comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pitrari s a si plurib fudus ati
alimenta fu̾it relictus a hii in¬
t̾se tnͣsigant sine p̾toris aucto¬
ritate facta transaccõ rataeẽ¬
noue ebet idem ẽ asi ager ĩ alim̃t

Expanded text:
itrari. sed si pluribus fundus ad alimenta fuerit relictus et hi intransigant: sine praetoris auctoritate facta transactio rata enon debet. idem est et si ager fuerit
Abbreviated transcription (Latin):
cnͣsaccõnis nametiam eo mo¬
do fides transaccõis exstimabi¬
tur modus autem pro etate el
qui transigit arbitrandus ẽ q
ualitudĩe nam alias cum pu̾o.
alias cum᷑iuuens. alias cũ sene
transigi palamest constat cm̃
alimenta cumuita finiri ¶S
⁊ ꝑsonarum cõtemplatõ hñ¬
da est. ħ ẽ cuius uite sint huqͥ¬
Ior alimenta relicta sunt. utrũ

Expanded text:
transactionis. nam etiam ex motransactionis. nam etiam ex modo fides transactionis aestimabitur. modus autem pro aetate eius, qui transigit, arbitrandus est et ualetudine: nam alias cum puero, alias cum iuuene, alias cum sene transigi palam est: constat enim alimenta cum uita finiri. Sed et personarum contemplatio habenda est, hoc est, cuius uitae sint hi, quibus alimenta relicta sunt: utrum
Abbreviated transcription (Latin):
iuitio auni consequatur ⁊ pu¬
to eam transactõem uase quia
meliorem cõdictõem suam a¬
limentarius tali transaccõne
facit noluit enim or̃o alimẽ¬
ta ꝑtrͣsactoẽm inccipi. ¶ nichͣ
autem int̾ est utrum lib̾tim
sunt quib alimenta relicta sĩt
aningenuisatis lccupletes an
minus ¶ uult ĩgitur or̃o aꝑdͥnꝰ¬
p̃torem de istis queri ĩ primis ł¬
decansa transactoĩs deiñ de m¬
odo t̾co de ꝑ sona transigẽtium
ĩ cã berit requirendum queᷤ
cã sit transigendi: sine cã eni
neminem cransigentem au¬
solent ad legari si alibi domi¬
cilium br̃s alibi alimẽtariꝰ
hãt aut si destinet domiciium
cranfferre alt̾ut̾ c̃orum aut si
cansa aliqua urgeat p̾sentis pe¬
cume aut si a plurib ei alimẽ¬
tim singulos conuenire diffici¬
le ei sitant si qua alia causa fũit
que plures solent incid̾e que p̾¬
etori suadeant tñsactõem adii¬
utere. ¶ modus quoq pecunie
que ‸ transaccc̃em uenit exstim¬
andus est ut puta quantitas

Expanded text:
initio anni consequatur? et puto eam transactionem valere, quia meliorem condicionem suam alimentarius tali transactione facit: noluit enim oratio alimenta per transactionem intercipi. Nihil autem interest, utrum libertini sint quibus alimenta relicta sunt an ingenui, satis locupletes an minus. Uult igitur oratio apud praetorem de istis quaeri: in primis de causa transactionis, dein de modo, tertio de persona transigentium. In causa hoc erit requirendum, quae causa sit transigendi: sine causa enim neminem transigentem ausolent allegari: si alibi domicilium heres, alibi alimentarius habeat: aut si destinet domicilium transferre alter‹uter› eorum: aut si causa aliqua urgueat praesentis pecuniae: aut si a pluribus ei alimentim singulos conuenire difficile ei sit: aut si qua alia causa fuit, ut plures solent incidere, quae praetori suadeant transactionem admittere. Modus quoque pecuniae, quae in transactionem uenit, aestimandus est: ut puta quantitas
Abbreviated transcription (Latin):
enim apparebit numquid¬
circumuei̾re uelit eum cpin¬
quo transigit¶ qͣuĩ tramsigit¬
¶ te alm̃itis non uidebitur neq
te hĩtatrẽ neq de uestiario trãs.¬
specialit᷑ de istis transigiuolũit

Expanded text:
enim apparebit, numqcircumuenire uelit eum,quo transigit. Qui transigit de alimentis, non uidebitur neque tione neque de uestiario transetiam de istis transigi uo
Abbreviated transcription (Latin):
tione loratione conductõne
cetĩs q similib obligatõib
quin ĩ tegris o mnib cõsensu
corum quimt̾ se obligati sũt
recedi possit dubium non est
astroni ħ amplius uidebatur
si ea que me exempto p̾stare
tibł opore prestitissem icuiti
michi tetum ut rursus pr̃e¬
stitis michi ate ĩ remuenditã
omnib que ego tibi p̃stitissem.
p̾tium michi nondares cuq
michi prestitisses pretuute᷑
ded̾e̾ desmere quia bone fidei ad
quam ħ omma rediginitur
intptatio hane quoq ꝯuentr̃e
ad mutit uee quicquamint¬
est utrum integris omnibus
inque obligati eẽmus conne¬
nerat ut ab eo negõ disceͣtur
anĩ integrum irstitutis hiis
que tgotibi p̾stitissem consẽti¬
remus nequid tu micbi cono

Expanded text:
uctione ceterisque similibus obligationibus qui‹n› integris omnibus consensu eorum, qui inter se obligati sint, recedi possit, dubium non est. Aristoni hoc amplius uidebatur, si ea, quae me ex empto praestare tibi oporteret, praestitissem et mihi tecum, ut rursus praestitis mihi a te in re vendita omnibus, quae ego tibi praestitissem, pretium mihi non dares tuque mihi ea praestitisses: pretium te debere desinere, quia bonae fidei, ad quam omnia haec rediguntur, interpretatio hanc quoque conventionem admittit. nec quicquam interest, utrum integris omnibus, in quae obligati essemus, conveniret, ut ab eo negotio discederetur, an in integrum restitutis his, quae ego tibi praestitissem, consentiremus, ne quid tu mihi eo no
Abbreviated transcription (Latin):
de alimentis transigĩt sine p̾¬
coris auctoritate᷑ io qd̾ datum ẽ¬
ĩ pretĩta alimenta cedet nec ĩt̾¬
c̃ tantum ĩ quantitate sit debi¬
ta quantum datumẽ an mi¬
ad huc tamen id qd̾ ĩ solutu¬
datum est in pret̾ita alimenta¬
imputabitur. ¶Sane siis qui
de alimentis transegit. locuples¬
nor factus sit ea solutõne in qd
factus sit lccuplectior eqͣuissim¬
ain erit ineum darirez peti¬
tioneninec enim debet ex alĩe¬
dampno eẽ iccͣuplex. ¶ Sñ an¬
nos singules c̾ta quantitas ali¬
cui fu̾it relicta hopimi honesti¬
oriolci ueluti salarium ꝯniu

Expanded text:
is transegerit sine praetoris auctoritate, id quod datum eerita alimenta cedet. nec tantum in quantitate sit debta, quantum datum adhuc tamen id quod in solutudatum est in praeterita alimentimputabitur. sane si is, qui de alimentis transegit, locuplor factus sit ea solutione: in quod factus sit locupletior aequissim erit in eum dari retionem: nec enim debet ex alidamno esse locuples. Si in annos singulos certa quantitas alicui fuerit relicta homini honestci veluti salarium annu
Abbreviated transcription (Latin):
titracause cognitõem tnͣsigi per¬
misĩt transaccõ nullius est mo¬
mentypretori enim eares que¬
itnda cominissa ẽ non neglegẽ¬
ĩ quisierit que oro mandat ħ ẽ¬
docausa de modo de ꝑsonis trãsem.¬

Expanded text:
e cognitionem transigi per transactio nullius erit mopraetori enim ea res qda commissa est, non neglegeinquisierit, quae oratio mandat, causa de modo de personis trans
Abbreviated transcription (Latin):
urius Si rẽus postquam pacͤ ᷤ
cus a se non peti pecuniam. ideo¬
q cepit id pactum fidenissori̾
quoq pro dẽe pactus sitͭ nt a se
petiliceat an ntilitas prioris pa¬
cti subiata sit fide ussori q̃situ
ẽ. s u̾ius est semel ad quisita
sideuissori pacti exceptõem uił¬
cerius eiinuito ex corqueri nõ
tam ⁊ ĩ dubitatam lib̾alitate
potest ñ solum si aquidiauati
stipulatõ fũit subiecta s a si pa¬
ctum conuentum fũit fc̃m.

Expanded text:
um. Si reus, postquam pactus sit a se non peti pecuniam ideoque coepit id pactum fideiussori quoque prodesse, pactus sit ut a se peti liceat: an utilitas prioris pacti sublata sit fideiussori, quaesitum est. sed uerius est semel adquisitam fideiussori pacti exceptionem ulterius ei inuito extorqueri non tam et indubitatam liberalitatepotest non solum, si Aquiliana stipulatio fuerit subiecta, sed et si pactum conventum fuerit factum.
Abbreviated transcription (Latin):
pactus ne petet seruus autem¬
fructuarius paciscetur ut pet̾etͣ.¬
bñficio pacti quod seruus int̾¬
posuiss utiliter ad petitionem¬
ad mittatur.

Expanded text:
ervus autemfructuarius pacisceretur, ut peteneficio pacti, quod servus intposuisset, utiliter ad petitionemadmittetur.
Abbreviated transcription (Latin):
duci ad ppetͣuam pr̃atõnem
o pactum postulabatur resc¬
gare litiganti houestum est¬
pacisci auteni ut ñ ꝙͣtitas ͦ¬
eo nomine expensa cumusił¬

Expanded text:
duci ad perpetuam praestationem id pactum postulabatur: rescgare litiganti honestum espacisci autem, ut non quantitas eo nomine expensa cum
Abbreviated transcription (Latin):
pactus sũ ne stichum ꝗ ini
chi debebatur petamñ ĩ telli¬
ꝗ ante ꝑactum moram nox
uliams. Si debitor sit fruau¬
arius ⁊ paciscatur seruus ĩ
quo usum fructum hͣt ne ab

Expanded text:
pactus sim, ne Stichum, qui mihi debebatur, petam: no pactum moram non torum Si debitor sit fruarius et paciscatur servus, in quo usum fructum habet, ne ab
Abbreviated transcription (Latin):
tuma rescriptum cͥcͣ alim̃torũ:¬
transaccc̃em citra p̾toris auctor¬
itatem factam ut ꝙͣ datum est¬
proficiat ad alimenta ita ut siͥ¬
quid amplius ex cã alimentoꝵ¬
teb̾i pot̾ id p̾stetur ꝙ antemda᷑¬

Expanded text:
rescriptum circa alimentorutransactionem citra praetoris auctoratem factam, ut quod datum esproficiat ad alimenta: ita ut,quid amplius ex causa alimentotest, id praestetur
Abbreviated transcription (Latin):
ereturetiam hr̃o ꝑacto quod
de funaus fecit sidem̃ prare de¬
bet. ¶ pactum ut si quas sum¬
mas pp̃ tributõnes predii pig̃¬
nori nexi factas creditor soliu¬
ss a debitore reciperet a ut trib¬
uta eiustem predii debitor penꝑ¬
teret unstum idecq quid̃ seruate¬

Expanded text:
eretur: etiam heres pacto, quod defunctus fecit, fidem praestare debet. Pactum, ut si quas sumer tributiones praedii pignori nexi factas creditor sol a debitore reciperet, et ut tributa eiusdem praedii debitor penderet, iustum ideoque serva
Abbreviated transcription (Latin):
mus auidio cassio rescripsit. si
creditores parati sint ꝑtem ex
bonis licet ab extraneo conseq
rõnem hñdam prius necessari
pot̾ ne sibilocum suum dedica
re liceataut ne sibi in suo sepe¬
lire mortuum liceat aut ne in¬
cino ininto p̾dium alienet.
poͬsse. de trans actionibus.

Expanded text:
us Auidio Cassio rescripsit, si creditores parati sint partem ex bonis licet ab extraneo consequi, rationem habendam prius necessariapore liceat, aut ne sibi in suo sepelire mortuum liceat, aut ne invito vicino predium alienet. Ibidem de transactionibus
Abbreviated transcription (Latin):
aiuis. De hus controu̾sus que exs¬
testamento ꝓꝰficiscuntur neq¬
transigiꝰ exͫ quiri u̾itas alit̃ pot̾¬
quam ĩ spectis cognitis q u̾bis
testamenti. asie¬
ulp̃. Et post rem iudicatam tr
conuentus ⁊ condempnatus¬
fuss ⁊ mox reus cransegiss cũ

Expanded text:
Caius: De his controversiis que extestamento proficiscuntur, neqtransigi neque exquiri veritas aliter potquam inspectis cognitisque testamenti. Ulpianus: Et post rem iconuentus et condemnatuisset, mox r
Abbreviated transcription (Latin):
tuende in causa. Si a debitore
mulieris sub condictione dos pro¬
mittatur: et postea: s et ance ꝙͣ
mantus petẽ poss debitor soluiẽ¬
do cẽ desierunt. magis ꝑiculim
ad mulierem ꝑtinere placet nec
enim ꝓderit maritũ nomen se¬
cutum eotempore quo exigere
non potĩt quod suamtunc de¬
hũdum ait. ac si mulier ip̃a dõ¬
tem ꝓmisiss cuius sentẽtiam iu¬
lianus quoq probat. nec enim
equu eẽ ait. ut ei dampnetur

Expanded text:
tuendae causa. Si a debitore mulieris sub condicione dos promittatur et postea, sed antequam maritus petere posset, debitor solvendo esse desierit, magis periculum ad mulierem pertinere placet: nec enim videri maritum nomen secutum eo tempore, quo exigere non poterit. quod si iam tunc debendum ait, ac si mulier ipsa dotem promisisset. cuius sententiam Iulianus quoque probat: nec enim aequum esse ait, ut e
Abbreviated transcription (Latin):
̃dantur. ut eas maritus ad arbi
tionem constitui si camen int̾po
terpoĩta nec nuptie secute: sceuo:
ait. matrimonii causa acceptila¬
tionem int̾poĩtam ñ secutis nu¬
ptiis nullam eẽ. atq ideo suo lo¬
co manẽ obligationẽ que sm̃a
uera e ¶ quotiẽs autem extra¬
neus accrpto fert debitori dotis
cõstituende causa: si quid̃miptie
secute ñ fũint. lib̾atioñ sequitur.

Expanded text:
dantur, ut eas maritus ad arbittionem constitui, tamen, si ante terposita nec nuptiae secutae, Scaevola ait matrimonii causa acceptilationem interpositam non secutis nuptiis nullam esse atque ideo suo loco manere obligationem: quae sententia vera est. Quotiens autem extraneus accepto fert debitori dotis constituendae causa, si quidem nuptiae insecutae non fuerint, liberatio non sequetur:
Abbreviated transcription (Latin):
ler que dotem dediͣt post diuor¬
tumi rursus ĩ mat̾rimoniũ red¬
it. ñ reuccantis instrumentis: ñ
dubitabit is aput q̃m res age¬
tur secund̾ uoluntatẽ mulieris
que utiq non ĩ dotata redire in
matrimoniũ uoluit partibus
sius sungi quasi renouata dote.
obligantur. cuius cumq sexus
magis enimres quamu̾ba ĩtu¬
enda sunt. ¶ acceptilatõne quo¬
q dos constituitur. cũ debitori ma¬
rito accepto feratur dotis consti¬

Expanded text:
er, quae dotem dederat, post diuortium rursus in matrimonium redit non reuocatis instrumentis, non dubitabit is, apud quem res agetur, secundum uoluntatem mulieris, quae utique non indotata redire in matrimonium uoluit, partibus suis fungi quasi renouata dote'.obligantur, cuiuscumque sexus on potest: magis enim res quam uerba intuenda sunt. Accepti quoque latione dos constituitur, cum debitori marito acceptum feratur dotis consti
Abbreviated transcription (Latin):
ens: pro possore possideo sitem
ticulo ꝓdonato queritur auds
ꝓpossore possideat ũt putauxo¬
ur marͣitus et płacet nob̾ uili¬
aniserteri⁊a pro possõre possidẽ tra

Expanded text:
ens, pro possessore possideo. item pro donato quaeritur, an possessore possideat, ut puta uxoritus: et placet nobis Iuliani sententia pro possessore possidere
Abbreviated transcription (Latin):
U Et᷑ iam si putauit ur̃s cas se¬
res ex hac hrditate eẽ que siba de¬
latac̃. ¶ quid si quis hr̃ditatem
em̃it anutilis ineuni retitior
reditatis debe̾t dati. nesinguł.¬
¶ sdicus uexaretur uenlitorẽ
emm ter̾ ccrtumẽ s singe nõ
e xitare uendicorẽ uł mocłico
uendidisse. a bone fidei possore
suisseꝰ an porrigi manus ad ẽp̃¬
tͥores dobeant. ⁊ putat᷑ gaius cas¬
sius dandam accionem utuẽ
ĩcement dicendum ⁊ si paruo
pretio iussus uence̾ hr̃s. titio he¬
reditatem: uendidit / nam pu
¶  tede enim petinon ꝑ exiguum¬

Expanded text:
 etiam si putauit heres eas res ex hac hereditate esse quae sibi delata est. Quid si quis hereditatem emerit, an utilis in eum petitio hereditatis deberet dari, ne singulis iudiciis uexaretur? uenditorem enim teneri certum est: sed finge non extare uenditorem uel modico uendidisse et bonae fidei possessorem fuisse: an porrigi manus ad emptorem debeant? et putat Gaius Cassius dandam utilem actionem. Idem erit dicendum et si paruo pretio iussus uendere heres Titio hereditatem uendidit: nam putrede enim peti non ex
Abbreviated transcription (Latin):
dem. Si testamentum falsi
cẽ dicatur. a ex eolegatum pe¬
tatur uł prestandum ẽ obla¬
ta cautione ul querenduman
debeat᷑ i sicestamtum falsum
cẽ dicat᷑imu. ei tũ qui falsi accu¬
sas sisuscepta cognitio ẽ noẽ
non debebit uidex deuu̾tatẽ sẽ¬
tentiam dice nep̾iudicu⁊t
de testamento cognitmo nat
nta senatus censint s ⁊ diuus
fraianus rescripsit. diffe̾ndu
noso iuditumr aut inducatur:
aut sinem accipi at ita demum
¶ũo sustinentur sib̾alia uiditia.
si iã de ĩoffitioio uiditumi conte

Expanded text:
 Si testamentum falsum esse dicatur et ex eo legatum petatur, vel praestandum est oblata cautione vel quaerendum an debeatur, etsi testamentum falsum esse dicatur. ei tamen qui falsi accusat, si suscepta cognitio est, nonnon debebit iudex de libertate sententiam dicere, ne praeiudicium de testamento cognituro faciat: et ita senatus censuit: sed et divus Traianus rescripsit differendum cioso iudicium aut inducatur aut finem accipiat. Ita demum autem sustinentur liberalia iudicia, si iam de inofficioso iudicium cont
Abbreviated transcription (Latin):
p̾aicncãmlicet iudinum de ce¬
sramento mou̾i spttur aius
ꝓus rescripsit ꝯ adiecit sane in¬
rescripto dum nord̾dicatut
nduicilihalis camẽ ne uilum ad¬
niniculumlib̾tatis extestam̃to

Expanded text:
am, licet iudicium de testamento moueri speretur, diuus Pius rescripsit: adiecit plane inrescripto, dummodo praedicatur udici liberalis causae, ne ullum adminiculum libertatis ex testamento
Abbreviated transcription (Latin):
donatums int̾uiuos hac tm̃ cõ pꝰ¬
templatione ut ĩ quartam hał¬
tẽatur. pot̃ dicũoffitiosi quere.¬
lam cessare si quartam ĩ donaͭ¬
cionem b̃t aut siminus hãt ꝙ
udeẽ iuribom arbitratu replea¬
iur aut eͥte conͣsr oportead qs ͤ
donatumẽ. ¶ Si quis cuminẽ
possit demoffitioso quer: adq¬
relam admissus ꝓꝑte resciid̾e

Expanded text:
 inter uiuos, hac tamen contemplatione, ut in quartam habeatur: potest dici inofficiosi querellam cessare, si quartam in donatione habet aut si minus habeat, quod deest uiri boni arbitratu repleatur: aut certe conferri oportere id quod donatum est. Si quis, cum non possit de inofficioso queri, ad querellam
Abbreviated transcription (Latin):
millum ad optare filiũsine
iussu principis pot̾. nec deinͤ¬
officioso destamento eius quã
qui sibi marẽ ad optiuam
falĩo eẽ extimabat: ag̾e̾ por᷑.¬
testamento agi opoetet. ĩ qua¬
scripti br̃des domitiliũ hñt¬

Expanded text:
llum adoptare filium sine iussu principis potest, nec de inofficioso testamento eius, quam quis sibi matrem adoptivam falso esse existimabat, agere potestestamento agi oportet, in quscripti heredes domicilium h
Abbreviated transcription (Latin):
acceperat. nam sieam agnos¬
cam irpellar ab accusatione¬
q̃uid ergo si alias uoluntatẽ
stamento ascripserim post¬
mortem prĩs consencͥre me:¬

Expanded text:
acceperat: nam si eam adgnospellar ab accusationeQuid ergo si alias voluntatem stamento adscripserim posmortem patris consentire me
Abbreviated transcription (Latin):
Quamuis ĩ bonis maritenn
dos sit mulieris camene. imito
pͣlacuit ut si in docem sundumĩ¬
estimatum declit. cuius nomine
duple stipułons caucum habu̾it.
cẽ eiuctum: quod ĩ dote fuit quid̾¬
q ip̃a euictionẽ paticreditur ob
id quod cumin dotem hr̃e desiit.
huius etiam constante m̃im̃o ꝙr
ius aput maritum dñium sit. q¬
emolum̃ti potestatẽ eẽ credicur. cu¬
ius q̃ matrimonu honera maritꝰ¬

Expanded text:
Quamvis in bonis mariti dos sit, mulieris tamen est, et merito placuit, ut, si in dotem fundum inaestimatum dedit, cuius nomine duplae stipulatione cautum habuit, iesse evictum quod in dote fuit quodque ipsa evictionem pati creditur ob id, quod eum in dotem habere desiit, huius etiam constante matrimonio, quamvis apud maritum dominium sit, emolumenti potestatem esse creditur, cuius
Abbreviated transcription (Latin):
iecte negctum gerẽ ĩ celligitur.
¶Surs uendita ꝑ furatimp¬
ierit. prius ad ammadu̾teudũ
erit. quid int̾ eos de custodia iri
conuenerat. Sinich appareat cõ¬
ueniss e talis custodia desiderã¬
daẽ auenditore. qualẽ bonus

Expanded text:
recte negotium gerere intellegitur.Si recte negotium gerere intellegitur.Si r‹e›s uendita per furtum perierit, prius animaduertendum erit, quid inter eos de custodia rei conuenerat: si nihil appareat conuenisse, talis custodia desideranda est a uenditor‹e›, qualem bonus
Abbreviated transcription (Latin):
quia furtis nox ĩsq solutũ eẽ p̃¬
stare debet uenditoĩs cempore:
hec qũt actio postea eẽ ceperit.

Expanded text:
quia furtis noxisque solutum esse praestari debet venditionis tempore, haec autem actio postea esse coeperit.
Abbreviated transcription (Latin):
tionem consetuturum prop¬
te. aut noxe dedi ei ĩ solidu
oport̾e quia ħrẽsliuisionem
non recipit. ¶ Serui autem
crcidentis nomine domintis
tenetur is u̾o cuibona fide ser¬
uit nontenetur s anis qui
seruum infuga ht̃ teneatur
nomine eius aquilie accõe
legis secundum quidem capi¬
tulum indesuetudinem ab¬
ut ¶ t̾r̾io autem capite ait e¬
adem lex aquilia cetarimire
cͣcͣcisiu. si quis altĩ daminu
fecit quod ussĩt. fregĩt ruꝑit
es domino dare dampnas
esto. ¶ Siquis igͣitur ñ cradit
hominem uł pecudẽ s uslit fre¬
gi̾t ruꝑit. sine dubio ex hiis
uerbis legis agendum erit
proide si facẽ ardentem ser¬
noreoa obietis ⁊ eum adus¬
serio tenebͤris michifĩtem si
arbustum meum ur uillam
meam incend̃is aquilie acti¬
onem habebo. ¶Si quis ĩsulã
uolu̾it meam ex urrere. et ig¬
uis etiam ad ucini ĩ sulam¬
ꝑuen̾it aquilia tenebitur et¬
amiutuno non minus uam
in aquilinis tenebitur ohres
corum exustas ¶Si fornicaͣ¬

Expanded text:
tionem consecuturum pro parte aut noxae dedi ei in solidum oportere, quia haec res diuisionem non recipit. Serui autem occidentis nomine dominus tenetur, is uero cui bona fide seruit non tenetur. sed an is, qui seruum in fuga habet, teneatur nomine eius Aquiliae actionlegis secundum quidem capitulum in desuetudinem abiit. Tertio autem capite ait eadem lex Aquilia: 'Ceterarum reccisos si quis alteri damnum faxit, quod us‹s›erit fregerit ruperit aes domino dare damnas esto'. Si quis igitur non occiderit hominem uel pecudem, sed usserit fregerit ruperit, sine dubio ex his uerbis legis agendum erit. proinde si facem seruo meo obieceris et eum adusseris, teneberis mihi. Item si arbustum meum uel uillam meam incenderis, Aquiliae actionem habebo. Si quis insulam uoluerit meam exurere et ignis etiam ad uicipervenerit, Aquilia tenebitur etiam vicino: non minus etiam inquilinis tenebitur ob res eorum exustas. Si fornica
Abbreviated transcription (Latin):
estimandum quanti fuit pruiꝰ¬
quam artem cum pollice am¬
⁊qui magnas fraudes inmeis
quo questionem hr̃e destinaue¬
ramt ut fraudiu participes
eruẽntur: rectissime labeo scri¬
bit tantiestimandum quãti
meaintẽrat fraudes seruiper
eum cominissas deteginͣ quã¬
ti noxa ip̃ius seruiualeat. ¶ S¬
⁊ sibone frugi seruus int̾ ami¬
um mutatis morib occisus
sit. pretium id estimabitur:
quanto uale̾t prius quam mor
es mutaret ĩ summa omnia
cominoda que intͣ annum qͦ
interfectus ẽ preciosiorem ser¬
uum face̾nt. ħ acced̾e ad estima¬
tionem eius dicendum ẽ. ¶ Si
infans sit occisus ñdum anni¬
culus: u̾ius ẽ ⁊ sufficẽ hanc ac¬
tionem ut estimatio referatur
ad id tempus quo int annum
uuixit. ¶ hanc accc̃em ⁊ hr̃cli ce¬
tisq sucressorib daricõstat set
inhr̃dem uł cetõs ħ acc̃o non
dabitur. cumsit penalis uisi for
ce damnna lccuplettior hr̃s sit
factus ¶Sidolo seruus orcisus
sit. qlege cornelia age̾ dominũ

Expanded text:
estimandum, quanti fuit priusquam artem cum pollice amqui magnas fraudes in meis quo quaestionem habere destinaveram, ut fraudium participes eruerentur, rectissime Labeo scribit tanti aestimandum, quanti mea intererat fraudes servi per eum comti noxa eius serui ualeat.Sed et si bonae frugi seruus intra annum mutatis moribus occisus sit, pretium id aestimabitur, quanto ualeret, priues mutaret. In summa omnia commoda, quae intra annum, quo interfectus est, pretiosiorem servum facerent, haec accedere ad aestimationem eius dicendum est. Si infans sit occisus nondum anniculus, verius est sufficere hanc actionem, ut aestimatio referatur ad id tempus, quo inuixit.Hanc actionem et heredi ceterisque successoribus dari constat: sed in heredem uel ceteros haec actio non dabitur, cum sit poenalis, nisi forte ex damno locupletior heres factus sit.Si dolo seruus occisus sit, et lege Cornelia agere dominum
Abbreviated transcription (Latin):
existimantim ueluti si quis
ex comineclis: aut sumphoni¬
acis aut gemellis aut quadri¬
ga aut ex pari mularum un¬
um ur unam occid̾it. non so¬
lum enim pempti corporis e
hr̃i debet. quo ceta corpora de¬

Expanded text:
estimantur, si quis ex comoedis aut symphoniacis aut gemellis aut quadriga aut ex pari mularum unum uel unam occiderit: non solum enim perempti corporis ae ratio haberi debet, quo cetera corpora de
Abbreviated transcription (Latin):
uis eẽ utendi fructuario uł sibi
ius ẽẽ prohibendi qd̾ si forte¬
cer tam̃ iure quo possores sũt
potioreslicet eti¬
nullumuo hãnt. ¶utrum aũt.
adũsus dominum dum taxat¬
⁊ ĩ iemͣ acco usu fructuario come̾¬

Expanded text:
se utendi fructuario uel sibi ius esse prohibendi. quod si fortecet tamen iure, quo possessores sunt potiores, licet nullum ius habeant.Utrum autem aduersus dominum dumtaxat in rem actio usufructuario com
Abbreviated transcription (Latin):
quetim omnemusum habebit¬
et ad arandum ⁊ ad cer̾a ad que
boues aptisunt. ¶ equiti quo
iogato usuuidendum ne et do¬
qnare possit a ad uehndum sub
¶iugo utiẽtͣ si forte auriga fuit
cuiusus equorum relictus est.
non puto eum ĩ circcnsib hiis
usum usurumr quiaquasi loca
re uidetur eos s sitestator sciens¬
eumꝰ buuiimõi eẽ instiͣtuti et
uite relinquit. iudetur de l etiã
usu senͣsisse. ¶ Siusus ministui
alici fu̾it relictus ad siuimmi¬
nist̾ĩum utetͣur ⁊ liuo̾rum cõiũ¬
gisq neq uidebitur alii cc̃ceiss¬
sisse si simul cumip̃is utatur ꝙͣ¬
quam si filio familias usus ser
ui relictus sit. uł seruo pr̃i dño¬
ue ad quisitus: ipiꝰ dum caxat
usum̃ exigat ñ etiam corum q
sunt inpotestate. ¶ operas autẽ
seruiusuraxius non lorabit neq
alii utent᷑ͦ s concedet ⁊ ita labeo ant
quiad mcclum enim concet̾e alii
operas potĩt cumip̃e uti debeat łd̃
tañt ma labeo ait putat si fundũ
cõdux̾it quis usurarium seruũ

Expanded text:
quatur, omnem usum habebiet ad arandum et ad cetera, ad quae boues apti sunt.Equitii quoque legato usu uidendum, ne et domare possit et ad uehendum sub iugo uti. et si forte auriga fuit, cui usus equorum relictus est, non puto eum circensibus s usurum, quia quasi locare eos uidetur: sed si testator scienseum huius esse instituti et uitae reliquit, uidetur etiam de hoc usu sensisse.Si usus ministerii alicui fuerit relictus, ad suum ministerium utetur et ad liberorum coniugisque, ‹neque› u‹i›debitur alii concessisse, si simul cum ipsis utatur: quamquam, si filio familias usus servi sit relictus vel servo, patri dominove adquisitus ipsius dumtaxat usum exigat, non etiam eorum qui sunt in potestate. Operas autem servi usuarii non locabit neque alii utendo concedet, et ita Labeo: quemadmodum enim concedere alii operas poterit, cum ipse uti debeat? idem tamen Labeo putat, si fundum conduxerit quis, usuarium servum
Abbreviated transcription (Latin):
usus fr̾iuctus sit legatus ad qm
aditus noͣn ẽ ꝑhr̃ditarium fũ¬
dumi. ex testamento utiq age¬
do fructuarius consequitur ut
cum ad iͣtu sibi prestẽt uslimłꝰ
fructum. ¶ utrum ad itus tã⁊¬
tum a it̾ anũo ⁊ uia debeatur
fructuario legato eiusu fructu

Expanded text:
usus fructus sit legatus, ad quem aditus non est per hereditarium fudum, ex testamento utique agendo fructuarius consequetur, ut cum aditu sibi praestetur usus fructus. Vtrum autem aditus tantum et iter an vero et via debeatur fructuario legato ei usu fructu
Abbreviated transcription (Latin):
asimnurdĩ cõstitũtum qui et ab¬
uet initio constitui pot̾ s suisu fruc¬
puꝰ tu legato usus ad imͣatur aristo¬
t̃ scribit muiamt eẽ ad ep̃tionem ̃¬
ꝰ que sententia benigior ẽ usule
¶ egato siquid̃ fructus legetur põ¬
ponius ait confuncli eun cum
legetur concurrere nos ĩusum mne
esolum fructum hĩturum ¶ potĩt
sus aput alium fructus sine usu

Expanded text:
uideri constitutum, qui et ab initio constituti potest. sed si usu fructu legato usus adimatur, Aristo scribit nullam esse ademptionem: quae sententia benignior est.Usu legato si eidem fructus legetur, Pomponius ait confundi eum cum  fructus legetur, concurrere nos in usu, me solum fructum habiturum.Poterit sus, apud aliu
Abbreviated transcription (Latin):
aulus⁊Tundiusu legato: li¬
cebit usurario ex feno quod in
annum dumtaxat sufficit ca¬
pere. licet mecdiocris predii. eo
modo fructus consumãtur qr
alii fructuum nomine suꝑeẽt¬
¶ Sicutiis cui quiusus fundi
legatus ẽ. quo minus dominuᷤ
agri colendi causaibiu̾setur ꝓ¬
hibere non pot̾ alioquin et frui
dominum prohibebit itanec
hr̃s quicquam face̾ debet quo
minus is cuilegatuo ẽ utatur
ut bonus pr̃ familias uti debet.

Expanded text:
num Fundi usu legato licebit usuario et ex penu quod in annum dumtaxat sufficiat capere, licet mediocris praedii eo modo fructus consumantur: qualii fructuum nomine superesset. Sicuti is, cui usus fundi legatus est, quo minus dominus agri colendi causa ibi versetur, prohibere non potest alioquin et frui dominum prohibebit, ita nec heres quicquam facere debet, quo minus is cui usus legatus est utatur, ut bonus pater familias uti debet.
Abbreviated transcription (Latin):
ria eum solumusurum dũm
u̾o mito eo nonusurum.
auius Inq eo fundõ hactenu
ei morarilicet ut neq domno
fumdi molestus sit. neq hiis per
ques opera rustic̃a suint impecli¬
mento sit nec ulli alii ius qd̾ ht.
aut uend̾e. aut locare. aut gratis
concedere põtes
hr̃e deret siet uillea ptorii ei relic¬
tus ẽuenire tamen ꝓprietariu
ad fructus ꝑcipiendos magis di¬
cendum q̃ ⁊ ꝑtempora fructuum
colligendorum etiam hĩtare illic
posse admittendum ẽ. ¶ preter
quoq a gestandi uis habebit ssa¬
binus et cassiusa lignis adusũ
cotilianum a orto ⁊ pomis et
oler oraflorib ⁊ aquausur um
nonusq ad com̃pendium. s adͣ
usum scilicet non ab usum usa
idem nerua adicit stram̃tis eti¬

Expanded text:
ria eum solum usurum, dominum ria eum solum usurum, dominum uero inuito eo non usurum. in eoque fundo hactenus ei morari licet, ut neque domino fundi molestus sit, neque his per quos opera rustica fiunt impedimento sit: nec ulli alii ius quod habet aut vendere aut locare aut gratis concedere poteshabere, si et villae et praetorii ei relictus est. venire plane proprietarium ad fructus percipiendos magis dicendum est, et per tempora fructuum colligendorum etiam habitare illic posse admittendum est. Praeter quoque et gestandi ius habebit.Sabinus et Cassius et lignis ad usum cottidianum et horto et pomis et holeribus et floribus et aqua usurum, non usque ad compendium, sed ad usum, scilicet non usque ad abusum: idem Nerua, et adicit stramentis ‹et
Abbreviated transcription (Latin):
amnuttitur nec capitis dimin¬
utione s si capͥnqͥsit relicta an
etiamͣtructum relictum. ¶ S¬
sisic sit relictus illi domus usus
fructus hĩtandi causa utrum
hĩtarcẽm solam anũo ⁊ usum
fructum hãt uidendum et pri¬
scua meratus putant solam
hitesaonem legatam quod est
u̾um plane si cdoxiss cestatorusũ
hĩtandi causa ñ dubitaremus ⁊
quinualeret. ¶ utrum autem
unius annisit hĩtatio anus ad
uitam aput uet̾es quesitumẽ
⁊ rutillius doneͣc uitam hĩtatio¬
nem compet̾e̾ ait quam sentẽ¬
tiam ⁊ celsus probat lib̾.xuiiii.
digestorum. ¶ Si usus fructus
funcdi relictus minus utiq eẽ ⁊
quam fructum longe latec li¬
scare nemo lubitat s quid inea
eum infundo posse dommumq
ꝓhibiturum illouenire s colon¬
um non ꝓhibĩturuninec fami¬
liem scilicer eam quam agri col¬
familiam illo mittat. qua rõne
dominus prohibetur et familia
ꝓhibendam ciusd̃ rationis ẽlrd̃
labeo ait. a cellaumaria et olea¬

Expanded text:
amittitur nec capitis deminutione.Sed si χρῆσις sit relicta, an etiam fructum relictum.Sed si sic relictus sit: 'illi domus usus fructus habitandi causa', utrum habitationem solam an uero et usum fructum habeat, uidendum. et pr‹ocul›us et Neratius putant solam habitationem legatam, quod est uerum. plane si dixisset testator 'usum habitandi causa', non dubitaremus, quin ualeret.Utrum autem unius anni sit habitatio an usque ad uitam, apud ueteres quaesitum est: et Rutilius donec uiuat, habitationem competere ait, quam sententiam et Celsus probat libro octauo decimo digestorum. Si usus fundi sit relictus, minus utique esse quam fructum longeque nemo dubitat. sed quid in eaeum in fundo posse dominumque prohibiturum illo uenire: sed colonum non prohibiturum nec familiam, scilicet eam, quae agri colfamiliam illo mittat, qua ratione ipse prohibetur, et familiam prohibendam eiusdem rationis est. idem Labeo ait et cella uinaria et olea
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ fundo nascuntur. quod ad uic¬
cum sibi siusq suffitiat susceptu¬
rum ex hiis que uerua negauit
siubentius etiam cum cõuiuis
hospitibus posse ute que senten¬
etia michiuera uidetur aliquo e¬
nm largius cumusurario agẽ¬
dum ẽ ꝓdigͣnitate enis cui relic¬
tus ẽusuo s utetur hiisut puto
duntaxat ĩuula ¶ pomis autẽ
qolerib florib ⁊ lignis urdẽdũ
utrum eod̾ loco utatur dum tax¬
at. anetiamĩ oppidum ei de:̃c̃i
possint s meluis acccipere. et in
oppidum defẽnda. neq euim gͥ¬
ue honus ẽ horum si habunident
ĩfundo. ¶ S sipecoris ei usus relic¬
tus ẽ putagregis ouilis ad ster¬
corandum agrum usurum lũ¬
taistricte int̾pretande sunt no

Expanded text:
fundo nascuntur, quod ad uictum sibi suis‹que› sufficiat sumpturum et ex his quae Nerua negauit: Iuuentius etiam cum conuiuis et hospitibus posse uti: quae sententia mihi uera uidetur, aliquo enim largius cum usuario agendum est pro dignitate eius, cui relictus est usus, sed utetur ‹h›is, ut puto, dumtaxat in uilla: pomis autem et oleribus et floribus et lignis uidendum, utrum eodem loco utatur dumtaxat an etiam in oppidum ei deferri possint: sed melius est accipere et in oppidum deferenda, neque enim graue onus est horum, si abundent in fundo.Sed si pecoris ei usus relictus est, puta gregis ouilis, ad stercorandum usurum dumtam stricte interpretandae sunt uo
Abbreviated transcription (Latin):
aulus Si domus usus lega¬
tus sit sine fructu. cõmunus
refectio ẽ rei ĩ sartis tamhr̃dis
ut hr̃s fructum ꝑcipere ñ põssit.
legarius reficẽ cogendus est

Expanded text:
autium.Si domus usus legatus sit sine f‹r›uctu, communis refectio est rei in sartis tectis tam heredis ut heres fructum percipere non possit, legatarius reficere cogendus est
Abbreviated transcription (Latin):
lib̾ .xuiiii. questionum probat
posse eamcumuiro et̃ postea
nubentem hĩtare ħ amplius
nuru habitabitutiq cuum
liua sit.
lp. Hon solum autem cũ ma¬
rito: s a cum libis lib̾tisq hĩta
aristonotat aput sabimm et
ħ us erit ꝓcetend̾ ut eosd̾ quos
masculini recipere ⁊ mulieres
possint.
potest quam sus sit qui hoͣne¬
ste cum ea que usum habet.
habiturus sit.
unineq concedent hĩtatiẽm
ĩine se nec uendent usumisset
siusus edium muilieri lega¬
tus sit. eacondictõe si auiro
diuer utiss remĩttẽdam ei
condictõem ⁊ cumuiro hĩtu¬
aulusꝰ ¶ eterarum quoq
rerumusulegato: dicendu
ẽ uxorem cumuiro ĩ ꝓmiscuo
usu eas res habere posse
ꝑ inde atq siusus queritur et
effectu quid̃ idempene eẽ lega¬
tumusus ahltationis ẽt p̃ap̾.
cͥrius adhr̃dem taniemi nec

Expanded text:
libro nono decimo quaestionum probat, posse eam cum uiro et postea nubentem habitare. hoc. amplius nuru habitabit, utique cum uir una sit..Non solum autem cum marito, sed et cum liberis libertisque habitare Aristo notat apud Sabinum. et huc usque erit procedendum, ut eosdem quos masculi recipere et mulieres possint. potest, quam si is sit, qui honeste cum ea quae usum habeat habitaturus sit.um neque concedent habitationem sine se nec vendent usum. Sed si usus aedium mulieri legatus sit ea condicione "si a viro divortisset", remittendam ei condicionem et cum viro habium.Ceterarum quoque rerum usu legato dicendum est uxorem cum uiro in promiscuo usu eas res habere posse.perinde sit atque si usus, quaeritur. et effectu quidem idem paene esse legatum usus et habitationis et Papinianus rius: ad heredem tamen nec
Abbreviated transcription (Latin):
isipensionem ꝑcipiat dum¬
taxat ip̃e quoq iuhĩtat ñ ent
ei inuidendum: quid enim
si tam spatiose domnus usus sif
relictus homini mediceri ut
portiuicula contentus s et
cum hiis ques loco seruorum
moperis ħt. hĩtabit licet lib̾i
sint. seriuiue alien ¶ mułri
autem si usus relictus sit. pos¬
se eam ⁊cummarito habitari
quintus mutius primus ad¬
misit ne ei m̃atriomio suo
carendumforet. cummuult do¬
moutiañam ꝑ cõtrarium ti¬
bi quin uxor cum marito ph̾¬
sit hĩtare. nec fuit clubitatu
quid ergo si uidue legatus sit
anmptiis contractis pꝰ usuze
constitutum mulier hĩtarẽ¬

Expanded text:
dum ipse quoque inhabitat, non erit ei inuidendum: quid en‹i›m si tam spatiosae domus usus sit relictus homini mediocri, ut portiuncula contentus sit? sed et cum his, quos loco seruorum in operis habet, habitabit, licet liberi sint uel serui alieni.Mulieri autem si usus relictus sit, posse eam et cum marito habitare Quintus Mucius primus admisit, ne ei matrimonio carendum foret, cum uti uult domo. nam per contrarium quin uxor cum marito possit habitare, nec fuit dubitatum. quid ergo si uiduae legatus sit, an nuptiis contractis post constitutum usum mulier habitare
Abbreviated transcription (Latin):
uͥsu fructuario uł usurario: fũ¬
dimm uł edes ꝑsaltuarurnuesi
ĩ sulariumͦ utodire p̃ot̾ int̾eẽ
remmeius fines predii cueriq
caq omma dicenda sunt. quo¬
libet modo constitutus usus fr¬
uctusur usus fut. ¶ Suo cuin
usum dum taxat ñ etia fructũ
habemus: pot̾ ẽt a nob̾ quiddo¬

Expanded text:
usufructuario uel usuario fundum uel aedes per saltuarium uel insularium custodire potest: interest enim eius fines praedii tueri. eaque omnia dicenda sunt, qu‹o›libet modo constitutus usus fructus uel usus fuerit.Seruo, cuius usum dumtaxat, non etiam fructum habemus, potest et a nobis quid do
Abbreviated transcription (Latin):
ip. Qui usuo relictus ẽ. utipõ¬
cest frui non potꝰ⁊ de singulis
uidendume. domus usus re¬
lictus ẽ aut marito aut muli¬
erissi marito: pot̾ illic habita¬
re non solus uerunicum fa¬
milia quoq sua: an et cum¬
lib̾tis fuit questionis a celsus
lib̃ scribit. ⁊ cumlib̾tis posse

Expanded text:
.Cui usus relictus est, uti pst, frui non potest. et de singulis uidendum.Domus usus relictus est aut marito aut mulsi marito, potest illic habitare non solus, uerum cum fmilia quoque sua. an et cumertis, fuit quaestionis, et Celsus ripsit, et cum libertis: posse
Abbreviated transcription (Latin):
ue prooperis m̾cedem iponi
posse labeoni places i ꝑ spra
sistipuletur ur ꝑtraditionem
accipiat an ad quiram querif
si ex re meauł ex operis eius et
si quid̾ ex operis eius: non uale
seruum usurarium stipulantẽ
uł ꝑtraditc̃ẽm accipientem inͥ
ad quirere cum hac opera eius
utar ¶ Siusus fructus an
fructuo legetir nich int̾e̾. nam
fru̾ctui ausus inẽ usui fructus
deest a fructus quid̃ sine usucẽ
nõn potest usus sine usu fructu

Expanded text:
ve pro opera mercedem imponi posse Labeoni placet. Vlpianussi stipuler vel per traditionem accipiam, an adquiram, quaeritur, si ex re mea vel ex operis eius. et si quidem ex operseruum usuarium stipulantem uel per traditionem accipientem mihi adquirere, cum hac opera eius utar. Usus fructus an fructus legetur, nihil interest, nam fructui et usus inest, usui fructus deest: et fructus quidem sine usu esse non potest, usus sine fructu
Abbreviated transcription (Latin):
tione dixiinterim cu ꝓprietate
usum fructum ee licet placet cu
detracto usufructu fundus lega¬
tur aput hrdemusnfructum
b eẽ quia pr̃familias cum de trac¬
to usu fructu fundum logat et
aliiusum fructum sub cc̃dictre¬

Expanded text:
ione: dixi interim cum proprietate usum fructum esse, licet placeat, cum detracto usu fructu fundus legatur, apud heredem usum fructum esse: quia pater familias cum detracto usu fructu fundum legat et alii usum fructum sub condic
Abbreviated transcription (Latin):
aulus Qui deusufructu in¬
ditium accepit. si desierit possi¬
dere sine dolo: ab soluetur quod
siliti se obtulit ⁊ quasi possor ac¬
tionem densu fructu acceꝑit:
sistit lmit  r ͤumnatũra
ẽ quam sus dics ueu̾it quo p̃¬
standae quem ad madum cũ
stipulanur quod ex arechu¬
consistit ⁊̃ retro ĩfructu homiis
opere sunt iut in cet̾i̾s reb cͣe
ductis necessariis impensis ĩ

Expanded text:
Qui de usu fructu iudicium accepit, si desierit possidere sine dolo, absolvetur: quod si liti se obtulit et quasi possessor actionem de usu fructu accepit, sistit nec ante in rerum natura est, quam si dies venit, quo praestanda est, quemadmodum cum stipulaconstitit et retro in fructu hominis operae sunt. et ut in ceteris rebus fructus deductis necessar
Abbreviated transcription (Latin):
fruenduus separatim non ht̃
nec enim potest eisuus fundus
serune de suo emmñ de alic̃o ͥ¬
iure quenicumq agẽ op̃ortet
quamqm et enim actio nega¬
tora domino competat adũ¬
sus fructuarumi magis tam̃
de suo uire agere uidetur quam

Expanded text:
fruendi ius separatum non habet: nec enim potest ei suus fundus seruire: de suo enim, non de alieno iure quemque agere oportet. quamquam enim actio negatiua domino competat aduersus fructuarium, magis tamen de suo iure agere uidetur
Abbreviated transcription (Latin):
surus eum fu̾it. actionẽ ad re¬
stituendum eum hre noͣ debet
ẽ enim ab surdum plus uiris
d̾ undus detracto usu fruc¬
tu legatus ẽ titio ⁊ ciusd̾ fundi
usus fructus sempnio subcõdic

Expanded text:
surus eum fuerit, actionem ad restituendum eum habere non debet: est enim absurdum plus iuris digestorum.Fundus detracto usu fructu legatus est Titio et eiusdem usus fructus Sempronio sub condic
Abbreviated transcription (Latin):
ub̾.uii. dig̾. scribit hanc actionẽ
adu̾sus q̃muis possõrem ei com¬
pẽtere nam et si fundo fructuar¬
ioseruitus debeatur. fructuari¬
us ñ serĩitutems usum fructi
uendicare debeͣt adu̾sus uitun
sundi dñm ¶ Si ꝑtis funduis.

Expanded text:
um scribit hanc actionem aduersus quemuis possessorem ei competere: nam et si fundo fructuario seruitus debeatur, fructuarius non seruitutem, sed usum fructum uindicare debet aduersus uicini fundi dominum.Si partis fund
Abbreviated transcription (Latin):
que de usu fructu aguntur
set̃ fr̃uctus uenire quam pluꝰ
manifestumẽ. ¶ Si poͣst lite
de usu fructu contestatam fu̾it
desmnere nam et si mortuus
fu̾it fructuarius hrdi eus ac¬
tionemp̾t̾itõrum duntaxat
fructuum dandam.
omnis cauia restituenda esta
aideo si serui fu̾it usus fructus
legatus quicquid ex re fruc¬
tuarii uł ex operis suis conse¬
quutus ẽ possor̃ debebit restitu¬
ere s si forte tempore usus fr¬
uctus amminsus ẽ alio quid̃
possidente alio aũt liti se offe¬
rente. non sufficit eum usum
fructum it̾um renosi are ue¬
rum cauere quoq eum de e¬
uictione usus fructus oportet
quid emnisisernum aut fũ¬
dum is qui possidebat᷑ pigno¬
ri tedit is qui ab eo qui pign¬
ori accepit uirẽ uti probibea¬
cur debebit itaq hr̃e cͣautimi¬
¶ Sicut fructuario ĩ rem actio¬
confessorĩa ar gentifructus p̃
standi sunt. ita et ꝓprietatis doͣ¬
mino sinegatoria accõe utatur
srĩ omnib itade mum si non

Expanded text:
quae de usu fructu aguntur, etiam fructus uenire plus quam manifestum est.Si post litem de usu fructu contestatam fuerit puto desinere: nam et si mortuus fuerit fructuarius, heredi eius actionem praeteritorum dumtaxat fructuum dandam Pomnis causa restituenda est: et ideo si serui fuerit usus fructlegatus, quidquid ex re fructuarii vel ex operis suis consecutus est, possessor debebit restituere. Sed et si forte tempore usus fructus amissus est alio quidem possidente, alio autem liti se offerente, non sufficit eum usum fructum iterum renovare, verum cavere quoque eum de evictione usus fructus oportet: quid enim si servum aut fundum is qui possidebat pignori dedit isque ab eo qui pignori accepit iure uti prohibetur? debebit itaque habere cautum. Sicut fructuario in rem confessoriam aestandi sunt, ita et proprietatis domino, si negatoria actione utatur: sed in omnibus ita demum, si non
Abbreviated transcription (Latin):
omp̃ Dubitat ⁊ recte putat¬
prout usus fructus ꝑceptiode
sid̾at b̾ enimpͥstandums an
a alias utilitates et seruituteᷤᷤ
ei hr̃s prestare debeat puta lumi¬
num ⁊ aquarum anũo non a
puto eas soias p̾stare compellẽ¬
dimsine quib omninouti
nõn potꝰ s sicum aliquo ĩ com¬
modo utatur nõp ec̃ prestãdas

Expanded text:
o dubitat: et recte putatprout usus fructus perceptio siderat, hoc ei praestandum.Sed an et alias utilitates et seruitutes ei heres praestare debeat, puta luminum et aquarum, an uero non? et puto eas solas praestare compellendum, sine quibus omnino uti non potest: sed si cum aliquo incommodo utatur, non esse praestandas
Abbreviated transcription (Latin):
uliams. Cuinde serm operis
artificis agir. promodo resti¬
tũent̾e sunt s mediastini secũ¬
dum iuinist̾ium ⁊ ita mela scr¬
bilis seruuo sit ur qris alus
cuins nuilla opera eẽ aput domi¬
numpotut quila existimatio
fiet sitem uolimptatis uł atfeg̃¬
tionis estimationon habehitur
ueluti sidilex̾it eum dominus¬

Expanded text:
um.Cum de serui operis artificis agitur, pro modo restituendae sunt, sed mediastini secundum ministerium: et ita Mela scrbilis seruus sit uel quis alius, cuius nulla opera esse apud dominum potuit, nulla aestimatio fiet.Item uoluptatis uel affectionis aestimatio non habebitur, ueluti si dilex
Abbreviated transcription (Latin):
feciss aut seruitutes iponẽdo
aut iutimnorum p̃ dĩa lib̾ando¬
ad iudicis religionem ꝑtinet¬
ut ĩspitiat qualis añ iuditiũ
acceptum fundus fu̾it. ut usu¬
fructuario ł quodint̾ẽ ab eo

Expanded text:
fecisset aut seruitutes imponendo aut uicinorum praedia liberandoad iudicis religionem pertut inspiciat, qualis ante iudicium acceptum fundus fuerit, ut usfructuario hoc quod interest ab eo
Abbreviated transcription (Latin):
aulus Euictus autem a crediꝰ¬
ctore tunc uidetus. eum fere speᷤ
hũdi abscissa e itaq seruiana
accione euictus sit. cõmittitur
quid̃ stipulatio . s qm souita
emptor adebitore pecunia: po¬
test seruum hr̃e. si soluito pign¬
ore uencditor conueniatur po¬
singula cementa ur tabule ẽꝑ¬
te nonĩ telliguntur ĩdeoq is
euictionis nomine obligatur
auenclitore oportet. nisi aliud
conuenit. ñ camen ut satis deͬ¬
tur.uisi speciałr id actum ꝓpo¬
natur.s. ut ixꝓmittatuu quod
autem diximus duplam̃ pro¬
mitti oportẽ. sic ẽ accipiẽ dum
ut ñ ex om̃ire id accipiamus.
s de hiis reb que p̾tiosiores es¬
sent: si magarita: forte ut aut
ornamenta pretiosa ur uestis
sericaur quid aluid ñ contẽpla¬
tiolie uenierus ꝑedictum aũt
currilimii. etiam de seruo ca¬
uere uenditoruetur. ¶si
simplam ꝓ dupla᷑ errorem sti¬
puiatus sit emptor re euicta cõ¬
secuturum cum exempto ne¬
ratius aic. quãto minus stipu¬

Expanded text:
ulium.Euictus autem a creditore tunc uidetur, cum fere spes habendi abscisa est: itaque si Seruiana actione euictus sit, committitur quidem stipulatio: sed quoniam soluta a debitore pecunia potest seruum habere, si soluto pignore uenditor conueniatur, posingula caementa uel tabulae emptae non intelleguntur ideoque nec evictionis nomine obligatur a venditore oportet, nisi aliud convenit: non tamen ut satisdetur, nisi si specialiter id actum proponatur, sed ut repromittatur. Quod autem diximus duplam promitti oportere, sic erit accipiendum, ut non ex omni re id accipiamus, sed de his rebus, quae pretiosiores essent, si maornamenta pretiosa uel uestis Serica uel quid aliud non contemptibile ueneat. per edictum autem curulium etiam de seruo cauere uenditor iubetur.Si simplam pro dupla per errorem stipulatus sit emptor, re euicta consecuturum eum ex empto Neratius ait, quanto minus stipu
Abbreviated transcription (Latin):
ab sentem neq exhibet. qui cõ lt¬
tẽpnantur quasi contumaces
gitutor uł curator extent. ap̃i
iurare debent ĩ potestate dm̃
ñ cẽ. si autem ꝓcurator sit ut do¬
minus ip̃e uiret necc̃es̃ ¶ Si m̾¬
iuranclum exigit actor. reuoq
uirau̾it. teiñ postea nox aliue¬
lit actor experiri: iudendũ est.
an ex ceptiouisiurandi debeat
adu̾sus actorem dereqo sabinꝰ
putat ñ et̃ dandam: quasi de
aliare sit uiratum. ħe cunc nõ¬

Expanded text:
absentem neque exhibet: qui conabsentem neque exhibet: qui condemnantur quasi contumaces. Si tutor vel curator extent, ipsi iurare debent in potestate domini non esse: si autem procurator sit, dominus ipse iuret necessiurandum exegit actor reusque ‹iu›rauit, deinde postea noxali uelit actor experiri, uidendum est, an exceptio iurisiurandi debeat aduersus actorem dari. et Sabinus putat non esse dandam, quasi de alia re sit iuratum, hoc est tunc no