comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
functi ũr id exige̾ ab hrde. ita ⁊
quihac spẽ. non alr conceden¬
dum ẽẽ legatario fundimrẽ¬
dicare. insi prius ius tr̃ascim
nec ususf. ꝑianet. siue duzad
suam prieta ein redierit.

Expanded text:
ur id exigere ab herede, ita et in hac specie non aliter concedendum esse legatario fundum uindicare, nisi prius ius transeundnec usus fructus permanet siue dum ad suam proprietatem redierit.
Abbreviated transcription (Latin):
obting̾it usũf mułri nulla ex
ꝑte deberi. s eius qd̾ hrdi obti¬
giss totius ususf. eam hĩturã.
Ego hoc fłin puto.nam cum
dimidia totius fundi ususf.
mulris funss. ñ potuisse arbi¬
trum int̃alios undicãdo al¬
fius ius inuitaẽ qd̾ ⁊ receptũ¬
põito ꝗdam intestõ suo ita ad¬
iecit. felici quam lib̾orum ẽẽ
iussu usumf. fundi uestigiai
lego. cinis ꝓprietatẽ puto te
ꝯsecuturum. si ñ ꝯtendis cu
hrde m eo. s potius xcordamis.
s ⁊ tu br̃s omnia factiouta¬
micisitis. ħ enim uob̾ expedit
qͣitum ẽ anuniente hr̃de exi¬
ge̾ possit felix fundi ꝓprietatẽ.
fundi legata indẽtin. ¶ Filio
exscio. ⁊ filium exalio marito
hrdes institint eꝗs portõib.
⁊ matri ita legauerat. Eliedi
meos aut ad cum ꝗ exhis u¬
uꝰet ꝑtineat. filii post aditam
h̾rditatem decesserũt. qͣĩtum
ẽ mortua mr̃e. suꝑstite filia
udius ñ credidit. ip̃m fructr̃
inuicẽ portõnum hr̃ditaria¬

Expanded text:
um mulieri nulla ex parte deberi, sed eius, quod heredi optigisset, totius usum fructum eam habituram. ego hoc falsum puto: nam cum dimidia totius fundi usus fructus mulieris fuisset, non potuisse arbitrum inter alios iudicando alterius ius mutare: quod et receptuposito quidam in testamento suo ita adiecit: 'Felici, quem liberum esse iussi, usum fructum fundi Uestigiani lego: cuius proprietatem puto te consecuturum, si non contenderis cum herede meo, sed potius concordaueris: sed et tu, heres, omnia fac, ut amici sitis: hoc enim uobis expedit': quaesitum est, an uiuente herede exigere possit Felix fundi proprietatemfundi legata uideretur.Filios ex Seio et filiam ex alio marito heredes instituit aequis portionibus et matri ita legauerat: 'Aeliaemeos aut ad eum, qui ex his uiuet, pertineat'. filii post aditam hereditatem decesserant: quaesitum est mortua matre superstite filia udius: non credidit ipsum usum fructum in uicem portionum hereditaria
Abbreviated transcription (Latin):
snon petet usumf.s. ant̾. quã
conditio.x. existat. ł defiti̾at. ne
potãs hr̃di utrum nelit dandi
auferatur.
tum. ommb ãnis uxori mee
xoris ñ transire. qr aut ususiuc¬

Expanded text:
sunt. non petet usum fructum, antequam condicio decem existat uel deficiat, ne potestas heredi utrum uelit dandi auferatur. tum omnibus annis uxori meae xoris non transire, quia aut usui
Abbreviated transcription (Latin):
taxat legatano dabuntum.aut
qͣḋ ꝑꝑ moras usuras quo reddi
placiit.suꝑ his non cauebit.
non indetur ꝓprietas ẜu relic¬
ta.si usum fructum.

Expanded text:
taxat legatario dabuntur aut, quod propter moram usuras quoque reddi placuit, super his non cauebiturnon uidetur proprietas serui relicta, sed usus fructus.
Abbreviated transcription (Latin):
cauit non ał cogendum resti¬
tũe. q̃uam ens sumptus rõ
hẽatur. ¶Duas filias. et fi¬
luuim m̃tem captum. hr̃des sc̃p¬
sit. filie portõis mentecapto.
ãplius publia clem̃tiana p̃ci¬
piet sibi qͣrte ꝑtis hr̃ditatisa
meeexq̃ iulium instum filiũ
meum h̃rdem institui.petoq
ate publia clem̃tiana.uti fra

Expanded text:
cauit, non alias cogendum restituere, quam eius sumptus ratio habeatur.Duas filias et filium mente captum heredes scripsit, filii portionis mente capti amplius Publia Clementiana praecipiet sibi quartae partis hereditatis meae, ex qua Iulium Iustum filium meum heredem institui: petoque a te, Publia Clementiana, uti fra
Abbreviated transcription (Latin):
gari possit. qr iͣdn ex
bo̾msneq exͣ bona sit. si mc̾ti
actio erit cum brde ut legata¬
io qͣm diui uisserũt. eundi.
agẽdi.deducendi facultatem
prestet aut ea ẜuntus ꝯstit᷑u at̃.
sub hac cautõe. ut si decesserit.
legatarnis.uel capite diminr¬
tus exmagracã fuerit. restitua᷑.¬

Expanded text:
gari possit, quia id neque ex bonis neque extra bona sit. sed incerti actio erit cum herede, ut legatario, quamdiu uixerit, eundi agendi ducendi facultatem praestet aut ea seruitus constituatur sub hac cautione, ut, si decesserit legatarius uel capite deminutus ex magna causa fuerit, restitua
Abbreviated transcription (Latin):
ampnas esto hr̃s ti¬
tium sine in illa domohĩtare
quo aduiuet.unum ur eẽ le¬
gatũ. ¶quiduos fundos habe¬
bat. unum legaũ. ⁊ alt̾ius fun¬
di usumf.alii legaũ. Quero
siusufructuarius ad fudu
aliũde uiamnon hãt. quã per
illam fundum ꝗ legatus ẽ. ã
fructuario ẜuitus debeatur.r.¬

Expanded text:
amnas esto heres Titium sinere in illa domo habitare, quoad uiuet': unum uidetur esse legatum.Qui duos fundos habebat, unum legauit et alterius fundi usum fructum alii legauit: quaero, si fructuarius ad fundum aliunde uiam non habeat quam per illum fundum qui legatus est, an fructuario seruitus debeatur.
Abbreviated transcription (Latin):
gato qr ⁊ꝯstitutus ususf. mõ¬
ris legatus sit ⁊ ꝑhr̃dem stete¬
rit quominus eum mͥ daret.
p̃teritobiennio.nichominus
tr̃r quemad̾m tenẽntur.sires
legata inrerumnã eẽ desiss qͣm
qs debet. moratꝰq eẽt ineadan¬
ꝑe testõ relicte. qñ ce¬
dere debeant. utrum ex quo pe¬
tit eas legatarius an exquo
adita br̃ditas ẽ.⁊ cui peant di¬
es cib eger seruus funit. ⁊ pu¬
to exdie petitiõms eas cedere.
Qrsi post petitas eger ẽe ẜinis
cepint legatario ꝑhibũt.
obseruandos ẽc̃ostat. ꝗ finis
uite longissimus est.¬

Expanded text:
t constitutus usus fructus morris legatus sit et per heredem steterit, quo minus eum mihi daret, praeterito biennio nihilo minus tenetur quemadmodum teneretur, si res legata in rerum natura esse desisset, quam quis deberet, moratusque esset in ea danamento relictae quando cedere debeant, utrum ex quo petit eas legatarius an ex quo adita hereditas est? et cui pereant dies, quibus aeger seruus fuit? et puto ex die petitionis eas cedere: quare si post petitas aeger esse seruus coeperit, legatario peribunt. obseruandos esse constat, qui finis uitae longissimus ess
Abbreviated transcription (Latin):
tam̾ut bñ quib restitueretir.
brditas actorem eligant ⁊ ad
agẽdum ⁊ adaccipiendas acti¬
ones. ¶Si seruum brditai¬
um hrs qui coactus adierit nᷤᷤ¬
siss aͣdre brditatem abalio he¬

Expanded text:
ut h‹i› quibus restituetur hereditas actorem eligant et ad agendum et ad excipiendas actiones. Si seruum hereditarium heres, qui coactus adierit, iussisset adire hereditatem ab alio e
Abbreviated transcription (Latin):
tem titio restituet eam q̃ doter
maritodedisse c̾te qͣntitatis i
mox decedes sine liberis h̃rdez
instituisse maritum suu̾m ⁊ q̾¬
rereturan dos detrahi possit.di¬
xi ñ posse dici meu̾isione fidei¬
commissi feam qd ⁊ mulieris
pudicitie ⁊ patris uoto sgrue¬
bat qͦrdicẽdumẽ dotem dedy
cẽ ac si qd̃ suꝑ fuiss rogata eẽt.
restitue qd̃ sitantos fructus ex
hrditate mulier ꝑceperit ut
uim̃ pot̾it dotis satis fieri dicẽ¬
dum ẽ. potius fructib hoc ex¬
pesum ferẽdum qm̃ fideiꝯmis¬
so. ut trebelliano locus eẽt nõ
sufficit dehrditate rogatum
hr̃dem eẽ s qi hrdem rogari o¬
portet.demq siq̃ portio brdi¬
tatis fiñt legata legari enim
posse q̃ portionem u̾rditatis
oñ fiet restito exsenatus cõ¬
sulto. Ideoq ⁊̃ nec qͣrta retiet.¬

Expanded text:
em Titio restitueret, ‹ea›que dotem marito dedisse certae quantitatis, mox decedens sine liberis heredem instituisse maritum suum, et quaereretur, an dos detrahi possit, dixi non posse dici in euersionem fideicommissi factum, quod et mulieris pudicitiae et patris uoto congruebat. qset rogata esset restituere. quod si tantos fructus ex hereditate mulier percepit, ut inde poterit doti satisfieri, dicendum est potius fructibus hoc expensum ferendum quam fideicommisso. ‹U›t Trebelliano locus esset, non sufficit de hereditate rogatum esse, sed quasi heredem rogari oportet. denique si ‹c›ui portio hereditatis fuerit legata legari enim posse etiam portionem hereditatis ubio procul non fiet restitutio ex senatus consulto ideoque nec quarta retinet
Abbreviated transcription (Latin):
puemĩt. restituc cogendus eĩt.
Siuodeẗcto hoc articuloqsꝗs
rit titius filiomeo hr̃s estoty
sisolus pñ br̃s extit̾it inch̾o
mag̾ cogẽduserit lyrditate
pũpilli restituẽ. Siuõ cobrde¬

Expanded text:
nerit, restituere cogendus erit. si uer‹o› detracto hoc articulo 'quirit: 'Titius filio meo heres esto', tum, si solus patri heres extiterit, nihilo minus cogendus erit hereditatem pupilli restituere, si
Abbreviated transcription (Latin):
nam meam supra q̃drantemre¬
maẜat no effitiet ꝑtem dimi¬
diam brditatis an exincrem̃¬
to ⁊ fructib enis summe q̃ sir̃
q̃drantem bõrum penes ꝯsolĩ¬
nam meam remasit suppłe ei
debeamdum taxat ne ꝑtem di¬
midiãhrditas q̈ntitas q̃ resti¬
tuẽtur excedat. an u̾osic̃publiꝰ
menius desidat quicꝗd iȩ poĩ¬
to q̃drante bõrum eius q̃dran¬
tis fructib ꝑceptum ẽ. restitui
nes ꝯsobrinam tuam remasit.¬
tib ut q̃ntitas q̃ ꝑtisdimid¬
e brditatis q̃ mortis tp̃r fuĩt
ñ minuet totum publio me¬
morestituẽdum. nec exstipło¬
ne abhiis qb legata solutas.
repeti quicquã pot̃. ¶Si nõ
ptis duidie exubant q̃drãti
tuo ⁊ fructib enis accedet.
¶Siuo fructus enis ꝑtis q̃ sup̾
q̃drantem aposobrinãtuam
remãẜat ñ implẽt qͣntitatem
agipot̾it. ¶ Insummarõ ita
int̾m excreuerit ut q̃ntitate.
ptis dimidie bõrum excedat.
⁊ id qd excesẜit retineas.
¶Qui ẜuos suos rogatus ẽ ma¬

Expanded text:
nam meam supra quadrantem remanserat, non efficiet partem dimidiam hereditatis, an ex incremento et fructibus eius summae, quae supra quadrantem bonorum penes consobrinam meam remansit, supplere ei debeam, dumtaxat ne partem dimidiam hereditatis quantitas quae restitueretur excedat? an uero, sicut Publius Maeuius desiderat, quidquid seposito quadrante bonorum eius‹que› quadrantis fructibus perceptum est restitui nes consobrinam tuam remansit,tibus quantitatem partis dimidiae hereditatis, quae mortis tempore fuit, non minuet, totum Publio Maeuio restituendum: nec ex stipulatione ab his, quibus legata soluta sunt, repeti quicquam potest. si uero partis dimidiae exuberant, quadranti tuo et fructibus eius accedet. si uero fructus eius partis, quae supra quadrantem apud consobrinam tuam remanserat, non implent quantitatem agi poterit. in summa ratio ita in tantum excreuerit, ut quantitatem partis dimidiae bonorum excedat, etiam id quod excesserit retineas. Qui suos seruos rogatus est ma
Abbreviated transcription (Latin):
dicat. non alit̾ cogendus est
adire qͣmut legata q̃ subcon¬
dictõe. sibr̃s nõ eẽt data erãt
restituantur. ¶Non qdẽ aco¬
brdib ne honerentu: s ab
eo ein restituta fuerit brditaᷤ.
Dam sicut explende fidei gr̃a
cogendus adire est brditatẽ.
Ita õbid ipm dãpno affici ño
Sbeb̾ br̃s exãsse erat institu
taꝯsobrmamea⁊ enis  fideis
missum ut ꝑtem dimidiam
brditatis statim publicon
meino restituet⁊ alt̾am ꝑte
cum ipa moretur eidem pub¬
licomeino praret. p̾tca alia
aliis legata data sunt meuiꝰ
ptem dimidiam brditati sta¬
tim ꝑcepit ⁊ cauit. qd̾ ampliꝰ
qͣm ꝑlegem falcidiam liceret
cepiss. redditum in s ⁊ cet̾iiga¬
ta solida acceꝑant. ⁊ sumłrdere
stituẽdo qd̾ amplius ꝑcepissẽt
cauerunt. mortua ꝯ sobrinanx¬
apublius meuius desiderats
altam ꝑtem brditatis cũ fruc¬
tib restitui q̃ro itaq qntum¬

Expanded text:
icat, non aliter cogendus est adire, quam ut legata, quae sub condicione "si heres non esset" data erant, restituantur, non quidem a coheredibus, ne onerentur, sed ab eo cui restituta fuerit hereditas. nam sicut explendae fidei gratia cogendus est adire hereditatem, ita ob id ipsum damno adfici non debebit. Heres ex asse erat instituta consobrina mea et eius fidei commissum, ut partem dimidiam hereditatis statim Publio Maevio restitueret, alteram partem, cum ipsa moreretur, eidem Publio Maevio: praeterea alia aliis legata data sunt. Maevius partem dimidiam hereditatis statim percepit et cavit, quod amplius quam per legem Falcidiam liceret cepisset, redditu iri: sed et ceteri legata solida acceperant et similiter de restituendo quod amplius percepissent caverunt. mortua consobrina mea Publius Maevius desiderat sibi alteram partem hereditatis cum fructibus restitui. quaero itaq
Abbreviated transcription (Latin):
sciret qd̾ in codicilł scriptum
eẽt stichum seruum b̾rditarĩ
testõsuolib̾um ẽẽ iussit hrdes
filii p̃tiumenis serui sorori de¬
functi pr̃are debent. ¶Lib̾ta¬
te fau̾ore sin seruata ħ ampliꝰ
et si ignorass filius codicillos
apatre fcos nichominus hr̃deᷤᷤ
eius p̃tium p̃rare debebũt. ne

Expanded text:
n codicillis scriptum esset, Stichum seruum hereditarium testamento suo liberum esse iussit: heredes filii pretium eius serui sorori defuncti praestare debent libertate fauore sui seruata. hoc amplius et si ignorasset filius codicillos a patre factos, nihilo minus heredes eius pretium praestare debebunt, ne
Abbreviated transcription (Latin):
¶Mrcellus s testatoris uolu¬
er decesserit siue an quam dies
fideicomiissi cedat. siue p̾a ad
mrem transferri fideicomissu
si noiampuer h̾ accẽpit hoc qͦ¬
q iureutimur. ¶Si Pũo h̃rde
scriptodominiis rogatus cerḋ¬

Expanded text:
Marcellus: sed testatoris uoluer decesserit, siue antequam dies fideicommissi cedit siue postea, ad matrem transferri fideicommissum, si non iam puer hoc acceperit, eoque iure utimur. Si seruo herede scripto dominus rogatus e
Abbreviated transcription (Latin):
rr. scrib̾. s et sicum distrabere
deb̾et nõ fecit lata culpa ñ lem
ste sunt culpe himis reddlet rõ¬
nem p̃terea si qui ꝑtus extͣhat
et ꝑtium ꝑtus quia ifructibꝰ

Expanded text:
rum scribit. sed et si, cum distrahere deberet, non fecit lata culpa, non lestae sunt culpa eius, reddet rationem. praeterea si qui partus extant et partuum partus, qu
Abbreviated transcription (Latin):
płes brdes coheredib suis re¬
stitue. hrditatem nbet ĩtel¬
ligitur easdem ꝑtes infideis¬
missis facere quas inbrdita¬
te distribuenda fecit.s sin
beantur bii quib fideiꝯmis¬
sum datur pecumam nuĩare
atq ita fidei cominissum re¬
cipe exq̃ntitate pecume q̃m
dare iubẽtur. uoluntas colli
sparib ꝑtib hr̃des seripti e¬
quas ꝑtes dare nbentur ꝓ
prius ẽ ut uiriles recipe ḋbe¬
ant. Si u̾o summa pecume
tarias portiones accipe debe
scriptum ⁊ iudicatum ẽ in¬
delicet si nõ subappellatioẽ
seriprat ade hr̃s peto fideiq
tue committout quicꝗd ex
brditatemeaadte puenerat
filiomeo primaquaq die ł
siprius ꝗd ei acciderit mr̃i eiꝰ

Expanded text:
edes coheredibus suis restituere hereditatem iubet, intellegitur easdem partes in fideicommissis facere, quas in hereditate distribuenda fecerit. sed si iubeantur hi, quibus fideicommissum datur, pecuniam numerare atque ita fideicommissa recipere, ex quantitate pecuniae, quam dare iubentur, uoluntas colligsparibus partibus heredes scripti aequas partes dare iubentur, prop‹i›us est, ut uiriles recipere debeant: si uero summa pecuniae tarias portiones accipere debscriptum ‹e›t iudicatum est, uidelicet si non sub appellationescripserat: 'a te, heres, peto fideique tuae committo, ut quidquid ex hereditate mea ad te peruenerit, filio meo prima quaque die aut, si prius quid ei acciderit, matri eius
Abbreviated transcription (Latin):
cipe possit. ¶Si patronus
expte debĩta hrs institutus ⁊
rogatus restitũe b̃rditatem
supectam sibi eẽ dicat puto
rectius facturum p̃torem si
coegit eum adire hrditatem.
et restituere qͣmins mutuata
possit uoluntate eam partem
hrditatis retme. ¶Sipcep¬
tis quibzdam reb br̃s rogat

Expanded text:
e possit. Si patronus ex parte debita heres institutus et rogatus restituere hereditatem suspectam sibi esse dicat, puto rectius facturum praetorem, si coegerit eum adire hereditatem et restituere, quamuis possit mutata uoluntate eam partem hereditatis retinere. Si praeceptis q
Abbreviated transcription (Latin):
ut̾is legis falcidie comodo.
ditatis retineb̾. dimmidia et
qͣrtam ptem exfideiomissoi
restitues nec int̾erit eide̾ utͣq
brditatem an alu meunana.
alii titianam rogatus fiñs re¬
stitu̾e. S ⁊ si suspectam meui¬
anam brditatem orcis coge¬
ris eam adire ⁊ restitu̾e ei cin
rogaturus fui̾s. Isaut cui ti¬
tianam hrditatem restituere
rogatus fũ̾is ñ pot̾it te ꝯpelłe
adcundum. ¶S extrebel¬
liano brditatem restitint he¬
res ⁊ fructus p̃diorum retint
ł ip̃a pclia siue q⁊̃ debitor eius
ꝗ testin fecit fuerit necc̃iu ẽ.
actõem adu̾isus eum fideicõ¬
missariodari. ¶Marcelluᷤᷤ
ptem brditatis restituta fa
rogatus ẽ emancipato filio
¶brditatem.¬

Expanded text:
lcidiae commodo ditatis retinebis, dimidiam et quartam ex fideicommisso restitues, nec intererit, eidem utramque hereditatem an alii Maevianam, alii Titianam rogatus fueris restituere. sed si suspectam Maevianam hereditatem dixeris, cogeris eam adire et restituere ei, cui rogatus fueris: is autem, cui Titianam hereditatem restituere rogatus fueris, non poterit te compellere ad adeundum. Si ex Trebelliano hereditatem restituit heres et fructus praediorum retinet uel ipsa praedia, siue etiam debitor eius qui testamentum fecit fuerit, necessarium est actionem aduersus eum fideicommissario dari. Marcellus: parte hereditatis restituta famrogatus est emancipato filio ereditatem
Abbreviated transcription (Latin):
tarĩp̾t aditã hr̃ditate  stipla¬
tus fuiss aut ꝑtradictõem ac¬
cepiss aut fructus qui exreb
brditariis ꝑcepti fuissent uti
sinulla mora fideiꝯmisso fcã fr¬
iss. ¶S siqd an aditã br̃di¬
tatem ẜuus stipłatus fuiss ar
ꝑtradictõem accepiss idrestita

Expanded text:
tarius post aditam hereditatem stipulatus fuisset ‹aut› per traditionem accepisset aut fructus, qui ex rebus hereditariis percepti fuissent, utique si nulla mora fideicommisso facta fuisset. sed si quid ante aditam hereditatem seruus stipulatus fuisset aut per traditionem accepiss
Abbreviated transcription (Latin):
datum ẽ. dem̃ quiañ ꝓbe dehr¬
ditate iietis pueriꝰ agitur.
¶Gortuo aũt pupilloꝯpelli
d brditatem patris adireꝙ
siduo br̃des apre instituti fr¬
erint ⁊ utriusq fideiomissu
sit ut exh̃rdati filii hrditate
restitue̾nt satis erit ułunum
ditatem adire ⁊ restituẽ coga¬
tur. ¶Quot. filius emanci¬

Expanded text:
datum est, deinde quia non probe de hereditate uiuenti‹s› pueri aget: mortuo autem pupillo compelli debet hereditatem patris adire. Quod si duo heredes a patre instituti fuerint et utriusque fidei commissum sit, ut exheredati filii hereditate‹m› restituerent, satis eri‹t› uel unum editatem adire et restituere cogetur. Quotiens filius emanci
Abbreviated transcription (Latin):
troni filiegesẜit ⁊ si pr̃ari neccẽ
ẽ.filia ꝓhibente res suas adim¬
nistrare.tamen uoluntatem
filia mutãtẽ. conditionem re¬
sumunt. quoniam plura sũt.
dem instituisset. anepote petiit
ut si intra annum .xxx. more¬
retur. hereditatem patruo suo
restitueret. nepos liberis relic¬
tis intra etatem suprascripta
uita decessit. fideiꝯ. xlitione.¬

Expanded text:
troni filiae gesserit" etsi praestari necesse troni filiae gesserit" etsi praestari necesse est filia prohibente res suas administrari, tamen voluntatem filia mutante condicionem resumunt, quoniam plura sunt. des institut, si intra annum trigesimum moreretur, hereditatem patruo suo restitueret: nepos liberis relictis intra aetatem supra scriptam uita decessit. fideico
Abbreviated transcription (Latin):
testatorum. uoluntatem potuiᷤ
quam u̾ba consideran oporteat.
eliophylippo fidei cõ.ita datum
uideri. si ea ꝓcula defuncti filia.
nubere noluiss. Qrcum ea p̾ꝰ
quam uin potens fieret uita
decesẜit. oditionem extitisse ñ
uideri. ¶Ita fidei o.dato. uolo
restituas si sine libens decedas.
conditio defecit. exuoluntate
ul uno filio superstite pelicto.¬
¶Conditionum uerba que te¬
stamento prescribuntur ꝓuo
luntatẽ considerantur. et toeo
niam inter ea puer adoleucãt.
idegerunt. ut curatores ip̃i cõ¬
stituerentur. condicio fidei. cõ.
tał prescripta. si tutelam in an¬
urdebitur. ¶Socius nurri
fideio.ita reliquerat.si cũ filio
meo ĩ matrimomo pserauerit¬
diuortio sine culpa uiri. post
mortem socrus facto. defecisse
fideio cedere. quam mori cepit
nupta.uł maritus.⁊ ideo nͣ mu¬
tianam cautionem locum hr̃e.
quia morte uir. conditio p̾set
existere. ¶Etdei con. mẽstru
a aannua. subea conditioneli¬
berto relicta. quam diu res pa¬

Expanded text:
testamentorum uoluntatem potius quam uerba considerari oporteat, Aelio Philippo fideicommissum ita datum uideri, si ei Procula defuncti filia nubere noluisset: quare cum ea prius, quam uiripotens fieret, uita decesserit, condicionem exstitisse non uideri.Ita fideicommisso dato: 'uolo restituas, si sine liberis decedas' condicio deficit ex uoluntate uel uno filio superstite relicto.Condicionum uerba, quae testamento praescribuntur, pro uoluntate considerantur: et ideo oniam interea puer adoleuerat, id egerint, ut curatores ipsi constituerentur, condicio fideicommissi talis praescripta: 'si tutelam in andebitur. Socrus nurui fideicommissum ita reliquerat: "si cum filio meo in matrimonio perseverdivortio sine culpa viri post mortem socrus facto defecisse cedere, quam mori coeperit nupta vel maritus, et ideo nec Mucianam cautionem locum habere, quia morte viri condicio possit exsistere. Fideicommissa menstrua et annua sub ea condicione liberto relicta "quamdiu res pa
Abbreviated transcription (Latin):
fuit accipientis conditiones.
gatumest. quia no conditioe
s in mora suspenditur. nõ põt
enim condicio nõ existerehe¬
res meus cum ip̃e morietur .c.
ticio dato legatum sub conditi¬
one relictum ẽ. Quamuis eĩ
heredem monturum certũ sit
tam̃ in c̾tum ẽ an legataiõ ui
uo. dies legati nõ cedat ⁊ nõ ẽ
ctum ad eum legatum puen¬
turum. ¶Qui post mutia¬
nam cautõem interpoitã lega¬
tum accepit. si cc̃ cautionem
aliquid fecent. stipulatione
cominissa. etiam fructus re
stituet hr̃di. ħ enim legatari
⁊ in exordio cauere cogitur.
legatarius inuitilit̃ legetur.
tam̃ cautõnis mutiane renx¬
ne alicuius no faciendi lega¬
to.locum hãt. ¶Quod ĩfrau¬
dem leg̃. ad ĩpediendas nupti¬
as scͥptum ẽ. nullam uĩ habet.
ueluti ticio patri.c. si filia q̃ in¬

Expanded text:
t accipientis condiciones gatum est, quia non condicione, sed mora suspenditur: non potest enim condicio non existere. "Heres meus, cum ipse morietur, centum Titio dato". legatum sub condicione relictum est: quamvis enim heredem moriturum certum sit, tamen incertum est, an legatauo. dies legati non cedit et non est certum ad eum legatum peruenturum.Qui post Mucianam cautionem interpositam legatum accepit, si contra cautionem aliquid fecerit, stipulatione commissa etiam fructus heredi restituet: hoc enim legatarius et in exordio cavere cogitur. rietur legatarius, inutiliter legetur, tamen cautionis Mucianae remenem alicuius non faciendi legato locum habet. Quod in fraudem legis ad ias scriptum est, nullam uim habet, ueluti: 'Titio patri centum, si filia,
Abbreviated transcription (Latin):
cio. post.c. annos dato. si satio
abherede nõ exegerit:̃ ticius in¬
tra.x. annum decesẜit.adheredẽ
suum transmittat legatum. qa
stamentum deportatus ⁊ restitr¬
dicio postea extitit. quam cun¬
tatem romanam recipiat.
alii pendente xlitõe legauit pe̾a
cristentem conditõem. que pͥoĩ
testamento p̾põĩta fuerat.neq
proprietas apriore legatanio re¬
cedit. nec locum religiosum in
eo fundo heres facere. nec suitu¬
tem inponcre poterit. S ⁊ ĩpoĩ¬
ta ẜuitus finietur. existente cõ
cio nõ nupsit.pinde habendũ
t̃. ac si post mortem tici legatr̾
datione int̾põita. caꝑe legatu
cõndicione legatum datu. pu¬
rum intelligatur. ueluti quod
sub condicione eadem relictu
est. sub quam etiam heres alius
anstitutus ẽ Item ꝙ sub hac ꝯ¬
dicione relictum est. si heredi¬
tatem adierit. Exdiu̾so quo¬
q pure datũ legatũ xlitõale ur¬

Expanded text:
 annos dato, si satis ad herede non exegerit' et Titius intra decimum annum decesserit, ad heredem suum transmittat legatum, quistamentum deportatus et restitucondicio postea exstitit, quam civitatem Romanam recipiat. alii pendente condicione legavit, post existentem condicionem, quae priori testamento praeposita fuerat, neque proprietas a priore legatario recedit nec locum religiosum in eo fundo heres facere nec servitutem imponere poterit: sed et imposita servitus finietur exsistente condtio non nubserit" perinde habendum est, ac si post mortem Titii legatum datione interposita capere legatum condicione datum legatum purum intellegatur, ueluti quod sub eadem condicione relictum est, sub qua etiam heres alius institutus est, item quod sub hac condicione relictum est 'si hereditatem adierit'. ex diuerso quoque purum datum legatum condicionale u
Abbreviated transcription (Latin):
ciperet. staq cum suo subhac
condicione intestamento lib¬
tas datur.si raciones redotoit
no hac solam ht̃ significatt̃e.
si cautiones instrumentaq
omĩa actus sui exibuerit here e
dius natus ex muliere illa. si fi¬
lium meum ẽẽ. se iudici ꝓba¬
uerit. hr̃s mͥ esto.¬

Expanded text:
ciperet. itaque cum seruo subciperet. itaque cum seruo subto libertas datur 'si rationes reddiderit', non hanc solam habet significationem, si cautiones instrumentaque omnia actus sui exhibuerit heredi,dius natus ex illa muliere, si filium meum se esse iudici probauerit, heres mihi esto
Abbreviated transcription (Latin):
quidam hoc aiunt. si reliqua red¬
diderit. qi nichil inter sit.utrũ
subhac conditione si reliqua. ł¬
subhac si raciones reddidert. set
nos neq conditõem meraz pu¬
tamus eẽ. que indatione existit.
neq meram conditõem. que ĩ
facto sit.S eam conditionem
que ex mixtura quadam sb̃si¬
stit. Nam nõ utiq si ille infolle
reliqua obtulit liber erit. Non
enim testator hoc sensit.set illo̾
ut rationes ieddat. quomodo
scruus reddere solet .i. legẽdas
offerre rationes primum. dem̃
computandas. ut explorare pꝰ¬
sit. computatões ꝓbe. an ĩꝑbe refe¬
rantur. accepta. recte relata. an
nõ recte. ita enim incip̃ quidẽres
afco.puenit aũt adpeccuniã In¬
ẽbis ubis etiam heredis notici¬
.I. instrui ratõnum.ut sciantd
inquacumq racione scptum
sit. Nam quod ip̃e uiuus fẽur
erat. ab heredib sius fi iussisse
intelligitur. Ille aut nõ sic sole¬
bat utiq seũo suo ostendentire¬
liquas raciones subscribe. set
ita ut legerctur. examinaret.ex¬

Expanded text:
quidam hoc aiunt 'si reliqua reddiderit', quasi nihil intersit, utrum sub hac condicione 'si reliqua' uel ‹hac 'si› rationes reddiderit'. sed nos neque condicionem meram putamus esse, quae in datione exsistit, neque meram condicionem, quae in facto sit, sed eam condicionem, quae ex mixtura quadam consistit. nam non utique si ille in folle reliqua optulerit, liber erit: non enim testator hoc sensit, sed illud, ut rationes reddat, quomodo seruus reddere solet, id est legendas offerre rationes primum, deinde computandas, ut explorari possit, imputationes probe an improbe referantur, accepta recte relata an non recte: ita enim incipit quidem res a facto, peruenit autem ad pecuniam. inest his uerbis etiam heredes notitia instrui rationum, ut sciant, quid in quaque ratione scriptum sit. nam quod ipse uiuus facturus erat, ab heredibus suis fieri iussisse intellegitur: ille autem utique non sic solebat seruo suo ostendenti reliqua rationes subscribere, sed ita, ut legeret examinaret ex
Abbreviated transcription (Latin):
certum.uł infinitum compre¬
bendatur. que omia no minꝰ
infidei cõ. quam in institutõi¬
b ac legatis. incidere solent. ũ
hec condicio ticie si michi nup¬
ẜit. nõ dubie.nisi uiuente te¬
statore. ille aut si ad obsequia
funeris mĩ uenĩt. nisi post nõ¬
tem impleri non possit.illa uõ
si filiꝰo meo nupserit.ul uiuẽ¬
te uł mortuo testatore. impleĩ
possit ⁊ prima quidem ac t̾cia:
exrelatis conditionibꝰ.infini¬
tam tempuib̃nt quandocũq
enim nupsit. impletur ꝯlici¬
osecunda. ad ctum tempus a¬
scripta est.

Expanded text:
certum uel infinitum comprehendatur: quae omnia non minus in fideicommissis quam in institutionibus ac legatis incidere solent: ut haec condicio 'Titiae, si mihi nubserit' non dubie nisi uiuente test‹at›ore, illa autem 'si ad exsequias funeris mei uenerit' nisi post mortem impleri non possit, illa uero 'si filio meo nubserit' uel uiuente uel mortuo testatore impleri possit. et prima quidem ac tertia ex relatis condicionibus infinitum tempus habent: quandoque enim nubserit, impletur condicio: secunda ad certum tempus adscripta est.
Abbreviated transcription (Latin):
gatus ẽasi ad eum ꝑtinere de¬
siss. libertas que seruo data est.¬
ticius uiuo testatore decessit.
libertas nõualet. quia conditi¬
o nec initium accepit. Paulus
ergo ⁊ siuiuerit ticius ⁊ capere
noͣ pot. idem dicendum est. desi¬
sse enim nõ uidetur. quod nec
incipit. Serui usus . f. mulieri
quod aduidua eet. legatus est.
idem ẜuus si ea nupsisset lib̾ ee ĩs
est. si mulier nuprit. liber ent

Expanded text:
gatus est et, si ad eum pertinere desisset, libertas seruo data est.Titius uiuo testatore decessit. libertas non ualet, quia condicio nec initium accepit.Paulus. ergo et si uiueret Titius et capere non potest, idem dicendum est: desisse eni‹m› non uidetur, quod nec incipit.Serui usus fructus mulieri, quoad uidua esset, legatus, idem seruus, si ea nubsisset, liber esse iussus ‹est›. si mulier
Abbreviated transcription (Latin):
de nomine exeat ⁊ ut adunuz
qui nouissimus extirent pue¬
niat. ⁊ eo amplius cisdem libtis
m̃s dan uolo fundum sosianũ.
Quesitum ẽ an condicio apposi¬
ta ne de nomine exiret. adseq̃ns
ptus .c. numinis restitueret here¬
ditatem ticie cohdi suc. adita.
hrditate decessit. similr ⁊ ticia an

Expanded text:
de nomine exeat et ut ad unum, qui nouissimus exstiterit, perueniat: et eo amplius eisdem libertis meis dari uolo fundum Sosianum'. quaesitum est, an condicio adposita, ne de nomine exiret, ad sequenptis centum nummis restitueret hereditatem Titiae coheredi suae, adita hereditate decessit: simi
Abbreviated transcription (Latin):
gi debeat manumittere. ⁊ reci¬
neo dixisse. defici eos apẽtitiõe.
fideis. Neq enim p̃tor fideicõ¬
missanius eos adlib̾tatem tue
emancipare filios suos arbitrõ
tamen extra oromnem debere ꝯ¬
stitui cum qui agnouit. Id qd̃
sibi relictum est hac contẽpla¬
cione.ut liberos suos emanci¬
paret cogendum emancipare.
neq enim d circumuenm te¬
stantium uoluntas. Sicdemn
hoc accipiendum est. quemad¬
modum  sub conditione libo¬
rum emancipandorum.ei fu¬
isset legatum. uł ita relictum
ut eos emanciparet.cui rei cõ¬
sequens ẽ quod diuus seueruᷤ.¬

Expanded text:
eat manumittere? et retineo me dixisse defici eos a petitione fideicommissi: neque enim praetor fideicommissarius eos ad libertatem tuetemancipare filios suos. arbitror tamen extra ordinem debere constitui eum qui adgnouit id, quod sibi relictum est hac contemplatione, ut liberos suos emanciparet, cogendum emancipare: neque enim debet circumueniri testantium uoluntas: sic deinde hoc accipiendum, quemadmodum si sub condicione liberorum emancipandorum ei fuisset legatum uel ita relictum, ut eos emanciparet. cui rei consequens est, quod diuus Seueru
Abbreviated transcription (Latin):
iussus sit. eiꝙ fundum heres
dare dampnatus sit.uideam
utrum condicio lib̾taͬti p̾posi¬
ta sit. an uõ ⁊ legato.⁊ quidem
silib̾tati p̃poĩtam soli accipia
plius super ẽ. Nam ⁊ legatum
purum inuenitur.⁊ ideo nõ¬
inutile sit. Qd̾ si condicio eti¬
am legato insita sit. ꝙ quidã
recte putantisimul cum libẽ¬
tate. dies qq̃ legati uriliter ce¬
dit. Quid ergo continetur
his ũbis si ratões redclide̾it.¬

Expanded text:
it" eique fundum heres it" eique fundum heres dare damnas sit, videamus, utrum condicio libertati praeposita sit an vero et legato. et quidem si libertati soli accipiamplius superest: nam legatpurum inuenitur et ideo inutile fit: quod si condicio etiam legato insita sit, quod quidam recte putant, simul cum libertate dies quoque legati utiliter cedit. quid ergo continetur his uerbis 'si rationes reddiderit
Abbreviated transcription (Latin):
legatum. cum pos:et conditio
libertatis ante aditam heredita¬
tem implen⁊ legatum manu¬
misso deberisinsi forte necẽarius
extitiss. tunc enim omnimo
inutile ent legatum. aire ip̃o
quia sub condicionẽ accepeĩt
lib̾tatem.

Expanded text:
legatum, cum posset condicio libertatis ante aditam hereditatem impleri et legatum manumisso deberi, nisi forte necessarius heres exstitisset: tunc enim omnimodo inutile erit legatum iure ipso, quia sub condicione acceperit libertatem.
Abbreviated transcription (Latin):
extit̾it᷑. lẽgatum accipe iussus ẽ.
inlegato repetitam uideri liber
ana cautio locum nõ h̃t. si pali¬
am conditĩonem acc̃o legati d¬
fferri potuiͣt. ¶Ticio si mu¬
lier non nupẜit. hr̃s.c. dato. q̃m¬
peccuniam eidem mulier ticiꝰ
restituere rogatus ẽ. si nupserit
mulier die legati cedente. fidei.¬
cõ. petet. Remoto aut fidei cõ.le
gatarius exemplum mutiane
cautionis nõ hẽbit. ¶Pater
exheredate filie tutores dedit. e¬
osq si mat̾ eius impubere filia
constituta uita decessiss. adrẽ
g̾endam accedere iussit. cum u¬
xori mandatum ẽet. ut morĩẽ.
filie comuni decies restituera.
no sub condictõne tutores in¬
debuntur dati. nec siquid aliũ
iudicio uoluntatis. cautio le¬
gatorum uł fidei ꝯmissorum
remitti põt. Itaq si cautionis
non petende condicio.legato
uł fideiꝯ. prescribatur. conditi¬
onem ea res nõ faciet. ñ enim
de ficiet set siquis caueri desida¬
uit. honere cautionis nõsecu¬
to. quod aduersus inuitum. ho¬

Expanded text:
exstiterit, legatum accipere iussus est, in legato repetitam videri libert Muciana cautio locum non habet, si per aliam condicionem actio legati differri possit. "Titio, si mulier non nubserit, herespecuniam eidem mulieri Titius restituere rogatus est. si nubserit mulier die legati cedente, fideicommissum petet: remoto autem fideicommisso legatarius exemplum Mucianae cautionis non habebit.Pater exheredatae filiae tutores dedit eosque, si mater eius, impubere filia constituta, vita decessisset, ad rem gerendam accedere iussit, cum uxori mandatum esset, ut moriens filiae communi decies restitueret. non sub condicione tutores videbuntur dati nec, si quid aliud indicio voluntatis cautio legatorum vel fideicommissorum remitti potest. itaque si cautionis non petendae condicio legato vel fideicommisso praescribatur, condicionem ea res non faciet: non enim deficiet, si quis caveri desideraverit, onere cautionis non secuto, quod adversus invitum ho
Abbreviated transcription (Latin):
testam̃to remissa. ¶Aptu
ẽ si arbitro ticii seia nupserit.
beres meus ei fundum dato.ui¬
uo testatore. etiam sine arbito
ticii eam nubentem. legatu ac¬
cipere.ixdendum ẽ. eamꝙ legis
impedim̃tum inferatur. S si
ticius uiuo testatore decedat.
licet condicio deficit. quia taṁ
ret. muliens succurretur. ¶ ox¬
uie si nõ nupẜit. fundum cum
morietur lego. põt dici ⁊ si non¬
nupsit. eam confestim ad lega
tum admitti nõ idem ꝓbatũ
sic̾tus dies. inctus sue auusle¬
gato fun̾t ascriptus.¶¬

Expanded text:
to remissa, rescriptum est. "Si arbitratu Titii Seia nubserit, heres meus ei fundum dato". vivo Titio etiam sine arbitrio Titii eam nubentem legatum accipere respondendum est eamque legis impedimentum inferatur. sed si Titius vivo testatore decedat, licet condicio deficit, quia tamen ret, mulieri succurretur. "Maeviae, si non nubserit, fundum cum morietur lego". potest dici et si nubstum admitti. non idem probatur, si certus dies incertusue alius legato fuerit adscriptus.
Abbreviated transcription (Latin):
legatum. peti pot. cautõ mulri
pecc̃am redli. necc̃aria erit. Qd̾ si
maritus uiciosuo cã cecrd̃it n
soluendo sit. numquid adustiᷤ
hroem mulri que nich̃ deliquit
succurn debeat. ob eam peccam
que doci fuãt destinata: Sz qṁ
ambo legati peticionem hunt
saluam hẽbit. nõ soluta pecciñ¬
a uiro. mulier acconem.

Expanded text:
 peti potest, cautio 'mulieri pecuniam reddi' necessaria erit. quod si maritus uitio suo causa ceciderit neque soluendo sit, numquid aduersus heredem mulieri, quae nihil deliquit, succurri debeat ob eam pecuniam, quae doti fuerat destinata? sed quoniam ambo legati petitionem habuerunt, saluam habebit, non soluta pecunia uiro, mulier actionem.
Abbreviated transcription (Latin):
opcionis commendo ñ excludi
sub condictione emancipatõ¬
nis ꝓparte heredem instituãt.
ita postea codicillis scripsit. hoc
amplius.nepoti meo.quam ꝗ¬
dem eum hrdem institui. lego
p̃clia illa.condicionem eman¬
cipationis repetitam uideri pla¬
cetquamuis auia. nullam in
legatis ut in herechitate substi¬
tutionem fecisset. Nam ⁊ cum
fus pure quidem liber. heres
si hr̃s non exig̾¬

Expanded text:
optionis commento non excludioptionis commento non excludisub condicione emancipationis pro parte heredem instituerat, ita postea codicillis scribsit: 'hoc amplius nepoti meo, quam quod eum heredem institui, lego praedia illa'. condicionem emancipationis repetitam uideri placet, quamuis auia nullam in legatis, ut in hereditate, substitutionem fecisset. nam et cum seruus pure quidem liber, heres si heres non ex
Abbreviated transcription (Latin):
morte legatariorum fiũtur.
receptumꝰ est. ut mutiana cau¬
cio int̾ponatur. hr̃s cautoem a
ticio accepit.⁊ fundum ei declit.
Si postea inasiam puenerit. sem¬
pronio hr̃s quos exiupulatu
cautiõis int̃poĩte consequi pͦ
utili actõne pr̃are cogitur. Set
si cautio medio tp̃e defec̾it: que
sollicite fuerat eracta. no desuo
prestabit heres. Set quia nichil
põt ei obicissatis erit actiones p̃¬
stari.Si tamen ticius cum in a¬
siam uenisset. semꝓnius prĩqͣ
legatum accipiat decesẜit. here᷑¬
di enis debebitur. ꝙ defunͣctus
usus. E si nõ nupẜit mulier. re¬
lictus ẽ. Si mulr młipͦsit quã¬
diutitui ⁊uiuit ⁊ in eodem sta¬
tuerit. partem usus .f. habebit
tantum enim beneficio legis
exlegato concessum ẽẽ muliei
intelligendum est. quantum
hr̃et si condicioni paruisset. nͣ
si ticnis qui conditione defectꝰ
ẽ. legatum repudiet. ea reᷤ mu¬
lieri prodenit.
liis relictum.siquis exhis sine
liberis diem suum obierit.ad¬

Expanded text:
r, receptum est, ut Muciana cautio interponatur, heres cautionem a Titio accepit et fundum ei dedit. si postea in Asiam peruenerit, Sempronio heres, quod ex stipulatu cautionis interpositae consequi potest, utili actione praestare cogitur. sed si cautio medio tempore defecerit, quae sollicite fuerat exacta, non de suo praestabit heres, sed quia nihil ei potest obici, satis erit actiones praestari. si tamen, Titius cum ‹in› Asiam uenisset, Sempronius, priusquam legatum accipiat, decesserit, heredi eius deberetur, quod defunctusctus, si non nubserit mulier, relictus est. si mulier nubserit, quamdiu Titius et uiuit et in eodem statu erit, partem usus fructus habebit: tantum enim beneficio legis ex legato concessum esse mulieri intellegendum est, quantum haberet, si condicioni paruisset. nec si Titius, qui condicione defectus est, legatum repudiet, ea res mulieri proderit. liis relictum 'si quis ex his sine liberis diem suum obierit' ad
Abbreviated transcription (Latin):
cludatui. Si uero indignus sit
nupcns euus iste ticius. dicẽd̾
est posse eam bñficio legis.cu¬
ilibet nubere. Que enim titio
nubere iubetur. cetĩs onimbũ
nubere ꝓhibetur. Itaꝙ si titius
indignus sit.tale ẽ quale si gnã¬
lit̾ scriptum eẽt. si nõ nupẜit. im¬
mo si ucrum amamꝰ.durior hec
ꝯlitio ẽ. quam illa si ñ nupsci̾t.
Nam ⁊ ceteris om̃ib nubere ꝓ¬
hibetur. ⁊ ticio cui in honeste ny¬
ptura sit nubere iubetur.

Expanded text:
legato: si uero indignus sit nuptiis eius iste Titius, dicendum est posse eam beneficio legis cuilibet nubere. quae enim Titio nubere iubetur, ceteris omnibus nubere prohibetur: itaque si Titius indignus sit, tale est, quale si generaliter scriptum esset 'si non nubserit'. immo si uerum amamus, durior haec condicio est quam illa 'si non nubserit': nam et ceteris omnibus nubere prohibetur et Titio, cui inhoneste nuptura sit, ‹nubere› iubetur.
Abbreviated transcription (Latin):
eũ. IAs causas que pro¬
tinus agentem repellunt. in
fideicõmissis ñ ꝓconditiona¬
lib obseruari oportet. Casuo
que habent moram̃ c̃sump¬
tu admittemus. cautione o¬
blata. N ec enim parẽ dicemꝰ
eum cum ita datum sit. si mo¬
num̃tum fecĩt.⁊ eum cui da¬
tum ẽ ut monum̃tu faciat.

Expanded text:
 quae protinus agentem repellunt, in fideicommissis non pro condicionalibus obseruari oportet: eas uero, quae habent moram cum sumptu, admittemus cautione oblata: nec enim parem dicemus eum, cui ita datum sit, si monumentum fecerit, et eum, cui datum est, ut monumentum faciat.
Abbreviated transcription (Latin):
Ium ita legatum ẽẽt
relictum.ticie si aliberis nõ dis¬
esẜit. negauerunt eam recte cͤa.¬
uere. quia ul mõtuis libens le¬
gati condicio possit existere. s
displicinit sententia. non enim
uoto matris oppoĩtam honero¬
sam nõ int̃ponede cautõnis in¬
terpretacio debuit ⁊ cum patro¬
nus lib̾to certam peccuniam
enim piculosum aꝯtriste. liber¬
tum coniunctum patroni libe¬
ris corũdẽ mortẽ expectare. ¶Ti¬
cius heredem institutum roga¬
uit post mõtem suam b̃rdita¬
tem restituere. Si fidei ꝯmissi
cautio nõ fuiss petita. muciare
cautionis exemplum anͣte con¬
stitucionem remisse cautonis:
locum hr̃e nõ potuit. qm uiuo
sit. peto post mortem tuam res¬
tituas hrditatetane sat̾dacio
fidei. cõ.petatur. ne ue ratõ exiga¬
tur. sine dubio ꝑ huiusmodi
u̾ba no interponende quidẽ ca¬
utionis conditio. uidebitur a¬
scripta rationiꝰ uero ñ exigẽde
medus adhibitus scił. ut culpa
no etiam dolus remissus intl¬

Expanded text:
um tale legatum esset relictum Titiae 'si a liberis non discesserit', negauerunt eam recte cauere, quia uel mortuis liberis legati condicio possit exsistere. sed displicuit sententia: non enim uoto matris opponi tam ominosa non interponendae cautionis interpretatio debuit. Et cum patronus liberto certam pecuniam enim periculosum ac triste libertum coniunctum patroni liberis eorundem mortem exspectare. Titius heredem institutum rogauit post mortem suam hereditatem restituere, si fideicommissi cautio non fuisset petita. Mucianae cautionis exemplum ante constitutionem remissae cautionis locum habere non potuit, qsit: 'peto, post mortem tuam restituas hereditatem ita, ne satis fideicommissi petatur neue ratio exigatur'. sine dubio per huiusmodi uerba non interponendae quidem cautionis condicio uidebitur adscripta, rationi uere non exigendae modus adhibitus, scilicet ut culpa, non etiam dolus remissus intel
Abbreviated transcription (Latin):
D Si ita legatum ẽẽt. cum
nuprit. si nupta fuĩt ⁊ h testatõ
sciss. alt̾um matrimoniũ eĩt ex¬
spectandum. Nicͥꝙ intererit. u¬
trum uiuo testatore. an pꝰ mor
si uoluit.do. lego. ap̃ labeonem
proculꝰ notat. nõ alr ad herede
legatarii ꝑtinere quã si ip̃c lega¬
tari uoluit adse ꝑcinẽ. quia cõ
dicio ꝑsone in iuncta uidetur.
tib heredes instituit. ersq pluri¬
um rerum ꝑcepciones pure ded̾.
hroitatem adierunt. patrem a
legator ꝯmodo illa quoq ratõ
lios. obsecutus uoluntati. supp̃¬
mum iudiciũ uroris sue cꝰtodi¬
no ẽẽ cogend̾ ticium cauẽ. sext᷑
cecilius existimat. qm̃ ad ip̃m
dumtaxat.emolumẽtum lega¬
ti redĩet. S si filio frĩ alũpno.
minus industrio. ꝓspectum ẽẽ
uoluit. int̾ eẽ hr̃dis credendu
ẽ. atq ideo cautionem ĩt̾poendã.
ut ⁊ fundꝰ ꝯꝑaretur. ac p̾ea ñ ali¬

Expanded text:
Si ita legatum esset 'cum nubserit', si nupta fuerit et hoc testator scisset, alterum matrimonium erit exspectandum nihilque intererit, utrum uiuo tesi voluerit, do lego", apud Labeonem Proculus notat non aliter ad heredem legatarii pertinere, quam si ipse legatarius voluerit addicio personae iniuncta uidetur. tibus heredes instituit eisque plurium rerum praeceptiones pure dedit: hereditatem adierunt. patrem a legatorum commodo illa quoque ratiolios obsecutus uoluntati supremum iudicium uxoris suae custodnon esse cogendum Titium cauere Sextus Caecilius existimat, quoniam ad ipsum dumtaxat emolumentum legati rediret. sed si filio fratri alumno minus industrio prospectum esse uoluit, interesse heredis credendum est atque ideo cautionem interponendam, ut et fund
Abbreviated transcription (Latin):
Crãt. Set si hoc specialr expres¬
sit testator.etiam si exalio por mõ¬
nus eã adlegatum admitti.
¶Cuidam ñ solidum capiẽti am¬
plius legeconcesse porcionis  re¬
ncta ẽ. si hrdi aliquid dedisset.
Queritũ an io ꝙ condicionis ĩ
plende causa  dedeãt. consequi ex
causa legati possit. qĩ nõ capiat
id quod deroget. anͣ uoͣ io extͣ sit.
nec ideo magis exbonis testato¬
ris amplius capiat. q̃uã captu¬
rus eẽt si sine condictõe legatũ
eẽt. Et uił rectissime sc̾bit. tan¬
to amplius eum captuꝵ q̃tuz

Expanded text:
am. Sed si hoc specialiter expressit testator, etiamsi ex alio post mornus eam ad legatum admitti. Cuidam non solidum capienti amplius leg‹e› concessae portionis relicta est, si heredi aliquid dedisset: quaeritur, ad id, quod condiciplendae causa dederat, consequi ex causa legati possit quasi non capiat id quod eroget an vero id extra sit nec ideo magis ex bonis testatoris amplius capiat, quam capturus esset, si sine condicione legatum esset. et Iulianus rectissime scribit tanto amplius eum capturum,
Abbreviated transcription (Latin):
nomine si cum filio meo moã¬
ti fuĩnt. menstruos denarios cẽ¬
tenos ⁊ uestiana dari uolo.lib̃¬
ti in obsequio fucrunt. quam¬
diu adolescens admilitiam ꝓ¬
ueheretur. qua ca effectum est
ut quib̾dam rome relictis ꝓfi¬
ciscerentur. ⁊ apud castra defũe¬
tus ẽ. Quesitum ẽ an abhr̃dibꝰ
eius alim̃ta debeantur. Paulꝰ.xx.
b̾torum qui cum filio defuncti
morati sunt. aut peos nõ stetit
quo minus morarentor. mor¬
tuo filio testatoris defecisse nõ
uiden S si testator propt̾̃ filii
utilitatem.his qui cum eo mo¬
rati fuissent. alimẽta prestai uo¬
luit. contra uoluntatem defuc̃¬
ti petentes. audui nõ oportere.
siberos hentis filii fidei ꝯmisit.
utirem eius uniu̾sam restitue¬
ret. filiis eius liberisue eorum ẽ
ip̃i petissent. si nõ ulla uins ca¬
uillatione. Quero an his uerb̾
cum illi ate pecierint. olicio fid̾¬
cõ. asscripta uideatur.i4.ñ urd¬

Expanded text:
nomine, si cum filio meo morati fuerint, menstruos denarios centenos et vestiaria dari volo". liberti in obsequio fuerunt, quamdiu adulescens ad militiam promoveretur: qua causa effectum est, ut quibusdam Romae relictis proficisceretur, et apud castra defunctus est: quaesitum est, an ab heredibus eius alimenta debeantur. Paulus res persona libertorum, qui cum filio defuncti morati sunt aut per eos non stetit, quo minus morarentur, mortuo filio testatoris defecisse non videri. sed si testator propter filii utilitatem his, qui cum eo morati fuissent, alimenta praestari voluit, contra voluntatem defuncti petentes audiri non oportere. liberos habentis filii fidei commisit, uti rem eius universam restitueret filiis eius liberisve eorum, cum ipsi petissent, sine ulla iuris cavillatione: quaero, an his verbis "cum illi a te petierint" condicio fideicommisso adscripta videatur. r
Abbreviated transcription (Latin):
Qd siquis peccuniam ꝓmittat
si meiam uxorem non ducat.
pretor actionem denegat. Aliũ
ẽ enim cligendi matrimonii
pene metu lib̾tatem auferri. a¬
liud adtestamẽtum. certa lege
inuitari. ¶Ucio .c. relicta st̃
ita. ut amonum̃to mo nõ rece¬
dat. ueluti in illa cuuitate domi¬
cilium hãt. potest dici nõ esse
locum cautioni. ꝑ quam ius li¬
beitatis infringitur. S in d̾fũc¬
tis libertis alio iure utĩmur.
Ticiagnõ meo hr̃s meus. dotis
filie mec nomine.c. dato lega¬
ti quidem emolum̃tum adse¬
iam que dotem hr̃e incipit. per¬
tinebit. S quia nõ tantu mu¬
lier. set ticio qq̃ cui peoc̾am lega¬
uit consultum uidetur. ꝓp̃e est
ut ip̃e legatarius intelligatur
⁊ legatum petere debeat. Si post
diuorcium.gnõ p̾ecc̃am heres
foluit. eque liberabitur. qm̃ ĩ
dodem.solutio conutitur con¬
stante aũt̃ matrimonio. etiar
pro hibente muliere. ticio rec¬
te soluetur. hoc enim ⁊ muli¬
enis int̾ est.ut incipiat ẽẽ dota

Expanded text:
 si quis pecuniam promittat, si Maeuiam uxorem non ducat, praetor actionem denegat: aliud est enim eligendi matrimonii poenae metu libertatem auferri, aliud ad testamentum certa lege inuitari.Titio centum relicta sunt ita, ut a monumento meo non recedat uel uti in illa ciuitate domicilium habeat. potest dici non esse locum cautioni, per quam ius libertatis infringitur. sed in defuncti libertis alio iure utimur. 'Titio genero meo heres meus dotis Seiae filiae meae nomine centum dato.' legati quidem emolumentum ad Seiam, quae dotem habere incipit, pertinebit, sed quia non tantum mulieri, sed Titio quoque, cui pecuniam legauit, consultum uidetur, prope est, ut ipse legatarius intellegatur et legatum petere debeat. si post diuortium genero pecuniam heres soluerit, aeque liberabitur, quoniam in dotem solutio conuertitur. constante autem matrimonio etiam prohibente muliere Titio recte soluetur: hoc enim et mulieris interest, ut incipiat esse dotata