uictũ expulit. ac deillo etiam
triũphauit. uix unꝙͣ alias aut du¬
cu ꝓuidentia et constantia aut mili¬
tũ uirtꝰ maior. aut triumphꝰ clarior
fuit. spectaculo nobiliũ captiuoꝵ au-¬
riq et purpure atq oĩs generis deli-¬
ciaꝵ opulentissimis hostibꝰ ereptaru.
s in pͥmis elephantiu ante id tempus
ĩ ytalia nõ uisoꝵ . qui pͥmo congres-¬
su ad heracleam terribiles adeo Ro¬
manoꝵ equis apparuerũt ut eos a
hinc informi mole turriti. hinc odore
insolito et hoͣribili st̾ͥdore ꝑt̾ritos p̃ci-¬

Expanded text:
‘carum vobis michi supervacuum metallum in ‘carum vobis michi supervacuum metallum in patriam reportate. Neque enim aurum habere magni extimo, sed aurum habentibus imperare’. 5 Lucanos quoque perdomuit, qui inter Apulos Calabrosque habitant, et de illis ovans rediit. Idem contra Tarentinos ac Pyrrum, qui auxilio illis advenerat, magnifice feliciterque pugnavit; et nobilissimum Grecie regem bis Italia victum expulit ac de illo etiam triumphavit. 6 Vix unquam alias aut ducum providentia et constantia aut militum virtus maior aut triumphus clarior fuit, spectaculo nobilium captivorum aurique et purpure atque omnis generis delitiarum opulentissimis hostibus ereptarum, sed in primis elephantium ante id tempus in Italia non visorum. 7 Qui primo congressu ad Heracleam terribiles adeo Romanorum equis apparuerant, ut eos, hinc informi mole territos hinc odore insolito et horribili stridore perterritos, preci
Abbreviated transcription (Latin):
Arcus curiꝰ dentatus fortissimꝰ
et continẽtissimꝰ ducũ fuit paͬp¬
ltatis amator et uirtutis. ab cu.
ius obseruantia et recto iite calle nec
metu aliquo nec cupidine flecti potu¬
it. Sannites quiescere nõ ualenteꝰ ma¬
gna consul strage deleuit. et sabrnos
rebellantes uicit. uictosq in deditio¬
nẽ accepit. eiusq uictorie tantꝰ impe¬
Otus fuit ut dũ hostes simłq fautores
hostiũ psequit᷑ nõ mͦ sabiniã s ad ma¬
re adriaticũ ferro oĩa flanmisq ua¬
stauerit. tanta reꝵ atq hominũ preda
ut eam aĩo uictor ip̃e uix caperet. qhꝰ
rebus bis intra unius annispaciu de
duabus potẽtissimis gentibꝰ triũphauiͭ.
huic ad focũ sedenti et frugalissime ce¬
nanti Sannites forte ut eu a quo feͣ¬
ro uicti erãt alio iunterent metallo
magnũ auripondꝰ attulerant. oranteᷤᷤ
ne id gentis sue munꝰ publicũ recusa¬
ret. eoq qd̾ libent̾ offerebat᷑ equani¬
mit̾ uti uellet. Risit ille et ite ait

Expanded text:
arcus Curius Dentatus, fortissimus et continentissimus ducum et paupertatis amator et virtutis, cuius ab observantia et recto vite calle nec metu aliquo nec cupidine flecti posset, Samnites quiescere non valentes magna, consul, strage delevit; et Sabinos rebellantes vicit victosque in deditionem accepit. 2 Eiusque victorie tantus impetus fuit ut, dum hostes simulque fautores hostium persequitur, non modo Sabiniam sed usque ad mare Adriaticum ferro omnia flammisque vastaverit, tanta rerum atque hominum preda, ut eam animo victor ipse vix caperet. Quibus rebus bis intra unius anni spatium de duabus potentissimis gentibus triumphavit. 3 Huic ad focum sedenti et frugalissime cenanti Samnites forte, ut eum a quo ferro victi erant alio vincerent metallo, magnum auri pondus attulerant, orantes ne id gentis sue munus publicum recusaret, eoque quod libenter offerebatur equanimiter uti vellet. 4 Risit ille et ‘Ite’; ait
Abbreviated transcription (Latin):
Aruns filiꝰ regis cõsularibus fulgentem
insignibꝰ conspexiss acerrimo dolore p̃¬
reptiq regni memoria excitꝰ atq ĩpul-¬
sus equo calcaribus adacto ruit ĩ con¬
sulem quod ille adu̾tens nõ minori ⁊¬
animo in hostem fertur. tantoq ĩpetu
et tã nulla sui ip̃iꝰ protegendi s sola ho¬
stis feriendi cogitatiõe cõcursũ est ut al¬
ternis confixi hastis ambo pariter con¬
sternerentur. supraq occisũ sua manus
aruntẽ Brutꝰ ip̃e mutuo uulnere con¬
spiraret. ut flori utar u̾bo quasi cõsul
adulteꝵ ut ille ait seu uerus adulte¬
ri fratrez regno pulsũ uita pelleret et
ad inferos sequeretur. funꝰ consulis p̃¬
clarũ rebꝰ oĩbus factũ s nulla remag̃¬

Expanded text:
Aruns filius regis consularibus fulgentem Aruns filius regis consularibus fulgentem insignibus conspexisset, acerrimo dolore prereptique regni memoria excitus atque impulsus, equo calcaribus adacto, ruit in consulem. 6 Quod ille advertens, non minori animo in hostem fertur; tantoque impetu et tam nulla sui ipsius protegendi sed sola hostis feriendi cogitatione concursum est, ut alternis confixi hastis ambo pariter sternerentur, supraque occisum sua manu Aruntem Brutus ipse “mutuo vulnere expiraret”, ut Flori utar verbo, quasi consul “adulterum” ut ille ait, seu verius adulteri fratrem regno pulsum vita pelleret et “ad inferos sequeretur”. 7 Funus consuli preclarum rebus omnibus factum, sed nulla re mag
Abbreviated transcription (Latin):
hoc pretextu posset aliquãdo p̃sentia
regis optari. ac ne ille forsitã regio
nomine suꝑbiret pontificis eũ maxi¬
mi subiecit ĩꝑio. Tantꝰ deniq noue
libertatis amor incesserat ut et colle¬
gã suũ luciũ tarquiniũ collatinũ cuiꝰ
in regibꝰ expellendis insignis opera
fuerat et p̃clara ĩ rempublicã fides
ꝓꝑ solius noĩs odiũ nõ abire tm̃ coe-¬
gerit magistratu s etiã ex urbe disce¬
dere. et nobilissimos adolescentes ɨ¬
filios suos ꝙ cõsilii reducẽdoꝵ ĩ urbẽ
Regũ participes fuissent. seruiliter
uirgis cesos securi ꝑcuti occidiq iussit.
ubi maiore patrie ꝙͣ sui sanguinis pi¬
etate tͥsti spectaculo seuerus pater int̾¬
fuit. Quibus rebus cũ rex exul obstruc¬
tũ sibi fraudis iter ĩtellexiss ad aꝑtam
iim atq etruscoꝵ cõfugit auxilia. et
his fretꝰ magno cũ ex̾citu ĩ romanos fi¬
nes ubi ĩtrasset. profectũ obiiã brutũ

Expanded text:
rant, vel hoc pretextu posset aliquando presentia rant, vel hoc pretextu posset aliquando presentia regis optari ac, ne ille forsitan regio nomine superbiret, pontificis eum maximi subiecit imperio. 4 Tantus denique nove libertatis amor incesserat ut et collegam suum Lucium Tarquinium Collatinum, cuius in regibus expellendis insignis opera fuerat et preclara in rempublicam fides, propter solius nominis odium non abire tantum coegerit magistratu sed etiam ex urbe discedere, et nobilissimos adolescentes filios suos, quod consilii reducendorum in urbem regum participes fuissent, serviliter virgis cesos securi percuti occidique iusserit; ubi maiore patrie quam sui sanguinis pietate tristi spectaculo severus pater interfuit. 5 Quibus rebus cum rex exul, obstructum sibi fraudis iter intelligens, ad apertam vim atque Etruscorum confugisset auxilia, et his fretus magno cum exercitu in romanos fines intrasset, profectumque obviam Brutum
Abbreviated transcription (Latin):
unius brutꝰ fundator liberta¬
tis uĩdex pudicitie ob illatu
lucretie insigni femine ꝑuim
stuprũ a sexto tarquinio Ro¬
mani regis filio. cũ ipsa quidẽ ĩpaci¬
entia ac dolore facinoris coram suis q̃¬
sta sese ꝓpͥa ꝑemisset manu ceteris ĩ
lacrimas et querelas u̾sis indignita¬
te rei Regũq odio accensus ꝙͣꝙͣ re-¬
gia sorore ꝓgenitꝰ ingenio er animo/
quẽ metu tirãnidis ꝑꝑ int̾fectũ a rege
fratrẽ suũ diu celauerat patefacto
pͥncipẽ se publice ultioĩs exhibuit. ⁊¬
Magnũ opꝰ s fauente iustitia ac po¬
pulo aggressus. Tarꝗniũ suꝑbũ suos¬
q omnes Roma expulit. quo mei̾to
primꝰ consul ne qd̾ unꝙͣ tractu tẽpo¬
ris ut fit desideriũ regie potestatis
aĩos ĩuaderet populũ iuramento
astrinsit neminẽ se passuros rome
regnare. de hinc senatoꝵ numeꝵ
auxit ut trecenti eẽnt additis qui
deerant ex equestri ordine uĩculũ
ciuilis ordinũ ꝑmixtione cõcordie.

Expanded text:
unius Brutus, fundator libertatis, vindex pudicitie, ob illatum Lucretie insigni femine per vim stuprum a Sexto Tarquinio romani regis filio, cum ipsa quidem, impatientia ac dolore facinoris coram suis questa, se se propria peremisset manu, ceteris in lacrimas et querelas versis, indignitate rei regumque odio accensus, quanquam regia sorore progenitus, ingenioque et animo quetu metu tyrannidis propter interfectum a rege fratrem suum diu celaverat patefacto, principem se publice ultionis exibuit, magnumque opus sed favente iustitia ac populo aggressus, Tarquinium Superbum suosque omnes Roma expulit. 2 Quo merito primus consul, nequod unquam tractu temporis, ut fit, desiderium regie potestatis animos invaderet, populum iuramento astrinxit neminem se passuros Rome regnare. 3 Dehinc senatorum numerum auxit ut trecenti essent, additis qui deerant ex equestri ordine, vinculum civilis ordinum permixtione concordie;
Abbreviated transcription (Latin):
gati romã gratulatũ missi coronam
aureã attulere. Ualerius uictor bis
semel de sannitibꝰ triũphauit. nec
multo post grauissima illa militu
seditione qui adu̾sus patriam arma
conuerterant dictator ualeriꝰ motũ
õem sapientia sua et notissima mili¬
tũ erga se pietate ac familiaritate
cõposuit. qua nulli ducũ cessisse eũ
hostes fregit. atq intra urbem cale̾ᷤ
profugos aggressus facili cepit ĩcur¬
su et de illis etiã triũphauit.Cõ
sul quinto suffectꝰ manlio torqua¬
to et in etruriam profectꝰ. hostes
morte cõsulis elatos/ et deos ipsos
ꝓ se bellũ gessisse iactantes solo siu
aduentꝰ sic terrore coercuit ut ꝙͣ¬
uis oĩa circũ ferro atq igne uasta¬
ret. illi tam̃ obsessi obstinata dam¬
noꝵ patientia menibꝰ se tenerent.
uixit integris corporis atq aĩ uiri¬
bus. et rei publice et rei familiaiͣs
muneribꝰ ĩplendis idoneus usq po-¬
st centesimũ etatis annũ.¬

Expanded text:
gati Romam gratulatum missi coronam gati Romam gratulatum missi coronam auream attulere. Valerius victor bis, semel de Samnitibus triumphavit. 6 Nec multo post, gravissima illa militum seditione qui adversus patriam arma converterant, dictator Valerius motum omnem sapientia sua et notissima militum erga se pietate ac familiaritate composuit, qua nulli ducum cessisse eum hostes fregit atque, intra urbem Cales profugos aggressus, facili cepit incursu et de illis etiam triumphavit. 8 Consul quinto, suffectus Manlio Torquato, et in Etruriam profectus, hostes morte consulis elatos et deos ipsos pro se bellum gessisse iactantes solo sui adventus sic terrore coercuit ut, quamvis omnia circum ferro atque igne vastaret, illi tamen obsessi obstinata damnorum patientia menibus se tenerent. 9 Vixit integris corporis atque animi viribus et reipublice et rei familiaris muneribus implendis ydoneus usque post centesimum etatis annum.
Abbreviated transcription (Latin):
tis ad gruꝵ mõtẽ castris pͥmꝰ roma¬
noꝵ ducũ nouis cũ hostibꝰ bello cõfli¬
xit asperrimo. sic ut et romani fate.¬
rent᷑ nũꝙͣ se cũ duriori hoste certas¬
se. et sannites a sius ducibus int̾ro¬
gati quid ita cũ diu fortit̾ pugnas¬
sent subito ad extremũ ĩ fugã u̾si ⁊¬
eẽnt responderent uisos sibi arde¬
re oculos romauorr. hinc se ceu mõ¬
stro territos terga uertisse. Alia cuz
eisdẽ sannitibꝰ ad satriculã pugna ua-
lerii ingens fuit. capta hostiũ castra
et direpta et p̃da oĩs data militibrs
et ĩ cast̾s et ĩ acie cedes magna. deĩq¬
hostiu trepidatio tanta fuit ut ꝙͣius
nõ tantꝰ eẽt numerus cesoꝵ ad qua¬
diaginta tam̃ milia scutoꝵ ad cõsulẽ
refe̾rent᷑ et centũ septuaginta signa
militaria. Cuiꝰ fama uictorie uicinoᷤᷤ
nõ tm̃ populos terruit. S maria qͦ
transiuit. zgit᷑ ab ip̃a carthagine ⁊
unde mox tanti motꝰ instabant le¬

Expanded text:
tis ad Gaurum montem castris, primus romatis ad Gaurum montem castris, primus romanorum ducum novis cum hostibus bello conflixit asperrimo, sic ut et Romani faterentur nunquam se cum duriori hoste certasse et Samnites, a suis ducibus interrogati quid ita, cum diu fortiter pugnassent, subito ad extremum in fugam versi essent, responderent sibi visos ardere oculos Romanorum: hinc se ceu monstro territos terga vertisse. 4 Alia cum eisdem Samnitibus ad Satriculam pugna Valerii et victoria ingens fuit: capta hostium castra ac direpta, et preda omnis data militibus, et in castris et in acie cedes magna; deniqhostium trepidatio tanta fuit ut, quamvis non tantus esset numerus cesorum, ad quadraginta tamen milia scutorum ad consulem referrentur et centum septuaginta signa militaria. 5 Cuius fama victorie non vicinos tantum populos terruit, sed maria quoque transivit; igitur et ab ipsa Carthagine, unde mox tanti motus instabant, le
Abbreviated transcription (Latin):
Arcus ualeriꝰ coruus adolescens
bello gallico qd̾ in agro prõptino
gestũ est duce lucio furio camil¬
lo magni camilli filio. Gallo quodã in¬
sueta mole corporis et armoꝵ specie
metuendo Romanoꝵ aliquẽ ꝓuocãte
cũ ꝑmissu sui ducis singulare certamẽ
iniisset ĩ medio duoꝵ ex̾cituũ subito
ei coruus ĩ galea stetit. ita ut quotiẽs
ualeriꝰ gladio atq umbone totiens
coruus in faciem hostis impetũ rostͥs
et unguibꝰ faceret. donec undiq ⁊
tremefactũ romanꝰ gallũ humi ster¬
neret mactaretq. hinc exortũ coͣui
nomẽ.¶Mox eidem tres et uigĩti an¬
nos nat᷑o consulatꝰ pͥmꝰ añ tp̃s uirtu¬
te uiri et populi gratia dispẽsãte ob.¬
tigit. dehinc anno uno nec ampliꝰ
int̾iecto consul iteꝵ uolscos ad satͥcũ
p̃lio uicit: oppidũ eu̾tit p̃dam omne
int̾ milites partitꝰ. Inde quatuor mi¬
libꝰ dedictoꝵ ante currũ actis tͥum¬
phauit. Quarto post anno consul
tertio sub initiu belli sannitici posi¬

Expanded text:
arcus Valerius Corvus adolescens bello gallico, quod in agro Pomptino gestum est duce Lucio Furio Camillo magni Camilli filio, Gallo quodam insueta mole et armorum specie metuendo Romanorum aliquem provocante, cum permissu sui ducis singulare certamen iniisset in medio duorum exercituum, subito ei corvus in galea stetit, ita ut quotiens Valerius gladio atque umbone, totiens corvus in faciem hostis impetum rostro et unguibus faceret, donec undique tremefactum Romanus Gallum humi sterneret mactaretque. 2 Hinc exortum Corvi nomen. Mox eidem tres et viginti annos nato consulatus primus ante tempus, virtute viri et populi gratia dispensante, obtigit; dehinc, anno uno nec amplius interiecto, consul iterum Volscos ad Satricum prelio vicit, oppidum evertit, predam omnem inter milites partitus: inde quattuor milibus deditorum ante currum actis, triumphavit. 3 Quarto post anno consul tertio sub initium belli samnitici, posi
Abbreviated transcription (Latin):
atq ardentissima or arci catonis oratio.
qua p̾fatur tale illũ flagitiũ admisis¬
se ut net excusare euz nec ĩsenatu
retinere si censor eẽt suus ip̃e geͬma¬
nus poss. addit de hinc facti sui cãm
et ab illo ꝑpenatũ scelus exeꝗt᷑. quod
tũ qr uarie tradit᷑ ꝙͣuis ĩ dubiis cen¬
soris testimoĩo standũ sit ꝗ nec men¬
tiri solitꝰ nec mendacii suspectꝰ nec a¬
fingere aliquid adu̾sario p̃sente et
tã multis facti cõsciis ausurꝰ eẽt: tu
qr tã fedũ ẽ ut libent̾ si fieri poss eiꝰ
memoriã abolerẽ/ ne u̾ꝙͣ ad notitia¬
hominũ ꝑueĩret tale aliquid nõ dicã aro¬
mano duce. s a romano ciue cõmissum.
sciens sileo. Ad sumã talis extitit hec cẽ¬
sura ea p̾sertĩ paͣte que ad catone̾ atri-¬
git ut cũ pͥus et postea multi fuerĩt cen¬
sores uiri illustres Cato unꝰ cognomen
censorii mereretur:¬

Expanded text:
atque ardentissima Marci Catonis oratio. 50 atque ardentissima Marci Catonis oratio. 50 Qua prefatur tale illum flagitium admisisse ut nec excusare eum nec in senatu retinere, si censor esset, suus ipse germanus posset. Addit dehinc facti sui causam et ab illo perpetratum scelus exequitur, quod, tum quia varie traditur quamvis in dubiis censoris testimonio standum sit, qui nec mentiri solitus nec mendacii suspectus nec fingere aliquid, adversario presente et tam multis facti consciis, ausurus esset, tum quia tam fedum est ut libenter si fieri posset eius memoriam abolerem, ne unquam ad notitiahominum perveniret tale aliquid non dicam a romano duce sed a romano cive commissum, sciens sileo. 51 Ad summam talis extitit hec censura, ea presertim parte que ad Catonem attigit, ut cum et prius et postea multi fuerint censores viri illustres, Cato unus cognomen Censorii mereretur
Abbreviated transcription (Latin):
derint. itaq consul rei geste nũtium
romã missurꝰ nõ aliũ ꝙͣ ꝑ quẽ p̃cipue
gesta erant ip̃u mittere catonẽ qui
tũc legatꝰ cosularis erat ut liuiꝰ ait ⁊
seu tribunꝰ militaris ut cicero. dẽ ip̃e
subinde nõ multo post tẽpore nobilita¬
bus multis illustribꝰ hic p̃latꝰ et cẽsor
factꝰ nõ ĩ se solũ adu̾sarios suos uicit
s in collega etiã quẽ poscebat lucio sci¬
licet ualerio flacco quẽ ĩ consulatu qͦ
collegã habuerat. hoc p̾cipue et nõ alio
et coͣruptos mores extirpari pͥscos in¬
seri. Censores facti ambo młta cõst̾na¬
tione nobiliũ censurã seuerissimã exe¬
gerunt oꝑa publica multa et diffici-¬
lia locauerunt. multis equos publi-¬
cos ademerunt multos deniq senatu
mouerũt graui notatos ĩ famia. no¬
minatĩunũ uiꝵ cõsularẽ lutiũ ꝗntiũ
flãminiũ titi flãminii magni ducis
fratrẽ: adu̾sus quẽ grauissima extat

Expanded text:
derint, itaque consul, rei geste nuntium derint, itaque consul, rei geste nuntium Romam missurus, non alium quam per quem precipue gesta erant ipsum mitteret Catonem, qui tunc legatus consularis erat ut Livius ait, seu tribunus militaris ut Cicero. 48 Idem ipse subinde non multo post tempore, nobilitabus multis illustribus hic prelatus et censor factus, non in se solo adversarios suos vicit, sed in collega etiam quem poscebat, Lucio scilicet Valerio Flacco, quem in consulatu quoque collegam habuerat, hoc participe curarum et corruptos mores extirpari, priscos inseri. 49 Censores facti ambo multa consternatione nobilium censuram severissimam exegerunt, opera publica multa et difficilia locaverunt, multis equos publicos ademerunt, multos denique senatu moverunt gravi notatos infamia, nominatim unum virum consularem Lucium Quintium Flaminium, Titi Flaminii magni ducis fratrem, adversus quem gravissima exstat
Abbreviated transcription (Latin):
ria nulli ũꝙͣ cessit. s ut ip̃e eriã ad
historie seriem iam reu̾tar. Cato paͣ¬
tim pacatis partĩ domitis hispanis x
magnisq ibi pͥmũ ferri atq argenti
uertigalibus institutis quibꝰ postio¬
dũ ĩ dies auctis ditior ꝓũtia facta ẽ.
p̃missisq romã nũtiis uictorie qua
supplicationẽ tridui senatꝰ decreuit.
postea marco acilio glabrione cõsule
eo p̃lio qd̾ adu̾sus anthiocũ sirie regẽ
ad termophilas gestũ est iugũ gali¬
dromi romanis et si tu et p̃sidio infe¬
stũ nẽpe angustiis eminens ab etho¬
lis ĩsessũ possessũq coͣripuit. atq in¬
de direptis et interfectis hostibꝰ supͣ
regis castra descendens. et castra cepiͭ
et magna illiꝰ ingentis uictorie causa
fuit usq adeo ut ubi tã ĩ p̃lio ꝙͣ in
auctores quadragĩta milia de ex̾citu
regio ꝑiere ꝗnq milia capta sunt. de
romanis nõ nisi centũ ꝗnquagĩta ceti¬

Expanded text:
ria ulli unquam cessit. 45 Sed ut ipse etiam ad ria ulli unquam cessit. 45 Sed ut ipse etiam ad historie seriem iam revertar, Cato, partim pacatis partim domitis Hispanis, magnisque ibi primum ferri atque argenti vectigalibus institutis, quibus postmodum in dies auctis ditior provincia facta est, premissisque Romam nuntiis victorie, qua supplicationem tridui senatus decrevit, postea, Marco Acilio Glabrione consule, eo prelio quod adversus Anthiocum Syrie regem ad Termophilas gestum est, iugum Gallidrummi Romanis et situ et presidio infestum – nempe angustiis imminens, ab Etholis insessum possessumque – corripuit atque inde deiectis et interfectis hostibus, supra regis castra descendens, et castra cepit et magna illius ingentis victorie causa fuit: 47 usque adeo ut, ubi tam in prelio quam in t ut quidam sunt auctores quadraginta milia de exercitu regis periere, quinque milia capta sunt, de Romanis nonnisi centum quinquaginta ceci
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ oraret. itaq dũ uixit ꝑpetuus
et nobilitatis asperrimꝰ fuit stimuluᷤ.
nullã trãꝗllã penitꝰ uite paͣtẽ nullã¬
q emuloꝵ ab ĩuidia tutã egit. itaq
sexto et octogesimo anno suꝑ crimine
capitali cũ iuuenes oratores p̃sto essẽt
qui etatẽ et ĩnocentiã tãti uiri adiu¬
uare possent ac ꝓtegere nullius opẽ
uoluit. s ip̃e ꝓ se cãm dixit nõ sine
astantiũ miraculo. ꝙ nemo uł senio
os ꝑplexũ uł debilitatis arteriis frac¬
tã uocem uł labantẽ ulla ex parte ⁊¬
memoriã notare potuerit. Anno de¬
mũ non agesimo Sergio galbe oratoͣi
facũdissimo hispanos accusanti sese op¬
posuit et quos iuueĩs manu cõsilioq
uicerat. lingua senex atq oratioe de¬
fendit. ip̃mq galbã de accusatore re¬
u fecit et ad iudiciũ populi ꝓtraxit.
his moribus ut adu̾sus hostes sic adu̾¬
sus ciues ĩdomitꝰ neq ĩ acie neq ĩ cu¬

Expanded text:
quem oraret. 42 Itaque, dum vixit, perpetuus quem oraret. 42 Itaque, dum vixit, perpetuus et nobilitatis asperrimus stimulus fuit, nullam tranquillam penitus vite partem nullamque emulorum ab invidia tutam egit; itaque sexto et octuagesimo anno super crimine capitali, cum iuvenes oratores presto essent qui etatem et innocentiam tanti viri adiuvare possent ac protegere, nullius opem voluit, sed ipse pro se causam dixit non sine astantium miraculo, quod nemo vel senio perplexum vel debilitatis arteriis fractam vocem vel labantem ulla ex parte memoriam notare potuerit. 44 Anno demum nonagesimo Sergio Galbe oratori facundissimo Hispanos accusanti se se opposuit et, quos iuvenis manu consilioque vicerat, lingua senex atque oratione defendit, ipsumque Galbam de accusatore reum fecit et ad iudicium populi protraxit. His moribus ut adversus hostes sic adversus cives indomitus, neque in acie neque in cu
Abbreviated transcription (Latin):
fecto aũt uir hic fuit unicꝰ atq oĩ ex
parte mirabilis. cũ eĩ ceteri ad unum
aliquid. alii ad eloquentia alii ad sci¬
entiã iuris que tũc honoratissimares
erar. alii ad ꝑitiam rei militaris et bel¬
licã gloria. hic ex equo ad oĩa prõptus
erat. Si literis oꝑam daret ad literas
si armis ad arma / nõ ad aliud natuz
crederes. postremo quicꝗd agere occe¬
pisset id unũ suũ artificiũ censuisses.
nec facile erat cui rei eẽt aptior iudica¬
re. in iuuentute multis ĩsignibꝰ hone¬
status pugnis . postꝙͣ ad etatẽ et digni¬
tatẽ uenit laude multiplici nulli ho¬
minũ setũdꝰ iuris cõsultꝰ ꝑitissimꝰ ora¬
tor elegantissimꝰ senator grauissimus
ĩꝑator fortissimꝰ et in omni qd̾ aggre¬
deretur modestissimꝰ: p̃t̾ ꝙͣ ubi orato.¬
riũ munꝰ assumeret ibi eĩ erat ĩ ora¬
tione uehemẽtissimꝰ. nulli cedens imo
quidẽ eo durior quo is maior adusus

Expanded text:
Profecto autem vir hic fuit unicus atque omni ex Profecto autem vir hic fuit unicus atque omni ex parte mirabilis; cum enim ceteri ad unum aliquid, alii ad eloquentiam, alii ad scientiam iuris, que tunc honoratissima res erat, alii ad peritiam rei militaris et bellicam gloriam, hic ex equo ad omnia promptus erat; si literis operam daret ad literas, si armis ad arma non ad aliud natum crederes. 41 Postremo quicquid agere obcepisset, id unum suum artificium censuisses, nec facile erat cui rei esset aptior iudicare: in iuventute multis insignibus honestatus pugnis, postquam ad etatem et dignitates venit laude multiplici nulli hominum secundus, iurisconsultus peritissimus, orator elegantissimus, senator gravissimus, imperator fortissimus et in omni quod aggrederetur modestissimus, preterquam ubi oratorium munus assumeret. Ibi enim erat in oratione vehementissimus, nulli deferens, imo quidem eo durior quo is maior adversus
Abbreviated transcription (Latin):
bellũ aduersus turdetanos ac celtibe¬
ros fuit. oĩa tñ cõsulis uirtute atq
oꝑa ꝑfecta atq cõp̃ssa sunt. multa ꝑ
hoc tp̃s oppida. lacetanos ad ultimũ
ac regiũ castrũ cepit miris artibus
młtoq consilio. que quidẽ oĩa cuicũ¬
q alteri duci ꝑ difficilia fuissent. ita
ũdiq pullulabant noui et ĩopini re¬
rũ motꝰ. s eximia ducis uirtꝰ ad sin-¬
gula nõ solũmagna s minima nõ co-¬
gitando tantũm᷑ aut iuhendo sed
itatẽq iuncebat seuei̾ssimꝰ imꝑator.
s ĩ nullũ seuerior ꝙͣ in semet ip̃m nulli
laboris ugilieq largior. nulli somni ci¬
biq parcior ꝙͣ sibi. deniq nichil p̃ter
curas ĩꝑiiq nomẽ p̃cipuũ ĩ ex̾citu suo ha¬
bens. dũ in eam ubi hec gessit ꝓuĩciã
romani edinis pellibꝰ ꝓ stragulis uino
ciboq nõ alio ꝙͣ quo remiges usus tri¬
u seruoꝵ ministerio contentꝰ fuit. ꝓ

Expanded text:
bellum adversus Turdetanos ac Celtibebellum adversus Turdetanos ac Celtiberos fuit. Omnia tamen consulis virtute atque opera perfecta atque compressa sunt. Multa per hoc tempus oppida, Lacetanos ad ultimum ac Regium Castrum cepit miris artibus multoque consilio. 38 Que quidem omnia cuicunque alteri duci perdifficilia fuissent, ita undique pullulabant novi et inopini rerum motus; sed eximia ducis virtus ad singula non solum magna sed minima, non cogitando tantummodo aut iubendo sed eritatemque vincebat: severissimus imperator, sed in nullum severior quam in semetipsum, nulli laboris vigilieque largior, nulli somni cibique parcior quam sibi, denique nichil preter curas imperiique nomen precipuum in exercitu suo habens. 39 Dum in eam ubi hec gessit provinciaromani, edinis pellibus pro stragulis vino ciboque non alio quam quo remiges usus, trium servorum ministerio contentus fuit. 40
Abbreviated transcription (Latin):
sas hispanis uͦ ꝑiculosas et pestiferas ac
funestas eẽ. hortatũ deind̾ ut rebellioĩ¬
bus abstinerent utq quonã id modo
fieri meliꝰ posset ĩ comune cõsulerent
nil respondentibꝰ ad deliberandũ illis
aliquot dieꝵ spatiũ dedisse. quo exaᷤ¬
to reuocatis iteꝵq tacentibus ipsum
consilio qd̾ ab aliis poposcerat ĩ se assũ¬
pto misisse circũquaq nũtios atq edic¬
ta ut uno die ꝑ romanos qui ĩ urbi¬
um p̃sidiis erant muri oẽs eu̾terent᷑.
quo facto ipse illico ad eos qui adhuc
rebellabant cũ ex̾citu profectꝰ. omne ᷤᷤ
ferme metu teritos in deditionẽ acce¬
pit. Segestiã solã urbẽ magnã ac po¬
tentẽ necesse habuit ui atq oꝑibꝰ ex¬
pugnare.hec inter cũ iam tuta oĩa
uiderent᷑ noua hinc atq hinc bella
renata sunt. Indignãtibus hispanis
ut dixi se uelut in nouã redigi seͣui¬
tutẽ asperrimũ romanis inter młta

Expanded text:
sas, Hispanis vero periculosas et pestiferas ac sas, Hispanis vero periculosas et pestiferas ac funestas esse; hortatum deinde ut rebellionibus abstinerent, utque quonam id modo fieri melius posset in comune consulerent; nil respondentibus ad deliberandum illis aliquot dierum spatium dedisse, quo exacto revocatis iterumque tacentibus, ipsum, consilio quod ab illis poposcerat in se assumpto, misisse circumquaque nuntios atque edicta ut uno die per Romanos, qui in urbium presidiis erant, muri omnes everterentur. 37 Quo facto ipse illico ad eos qui adhuc rebellabant cum exercitu profectus, omnes ferme metu territos in deditionem accepit; Segestiam solam urbem magnam ac potentem recesse habuit vi atque operibus expugnare. Hec inter, cum iam tuta omnia viderentur, nova hinc atque hinc bella renata sunt, indignantibus Hispanis, ut dixi, se velut in novam redigi servitutem. Asperrimum Romanis inter multa
Abbreviated transcription (Latin):
et arma quidẽ citrahibeꝵ oĩbus abstulit.
qd̾ tã grauit̾ tãq iniquis tulere aĩs ut
quasi nulla sine armis eẽt hominũ uita
pleriq ip̃i sibi mortẽ manu ꝓpͥa cõscirẽt.
Cato aũt re audita uno actu ferociam
animor oĩbus metiens ad tollendũ me¬
nia multo etiã ꝙͣ pͥus intentior ẽ effectꝰ.
duplex dehinc rei fama est. ꝗdã scͥbũt
misisse eu literas separatĩ ad singulas ci-¬
uitates cũ p̃cepto ut statĩunaqueq suoᷤᷤ
muros eu̾teret. poterat tã ĩmite ĩpiu
ad rebellionẽ hortari si generale p̾ceptũ
eẽ cognoscerent: nũc dũ quelibet sibi u¬
ni nõ aliis iussũ credit metu oẽs impe¬
riis paruere. hoc historicoꝵ comuniũ ht̃
assertio. apud hystorie autẽ patrẽ Titu
liuiui aliter se res ht̃. Conuocasse cato¬
ne oĩu urbiũ legntos. atq eis ostẽdis¬
se rebellioes eoꝵ romaĩs quidẽ laborio¬

Expanded text:
et arma quidem citra Hiberum omnibus abstulit; et arma quidem citra Hiberum omnibus abstulit; quod tam graviter tamque iniquis tulere animis ut, quasi nulla sine armis esset hominum vita, plerique ipsi sibi mortem manu propria consciCato autem, re audita, uno actu ferociam animorum in omnibus metiens, ad tollendum menia multo etiam quam prius intentior est effectus. Duplex dehinc rei fama est. Quidam scribunt misisse eum literas separatim ad singulas civitates cum precepto ut statim unaqueque muros suos everteret. Poterat tam immite imperium ad rebellionem hortari, si generale preceptum esse cognoscerent; nunc, dum quelibet sibi uni non aliis iussum credit, metu omnes imperiis paruere. 36 Hoc historicorum omnium habet assertio; apud historie autem patrem Titum Livium aliter se res habet: convocasse Catonem omnium urbium legatos atque eis ostendisse rebelliones eorum Romanis quidem laborio
Abbreviated transcription (Latin):
ma hispaniaꝵ ꝑgere falsus hic rumor
ut urbes septẽ et multa castella ut ei de
ne ĩpunitatis exẽplũ alios ad similia ꝓ¬
uocaret. neq uł sic rebellioĩbꝰ finẽ fecit
młta eĩ undiq rebellabant. ueꝵ nãq
exꝑimento dep̃hensũ et ab illustͥb̾ auc-¬
toribꝰ scriptũ est hispaniã ad rebellãdũ
⁊ bella reparandũ nõ solũ oĩbꝰ aliis ꝓuĩ¬
tiis s ip̃a etiã italia aptiorẽ eẽ et loco¬
rũ natura et hominũ ingeniis. erant
aũt catoni eo ampliꝰ negorii ꝙͣ ceteris
ducibꝰ. qui sub tp̃s belli punici et cũ eo¬
ꝵ ĩ ditionẽ reciꝑent᷑ lib̾ari sibi grauissi.¬
mo seruitio uidebant᷑. nũc aliquot per
annos utroq dominio desueti trahi in
seruitutẽ miserimã se putabant. ideͦq
quotidie noui motꝰ erũpebant. quibus
consul occurendũ cogitans ut rebellioẽs
tolleret instrumẽta rebellionũ hoc ẽ ar-¬
ma et menia tollere hispanis ĩstituit.

Expanded text:
ma Hispaniarum pergere, falsus hic rumor ma Hispaniarum pergere, falsus hic rumor et urbes septem et multa castella ut ei dedne impunitatis exemplum alios ad similia provocaret. Neque vel sic rebellionibus finem fecit, multa enim undique rebellabant; verum namque experimento deprehensum et ab illustribus auctoribus scriptum est “Hispaniam” ad rebellandum et “bella reparandum” non solum omnibus aliis provinciis sed ipsa etiam Italia “aptiorem esse et locorum natura et hominum ingeniis”. 33 Erat autem Catoni eo amplius negotii quam ceteris ducibus, qui sub tempus belli punici in  in ditionem reciperentur, liberari sibi gravissimo servitio videbantur; nunc, aliquot per annos utrorunque dominio desueti, traihi in servitutem miserrimam se putabant ideoque quotidie novi motus erumpebant. 34 Quibus consul occurrendum cogitans, ut rebelliones tolleret, instrumenta rebellionum, hoc est arma et menia, tollere Hispanis instituit
Abbreviated transcription (Latin):
mota ĩ auxiliũ integra legione capta tã¬
dem ac direpta sunt. magna ⁊ p̃da et
strage hominũ. siquidẽ et in castris et in
acie supͣ quadragintamilia hostiũ cecidi ᷤᷤ¬
se quidã sunt auctores . ꝙͣus cato ipse
et p̾liũ et iuctoriã hanc seribens. cede
quidẽ magnã dicat fuisse s cesoꝵ nume¬
ruz nõ ascribat. hac uictoria ĩpigeͬrime
usus dux. paucis uix noct̾nis horis ad ꝗe¬
tẽ ꝑmissis excitui nocte endẽ ĩ nouaᷤ illos
p̃dac ꝑ fines hostiũ circũducit. quo ĩpetu
quaue ꝑseuerantia uictoris nõ minꝰ ꝙͣ
uictoria territis hostibꝰ et emporiaru
qua hispani erant et multaꝵ ĩ circuitu
ciuitatũ secuta deditio est. quibꝰ benigne
susceptis. consul inde digrediens ubiq
legatos urbiũ illas et romanos qui ĩ his¬
pania uariis belloꝵ euentibꝰ capti erãt
reddenteᷤᷤ habuit obuios. cũ uͦ teͣnconẽ
uenisset et fama ꝑcrebuiss eũ ad extre¬

Expanded text:
mota in auxilium integra legione, capta tanmota in auxilium integra legione, capta tandem ac direpta sunt, magna et preda et strage hominum; siquidem et in castris et in acie supra quadraginta milia hostium cecidisse quidam sunt auctores; quamvis Cato ipse, et prelium et victoriam hanc describens, cedem quidem magnam dicat fuisse, sed cesorum numerum non ascribat. 30 Hac victoria impigerrime usus dux, paucis vix nocturnis horis ad quietem permissis exercitui, nocte eadem in novas illos predas per fines hostium circumducit. Quo impetu qua ve perseverantia victoris non minus quam victoria territis hostibus, et Emporiarum, qua Hispani erant, et multarum in circuitu civitatum secuta deditio est. 31 Quibus benigne susceptis, consul inde digrediens ubique legatos urbium, illas dedentes et Romanos qui in Hispania variis bellorum eventibus capti erant reddentes, habuit obvios. Cum vero Tarraconem venisset et fama percrebuisset eum ad extre
Abbreviated transcription (Latin):
meũ aliquis cõsiliũ miret᷑ ego uͦ locũ hunc
sciens occupaui ut int̾ nr̃a castra ur̃aq
aciem castra hostiũ intersit retro quidẽ
cũta hostilia: ita nec fuga usꝙͣ nec in ca¬
stra reditꝰ patet/ oĩs ĩ uirtute spes relicta.
hec dicens simulari fugã iubet id p̾sagi¬
ens qd̾ eueĩt. hispani et eĩ ut cedẽtes loco
romanos cõspexere territos opinati rap¬
tĩ nullo ordine secuturi ꝓfugos erupũt.
romani aũt ut ĩstructi erant p̾t̾ spẽ cõ¬
sistunt. ⁊ ĩ hostes u̾si aciem sparsã colli¬
gentes inuadũt. atrox pugna orit᷑ qͣt̾¬
bata iteꝵ/ et iteꝵ romana acies fuit. po¬
teratq res sumũ ĩpiculũ uenire nisi cato
ubiq submissic retentibꝰ auxiliis affuiss.
ita ut quosdã suoꝵ fugientes ip̃e ĩ hoste
manu correptos obuerteret. sic paͬta uic¬
toria est. Castra quoq hostiũ oppugnata
młto discͥmĩe ac labore/ donec fessis ad¬

Expanded text:
‘meum aliquis consilium miretur, ego vero locum hunc ‘meum aliquis consilium miretur, ego vero locum hunc sciens occupavi ut inter nostra castra nostramque aciem castra hostium intersint, retro quidem cunta hostilia; ita nec fuga usquam nec in castra reditus patet, omnis in virtute spes relicta’. Hec dicens simulari fugam iubet, id presagiens quod evenit. 28 Hispani etenim, ut cedentes loco romanos conspexere, territos opinati, raptim nullo ordine secuturi profugos erumpunt; Romani autem, ut instructi erant, preter spem consistunt et in hostes versi aciem sparsam colligentes invadunt. Atrox pugna oritur, qua turbata iterum et iterum romana acies fuit; poteratque summum in periculum res venire, nisi Cato ubique submissis recentibus auxiliis affuisset, ita ut quosdam suorum fugientes ipse in hostem manu correptos obverteret. Sic parta victoria est. 29 Castra quoque hostium oppugnata multo discrimine ac labore donec, fessis ad
Abbreviated transcription (Latin):
obsidẽ haberet. ceteꝵ hoc nõ dati s pro¬
missi auxilii genere effectũ est ut et ileͣ¬
getes ceu uere adiuti aĩos attolerẽt ⁊¬
hostes fama romani noĩs terrerent᷑. sic
ĩt̾dũ falsa ꝑ ueris ualuere. ita ĩ rebus
oĩbus s in armis maxime potẽtissima
fama est ut sepe bellũ uł sola cõficiat.
hinc iam cato quotidie castris paͣuo
p̾sidio cõmunitis noctunis p̃sertĩ excũ¬
sibꝰ circũ oĩa turbando plurimis hosti¬
u correptis hispanos metu iutra ur¬
bes et castella cõcluserat. et suos fre¬
quenti ex̾citio prõptiores fecerat. ad
hunc maxĩe modũ aucto ĩ dies hostiũ
pauore/ ac suoꝵ spe adhortatꝰ suos pa¬
ucis quidẽ s magnificis u̾bis noctu ad
castra hostiũ ducit. et qd̾ utrisq minibi.¬
le uideret᷑ nõ a fronte s a tergo cõstitit
hostiliũ castroꝵ. Cognita re hispani stupen¬
tes arma capiunt. Cato aũt suis forte ĩꝗt

Expanded text:
obsidem haberet. 24 Ceterum hoc non dati sed proobsidem haberet. 24 Ceterum hoc non dati sed promissi auxilii genere effectum est ut et Ilergetes ceu vere adiutii animos attollerent et hostes fama romani nominis terrerentur. Sic interdum falsa pro veris valuere; ita in rebus omnibus sed in armis maxime potentissima fama est, ut sepe bellum vel sola conficiat. 25 Hinc iam Cato quotidie, castris parvo presidio communitis, nocturnis presertim excursibus circum omnia turbando, plurimis hostium correptis, et Hispanos metu intra urbes et castella concluserat et suos frequenti exercitio promptiores fecerat. 26 Ad hunc maxime modum aucto in dies hostium pavore ac suorum spe, adhortatus suos paucis quidem sed magnificis verbis, noctu ad castra hostium ducit et, quod utrisque mirabile videretur, non a fronte sed a tergo constitit hostilium castrorum. 27 Cognita re, Hispani stupentes arma capiunt; Cato autem suis ‘Forte’ inquit
Abbreviated transcription (Latin):
cato curis adusantibꝰ anxiꝰ quid ageret nec
dare sotiis auxiliũ ualebat nec negare ad
ultimũ uolebat. nã et si dediss paratum
sibi discͥmẽ et si penitꝰ negasset defectio¬
nis ꝑiculũ ꝓuidebat. tandẽ hoc cõsilii ce¬
culũ ess malle se tñ oẽ subire fortunã
ꝙͣ amicoꝵ ĩdigentie deẽe. simulq tertia
militũ suoꝵ paͣte ĩ nauibꝰ imposita ⁊ ci¬
bariis netessariis uissit ꝓpalam sotiis
opem ferre. clanculũ uͦ ducibꝰ p̃ceꝑat.
ut quasi uentis adusoq estu coacti retro¬
cederent. atq his actis legatoꝵ duo ᷤ re¬
misit qui expettatioĩ ciuiũ suoꝵ certã
romani auxilii spem referrent. tertiũ
uꝰ qui ilergetũ reguli filiꝰ erat dulcibꝰ ueͣ¬
bis adhibitis additisq muneribꝰ adole¬
scentẽ delinitũ sub specie honoris ami¬
citieq detinuit. uere aũt fortassis ut
si pater aliquid ĩnouass filiũ ex legato

Expanded text:
Cato, curis adversantibus, anxius quid ageret, nec Cato, curis adversantibus, anxius quid ageret, nec dare sotiis auxilium valebat nec negare ad ultimum volebat; nam et si dedisset paratum sibi discrimen, et si penitus negasset defectionis periculum providebat. Tandem hoc consilii ceculum esset, malle se tamen omnem subire fortunam quam amicorum indigentie deesse. Simulque, tertia militum suorum parte in navibus imposita et cibariis ad iter necessariis, iussit propalam sotiis opem ferre; clanculum vero ducibus preceperat ut, quasi ventis adversoque estu coacti, retrocederent. 23 Atque his actis legatorum duos remisit qui exspectationi civium suorum certam romani auxilii spem deferrent; tertium vero, qui Ilergetum reguli filius erat, dulcibus verbis adhibitis additisque muneribus adolescentem delinitum sub specie honoris amicitieque detinuit, vere autem fortassis ut, si pater aliquid innovasset, filium ex legato
Abbreviated transcription (Latin):
ctis. Castella finiu finiu suoꝵ ab hosti¬
bus obsideri. nõ magno militũ subsidio
obsidionẽ posse dissolui. adhec catorez
ab oĩ parte difficilem ac ꝑplexã uidens
ego ĩquit si statꝰ ur̃i nõ miserear fidelis
amicitie sũ oblitꝰ: at si auxiliũ uobis feͣ¬
re uelun ⁊ rei publice et meaꝵ ĩmemo᷑
is auxilia subministrem. hoc responso
atroniti et affusi legati młto humilius
multoq flebiliꝰ agentes uo uͦ succurre
ĩquiunt dux romane nr̃is calamitatibꝰ.
neq eĩ aut alia ꝙͣ in uobis spes ulla est
panie populis rebellare: romano ꝓ no¬
mine odiosi nr̃is gentibꝰ haud meriti
sumꝰ qui a romanis ducibꝰ deseram̃. si
deserunur netesse est nobis quacũq ui-¬
a sup̃mis prouidere ꝑiculis et sagũtino
monitos exemplo oĩa facere potius ꝙͣ
fidei ĩfelicis exemplũ ip̃i etiã mũdosimꝰ.
int̾ hec u̾ba dies ille abiit: nocte ꝓximꝰ

Expanded text:
ctis: castella finium quorum ab hostictis: castella finium quorum ab hostibus obsideri; non magno militum subsidio obsidionem posse dissolvi. 19 Ad hec Cato, rem ab omni parte difficilem ac perplexam videns, ‘Ego’ inquit ‘si status vestri non miserear fidelis amicitie sim oblitus, at si auxilium vobis ferre velim et reipublice et mearum immemois auxilia subministrem’. 20 Hoc responso attoniti et effusi legati, multo humilius multoque flebilius agentes, ‘Imo vero succurre,’ inquiunt ‘dux romane, nostris calamitatibus; neque enim aut alia quam in vobis spes ulla est panie populis rebellare; Romano pro nomine odiosi nostris gentibus, haud meriti sumus qui a romanis ducibus deseramur. Si deserimur recesse est nobis quacunque via supremis providere periculis et, saguntino monitos exemplo, omnia facere potius quam fidei infelicis exemplum ipsi etiam mundo simus’. Inter hec verba dies ille abiit. 21 Nocte proxima
Abbreviated transcription (Latin):
renei portũ tenuit. setute undiq so¬
tioꝵ naues statuta die cõsulẽ cõsecu¬
te sunt. Rhodam id castello nomen
qd̾ hispano p̃sidio tenebat᷑ pͥmo statĩ
cepit aduẽtu. ĩ de emporias semigre¬
cu semiq hispanã urbẽ ueĩt. que
ita ⁊ situ et aĩs diuisa erat ut muro et
custodiis dirempti greci romaĩs amicis¬
simi massiliensiũ exemplo eẽnt nõ ꝗdẽ
pari potentia s pari fide nẽpe una utͥsq
origo una fides. hispani aũt rebelleᷤᷤ. me¬
ssis forte tp̃s erat et frumẽti emptores
romani missi iter cõsulis ꝓsecuti. quibꝰ
ille ite ait bellũ sese nutriet sic affa¬
tus ĩ patͥa remisit. ĩpse cũ ex̾citu ꝓgreᷤᷤ¬
sus late fines hostiu incendit ac diri¬
pit et merore ac pauore cũta cõplẽt᷑.
illic uͦ ꝓpe semi amice urbis menia cast¬
ra habentẽ sotioꝵ populi romani ilẽge¬
tũ legati adeũt. orantes opem rebꝰ affli¬

Expanded text:
renei portum tenuit. 17 Secute undique sorenei portum tenuit. 17 Secute undique sotiorum naves statuta die consulem consecute sunt. Rhodan, id castello nomen, quod hispano presidio tenebatur, primo statim cepit adventu, inde Emporias semigrecam semique hispanam urbem venit; que ita et situ et animis divisa erat ut, muro et custodiis dirempti, Greci Romanis amicissimi Massiliensium exemplo essent – non quidem pari potentia sed pari fide, nempe una utrisque origo una fides – Hispani autem rebelles. 18 Messis forte tempus erat et frumenti emptores romani missi, iter consulis prosecuti, quibus ille ‘Ite’ ait ‘bellum ipsum se se nutriet’. Sic affatus in patriam remisit. Ipse cum exercitu progressus, late fines hostium incendit ac diripit: merore ac pavore cunta complentur. Illic vero prope semiamice urbis menia castra habentem sotiorum populi romani Ilergetum legati adeunt, orantes opem rebus affli