comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑͥbissimo mertissimoq obtemperaret. Postero die uniuersas omnium
copias de castris omnibus educunt & suꝑcilium quoddam excelsum
nacti non longe a Cęsaris castris aciem cõstituunt atq ibi consistunt
Cesar item producit copias celeriter ꝙ his instructis ante siris munitiones¬
quȩ erant in campo constituit. sine dubio existimans ultro aduersanos
cum tam magnis copiis auxilisq regis essent prediti promptiusq pro¬
siluissent ante se concursuros propiusq se accessuros & ęquo circũuectus
legionesq cohoriatus signo dato accessum hostium aucupabarur: Ip̃ẽ eĩ
a suis muninonibus longius non sine ratione: procedebat quod in oppido
Uictę quod scipio tenebat hostium erant cohortes armatę. Cidem aũt
oppido ad dextrum latus eius cornu erat oppositum. Uerebaturq ne si
pretergressus esset ex oppido eruptione facta a latere eum adorti conci¬

Expanded text:
superbissimo inertissimoque obtemperaret. § 58 Postero die universas omnium superbissimo inertissimoque obtemperaret. § 58 Postero die universas omnium copias de castris omnibus educunt et supercilium quoddam excelsum nacti non longe a Caesaris castris aciem constituunt atque ibi consistunt. Caesar item producit copias celeriterque eis instructis ante suas munitionesquae erant in campo consistit,12 sine dubio existimans ultro adversarios, cum tam magnis copiis auxiliisque regis essent praediti promptiusque prosiluissent ante, secum concursuros propiusque se accessuros. Equo circumvectus legionesque cohortatus signo dato accessum hostium aucupabatur. Ipse enim a suis munitionibus longius non sine ratione non procedebat, quod in oppido Uzittae, quod Scipio tenebat, hostium erant cohortes armatae; eidem autem oppido ad dextrum latus eius cornu erat oppositum, verebaturque ne, si praetergressus esset, ex oppido eruptione facta ab latere eum adorti conci
Abbreviated transcription (Latin):
eius sermonem nuntius ad eum referret diceretq ut reliqua qua ip̃e
uellet pergeret. Uritor preterea a iuba ad eum est missusqui diceret
audiente Saserna. Uetat te rex colloqui. Quo nuntio perterritus di¬
scessit & dicto audiens fuit regis. Usu uenisse hoc ciui romano mirõ
& ei qui a.ro.po. honores accepisset incolumi patria fortunisq om¬
nibus. Iubȩ barbaro potius obedientem fuisse. ꝗͣ aut scipionis obtempe¬
rasse nuntio aut cęsaris. eiusdem ꝑtis cunbus incolumem reuerti malle
atq etiam suꝑbius iubę factum non ĩ.M. aquinium hominem no¬
uum paruumq senatorem. sed in scipionem hominem illa familia
dignitate honoribusq prestantem. Nanq cum scipio singulo purpu¬
reo ante regis aduentum uti solitus esset dicitur iuba cũm ego e¬
gisse non oportere illum eodem uestitu atq ip̃e uteretur. Itaq factum
est illico ut Scipio ad album se se uestitum transferret & fubȩ homini

Expanded text:
eius sermonem nuntius ad Scipionem referret sed restare ut reliqua quae sibi eius sermonem nuntius ad Scipionem referret sed restare ut reliqua quae sibi vellet perageret, viator praeterea ab Iuba ad eum est missus qui diceret audiente Saserna: 'Vetat te rex colloqui.' Quo nuntio perterritus discessit et dicto audiens fuit regi. Usu venisse hoc civi Romano et ei qui ab populo Romano honores accepisset, incolumi patria fortunisque omnibus Iubae barbaro potius oboedientem fuisse quam aut Scipionis obtemperasse nuntio aut caesis eiusdem partis civibus incolumem reverti malle! Atque etiam et superbius Iubae factum non in M. Aquinum, hominem novum parvumque senatorem, sed in Scipionem, hominem illa familia, dignitate, honoribus praestantem. Namque cum Scipio sagulo purpureo atque regis adventum uti solitus esset, dicitur Iuba cum eo egisse non oportere illum eodem vestitu atque ipse uteretur. Itaque factum est ut Scipio ad album sese vestitum transferret et Iubae homini
Abbreviated transcription (Latin):
ex superioribus castris adducit. Qua facultate oblata illustriores notissi¬
miq conspectum amicorꝵ. propinquoꝵq efflagitabunt. atq inter
se colloquebantur. Quȩ res quid utilitatis haberet cȩsarem non falle¬
bat. Hanꝗ getuli ex equitatu regio nobilioresequitumq profecti ꝙ¬
rum patres cum Mario ante meruerant. eiusq beneficio agris finbusq
donati post sylle uictoriam sub hyemsalis regis erant dati potestate: oc¬
casione capta nocte iam luminibus accensis cum equis calombusq suis
circiter.M. perfugiunt in cȩsaris castra quȩ erant ĩ campo proxime
locum urutȩ locata. Quod postꝗͣ Scipio quiq cum eo erant cogł¬
uerunt: cum commoti ex tali ĩ commodo essent. fere ꝑ id tempus M.
aquinium cum .c. Saserna colloquentem uiderunt. Scipio mittit ad
aquinium nihil attinere eum cum aduersiriis colloqui. Cum autem

Expanded text:
ex superioribus castris deducit. Qua facultate oblata inlustriores notissiex superioribus castris deducit. Qua facultate oblata inlustriores notissimique conspectum amicorum propinquorumque efflagitabant atque inter se colloquebantur. Quae res quid utilitatis haberet Caesarem non fallebat: namque Gaetuli ex equitatu regio nobiliores equitumque praefecti, quorum patres cum Mario ante meruerant eiusque beneficio agris finibusque donati post Sullae victoriam sub Hiempsalis regis erant dati potestatem, occasione capta nocte iam luminibus accensis cum equis calonibusque suis circiter mille perfugiunt in Caesaris castra quae erant in campo proxime Uzittae locata. § 57 Quod postquam Scipio quique cum eo erant cognoverunt, cum commoti ex tali incommodo essent, fere per id tempus M. Aquinum cum C. Saserna colloquentem viderunt. Scipio mittit ad Aquinum, nihil attinere eum cum adversariis colloqui. Cum nihilo minus
Abbreviated transcription (Latin):
a quantum potestis abesse ex africa iubeo. Itaq trahdit eos centunoni¬
bus & singulis non amplius singulos ad hitos seruos in naue impomendos se¬
paratim curauit. Getuli interim perfuge. quos cum litteris mandatisq
a cȩsare missos supra docuimus ad suos ciues peruenunt. Quorum auco¬
ritate facile adducti. Cesarisq nomine ꝑ suasi a Rege Iuba desciscunt.
celeriterq cuncti arma capiunt: contriq regem facere non dubitant.
Quibus rebus cognitis suba districtus triplici bello necessititeq coactus.
de suis copiis quas contra Cesarem adduxerat.ui. cohortes in fines regni
sui mitit quȩ essent presidio contra getulos. Cȩsar brachiis ꝑfectis promo¬
tisq usq eo quo telum ex oppido abici non posset castra munit bali¬
stis scorpionibus q erebris ante frontem castrorum contraq oppidum
collocatis defensores muri deterrere non intermitit. easq v. legiones

Expanded text:
et quantum pote abesse ex Africa iubeo.' Itaque tradit eos centurioniet quantum pote abesse ex Africa iubeo.' Itaque tradit eos centurionibus et singulis non amplius singulos additos servos in navem imponendos separatim curavit. § 55 Gaetuli interim perfugae, quos cum litteris mandatisque a Caesare missos supra docuimus, ad suos civis perveniunt. Quorum auctoritate facile adducti Caesarisque nomine persuasi a rege Iuba desciscunt celeriterque cuncti arma capiunt contraque regem facere non dubitant. Quibus rebus cognitis Iuba, distentus triplici bello necessitateque coactus, de suis copiis quas contra Caesarem adduxerat sex cohortis in finis regni sui mittit quae essent praesidio contra Gaetulos. § 56 Caesar bracchiis perfectis promotisque usque eo quo telum ex oppido adigi non posset castra munit, ballistis scorpionibusque crebris ante frontem castrorum contra oppidum collocatis defensores muri deterrere non intermittit eoque quinque legiones
Abbreviated transcription (Latin):
cum. auiene quod in ytalia milices populi romani contra rem .ꝑ.
instigasti rapmasq ꝑ mancipia fecisti. quodꝗ mibi reiq. pu. iutilis
fiusti & promilitibus tuam familiam iumentaq in naues imposiunsti tua¬
q opera militibusq tempore necessario resp. caret. ob eas resignomi¬
miȩ causa ab exercitu meo te remoueo hodieq ex affrica abesse a
quantum potes proficisci iubeo. Itemq te aule fontei quod.tr̃. mił.
seditiosus malusq ciuis fiuisti ab exercitu dimitto. Titȩ alliene. M. Tiro
.C. ciussiane cum ordines ĩ meo exercitu beneficio non uirtute sitis cõ¬
secuti itaq uos gesstritis ut neq bello fortes neq pace honi aut uti¬
les fueritis & magis in seditione concitandisq militibus aduersariorum
nostrorum imperatoris ꝗͣ pudoris modestiẽq fueritis studiosores indi¬
gnos uos esse arbitror qui ĩ meo exercitu ordines ducatis. missosq facio.

Expanded text:
 quod in Italia milites populi Romani contra rem publicam  quod in Italia milites populi Romani contra rem publicam instigasti rapinasque per municipia fecisti quodque mihi reique publicae inutilis fuisti et pro militibus tuam familiam iumentamque in navis imposuisti tuaque opera militibus tempore necessario res publica caret, ob eas res ignominiae causa ab exercitu meo te removeo hodieque ex Africa abesse et quantum pote proficisci iubeo. Itemque te, A. Fontei, quod tribunus militum seditiosus malusque civis fuisti, te ab exercitu dimitto. T. Saliene, M. Tiro, C. Clusinas, cum ordines in meo exercitu beneficio non virtute consecuti ita vos gesseritis ut neque bello fortes neque pace boni aut utiles fueritis et magis in seditione concitandisque militibus adversum vestrum imperatorem quam pudoris modestiaeque fueritis studiosiores, indignos vos esse arbitror qui in meo exercitu ordines ducatis, missosque facio
Abbreviated transcription (Latin):
rantium classem inciderent imprudentes uela in altum dederunt ac diu
mulctumq uctati. tandem multis post debussiti inopiaq confecti ad cę¬
sarem peruemunt. Quibus legionibus expositis memor in italia pristinę
licentię militaris ac rapinaꝵ certoꝵ hominum paruulm modo cassila
nactius qued sesar abienus tribumis militum .x. legionis niuem cõmeatu
familiaq sua atq umentis occupauisset. neq militem unum a sicilia
sustulisset. Postero die de suggestu conuocatis omnium legionum tri¬
bunis centurionibusq Maxime uellem inquit homines suȩ petulan¬
tię nimiȩq libertatis aliquando finem fecissent meęq lenitatis mo¬
destiȩi patientięq rationem habuissent sed quomam ip̃i sibi neq mo-¬
dum neq terminum constituunt quo cęteri dissimiliter se gerant. ego¬
met ip̃e documentum more militari constituam. Qua propter cȩsar¬

Expanded text:
rantium classem inciderent imprudentes, vela in altum dederunt ac diu rantium classem inciderent imprudentes, vela in altum dederunt ac diu multumque iactati tandem multis post diebus siti inopiaque confecti ad Caesarem perveniunt. § 54 Quibus legionibus expositis memor in Italia pristinae licentiae militaris ac rapinarum certorum hominum parvulam modo causulam nactus Caesar, quod C. Avienus, tribunus militum X. legionis, navem ex commeatu familia sua atque iumentis occupavisset neque militem unum ab Sicilia sustulisset, postero die de suggestu convocatis omnium legionum tribunis centurionibusque, 'Maxime vellem,' inquit, 'homines suae petulantiae nimiaeque libertatis aliquando finem fecissent meaeque lenitatis, modestiae patientiaeque rationem habuissent. Sed quoniam ipsi sibi neque modum neque terminum constituunt, quo ceteri dissimiliter se gerant egomet ipse documentum more militari constituam. C. Aviene,
Abbreviated transcription (Latin):
addito conuersis equis in numidas cupide insequentes dispersosq impetum
fecerunt. atq eos conuulneratos usq in castra regia repulerunt Qđ in ĩ
offendisset. Iuba cum labieno capti in potestatem cęsaris uenissent eꝗta¬
tusq cum leui armatura funditus ad internaptionem deductus esset. Inte¬
rim incredibiliter ex legionibus .iiii. & .ui. Scipionis milites diffugere ptĩ
in castra cęsiris partim ĩ quas quisq poterat regiones peruenire. Itemq eꝗ¬
tes curiani diffisi Scipiom eiusq copiis complures se eodem conferebant. Dũ
hȩc circum uxittam ab utrisq ducibus administrantur: legiones due
uiiiiͦ &. x. ex sicilia nauibus onerariis profectę cum iam non longe a
portu Ruspins̨ abessent conspicatę naues cęsirinas quę ĩstatione apud tap¬
sum stabant ueriti ne in aduersariorum ut insidiandi gratia ibi cõmo¬

Expanded text:
addito conversis equis in Numidas cupide insequentis dispersosque impetum addito conversis equis in Numidas cupide insequentis dispersosque impetum fecerunt atque eos convulneratos usque in castra regia reppulerunt multosqueoffecisset, Iuba cum Labieno capti in potestatem Caesaris venissent, equitatusque cum levi armatura funditus ad internecionem deletus esset. Interim incredibiliter ex legione IIII. et VI. Scipionis milites diffugere partim in castra Caesaris, partim in quas quisque poterat regiones pervenire; itemque equites Curioniani diffisi Scipioni eiusque copiis complures se eodem conferebant. § 53 Dum haec circum Uzittam ab utrisque ducibus administrantur, legiones duae, X. et VIIII., ex Sicilia navibus onerariis profectae, cum iam non longe a portu Ruspinae abessent, conspicati navis Caesarianas quae in statione apud Thapsum stabant, veriti ne in adversariorum ut insidiandi gratia ibi commo
Abbreviated transcription (Latin):
siqui ꝓfugere uellent id quod antea sepe acciderant magno cum eoꝵ
periculo tum facile & sine periculo fieret. Uoluit etiam exꝑiri tum pro¬
pius hostem accessisset haberer ne in animo dimicare. Accedebat etiam
ad reliquas causis quod is locus depressuserat puteiq ibi non milli complu
opera quę ante dixi fiebant elegionibus interim pars aciei instructa tiñ¬
opus sub hoste stabat. Equites barbari leuisq armaturȩ preliis minuris
cõminus dimicabant. Cęsir ab eo opere cum iam sub uesperum copias in
castra reduceret magno incursui cum omni equitatu lȩuiq armatura Iuba
Scipio. labienus. in legionarios impetum fecerunt. e quites cęsariani ex¬
ui unuierse subiteq hostium multitudinis pulsi parumper cesserunt. Quę
res aliter aduersiris cecidit. Hanq cęsar ex medio itinere copiis reductis
equitibus suis auxilium tulit. Equites autem aduentu legionum animo

Expanded text:
si qui perfugere vellent, id quod antea saepe accidebat magno cum eorum si qui perfugere vellent, id quod antea saepe accidebat magno cum eorum periculo, tum facile et sine periculo fieret. Voluit etiam experiri, cum propius hostem accessisset, haberetne in animo dimicare. Accedebat etiam ad reliquas causas quod is locus depressus erat puteique ibi non nulli fieri e ante dixi fiebant a legione, interim pars acie ante opus instructa sub hoste stabat; equites barbari levisque armatura proeliis minutis comminus dimicabant. § 52 Caesar ab eo opere cum iam sub vesperum copias in castra reduceret, magno incursu cum omni equitatu levique armatura Iuba, Scipio, Labienus in legionarios impetum fecerunt. Equites Caesariani vi universae subitaeque hostium multitudinis pulsi parumper cesserunt. Quae res aliter adversariis cecidit: namque Caesar ex medio itinere copiis reductis equitibus suis auxilium tulit; equites autem adventu legionum animo
Abbreviated transcription (Latin):
cuti partim interfecerunt partim uiuis sunt potiti. Demde procinus
collem petere contendunt: itq eum decusso labieni presiho celeriter
occuparunt. labienuscum parte equitum uix fuga sibi peperit salutem.
Hac re ꝑ equites gesta: cęsar legionibus opera distribuit. atq in eo colle
quo erat potitus castra muniuit. Deinde a suis maximis castris ꝑ mę¬
dium campum ẽ regione oppidi urutę quod inter sui castra& Scipio¬
nis ĩ planitie positum erat tenebaturq a scppione duo brachia consti¬
tuit duci & ita erigere ut ad angulum dextrum sinistrumq eiusop¬
pidi conuenirent. Hoc hac ratione opus instruebat ut cum propius
oppidum copias admouisset oppugnareq cepiset tecta latera: siuis mu¬
nitionibis haberet ne ad equitarus multitudine circũuentusab oppii¬
gnatione deterreretur. Preterea quo facilus colloquia fieri possens &

Expanded text:
cuti partim interfecerunt, partim vivorum sunt potiti; deinde protinus cuti partim interfecerunt, partim vivorum sunt potiti; deinde protinus collem petere contenderunt atque eum decusso Labieni praesidio celeriter occupaverunt. Labienus cum parte equitum vix fuga sibi peperit salutem. § 51 Hac re per equites gesta Caesar legionibus opera distribuit atque in eo colle quo erat potitus castra munivit. Deinde ab suis maximis castris per medium campum e regione oppidi Uzittae, quod inter sua castra et Scipionis in planitie positum erat tenebaturque a Scipione, duo bracchia instituit ducere et ita dirigere ut ad angulum dextrum sinistrumque eius oppidi convenirent. Id hac ratione opus instruebat ut, cum propius oppidum copias admovisset oppugnareque coepisset, tecta latera suis munitionibus haberet, ne ab equitatus multitudine circumventus ab oppugnatione deterreretur, praeterea quo facilius colloquia fieri possent et,
Abbreviated transcription (Latin):
crebris locis spelunce in modum subrutis quȩ erant transeunda Cȩsariañ
ꝗ ad eum collem quem capere uolebat ꝑueniretur ultraq eam cõualem
oliuetum uetus crebris arboribus condempsum. Hic cum labienus ani¬
maduerteret Cȩsarem siuellet eum locum occupare prius oportere con¬
uallem oliuetumq transgredi eorum loxoꝵ peritus in insidiss cum parte
equitatus lȩuiq armatura consedit & prȩterea post montem collesq suba¬
to se cęsari ostenderet. equites ĩ coculto collocauerat ut cum ipse eximpro¬
uiso legionarios adortus esser ex collese equitatus ostenderet ut re dupliciꝑ
turbatus cęsar eiusq exercitus neq retro regredumdi neq ultra pracede¬
Po inscius insidaꝵ cum adeum locum uenisset abusi siue obiliti pręcep¬
torum labreni siue ueriti ne infossa ab equitibus opprimerentur rariae
singuli de rupe prodire & summa petere collis. Quos cęsaris equitis conse¬

Expanded text:
crebris locis speluncae in modum subrutis, quae erat transgredienda Caesaricrebris locis speluncae in modum subrutis, quae erat transgredienda Caesari, ante quam ad eum collem quem capere volebat perveniretur; ultraque eam convallem olivetum vetus crebris arboribus condensum. Hic cum Labienus animadvertisset Caesarem, si vellet eum locum occupare, prius necesse esse convallem olivetumque transgredi, eorum locorum peritus in insidiis cum parte equitatus levique armatura consedit et praeterea post montem collesqutem collesque equites in occulto collocaverat ut, cum ipse ex improviso legionarios adortus esset, ex colle se equitatus ostenderet, ut re duplici perturbatus Caesar eiusque exercitus neque retro regrediendi neque ultra procederaemisso inscius insidiarum cum ad eum locum venisset, abusi sive obliti praeceptorum Labieni sive veriti ne in fossa ab equitibus opprimerentur rari ac singuli de rupe prodire et summa petere collis. Quos Caesaris equites conse
Abbreviated transcription (Latin):
ditumq animum fiduciamq regis aduentu. Nam postero die uni¬
uersas suas regisq copias cum elephantis. lxͫ. productas in aciem ꝗͣ
speciosissime potuit produxit ac paulo longius progressus a suis muni¬
tiombus haud ita diu commoratus se recipit in castra. Cȩsar postꝗͣ
animaduertit Scipioni auxilia fere quę expectasset omnia conut¬
nisse neq moram pugnandi ullam fore ꝑ iugum summum cum co¬
pis progredi cepit. & brichia protinus dedicere & castella mimire¬
propiusq Scipionem capiendo loxa excessi cecupare contendit. Aduer¬
sarii magnitudine copiaꝵ confixi proximum collem occupauerunt atq ita
longius sibi progrediendi eripuerunt facultatem. Cuisdem collis oxcupandiꝰ¬
gratia labienus consilium ceperat: & quo propiore loco fuerat eo celerius oc¬
currerat. Erit conuallis satis magna latitudine altitudine prerupta

Expanded text:
ditum animum fiduciamque regis adventu. Nam postero die uniditum animum fiduciamque regis adventu. Nam postero die universas suas regisque copias cum elephantis LX productas in aciem quam speciosissime potuit instruxit ac paulo longius progressus ab suis munitionibus haud ita diu commoratus se recipit in castra. § 49 Caesar postquam animadvertit Scipioni auxilia fere quae exspectasset omnia convenisse neque moram pugnandi ullam fore, per iugum summum cum copiis progredi coepit et bracchia protinus ducere et castella munirpropiusque Scipionem capiendo loca excelsa occupare contendit, ne adversarii magnitudine copiarum confisi proximum collem occuparent atque ita longius sibi progrediendi eriperent facultatem.7 Eiusdem collis occupandi Labienus consilium ceperat et quo propiore loco fuerat eo celerius occurrerat. § 50 Erat convallis satis magna latitudine, altitudine praerupta,
Abbreviated transcription (Latin):
omnibus corruptis ꝑ castra passim uagabantur scutisq capita contege¬
bant. Eadem nocte .u. legione̾s pilorum caccumina sua sponte arse¬
runt. Rex interim Iuba de equestri prelio scipionis certior factus
ac terrore cȩsaris cum tribis legionibus equitibusq frenatis decc
numidis sine frens peditibusq eius armature grandi numero elephã¬
tis .xxx. egressus e regno ad Scipionem est profectus. fostꝗͣ ad eũ
ꝑuenit castris regis seorsum positis cum eis copiss quas commemo¬
raui haudita longe a Scipione consedit. Erat ĩ castris scipionis su¬
periore tempore magnus terror & expectatione copiarum regiaꝵ.
Exercitusgeius magis suspensione animi ante aduentum commouebat᷑.
Postꝗͣ uero castra castris contulit: despectis eius copis omnem terrore
deponit. Itaq̃ antea absens habuerat auctoritatem eam omnem
presens dimiserat. Quo facto cui uis facile fuit illatum scipioni ad¬

Expanded text:
omnibus corruptis per castra passim vagabantur scutisque capita contegeomnibus corruptis per castra passim vagabantur scutisque capita contegebant. Eadem nocte V. legionis pilorum cacumina sua sponte arserunt. § 48 Rex interim Iuba de equestri proelio Scipionis certior factus ac terrorem Caesaris, cum tribus legionibus equitibusque frenatis DCCC, Numidis sine frenis peditibusque levis armaturae grandi numero, elephantis XXX egressus e regno ad Scipionem est profectus. Postquam ad eum pervenit, castris regiis seorsum positis cum eis copiis quas commemoravi, haud ita longe ab Scipione consedit. — Erat in castris Caesaris superiore tempore magnus terror, et exspectatione copiarum regiarum exercitus eius magis suspensiore animo ante adventum Iubae commovebatur; postquam vero castra castris contulit, despectis eius copiis omnem timorem deponit. Ita quam antea absens habuerat auctoritatem, eam omnem praesens dimiserat. — Quo facto cuivis facile fuit intellectu Scipioni ad
Abbreviated transcription (Latin):
tinebat: sed in tertiõ quartoue diẽ procedendo propiusq hostem ac¬
cedendo castra commimiebat opereq faciendo militesse circũspiciẽdi
non habebant facultatem. Preterea ita ex sicilia exercitum trans¬
portiuerat ut preter ĩpslm miltem & arma nec uas neq mancipũ
neq ullam rem quȩ usui militi esse consueuit. in naues imponi pate¬
retur. In africa autem non modo sibi quicꝗͣ acquisierant aut para¬
uerant sed etiãm propter annonȩ caritatem ante parata consump¬
serant. Quibus rebus actenuati oppido ꝑ ꝙͣ pauci sub pellibus acquit.¬
stebant. reliqui ex uestimentis tentoriolis factis atq arundinibus co¬
riisq contextis ꝑmanebant. Itaq subito nymbo grandineq conse¬
cuta grauata pondere tenebrarum aqua omnes subruti disiectiq
nocte in tempesta ignibus extinctis rebusq ad uictum ꝑtinentibus

Expanded text:
tinebat, sed in tertio quartoque die procedendo propiusque hostem actinebat, sed in tertio quartoque die procedendo propiusque hostem accedendo castra communibat opereque faciendo milites se circumspiciendi non habebant facultatem. Praeterea ita ex Sicilia exercitum transportabat ut praeter ipsum militem et arma nec vas nec mancipium neque ullam rem quae usui militi esse consuevit in navis imponi pateretur. In Africa autem non modo sibi quicquam non adquisierant aut paraverant sed etiam propter annonae caritatem ante parta consumpserant. Quibus rebus attenuati oppido perquam pauci sub pellibus adquiescebant: reliqui ex vestimentis tentoriolis factis atque harundinibus scopisque contextis permanebant. Itaque subito imbre grandineque consecuta gravatis pondere tentoriis aquarumque vi subrutis disiectisque, nocte intempesta ignibus exstinctis, rebus quae ad victum pertinent
Abbreviated transcription (Latin):
sus annuit centurionibus quid fieri uellet. atq ante pedes centuri¬
onem interficit. reliquosq ueterinos a tẏrombus iubet secerni. Abdu¬
cite istos inquit nephario scelere contaminatos & cede cuuum signa¬
tos. Sic extra uallum deducti sunt & cruciabiliter interfecti: ħ rones
autem iubet in ter legiones disꝑtiri & cominium cum Tinida ĩ consp¬
ectum suum probibet adduci. Qua ex re cȩsar commotus eosquos
esse: ut suis onerariis longis ꝗ nauibus presidio essent ob negligentiã
ig nominiȩ causa dimittendos ab exercitii grauissimumq in eose¬
dictum proponendum curauit. Per id tempus fere cesiris exercitui.
res accidit in credibilis auditu. Namq uigiliarum signo confecto
circiter uigilia secunda noctis nymbiis cum saxorum grandine si¬
bito est exortus ingens. Ad hoc autem ĩ comocium accesserat quod
Ccȩsair non more superioꝵ imperatorum in hybernis exercitum cõ¬

Expanded text:
sus innuit suis centurionibus quid fieri vellet, atque ante pedes centurisus innuit suis centurionibus quid fieri vellet, atque ante pedes centurionem interfecit reliquosque veteranos a tironibus iubet secerni. 'Abducite istos,' inquit, 'nefario scelere contaminatos et caede civium saginatos.' Sic extra vallum deducti sunt et cruciabiliter interfecti. Tirones autem iubet inter legiones dispertiri et Cominium cum Ticida in conspectum suum prohibet adduci. Qua ex re Caesar commotus eos quos e iusserat ut suis onerariis longisque navibus praesidio essent, ob neglegentiam ignominiae causa dimittendos ab exercitu gravissimumque in eos edictum proponendum curavit. § 47 Per id tempus fere Caesaris exercitui res accidit incredibilis auditu. Namque vergiliarum signo confecto circiter vigilia secunda noctis nimbus cum saxea grandine subito est exortus ingens. Ad hoc autem incommodum accesserat quod Caesar non more superiorum temporum in hibernis exercitum con
Abbreviated transcription (Latin):
bi gratias ago non enim imperatorem te appelo quod mibi uitam inco¬
lumitatemq belli uire capto polliceris & forsitan isto uterer benefi¬
cio si non ei summum scelus adiungeretur: Ego ne contra cȩsarem
imperatorem ineum apud quem ordinem duxi eiusq exercitum
procuius dignitate uictoriaq amplius . xxxui. annis depugnaui ad¬
uersus armatusq consistam: Neq ego istud facturus sum & te magͦ¬
pere ut de negotio desistas adhortor: Contra cuius enim copias contẽ¬
das si minus antea expertus es licet nunc cognoseas. Elige ex tuis co¬
hortem unam. quam putas esse firmissimam & constitue contra me
ego autem ex meis cõmilitonibus. quos nunc ĩ tua tenes potestatt non
amplius .x. summam. tunc ex uirtute nostra intelliges quid ex tuis
copiis spenire debeas. Fostꝗͣ hȩc centurio prestanti animo aduersus
opinionem eius est locutus ira perculsus scipio atq omni dolore incẽ¬

Expanded text:
bi gratias ago — non enim imperatorem te appello — quod mihi vitam incobi gratias ago — non enim imperatorem te appello — quod mihi vitam incolumitatemque belli iure capto polliceris, et forsan isto uterer beneficio, si non ei summum scelus adiungeretur. Egone contra Caesarem imperatorem meum, apud quem ordinem duxi, eiusque exercitum, pro cuius dignitate victoriaque amplius XXXVI annos depugnavi, adversus armatusque consistam? Neque ego istud facturus sum et te magnopere ut de negotio desistas adhortor. Contra cuius enim copias contendas, si minus antea expertus es, licet nunc cognoscas. Elige ex tuis cohortem unam quam putas esse firmissimam, et constitue contra me; ego autem ex meis commilitonibus quos nunc in tua tenes potestate non amplius X sumam. Tunc ex virtute nostra intelleges quid ex tuis copiis sperare debeas.' § 46 Postquam haec centurio praesenti animo adversus opinionem eius est locutus, ira percitus Scipio atque animi dolore incen
Abbreviated transcription (Latin):
bunda. ac tempestate ad egimurum delata a classe Uari & . M. Octauis
est capta. In qua milites ueterani cum uno centurione & non nulli ty¬
rones fuerunt. Quos uirus adseruatos sine contumelia deducendos cura¬
uit ad Scipionem. Qui postquam ad eum peruenerunt & ante suꝯge¬
stum euis constiterunt. non uestra inquit sponte uos certe scio sed illius
scelerati uestri imperatoris impulsu & imperio coactos eiues & optimum
quemq nefarie consectari quos quoniam fortuna in nostram detulit po¬
testatem slid quod facere debetis. rẽ. po. cum optimo quoq defendetiscẽ¬
tum est uobis uitam & pecumam donare. Qua propter quid sentiatis
proloquamini. Hac habita oratione: Scipio cum extimasset pro suo be¬
neficio sine dubio ab his gratias sibi actum iri potestatem his dicendi fecit.
Ex eis centurio legionis. xiiii. pro tuo inquit summo beneficio Seipio ti¬

Expanded text:
bunda ac tempestate delata ad Aegimurum a classe Vari et M. Octavi bunda ac tempestate delata ad Aegimurum a classe Vari et M. Octavi est capta, in qua milites veterani cum uno centurione et non nulli tirones fuerunt; quos Varus asservatos sine contumelia deducendos curavit ad Scipionem. Qui postquam ad eum pervenerunt et ante suggestum eius constiterunt, 'Non vestra,' inquit, 'sponte vos certo scio, sed illius scelerati vestri imperatoris impulsu et imperio coactos civis et optimum quemque nefarie consectari. Quos quoniam fortuna in nostram detulit potestatem, si, id quod facere debetis, rem publicam cum optimo quoque defendetis, certum est vobis vitam et pecuniam donare. Quapropter quid sentiatis proloquimini.' § 45 Hac habita oratione Scipio cum existimasset pro suo beneficio sine dubio ab his gratias sibi actum iri, potestatem eis dicendi fecit. Ex eis centurio legionis XIIII. 'Pro tuo,' inquit, 'summo beneficio, Scipio, ti
Abbreviated transcription (Latin):
insticuit exporrigere munitiones. Interim considius qui acyllam &. uiiiͦ.
cohortes stipendiarias numichis gȩtulisq obsidebat. Ubi .c. nessius qu cohõ¬
tibus preerat diu multumq expertus magnisq operibus sepe admotis his
ab oppidanis incensis cum proficeret nihil subito nuntio de equestri prę¬
lio illato commotus. frumento cuuis ĩ castris copiam habuerat incenso ui¬
no oleo cęterisq rebus quę aduictum parari solent. corruptis ac yllim
quam obsidebat deseruit. atq itinere ꝑ regnum subę facto copias cũ
Scipione partitus ad rumentum se recepit. Interea ex secundo comme¬
atu quem a sicilia miserat allienus. nauis una in qua fuerat.q. cõmi¬
nius & .l. titida eques ro. aresidua classe cum errauisset delataq esset
uento ad tapson a Uirgilio scafis nauiculisq actuariis excepta est & ad¬
Scipionem deducta. Item altera nauis triremis ex eadem classe erra¬

Expanded text:
instituit exporrigere munitiones. § 43 Interim Considius, qui Acyllam VIII instituit exporrigere munitiones. § 43 Interim Considius, qui Acyllam VIII cohortibus et stipendiariis Numidis Gaetulisque obsidebat, ubi C. Messius cum III cohortibus praeerat,4 diu multumque expertus magnisque operibus saepe admotis et his ab oppidanis incensis cum proficeret nihil, subito nuntio de equestri proelio allato commotus, frumento cuius in castris copiam habuerat incenso, vino, oleo ceterisque rebus quae ad victum parari solent corruptis, Acyllam, quam obsidebat, deseruit atque itinere per regnum Iubae facto copias cum Scipione partitus Hadrumetum se recepit. § 44 Interea ex secundo commeatu, quem a Sicilia miserat Alienus, navis una, in qua fuerat Q. Cominius et L. Ticida, eques Romanus, ab residua classe cum erravisset delataque esset vento ad Thapson, a Vergilio scaphis naviculisque actuariis excepta est et adducta. Item altera navis trieris ex eadem classe erra
Abbreviated transcription (Latin):
loanit: oppidum consticit. suamq aciem mediam eo oppido tex̃. dext̃m
sinistrumq cornii ubi elephanti erant ĩ conspectu patenti aduersarioꝵ
constituit. Cum iam prope solis cccasum Cȩsar expectauisset. neq ex eo
loco quo constiterat scipionem progredi propus se cum aduertisset bao¬
q st magis defendere si res coegisset ꝗͣ in campo cõminus consistere audẽ
non est uisa ratio propiuis accedendi ẽo die ad oppidum quomiamibi p̃si¬
dium numidaꝵ grinde esse cognouerat hostes qui mȩdiam aciem suã
oppido texisse sibiq difficile factu esse intellexit simul & oppidum un otẽ¬
pore oppugnare & in acie & in cornu dextro ac sinistro ex iniquiore
loco pugnare pręsertim cum milites a mane diei ieium sub armis stetisset̃
defatigati. Itaq reductis suis copiis in castra postero die propius eorum aciẽ

Expanded text:
lo ante commemoravi, ante oppidum constitit — suamque aciem mediam eo oppido texit; dextrum lo ante commemoravi, ante oppidum constitit — suamque aciem mediam eo oppido texit; dextrum sinistrumque cornu, ubi elephanti erant, in conspectu patenti adversariorum constituit.3 § 42 Cum iam prope solis occasum Caesar exspectavisset neque ex eo loco quo constiterat Scipionem progredi propius se animadvertisset locoque se magis defendere, si res coegisset, quam in campo comminus consistere audere, non est visa ratio propius accedendi eo die ad oppidum, quoniam ibi praesidium grande Numidarum esse cognoverat, hostisque mediam aciem suam oppido texisse et sibi difficile factu esse intellexit simul et oppidum uno tempore oppugnare et in acie cornu dextro ac sinistro ex iniquiore loco pugnare, praesertim cum milites a mane diei ieiuni sub armis stetissent defatigati. Itaque reductis suis copiis in castra postero die propius eorum aciem
Abbreviated transcription (Latin):
corpora mirifica spetie amplitudineq cesa toto cumpo ac prostrata di¬
uersa iacebant. Nis rebus gestis postero diẽ cȩsar ex omnibus presidiis
cohortes deducit atq omnes suas copias in campo instruxit. Scipio suis
male acceptis cecisis conuulmeratisq intra suas continere se munitiones ce¬
pit. Cȩsar instructa acie seđm infimas iugi rachces propius munitiones
leniter accessit. Iamq minus mille passibus ab oppido uricta quod scipio
tenebut aberant legiones sulianę. Cum scipio ueritus ne oppidum amit¬
teret unde adaquari reliquisq rebus subleuari eius exercitus consuerat.
eductis omnibus copiis quadruplici acie instructa ex instituto suo prima
equestri turmatim direpta elephantisq turritis interpositis armatisq sup¬
petias ire contendit. Quod ubi cęsir animaduertit arbitnatus Scipionem
ad dimicandum paratum ad se certo animo uenire in eo loco quod pau

Expanded text:
corpora mirifica specie amplitudineque caesa toto campo ac prostrata dicorpora mirifica specie amplitudineque caesa toto campo ac prostrata diverse iacebant. § 41 His rebus gestis Caesar postero die ex omnibus praesidiis cohortis deduxit atque omnis suas copias in campo instruxit. Scipio suis male acceptis, occisis convulneratisque intra suas continere se munitiones coepit. Caesar instructa acie secundum infimas iugi radices propius munitiones leniter accessit. Iamque minus mille passus ab oppido Uzitta, quod Scipio tenebat, aberant legiones Iulianae, cum Scipio veritus ne oppidum amitteret, unde aquari reliquisque rebus sublevari eius exercitus consuerat, eductis omnibus copiis quadruplici acie instructa ex instituto suo, prima equestri turmatim derecta elephantisque turritis interpositis armatisque, suppetias ire contendit — quod ubi Caesar animadvertit, arbitratus Scipionem ad dimicandum paratum ad se certo animo venire, in eo loco, quo pau
Abbreviated transcription (Latin):
sentit. ex qua re subito interiorem conuerso equitatu numidaꝵ recta
ĩ castra fugere contendit. galli germaniq qui resticerant ex superiore
loco & post tergum circunuenti forriterq resistentes conciduntur unuier¬
si. Quod ubi legiones scipionis que pro castris erant instrucdȩ animad
uerterunt metu atq terrore obcecutȩ omnibus portis in sua castra fu-¬
gere ceperunt. Fostꝗͣ scipione suisq copis campo collibusq exturba¬
tis acq ĩ castra compulsis cum receptui cęsar cani iuffisset equitatũ¬
q omnem intra suas mimitiones recepisset campo purgato ammaduer¬
tit mirifica corporo gallorum gęrmanoꝵq qui partim eius aucdo¬
ritatem erant exgallia secuti partim prȩtio pollicitationibusq adcdi¬
cti ad eum se contulerant. Non nulli qui ex curionis prelio capti con¬
seruatiq parem gratiam in fide purtienda prestare uoluerant. torum

Expanded text:
sentit. Ex qua re subito in terrorem converso equitatu Numidarum recta sentit. Ex qua re subito in terrorem converso equitatu Numidarum recta in castra fugere contendit. Galli Germanique, qui restiterant, ex superiore loco et post tergum circumventi fortiterque restantes conciduntur universi. Quod ubi legiones Scipionis, quae pro castris erant instructae, animum adverterunt, metu ac terrore occaecatae omnibus portis in sua castra fugere coeperunt. Postquam Scipione eiusque copiis campo collibusque exturbatis atque in castra compulsis cum receptui Caesar cani iussisset equitatumque omnem intra suas munitiones recepisset, campo purgato animadvertit mirifica corpora Gallorum Germanorumque; qui partim eius auctoritatem erant ex Gallia secuti, partim pretio pollicitationibusque adducti ad eum se contulerant, non nulli, qui ex Curionis proelio capti conservatique parem gratiam in fide pariter tuenda praestare voluerant. Horum
Abbreviated transcription (Latin):
beret legiones a municionibus deducere imperat turmę hispanoꝵ ut
ad proximum collem propere occurrerent. presidiumq inde deturba¬
rent. locumꝗ caperent. Eodemq uibet leuis armaturę paucos conseꝗ
subsidio. Qui missi celeriter numidas adorti partim uiuos capiunt nõ
nullos equites fugientes conuiumerauerunt locoꝗ sunt potiti. Postꝗͣ
id labiemis animaduertit quo celerius his auxilium ferret ex acie in¬
structa equitatus sui prope totum dextrum cornu aduertit atq
suis fugientibis suppetias ire contendit. Quod ubi cesar conspexit la¬
bienum a suis copiis longius iam abscessisse equitatus sui aliam sini¬
stram ad intercludendos hostes immisit. Erat in eo campo ubi ea res
gerebatur uilla ꝑ magna .iiiiͦ. turribus extructa quę labieni pro¬
spectum impediebat ne posset anim aduertere ab equitatu cęsaris se
inereludi. itaq nom prius uidit turmas sulianas ꝙͣ iuos cedi atergo

Expanded text:
beret legiones a munitionibus deducere, imperat turmae Hispanorum ut beret legiones a munitionibus deducere, imperat turmae Hispanorum ut ad proximum collem propere occurrerent praesidiumque inde deturbarent locumque caperent, eodemque iubet levis armaturae paucos consequi subsidio. Qui missi celeriter Numidas adorti partim vivos capiunt, non nullos equites fugientis convulneraverunt locumque sunt potiti. Postquam id Labienus animadvertit, quo celerius eis auxilium ferret, ex acie instructa equitatus sui prope totum dextrum cornu avertit atque suis fugientibus suppetias ire contendit. Quod ubi Caesar conspexit Labienum ab suis copiis longius iam abscessisse, equitatus sui alam sinistram ad intercludendos hostis immisit. § 40 Erat in eo campo ubi ea res gerebatur villa permagna turribus IIII exstructa; quae Labieni prospectum impediebat, ne posset animum advertere ab equitatu Caesaris se intercludi. Itaque non prius vidit turmas Iulianas quam suos caedi a tergo
Abbreviated transcription (Latin):
proxima fint castris aduersariorum in qua docui esse presidium sta¬
tionemq numidaꝵ: Cęsar paulisper commoratus ꝑspectaq natura
loci equitatu ĩstatione disposito legionibus opus attribuit. bracbiũ¬
q medio iugo ab eoloco ad quem ꝑuenerat usꝗ ad eum unde egres¬
sus erit iubet dingi ac muniri. Quod postꝗͣ scipio labienusq ani¬
maduerterunt equitatu omni ex castris educto acieq equestri in:¬
structa a suis mimitionibus circiter passibus mille progrediuntur. pe¬
destremꝗ copiam in secunda acie minus passibus. ccce a castris siuiscõ¬
stituunt. Cȩsar in opere milites adhortari: neq aduersirioꝵ copiis
moreri. lam cum non amplius passuum .M. inter hostium aciem suas¬
ꝗ munitiones esse animaduertisset intellexisset q ad impediendos mi¬
lites suos & ab opere depellencios hostes propius accedere: necesseq ha¬

Expanded text:
proxima fuit castris adversariorum, in qua docui esse praesidium staproxima fuit castris adversariorum, in qua docui esse praesidium stationemque Numidarum, Caesar paulisper commoratus perspectaque natura loci equitatu in statione disposito legionibus opus attribuit bracchiumque medio iugo ab eo loco ad quem pervenerat usque ad eum unde egressus erat iubet derigi ac muniri. Quod postquam Scipio Labienusque animadverterant, equitatu omni ex castris educto acieque equestri instructa a suis munitionibus circiter passus mille progrediuntur pedestremque copiam in secunda acie minus passus CCCC a castris suis constituunt. § 39 Caesar in opere milites adhortari neque adversariorum copiis moveri. Iam cum non amplius passus MD inter hostium aciem suasque munitiones esse animadvertisset intellexissetque ad impediendos milites suos et ab opere depellendos hostem propius accedere necesseque ha
Abbreviated transcription (Latin):
circiter uigiba prima imperat speculatores apparitoresq omnes ut
sibi presto essent. Itaq omnibus insciis neꝗ suspicantibiis igilia . iui
uibet ommnes legiones exera castra educi atq st consequi ad oppidũ
Ruspinam uersus in quo ip̃e presidium habuit & quod primum.
ad amicitiam eius accessit. Inde paruulam decliuitatem digressuis
sinistra parte compi propter mare legiones educit. Nic̃ campus ini¬
rabili planine patet mił. passuum .xy. Quod iugum ingens ama¬
ri ortum neq ita prealtum uelut theatri efficit spetiem. In hoc iugo
colles sunt excessi pauci in quibus singulȩ turres. speculeq singulȩ
ꝑ ueteres erant. collocate: apud quos ultimum prȩsidium & statio fuuit
Scipionis. Postꝗͣ cesar ad uigum de quo docin ascendit. atq ĩ unũ¬
quemq collem turres castellaq facere cepit atq ea minus semiho¬
ni fecit. Et postꝗ̃ non ita longe ab ultimo colle turriq fuit quę

Expanded text:
circiter vigilia prima imperat speculatores apparitoresque omnes ut circiter vigilia prima imperat speculatores apparitoresque omnes ut sibi praesto essent. Itaque omnibus insciis neque suspicantibus vigilia tertia iubet omnis legiones extra castra educi atque se consequi ad oppidum Ruspinam versus, in quo ipse praesidium habuit et quod primum ad amicitiam eius accessit. Inde parvulam proclivitatem degressus sinistra parte campi propter mare legiones ducit. Hic campus mirabili planitie patet milia passuum XII; quem iugum cingens a mari ortum neque ita praealtum velut theatri efficit speciem. In hoc iugo colles sunt excelsi pauci, in quibus singulae turres speculaeque singulae perveteres erant collocatae, quarum apud ultimam praesidium et statio fuit Scipionis. § 38 Postquam Caesar ad iugum de quo docui ascendit atque in unumquemque collem turremque, castella facere coepit atque ea minus semihora effecit; et postquam non ita longe ab ultimo colle turrique fuit, quae
Abbreviated transcription (Latin):
ma ferre potenint habere sub manu Scipionis in castra submutere
non intermiitit. Lecgiti interim ex oppido tisdre in quod tritici
modia mił ccc̾. comportata fuerunt a negotiatoribus xͥtalitis o¬
ratores ad sȩsarem uenere: quantaq copia frumenti a pudi se sitdo¬
cent simulq orant ut sibi presidium mitat. quto facilius & frrmen¬
tum & copie sue conseruentur. Quibus cȩsar in presentia gratias agit.
prȩsidiumq breui tempore se missurum dixit cohortatusꝗ ad suos
ciues iubet proficisei . P. Sitius interim cum copiss numidie fines i¬
gressus castello ĩ montes loco munito locato. In quod Iuba belli ge¬
rendi gratia & frumentum & resceteris quȩ ad bellum usui esse solet
comportiuerat ĩ expugnando est potitus. Cesar postꝗͣ legionibus
commeatii auxerit naues sex onerarias statim iubet lilibeum ad
reliquum exercitum transportandum proficisci ip̃e .ui. ET. febr

Expanded text:
ma ferre poterant, habere atque sub manum Scipioni in castra summittere ma ferre poterant, habere atque sub manum Scipioni in castra summittere non intermittit. Legati interim ex oppido Thysdrae, in quod tritici modium milia CCC comportata fuerant a negotiatoribus Italicis aratoribusque, ad Caesarem venire, quantaque copia frumenti apud se sit docent simulque orant ut sibi praesidium mittat quo facilius et frumentum et copiae suae conserventur. Quibus Caesar in praesentia gratias egit praesidiumque brevi tempore se missurum dixit cohortatusque ad suos civis iubet proficisci. P. Sittius interim cum copiis Numidiae finis ingressus castellum in montis loco munito locatum, in quod Iuba belli gerendi gratia et frumentum et res ceteras quae ad bellum usui solent esse comportaverat, vi expugnando est potitus. 37 Link to the English commeatu auxerat, navis exoneratas statim iubet Lilybaeum ad reliquum exercitum transportandum proficisci; ipse VI. Kal. Febr.
Abbreviated transcription (Latin):
periculo uerba proloqui. Potestate facta. sepe numero inquiunt imꝑ¬
ator complures getuli qui sumus clientes .C. Marii & prope modum om¬
nes ciuies .ro. qui sunt ĩ legione .iiii. &.uii. ad te uoluimus intuaq
presidia confugere: sed custodiis equitum numidaꝵ quo id sine peri¬
culo minus faceremus impediebamur. nunc data facultate prospecu¬
simulq consilia uestra contra easdem bestias comparationemꝗ pu-¬
gne cognosceremus atq eis renuntiaremus. Qui collaudati a cesare
stipendio donati ad reliquos ꝑfucxis deducuntur: Quorum orationẽ
celeriter ueritas comprobauit. Namq postero die ex legionibus his
quas getuli nominarunt milites legionarii complures a Scipione
ĩ castra cȩfiris ꝑfugerunt. Dum hȩc ad Ruspinam geruntur.M. cato
qui uticę prȩerat delectusq quotidie libertinoꝵ. afrorum. Seruo¬
rum deniq & cuuscunꝗ generis hominum qui modo ꝑ eititem ã¬

Expanded text:
periculo proloqui. Potestate facta, 'Saepenumero,' inquiunt, 'imperpericulo proloqui. Potestate facta, 'Saepenumero,' inquiunt, 'imperator, complures Gaetuli, qui sumus clientes C. Mari, et propemodum omnes cives Romani qui sunt in legione IIII. et VI., ad te voluimus in tuaque praesidia confugere; sed custodiis equitum Numidarum quo id sine periculo minus faceremus impediebamur. Nunc data facultsimulque consilia vestra contra easdem bestias comparationemque pugnae cognosceremus atque eis renuntiaremus.' Qui collaudati a Caesare stipendioque donati ad reliquos perfuges deducuntur. Quorum orationem celeriter veritas comprobavit: namque postero die ex legionibus eis quas Gaetuli nominarunt milites legionarii complures ab Scipione in castra Caesaris perfugerunt. § 36 Dum haec ad Ruspinam geruntur, M. Cato, qui Uticae praeerat, dilectus cotidie libertinorum, Afrorum, servorum denique et cuiusquemodi generis hominum, qui modo per aetatem ar
Abbreviated transcription (Latin):
dum nactę quarto die ĩ portum ad Ruspinam ubi cęsar castra habue¬
rat ĩ columes ꝑuenerunt. Ita cęsar duplici lȩtitia ac uoluptate uno
tempore auctus frumento auxilissq tandem suis exilaratus ammo atq
leuata solicitudine deponit legiones equitesq ex nauibus egressos ui¬
bet ex langore nauseaq reficere. dimissos in castella munitionesq di¬
sponit. Quibus rebus scipio quiq cum eo essent omnes mirari & re¬
quirere .c. cęsarem qui ultro consuesset bellum inferre. ac lacessere
prelio subito commutatum illud non sine magno consilio suspicabã¬
tur. Itaq ex eius patientia ĩ magnum timorem comecti. ex getu¬
lis duos quos arbitrabantur suis rebus amicissimos magnis pręmiis polli¬
citationibusq prepositis profugis speculandi gratia ĩ cęsaris castra mit¬
tunt. Qui simul ad eum sunt deducti. Petierunt ut sibi liceret sine

Expanded text:
dum nactae quarto die in portum ad Ruspinam, ubi Caesar castra habuedum nactae quarto die in portum ad Ruspinam, ubi Caesar castra habuerat, incolumes pervenerunt. Ita Caesar duplici laetitia ac voluptate uno tempore auctus, frumento auxiliisque, tandem suis hilaritis annonaque levata sollicitudinem deponit, legions equitesque ex navibus egressos iubet ex languore nauseaque reficere, dimissos in castella munitionesque disponit. § 35 Quibus rebus Scipio quique cum eo essent comites mirari et requirere: C. Caesarem, qui ultro consuesset bellum inferre ac lacessere proelio, subito commutatum non sine magno consilio suspicabantur. Itaque ex eius patientia in magnum timorem coniecti ex Gaetulis duos quos arbitrabantur suis rebus amicissimos magnis praemiis pollicitationibusque propositis pro perfugis speculandi gratia in castra Caesaris mittunt. Qui simul ad eum sunt deducti, petierunt ut sibi liceret verba sine