comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
urbis profugiũ fuiss. de iuctori¬
bus ad.iii. cesi. plures saucni eq¬
tum ac peditũ. Itaq cũ cesar mu¬
ris obsidionẽ ad mouiss agger
flebilis ⁊ horrendus e cadauerbꝰ
fcũs ẽ. ꝑ quẽ ad oppugnacionez
urbis ascenderetur que telis ac
mucronib uelut calce cõpacta
inuicem coherebãt. muriq cuiꝰ¬
piam officiũ ministrabãt. Ite nc̃
miẜi ⁊ cuulib bellis ĩ cũbite dũ¬
q aliis mindetis uos ip̃os oppͥ¬
mite. ecce de uris cadaibus ⁊¬
suꝑstites oppugnant᷑. an aliud
stris de est. an uult aliid labienꝰ
tam ferudꝰ in sultator. ⁊ alii ce¬
cidere tius instigatib labiene
la cesaree tibi quidẽ ꝓrsus inde¬
bite fuisse clem̃tie. satisq augu¬
ror si sic est te ut obstinato eras
aĩo in humatũ abici maluisse.
Gnẽ quidem põpeius ⁊ humerd
⁊ leuo crure sautio int̾ medias
cedes prelio pulsus excessit hũc
inlectica ꝙ nec equo nec uehicło

Expanded text:
urbis profugium fuisset. De victoriurbis profugium fuisset. De victoribus ad III millia cesi, plures saucii equitum ac peditum. Itaque, quum Cesar muris obsidionem admovisset, agger flebilis et horrendus e cadaveribus factus est, per quem ad oppugnationem urbis ascenderetur, que telis ac mucronibus velut calce compacta invicem coherebant, murique cuiuspiam officium ministrabant. Ite nunc, miseri, et civilibus bellis incumbite, dumque aliis invidetis, vos ipsos opprimite. Ecce de vestris cadaveribus superstites oppugnantur. An aliud stris deest? An vult aliud Labienus tam fervidus insultator? Et alii cecidere tuis instigatibus, Labienla cesaree tibi quidem prorsus indebite fuisse clementie, satisque auguror, si sic est, te, obstinato ut eras animo, inhumatum abiici maluisse. Gneus quidem Pompeius et humero et levo crure saucio inter medias cedes prelio pulsus excessit. Hunc in lectica, quod nec equo nec vehiculo
Abbreviated transcription (Latin):
qñ eĩ qͦue aĩo uni adolescẽti tͥga
uertisset is qui prẽm eiꝰ talẽ uirũ
qui tot reges qui tot duces qui
tot ppłos nõ urbiũ mõ s regnor
tociens tͥga sibi uertere corgisset
tas durauit donec.u. cohortes
hostiũ alabieno castris laborãtib
auxilio directe mediãq ꝑ aciem
ppantes fuge speciem p̾tendeĩt.
o fortuna inom̃ re ut creditur
potens s ĩbello potctissima. Siq¬
dem cesar siue illas uere fugẽ ar¬
bitratus siue credulitatẽ simulaᷤᷤ
ducũ sagacissimus uelut ĩ profu¬
gas impetum fecit. aĩosq ⁊ sius
addidit ut fugere hostes rati se¬
querent᷑. ⁊ hostib dẽpsit ut dũ
suos fugere suspicant fugerent.
Ita labienus cesaris destor ac
trasfuga suiq pristini ducis ho¬
stis in exorabił cui parare ꝑnici¬
ciem querebat uictoriã ĩsꝑata
sibi uero mortẽ peꝑit eo enĩ p̃¬
lio ⁊ ip̃e ꝯcidit. unaq secũ acti
uarus. ⁊ cũ eis. xxx. hoĩu cecidẽ
cecidissẽt plures nͥ tã proximu

Expanded text:
nim quove animo uni adolescenti terga vertisset is, qui patrem eius, talem virum, qui tot reges, qui tot duces, qui tot populos non urbium modo, sed regnorum totiens terga sibi vertere coegisset?tas duravit, donec V cohortes hostium, a Labieno castris laborantibus auxilio directe mediamque per aciem properantes, fuge speciem. pretenderunt. O fortuna in omni re, ut creditur, potens, sed in bello potentissima! Siquidem Cesar, sive illas vere fugere arbitratus, sive credulitatem simulans, ducum sagacissimus, velut in profugas impetum fecit, animosque et suis addidit, ut, fugere hostes rati, sequerentur, et hostibus dempsit, ut, dum suos fugere suspicantur, fugerent. Ita Labienus, Cesaris desertor ac transfuga suique pristini ducis hostis inexorabilis, cui parare perniciem querebat, victoriam insperatam, sibi vero mortem peperit. Eo enim prelio et ipse concidit unaque secum Actius Varus, et cum eis XXX millia hominum cecidere. Cecidissent plures, nisi tam proximum
Abbreviated transcription (Latin):
erexit. ut p̃ẜti mũdẽsi die fem
ẽẽ narrauimꝰ cohibens fuga ⁊
pauentes ãreptis faucib in adu̾¬
sos manu ac uoce retorq̃ns tan¬
to impetu ut aqlifeꝵ aliq̃n cu¬
tantẽ intentata cuspide treme¬
fecerit aliũq truerit usq adeo
ut ĩmanu eius signũ relĩqueret
abiretq. ⁊ ip̃e ex imꝑatore uexi¬
lifer remaneret. de hac bellica uͥ¬
tute ac felicitate p̾cipuaq cełita¬
te ⁊ si abũde sit dc̃m neq aliud¬
hec tota hec dicat historia nõ est
tñ omittedũ ciconis testimoĩu
ssimũ ẽ tñ ⁊ clarissimũ simulq
iussimũ. Soleo sepe inꝗt ante
ccłos ponere. idq libenter ere¬
bris usurpare ẜ monib oẽs no

Expanded text:
erexit, ut presertim Mundensi die factum erexit, ut presertim Mundensi die factum esse narravimus, cohibens fugam et paventes, arreptis faucibus, in adversos manu ac voce retorquens tanto impetu, ut aquiliferum aliquando cunctantem intentata cuspide tremefecerit illumque terruerit usque adeo, ut in manu eius signum relinqueret abiretque, et ipse ex imperatore vexillifer remaneret. De hac bellica virtute ac felicitate precipuaque celeritate etsi abunde sit dictum, neque aliud tota hec dicat historia, non est tamen omittendum Ciceronis testimoniussimum, est tamen et clarissimum simulque et verissimum. Soleo sepe, inquit, ante oculos ponere, idque libenter crebris usurpare sermonibus, omnes no
Abbreviated transcription (Latin):
retur. ⁊ corpore itidem nõ ire s
uolare iusus centena milia pas¬
suũ insingłos dies exigeret. et
obiectos amnes aut nando aut
inflatis utribus pedib arremi¬
gando traicẽt. ita ut deũ miru
sepe nũtii ad eiꝰ aduentũ urbib
ñutiandũ p̃missi cu eo cursim
ꝑuenissẽt eu iam p̃uenisse atto¬
niti repirẽt. ⁊ huic cełitati aĩositaᷤᷤ
quedam merat atq audacia ita
di auderet ip̃e cũ toto ꝓperaret
stupentes hostes aggrederet᷑ nł¬
lumq respiram̃tu illis aut re¬
sum̃di aĩos spatĩ daret Qtiẽs
picł ãceps esset equos abice soli¬
tus ⁊ p̾ẜtim suũ ut eq̃to eñ pe¬
ditib discrimine ⁊ se posita fu¬
ge spe qi uirũ unũ totum firma¬
ret ex̾citum. p̃t̾ aũt artes ĩpato¬
rias militis officia tã ualent᷑ ex¬
cuit ut sicut nemo illi par ĩꝑator.
sic nemo illo nules melior foret
Itaq inclinatã aciem sepe solus

Expanded text:
retur; et corpore itidem non ire, sed retur; et corpore itidem non ire, sed volare visus centena millia passuum in singulos dies exigeret, et obiectos amnes aut nando aut inflatis utribus pedibus arremigando traiceret, ita ut, dictu mirum, sepe nuntii ad eius adventum urbibus nuntiandum premissi, quum eo cursim pervenissent, eum iam prevenisse attoniti reperirent. Et huic celeritati animositas quedam inerat atque audacia, ita di auderet, ipse cum toto properaret stupentes hostes aggrederetur, nullumque respiramentum illis aut resumendi animos spatium daret. Quotiens periculum anceps esset, equos abiicere solitus et presertim suum, ut, equato cum peditibus discrimine, et seposita fuge spe, quasi virum unum totum firmaret exercitum. Preter autem artes imperatorias militis officia tam valenter exercuit, ut, sicut nemo illi par imperator, sic nemo illo miles melior foret. Itaque inclinatam aciem sepe solus
Abbreviated transcription (Latin):
nemo unꝙ̃ bellis mag̾ enituit.
in quib quidem nũꝙͣ ip̃e sͥ pep¬
cit in dulxitq aliqd. primꝰ inag¬
mine. eques intdum pedes sepi
cernebatur. nec gelu nec sole n¬
pluuia caput oꝑiens. ex hortãs
docensq assidue quid agenduz
quid cauendu. et p̾ẜtim exem¬
plo milites ad laborẽ erigens
atq ꝯfirmas. nullus eĩ locus e¬
rat ignauie ubi suũ imꝑatorez
p̃euntẽ uidebant iubentẽq nõ
ire s ueĩre ⁊se sequi. ad ꝑicłai ne¬
mo unꝙͣ ꝓp̃tior. nemo inꝑicłis
cantior. ⁊ cu cautus ad omĩa tũ
itinerib exploratis aut ꝑ alios
aut ꝑ se ip̃m nõ nũꝙ inter hoste
illor hĩtu trasgressus in cognitꝰ
ut adsũmã libratis oĩb dubita¬
ri posset an aĩosior esset an circ̃¬
spectior cautiorq. Cełitatis nõ
tm̃ mire s incredibilis fuit ꝙͣ ⁊
ĩ ingenio ⁊ in corpore prestitit
ita ut ⁊ siqd ingenio agendu
esset añ ꝑficeret ꝙͣ cepisse crede¬

Expanded text:
nemo unquam bellis magis enituit. nemo unquam bellis magis enituit. In quibus quidem numquam ipse sibi pepercit, indulsitque aliquid. Primus in agmine, eques interdum, pedes sepius, cernebatur, nec sole nec gelu nec pluvia caput operiens, exortans docensque assidue, quid agendum, quid cavendum, et presertim exemplo milites ad laborem erigens atque confirmans. Nullius enim locus erat ignavie, ubi summum imperatorem preeuntem videbant iubentemque non ire, sed venire et se sequi ad pericula. Nemo unquam promptior, nemo in periculis cautior, et quum cautus ad omnia, tum itineribus exploratis aut per alios aut per se ipsum; nonnumquam inter hostes illorum habitu transgressus incognitus, ut ad summam, libratis omnibus, dubitari posset, an animosior esset, an circumspectior cautiorque. Celeritatis non tantum mire, sed incredibilis fuit, quam et ingenio et corpore prestitit ita, ut, si quid ingenio agendum esset, ante perficeret, quam cepisse crede
Abbreviated transcription (Latin):
tari aut oratoria eloq̃ntia q̃ hẽt
ad presẽtes enituit s ⁊ libros sċp¬
sit. Rex añ alios suar qui ab alii
qui rebus ip̃is intͥfuerãt digesti
sunt ⁊ in luc̃e editi uñ hor q̃ de
reb cesaris scripsimꝰ maxiã ꝑs
decerpta ẽ. Scͥpsit ⁊ alios plures
qui ita sibi ꝑꝑ ingenii uelocita¬
tem adeo nichil aut modicum
tpͣris occupabant obstabãtq ne¬
gotiis ut quosdaz ex eis ĩ alpuiz
transitu belli gallici tp̃rib qͦidã
ĩ medio ꝑicłosissimor ardore bel¬
lor. Unum cuiꝰ supra meminimꝰ
dum ab urbe roma.iiii. ⁊ xx. di¬
eb ult̾iorẽ in hispaniã ꝑueniss
scripsit ⁊ epłas ad senatũ ad aĩ¬
cos. int̾ alios ciconẽ qui pace
dix̾im tanti uiri sepe ⁊ multum
in illiꝰ amiticia uariauit. Scͥpsit
⁊ adolescẽtulus multa que ꝓse¬
qui longũ ẽ. Talis ille in rebus
ingenii.nã in rebus bellicis nlłi
hominũ scds fuisse nõ ambigit᷑
ita nẽpe de illo scriptũ est. uirq

Expanded text:
tari aut oratoria eloquentia, que habetur tari aut oratoria eloquentia, que habetur ad presentes, enituit, sed et libros scripsit rerum ante alios suarum, qui ab aliis, qui rebus ipsis interfuerunt, digesti sunt et in lucem editi; unde horum, que de rebus Cesaris scripsimus, maxima pars decerpta est. Scripsit et alios plures, qui ita sibi propter ingenii velocitatem adeo nichil aut modicum temporis occupabant obstabantque negotiis, ut quosdam ex eis in Alpium transitu belli gallici temporibus, quosdam in medio periculosissimorum ardore bellorum, unum, cuius supra meminimus, dum ab urbe Roma IIII et XX diebus ulteriorem in Hispaniam pervenisset. Scripsit et epistolas ad Senatum, ad amicos, inter alios Ciceronem, qui, pace dixerim tanti viri, sepe et multum in illius amicitia variavit. Scripsit et adolescentulus multa, que prosequi longum est. Talis ille in rebus ingenii; nam in rebus bellicis nulli hominum secundus fuisse non ambigitur. Ita nempe de illo scriptum est: Vir, quo
Abbreviated transcription (Latin):
tum tp̃ris ĩpendisse. pꝰ belli fiñe
in urbẽ romã euocata nͨ nͥ młtis
honorib ac donis ornatã redire
tribuit in egiptũ. filiũq ex ea su¬
sceptũ agnouit.suũq illi nom̃
ĩponi non erubuit quẽ quida
cesari ⁊ aspectu ⁊ in cessu ꝑsiłem
prodidere. Int̾ hec tñ ⁊ cibi ꝓrsus
in differentis ⁊ ꝑcissimꝰ uini fuit
ut mirari posses qds sine bacho
or fuit nõ ut eas recõderet. ꝙ fe
re oẽs faciũt qui diuitias q̃rũt
s ut largiret lib̾alitq diffũderet
Ita duoꝵ auaritie malor alteruz
nesciebat. altero laborabat. uñ ⁊
in hispania ingallia ĩ egipto mł¬
ta quidẽ rome effracto erario u¬
niu̾sa diripuit. S nõ ut abstinẽ¬
tie sic eloqñtie mops fuit qͣ ⁊ oi¬
um scłor duces hauddubie añ¬
cessit.⁊ sũmos eq̃uit oratores. ꝙ
ita eẽ orator prĩceps ⁊ cesaris ho¬
stis cicero ꝯfirmat. ⁊ qd mireris
ad brutũ scribens. neq tm̃ mili¬

Expanded text:
ltum temporis impendisset; post belli finem ltum temporis impendisset; post belli finem in urbem Romam evocatam, nec nisi multis honoribus ac donis ornatam redire tribuit in Egyptum, filiumque ex ea susceptum agnovit, suumque illi nomen imponi non erubuit, quem quidam Cesari et aspectu et incessu persimilem prodidere. Inter hec tamen et cibi prorsus indifferentis et parcissimus vini fuit, ut mirari posses, quid sibi sine Baccho or fuit, non ut eas reconderet, quod omnes fere faciunt, qui divitias querunt, sed ut largiretur liberaliterque diffunderet. Ita duorum avaritie malorum alterum nesciebat, altero laborabat; unde etiam in Hispania, in Gallia, in Egypto multa quidem, Rome autem effracto erario universa diripuit. Sed non ut abstinentie, sic eloquentie inops fuit, qua et omnium seculorum duces haud dubie antecessit, et summos equavit oratores. Quod ita esse oratorum princeps et Cesaris hostis Cicero confirmat, et, quod mireris, ad Brutum scribens. Neque tantum mili
Abbreviated transcription (Latin):
nota res ẽ usq adeo ut iullã afũ¬
dam̃tis sũptuosissiẽ extructã ꝙ
nõ plene oulis respõdẽt fũdit
enteret. idq tũe q̃ in opẽ fecisse
atq ere p̾ssum alieno. Margari¬
tar ⁊ gemar ⁊ toreumaru ⁊ sigͥr
⁊ pictar tabłar auidissimꝰ disçip¬
line uõ domestice tenar ualde ñ
magnis in rebo modo s ĩmĩmis
ita ut pistorem ꝙ ꝯuuus non
eũdem quẽ s pane ministraret
uũclis in necteret ⁊ lib̾tum s̾ ac¬
ceptissimũ ꝙ romani equitis
uxore uolass nullo l accusante
morte multauerit. Non tn pudi¬
citiã qua in alio exigebat i se p̾sti¬
tit infamatus ⁊ rome illustriũ
ad ultiis feminar in quib col¬
legaꝵ eius crassi ⁊ põpcii ꝯiugũ
ante scil ꝙͣ hic eius gener ess.
inquib nomen ht euries mau¬
ritame ⁊ añ cẽs egypti regina¬
cleoptra cuiꝰ supra mentionẽ fe¬
cimꝰ. cũ q̃ nõ ꝯtentus in medio
belli ciilis ardore uoluptati mł¬

Expanded text:
nota res est usque adeo, ut villam anota res est usque adeo, ut villam asime extructam, quod non plene oculis responderet, funditus everteret; idque tunc etiam inopem fecisse atque ere pressum alieno. Margaritarum et gemmarum et toreumatum et signorum et pictarum tabularum avidissimus; discipline vero domestice tenax valde, non magnis in rebus modo, sed in minimis ita, ut pistorem, quod convivis non eumdem, quem sibi, panem ministraret, vinculis innecteret, et libertum sibi acceptissimum, quod romani equitis uxorem violasset, nullo licet accusante, morte multaverit. Non tamen pudicitiam, quam in alio exigebat, in se pretit; infamatus et Rome illustrium adulteriis feminarum, in quibus collegarum eius Crassi et Pompeii coniugum, ante scilicet quam hic eius gener esset,in quibus nomen habet Euries Mauritanie, et ante omnes Egypti regina Cleopatra, cuius supra mentionem fecimus, cum qua tentus in medio belli civilis ardore voluptati mu
Abbreviated transcription (Latin):
a pxlans autor  sparsiz tadica
elicere ⁊ inunũ studio colligere
dabit nõ quidem oĩa. nec oport
s que uł utilia cognitu uł delec¬
tabilia uidebunt. ¶Corpe ꝗdem
altꝰ fuit. candidus. teres. maxiãr
uiriũ. ꝑitia rei militaris eximia
incredibłi patientia labor Ułtu
modice sb̾pleno. ocłis nigris at¬
q uiuacib ualitudine usq sub
extremũ ꝓsꝑa. tũc tn ⁊ aĩo non¬
nũꝙͣ linqui solitus ⁊ ꝑ quietez
nisis ꝯcut In corporis cultu cu¬
riosior parup ꝙ̃ requitẽ uideret᷑
tanti ãi magnitudo. Caluitiũ e¬
gre tulit reu̾ocare capillũ au̾tice
infrontẽ cõsuetus ⁊ e eũtis ho¬
norib asenatu ⁊ populo sibi ob¬
latis nullũ recepit auidiꝰ ꝙͣ p
enis usum lauree qua caluitiur
tegeretur. Reliquo q̃ cultu corpis
in signẽ extitisse ⁊ ĩ pace ꝯstat ⁊
ĩbello. Mundũ p̾tea delicatum
nitidũq ultra ꝙͣ sat ess uiro for¬
ti ⁊ reꝵ talium studiosu fuissen

Expanded text:
a preclaris auctoribus sparsim tradita elicere, et in unum studio colligere dabitur; non quidem omnia, nec oportet, sed que vel utilia cognitu vel delectabilia videbuntur. Corpore quidem altus fuit, candidus, teres, maximarum virium; peritia rei militaris eximia, incredibili patientia laborum; vultu modice subpleno, oculis nigris atque vivacibus, valetudine usque sub extremum prospera; tunc tamen et animo nonnumquam linqui solitus, et per quietem visis concuti. In corporis cultu curiosior parumper, quam requirere videretur tanti animi magnitudo. Calvitium egre tulit, revocare capillum a vertice in frontem consuetus, et e cunctis honoribus a senatu et populo sibi oblatis nullum recepit avidius, quam perennis usum lauree, qua calvitium tegeretur. Reliquo etiam cultu corporis insignem extitisse et in pace constat et in bello, mundum preterea, delicatum nitidumque ultra, quam satis esset viro forti. Et rerum talium studiosum fuisse
Abbreviated transcription (Latin):
luce ambigua uticã ueĩt. atque
exͣ oppidũ noctẽ egit. mane por
ditissim magna ꝑs romani ne¬
gotiatores qui pecuniis sius eni¬
xe ad modũ bellũ iuuerãt ⁊ faue¬
rant scipioni. hos cesar oderat
uehem̃t.nec ĩ mito. aĩose eĩ se ad¬
u̾sus eum gesẜant. s eiꝰ odiũ sẽꝑ
cit᷑ seuitiam sistebat. hos extrema¬
igit supplicia metuẽtes cũ ad se
ad ducti essent acerrimis u̾bis
ĩcrepuit. deq eoꝵ flagitiis lon¬
gum texuit ẜmonẽ. cũq ab oibꝰ
sparetur ut orone tã in festam
mortis siña sequeret᷑. ⁊ ip̃i metu
uicine mortis attoĩti post tot uͥ¬
bor tonitrua ia ĩa pro meritis
fulm̃ ultimũ expectarẽt ꝯclusit
longe ab opiniõe cũtor. et ite
ait de uita securi. hanc solã uobis
dono. bona ur̃a que utice hẽtis
uendi uibeo. uobis ip̃is tñ pͥmũ
redim̃di locũ tribuo ut ꝓ precio

Expanded text:
luce ambigua Uticam venit, atque luce ambigua Uticam venit, atque extra oppidum noctem egit. Mane, porditissimi, magna pars romani negotiatores, qui pecuniis suis enixe admodum bellum iuverant et faverant Scipioni. Hos Cesar oderat vehementer, nec immerito; animose enim se adversus eum gesserant. Sed eius odium semper citra sevitiana sistebat. Hos extrema supplicia metuentes, quum ad se adducti essent, acerrimis verbis increpuit, deque eorum flagitiis longum texuit sermonem; quumque ab omnibus speraretur, ut orationem tam infestam mortis sententia sequeretur, et ipsi metu vicine mortis attoniti post tot verborum tonitrua iam pro meritis fulmen ultimum expectarent, conclusit longe ab opinione cunctorum: Et ite, ait, de vita securi. Hanc solam vobis dono; bona vestra, que Utice habetis, vendi iubeo. Vobis ipsis tamen primum redimendi locum tribuo, ut pro pretio
Abbreviated transcription (Latin):
ego sue mnindeo. uticenses autẽ
xitũ uiri sepulcrũ illi statuerunt.
¶Catone rebus huãnis exẽpto
l cesar ex ħ malo boni aliqḋ de¬
cerpere cogitans ppłm ad ꝯtioẽ
uorat. hordatur ut ꝯtẽtione depo¬
sita porte romano pandant ĩꝑa¬
torise de illius clementia płimũ
ꝯfidere ac sꝑare. non fuit longo
opus tractatu. ad id ip̃m proni
erant aĩ. portis aꝑtis cesan obui¬
am ꝑgit. Interim messala cuiħ̾
in uictũ fuisse p̃diximꝰ uticã ue¬
nit. ⁊ pacifice susceptus omẽs
portas custodib occupat. Int̾ea
cesar capso digressus uticã pete¬
bat. medioq urbes itinere o bui¬
as sine p̾lio orcupat utcittã atq
hadrum̃tũ magnãq ĩneis uĩ
frum̃ti atq armoꝵ utice ꝓpĩꝙͣti
i.cesar occurrit. raptĩq ad genu¬
a prouolutꝰ nil aluid petiit᷑ ꝙͣ
uitam. hanc sibi cesar ⁊ catoniᷤᷤ
filiis qui secum erant aliisque
coĩtib clem̃tissime xessit. ⁊ ia

Expanded text:
ego sue invideo. Uticenses autem,ego sue invideo. Uticenses autem,xitum viri, sepulcrum illi statuerunt. Catone rebus humanis exempto, L. Cesar ex hoc malo boni aliquid decerpere cogitans populum ad concionem vocatum hortatur, ut, contentione deposita, porte romano pandantur imperatori: se de illius clementia plurimum confidere ac sperare. Non fuit longo opus tractatu: ad id ipsum proni erant animi. Portis apertis, Cesari obviam pergit. Interim Messalla, cui hoc iniunctum fuisse prediximus, Uticam venit, et pacifice susceptus omnes portas custodibus occupat. Interea Cesar Tapso digressus Uticam petebat. Medio urbes itinere obvias sine prelio occupat Utzittam, Adrumentum, magnamque in eis vim frumenti atque armorum. Utice propinquanti L. Cesar occurrit, raptimque ad genua provolutus nil aliud petiit, quam vitam. Hanc sibi Cesar et Catonis filiis, qui secum erant, aliisque comitibus clementissime concessit, et iam
Abbreviated transcription (Latin):
dis laudat in eandem ip̃e quoq
siña pronus. cicero aũt excusat
Augustinus rectiꝰ ⁊ iutuꝑat ⁊ ac¬
cusat. ⁊ m ꝓrsus sic uidetur cato
magni semꝑ ⁊ cõstantis s ĩ finẽ
si de tanto uiro loqui ausi ĩ ꝯsulti
p̃cipitisq ⁊ ut uere dicã uani aĩ
fuissenã ut ait quidã seriptor e¬
gregius cato uid̃r cãm quesisse
moriendi nõ tam ut cesarẽ fuge¬
ret ꝙͣ ut stoycor decretis obtẽpa¬
ret quos sectabat᷑. suũq nomen
grãdi aliquo facinore clarificaẽt
cui ꝗd mali potuent accidere si
uiueret nõ in ueĩo. Gauis eĩ cesa
ut erat clemens nicħ aliuid effi¬
cere uolebat ⁊̃ ĩ ip̃o belli ciuilis
ardore ꝙͣ ut bñ mereri de re.p. ui
deret duob optĩs cuub cicone
⁊ catone ẜuatis. hec ille. ⁊ cte hor
alti clem̃tissimus cesar fuit. alti
clemẽs ẽẽ nõ potuit. qr eũ non
ĩuenit. ꝯstat aũt ꝙ audito ħ ca¬
su cato inqt ĩuidit głie mee et

Expanded text:
dis laudat, in eamdem ipse quoque dis laudat, in eamdem ipse quoque sententiam pronus, Cicero autem excusat, Augustinus rectius et vituperat et accusat; et michi prorsus sic videtur. Catonem magni semper et constantis, sed in finem, si de tanto viro loqui ausim, inconsulti precipitisque et, ut vere dicam, vani animi fuisse. Nam, ut ait quidam scriptor egregius, Cato videtur causam quesisse moriendi non tam ut Cesarem fugeret, quam ut Stoicorum decretis obtemperaret, quos sectabatur, suumque nomen grandi aliquo facinore clarificaret. Cui quid mali potuerit accidere, si viveret, non invenio. Gaius enim Cesar, ut erat clemens, nichil aliud efficere volebat, etiam in ipso belli civilis ardore, quam, ut bene mereri de republica videretur, duobus optimis civibus Cicerone et Catone servatis. Hec ille. Et certe horum alteri clementissimus Cesar fuit, alteri clemens esse non potuit, quia eum non invenit. Constat autem quod, audito hoc casu: Cato, inquit, invidit glorie mee, et
Abbreviated transcription (Latin):
ei questor erat ꝑfidem amiticie
cõmẽdatis nulla cuiꝙ̃ ne leui q¬
dem horrẽdi ꝓpositi suspitõe data
uultu ⁊ ẜ mone solito ac tr̃aqllo
cubitũ iuit. secũq in cubiculu
⁊ platonis librũ in mortalitater
aĩe ꝯtinetem simul ⁊ gladium
clam inuexit. alter quo mori ue¬
let altam quo posset lecto igitur
ad lucͥnã libro quo ad ṡ lectoe fir¬
mitatẽ aĩ assũpsisse uisus ẽ pau¬
lulũ sb̾ticuit. tñ gladio quẽ ad il¬
lum diem ut auint in corruptũ
abonũ cede ẜuauerat in se ipm̃
stricto pectus illo qd̾ ꝯstantie tẽ¬
plum aliqd̃ hẽbat gemino uul¬
nere ꝯfix̃. aliquo forsan indicio
exꝑrecti medici atq aĩci ⁊ thala¬
tulit aĩo ut se ab illoꝵr uexatõne
lib̾aret. his digressis ⁊ ferro ut
auguror ablato surrexit ille iter.
⁊ reuelatis rescissisq uulnerib¬
⁊ ingenti copia sangiũs ĩ secu¬
ta generosu sp̃m manu extrusit
quam mortẽ. Seneca miris mo¬

Expanded text:
tunc questor erat, per fidem amicitie tunc questor erat, per fidem amicitie commendatis, nulla cuiquam ne levi quidem horrendi propositi suspicione data, vultu et sermone solito ac tranquillo cubitum ivit, secumque in cubile et Platonis librum immortalitatem anime continentem, simul et gladium clam invexit, alterum, quo mori vellet, alterum, quo posset. Lecto igitur ad lucernam libro, quoad sibi lectione firmitatem animi assumpsisse visus est, paululum subticuit; tum gladio, quem ad illum diem, ut aiunt, incorruptum ab omni cede servaverat, in se ipsum stricto, pectus illud, quod constantie templum aliquod habebatur, gemino vulnere confixit. Aliquo forsan indicio experrecti medici atque amici, et thalatulit animo, ut se ab illorum vexatione liberaret. His digressis et ferro, ut auguror, ablato, surrexit ille iterum, et revelatis rescissisque vulneribus, ingenti sanguinis copia insecuta, generosum spiritum manu extrusit. Quam mortem Seneca miris mo
Abbreviated transcription (Latin):
sũt ingressi. młtosq uticensium
occiderunt expugnatis ac direp¬
tis occisoꝵ domib abire decreue¬
rant. Quibus cato multis u̾bis
ꝑsuadere nitebat ut rapinis ac
cedibus finẽ facientes secũ rema¬
nerẽt. oppidũq defenderẽt neq
id ꝑsuadere ullo ualens ingeĩo
⁊ intẽcionẽ eoꝵ in telligẽs que
erat prede intendere nõ uirtuti
mira p̃ẜtim in hoĩb uictis intẽ¬
tio ut eoꝵ ĩportunã auaritiã aliq̃
exꝑte cõpesceret centena sextͥcia
dispsit insingłos. Idem desua pe¬
cunia fecit infaustus silla ⁊ qñ
nec sic retineri pot̾ant. hic cũ eis
ube in regnũ iter ampuit uene¬
rũt post hos alii atq alii ex prelio
fugientes. quos ces ad tutelam
urbis hortatus cũ paucis ꝯsiliuz
placere ⁊ maiorẽ ꝑtem fuge stu¬
dio deditã uideret. loqui de hoc
amplius suꝑsedit. s naues eis
ad fugiendũ quocũq libuisset
accuratiꝰ dispositis lib̾isq ꝗ tunc

Expanded text:
sunt ingressi, multosque Uticensium sunt ingressi, multosque Uticensium occiderunt: expugnatis ac direptis occisorum domibus, abire decreverant. Quibus Cato multis verbis persuadere nitebatur, ut rapinis ac cedibus finem facientes secum remanerent, oppidumque defenderent; neque id persuadere ullo valens ingenio, et intentionem eorum intelligens, que erat prede intendere, non virtuti mira, presertim in hominibus victis, intentio, ut eorum inopportunam avaritiam aliqua ex parte compesceret, centena sextertia dispersit in singulos. Idem de sua pecunia fecit et Faustus Sylla, et, quando nec sic retineri poterant, hic cum eis Iube in regnum iter arripuit. Venerunt post hos alii atque alii ex prelio fugientes, quos omnes ad tutelam urbis hortatus, quum paucis consilium placere et maiorem partem studio fuge deditam videret, loqui de hoc amplius supersedit, sed naves eis ad fugiendum, quocumque libuisset,accuratius dispositis, liberisque ei, qui
Abbreviated transcription (Latin):
cũq ab in colis exclusi menib
oppidi illud uiribus expugnassẽt
nondũ ꝑꝑ adusitatẽ ferocitatis
obliti ingenti lignor strue foro
medio erecta aggestisq reb oib̾
in colar que asportari non posset
suꝑ ĩpositis una cũ hoĩb oppidi
nullo discrimine etatis aut sexꝰ
omnes atq oĩa crudeli incẽdio
cõbusser̃t. ⁊ qi insigni façinore
ꝑpetrato uticam proficiscũt᷑. Illa
urbem .m. cato tunc regebat qui
ꝓpriis uirib diffisus mermẽ ple¬
bem muris expulerat ⁊ ex̃ portã
uallo fossaq ⁊ custodib ad hibi¬
tis circũcluẜat. senatũ uõ urbis
in custodia in clusu detinebat
equites scipionis suꝑueientes
acatone exclusos uticenses ĩua¬
sere. ꝙ eos pro cesare sensisse cog̾¬
uerãt. quor exitio nõ p̃da s sosa
ultio querebat̾. Illi quib audita
uictoria cesaris aĩos fecerat se sa¬
xis ac fustib egͥgie defenderunt.
Inde igit᷑ repulsi equites uticam

Expanded text:
quumque ab incolis exclusi menibus quumque ab incolis exclusi menibus oppidi illud viribus expugnassent, nondum propter adversitatem ferocitatis obliti, ingenti lignorum strue foro medio erecta, aggestisque rebus omnibus incolarum, que asportari non possent, superimpositis una cum hominibus oppidi, nullo discrimine etatis aut sexus, omnes atque omnia crudeli incendio combusserunt, et, quasi insigni facinore perpetrato, Uticam proficiscuntur. Illam urbem M. Cato tunc regebat, qui propriis viribus diffisus inermem plebem muris expulerat, et extra portam vallo fossaque et custodibus adhibitis circumcluserat, senatum vero urbis in custodia inclusum detinebat. Equites Scipionis supervenientes a Catone exclusos Uticenses invasere, quod eos pro Cesare sensisse cognoverant, quorum exitio non preda, sed sola ultio querebatur. Illi, quibus audita victoria Cesaris animos fecerat, se saxis ac fustibus egregie defenderunt. Inde igitur repulsi equites Uticam
Abbreviated transcription (Latin):
transire uellent cũq nicħ hac ostẽ¬
tatõe proficeret uirgiliũ noĩatum
euocari fecit. eũq blando ẜmone
sitũ cohortatꝰ ẽ. cũq ille silentio
se teneret. ꝙ ṗualidus locus era
paulisp ab oppido secessit. postͥo
aũt die sacrificio deis fc̃o dignuᷤᷤ
uir qui uni ⁊ uere deo sacrificiuz
faceret ⁊ pro eo pugnaret ꝯuoca¬
to ex̾citu spectantib oppidanis
milites pro cõtione collaudat. ⁊
uiros egregios pro qualitate me¬
ritor donis ornat ingentibus
cõfestunq discedẽs Rebilũ ꝓcon¬
sulez cũ aliquot cohortib ad tap¬
sum uͥ ut dixiꝰ uirgiliꝰ p̃erat on.do¬
mitiũ cũ aliquot aliis ad thysdrã
u̾ cõsidius erat obsidẽdã liquit.
messalam cũ equitatu uticã p̾mit¬
tit. ip̃e cũ ex̾citu p̾mũ subsequitur.
¶Millites int̾ca scipioĩs qui pu¬
gna euasant fugientes uticam
uersus cũ paradã ꝑueĩssent quo
priꝰ cesaree uictorie fama ꝑuenat

Expanded text:
transire vellent; quumque hac ostentransire vellent; quumque hac ostentatione nichil proficeret, Virgilium nominatim evocari fecit, eumque blando sermone nsitum cohortatus est; quumque ille silentio se teneret, quod prevalidus locus erat, paulisper ab oppido secessit. Postera autem die, sacrificio diis facto dignus vir, qui uni et vero Deo sacrificium faceret et pro eo pugnaret, convocato exercitu, spectantibus oppidanis, milites pro concione collaudat, et viros egregios pro qualitate meritorum donis ornat ingentibus, confestimque discedens Rebilum proconsulem cum aliquot cohortibus ad Tapson, ubi, ut diximus; Virgilius preerat, Gn. Domitium cum aliquot aliis ad Tisdram, ubi Considius erat, obsidendam linquit, M. Messallam cum equitatu Uticam premittit, ipse cum exercitu primum subsequitur. Milites interea Scipionis, qui pugna evaserant, fugientes Uticam versus, quum Parandam pervenissent, quo prius cesaree victorie fama pervenerat,
Abbreviated transcription (Latin):
rit laturus opem seram licet iam
eĩ ille miser expirauerat. cũ uero
clephas se se ferro peti uidit omi¬
so cadauere u̾sus ĩ militẽ probosci¬
de circũuentũ in altũ extulit. Sen¬
igit᷑ quẽ ĩ manib hẽbat ꝓboscidẽ
belue uĩculũq suum crebris repe¬
titis ictib ꝑforat. quo uictus ele¬
fas cruciatuspuit ad t̾ram militẽ
ĩ columẽ ⁊ solito eñ stridore ad
tit. tantũ ualet ĩ ꝑicłis p̃sentem
⁊ interritũ aiuz hr̃e. ¶Ce sar t̾na
castra hostiũ adeptus scipionis
uibe ⁊ labieni cesis .x. hostiũ fusiᷤ
aliis ac fugatis .l. de suis tm ꝑdi¬
tis aliquot aũt uulnatis in cast
regredit᷑. liiii. elephãtib captis
armatis more solito ⁊ turribus
instructis quos eodem quo cap¬
ti erant ornatu añ oppidũ tap¬
son adduci iussit. hoc intendens
si forte uͥgili loci custos ⁊ qui secũ
erant exemplo suor moti ab in¬
sita obstinacõne desistere ⁊ ad se

Expanded text:
miles laturus opem, seram licet; iam miles laturus opem, seram licet; iam enim ille miser expiraverat. Quum vero elephas sese ferro peti vidit, omisso cadavere, versus in militem proboscide circumventum in altum extulit. Senigitur, quem in manibus habebat, proboscidem bellue vinculumque suum crebris et repetitis ictibus perforat; quo victus elephas cruciatu spuit ad terram militem incolumem, et solito cum stridore ad vertit. Tantum valet in periculo presentem et interritum animum habere. Cesar trina castra adeptus, Scipionis, Iube et Labieni, cesis X millibus hostium, fusis aliis ac fugatis, L de suis tantum deperditis, aliquot autem vulneratis, in castra regreditur, LIIII elephantibus captis, armatis more solito et turribus instructis; quos eodem, quo capti erant, ornatu ante oppidum Tapson adduci iussit, hec intendens, si forte Virgilius, loci custos, et qui secum erant, exemplo suorum moti, ab insita obstinatione desistere et ad se
Abbreviated transcription (Latin):
tis uulnib occiderũt. Inquib
fuit iuliꝰ ruffus questoriꝰ ꝗ ami¬
lite iaculo traiectus int̾iit. nec
nõ ⁊ pompeius ruffus brachiũ
gladio pcusus occidebatnͥ ad ce¬
sarẽ ꝯfugisset tantus tãq ĩ domi¬
tus militu ardor erat. tanta ex
memoria gestar rer ꝯfidentia
ac peccandi licẽtia tanta ex odi¬
o resistentiũ cruoris sitis ut mł¬
ti exẽplo territi senatores ⁊ roã¬
in equites campis excederent
ne insimile discrim inciderent
Qiũ ⁊ ip̃e cesar pro nuẜis int̾ces¬
sit. agensq nõ pro ĩpio s aĩtis
p̃cibus ne pirent nichilobtinu¬
it ad unũ iexpiabili odio cesi oẽs
hic bellor cuuliũ fructus erat. hĩc
legioĩs. nã dum pugnaret ⁊ le¬
uo in cornu elephas uulneratuᷤᷤ
⁊ dolore uuln̾s irritatus forte ĩ¬
ermẽ in lixam iruiss ⁊ sb̃stratũ
pedib ac mole corporis opp̃ssu
⁊ magnis stridorib t̾ritum ꝯfice¬
ret horrẽdo spectacło ad misicor¬
diam motus stricto gladio accur

Expanded text:
unt. In quibus fuit Iulius Rufus questorius, qui a milite iaculo traiectus interiit, nec non et Pompeius Rufus brachium gladio percussus occidebatur, nisi ad Cesarem confugisset. Tantus tamque indomitus militum ardor erat, tanta ex memoria gestarum rerum confidentia ac peccandi licentia, tanta ex odio resistentium cruoris sitis, ut multi exemplo territi senatores et romani equites campis excederent, ne in simile discrimen inciderent. Quin et ipse Cesar pro miseris intercessit, agensque non pro imperio, sed amicis precibus, ne perirent, nichil obtinuit: ad unum inexpiabili odio cesi omnes. Hic bellorum civilium fructus erat: hic clegionis. Nam dum pugnaretur, et levo in cornu elephas vulneratus, et dolore vulneris irritatus, forte inermem in lixam irruisset, et substratum pedibus ac mole corporis oppressum et magnis stridoribus territum conficeret, horrendo spectaculo ad misericordiam motus stricto gladio occurrit
Abbreviated transcription (Latin):
uendi fecit. tapsitanis leptitaĩs
thysdritanis pecunie frumenti
atq olei multã ãnuã ĩposuit.
bona cuuũ atq ip̃as ciuitates
aboĩdireptõe ⁊ ĩ uiria saluas ac
lib̾as eẽ ussit. eundẽ morẽ carals

Expanded text:
vendi fecit. Tapsitanis, Leptitanis, vendi fecit. Tapsitanis, Leptitanis, Tisdritanis pecunie, frumenti atque olei multam annuam imposuit. Bona civium atque ipsas civitates ab omni direptione et iniuria salvas ac liberas esse iussit. Eumdem morem Cara
Abbreviated transcription (Latin):
respondit uocẽ illã famosissimã
⁊ amagnis laudatã uiris qua
suoꝵ maior gloriã in africa eq̃s¬
se illũ dicũt. ⁊ ego crederẽ si uellẽ
⁊ põt qui uult credere Imꝑator
bñ se ht̃ inꝗt. atq ita in cognitꝰ
expirauit. Coĩtes eiꝰ Torq̃tꝰ. dama¬
sippus ⁊ pletoriꝰ intͥfcĩ sũt. Atq ħ
belli cuuł in africa fini fuit. ¶ Cesa
bello africe finito initaliã reu̾su¬
rus ⁊ obsequior memor. ⁊ ꝙͣuiᷤᷤ
seriptũ de illo sit ꝙ nichil soleẽt
pret̾ in uirias obliuiscinõ tñ ꝓr¬
sus ĩ memor offensar ⁊ premio
⁊ pene aĩum applicuit. pene in¬
ꝙ pecuniarie. nam penam san¬
gumns nalit̾ ab horrebat Camẽ¬
sibus ꝙ regẽ excluẜant lib̾alis
fuit. tributa ⁊ uectigalia mode¬
ratus ẽ. regno in formã ꝓuĩtie
redacto salustium ꝓcõsulẽ cu
ex̾citu p̃fecit. Idem fecit uticen¬
sib. utrobiq bona eoꝵ cuuum
romanor qui ꝯ̃ se arma tulissẽt

Expanded text:
respondit vox illa famosissima respondit vox illa famosissima et a magnis laudata viris, qua suorum maiorum gloriam in Africa equasse illum dicunt, et ego crederem, si vellem, et potest, qui vult, credere. Imperator bene se habet, inquit, atque ita incognitus expiravit. Comites eius Torquatus, Damasippus et Plectorius interfecti sunt. Atque hic belli civilis in Africa finis fuit. Cesar, bello Africe finito, in Italiam reversurus, et obsequiorum memor quamvis scriptum de illo sit, quod nichil soleret preter iniurias oblivisci, non tamen prorsus immemor, offensarum et premio et pene animum applicuit, pene, inquam, pecuniarie, nam penam sanguinis naturaliter abhorrebat. Zamensibus, quod regem excluserant, liberalis fuit: tributa et vectigalia moderatus est, regno in formam provincie redacto Sallustium proconsulem cum exercitu prefecit. Idem fecit Uticensibus. Utrobique bona eorum civium romanorum, qui contra se arma tulissent,
Abbreviated transcription (Latin):
faustũ ip̃m cepit. ⁊ afraniũ cum
uxorib filiisq ad cesarẽ ꝑductu¬
rus. nec multo pꝰ dissensione ĩt
milites ex orta faustus ⁊ afraniꝰ
occidunt cõiugib natieq cesar
⁊ salutẽ dedit. ⁊ bona restituit dũ
sic duces põpeianaꝵ ꝑtiũ undi
q qi frondes ꝑ autunũ ruerent
fortuneq turbinib agereritur
solus qͣiiam dux ducũ scipio re¬
stabat nanih quidẽ logis aliqͦt
cũ coĩtib. ip̃e quoq ad hispaĩas
ibat. credo ꝙ ibi ꝑ filios magni
pompeii refouen ciuile bellum
⁊ recalescere ferebat᷑. cũ dui mul¬
tumq pelago iactatus cursum
explicare nequiuiss ad huponẽ
regiũ uentus eũ ⁊ sua sors appu¬
lit. uͥ tũc ip̃ius .p. sitii classis era
uisi pautiores a plurib ĩ uadũt
opprimũt᷑ q uelocit̾ uͥ se scipio ⁊
cicũuẽtu indit puduit uiuere
uscera. Irrũpentibq militibus
⁊ querẽtib ubinã esset impator

Expanded text:
Faustum ipsum cepit et Afranium cum Faustum ipsum cepit et Afranium cum uxoribus filiisque ad Cesarem perducturus. Nec multo post, dissensione inter milites exorta, Faustus et Afranius occiduntur: coniugibus natisque Cesar et salutem dedit et bona restituit. Dum sic duces pompeianarum partium undique quasi frondes per autumnum ruerent, fortuneque turbinibus agerentur, solus quasi iam dux ducum Scipio restabat. Navibus quidem longis aliquot cum comitibus ipse quoque ad Hispanias ibat, credo, quod ibi per filios magni Pompeii refoveri civile bellum et recalescere ferebatur. Quum diu multumque pelago iactatus cursum explicare nequisset, ad Hipponem regium ventus eum et sua sors appulit, ubi tunc ipsius P. Sitii classis erat. Visi pauciores a pluribus invaduntur opprimunturque velociter. Ubi Scipio se circumventum vidit, puduit vivere, era. Irrumpentibusque militibus et querentibus ubinam esset imperator,
Abbreviated transcription (Latin):
in se manũ uertit. s cũ pectus fer¬
ro trasuberare nõ possetseu me¬
tu ĩpediente seu lorica. ẜ uũ suũ
ut se occideret exorauit ⁊ obedi¬
ens ẜuus fuit. Sed alios petreiꝰ
⁊ orantem regem ⁊ exordine se¬
met ip̃m eodem mucidne ꝑfo¬
apparato in ꝯuiuio ⁊ ut dicam
qd sentio ab ebriis factũ est. mẽ¬
seq ⁊ dapes ⁊ pocula hĩc roma¬
no sanguine hinc regio madu¬
erũt. hic ẽ igit petreii hic ⁊ iube
regis exitus. Nec felicior sabur¬
ra p̾fectus regiꝰnͥ ꝙ illi pugnãdo
mori ꝯtigit. qd̾ dñs suus frustra
optauit.Cõgressus nẽpe cũ. psi¬
tio cesaris legato prelio uictus ⁊
fuso ex̾citu int̾fectus ẽ. Cũq sSitiꝰ
idem uictis hostib ip̃e cũ paucis
ꝑ mauritaniã iret ad cesarẽ. fau¬
stus forte ⁊ Afframꝰ cũ mille uiriꝰ
ad hispanias ibant. cũq ĩuicer
cõflixissent uicit sitiꝰ ⁊ reliquis
int̾fectis aut infidem acceptis

Expanded text:
in se manum vertit; sed quum pectus ferin se manum vertit; sed quum pectus ferro transverberare non posset, seu metu impediente seu lorica, servum suum, ut se occideret, exoravit, et obediens servus fuit. Secundum alios Petreius et orantem regem, et e ordine semetipsum eodem mucrone perfoapparato in convivio, et, ut dicam quod sentio, ab ebriis factum est, menseque et dapes et pocula hinc romano sanguine, hinc regio maduerunt. Hic est ergo Petreii, hic est Iube regis exitus. Nec felicior Saburra, prefectus regius, nisi quod illi pugnando mori contigit, quod dominus suus frustra optavit. Congressus nempe cum P. Sitio, Cesaris legato, prelio victus, et, fuso exercitu, interfectus est. Quumque Sitius idem, victis Hostibus, ipse cum paucis per Mauritaniam iret ad Cesarem, Faustus forte et Afranius cum mille viris ad Hispanias ibant; quumque invicem conflixissent, vicit Sitius, et, reliquis interfectis aut in fidem acceptis,
Abbreviated transcription (Latin):
res hoĩu uoluunt᷑ se ip̃m filiosq
⁊ sua oĩa ip̃mq capson cui perat
legato cesaris ꝯcessit. ¶Onz pa¬
nsati reliquie ꝑtiũ dilabuntur
iuba rex ⁊ regno ⁊ spe qualibet
priuatus cũtis exclusus urbib
ab oĩb hoid derelictus q̃rebat
si qua esset mia ut qui male iuẋ¬
at bñ mortuus uideret sicubi
cũ hoste ꝯgressus ubi poss int̾¬
fici hoc maxiẽ exoptãs qd̾ cẽs
maxiẽ metuũt fuguĩtq. s ubi
hoc inueniret᷑. nusꝙͣ bellũ nus¬
ꝙͣ prelia. pax ⁊ cesar oĩa posside¬
bant ⁊ uite igit ⁊ mortis mesti¬
oris spe amissa ad illd ultimu
remediũ quo tũc multi utebat
se ꝯu̾tit. egitq cũ uetreio ex̃ma¬
ꝵ coĩte fortunar ut in rure fer¬
ro dec̾tarent alt̾q alteꝵ cecioẽti
ꝯsensit ille no difficultut qui
uiuere amplius grauaret.cõciu¬
rũt igit ex cõdicto ⁊ petreio ob¬
trũcato rex suꝑstes ꝗd iã ageret

Expanded text:
res hominum volvuntur se ipsum filiosque res hominum volvuntur se ipsum filiosque et sua omnia ipsumque Tapson, cui preerat, legato Cesaris concessit. Dum paulatim reliquie partium dilabuntur, Iuba rex et regno et spe qua libet privatus, cunctis exclusus urbibus, ab omni bus hominibus derelictus, querebat, si qua via esset, ut, qui male vixerat, bene mortuus videretur, sicubi cum hoste congressus, ubi posset interfici, hoc maxime exoptans, quod omnes maxime metuunt fugiuntque. Sed ubi hoc inveniretur? Nusquam bellum, nusquam prelia: pax et Cesar omnia possidebant. Et vite igitur et mortis honestioris spe amissa, ad illud ultimum remedium, quo tunc multi utebantur, se convertit egitque cum Petreio, extremarum comite fortunarum, ut invicem ferro decertarent, alterque alterum occideret. Consensit ille non difficulter, ut qui vivere amplius gravabatur. Concurrunt igitur ex condicto, et, Petreio obtruncato, rex superstes quid iam ageret?
Abbreviated transcription (Latin):
audiens suaꝵ ꝑtiũ sibiq ꝑme¬
tuẽs thisdra ciu tũc p̃erat desta
cũ ingenti pecunia getulis co¬
mitãtib in regnũ ibãt iube se
ꝯuĩcturus set cũ eẽt in uia age¬
tulis quoꝵ se custodie fideiq cre¬
diderat cuprditate pecunie int̾¬
fectus argum̃tũ dedit quanto
securior sit pauꝑis uita ꝙͣ diui¬
tis ꝙtũq solitarius uiator ꝙͣ
comitatus sepe securior . c. quoq
uirgiliꝰ cuiꝰ quoq suꝑiꝰ mẽtionẽ
fecimus ubi scipionẽ acie uictũ
catonẽ manu ꝓpria ꝑemptũ Iu¬
bam regno pulsum deẜtũq. ali¬
osq duces ꝑtrũ ubiq fusos ce¬
sarem uticã zamãq urbesq aliaᷤᷤ
õib uictori fauẽtib possidere ni¬
chil usꝙͣ suꝑesse p̃sidii nicħ spei
sibi libisq sius ꝯsulens cũ cani¬
nio pro cõsule aquo obsidebatur
uita pepigit. atq ita qui cesari
suauit se uocanti ne responsum
quidẽ dare dignatus fuerat. sic

Expanded text:
audiens suarum partium sibique permeaudiens suarum partium sibique permetuens, Tisdra, cui tunc preerat, deserta, cum ingenti pecunia, Getulis comitantibus, in regnum ibat Iube se coniuncturus. Sed quum esset in via, a Getulis, quorum se custodie fideique crediderat, cupiditate pecunie interfectus argumentum dedit, quanto securior sit pauperis vita, quam divitis, quantumque solitarius viator, quam comitatus, sepe securior. C. quoque Virgilius, cuius quoque supra mentionem fecimus, ubi Scipionem acie victum, Catonem manu propria peremptum Iubamque regno pulsum desertumque, aliosque duces partium ubique fusos, Cesarem Uticam, Zamam urbesque alias, omnibus victori faventibus, possidere, nichil usquam superesse presidii, nichil spei, sibi liberisque suis consulens cum Caninio proconsule, a quo obsidebatur, vitam pepigit; atque ita, qui Cesari suaviter se vocanti ne responsum quidem dare dignatus fuerat sic
Abbreviated transcription (Latin):
in hispaniã ꝯ̃ cesarẽ stet̾at eqti¬
busq ꝑ paucis ad uillã suã urbi
ꝓxima ẽ profectus. camẽses ñ¬
dum eiꝰ metu lib̾ati ꝑ legatos
orant cesarem ut prius ꝙͣ rex
repatis iurib eos in uaderet
opem illis aut ferret aut mitte¬
ret se usq ad mortẽ fidẽ illi ẜua¬
turos çamã quoq sibi ẜuare. se¬
sar legatos ⁊ aquib missi sunt
p̃gressos legatos ip̃e sb̃seꝗt̾. Uiil¬
gata aũt fama ad uentus cesarei
multi ex regiis cesan obuiã ꝑg̃t
ueniã orant᷑. ĩpetrãtq. Cũq ĩ geti
supplicũ comitatu zamã ꝑuenit.
cognita aũt clemẽtia eiꝰ que tam
multis ex hibita lat̾e nõ pot̾at.
eqtes regni oĩbus ex angulisza¬
mã ꝯueniũt petentes ue̾niam
nulli õĩum negata ẽ. ẜuati oẽs.
metuq ⁊ picło lib̾ati nullus re
aut u̾bo uiolatus. ¶Dũ ħ cesar
ad zamã gerit. cõsidiꝰ ille euiꝰ
supra m̃tio ẽ bĩta qui nũciũ ferẽ¬
tem łras pacis occiderat fortunã

Expanded text:
equitibusque perpaucis ad villam suam urbi proximam est profectus. Zamenses nondum eius metu liberati per legatos orant Cesarem, ut, priusquam rex, reparatis viribus, eos invaderet, opem illis aut ferret aut mitteret: se usque ad mortem fidem illi servaturos, Zamam quoque sibi servare. Cesar legatos et a quibus missi sunt e; pregressos legatos ipse subsequitur. Vulgata autem fama adventus cesarei, multi ex regiis Cesari obviam pergunt, veniam orant impetrantque; cumque ingenti supplicum comitatu Zamam pervenit. Cognita autem clementia eius, que tam multis exibita latere non poterat, equites regni omnibus ex angulis Zamam conveniunt petentes veniam; nulli omnium negata est; servati omnes metuque et pericuto liberati, nullus re aut verbo violatus. Dum hec Cesar ad Zamam egit, Considius ille, cuius supra mentio est habita, qui nuntium ferentem litteras pacis occiderat, fortunam
Abbreviated transcription (Latin):
sims comitib cũ ad oppidu
ꝑuenisset ut ad mitteret᷑ ad su¬
os penates ⁊ suos libos minaci¬
tͥ pͥmũ pꝰ flebiłr atq supplicit᷑
petens cũ neutrũ ualuisset oraẽ
instititut uxores sibi saltẽ suas
ac libos aliquo t̾rar abducẽdos
redderẽt. cũq ne id qdẽ sͥ ꝑmit¬
teret̾ neq ad aliꝗd respõderetur¬

Expanded text:
simis comitibus quum ad oppidum simis comitibus quum ad oppidum pervenisset, ut admitteretur ad suos penates, et suos liberos, minaciter primum, post flebiliter atque suppliciter petens, quum neutrum valuisset, orare institit, ut uxores sibi saltem suas ac liberos suos aliquo terrarum abducendos redderent; quumque ne id quidem sibi permitteretur, neque ad ali
Abbreviated transcription (Latin):
tem lignor pirã media urbe ꝯge¬
Gatiut si bello succubuiss oṁes
illic ciues ferro cesos ĩ ponẽt. at¬
q ita sb̃missis ignib ⁊ accensa
pirase ⁊ uxores ⁊ filios omẽzqz
chesaur supiaceret. ut sic omĩa
cremarentur.neq de fortunis
sius ad cesarẽ aliqd pueniret id
sͥ ꝯsiliũ fortasse magnificũ uide¬
bat᷑ At zamẽsib ⁊ preẜti cesarẽ
amantib merito nõ placebat.
ea q res cuub illũ sius odiosissi¬
mũ effecerat. neq eĩ uniꝰ hoĩs de¬
sꝑatio uni magno ppło exadiu
publicũ afferre debuerat. nec illa
quidẽ sola iniqui ꝯsilii cã erat s
ĩuidia qua inpulsus rex ĩ maĩs
no uictores mͦ ꝯsuetis belli p̃mii
s suos ⁊̃ uita spoliare decreuerat
qi eos post se iuuere iudicaret in
esset hac ergo de cã iure optimo
sius oĩb ĩ uisus erat ⁊ fortuna
sibi inõib ad u̾sante odio quoq
ꝯtẽptus accesẜat. his duob pes¬

Expanded text:
tem lignorum pyram media urbe congetem lignorum pyram media urbe congesserat, ut, si bello succubuisset, omnes illic cives ferro cesos imponeret; atque ita, submissis ignibus et accensa pyra, se et uxores et filios omnemque thesaurum superiaceret, ut sic omnia cremarentur, neque de fortunis suis ad Cesarem aliquid perveniret. Id sibi consilium fortasse magnificum videbatur, at Zamensibus, et presertim Cesarem amantibus, merito non placebat, eaque res civibus illum suis odiosissimum effecerat. Neque enim unius hominis desperatio uni magno populo excidium publicum afferre debuerat. Nec illa quidem sola iniqui consilii causa erat, sed invidia, qua impulsus rex immanis non victores modo consuetis belli premiis, sed suos etiam vita spoliare decreverat, quasi eos post se vivere iudicaret indesset. Hac ergo de causa iure optimo suis omnibus invisus erat, et, fortuna sibi in omnibus adversante, odio quoque contemptus accesserat. Hic duobus pes
Abbreviated transcription (Latin):
alii uobis cedãt. Insꝑato gaudi
o ꝯeussi ⁊ iux sui cõpotes. Inio
nõ inqũt nõ ẽ hec sufficiẽs stul¬
ticie nr̃e pena. aliqd amplius
multe noĩe nobis simł omĩbus
ĩpone. Miratus ẽ cesar. ⁊ ĩ pono
ĩquit uobis .d.m. sext̾ͥcioꝵ sex
solutõnib intra triennĩ ꝑsol¬
uenda. hodie inquiũt nos dã¬
natos intelligimus ut simł oĩa
ꝑsoluamꝰ. proq tã miti castigaci¬
one xessaq p̾ter spem iuta tibi
ĩꝑator iniuictissime gras agunꝰ
¶Dum hec ad uticã cesar agit
Iuba rex modo tam supbꝰ diur¬
nis latebris nocturna fuga de¬
uiis siluosisq tramitibꝰ suum
olim ad regnũ regniq caput
zinã oppidum ꝑuen̾at. ubi la¬
rem p̃cipuũ uxoreeq ⁊ filios ⁊
thesaur hẽbat. palatrũq ĩ sũptu¬
osissimũ erex̾at. Ibi uõ homo ua¬
nissimus qui magna pͥncipia
p̾cipitant̾ amplexaret. neq exitꝰ
metiret᷑ ĩ ip̃o belli prĩcipio ad us
cesarem temerarie suscepti ĩgẽ¬

Expanded text:
edant. Insperato gaudio concussi, et vix sui compotes: Immo vero, inquiunt, non est hec sufficiens stultitie nostre pena: aliquid amplius multe nomine nobis simul omnibus impone. Miratus est Cesar: Et impono, inquit, vobis D. M. sextertiorum sex solutionibus intra triennium persolvenda. Hodie, inquiunt, nos damnatos intelligimus, ut simul omnia persolvamus, proque tam miti castigatione concessaque preter spem vita, tibi, imperator invictissime, gratias agimus. Dum hec ad Uticam Cesar agit, Iuba rex, modo tam superbus, diurnis latebris, nocturna fuga, deviis silvosisque tramitibus suum olim ad regnum regnique caput Zamam oppidum pervenerat, ubi larem precipuum uxoresque et filios et thesaurum habebat, palatiumque ibi sumptuosissimum erexerat. Ibi vero homo vanissimus, qui magna principia precipitanter amplexaretur neque exitum metiretur, in ipso belli principio adversus Cesarem temere suscepti, ingen