comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
steterat. narrat que inter cenam ebrius dixisset: & hortatur ut ce¬
sarem occupet: atq ipse se deferat. Usus consilio descendenti cesari
occurrit: & cum malam mentem habuisse se pridie iurasset: id in
se & in filios suos ut recideret optauit: & cesarem ut ignosceret
sibi rediretq in gratiam secum rogauit. Cum dixisset se cesar fa-
mihi donaueris: petiitq non fastidiendam etiam apropitio sum¬
mam & impetrauit. Cesar ait mea causa dabo operam ne unquã
tibi irascar. Honeste fecit cesar quod ignouit: quod liberalita¬
tem clementie adiecit. Quicunque hoc audierit exemplum ne¬
cesse est cesarem laudet: sed cum seruum ante laudauerit. Non
expectas ut tibi narrem manumissum qui hoc fecerat. nec tamen
gratis: petuniam pro libertate eius cesar numerauerat. Post tot
exempla non dubium est quin tot beneficia a seruo aliquando do
minus accipiat. Quare potius persona rem minuat ꝗͣ personam

Expanded text:
steterat, narrat, quae inter cenam ebrius dixisset, et hortatur, ut Caesteterat, narrat, quae inter cenam ebrius dixisset, et hortatur, ut Caesarem occupet atque ipse se deferat. Usus consilio descendenti Caesari occurrit et, cum malam mentem habuisse se pridie iurasset, id ut in se et in filios suos redderet, optavit et Caesarem, ut ignosceret sibi rediretque in gratiam secum, rogavit. Cum dixisset se Caesar facemihi donaveris," petitque non fastidiendam etiam a propitio summam et impetravit. Caesar ait : " Mea causa dabo operam, ne umquam tibi irascar ! " Honeste fecit Caesar, quod ignovit, quod liberalitatem clementiae adiecit. Quicumque hoc audierit exemplum, necesse est Caesarem laudet, sed cum servum ante laudaverit. Non expectas, ut tibi narrem manu missum, qui hoc fecerat. Nec tamen gratis : pecuniam pro libertate eius Caesar numeraverat. Post tot exempla num dubium est, quin beneficium aliquando a servo dominus accipiat ? Quare potius persona rem minuat, quam personam
Abbreviated transcription (Latin):
pectabatur euentus cum esset unus. Cenabat paulus pretor quodã
in conuiuio imaginem tiberii cesaris habens eptipam: & eminen¬
te gemma: rem ineptissimam fecero si nunc uerba quesiero quem¬
admodum dicam illum matellam sumpsisse. Quod factum simul
& maro ex notis illius temporis uestigatoribus notauit: & seruus
eius cui nectebantur insidie ei ebrio anulum extraxit: & cum ma¬
ro conuiuas testaretur ad motam esse imaginem obscenis etiam sub¬
scriptionem componeret: ostendit in manu sua seruus anulum.
Siquis hunc seruum uocat & illum conuiuam uocabit. Sub diuo
augusto non dum hominibus uerba sua periculosa erant iam mo'¬
lesta. Rufus uir ordinis senatorii inter cenam optauerat ne ce¬
sar saluus rediret ex ea peregrinatione quam parabat: & adiece¬
rat idem omnes & tauros & uitulos optare: fuerunt qui illa dili.¬
genter audirent: ut primum diluxit: seruus qui cenanti ad pedes

Expanded text:
pectabantur eventus, cum esset unus. Cenabat Paulus praetorius pectabantur eventus, cum esset unus. Cenabat Paulus praetorius in convivio quodam imaginem Tib. Caesaris habens ectypa et eminente gemma. Rem ineptissimam fecero, si nunc verba quaesiero, quemadmodum dicam illum matellam sumpsisse ; quod factum simul et Maro ex notis illius temporis vestigatoribus notavit et servus eius, quoi nectebantur insidiae, ei ebrio anulum extraxit. Et cum Maro convivas testaretur admotam esse imaginem obscenis et iam subscriptionem componeret, ostendit in manu sua servus anulum. Si quis hunc servum vocat, et illum convivam vocabit. Sub divo Augusto nondum hominibus verba sua periculosa erant, iam molesta. Rufus, vir ordinis senatorii, inter cenam optaverat, ne Caesar salvus rediret ex ea peregrinatione, quam parabat; et adiecerat idem omnes et tauros et vitulos optare. Fuerunt, qui illa diligenter audirent. Ut primum diluxit, servus, qui cenanti ad pedes
Abbreviated transcription (Latin):
ex euentu intelligas an uenenum patri tuo dederim. Uixit domiti¬
us & seruatus a cesare est:prior tamen illum seruus seruauerat
Bello ciuili proscriptum dominum seruus abscondit: & eum anulos
eius sibi aptasset ac uestem induisset. spiculatoribus occurrit: nihilq:
se deprecari. quominus imperata peragerent dixit: & deinde cer¬
uicem porrexit. Quanti uiri est pro domino eo tempore mori uelle
quo rara erat fides: dominum mori nolle in publica crudelitate: ita
inpublica inueniri perfidia fidelem: cum premia proditionis ingen'¬
tia ostendantur: premium fidei concupiscere: Nostri seculi exem¬
pla non preteribo. Sub tiberio cesare fuit accusandi frequens & pe¬
ne publica rabies:que omni ciuili bello grauius togatam ciuitatem
confecit. Excipiebatur ebriorum sermo: simplicitas iocantium: ni¬
hil erat tutum: omnis seuiendi placebat occasio: nec iam reorum ex¬

Expanded text:
ex eventu intellegis, an venenum patri tuo dederim." Vixit Domitiex eventu intellegis, an venenum patri tuo dederim." Vixit Domitius et servatus a Caesare est ; prior tamen illum servus servaverat. Bello civili proscriptum dominum servus abscondit et, cum anulos eius sibi aptasset ac vestem induisset, speculatoribus occurrit nihilque se deprecari, quo minus imperata peragerent, dixit et deinde cervicem porrexit. Quanti viri est pro domino eo tempore mori velle, quo rara erat fides dominum mori nolle ! in publica crudelitate mitem inveniri, in publica perfidia fidelem ! cum praemia proditionis ingentia ostendantur, praemium fidei mortem concupiscere ! Nostri saeculi exempla non praeteribo. Sub Tib. Caesare fuit accusandi frequens et paene publica rabies, quae omni civili bello gravius togatam civitatem confecit ; excipiebatur ebriorum sermo, simplicitas iocantium ; nihil erat tutum ; omnis saeviendi placebat occasio, nec iam reorum ex
Abbreviated transcription (Latin):
beneficio maximum fuit: tanti iudicauerunt ne domina occidere¬
tur: uideri dominam occidisse. Non est mihi crede non dico seruilis
animi. egregium factum fama sceleris emisse. Uectenus pretor mar¬
sorum ducebatur ad imperatorem romanum: seruus eius gladium
illi ipsi a quo trahebatur eduxit: & primum dominum occidit: dein¬
de tempus est inquit me & mihi consulere iam dominum manumisi
atq ita traiecit se uno ictu. Da mihi quenquam qui magnificentius
dominum seruauerit. Confinium cesar obsidebat tenebatur inclu¬
sus domitius. imperauit medico eidemq: seruo suo ut sibi uenenum da¬
ret: cum tergiuersantem uideret: quid cunctaris inquit tanquam
in tua potestate totum istud sit: Mortem rogo armatus: tum ille
promisit & medicamentum innoxium illi bibendum dedit quo cum
sopitus esset accessit ad filium eius: & iube inquit me adseruari dum

Expanded text:
beneficio maximum fuit, tanti iudicaverunt, ne domina occiderebeneficio maximum fuit, tanti iudicaverunt, ne domina occideretur, videri dominam occidisse. Non est, mihi crede, non dico servilis, sed vilis animi egregium factum fama sceleris emisse. Vettius, praetor Marsorum, ducebatur ad Romanum imperatorem ; servus eius gladium militi illi ipsi, a quo trahebatur, eduxit et primum dominum occidit, deinde : " Tempus est," inquit, " me et mihi consulere ! iam dominum manu misi," atque ita traiecit se uno ictu. Da mihi quemquam, qui magnificentius dominum servaverit. Corfinium Caesar obsidebat, tenebatur inclutus Domitius ; imperavit medico eidemque servo suo, ut sibi venenum daret. Cum tergiversantem videret : " Quid cunctaris," inquit, " tamquam in tua potestate totum istud sit ? Mortem rogo armatus." Tum ille promisit et medicamentum innoxium bibendum illi dedit ; quo cum sopitus esset, accessit ad filium eius et : " Iube," inquit, " me adservari, dum
Abbreviated transcription (Latin):
be capta passim discurrente uictore: illos per nota itinera ad domũ
in qua seruierant precurrisse: & dominam suam ante se egisse: que¬
rentibus quenam esset: dominam quidem & crudelissimam ad sup¬
plicium ab ipsis duci professos esse: eductam deinde extra muros sũ¬
ma cura celasse: donec hostilis ira resideret.Deinde ut sanatus mi-¬
sit utrunque euestigio illa: nec indignata est abhis se uitam acce¬
pisse: in quos uite necisq habuisset potestatem. Potuit sibi hoc uel
magis gratulari: aliter enim seruata minus note & uulgaris cle¬
mentie habuisset. Sic seruata nobilis fabula & exemplum duarum
urbium fuit. Intanta confusione capte ciuitatis cum sibi quisq con¬
suleret: omnes ab illa preter transfugas fugerunt: athi ut ostende¬
rent quo animo facta esset prior illa transitio a uictoribus ad capti-¬
uam transfugerunt. personam parricidarum ferentes: quod in illo

Expanded text:
be capta passim discurrente victore illos per nota itinera ad domum, be capta passim discurrente victore illos per nota itinera ad domum, in qua servierant, praecucurrisse et dominam suam ante egisse ; quaerentibus, quaenam esset, dominam et quidem crudelissimam ad supplicium ab ipsis duci professes esse. Eductam deinde extra mures summa cura celasse, donec hostilis ira consideret ; deinde, ut satiatus misit utrumque e vestigio illa nec indignata est ab his se vitam accepisse, in quos vitae necisque potestatem habuisset. Potuit sibi hoc vel magis gratulari ; aliter enim servata munus notae et vulgaris clementiae habuisset, sic servata nobilis fabula et exemplum duarum urbium fuit. In tanta confusione captae civitatis eum sibi quisque consuleret, omnes ab illa praeter transfugas fugerunt ; at hi, ut ostenderent, quo animo facta esset prior illa transitio, a victoribus ad captivam transfugerunt personam parricidarum ferentes ; quod in illo
Abbreviated transcription (Latin):
a domino iniuriam accipere. At qui de iniuriis dominorum in
seruos qui audiat iudex positus est: qui & seuitiam & libidinẽ
& in prebendis aduictum necessariis auaritiam compescat. quid
ergo : Beneficium dominus a seruo accipit: immo homo abho¬
mine. Denique quod in illius potestate fuit. fecit: beneficium
domino dedit: ne a seruo acceperis in tua potestate est. Quis aũt
tantus est quem non fortuna indigere etiam infirmis cogat:
Multa iam beneficiorum genera referam & dissimilia & inter se cõ¬
traria. Dedit aliquis domino suo uitam: dedit mortem: serua¬
uit periturum: & hoc si parum est. pereundo seruauit: alius mor¬
tem domini adiuuit: alius decepit. Claudius quadrigarius
induodeuicesimo annalium tradidit: cum obsideretur gru-¬
mentum etiam ad summam desperationem uentum esset: duocs
seruos ad hostem transfugisse & operepretium fecisse. Deinde ur¬

Expanded text:
a domino iniuriam accipere. Atqui de iniuriis dominorum in a domino iniuriam accipere. Atqui de iniuriis dominorum in servos qui audiat positus est, qui et saevitiam et libidinem et in praebendis ad victum necessariis avaritiam compescat. Quid ergo ? Beneficium dominus a servo accipit ? Immo homo ab homine. Denique, quod in illius potestate fuit, fecit : beneficium domino dedit ; ne a servo acceperis, in tua potestate est. Quis autem tantus est, quem non fortuna indigere etiam infimis cogat ? Multa iam beneficiorum exempla referam et dissimilia et quaedam inter se contraria. Dedit aliquis domino suo vitam, dedit mortem, servavit periturum et, hoc si parum est, pereundo servavit ; alius mortem domini adiuvit, alius decepit. Claudius Quadrigarius in duodevicensimo annalium tradit, cum obsideretur Grumentum et iam ad summam desperationem ventum esset, duos servos ad hostem transfugisse et operae pretium fecisse. Deinde ur
Abbreviated transcription (Latin):
ficium est idem e contrario fit inpersona serui. Quicquid est
quod seruilis officii formulam excedit quod non eximperio sed
ex uoluntate prestatur: beneficium est: si modo tantum est ut
hoc uocari potuerit quolibet alio prestante. Seruut ut placet
crisippo perpetuus mercennarius est. Quemadmodum ille bene¬
ficium dat ubi plus prestat ꝗͣ quod operas locauit: sic seruus ubi
beniuolentia erga dominum fortune sue modum transit: & al¬
tius aliquid ausus quod etiam natis felicius decori esset: & spem
domini antecessit: beneficium est intra domum inuentum: an
equm uidetur tibi quibus siminus debito faciant irascimur: nõ
haberi gratiam si plus debito solitoq fecerint: Uisscire quando
non sit beneficium: ubi dici potest: quid si nollet: ubi uero presti¬
tit quod nolle licuit. uoluisse laudandum est: inter se contraria
sunt beneficium & iniuria. Potest dare beneficium domino si

Expanded text:
ficium est. Idem e contrario fit in persona servi. Quidquid est, ficium est. Idem e contrario fit in persona servi. Quidquid est, quod servilis officii formulam excedit, quod non ex imperio, sed ex voluntate praestatur, beneficium est, si modo tantum est, ut hoc vocari potuerit quolibet alio praestante. Servus, ut placet Chrysippo, perpetuus mercennarius est. Quemadmodum ille beneficium dat, ubi plus praestat, quam in quod operas locavit, sic servus : ubi benevolentia erga dominum fortunae suae modum transit et altius aliquid ausus, quod etiam felicius natis decori esset, spem domini antecessit, beneficium est intra domum inventum. An aecum videtur tibi, quibus, si minus debito faciant, irascimur, non haberi gratiam, si plus debito solitoque fecerint ? Vis scire, quando non sit beneficium ? Ubi dici potest : " Quid, si nollet ? " Ubi vero id praestitit, quod nolle licuit, voluisse laudandum est. Inter se contraria sunt beneficium et iniuria ; potest dare beneficium domino, si
Abbreviated transcription (Latin):
clusa est teneri queat quominus impetu suo uehatur & ingentia
agat: & in infinitum comes celestibus exeat. Corpus est itaꝙ
quod domino fortuna tradidit. Hoc emitur. hoc uenditur. in¬
terior illa pars mancipio dari non potest: abhac quicquid ue¬
nit liberum est. Nec enim aut nos omnia iubere possumus: aut
in omnia serui parere coguntur. Contra rempublicam impera¬
ta non facient. nulli sceleri manus commodabunt. Quedam
sunt que leges nec iubent nec uetant facere. In his seruus ma¬
teriam beneficii habet: quandi prestatur quod a seruo exigi
solet ministerium est: ubi plusꝗͣ quod seruo necesse est benefici
um. Ubi in affectum animi transit: desinit uocari ministeriũ:
est aliquid quod dominus seruo prestare debeat ut cibaria aut
uestiarium. Nemo hoc dicit beneficium: at indulsit: liberali¬
us educauit: artes quibus erudiuntur ingenui tradidit: bene¬

Expanded text:
clusa est, teneri queat, quominus impetu suo utatur et ingentia clusa est, teneri queat, quominus impetu suo utatur et ingentia agat et in infinitum comes caelestibus exeat. Corpus itaque est, quod domino fortuna tradidit ; hoc emit, hoc vendit ; interior illa pars mancipio dari non potest. Ab hac quidquid venit, liberum est ; nec enim aut nos omnia iubere possumus aut in omnia servi parere coguntur ; contra rem publicam imperata non facient, nulli sceleri manus commodabunt. Quaedam sunt, quae leges nec iubent nec vetant facere ; in iis servus materiam beneficii habet. Quam diu praestatur, quod a servo exigi solet, ministerium est ; ubi plus, quam quod servo necesse est, beneficium est ; ubi in adfectum amici transit, desinit vocari ministerium. Est aliquid, quod dominus praestare servo debeat, ut cibaria, ut vestiarium ; nemo hoc dixit beneficium. At indulsit, liberalius educavit, artes, quibus erudiuntur ingenui, tradidit : bene
Abbreviated transcription (Latin):
negabis beneficium dedisse quia seruus est: Si tibi ostendero
aliquem ut secreta domini prodat nulla tiranni pollicitatione
corruptum: nullis territum minis: nullis cruciatibus uictum :¬
auertisse quantum potuit suspitiones querentis & impendisse
spiritum fidei. hunc tu negabis domino dedisse beneficium
quia seruus: Uide ne eo maius sit quo rarius est exemplum uir¬
tutis in seruis. eoq gratius quod cum fere inuisa imperia sint.¬
& omnis necessitas grauis: & commune seruitutis odium. in ali¬
quo domini caritas uicit. Ita non ideo beneficium non est quia
a seruo profectum est: sed ideo maius quia non deterrere ab illo
ne seruitus quidem potuit. Errat siquis existimat seruitutem
in totum hominem descendere. pars melior eius excepta est. Cor¬
pora obnoxia sunt & adscripta dicimus: mens quidem sui iuris
que adeo libera & uaga est ut ne ab hoc quidem carcere cui in¬

Expanded text:
negabis beneficium dedisse, quia servus est ? Si tibi ostendero negabis beneficium dedisse, quia servus est ? Si tibi ostendero aliquem, ut secreta domini prodat, nulla tyranni pollicitatione corruptum, nullis territum minis, nullis cruciatibus victum avertisse, quantum potuerit, suspiciones quaerentis et impendisse spiritum fidei, hunc tu negabis beneficium domino dedisse, quia servus est ? Vide, ne eo maius sit, quo rarius est exemplum virtutis in servis, eoque gratius, quod, cum fere invisa imperia sint et omnis necessitas gravis, commune servitutis odium in aliquo domini caritas vicit. Ita non ideo beneficium non est, quia a servo profectum est, sed ideo maius, quia deterrere ab illo ne servitus quidem potuit. Errat, si quis existimat servitutem in totum hominem descendere. Pars melior eius excepta est. Corpora obnoxia sunt et adscripta dominis ; mens quidem sui iuris, quae adeo libera et vaga est, ut ne ab hoc quidem carcere, cui in
Abbreviated transcription (Latin):
seruus beneficium dare possit cuilibet. quare ergo & non domi¬
no suo dare possit : quia non potest inquit creditor domini sui fi¬
eri si pecuniam ei dederit. alioquin dominum suum obligat
peregrinantem sequitur egro ministrat: terram eius labore
sum mo colit: omnia ista tamen que alio prestante beneficia di¬
cerentur: prestante seruo ministeria sunt. beneficium enim
id est quod quis dedit cum illi liceret & non dare. Seruus aũt
non habet negandi potestatem ita non prestat sed paret nec se
id fecisse iactat: quod non facere non potuit.iam sub ista ipsa
lege uincam: && eo perducam seruum ut ita in multa sit liber.
Interim dic mihi si tibi ostendero aliquem pro salute domini
sui sine respectu sui dimicantem & confossum uulneribus reli¬
quias sanguinis tamen ab ipsis uitalibus fundentem. & ut ille
fugiendi tempus habeat moram sua morte querentem. hunc tu

Expanded text:
servus beneficium dare possit cuilibet ; quare ergo non et domiservus beneficium dare possit cuilibet ; quare ergo non et domino suo possit ? " Quia non potest," inquit, " creditor domini sui fieri, si pecuniam illi dederit. Alioqui cotidie dominum suum obligat ; peregrinantem sequitur, aegro ministrat, rus eius labore summo colit ; omnia tamen ista, quae alio praestante beneficia dicerentur, praestante servo ministeria sunt. Beneficium enim id est, quod quis dedit, cum illi liceret et non dare. Servus autem non habet negandi potestatem ; ita non praestat, sed paret, nec id se fecisse iactat, quod non facere non potuit." Iam sub ista ipsa lege vincam et eo perducam servum, ut in multa liber sit. Interim dic mihi, si tibi ostendere aliquem pro salute domini sui sine respectu sui dimicantem et confossum vulneribus reliquias tamen sanguinis ab ipsis vitalibus fundentem et, ut ille effugiendi tempus habeat, moram sua morte quaerentem, hunc tu
Abbreviated transcription (Latin):
tus est. omnibus patet omnes admittit: inuitat omnes & inge¬
nuos & libertinos & seruos. & reges & exules. Non eligit domũ
nec censum. nudo homine contenta est. Quid enim erat tuti ad¬
uersus repentina: Quid animus magnum promitteret sibi si cer¬
tam uirtutem fortuna mutaret: sibeneficium non daret seruus
domino. nec quisquam regi suo: nec duci miles: quid enim inte¬
rest qualisquis teneatur imperio: si summo tenetur: Nam si
seruo quominus in nomen meriti perueniat necessitas obstat.¬
& patiendi ultima timor idem istud obstabit. & ei qui regem
habet & ei qui ducem: quoniam qui sub dispari titulo sunt: pa¬
ria in illis licent: at qui dant regibus suis: dant imperatoribus
tis. potest magni animi. ergo & beneficium potest dare. Nam
& hoc uirtutis est. Adeo quod dominis serui beneficia possunt
dare: ut ipsos sepe beneficii sui fecerunt. Non est dubium quin

Expanded text:
tus est ; omnibus patet, omnes admittit, omnes invitat, et ingetus est ; omnibus patet, omnes admittit, omnes invitat, et ingenuos et libertinos et servos et reges et exules ; non eligit domum nec censum, nudo homine contenta est. Quid enim erat tuti adversus repentina, quid animus magnum promitteret sibi, si certam virtutem fortuna amitteret ? Si non dat beneficium servus domino, nec regi quisquam suo nec duci suo miles ; quid enim interest, quali quis teneatur imperio, si summo tenetur ? Nam si servo, quominus in nomen meriti perveniat, necessitas obstat et patiendi ultima timor, idem istuc obstabit et ei, qui regem habet, et ei, qui ducem, quoniam sub dispari titulo paria in illos licent. Atqui dant regibus suis, dant imperatoribus tis, potest magni animi ; ergo et beneficium dare potest, nam et hoc virtutis est. Adeo quidem dominis servi beneficia possunt dare, ut ipsos saepe beneficii sui fecerint. Non est dubium, quin
Abbreviated transcription (Latin):
dium grande percipiens. nec querens quomodo decoquat: sed
quemad modum plenius uberiusq respondeat: non solum paren¬
tibus & amicis. sed humilioribus quoque personis. Nam si a ser
uo beneficium accepit: estimat non a quo sed quid accepit. quan¬
quam queritur a quibusdam sicut ab ecatone: an beneficium da¬
re seruus domino possit. Sunt enim qui ita distingunt quedam
beneficia esse quedam officia: quedam ministeria: beneficiũ
esse quod alienus det. alienus est qui potuit sine reprehensione
cessare. officium esse filii: uxoris: & earum personarum quas
necessitudo suscitat & ferre opem iubet: ministerium esse serui
quem conditio sua eo loco posuit ut nihil eorum que prestat im¬
putet superiori. Preterea seruum qui negat dare domino suo
aliquando beneficium ignarus est uiris humani. Refert eĩm
cuius animi sit qui prestet non cuius status. Nulli preclusa uir¬

Expanded text:
dium grande percipiens nec quaerens, quomodo decoquat, sed dium grande percipiens nec quaerens, quomodo decoquat, sed quemadmodum plenius uberiusque respondeat non solum parentibus et amicis, sed humilioribus quoque personis ? Nam etiam si a servo suo beneficium accepit, aestimat, non a quo, sed quid acceperit. Quamquam quaeritur a quibusdam, sicut ab Hecatone, an beneficium dare servus domino possit. Sunt enim, qui ita distinguant, quaedam beneficia esse, quaedam officia, quaedam ministeria ; beneficium esse, quod alienus det alienus est, qui potuit sine reprehensione cessare ; officium esse filii, uxoris, earum personarum, quas necessitudo suscitat et ferre opem iubet ; ministerium esse servi, quem condicio sua eo loco posuit, ut nihil eorum, quae praestat, imputet superiori. Praeterea servum qui negat dare aliquando domino beneficium, ignarus est iuris humani ; refert enim, cuius animi sit, qui praestat, non cuius status. Nulli praeclusa vir
Abbreviated transcription (Latin):
omnium designatur oculis: aut designari se iudicat: quod intel¬
lectum rei optime ac dulcissime amisit: an tu in felicem uocas¬
eum qui caruit acie oculorum: cuius aures morbus obstruxit:
non uocas eum miserum qui sensum uitiorum amisit : testes in¬
gratorum omnium deos metuit: urit illum & angit intercep¬
ti beneficii conscientia. Denique satis hec ipsa pena est magna:
quod rei ut dicebam iocundissime fructum non percepit: at quẽ
iuuat accepisse: equali perpetuaq fruitur: & animum eius a quo
accipit non rem intuens gaudet. Gratum hominem semper be¬
neficium delectat: in gratum semel. Comparari autem potest
utriusque uita: cum alter tristis sit & sollicitus qualis esse infici¬
ator ac fraudulentus solet: apud quem non parentum qui debet
honor est: non educatoris: non preceptorum: alter letus hilaris
occasionem referende gratie expectans: & hoc ipso affectu gau¬

Expanded text:
omnium designatur oculis aut designari se iudicat, quod intelomnium designatur oculis aut designari se iudicat, quod intellectum rei optimae ac dulcissimae amisit. An tu infelicem vocas, qui caruit acie, cuius aures morbus obstruxit, non vocas miserum eum, qui sensum beneficiorum amisit ? Testes ingratorum omnium deos metuit, urit illum et angit intercepti beneficii conscientia. Denique satis haec ipsa poena magna est, quod rei, ut dicebam, iucundissimae fructum non percipit. At quem iuvat accepisse, aequali perpetuaque voluptate fruitur et animum eius, a quo accepit, non rem intuens gaudet. Gratum hominem semper beneficium delectat, ingratum semel. Comparari autem potest utriusque vita, cum alter tristis sit et sollicitus, qualis esse infitiator ac fraudulentus solet, apud quem non parentium, qui debet, honor est, non educatoris, non praeceptorum, alter laetus, hilaris, occasionem referendae gratiae expectans et ex hoc ipso adfectu gau
Abbreviated transcription (Latin):
didicerunt. Nunquid iam ullius adulterii pudor est postꝗͣ
eo uentum est ut nulla uirum habeat nisi ut adulterum irritet:
rgumentum est deformitatis pudicitia. Quam inuenies tam mi¬
seram tam sordidam ut illi satis sit unum adulterorum par nisi
singulis diuisit horas: & non sufficit dies omnibus nisi apud ali¬
um gesta sit: apud alium mansit. Infrunita & antiqua est que
nesciat matrimonium uocari adulterium. Quem ad modum
horum delictorum iam euanuit pudor: postquam latius res eua¬
gata est. ita ingratos plures & audaciores si numerare se ceperi¬
nt. Quid ergo : Impunitus erit ingratus : quid ergo: impunitus
erit impius : quid malignus: quid auarus: quid impotens: quid
crudelis: impunita tu credis esse que inuisa sunt: aut ullum sup¬
plicium grauius existimas publico odio: Pena est quod non aud:¬
et ab ullo beneficium accipere: quod non audet ulli dare: quod

Expanded text:
didicerunt. Numquid iam ullus adulterii pudor est, postquam didicerunt. Numquid iam ullus adulterii pudor est, postquam eo ventum est, ut nulla virum habeat, nisi ut adulterum irritet ? Argumentum est deformitatis pudicitia. Quam invenies tam miseram, tam sordidam, ut illi satis sit unum adulterorum par, nisi singulis divisit horas ? Et non sufficit dies omnibus, nisi apud alium gestata est, apud alium mansit. Infrunita et antiqua est, quae nesciat matrimonium vocari unum adulterium. Quemadmodum horum delictorum iam evanuit pudor, postquam res latius evagata est, ita ingratos plures efficies et auctiores, si numerare se coeperint. "Quid ergo? impunitus erit ingratus?" Quid ergo, impunitus erit impius ? Quid malignus ? Quid avarus ? Quid impotens ? Quid crudelis ? Impunita tu credis esse, quae invisa sunt, aut ullum supplicium gravius existimas publico odio ? Poena est, quod non audet ab ullo beneficium accipere, quod non audet ulli dare, quod
Abbreviated transcription (Latin):
erat a quibusdam fidem falli: ꝗͣ ab omnibus perfidiam timeri: Hoc
unum deest auaritie ut beneficia sine sponsore non demus. Gene¬
rosi animi est & magnifici iuuare prodesse. Qui dat beneficia deos
imitatur: qui repetit feneratores. Quid illosdum uindicamus in
turbam sordidissimam redigimus : plures inquit ingrati erunt.
si nulla aduersus ingratum datur actio immo pauciores quia ma¬
iore delectu dabuntur beneficia. Deinde non expedit notum om¬
nibus fieri: ꝗͣ multi ingrati sunt. Pudorem enim rei tollet multi.¬
⁊tudo peccantium: & desinet esse probri loco commune maledictum
Nunquid iam ulla repudio erubescit: postquam illustres quedam
ac nobiles femine: non consulum numero sed maritorum annos
suos computant: & ex eunt matrimonii causa: nubunt repudii:
tandiu istud timebatur quandiu rarum erat. Quia nulla ma¬
trimonia sine diuortio acta sunt: quod sepe audiebant facere

Expanded text:
erat a quibusdam fidem falli, quam ab omnibus perfidiam timeri ? Hoc erat a quibusdam fidem falli, quam ab omnibus perfidiam timeri ? Hoc unum deest avaritiae, ut beneficia sine sponsore non demus ! Generosi animi est et magnifici iuvare, prodesse ; qui dat beneficia, deos imitatur, qui repetit, feneratores. Quid illos, dum vindicamus, in turbam sordidissimam redigimus ? " Plures," inquit, " ingrati erunt, si nulla adversus ingratum datur actio." Immo pauciores, quia maiore dilectu dabuntur beneficia. Deinde non expedit notum omnibus fieri, quam multi ingrati sint; pudorem enim rei tollet multitudo peccantium, et desinet esse probri loco commune maledictum. Numquid iam ulla repudio erubescit, postquam illustres quaedam ac nobiles feminae non consulum numero sed maritorum annos suos computant et exeunt matrimonii causa, nubunt repudii ? Tamdiu istuc timebatur, quamdiu rarum erat; quia nulla sine divortio acta sunt, quod saepe audiebant, facere
Abbreviated transcription (Latin):
ti occasiones amputemus. Utinam persuadere possimus ut pecuni¬
as creditas tantum a uolentibus acciperent.Utinam nulla stipu¬
latio emptorem uenditori obligaret: nec pacta conuenctaq impres¬
sis signis custodirentur: fides potius illa seruaret & eque colens
animus: sed necessaria optimis pretulerunt: & cogere fidem ꝗͣ spe¬
ctare malunt.Adhibentur ab utraque parte testes: ille pertabu¬
las plurium nomina interpositis parari sed facit: ille non est inter¬
rogatione contentus nisi reum manu sua tenuit. Oturpem huma¬
ni generis & fraudis ac nequitie publice confessionem: anulis no¬
stris plusꝗͣ animis creditur: in quid isti adhibiti sunt ornati uiri:
in quid imprimunt signa: Nempe ne neget ille accepisse se quod
accepit. Hos incorruptos uiros & uindices ueritatis existimas: at
his ipsis. non aliter statim pecunie committentur. Ita non honestius

Expanded text:
ti occasiones amputemus. Utinam quidem persuadere possemus, ut pecuniti occasiones amputemus. Utinam quidem persuadere possemus, ut pecunias creditas tantum a volentibus acciperent ! Utinam nulla stipulatio emptorem venditori obligaret nec pacta commentaque impressis signis custodirentur, fides potius illa servaret et aecum colens animus ! Sed necessaria optimis praetulerunt et cogere fidem quam expectare malunt. Adhibentur ab utraque parte testes. Ille per tabulas plurium nomina interpositis parariis facit ; ille non est interrogatione contentus, nisi reum manu sua tenuit. O turpem humani generis fraudis ac nequitiae publicae confessionem ! Anulis nostris plus quam animis creditur. In quid isti ornati viri adhibiti sunt ? In quid imprimunt signa ? Nempe ne ille neget accepisse se, quod accepit ! Hos incorruptos viros et vindices veritatis existimas ? At his ipsis non aliter statim pecuniae committentur. Ita non honestius
Abbreviated transcription (Latin):
ut circunspectius donaremus circunspectius eligeremus eos in
quos merita conferuntur: etiam atq: etiam considera cui des.
N ulla actio erit: nulla repetitio. Erras si existimas succursurum
tibi iudicem: nulla lex te in integrum restituet: solam accipientis
fidem aspecta. Hoc modo beneficia audtoritatem suam tenent.
& magnifica sunt. Pollues illam si materiam litium feceris. Equissi¬
ma uox est: & ius gentium prese ferens redde quod debes.Nec tur¬
pissima est inbeneficio redde. Quid reddet: uitam quam debet. di-¬
gnitatem: securitatem: sanitatem : Reddi maxima queque non pos¬
sunt: aut prohis inquit aliquid quod tanti sit: hoc est quod dicebã
interituram tante rei dignitatem. si beneficium mercem facimus.
Non est irritandus ad auaritiam animus: ad querelas: ad discordiam :
sua sponte in ista fertur: quantum possumus resistamus: & queren¬

Expanded text:
ut circumspectius donaremus, circumspectius eligeremus eos, in ut circumspectius donaremus, circumspectius eligeremus eos, in quos merita conferuntur. Etiam atque etiam, cui des, considera : nulla actio erit, nulla repetitio. Erras, si existimas succursurum tibi iudicem ; nulla lex te in integrum restituet, solam accipientis fidem specta. Hoc modo beneficia auctoritatem suam tenent et magnifica sunt; pollues illa, si materiam litium feceris. Aequissima vox est et ius gentium prae se ferens : " Redde, quod debes " ; haec turpissima est in beneficio. " Redde !'" Quid ? Reddet vitam, quam debet ? Dignitatem ? Securitatem ? Sanitatem ? Reddi maxima quaeque non possunt. " At pro iis," inquit, " aliquid, quod tanti sit." Hoc est, quod dicebam, interituram tantae rei dignitatem, si beneficium mercem facimus. Non est irritandus animus ad avaritiam, ad querellas, ad discordiam ; sua sponte in ista fertur. Quantum possumus, resistamus et quaeren
Abbreviated transcription (Latin):
uenti iniuria rescidit: quomodo deinde extimabit: utrum plus
sit ꝗͣ quod accepit an in quo lesus est: dies me deficiet: omnes diffi¬
cultates persequi tentantem.Tardiores inquit ad beneficia dan-¬
da facimus non uindicando data: nec inficiatores eorum afficien¬
do pena. Sed illud quoque tibi econtrario occurrat: multo tardio¬
res futuros ad accipienda beneficia si periculum cause dicende
adituri erunt. & innocentiam solicitiore loco habituri erimus de¬
inde per hoc ipsi quoque addanda tardiores. Nemo enim libenter
dat inuitus: sed quicunque adbene faciendum est inuitatus bo¬
nitate & ipsa pulchritudine rei etiam libentius dabit nihil debi¬
turis nisi quod uolent. Minuitur enim gloria eius officii cui di¬
ligenter cautum est: deinde pauciora erunt beneficia sed uerio¬
ra. Quid autem mali est inhibere beneficiorum temeritatem:
Hoc enim ipsum secuti sunt qui nullam legem huic constituerunt

Expanded text:
uenti iniuria rescidit ? Quomodo deinde aestimabis, utrum plus uenti iniuria rescidit ? Quomodo deinde aestimabis, utrum plus sit, quod accepit, an quo laesus est ? Dies me deficiet omnes difficultates persequi temptantem. " Tardiores," inquit, " ad beneficia danda facimus non vindicando data nec infitiatores eorum adficiendo poena." Sed illud quoque tibi e contrario occurrat multo tardiores futuros ad accipienda beneficia, si periculum causae dicundae aditum erunt et innocentiam sollicitiore habituri loco. Deinde erimus per hoc ipsi quoque ad danda tardiores ; nemo enim libenter dat invitis, sed quicumque ad bene faciendum bonitate invitatus est et ipsa pulchritudine rei, etiam libentius dabit nihil debituris nisi quod volent. Minuitur enim gloria eius officii, cui diligenter cautum est. Deinde pauciora erunt beneficia, sed veriora ; quid autem mali est inhiberi beneficiorum temeritatem ? Hoc enim ipsum secuti sunt, qui nullam legem huic constituerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
beneficio incipis. Nic auxilia tribuit: ille ornamenta: ille solatia
nuenies qui nihil putet esse iocundius nihil maius ꝗͣ habere ubi
calamitas acquiescat. Inuenies rursus qui dignitati sue ꝗͣ securi¬
tati consuli malit: & qui plus ei debere se iudicet per quem tutior
ꝗͣ ei per quem honestior. Proinde ista maiora aut minora erunt
prout fuerit iudex aut adhec aut ad illa indinatus animo. Pre¬
terea creditorem mihi ipse eligo: beneficium sepe ab eo accipio a
quo nolo. & aliquando ignorans obligor. Quid facies : ingratum
uocabis eum cui beneficium inscio: & si scisset non accepturo impo¬
situm est: non uocabis eum qui ut cumq acceptum non reddidit:
aliquis mihi dedit beneficium: sed idem postea fecit iniuriam. Utrũ
uno munere ad patientiam iniuriarum omnium astringor: an pro-¬
inde erit ac si gratiam retulerim quia beneficium suum ipse inseq¬

Expanded text:
a beneficio tuo incipis. Hic auxilia tribuit, ille ornamenta, ille solacia. a beneficio tuo incipis. Hic auxilia tribuit, ille ornamenta, ille solacia. Invenies, qui nihil putet esse iucundius, nihil maius quam habere, in quo calamitas adquiescat; invenies rursus, qui dignitati suae, quam securitati consuli malit ; est, qui plus ei debere se iudicet, per quem tutior est, quam ei, per quem honestior. Proinde ista maiora aut minora erunt, prout fuerit iudex aut huc aut illo inclinatus animo. Praeterea creditorem mihi ipse eligo, beneficium saepe ab eo accipio, a quo nolo, et aliquando ignorans obligor. Quid facies ? Ingratum vocabis eum, cui beneficium inscio et, si scisset, non accepturo impositum est ? Non vocabis eum, qui utcumque acceptum non reddidit ? Aliquis dedit mihi beneficium, sed idem postea fecit iniuriam. Utrum uno munere ad patientiam iniuriarum omnium adstringor, an proinde erit, ac si gratiam rettulerim, quia beneficium suum ipse inseq
Abbreviated transcription (Latin):
beneficia dantibus dicitur. Cui des elige ipse tecum: si deceptus es
querere dignum ad uitia. In liberis tollendis nihil iudicio tollen¬
est: qui beneficia quibus dederint dant nihilominus daturiq: su¬
nt: nec est periculum ne dedisse ipsos mentiantur. In ceteris que¬
ri debet non tantum an receperint: sed andederint. Horum in
confesso merita sunt: & quia utile est iuuentuti regi: imposuim¬
us illi quasi domesticos magistratus: subquorum custodia contine¬
retur. Deinde omnium parentum unum erat beneficium. Itaq
extimari semel potuit: alia diuersa sunt dissimilia: infinitis in¬
ter se interuallis distantia: itaq sub nullam regulam cadere po¬
tuerunt: cum equius esset omnia relinqui ꝗͣ omnia equari. Que¬
dam magno dantibus constant: quedam accipientibus magna
sunt: sed gratuita tribuentibus. Quedam amicis data sunt: que¬
dam ignotis. plus est quanuis idem detur. siei datur quem nosse

Expanded text:
beneficia dantibus dicitur : " Cui des, elige ; ipse tecum, si deceptus es, beneficia dantibus dicitur : " Cui des, elige ; ipse tecum, si deceptus es, querere ; dignum adiuva." In liberis tollendis nihil iudicio tollenest, qui beneficia, quibus dederunt, dant nihilo minus daturique sunt, nec est periculum, ne dedisse ipsos mentiantur. In ceteris quaeri debet, non tantum an receperint, sed an dederint, horum in confesso merita sunt, et, quia utile est iuventuti regi, imposuimus illi quasi domesticos magistratus, sub quorum custodia contineretur. Deinde omnium parentium unum erat beneficium, itaque aestimari semel potuit ; alia diversa sunt, dissimilia, infinitis inter se intervallis distantia; itaque sub nullam regulam cadere potuerunt, cum aequius esset omnia relinqui quam omnia aequari. Quaedam magno dantibus constant, quaedam accipientibus magna sunt, sed gratuita tribuentibus. Quaedam amicis data sunt, quaedam ignotis ; plus est, quamvis idem detur, si ei datur, quem nosse
Abbreviated transcription (Latin):
didit reddere. Dic enim intra quod tempus deprehendatur in¬
gratus. Maxima beneficia probationem non habent: sepe intra
tacitam duorum conscientiam latent: an hoc inducimus ut dem¬
us beneficia sine teste: Quam deinde penam ingratis constituim¬
us: Unam omnibus cum disparia sint: an in equalem & procui¬
usque maiorem beneficio aut minorem: Age intra pecuniam
uersabitur taxatio. Quid quod quedam uite beneficia sunt &
maiora uita: his que pronuntiabitur pena minor beneficio in¬
qua est par & capitalis: quid in humanius ꝗͣ esse cruentos benefi¬
ciorum exitus : Quedam inquit priiuilegia parentibus data sũt:
Quomodo horum inquit extra ordinem habita ratio est: sic aliorũ
quoque beneficiorum haberi debet. Parentum conditionem sa¬
crauimus quia expediebat liberos tolli: sollicitandi adhunc labo¬
rem erant: incertam adituri fortunam. Non poterat illis dici qđ

Expanded text:
didit, reddere. Dic enim, intra quod tempus deprendatur indidit, reddere. Dic enim, intra quod tempus deprendatur ingratus. Maxima beneficia probationem non habent, saepe intra tacitam duorum conscientiam latent ; an hoc inducimus, ut non demus beneficia sine teste ? Quam deinde poenam ingratis constituimus ? Unam omnibus, cum disparia sint ? Inaequalem et pro cuiusque beneficio maiorem, aut minorem ? Age, intra pecuniam versabitur taxatio. Quid, quod quaedam vitae beneficia sunt et maiora vita ? His quae pronuntiantur poena ? Minor beneficio ? Iniqua est. Par et capitalis ? Quid inhumanius quam cruentos esse beneficiorum exitus ? "Quaedam," inquit, " privilegia parentibus data sunt ; quomodo horum extra ordinem habita ratio est, sic aliorum quoque beneficorum haberi debet." Parentium condicionem sacravimus, quia expediebat liberos tolli ; sollicitandi ad hunc laborem erant incertam adituri fortunam. Non poterat illis dici, quod
Abbreviated transcription (Latin):
ficium uocas dedisse populi potentis ciuitatem in quatuordecim
deduxisse & defendisse capitis reum. Quid utilia suasisse profuit:
quid retinuisse ne in scelus rueret: quid gladium ex cussisse moritu¬
ro: quid efficacibus remediis lugentem: & quod desiderabat uo¬
lentem sequi ad uite consilium reduxisse: quid assedisse egro: & cũ
ualitudo eius ac salus momentis constaret: excepisse idonea cibo tẽ¬
pora: & cadentes uenas uino refecisse morienti: Hec quis extima¬
bit: quis similibus beneficiis iubebit beneficia pensari : Donauit
tibi domum: sed ego supra te ruere predixi: dedit tibi patrimoniũ:
sed ego naufrago tabulam. Pugnauit prote & uulnera excepit:
at ego tibi uitam silentio dedi: cum aliter beneficium detur. aliter¬
reddatur: paria facere difficile est: die preterea beneficio reddẽ¬
do non dicitur sicut pecunie credite: itaq potest & qui non red¬

Expanded text:
ficium vocas dedisse potentis populi civitatem, in quattuordecim ficium vocas dedisse potentis populi civitatem, in quattuordecim deduxisse et defendisse capitis reum. Quid utilia suasisse ? Quid retinuisse, ne in scelus rueret ? Quid gladium excussisse morituro ? Quid efficacibus remediis lugentem et, quos desiderabat. volentem sequi ad vitae consilium reduxisse ? Quid adsedisse aegro et, cum valetudo eius ac salus momentis constaret, excepisse idonea cibo tempora et cadentes venas vino refecisse et medicum adduxisse morienti ? Haec quis aestimabit ? Quis dissimilibus beneficiis iubebit beneficia pensari ? " Donavi tibi domum." Sed ego tuam supra te ruere praedixi. " Dedi tibi patrimonium." Sed ego naufrago tabulam. "Pugnavi pro te et vulnera excepi." At ego vitam tibi silentio dedi. Cum aliter beneficium detur, aliterreddatur, paria facere difficile est. Dies praeterea beneficio reddendo non dicitur, sicut pecuniae creditae ; itaque potest, qui nondum red
Abbreviated transcription (Latin):
pore quedam magna fiunt non summa. Beneficium est donata pos-¬
sessio cuius fertilitas laxare potest annonam. Beneficium est dona¬
re regiones per quas flumina etiam nauigabilia decurrant. Bene¬
ficium est arentibus siti & uix spiritum per siccas fauces ducentibus
monstrare fontem. Quis inter se ista comparabit: quis expediet :
difficilis est sententia que non rem sed uim rei querit: eadem licet
sint aliter data non idem pendent: dedit hoc mihi beneficium sed
non libenter: sed dedisse se questus est: sed superbius me ꝗͣ solebat re¬
spexit: sed tam tarde dedit ut plus prestaturus fuerit si cito negas¬
set.Norum quomodo iudex inibit extimationem cum sermo &
dubitatio & uultus meriti gratiam destruant: Quid quod quedã
beneficia uocantur quia nimis concupiscuntur : quedam non sunt
ex hac uulgari nota: sed maiora etiam si minus apparent. Bene¬

Expanded text:
pore quaedam magna fiunt, non summa. Beneficium est donata pospore quaedam magna fiunt, non summa. Beneficium est donata possessio, cuius fertilitas laxare possit annonam, beneficium est unus in fame panis ; beneficium est donare regiones, per quas magna flumina et navigabilia decurrant, beneficium est arentibus siti et vix spiritum per siccas fauces ducentibus monstrare fontem. Quis inter se ista comparabit ? Quis expendet ? Difficilis est sententia, quae non rem, sed vim rei quaerit ; eadem licet sint, aliter data non idem pendent. Dedit hic mihi beneficium, sed non libenter, sed dedisse se questus est, sed superbius me, quam solebat, adspexit, sed tam tarde dedit, ut plus praestaturus fuerit, si cito negasset. Horum quomodo iudex inibit aestimationem, cum sermo et dubitatio et vultus meriti gratiam destruant ? Quid, quod quaedam beneficia vocantur, quia nimis concupiscuntur, quaedam non sunt ex hac vulgari nota sed maiora, etiam si minus apparent ? Bene
Abbreviated transcription (Latin):
uero animi comectura capienda est: ubi de quo sola sapientia
decernit in controuersiam incidit. Non potest sumi adhec iu'¬
dex de turba selectorum: quem census in album & equestris he¬
reditas misit. Itaq non hec parum idonea resuisa est que dedu-¬
ceretur adiudicem: sed nemo huic rei satis idoneus iudex inuen¬
tus est. quod non ad miraberis si excusseris: quid habiturus fue¬
rit difficultatis: quisquis in eiusmodi conflictum exierit. Dona¬
uit aliquis magnam pecuniam sed diues sed non sensurus impen¬
dium. Donauit aliquis alius: sed toto patrimonio cessurus. Sum¬
ma eadem est: beneficium idem non est: etiam nunc adice. Hic
pecuniam pro addicto dependit: sed cum illam domo protulisset.
ille dedit eandem: sed mutuam sumpsit. aut rogauit & se obliga¬
ri ingenti merito passus est. Eodem loco existimas esse illum qui
beneficium ex facili largitus est: & hunc qui accepit ut daret: Tem¬

Expanded text:
vero animi coniectura capienda est, ubi id, de quo sola sapientia vero animi coniectura capienda est, ubi id, de quo sola sapientia decernit, in controversiam incidit, non potest sumi ad haec iudex ex turba selectorum, quem census in album et equestris hereditas misit. Itaque non haec parum idonea res visa est, quae deduceretur ad iudicem, sed nemo huic rei satis idoneus iudex inventus est ; quod non admiraberis, si excusseris, quid habiturus fuerit difficultatis, quisquis in eiusmodi reum exisset. Donavit aliquis magnam pecuniam, sed dives, sed non sensurus impendium ; donavit alius, sed toto patrimonio cessurus. Summa eadem est, beneficium idem non est. Etiamnunc adice : hic pecuniam pro addicto dependit, sed cum illam domo protulisset; ille dedit eandem, sed mutuam sumpsit aut rogavit et se obligari ingenti merito passus est. Eodem existimas loco esse illum, qui beneficium ex facili largitus est, et hunc, qui accepit, ut daret ? Tem
Abbreviated transcription (Latin):
nem cadunt comprehendi possunt & non dare infinitam licenti'¬
am iudicii: ideo melior uidetur conditio cause bone si ad iudicem
ꝗͣ si ad arbitrium mittitur quia formula includit & certos quos
non exceda terminos ponit. Nuius libera & nullis uinculis astric¬
ta religio & detrahere aliquid potest: & adicere & sententiam suã
non prout lex aut iustitia suadet: sed prout humanitas aut mi-¬
sericordia impulit regere: ingrati actio non erat iudicem alliga¬
tura: sed regno liberrimo positura.Quid sit enim beneficium nõ
constat: deinde quantum sit refert. qͣ benigne illud interpre.¬
tetur iudex: quid sit ingratus nulla lex monstrat. Sepe qui et
reddidit quod accepit ingratus est: & qui non reddidit gratus:
de quibusdam & imperitus iudex dimittere potest tabellam: ubi
fecisse aut non pronuntiandum est: ubi prolatis cautionibus
controuersia tollitur: ubi inter disputantes ratio iusdicit: ubi

Expanded text:
nem cadunt, comprendi possunt et non dare infinitam licentinem cadunt, comprendi possunt et non dare infinitam licentiam iudici; ideo melior videtur condicio causae bonae, si ad iudicem quam si ad arbitrum mittitur, quia illum formula includit et certos, quos non excedat, terminos ponit, huius libera et nullis adstricta vinculis religio et detrahere aliquid potest et adicere et sententiam suam, non prout lex aut iustitia suadet, sed prout humanitas aut misericordia impulit, regere. Ingrati actio non erat iudicem adligatura sed regno liberrimo positura. Quid sit enim beneficium, non constat, deinde, quantum sit ; refert, quam benigne illud interpretetur iudex. Quid sit ingratus, nulla lex monstrat ; saepe et qui reddidit, quod accepit, ingratus est, et qui non reddidit, gratus. De quibusdam et imperitus iudex demittere tabellam potest, ubi fecisse aut non fecisse pronuntiandum est, ubi prolatis cautionibus controversia tollitur, ubi inter disputantes ratio ius dicit. Ubi
Abbreviated transcription (Latin):
simum est quod dedimus uel perdituri: quod totum permisimus
accipientium arbitrio. Si appello: si adiudicem uoco: incipit
non beneficium esse sed creditum: deinde cum res honestissima
sit referre gratiam: desinit enim honesta si necessaria est.Non
enim laudauit quisquam magis gratum hominem ꝗͣ eum qui de¬
positum reddidit: aut quod debebat citra iudicem soluit. Ita du¬
as res quibus in uita humana nihil pulchrius est corrumpimus:
gratum hominem & beneficium. Quid enim aut in hoc magnifi¬
cum est: si beneficium non dat sed commodat: aut in illo qui red¬
dit non quia uult sed quia necesse est: Non est gloriosa res gra¬
tum esse nisi tutum sit ingratum fuisse. Adice nunc quod huic
uni legi omnia fora uix sufficient. Quis erit qui non agat: quis
cum quo non agatur: omnes sua extollunt: omnes etiam minima
que in alios contulere dilatant. Preterea quecunque in cognitio.¬

Expanded text:
simum est, quod dedimus vel perdituri, quod totum permisimus simum est, quod dedimus vel perdituri, quod totum permisimus accipientium arbitrio ; si appello, si ad iudicem voco, incipit non beneficium esse, sed creditum. Deinde cum res honestissima sit referre gratiam, desinit esse honesta, si necessaria est ; non magis enim laudabit quisquam gratum hominem, quam eum, qui depositum reddidit aut, quod debebat, citra iudicem solvit. Ita duas res, quibus in vita humana nihil pulchrius est, corrumpimus, gratum hominem et beneficium ; quid enim aut in hoc magnificum est, si beneficium non dat, sed commodat, aut in illo, qui reddit, non quia vult, sed quia necesse est ? Non est gloriosa res gratum esse, nisi tutum est ingratum fuisse. Adice nunc, quod huic uni legi omnia fora vix sufficient. Quis erit, qui non agat ? Quis, cum quo non agatur ? Omnes sua extollunt, omnes etiam minima, quae in alios contulere, dilatant. Praeterea, quaecumque in cognitio