comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ci naturam ignorabat. & qđ magna parte diei consũpta
munitioni castrorum tempus relinqui uolebat. Fostridie
eius diei mane tripartito exercitu milites equitesq in ex¬
peditionem misit ut eos qui fugerant persequerentur. His
aliquantum itineris progressis: cum iam extremi essent in
conspectu ȩquites. a .O. atrio ad Cesarem uenerunt: qui nun¬
tiarent superion nocte maxima cohorta tempestate prope
omnes naues afflictas atq in littore eiectas esse: qđ neq an¬
chore funesq subsisterent. neq nautȩ gubernatoresq uim
tempestatis pati possent. Itaq ex hoc concursu nauium
magnum esse incõmodum acceptum. His rebus cognitis cȩ¬
sar legiones ȩquitatumq reuocari atq in itinere cõsistere
ubet. ipse ad naues reuertitur. eadem fere quȩ ex nuntuᷤ
luterisq cognouerat: toram perspicit. sic ut amissis circiter
quadraginta nauibus. reliquȩ tamen refici posse magno ne¬

Expanded text:
ci naturam ignorabat, et quod magna parte diei consumpta ci naturam ignorabat, et quod magna parte diei consumpta munitioni castrorum tempus relinqui volebat. Postridie eius diei mane tripertito milites equitesque in expeditionem misit, ut eos qui fugerant persequerentur. His aliquantum itineris progressis, cum iam extremi essent in prospectu, equites a Quinto Atrio ad Caesarem venerunt, qui nuntiarent superiore nocte maxima coorta tempestate prope omnes naves adflictas atque in litore eiectas esse, quod neque ancorae funesque subsisterent, neque nautae gubernatoresque vim tempestatis pati possent; itaque ex eo concursu navium magnum esse incommodum acceptum. His rebus cognitis Caesar legiones equitatumque revocari atque in itinere resistere iubet, ipse ad naves revertitur; eadem fere quae ex nuntiis litterisque cognoverat coram perspicit, sic ut amissis circiter XL navibus reliquae tamen refici posse magno ne
Abbreviated transcription (Latin):
uigilia ad hostes contendit. eo minus ueritus nauibus qđ
in littore molli atq aperto deligatas ad anchoram relinque¬
bat. & presidio nauibus. Q Atrium prȩfecit. Ipse noctu pro¬
gressus milia passuum circiter.xii. hostium copias conspicatuᷤ
est. Illi ȩquitatu atq essedis ad flumen progressi ex loco su¬
periore nostros prohibere & prelium cõmittere ceperunt: re-¬
pulsi ab equitatu se in siluas abdiderunt: locum nacti egre¬
gie & natura & opere munitum: quem domestici belli ut
uidebatur causa iam añ p̃parauerant. Nam crebris ar¬
boribus succisis omnes introitus erant prȩclusi: ipsi ex sil¬
ius rari propugnabant: nostrosq intra munitiones in gre¬
di prohibebant. At milites legionis septime testudine
facta. & aꝑgere ad munitiones adiecto locum ceperũt
eosq ex siluis expulerunt pautis uulneribus acceptis
Sed eos fugientes longius cȩsar prosequi uetuit. & qđ lo¬

Expanded text:
vigilia ad hostes contendit, eo minus veritus navibus, quod vigilia ad hostes contendit, eo minus veritus navibus, quod in litore molli atque aperto deligatas ad ancoram relinquebat, et praesidio navibus Q. Atrium praefecit. Ipse noctu progressus milia passuum circiter XII hostium copias conspicatus est. Illi equitatu atque essedis ad flumen progressi ex loco superiore nostros prohibere et proelium committere coeperunt. Repulsi ab equitatu se in silvas abdiderunt, locum nacti egregie et natura et opere munitum, quem domestici belli, ut videbantur, causa iam ante praeparaverant; nam crebris arboribus succisis omnes introitus erant praeclusi. Ipsi ex silvis rari propugnabant nostrosque intra munitiones ingredi prohibebant. At milites legionis septimae, testudine facta et aggere ad munitiones adiecto, locum ceperunt eosque ex silvis expulerunt paucis vulneribus acceptis. Sed eos fugientes longius Caesar prosequi vetuit, et quod lo
Abbreviated transcription (Latin):
relictam conspexit. Tum rursus estus commutationem secu¬
tus remis contendit: ut eam partem insulȩ caperet: qua optimũ
esse egressum superiore estate cognouerat. Qua in re admodũ
fuit uirtus militum laudanda. qui uectoriis granibusq naui¬
giis non intermisso naiugandi labore longarum nauium cur¬
sum adequarunt. Accessum est ad britanniam omnib nauibꝰ
meridiano fere tempore: neq in eo loco hostis est uisus. Sed ut
postea ex captiuis cognouit Cȩsar tum magnȩ manus eo cõ¬
uenissent multitudine nauium perterritȩ. quȩ cum publi¬
cis priuatisq quas sui quisq commodi fecerat amplius octĩ¬
gentȩ uno erant uisȩ tempore: a lutore discesserant: ac se in
superiora loca abdiderant. Cȩsar exposito exercitu: & loco
castris idoneo capto ubi ex captiuis cognouit quo in loco ho¬
stium copiȩ consedissent: cohortibus decem ad mare relictis
& equitibus trecentis qui prȩsidio nauibus essent: de tertia

Expanded text:
relictam conspexit. Tum rursus aestus commutationem securelictam conspexit. Tum rursus aestus commutationem secutus remis contendit ut eam partem insulae caperet, qua optimum esse egressum superiore aestate cognoverat. Qua in re admodum fuit militum virtus laudanda, qui vectoriis gravibusque navigiis non intermisso remigandi labore longarum navium cursum adaequarunt. Accessum est ad Britanniam omnibus navibus meridiano fere tempore, neque in eo loco hostis est visus; sed, ut postea Caesar ex captivis cognovit, cum magnae manus eo convenissent, multitudine navium perterritae, quae cum annotinis privatisque quas sui quisque commodi fecerat amplius octingentae uno erant visae tempore, a litore discesserant ac se in superiora loca abdiderant. Caesar exposito exercitu et loco castris idoneo capto, ubi ex captivis cognovit quo in loco hostium copiae consedissent, cohortibus decem ad mare relictis et equitibus trecentis, qui praesidio navibus essent, de tertia
Abbreviated transcription (Latin):
quendum mittit: retrahiq imperat. si uim faciat neq pare¬
at interfici iubet: nihil hunc se absente pro sano facturum
arbitratus: qui pręsentis imperium neglexisset. Ille enim re¬
uocatus resistere: ac se manu defendere: suorumq fidem im¬
plorare cepit. sȩpe clamitans liberum se libereq esse ciuita¬
tis Illi ut erat imperatum circunsistunt hominem atq int̾¬
ficiunt. At ȩquites hedui ad Cęsarem omnes reuertuntur
libus duohus in continentem relicto ut portum turretur. &
rem frumentariam prouideret: quȩq in gallia gererentur co-¬
gnosceret. consiliumq pro tempore & pro re caperet. ipse
cum legionibus quinq & pari numero ȩquitum. quem in conti¬
nenti reliquerat ad solis occasum naues soluit. & leni africo
prouectus media circiter nocte uento intermisso cursum non te¬
nuit. & longius delatus ȩstu orta lute sub sinistra britaniã

Expanded text:
quendum mittit retrahique imperat; si vim faciat neque parequendum mittit retrahique imperat; si vim faciat neque pareat, interfici iubet, nihil hunc se absente pro sano facturum arbitratus, qui praesentis imperium neglexisset. Ille enim revocatus resistere ac se manu defendere suorumque fidem implorare coepit, saepe clamitans liberum se liberaeque esse civitatis. Illi, ut erat imperatum, circumsistunt hominem atque interficiunt: at equites Aedui ad Caesarem omnes revertuntur. libus duobus relicto ut portus tueretur et rem frumentariam provideret quaeque in Gallia gererentur cognosceret consiliumque pro tempore et pro re caperet, ipse cum quinque legionibus et pari numero equitum, quem in continenti reliquerat, ad solis occasum naves solvit et leni Africo provectus media circiter nocte vento intermisso cursum non tenuit, et longius delatus aestu orta luce sub sinistra Britanniam
Abbreviated transcription (Latin):
silio administrarent. Hec a compluribus ad Cȩsarem defere¬
bantur. Qua re cognita Cȩsar qd tantum ciuitati heduȩ digni¬
tatis tribuchat coercendum atq deterrendum quibuscunq
modis posset. dunnorigem statuebat. qđ longius eius amen¬
tiam progredi uidebat. perspiciendum ne quid sibi ac rei. pu.
nocere poss&. Iraq circiter uiginti dies in eo loco commora¬
tus. qđ corus uentus nauigationem impediebat: qui magnam
partem omnis temporis in his partibus consueuit sufflare. da¬
bat operam ut in officio dunnorigem contineret: nihilo tñ
segnius omnia eius consilia cognosceret. Tandem idoneam
nactus tempestatem milites ȩquitesq conscendere in nauẽ
iubet. At impeditis omnium animis Dunnorix cum ȩqui¬
tibus heduorum a castris insciente Cȩsare domum discedere
cepit. Qua re nuntiata Cesar intermissa profectione: atq omni¬
bus rehus post positis magnam partem ȩquitatus ad eum in se¬

Expanded text:
silio administrarent. Haec a compluribus ad Caesarem deferesilio administrarent. Haec a compluribus ad Caesarem deferebantur. Qua re cognita Caesar, quod tantum civitati Aeduae dignitatis tribuebat, coercendum atque deterrendum quibuscumque rebus posset Dumnorigem statuebat; quod longius eius amentiam progredi videbat, prospiciendum, ne quid sibi ac rei publicae nocere posset. Itaque dies circiter XXV in eo loco commoratus, quod Carus ventus navigationem impediebat, qui magnam partem omnis temporis in his locis flare consuevit, dabat operam ut in officio Dumnorigem contineret, nihilo tamen setius omnia eius consilia cognosceret. Tandem idoneam nactus tempestatem milites equitesque conscendere in naves iubet. At omnium impeditis animis Dumnorix cum equitibus Aeduorum a castris insciente Caesare domum discedere coepit. Qua re nuntiata Caesar intermissa profectione atque omnibus rebus postpositis magnam partem equitatus ad eum inse
Abbreviated transcription (Latin):
cilio heduorum Dunnorix dixerat sibi a Cesare regnum ciuita¬
tis deferri. quod dictum hedui grauiter ferebant: neq recusandi
aut deprecandi causa legatos ad Cęsarem mittere audebãt. Id
factum ex suis hospitibus cęsar cognouerat. Ille omnibus pri¬
mo precibus petere contendit ut in gallia relinqueretur. partĩ
qđ in suetus nauigandi mare timeret. partim qđ religionibus
impediri se dicer&. Postea qͣ id obstinate sibi negari uidit
omni spe impetrandi adempta principes galliȩ solicitare re¬
uocare singulos. hortariq cepit ut in continenti remanerẽt
metu territare. non sine causa fieri ut gallia omni nobilita¬
te spoliaretur: id esse consilium cęsaris. ut quos in conspetu
gallię interficere uereretur. hos omnes in britanniam tra¬
ductos necaret. fidem reliquis interponere: iusiurandum po¬
scere: ut quod esse ex usu galliȩ intellexissent. communi cõ¬

Expanded text:
cilio Aeduorum Dumnorix dixerat sibi a Caesare regnum civitacilio Aeduorum Dumnorix dixerat sibi a Caesare regnum civitatis deferri; quod dictum Aedui graviter ferebant, neque recusandi aut deprecandi causa legatos ad Caesarem mittere audebant. Id factum ex suis hospitibus Caesar cognoverat. Ille omnibus primo precibus petere contendit ut in Gallia relinqueretur, partim quod insuetus navigandi mare timeret, partim quod religionibus impediri sese diceret. Posteaquam id obstinate sibi negari vidit, omni spe impetrandi adempta principes Galliae sollicitare, sevocare singulos hortarique coepit uti in continenti remanerent; metu territare: non sine causa fieri, ut Gallia omni nobilitate spoliaretur; id esse consilium Caesaris, ut quos in conspectu Galliae interficere vereretur, hos omnes in Britanniam traductos necaret; fidem reliquis interponere, iusiurandum poscere, ut quod esse ex usu Galliae intellexissent communi con
Abbreviated transcription (Latin):
inter suos minui. & qui iam ante inimico in nos animo fuiss&
multo grauius hoc dolore exarsit. His rebus cõstitutiᷤ Cȩsar
ad portum icium cum legionibus peruenit. Ibi cognoscit se¬
xaginta naues quȩ in belgis factȩ erant. tempestate reiectas
cursum tenere non potuisse: atq eodem unde erant profectȩ
reuertisse: reliquas paratas ad nauigandum: atq omnibus
rebus instructas inuenit. Eodem ȩquitatus totius galliȩ
conuenit numero milium quatuor. principesq ex omnibus
ciuitatibus. ex quibus perpaucos. quorum in se fidem perspe¬
xerat relinquere in gallia: reliquos obsidum loco secum du¬
cere decreuerat: qđ cum iple abesset motum galliȩ uerebatur.
E rat una cum ceteris Dunnorix heduus: de quo ante a nobis di¬
ctum est. hunc secum habere in primis constituerat qđ eum cu¬
pidum rerum nouarum cupidum imperii: magni animi magnę
inter gallos auctoritatis cognouerat. Accedehat huc qd in cõ¬

Expanded text:
inter suos minui, et, qui iam ante inimico in nos animo fuisset, inter suos minui, et, qui iam ante inimico in nos animo fuisset, multo gravius hoc dolore exarsit. His rebus constitutis Caesar ad portum Itium cum legionibus pervenit. Ibi cognoscit LX naves, quae in Meldis factae erant, tempestate reiectas cursum tenere non potuisse atque eodem unde erant profectae revertisse; reliquas paratas ad navigandum atque omnibus rebus instructas invenit. Eodem equitatus totius Galliae convenit, numero milium quattuor, principesque ex omnibus civitatibus. Ex quibus perpaucos, quorum in se fidem perspexerat, relinquere in Gallia, reliquos obsidum loco secum ducere decreverat, quod, cum ipse abesset, motum Galliae verebatur. Erat una cum ceteris Dumnorix Aeduus, de quo ante ab nobis dictum est. Hunc secum habere in primis constituerat, quod eum cupidum rerum novarum, cupidum imperi, magni animi, magnae inter Gallos auctoritatis cognoverat. Accedebat huc quod in con
Abbreviated transcription (Latin):
testate. se seq si cȩsar permitteret ad eum in castra uenturum
suas ciuitatisq fortunas eius fidei ꝑmissurum. Cȩsar & si
intelligebat qua decausa ea diterentur: quȩq eum res ab insti¬
tuto consilio deterrer&: tamen ne ȩstatem consumere in treueris
cogeretur: omnibus ad britannicum bellum rebus compatis
Induciomarum ad se cum dutentis obsidibus uenire iussit.
His adductis: in his filio propinquisq eius omnibus. quos
nominatim euocauerat: consolatus indutiomarum horta¬
tusq est uti in officio permaneret. Nihilo tamen segniue¬
principibus treuerorum ad se conuocatis hos sigillatim cingento¬
rigi conciliauit. Quod cum merito eius a se fieri intelligebat
tum magni interesse arbitrabatur eius auctoritatem inter suoᷤᷤ
ꝗͣ plurimum ualere. cuius tam egregiam in se uoluntatem perspe¬
xisset. Id tulit factum grauiter induciomarus suam gratiã

Expanded text:
testate, seseque, si Caesar permitteret, ad eum in castra venturum, testate, seseque, si Caesar permitteret, ad eum in castra venturum, suas civitatisque fortunas eius fidei permissurum. Caesar, etsi intellegebat qua de causa ea dicerentur quaeque eum res ab instituto consilio deterreret, tamen, ne aestatem in Treveris consumere cogeretur omnibus ad Britannicum bellum rebus comparatis, Indutiomarum ad se cum CC obsidibus venire iussit. His adductis, in eis filio propinquisque eius omnibus, quos nominatim evocaverat, consolatus Indutiomarum hortatusque est uti in officio maneret; nihilo tamen setiuprincipibus Treverorum ad se convocatis hos singillatim Cingetorigi conciliavit, quod cum merito eius a se fieri intellegebat, tum magni interesse arbitrabatur eius auctoritatem inter suos quam plurimum valere, cuius tam egregiam in se voluntatem perspexisset. Id tulit factum graviter Indutiomarus, suam gratiam
Abbreviated transcription (Latin):
Ro. defecturos confirmauit: quȩq in treueris gererentur: ostẽdit.
At indiciomarus ȩquitatum peditatumq cogere: usq qui ꝑ
ȩtatem in armis esse non poterant in siluam arduennam abdi-¬
tis. quȩ ingenti magnitudine per medios fines treuerorum a
flumine rheno ad initium remorum pertinet. bellum parare insti¬
tuit. Sed postra ꝗͣ non nulli principes ex ea ciuitate. & familiari¬
tate Cingentorigis adducti. & aduentu nostri exercitus perterri¬
ti ad Cęsarem uenerunt: & de suis priuatim rebus ab co petere
ceperunt: quoniam ciuitati consulere non posset. ueritus ne ab oĩ¬
bus desereretur induciomarus legatos ad Cx̧sarem mittit. se se
id circo a sius discedere: atq ad eum uenire noluisse: quo faciliꝰ
ciuitatem in officio continer&. ne omnis nobilitatis discessu plebᷤ
propter imprudentiam laberetur. It aq esse ciuitatem in sua po-¬

Expanded text:
Romani defecturos confirmavit quaeque in Treveris gererentur ostendit. Romani defecturos confirmavit quaeque in Treveris gererentur ostendit. At Indutiomarus equitatum peditatumque cogere, eisque qui per aetatem in armis esse non poterant in silvam Arduennam abditis, quae ingenti magnitudine per medios fines Treverorum a flumine Rheno ad initium Remorum pertinet, bellum parare instituit. Sed posteaquam nonnulli principes ex ea civitate et familiaritate Cingetorigis adducti et adventu nostri exercitus perterriti ad Caesarem venerunt et de suis privatim rebus ab eo petere coeperunt, quoniam civitati consulere non possent, veritus ne ab omnibus desereretur Indutiomarus legatos ad Caesarem mittit: sese idcirco ab suis discedere atque ad eum venire noluisse, quo facilius civitatem in officio contineret, ne omnis nobilitatis discessu plebs propter imprudentiam laberetur: itaque esse civitatem in sua po
Abbreviated transcription (Latin):
uctas: neq multum ab eo. quin paucis diebus deduci possẽt. Col¬
laudatis militibus atꝗ his qui negocio prȩfuerant: quid fieci
uellet. ostendit. atq omnes ad portum icium conuenire iuba
quo ex portu commodissimum in britanniam traiectum eose
cognouerat circiter milium passuum triginta transmissum a
continenti. Nuic rei quod satis esse uisum est. militum relĩquit.
pse cum legionibus expeditis quatuor. & ȩquitibus. deccͫ. in fineᷤᷤ
treuerorum proficiscitur: qđ ii neq ad concilia ueniebant: neq
imperio parebãt. germanosq transrhenanios solicitare diceban¬
tur. Hęc ciuitas longe plurimum totius galliȩ xquitatu uala.
magnasq habet copias peditum. rhenumq ut supra demonstra-¬
uimus. tangit. In ea ciuitate duo de principatu inter se contẽ¬
debant. indiciomarus & Cingentorix. E quibus alter simul
atq de Cȩsaris legionumq aduentu cognitum est: ad eum ue¬
nit. se suosq omnes in officio futuros: neq ab amicicia populi

Expanded text:
uctas neque multum abesse ab eo quin paucis diebus deduci possint. Collaudatis militibus atque eis qui negotio praefuerant, quid fieri velit ostendit atque omnes ad portum Itium convenire iubet, quo ex portu commodissimum in Britanniam traiectum esse cognoverat, circiter milium passuum XXX transmissum a continenti: huic rei quod satis esse visum est militum reliquit; ipse cum legionibus expeditis IIII et equitibus DCCC in fines Treverorum proficiscitur, quod hi neque ad concilia veniebant neque imperio parebant Germanosque Transrhenanos sollicitare dicebantur. Haec civitas longe plurimum totius Galliae equitatu valet magnasque habet copias peditum Rhenumque, ut supra demonstravimus, tangit. In ea civitate duo de principatu inter se contendebant, Indutiomarus et Cingetorix; e quibus alter, simul atque de Caesaris legionumque adventu cognitum est, ad eum venit, se suosque omnes in officio futuros neque ab amicitia populi
Abbreviated transcription (Latin):
dispersis in opere nostris subito ex omnibus partibus siluȩ euo¬
lauerunt. & in nostros impetum fecerunt. Nostri celeriter ar¬
ma ceperunt: eosq in silua repulerunt. & compluribus interfe¬
ctis longius impeditioribus locis secuti: paços e suis disperdide¬
runt. Reliquis deinceps diebus Cȩsar siluas cedere instituit¬
& ne quis inermibus imprudentibusq militibus ab latere im¬
petus fieri poss&: omnem eam materiẽ quȩ erat cȩsa conuersã
ad hostem collorabat. & pro uallo ad utrunq latus extruebat.
Incredibili celeritate magno spacio paucis diebus confecto. cum
iam pecus atq extrema impedimenta ab nostris tenerentur.¬
ipsiq densiores siluas peterent: eiusmodi sunt tempestate
consecutȩ. uti opus necessario intermitteretur: & ex continua¬¬
tione imbrium diutius sub pellibus milites contineri non pos¬
sent. Itaq uastatis omnibus eorum agris uicis. ȩdificuisq incẽ¬

Expanded text:
dispersis in opere nostris subito ex omnibus partibus silvae evodispersis in opere nostris subito ex omnibus partibus silvae evolaverunt et in nostros impetum fecerunt. Nostri celeriter arma ceperunt eosque in silvas repulerunt et compluribus interfectis longius impeditioribus locis secuti paucos ex suis deperdiderunt. Reliquis deinceps diebus Caesar silvas caedere instituit, et ne quis inermibus imprudentibusque militibus ab latere impetus fieri posset, omnem eam materiam quae erat caesa conversam ad hostem conlocabat et pro vallo ad utrumque latus extruebat. Incredibili celeritate magno spatio paucis diebus confecto, cum iam pecus atque extrema impedimenta a nostris tenerentur,ipsi densiores silvas peterent, eius modi sunt tempestates consecutae uti opus necessario intermitteretur et continuatione imbrium diutius sub pellibus milites contineri non possent. Itaque vastatis omnibus eorum agris, vicis aedificiisque incen
Abbreviated transcription (Latin):
xima pars aquitaniȩ se se Crasso dedidit: obsidesq ultro mi¬
sit: quo in numero fuerunt tarbelli: bigeriones: preiciani: uo-¬
cates: tacruates. flustates: garites.: ausci: garumni: siburgãtes:
cocosatesq Paucȩ ultimȩ nationes anni tempore confisȩ qđ
hiems suberat hoc facere neglexerunt. Fodem fere tempore
Cesar & si prope exacta iam ęstas erat. tamen qd omni gallia pa¬
cata morini menapiiq supererant.: qui in armis essent: neq ad
eum unꝗͣ legatos de pace misisseat. arbitratus id bellum celerit᷑
confici posse: eo exercitum adduxit. Qui longe alia ratione ac re¬
liqui galli bellum gerere ceperunt. Nam qđ intelligebant ma¬
ximas nationes quȩ prelio contendissent pulsas superatasq
esse: continentesq siluas ac paludes habebant. eo se suaq omnia
contulerunt. Ad quarum initium siluarum cum Cȩsar perue¬
niss&. castraq munire instituisset: neq hostis interim uisus ess&.

Expanded text:
xima pars Aquitaniae sese Crasso dedidit obsidesque ultro mixima pars Aquitaniae sese Crasso dedidit obsidesque ultro misit; quo in numero fuerunt Tarbelli, Bigerriones, Ptianii, Vocates, Tarusates, Elusates, Gates, Ausci, Garumni, Sibusates, Cocosates: paucae ultimae nationes anni tempore confisae, quod hiems suberat, id facere neglexerunt. Eodem fere tempore Caesar, etsi prope exacta iam aestas erat, tamen, quod omni Gallia pacata Morini Menapiique supererant, qui in armis essent neque ad eum umquam legatos de pace misissent, arbitratus id bellum celeriter confici posse eo exercitum duxit; qui longe alia ratione ac reliqui Galli bellum gerere coeperunt. Nam quod intellegebant maximas nationes, quae proelio contendissent, pulsas superatasque esse, continentesque silvas ac paludes habebant, eo se suaque omnia contulerunt. Ad quarum initium silvarum cum Caesar pervenisset castraque munire instituisset neque hostis interim visus esset,
Abbreviated transcription (Latin):
quid fieri uellet ostendit. Illi ut erat imperatum eductis his
cohortibus: quȩ presidio castris relictȩ interrite a labore erãt
& longiore itinere circunductis Ex hostium castris circũspici
possent. omnium oculis mentibusq ad pugnam intentis ce¬
leriter ad eas quas cliximus munitiones peruenerunt. Atq
his proruptis non prius in hostium castris constiterunt qͣ pla¬
ne ab his uideri: aut quid rei gereretur, cognosci posset.
Tum uero clamore ab ea parte audito nostri reintegratis ui¬
rihus. quod plerunq in spe uictoriȩ accidere consueuit acrius
impugnare ceperunt. Hostes undiq circunuenti desperatis
omnibus rebus se se per munitiones deicere. & fuga salutez
petere intenderunt. Quos ȩquitatus apertissimis campie¬
consectatus. ex milium quinquaginta numero: quȩ ete aqui¬
tania. cantabrisq uenisse constabat. uix quarta parte relicta
multa nocte se in castra recepit. Hac audita pugna ma¬

Expanded text:
quid fieri vellet ostendit. Illi, ut erat imperatum, eductis iis quid fieri vellet ostendit. Illi, ut erat imperatum, eductis iis cohortibus quae praesidio castris relictae intritae ab labore erant, et longiore itinere circumductis, ne ex hostium castris conspici possent, omnium oculis mentibusque ad pugnam intentis celeriter ad eas quas diximus munitiones pervenerunt atque his prorutis prius in hostium castris constiterunt quam plane ab his videri aut quid rei gereretur cognosci posset. Tum vero clamore ab ea parte audito nostri redintegratis viribus, quod plerumque in spe victoriae accidere consuevit, acrius impugnare coeperunt. Hostes undique circumventi desperatis omnibus rebus se per munitiones deicere et fuga salutem petere contenderunt. Quos equitatus apertissimis campis consectatus ex milium L numero, quae ex Aquitania Cantabrisque convenisse constabat, vix quarta parte relicta, multa nocte se in castra recepit. Hac audita pugna ma
Abbreviated transcription (Latin):
atq opinione timidiores hostes nostrosq milites alatriores ad
pugnandum feciss& atq omnium uoces audirentur: expectari
duitius non oportere quin ad castra iretur: cohortatus suos õi¬
bus cupientibus ad hostium castra contendit. Ibi cum alii fos¬
sas complerent. alii multis telis coniectis defesores uallo mu¬
nitionibusq depellerent. auxiliaresq quibus ad pugnam non
m ultum crassus confidebat lapidibus telisq subministrandi
&ad aggerem cespitibus comportandis speciem atq opinionẽ
pugnantium preberent: cum: ab hostibus constanter ac non ti¬
mide pugnaretur. telaq ex superiore loco missa non frustra
accederent: ȩquites circuitis hostium castris Crasso renũtia¬
uerunt non eadem esse diligentia ab decumana porta castra
munita. facilemq aditum habere. Crassus equitum p̃fectos
cohortatus ut magnis premiis pollicitationibus q excitarẽt

Expanded text:
atque opinione timoris hostes nostros milites alacriores ad atque opinione timoris hostes nostros milites alacriores ad pugnandum effecissent atque omnium voces audirentur expectari diutius non oportere quin ad castra iretur, cohortatus suos omnibus cupientibus ad hostium castra contendit. Ibi cum alii fossas complerent, alii multis telis coniectis defensores vallo munitionibusque depellerent, auxiliaresque, quibus ad pugnam non multum Crassus confidebat, lapidibus telisque subministrandis et ad aggerem caespitibus comportandis speciem atque opinionem pugnantium praeberent, cum item ab hostibus constanter ac non timide pugnaretur telaque ex loco superiore missa non frustra acciderent, equites circumitis hostium castris Crasso renuntiaverunt non eadem esse diligentia ab decumana porta castra munita facilemque aditum habere. Crassus equitum praefectos cohortatus, ut magnis praemiis pollicitationibusque suos excitarent,
Abbreviated transcription (Latin):
tis presidu relinquere ob eamq causam minus commode fru¬
mentum commeatumq sibi supportari: in dies hostium nu¬
merum augeri non cunctandum existimauit quin pugna
decertaret. Hac re ad consilium delata ubi omnes idem sẽ¬
tire intellexit. posterum diem pugnȩ constituit. Prima luce
productis omnibus copiis duplici acre instructa auxiliis in
mediam aciem collocatis: quid hostes consilii caperent expecta¬
bat. Illi & si propter multitudinem & ueterem belli gloriam
paucitatemq nostrorum se tuto dimicaturos existimabant.
tamen tutius esse arbitrabantur: obsessis uiis commeatu inter¬
cluso sine ullo uulnere uictoria potiri. & si propter inopiam rei
frumentariȩ romani se se recipere cepissent impeditos in agmine
& sub sarcinis infirmioriq animo adoriri cogitabant. Hoc
consilio probato ab ducibus. productis romanorum copiis se se
castris tenebant. Hac re prospecta Crassus cum sua cunctatione

Expanded text:
tis praesidii relinquere, ob eam causam minus commode frutis praesidii relinquere, ob eam causam minus commode frumentum commeatumque sibi supportari, in dies hostium numerum augeri, non cunctandum existimavit quin pugna decertaret. Hac re ad consilium delata, ubi omnes idem sentire intellexit, posterum diem pugnae constituit. Prima luce productis omnibus copiis duplici acie instituta, auxiliis in mediam aciem coniectis, quid hostes consilii caperent expectabat. Illi, etsi propter multitudinem et veterem belli gloriam paucitatemque nostrorum se tuto dimicaturos existimabant, tamen tutius esse arbitrabantur obsessis viis commeatu intercluso sine vulnere victoria potiri, et si propter inopiam rei frumentariae Romani se recipere coepissent, impeditos in agmine et sub sarcinis infirmiores animo adoriri cogitabant. Hoc consilio probato ab ducibus, productis Romanorum copiis, sese castris tenebant. Hac re perspecta Crassus, cum sua cunctatione
Abbreviated transcription (Latin):
retur a Crasso impetrauit. Armis obsidibusq acceptis Crassusᷤ
in fines uocatixum & carusacium profectus est. Tum uoͣ
barbari cõmoti. qđ oppidum & natura loci & manu munitũ
paucis diebus. quibus eo uentum erat: expugnatum cogno-¬
uerant: legatos quo qͦ uersum dimittere. coniurare: obsides
dare: inter se copias parare ceperunt. Mittuntur etiam ad eas
ciuitates legati: quȩ sunt citerioris hispaniae finitimȩ aquitaniȩ.
Inde auxilia dutesq occersuntur: quorum aduentu magna cum
auctoritate & magna hominum cum multitudine bellum
gerere conantur. Duces uero inde eliguntur: qui una cum
Q Sertorio omnes annos fuerant: summamq scientiam rei milita¬
ris habere existimabantur. Hi consuetudint populi. ro. loca
capere castra munire. commeatibus nostros intercludere cõstituũt.
Quod ubi Crassus animaduertit suas copias per exiguitatem nõ
facile deduci hostem & uagari & uias obsidere & castris sa¬

Expanded text:
retur a Crasso impetravit. Armis obsidibusque acceptis, Crassus retur a Crasso impetravit. Armis obsidibusque acceptis, Crassus in fines Vocatium et Tarusatium profectus est. Tum vero barbari commoti, quod oppidum et natura loci et manu munitum paucis diebus quibus eo ventum erat expugnatum cognoverant, legatos quoque versus dimittere, coniurare, obsides inter se dare, copias parare coeperunt. Mittuntur etiam ad eas civitates legati quae sunt citerioris Hispaniae finitimae Aquitaniae: inde auxilia ducesque arcessuntur. Quorum adventu magna cum auctoritate et magna cum hominum multitudine bellum gerere conantur. Duces vero ii deliguntur qui una cum Q. Sertorio omnes annos fuerant summamque scientiam rei militaris habere existimabantur. Hi consuetudine populi Romani loca capere, castra munire, commeatibus nostros intercludere instituunt. Quod ubi Crassus animadvertit, suas copias propter exiguitatem non facile diduci, hostem et vagari et vias obsidere et castris sa
Abbreviated transcription (Latin):
sunt: ubi diligentia nostrorum his rebus nihil profici posse
intellexerunt: legatos ad Crassum mittunt: seq in deditio¬
nem ut recipiat petunt. Qua re impetrata arma tradere
iussi: faciunt. atq in ea re omnium nostrorum intentis aĩs
alia ex parte oppidi ad iantonus qui summam imperũ tene¬
bat. cum sexcentis deuotis: quos illi solidurios appellant.
quorum est condicio ut omnibus in uita commodis una cũ
iis fruantur: quorum se amiciciȩ dediderunt. Si quid perꝰ
uim accidat aut eũdem casum una ferant. aut sibi mortez
consciscant. Neq adhuc hominum memoria repertus est
quisꝗͣ: qui eo interfecto: cuius se amiciciȩ deuouisset mori
recusar&. Cum his Adiantonus eruptionẽ facere conatꝰ
clamore ab ea parte munitionis sublato cum ad arma mi¬
lites concurrissent. uehementerq ibi pugnatum esset: repulsus
in oppidum est: tamen uti eadem deditionis condicione ute¬

Expanded text:
sunt, ubi diligentia nostrorum nihil his rebus profici posse sunt, ubi diligentia nostrorum nihil his rebus profici posse intellexerunt, legatos ad Crassum mittunt seque in deditionem ut recipiat petunt. Qua re impetrata arma tradere iussi faciunt. Atque in eam rem omnium nostrorum intentis animis alia ex parte oppidi Adiatunnus, qui summam imperii tenebat, cum DC devotis, quos illi soldurios appellant, quorum haec est condicio, ut omnibus in vita commodis una cum iis fruantur quorum se amicitiae dediderint, si quid his per vim accidat, aut eundem casum una ferant aut sibi mortem consciscant; neque adhuc hominum memoria repertus est quisquam qui, eo interfecto cuius se amicitiae devovisset, mortem recusaret— cum his Adiatunnus eruptionem facere conatus clamore ab ea parte munitionis sublato cum ad arma milites concurrissent vehementerque ibi pugnatum esset, repulsus in oppidum tamen uti eadem deditionis condicione ute
Abbreviated transcription (Latin):
nostrum agmen adorti primum ȩquestre prelium cõmi¬
serunt: deinde ȩquitatu suo pulso: atq insequentibus nr̃is
subito pedestres copias. quas in conualle in insidus collo¬
cauerant ostenderunt. Hi nostros disiectos adorti paula¬
tim prelium renouarunt. pugnatumq diu atq acriter. Cũ
sontiates superioribus uictorus freti in sua uirtute totius
aquitaniȩ salutem positam putarent: nostri autem ꝗd
sine imperatore & sine reliquis legionibus adolescen¬
tulo duce efficere possent. perspici cuperent: tandẽ confe¬
cti uulneribus hostes terga uertere. Quorum magno nu¬
mero interfecto Crassus ex itinere oppidum sontiatum
oppugnare cepit. Iuibus fortiter resistentibus uineas ⁊¬
turresq egit Illi alias eruptione temptata: alias cuniculiꝰ ad
aggerem uineisq actis. cuius rei sunt longe peritissimi aqui¬
tani. propterea qđ multis locis apud eos ȩrariȩ secturȩ

Expanded text:
nostrum adorti primum equestre proelium comminostrum adorti primum equestre proelium commiserunt, deinde equitatu suo pulso atque insequentibus nostris subito pedestres copias, quas in convalle in insidiis conlocaverant, ostenderunt. Hi nostros disiectos adorti proelium renovarunt. Pugnatum est diu atque acriter, cum Sotiates superioribus victoriis freti in sua virtute totius Aquitaniae salutem positam putarent, nostri autem quid sine imperatore et sine reliquis legionibus adulescentulo duce efficere possent perspici cuperent; tandem confecti vulneribus hostes terga verterunt. Quorum magno numero interfecto Crassus ex itinere oppidum Sotiatium oppugnare coepit. Quibus fortiter resistentibus vineas turresque egit. Illi alias eruptione temptata, alias cuniculis ad aggerem vineasque actis cuius rei sunt longe peritissimi Aquitani, propterea quod multis locis apud eos aerariae secturaeque
Abbreviated transcription (Latin):
numerum eorum occiderunt. reliquos equites consectati
paucos qui ex fuga euaserant reliquerunt. Sic uno tem¬
pore & de nauali pugna Sabinus: & de Sabini uictoria
Cȩsar certior est factus: ciuitatesq omnes se statim Titurio
dediderunt. Nam ut ad bella suscipienda gallorum alacer
ac promptus est animus: sic mollis ac minime resistens ad ca¬
lamitates perferendas mens eorum est. Eodem fere tem¬
pore .P. Crassus cum in aquitaniã peruenisset: quȩ pars ut
ante dictum est: & regionum latitudine. & multitudine ho¬
minum ex tertia parte galliȩ est extimanda: cum intelli¬
geret in his locis sibi bellum gerendum: ubi paucis ante
gisset non mediocrem sibi diligeatiam adhibendam intelli¬
gebat. Itaq re frumentaria prouisa auxilus ȩquitatuq
gionibus nominatim euocatis in sontiatum fines exercitu
introduxit. Cuius aduentu cognito sontiates magnis co¬
pus coactis equitatuq quo plurimum ualebant in itinere

Expanded text:
numerum eorum occiderunt; reliquos equites consectati numerum eorum occiderunt; reliquos equites consectati paucos, qui ex fuga evaserant, reliquerunt. Sic uno tempore et de navali pugna Sabinus et de Sabini victoria Caesar est certior factus, civitatesque omnes se statim Titurio dediderunt. Nam ut ad bella suscipienda Gallorum alacer ac promptus est animus, sic mollis ac minime resistens ad calamitates ferendas mens eorum est. Eodem fere tempore P. Crassus., cum in Aquitaniam pervenisset, quae pars, ut ante dictum est, et regionum latitudine et multitudine hominum tertia pars Galliae est aestimanda, cum intellegeret in iis locis sibi bellum gerendum ubi paucis ante gisset, non mediocrem sibi diligentiam adhibendam intellegebat. Itaque re frumentaria provisa, auxiliis equitatuque gionibus nominatim evocatis, in Sotiatium fines exercitum introduxit. Cuius adventu cognito Sotiates magnis copiis coactis, equitatuque, quo plurimum valebant, in itinere agmen
Abbreviated transcription (Latin):
adducti non prius uiridonicem reliquosq duces ex concilio di¬
mittunt ꝗͣ ab his sit concessum arma uti capiant: & ad ca¬
stra contendant. Qua re concessa leti uelut explorata uictoria
sarmentis uirgultisq collectis quibus fossas romanorum com¬
pleant ad castra pergunt. Locus erat castrorum editus: &
paulatim ab imo accliuis circiter passus mille. huc magno cur¬
su contenderunt ut qͣ minimum spacu ad se colligendoe¬
armandosq romanis daretur: exanimatiq peruenerunt
Sabinus suos cohortatus: cupientibus signum dat. Impe¬
ditis hostibus propter ea quȩ ferebant onera: subito duabꝰ
portis eruptionem fieri iubet. Factum est opportunitate lo¬
ci hostium inscitia ac defatigatione. uirtute militum & su¬¬
periorum pugnarum exercitatione: ut ne unum quidem ⁊¬
nostrorum impetum ferrẽt. ac statim terga uerterent. Quoᷤᷤ
impeditos integris uiribus milites nostri consecuti magnu

Expanded text:
adducti non prius Viridovicem reliquosque duces ex concilio diadducti non prius Viridovicem reliquosque duces ex concilio dimittunt quam ab iis sit concessum arma uti capiant et ad castra contendant. Qua re concessa laeti, ut explorata victoria, sarmentis virgultisque collectis, quibus fossas Romanorum compleant, ad castra pergunt. Locus erat castrorum editus et paulatim ab imo acclivis circiter passus mille. Huc magno cursu contenderunt, ut quam minimum spatii ad se colligendoarmandosque Romanis daretur, exanimatique pervenerunt. Sabinus suos hortatus cupientibus signum dat. Impeditis hostibus propter ea quae ferebant onera subito duabus portis eruptionem fieri iubet. Factum est oportunitate loci, hostium inscientia ac defatigatione, virtute militum et superiorum pugnarum exercitatione, ut ne unum quidem nostrorum impetum ferrent ac statim terga verterent. Quos impeditos integris viribus milites nostri consecuti magnum
Abbreviated transcription (Latin):
portunitate aliqua data legato dimicandum non existimabat.
Iac confirmata opinione timoris. idoneum quendam hominẽ &
callidum delegit gallum: ex his quos auxilii causa secum ha¬
hebat. Huic magnis premuis pollicitationibusq persu adet. uti
ad hostes transeat: & quid fieri uelit edoc&. Iui ubi pro per¬
fuga ad eos uenit: timorem romanorum proponit: quibus an¬
gultiis ipse Cȩsar a uenetis prematur docet. neq longius abee
quin proxima nocte Sabinus clam ex castris exercitum edu¬
cat: & ad Cesarem auxilii ferendi causa proficiscatur. Quod
ubi auditum est: conclamant omnes: occasionem negocii bene
gerendi amittendam non esse: ad castra iri oportere. Mult&
res ad hoc consilium gallos hortabantur. superiorum dierum Sa¬
bini cunctatio perfuge confirmatio: in opia cibariorum. Cui rei
parum diligenter ab his erat prouisum: spes uenetici belli: &
ꝗd fere libenter homines id quod uolunt credunt. His rebꝰ

Expanded text:
portunitate aliqua data legato dimicandum non existimabat. portunitate aliqua data legato dimicandum non existimabat. Hac confirmata opinione timoris idoneum quendam hominem et callidum deligit, Gallum, ex iis quos auxilii causa secum habebat. Huic magnis praemiis pollicitationibusque persuadet uti ad hostes transeat, et quid fieri velit edocet. Qui ubi pro perfuga ad eos venit, timorem Romanorum proponit, quibus angustiis ipse Caesar a Venetis prematur docet, neque longius abesse quin proxima nocte Sabinus clam ex castris exercitum educat et ad Caesarem auxilii ferendi causa proficiscatur. Quod ubi auditum est, conclamant omnes occasionem negotii bene gerendi amittendam non esse: ad castra iri oportere. Multae res ad hoc consilium Gallos hortabantur: superiorum dierum Sabini cunctatio, perfugae confirmatio, inopia cibariorum, cui rei parum diligenter ab iis erat provisum, spes Venetici belli, et quod fere libenter homines id quod volunt credunt. His rebus
Abbreviated transcription (Latin):
A tq his pancis debus au̾relui eburonices. lexonuq senatu suo
interfecto. qđ auctores belli esse nolebant portas clauserunt
seq cum Uiridonice coniunxerunt. Magnaq prȩterea mul-¬
titudo undiq ex gallia perditorum hominum latronumq con¬
uenerat. quos spes predandi studiumq abellandi ab agricul¬
tura & quotidiano labore reuocabat. Sabinus idoneo omnibꝰ
rebus loco castris se se tenebat cum Uiridonix contra eum
duum milium spacio consedislet: quotidieꝰ productis copiis pu¬
gnandi potestatem faceret. ut iam non solum hostibus in con¬
temptionem Sabinus uenir&: sed & nostrorum militum non uo
cibus nihil carperetur: tantamq opinionem timoris prebuit
ut iam ad uallum castrorum hostes accedere auderent. Id ea fa
ciebat decausa qd cum tanta multitudine hostium: prȩsertim
eo absente qui summam imperii teneret: nili xquo loco: aut op¬

Expanded text:
atque his paucis diebus Aulerci Eburovices Lexoviique, senatu suo atque his paucis diebus Aulerci Eburovices Lexoviique, senatu suo interfecto quod auctores belli esse nolebant, portas clauserunt seque cum Viridovice coniunxerunt; magnaque praeterea multitudo undique ex Gallia perditorum hominum latronumque convenerat, quos spes praedandi studiumque bellandi ab agri cultura et cotidiano labore revocabat. Sabinus idoneo omnibus rebus loco castris sese tenebat, cum Viridovix contra eum duorum milium spatio consedisset cotidieque productis copiis pugnandi potestatem faceret, ut iam non solum hostibus in contemptionem Sabinus veniret, sed etiam nostrorum militum vocibus non nihil carperetur; tantamque opinionem timoris praebuit ut iam ad vallum castrorum hostes accedere auderent. Id ea de causa faciebat quod cum tanta multitudine hostium, praesertim eo absente qui summam imperii teneret, nisi aequo loco aut o
Abbreviated transcription (Latin):
quarta usq ad solis occasum pugnaretur. Quo prelio bellũ
uenetorum totiusq orȩ maritimȩ confectum est. Nam cũ
omnis iuuentus omnis etiam grauioris ȩtatis: in quibus
aliquid consilii aut dignitatis fuit. eo conuenerant. tu
nauium quod ubiq fuerat in unum locum coegerant. Iui¬
bus amissis reliqui qui neq quo se reciperent. neq quen ad
modum oppida defenderent habebant: itaq se suaq omnia
Cesari dediderunt. In quos eo grauius Cȩsar iudicandum sta-¬
tuit: quo diligentius in reliquum tempus a barbaris ius lega¬
torum conseruaretur. Itaq omni senatu necato reliquos sub
corona tradidit uendiditq. Dum hec in uenetis gerunt᷑
Q Titurius sabinus cum his copiis quas a Cȩsare acceperat
in fines unellorum peruenit. His preerat Uiridonix
ac summam imperii tenebat earum omnium ciuitatum: quȩ
defecerant: ex quibus exercitum magnasq copias coegerat

Expanded text:
IIII usque ad solis occasum pugnaretur. Quo proelio bellum IIII usque ad solis occasum pugnaretur. Quo proelio bellum Venetorum totiusque orae maritimae confectum est. Nam cum omnis iuventus, omnes etiam gravioris aetatis in quibus aliquid consilii aut dignitatis fuit eo convenerant, tum navium quod ubique fuerat in unum locum coegerant; quibus amissis reliqui neque quo se reciperent neque quem ad modum oppida defenderent habebant. Itaque se suaque omnia Caesari dediderunt. In quos eo gravius Caesar vindicandum statuit quo diligentius in reliquum tempus a barbaris ius legatorum conservaretur. Itaque omni senatu necato reliquos sub corona vendidit. Dum haec in Venetis geruntur, Q. Titurius Sabinus cum iis copiis quas a Caesare acceperat in fines Venellorum pervenit. His praeerat Viridovix ac summam imperii tenebat earum omnium civitatum quae defecerant, ex quibus exercitum magnasque copias coegerat;
Abbreviated transcription (Latin):
positum in uirtute. qua nostri milites facile superabant: atq eo
magis qđ in conspectu cęsaris atq omnis exercitus res gereba¬
tur: ut nullum fortius paulo factum latere poss&. Omnes .N.
colles ac loca superiora: unde propinquus despectus in mare,
ab exercitu tenebantur. Disiectis ut diximus antẽnis cum sin¬
gulas binȩ aut ternȩ naues circunsisterent milites sum ma
Ui transcendere in hostium naues contendebant. Quod pꝰqͣ
harbari fieri animaduerterunt expugnatis compluribus: cum
et rei nullum reperiretur auxcilium fuga salutem petere cõ¬
tenderunt: ac iam conuersis in eam partem nauibus. quo uen¬
tus ferebat. tanta subito malatia ac tranquilitas extitit. ut
se ex loco mouere non possent: Iuȩ quidem res ad negociuz
conficiendum maxime fuit opportuna. Nam singulas nostri
consectati sic expugnauerant: ut perpaucȩ ex omni numero
noctis interuentu ad terram peruenerint. cum ab hora fere

Expanded text:
positum in virtute, qua nostri milites facile superabant, atque eo positum in virtute, qua nostri milites facile superabant, atque eo magis quod in conspectu Caesaris atque omnis exercitus res gerebatur, ut nullum paulo fortius factum latere posset; omnes enim colles ac loca superiora, unde erat propinquus despectus in mare, ab exercitu tenebantur. Deiectis, ut diximus, antemnis, cum singulas binae ac ternae naves circumsteterant, milites summa vi transcendere in hostium naves contendebant. Quod postquam barbari fieri animadverterunt, expugnatis compluribus navibus, cum ei rei nullum reperiretur auxilium, fuga salutem petere contenderunt. Ac iam conversis in eam partem navibus quo ventus ferebat, tanta subito malacia ac tranquillitas extitit ut se ex loco movere non possent. Quae quidem res ad negotium conficiendum maximae fuit oportunitati: nam singulas nostri consectati expugnaverunt, ut perpaucae ex omni numero noctis interventu ad terram per venirent, cum ab hora fere
Abbreviated transcription (Latin):
exx portu nostris aduersȩ constiterunt. Neq satis Bruto qui classi
prȩerat. uel tribunis militum: centurionibusq quibus singulȩ
naues erant attributȩ. constabat quid agerent: aut qua ratione
pugnȩ insisterent. Rostro .N. noceri non posse cognouerant:
turribus autem excitatis: tamen has altitudo puppium ex bar-¬
baris nauibus superabat: ut neq ex inferiori loco satis commo-¬
de tela adici possent. & missa agallis grauius acciderent. Una
erat magno usui res prȩparata a nostris: falces prȩacutȩ insertȩ
affixȩq longuriis: non ab simili forma muralium falcium. His
cum funes. qui antẽnas ad malos detinebant comprehensi ⁊¬
adductiq erant. nauigio remis incitato prerumpebantur. Quibu
abscissis antennȩ necessario concidebant. ut omnis gallicis
nauibus spes in uelis armamentisq consisteret: his creptis oĩs
usus nauium uno tempore eriperetur. Reliquum erat certamen

Expanded text:
ex portu nostris adversae constiterunt; neque satis Bruto, qui classi ex portu nostris adversae constiterunt; neque satis Bruto, qui classi praeerat, vel tribunis militum centurionibusque, quibus singulae naves erant attributae, constabat quid agerent aut quam rationem pugnae insisterent. Rostro enim noceri non posse cognoverant; turribus autem excitatis tamen has altitudo puppium ex barbaris navibus superabat, ut neque ex inferiore loco satis commode tela adigi possent et missa a Gallis gravius acciderent. Una erat magno usui res praeparata a nostris, falces praeacutae insertae adfixaeque longuriis, non absimili forma muralium falcium. His cum funes qui antemnas ad malos destinabant comprehensi adductique erant, navigio remis incitato praerumpebantur. Quibus abscisis antemnae necessario concidebant, ut, cum omnis Gallicis navibus spes in velis armamentisque consisteret, his ereptis omnis usus navium uno tempore eriperetur. Reliquum erat certamen
Abbreviated transcription (Latin):
& pulsu remorum pręstaret: Reliquȩ pro loci natura. pro ui
tempestatum illis essent aptiora & accõmodatiora. Neq enim
his nostrȩ rostro nocere poterant: tanta in his erat firmitudo:
neq propter altitudinem facile telum adiciebãt. & eadem de
causa minus commode scopulis continebantur. Accedebat
ut cum seuire uentus cepisset : se uento dedissent. & tempesta¬¬
tem ferrent facilius: & in uadis consisterent tutius: & ab estu
derelictȩ nihil saxa & cautes timerent. Iuarum rerum omni¬¬
um nostris nauibus casus erat extimescendus. Compluri-¬
bus expugnatis oppidis Cȩsar ubi intellexit frustra tantum
laborem sumi: neq hostium fugam captis oppidis reprimi: neq
his nocere posse: statuit expectare classem. Quȩ ubi conuenit
ac primum ab hostibus uisa est. circiter. ccxx. naues eorum
paratissimȩ atq omni genere armorum ornatissimȩ. profectȩ

Expanded text:
et pulsu remorum praestaret, reliqua pro loci natura, pro vi et pulsu remorum praestaret, reliqua pro loci natura, pro vi tempestatum illis essent aptiora et accommodatiora. Neque enim iis nostrae rostro nocere poterant tanta in iis erat firmitudo, neque propter altitudinem facile telum adigebatur, et eadem de causa minus commode copulis continebantur. Accedebat ut, cum saevire ventus coepisset et se vento dedissent, et tempestatem ferrent facilius et in vadis consisterent tutius et ab aestu relictae nihil saxa et cotes timerent; quarum rerum omnium nostris navibus casus erat extimescendus. Compluribus expugnatis oppidis Caesar, ubi intellexit frustra tantum laborem sumi neque hostium fugam captis oppidis reprimi neque iis noceri posse, statuit expectandam classem. Quae ubi convenit ac primum ab hostibus visa est, circiter CCXX naves eorum paratissimae atque omni genere armorum ornatissimae profectae