comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
plata ẽ. uti ab his nationib que trans
imꝑata facturas pollicerentur. Quaᷤᷤ
legationes cesar qd in italiam illyri¬
cumq ꝓꝑabat: inita ꝓxima estate
ad se reuerti iussit. Ipse in carnotes
andes. Iuronos. queq ciuitates pro¬
pinque his locis erant ubi bellũ ges¬
serat. legionib in hyb̃na deductis: in
italiam ꝓfectus ẽ. Ob easq res ex lit¬
teris cesaris die .xu. supplicato decre¬
ta ẽ: qd ante id tempꝰ accidit nłħꝰ¬
italiam ꝓficisceretur ce¬
sar: Seruium Galbam
cum legione .xiĩ. ⁊ parte
equitatꝰ in antuatis. ue¬
uaoros. Se dunosq misit. qui a finib
allobrogum & lacu lemanno & flu¬
mine Rhodano ad sũmas alpes ꝑtinẽt
Causa mittendi fuit. qd̾ iter ꝑ alpes
quo magno cum ꝑiculo magnisq
portoriis mercatores. ire consuerant.
patefieri uolebat. Huic ꝑmisit si opꝰ
eẽ arbitraretur. ut in his locis legio¬
nem hyemandi causa collocaret. Gal¬

Expanded text:
opinio perlata est uti ab iis nationibus quae trans opinio perlata est uti ab iis nationibus quae trans imperata facturas pollicerentur. Quas legationes Caesar, quod in Italiam Illyricumque properabat, inita proxima aestate ad se reverti iussit. Ipse in Carnutes, Andes, Turonos quaeque civitates propinquae iis locis erant ubi bellum gesserat, legionibus in hiberna deductis, in Italiam profectus est. Ob easque res ex litteris Caesaris dierum XV supplicatio decreta est, quod ante id tempus accidit ntaliam proficisceretur Caesar, Ser. Galbam cum legione XII. et parte equitatus in Nantuates, Veragros Sedunosque misit, qui a finibus Allobrogum et lacu Lemanno et flumine Rhodano ad summas Alpes pertinent. Causa mittendi fuit quod iter per Alpes, quo magno cum periculo magnisque cum portoriis mercatores ire consuerant, patefieri volebat. Huic permisit, si opus esse arbitraretur, uti in his locis legionem hiemandi causa conlocaret. Gal
Abbreviated transcription (Latin):
copiis repente ex oppido eruptionẽ
fecerunt. Celerit̾ ut ante iam cesar
imꝑauerat ignib significatone facta.
ex ꝓximis castellis eo concursum est:
pugnatumq ab hostib ita acrit̾ est.
ut a uiris fortib in extrema spe salutiᷤ
miquoloco. contra eos qui uallo tur¬
ribq tela iacerent pugnari debuit.
cum in una uirtute spes omnis consi¬
steret. Occisis ad hominũ mił .iiiͬi: re¬
liqui in opidum reiecti sunt. Postri¬
die eiꝰ diei. refractis portis cum iam de¬
fenderet nemo. atq ĩmissis militib
nr̃is. secutionem eiꝰ opidi uniu̾sam ce¬
sar uendidit. Ab his qui emerant ca¬
pitũ numerꝰ ad tum relatꝰ ẽ. nuł liii.
Eod temꝑe a p. crasso quem cum le¬
gione una miserat ad uenetos. u nel¬
los. osismos. Coriosolitas. Auleitos. Sesu¬
uios. Rhedones. que sunt maritime
ciuitates occeanumq attingunt:
His reb gestis. omni gallia pacata:
tanta huiꝰ belli opinio ad barbaros

Expanded text:
copiis repente ex oppido eruptionem copiis repente ex oppido eruptionem fecerunt. Celeriter, ut ante Caesar imperaverat, ignibus significatione facta, ex proximis castellis eo concursum est, pugnatumque ab hostibus ita acriter est ut a viris fortibus in extrema spe salutis iniquo loco contra eos qui ex vallo turribusque tela iacerent pugnari debuit, cum in una virtute omnis spes consisteret. Occisis ad hominum milibus IIII reliqui in oppidum reiecti sunt. Postridie eius diei refractis portis, cum iam defenderet nemo, atque intromissis militibus nostris, sectionem eius oppidi universa Caesar vendidit. Ab iis qui emerant capitum numerus ad eum relatus est milium LIII. Eodem tempore a P. Crasso, quem cum legione una miserat ad Venetos, Venellos, Osismos, Coriosolitas, Esuvios, Aulercos, Redones, quae sunt maritimae civitates Oceanumque attingunt, His rebus gestis omni Gallia pacata, tanta huius belli ad barbaros
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ armnis traditis: se id qd in neruios
rent. Re nunciata ad suos. illi se q̃
imꝑarentur facere dixerunt. Armoꝵ
magna młtitudine de muro in fossã
que erat ante opidum iacta. sic ut
ꝓpe su̾̃mam muri aggerisq altitu¬
dinem acerui armoꝵ adequarent.
& tam̃ circit̾ parte tercia ut postea
comꝑtum ẽ celata atq in opido reten¬
ta: portis patefactis ea die pace sunt
usi. S uesꝑe cesar portas claudi. militeᷤᷤ¬
q ex opido exire iussit: nequam noctu
oppidani amilitib iniuriam accipe¬
rent. Illi ante mto ut intellectum ẽ
consilio. qd deditione facta nr̃os pre¬
sidia ñ inducturos. aut deniq in¬
dulgentiꝰ seruaturos credid̾ant: par¬
tim cum his que retinuerant & cela¬
uerant armis. partim scutis ex cor¬
tice factis. aut uiminib intextis. q̃
subito ut temꝑis exiguitas postula¬
bat pellib induxerant: tercia iuigi¬
lia qua minime arduus ad nr̃as mu¬
nitiones ascensus uidebat᷑ omnibus

Expanded text:
nisi armis traditis. Se id quod in Nerviis nisi armis traditis. Se id quod in Nerviis rent. Re renuntiata ad suos illi se quae imperarentur facere dixerunt. Armorum magna multitudine de muro in fossam, quae erat ante oppidum, iacta, sic ut prope summam muri aggerisque altitudinem acervi armorum adaequarent, et tamen circiter parte tertia, ut postea perspectum est, celata atque in oppido retenta, portis patefactis eo die pace sunt usi. Sub vesperum Caesar portas claudi militesque ex oppido exire iussit, ne quam noctu oppidani a militibus iniuriam acciperent. Illi ante inito, ut intellectum est, consilio, quod deditione facta nostros praesidia deducturos aut denique indiligentius servaturos crediderant, partim cum iis quae retinuerant et celaverant armis, partim scutis ex cortice factis aut viminibus intextis, quae subito, ut temporis exiguitas postulabat, pellibus induxerant, tertia vigilia, qua minime arduus ad nostras munitiones ascensus videbatur, omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
& appropinquare muris uiderunt: no¬
ua atq inusitata specie cõmoti. legatos
ad cesarem de pace miserunt. Qui ad
hunc mod locuti. ñ se ex istimare roma¬
nos sine ope deoꝵ bellum gerere. qui tan¬
te altitudinis machinationes tanta ce¬
leritate ꝑmou̾e possent: se suaq omĩa
eoꝵ potestati ꝑmitt̾e dixerunt: unũ
pet̾e ac deprecari. si forte ꝓ sua clem̃tia
ac mansuetudine quam ip̃i ab aluis au¬
dirent. statuiss aduatucos eẽ conseruã¬
dos. ne se armis despoliaret: sibi om̃s
fere finitimos ẽẽ inimicos. ac sue uir¬
tuti inuidere. a quib se defendere tra¬
ditis armis ñ possent: sibi prestare si
in eum calum deducentur qm̃uis for
cruciatũ int̾fici int̾ quos dominari
consuessent. Ad hec cesar respondit.
se magis consuetudine sua qm m̾ito
eoꝵ ciuitatem conseruaturum. si priꝰ
quam murũ aries attigiss. se dedidiᷤᷤ¬
sent: s deditionis nłłam ẽẽ conditionẽ.

Expanded text:
et adpropinquare muris viderunt, noet adpropinquare muris viderunt, nova atque inusitata specie commoti legatos ad Caesarem de pace miserunt, qui ad hunc modum locuti, non se existimare Romanos sine ope divina bellum gerere, qui tantae altitudinis machinationes tanta celeritate promovere possent, se suaque omnia eorum potestati permittere dixerunt. Unum petere ac deprecari: si forte pro sua clementia ac mansuetudine, quam ipsi ab aliis audirent, statuisset Atuatucos esse conservandos, ne se armis despoliaret. Sibi omnes fere finitimos esse inimicos ac suae virtuti invidere; a quibus se defendere traditis armis non possent. Sibi praestare, si in eum casum deducerentur, quamvis fortcruciatum interfici inter quos dominari consuessent. Ad haec Caesar respondit: se magis consuetudine sua quam merito eorum civitatem conservaturum, si prius quam murum aries attigisset se dedidissent; sed deditionis nullam esse condicionem
Abbreviated transcription (Latin):
facerent. his impedim̃tis que secum ag̃e
ac portare ñ pot̾ant citra flum̃ rhe¬
num depositis. custodie ex suis ac pre¬
sidio. uĩ. hominũ una reliquerunt.
Hi ꝓpt̾ eoꝵ obitũ młtos annos a fini¬
timis exagitati. cum alias bellum in¬
ferrent. alias illatum defenderent: con¬
sensu eoꝵ omniũ pace facta. hunc sibi
domicilio locum delegerunt. Ac pͥmo
aduentu exercitꝰ nr̃i. crebras ex oppido
incursiones faciebant. paruulisq pre¬
liis cum nr̃is contendebant. Postea ual¬
lo pedum xii. incircuitu xu. crebris ca¬
stellis circũmuniti opido sese continebãt.
Ubi uineis actis. aggere exstructo. turrẽ
ꝑcul constitui uiderunt: pͥmũ irridere
ex muro. atq increpitare uocib. qui
tanta machinatio a tanto spatio insti
re. nam plerumq ominib gallis p̃ ma¬
gnitudine corpoꝵ suoꝵ breuitas nr̃a cõ¬
temptui ẽ. tanti oꝑis turrem in muro
sese collocare confiderent. Ubi uͦ mou̾i

Expanded text:
facerent, iis impedimentis quae secum agere facerent, iis impedimentis quae secum agere ac portare non poterant citra flumen Rhenum depositis custodiae ex suis ac praesidio VI milia hominum una reliquerant. Hi post eorum obitum multos annos a finitimis exagitati, cum alias bellum inferrent, alias inlatum defenderent, consensu eorum omnium pace facta hunc sibi domicilio locum delegerant. Ac primo adventu exercitus nostri crebras ex oppido excursiones faciebant parvulisque proeliis cum nostris contendebant; postea vallo pedum XII in circuitu XV milium crebrisque castellis circummuniti oppido sese continebant. Ubi vineis actis aggere extructo turrim procul constitui viderunt, primum inridere ex muro atque increpitare vocibus, quod tanta machinatio a tanto spatio instittaturae nam plerumque omnibus Gallis prae magnitudine corporum quorum brevitas nostra contemptui est tanti oneris turrim in muro sese posse conlocare confiderent? Ubi vero moveri
Abbreviated transcription (Latin):
ad dͣ. qui arma ferre possent. sese reda¬
ctos ẽẽ dixerunt. Quos cesar ut in mi¬
seros ac supplices usus miscd̃ia uidetur.
diligentissime conseruauit. suisq finibꝰ
atq opidis uti iussit: ⁊ finitimis imꝑa¬
uit. ut ab iniuria & maleficio se suosq
ꝓhib̾ent. Atuatuci de quib supradi¬
ximꝰ. cum omnib copiis auxilio ner¬
uiis uenirent: hac pugna nuntiata
ex itinere domũ reu̾terunt. cunctis opi¬
dis castellisq desertis. sua omnia in unũ
opidum egregie nacura muuitum cõ¬
tulerunt. Qd̃ cum ex omnib in circuitu
partib altissimas rupes despectꝰq hab̾et:
una ex parte lenit̾ accliuis aditꝰ in latitu¬
dinem ñ ampliꝰ pedum cͦc. relinquebatur.
quem locum dupplici altissimo muro mu¬
nierant. tũ magni pond̾is saxa & prea¬
cutas trabes in muro collocarant. Ipsi e¬
rant ex cymbris theutonis prognati. qͥ
cum iter in ꝑuinciam nr̃am atq italiã

Expanded text:
ad D, qui arma ferre possent, sese redaad D, qui arma ferre possent, sese redactos esse dixerunt. Quos Caesar, ut in miseros ac supplices usus misericordia videretur, diligentissime conservavit suisque finibus atque oppidis uti iussit et finitimis imperavit ut ab iniuria et maleficio se suosque prohiberent. Atuatuci, de quibus supra diximus, cum omnibus copiis auxilio Nerviis venirent, hac pugna nuntiata ex itinere domum reverterunt; cunctis oppidis castellisque desertis sua omnia in unum oppidum egregie natura munitum contulerunt. Quod cum ex omnibus in circuitu partibus altissimas rupes deiectusque haberet, una ex parte leniter acclivis aditus in latitudinem non amplius pedum CC relinquebatur; quem locum duplici altissimo muro munierant; tum magni ponderis saxa et praeacutas trabes in muro conlocabant. Ipsi erant ex Cimbris Teutonisque prognati, qui, cum iter in provinciam nostram atque Italiam;
Abbreviated transcription (Latin):
preferrent. At hostes etiã in extrema
spe salutis tantam uirtutem presti¬
terunt. ut cum pͥmi eoꝵ cecidissent.
ꝑximi iacentib insifte̾nt. atq ex eoꝵ
corꝑib pugnarent: His deiectis & coa¬
ceruatis cadau̾ib qui suꝑeẽnt. ut ex
tumulo tela in nr̃os coicent. pilaq int̾¬
cepta remitt̾ent: ut ñ nequiqm tan¬
te uirtutis homines iudicari deberent.
ausi qd eẽnt transire latissimũ flum̃.
ascend̾e altissimas ripas. subire nequis¬
simũ locum. que facilia ex difficillimiᷤͤᷤ
animi magnitudo redegerat. Hoc prelio
facto. ⁊ ꝓpe ad int̾netionem gente ac no¬
mine neruioꝵ redacto: maiores natu
quos una cum pueris mulieribq in estu¬
aria ac paludes collectos dixeramꝰ. hac
tutum arbitrarentur: omniũ qui su¬
perarent consensu legatos ad cesarem
miserunt. seq ei dediderunt. & in cõme¬
moranda ciuitatis calamitate ex dͥc. ad
tres senatores ex hominũ milib lxͣ. uix

Expanded text:
praeferrent. At hostes, etiam in extrema praeferrent. At hostes, etiam in extrema spe salutis, tantam virtutem praestiterunt ut, cum primi eorum cecidissent, proximi iacentibus insisterent atque ex eorum corporibus pugnarent, his deiectis et coacervatis cadaveribus qui superessent ut ex tumulo tela in nostros coicerent et pila intercepta remitterent: ut non nequiquam tantae virtutis homines iudicari deberet ausos esse transire latissimum flumen, ascendere altissimas ripas, subire iniquissimum locum; quae facilia ex difficillimis animi magnitudo redegerat. Hoc proelio facto et prope ad internecionem gente ac nomine Nerviorum redacto, maiores natu, quos una cum pueris mulieribusque in aestuaria ac paludes coniectos dixeramus, hactutum arbitrarentur, omnium qui supererant consensu legatos ad Caesarem miserunt seque ei dediderunt; et in commemoranda civitatis calamitate ex DC ad tres senatores, ex hominum milibus LX vix
Abbreviated transcription (Latin):
rent ne adu̾si ab hoste circumuenirent᷑.
audaciꝰ resistere ac fortiꝰ pugnare cepe¬
runt. Int̾im milites legionum duaꝵ
que in nouissimo agmine presidio
impedim̃tis fuerant prelio nunciato.
cursu incitato. in sũmo colle ab hosti¬
bus conspiciebantur. Et tc̃ labienus
castris hostium potitꝰ. & ex loco suꝑi¬
ore que res in castris nr̃is gererentur
conspicatꝰ. decimam legionem subsi¬
dio nr̃is misit. Qui cum ex equitum
& calonum fuga quo in loco res eẽt. qnͣ¬
toq in ꝑiculo & castra ⁊ legiones ⁊ im¬
perator uersaretur cognouissent: ni¬
chil ad celeritatem sibi reliqui fecert̃.
Hoꝵ aduentu tanta rerũ cõmutacio
ẽ facta. ut nr̃i etiã qui uuln̾ib con¬
fecti ꝑcubuissent. scutis innixi preli¬
um redintegrarent: calones ꝑt̾ritos
hostes conspicati. etiam merines arma¬
tis occurrerent: equites uͦ ut turpitu¬
dinem fuge uirtute delerent. om̃ib
in locis pugne se legionariis militibus

Expanded text:
rent ne aversi ab hoste circumvenirentur, rent ne aversi ab hoste circumvenirentur, audacius resistere ac fortius pugnare coeperunt. Interim milites legionum duarum quae in novissimo agmine praesidio impedimentis fuerant, proelio nuntiato, cursu incitato in summo colle ab hostibus conspiciebantur, et T. Labienus castris hostium potitus et ex loco superiore quae res in nostris castris gererentur conspicatus X. legionem subsidio nostris misit. Qui cum ex equitum et calonum fuga quo in loco res esset quantoque in periculo et castra et legiones et imperator versaretur cognovissent, nihil ad celeritatem sibi reliqui fecerunt. Horum adventu tanta rerum commutatio est facta ut nostri, etiam qui vulneribus confecti procubuissent, scutis innixi proelium redintegrarent, calones perterritos hostes conspicati etiam inermes armatis occurrerent, equites vero, ut turpitudinem fugae virtute delerent, omnibus in locis pugnae se legionariis militibus
Abbreviated transcription (Latin):
a nouissimis desertos prelio excedere
ac tela uitare. hostes neq afronte ex
inferiore loco subeuntes int̾mitt̾e. et
ab utroꝙ latere instare. & rem ẽẽ in
angusto uidit. neq ullum eẽ subsidi¬
um qd sũmitti poss: Scuto ab nouis¬
simis uni militi detracto qd ip̃e eo sine
scuto uenerat. in pͥmam aciem ꝓcessit.
centurionib ꝙ nominatim appella¬
tis reliquos cohortatꝰ. milites signa in¬
ferre ⁊ manipulos laxare iussit. quo
faciliꝰ gladiis uti possent. Huiꝰ aduen¬
tu spe illata militib ac redintegrato
animo. cum ꝓse quisq in conspectu
imꝑatoris etiam in extremis suis rebꝰ
oꝑam gnauare cuꝑent. paululum
hostium impetꝰ tardatꝰ ẽ. Cesar cũ
uII. legionem que iuxta constiterat
ita urgeri ab hoste uidiss: tribunos
militum monuit ut paulati sese
legiones coniung̾ent. & conu̾sa signa
inhostes conferrent. Quo facto. cum
aliis alii subsidium ferrent. neq time¬

Expanded text:
ab novissimis deserto loco proelio excedere ab novissimis deserto loco proelio excedere ac tela vitare, hostes neque a fronte ex inferiore loco subeuntes intermittere et ab utroque latere instare et rem esse in angusto vidit, neque ullum esse subsidium quod submitti posset, scuto ab novissimis uni militi detracto, quod ipse eo sine scuto venerat, in primam aciem processit centurionibusque nominatim appellatis reliquos cohortatus milites signa inferre et manipulos laxare iussit, quo facilius gladiis uti possent. Cuius adventu spe inlata militibus ac redintegrato animo, cum pro se quisque in conspectu imperatoris etiam in extremis suis rebus operam navare cuperet, paulum hostium impetus tardatus est. Caesar, cum VII. legionem, quae iuxta constiterat, item urgeri ab hoste vidisset, tribunos militum monuit ut paulatim sese legiones coniungerent et conversa signa in hostes inferrent. Quo facto cum aliis alii subsidium ferrent neque time
Abbreviated transcription (Latin):
omnib reb ꝑmoti equites treuiri
gularis. qui auxilii causa a ciuitate mił¬
si ad cesarem uenerant. cũ młtitudine
hostium castra nr̃a compleri. legiones
premi & pene circumuentas teneri.
calones. equites. funditores. numidas.
Diu̾sos dissipatosꝙ in om̃is partes fug̾e
derunt. romanos pulsos suꝑatosꝙ ca¬
stris impedim̃tisq eoꝵ hostes potitos.
ciuitati renuntiauerunt. Cesar ab
xͣ. legionis cohortatione ad dextrum
cornu ꝑfectꝰ. ubisuos urgeri. signisq in
unum locum collatis xii. legionis con¬
fertos milites sibi ipsis ad pugnam eẽ
impedim̃to uidit. quarte cohortiᷤ oĩb
centurionib occisis. signifero int̾fecto
signo amisso. reliquarum cohortium
omnib fere centurionib aut uulne¬
ratis aut occisis in his pͥmipilo .ẜ. sex¬
tio paccio fortissimo uiro multis grauibꝰ¬
ꝙ uuln̾ib confecto ut sustinere ñ poss
reliquos ẽẽ tardiores. iam se & ñ nulloᷤᷤ

Expanded text:
omnibus rebus permoti equites Treveri, omnibus rebus permoti equites Treveri, gularis, qui auxilii causa a civitate missi ad Caesarem venerant, cum multitudine hostium castra nostra compleri, legiones premi et paene circumventas teneri, calones, equites, funditores, Numidas diversos dissipatosque in omnes partes fugerederunt: Romanos pulsos superatosque, castris impedimentisque eorum hostes potitos civitati renuntiaverunt. Caesar ab X. legionis cohortatione ad dextrum cornu profectus, ubi suos urgeri signisque in unum locum conlatis XII. legionis confertos milites sibi ipsos ad pugnam esse impedimento vidit, quartae cohortis omnibus centurionibus occisis signiferoque interfecto, signo amisso, reliquarum cohortium omnibus fere centurionibus aut vulneratis aut occisis, in his primipilo P. Sextio Baculo, fortissimo viro, multis gravibusque vulneribus confecto, ut iam se sustinere non posset, reliquos esse tardiores et non nullos
Abbreviated transcription (Latin):
totis fere castris a fronte & a sinistra
parte nudatis. qd̾ in dextro cornu le¬
gio xii. ⁊ ñ magno ab ea int̾uallo uii.
constitiss: omnes neruii confertissimo
agmine. duce doduognato qui sũmã
imꝑii tenebat. ad eum locum conten¬
derunt. Quoꝵ pars aꝑto lat̾e legiones
circũuenire: pars sũmum castroꝵ loc̃
petere cepit. Podem temꝑe equites nr̃i.
lenisq armature pedites. quiq cumhiꝰ
una fuerant. quos pͥmo hostium impe¬
tu pulsos dixeram: cum se in castra re¬
ciꝑent. adu̾sis hostib occurrebant. ac
rursus aliam in partem fugam pete¬
bant. E calones qui ab decumana por¬
ta ⁊ sũmo iugo collis nr̃os uictores flu¬
m̃ transire conspexerant. predandi
causa egressi cum respexissent. ⁊ ho¬
stes in nr̃is castris u̾sari uidissent: pre¬
cipites fuge sese mandabant. Simul eoꝵ
qui cumimpedim̃tis ueniebant: cla¬
mor fremitꝰq oriebatur: aliqui aliã
in partem ꝑt̾riti ferebantur. Quib

Expanded text:
totis fere castris a fronte et a sinistra totis fere castris a fronte et a sinistra parte nudatis, cum in dextro cornu legio XII. et non magno ab ea intervallo VII. constitisset, omnes Nervii confertissimo agmine duce Boduognato, qui summam imperii tenebat, ad eum locum contenderunt; quorum pars ab aperto latere legiones circumvenire, pars summum castrorum locum petere coepit. Eodem tempore equites nostri levisque armaturae pedites, qui cum iis una fuerant, quos primo hostium impetu pulsos dixeram, cum se in castra reciperent, adversis hostibus occurrebant ac rursus aliam in partem fugam petebant; et calones, qui ab decumana porta ac summo iugo collis nostros victores flumen transire conspexerant, praedandi causa egressi, cum respexissent et hostes in nostris castris versari vidissent, praecipites fugae sese mandabant. Simul eorum qui cum impedimentis veniebant clamor fremitusque oriebatur, aliique aliam in partem perterriti ferebantur. Quibus
Abbreviated transcription (Latin):
ante demonstrauimus int̾iectis pro¬
spectꝰ impediretur. neq certa subsi¬
dia collocari. neq quid in quaq par¬
te opꝰ eẽt ꝓuidi neq ab uno omnia
imꝑia amministrari pot̾ant. Itaꝙ in
tanta rerum iniquitate. fortune quoꝙ
euentꝰ uarii sequebantur. Legionũ no¬
ne s x milides ut insinstra parte aei¬
ei constit̾ant. pił emissis. cursu ac lassi¬
tudine exanimatos. uuln̾ib confectos
atrebates. nam his ea pars obuenerat.
celerit̾ ex loco suꝑiore in flum̃ compu¬
lerunt. & transire couantes insecutigla¬
diis. magnam partem eoꝵ impeditã
int̾fecerunt. Ipsi transire flum̃ ñ dubi¬
tauerunt. & in locum iniquum ꝑgres¬
si. rursus regressos ac resistentes hosteᷤᷤ
redintegrato prelio in fugam dedert̃.
Item alia in parte diu̾se due legiones
xi. ⁊ uũ. ꝓfugatis uiromanduis quibꝰ¬
cumerant᷑ congressi: ex loco suꝑiore in
ipsis fluminis ripis preliabantur. At

Expanded text:
ante demonstravimus, interiectis proante demonstravimus, interiectis prospectus impediretur, neque certa subsidia conlocari neque quid in quaque parte opus esset provideri neque ab uno omnia imperia administrari poterant. Itaque in tanta rerum iniquitate fortunae quoque eventus varii sequebantur. Legionis VIIII. et X. milites, ut in sinistra parte aciei constiterant, pilis emissis cursu ac lassitudine exanimatos vulneribusque confectos Atrebates nam his ea pars obvenerat celeriter ex loco superiore in flumen compulerunt et transire conantes insecuti gladiis magnam partem eorum impeditam interfecerunt. Ipsi transire flumen non dubitaverunt et in locum iniquum progressi rursus resistentes hostes redintegrato proelio in fugam coniecerunt. Item alia in parte diversae duae legiones, XI. et VIII., profligatis Viromanduis, quibuscum erant congressae, ex loco superiore in ipsis fluminis ripis proeliabantur. At
Abbreviated transcription (Latin):
cohortatꝰ. quam uti sue pristine uirtu¬
tis memoriam retinerent. neu ꝑturba¬
rentur animo. hostiumq impetum for¬
titer sustinerent. Qđd ñ longiꝰ hostes
aberant. quam quo telum abici poss
prelii commnittendi signum dedit. atq
in alt̾am partem item cohortandi cau¬
sa ꝑfectꝰ: pugnantib occurrit. Temꝑis
tanta fuit exiguitas. hostiumq tam pa¬
ratꝰ ad dimicand̾ animꝰ ut ñ mͦ ad in¬
signia accõmodanda. s etiã ad galeaᷤᷤ
inducendas. scutisq tegim̃ta detra¬
henda tempꝰ defuerit. Quam quisq
ab oꝑe in partem casu deuenit. queq
insignia pͥma conspexit. ad hec consti¬
tit. ne in querendo suos tempꝰ pug¬
nandi dimitt̾et. Instructo exercitu
magis ut loci natura dilectꝰq collis &
necessitas temꝑis. quam ut rei milita¬
ris ratio atq ordo postulabat. cume
diu̾sis legionib alie alia in parte ho¬
stib resist̾ent. sepib q densissimis ut

Expanded text:
cohortatus quam uti suae pristinae virtucohortatus quam uti suae pristinae virtutis memoriam retinerent neu perturbarentur animo hostiumque impetum fortiter sustinerent, quod non longius hostes aberant quam quo telum adigi posset, proelii committendi signum dedit. Atque in alteram item cohortandi causa profectus pugnantibus occurrit. Temporis tanta fuit exiguitas hostiumque tam paratus ad dimicandum animus ut non modo ad insignia accommodanda sed etiam ad galeas induendas scutisque tegimenta detrahenda tempus defuerit. Quam quisque ab opere in partem casu devenit quaeque prima signa conspexit, ad haec constitit, ne in quaerendis suis pugnandi tempus dimitteret. Instructo exercitu magis ut loci natura delectusque collis et necessitas temporis quam ut rei militaris ratio atque ordo postulabat, cum diversae legiones aliae alia in parte hostibus resisterent saepibusque densissimis, ut
Abbreviated transcription (Latin):
ri omnia uno temꝑe erant agenda:
uexillum ꝓponend qd erat insigne cũ
ad arma concurri oport̾et. signũ tuba
dandum ab oꝑe uocandi milites. qͥ
paulo longiꝰ aggeris petendi causa ꝓ¬
cesserant accersendi. instruenda acieᷤ.
milites cohortandi. signum dandũ:
quarũ rerum magnam partem tem¬
poꝵ breuitas ⁊ incursus hostium im¬
pediebat. His difficultatib due res
erant subsidio. scientia atq usus mili¬
tum: qd suꝑiorib preliis exercitati. qͥd
fieri oport̾et ñ minꝰ comode ip̃i sibi pre¬
scribere quam ab aliis doceri pot̾ant.
Ꝙ qd ab oꝑe singułq legionib singuloᷤᷤ
legatos cesar discedere nisi munitis ca
quitatem hostium nicħ iam cesaris
imꝑium spectabant. s ꝑ se que uide¬
bantur amministrabant. Cesar ne¬
cessar iis reb imꝑatis. ad cohortandos
milites quam in pardem fors obtulit
decurrit. & ad legionem decimã de¬
uenit. Milites ñ longiore oratione ẽ¬

Expanded text:
ri omnia uno tempore erant agenda: ri omnia uno tempore erant agenda: vexillum proponendum, quod erat insigne, cum ad arma concurri oporteret; signum tuba dandum; ab opere revocandi milites; qui paulo longius aggeris petendi causa processerant arcessendi; acies instruenda; milites cohortandi; signum dandum. Quarum rerum magnam partem temporis brevitas et incursus hostium impediebat. His difficultatibus duae res erant subsidio, scientia atque usus militum, quod superioribus proeliis exercitati quid fieri oporteret non minus commode ipsi sibi praescribere quam ab aliis doceri poterant, et quod ab opere singulisque legionibus singulos legatos Caesar discedere nisi munitis cas et celeritatem hostium nihil iam Caesaris imperium expectabant, sed per se quae videbantur administrabant. Caesar, necessariis rebus imperatis, ad cohortandos milites, quam in partem fors obtulit, decucurrit et ad legionem decimam devenit. Milites non longiore oratione
Abbreviated transcription (Latin):
totũ agm̃ claudebant. presidioq im¬
pedim̃tis erant. Equites nr̃i cum fun¬
ditorib sagittariisq flum̃ tnͣsgressi.
cum hostium equitatu preliũ cõmi¬
serunt: cum se illi identidem in siluaᷤ
ad suos reciꝑent. ac rursus ex silua in
nr̃os impetum facerent. neq nr̃i lon-¬
gius quam quem ad finem porrecta
ac loca aꝑta ꝑtinebant. cedentes in¬
sequi auderent. Int̾im legiones sex q̃
pͥme uenerant. oꝑe dim̃so castra
munire ceꝑunt. Ubi pͥma impedi¬
m̃ta nr̃i exercitꝰ. ab his qui in siluis ab¬
diti latebant uisa sunt. qd tempꝰ int̾
eos cõmittendi prelii conuenerat: ita¬
ut intra siluas aciem ordinesq consti¬
tuerant. atq ip̃i sese confirmauerãt.
subito omnib copiis ꝓuolauerunt.
impetumq in nr̃os eͣquites fecerunt.
His facile pulsis ac ꝓturbatis: incre¬
dibili celeritate ad flum̃ decurrert̾.
colle ad nr̃a castra atq eos qui in oꝑe
occupati erant contenderunt. Cesa¬

Expanded text:
totum agmen claudebant praesidioque imtotum agmen claudebant praesidioque impedimentis erant. Equites nostri cum funditoribus sagittariisque flumen transgressi cum hostium equitatu proelium commiserunt. Cum se illi identidem in silvis ad suos reciperent ac rursus ex silva in nostros impetum facerent, neque nostri longius quam quem ad finem porrecta ac loca aperta pertinebant cedentes insequi auderent, interim legiones VI quae primae venerant, opere dimenso, castra munire coeperunt. Ubi prima impedimenta nostri exercitus ab iis qui in silvis abditi latebant visa sunt, quod tempus inter eos committendi proelii convenerat, ut intra silvas aciem ordinesque constituerant atque ipsi sese confirmaverant, subito omnibus copiis provolaverunt impetumque in nostros equites fecerunt. His facile pulsis ac proturbatis, incredibili celeritate ad flumen decucurrerucolle ad nostra castra atque eos qui in opere occupati erant contenderunt. Caesa
Abbreviated transcription (Latin):
His reb cumiter agminis nr̃i impe¬
diretur. omittendum sibi consilium
neruii existimauerunt. Loci natura
erat hec. quem locũ nr̃i castris dele¬
gerant. Collis ab sũmo equalit̾ decli¬
uis ad flum̃ sabim qd supra nomina¬
uimꝰ uergebat. ab eo flumine pari ac¬
cliuitate collis nascebatur adu̾sus hu¬
ic ⁊ contrariꝰ passus circit̾ cc. infimis
aꝑtꝰ. ab suꝑiore parte siluestris. ut
ñ facile introrsus ꝑspici poss. Intra
eas siluas hostes iiculto sese contine¬
bant. in aꝑtoloco secundo flumine
pance stationes equitum uidebant᷑.
Fiuminis erat altitudo pedum circit̾
trium. Cesar equitatu p̾misso. sub¬
sequebatur omnib copiis: s ratio
ordoq agmuinis alit sese habebat. ac
belge ad neruios detulerant. Nam
qd hostis appropinquabat. consue¬
tudine sua cesar sex legiones expedi.¬
tas ducebat. post eas cociꝰ exercitus
impedim̃ta collocarat: Inde due legi¬
ones que ꝓxime conscripte erant.

Expanded text:
His rebus cum iter agminis nostri impeHis rebus cum iter agminis nostri impediretur, non omittendum sibi consilium Nervii existimaverunt. Loci natura erat haec, quem locum nostri castris delegerant. Collis ab summo aequaliter declivis ad flumen Sabim, quod supra nominavimus, vergebat. Ab eo flumine pari acclivitate collis nascebatur adversus huic et contrarius, passus circiter CC infimus apertus, ab superiore parte silvestris, ut non facile introrsus perspici posset. Intra eas silvas hostes in occulto sese continebant; in aperto loco secundum flumen paucae stationes equitum videbantur. Fluminis erat altitudo pedum circiter trium. Caesar equitatu praemisso subsequebatur omnibus copiis; sed ratio ordoque agminis aliter se habebat ac Belgae ad Nervios detulerant. Nam quod hostibus adpropinquabat, consuetudine sua Caesar VI legiones expeditas ducebat; post eas totius exercitus impedimenta conlocarat; inde duae legiones quae proxime conscriptae erant
Abbreviated transcription (Latin):
q galt complures cesarem secuti una
iter fac̾ent: quidam exhis ut pꝰea ex
captiuis cognitum ẽ. eoꝵ dierũ consue
cte ad neruios ꝑuenerunt. atq his
demonstrarunt. int̾ singulas legioneᷤᷤ
impedim̃toꝵ magnũ numerum int̾¬
cedere. neq ẽẽ quicqͣm negotii cũ pͥma
legio in castra uenisset. reliqueq legio¬
nes magnũ spacium abeẽnt. hanc sub
sarcinis adorii. qua pulsa. impedim̃¬
tisꝙ direptis. fut᷑m ut relique contra
consistere ñ aud̃ent. Adiuuabant
etiam eoꝵ consilium qui rem defere¬
bant. qd neruii antiquitꝰ cum equi¬
tatu nicħ possent. neq enim ad hoc
tempꝰ eirei student. s quicquid pos¬
sunt pedestrib ualent copiis. quo fa¬
ciliꝰ finitimoꝵ equitatum si predandi
causa ad eos uenissent impedirent.
dinem ramis enatis. ⁊ rubis sentibq
int̾iectis effecerant. ut instar muri
he sepes munim̃tis preb̾ent. quo nõ
mͦ ñ intrari. s ne ꝑspici quid posset.

Expanded text:
que Gallis complures Caesarem secuti una que Gallis complures Caesarem secuti una iter facerent, quidam ex his, ut postea ex captivis cognitum est, eorum dierum consuetcte ad Nervios pervenerunt atque his demonstrarunt inter singulas legiones impedimentorum magnum numerum intercedere, neque esse quicquam negotii, cum prima legio in castra venisset reliquaeque legiones magnum spatium abessent, hanc sub sarcinis adoriri; qua pulsa impedimentisque direptis, futurum ut reliquae contra consistere non auderent. Adiuvabat etiam eorum consilium qui rem deferebant quod Nervii antiquitus, cum equitatu nihil possent neque enim ad hoc tempus ei rei student, sed quicquid possunt, pedestribus valent copiis, quo facilius finitimorum equitatum, si praedandi causa ad eos venissent, impedirent, dinem ramis enatis et rubis sentibusque interiectis effecerant ut instar muri hae saepes munimentum praeberent, quo non modo non intrari sed ne perspici quidem posset.
Abbreviated transcription (Latin):
existimarent: esse homines feros mag¬
neq uirtutis increpitare atq ineusa¬
re reliquos belgas. qui se p .r. dedissent.¬
⁊ patriam uirtutem ꝑiecissent: confir¬
mare sese neꝙ legatos missuros. nec
ulla n conditionem pacis accepturos.
Cum ꝑ eoꝵ fines triduo iter feciss. inue¬
niebat ex captiuis sabim flum̃ a castris
suis ñ ampliꝰ milia passuum x. ab eẽ.
trans id flum̾ om̃s neruios consedisse.
aduentumq ibi romanoꝵ expectare.
una cum atrebatib ⁊ uiromanduis fi¬
nitimis suis. nam his utrisq ꝑsuaserãt
uti eand̾ belli fortunam experirentur.
expectari etiã ab his aduatucoꝵ copiaᷤ
atq eẽ in itinere. Mulieres quiꝙ ꝑ eta¬
tem ad pugnam inutiles eẽ uid̾entur.
in eum locum coniecisse. quo ꝓpt̾ pa¬
ludes exercitui aditꝰ ñ eẽt. His reb co¬
gnitis. exploratores centurionesq pre¬
mittit. qui locum castris idoneum de¬
ligant. Cum ex dediticiis belgis reliqͥs¬

Expanded text:
em existimarent; esse homines feros magem existimarent; esse homines feros magnaeque virtutis; increpitare atque incusare reliquos Belgas, qui se populo Romano dedidissent patriamque virtutem proiecissent; confirmare sese neque legatos missuros neque ullam condicionem pacis accepturos. Cum per eorum fines triduum iter fecisset, inveniebat ex captivis Sabim flumen a castris suis non amplius milibus passuum X abesse; trans id flumen omnes Nervios consedisse adventumque ibi Romanorum expectare una cum Atrebatibus et Viromanduis, finitimis suis nam his utrisque persuaserant uti eandem belli fortunam experirentur; expectari etiam ab iis Atuatucorum copias atque esse in itinere; mulieres quique per aetatem ad pugnam inutiles viderentur in eum locum coniecisse quo propter paludes exercitui aditus non esset. His rebus cognitis, exploratores centurionesque praemittit qui locum castris idoneum deligant. Cum ex dediticiis Belgis reliquis
Abbreviated transcription (Latin):
dignitates contumeliasq ꝑferre. & ab
intelligerent qñtam calamitatem ei¬
uitati intulissent. in brytaniam ꝑfu¬
gisse: Petere non solum bellouagos .s
etiam ꝙ his heduos. ut clem̃tia ac man¬
suetudine in eos utatur. qd si fecerit.
heduoꝵ auctoritatem apd̃ om̃is belgas
amplificaturum. quoꝵ auxiliis atq
opib siqua bella inciderint sustentare
consuerint. Cesar honoris druitiaci
atq heduoꝵ causa. sese eos in fidem re¬
cepturuni & conseruaturũ dixit. ⁊ qd
erat ciuitas magna int̾ belgas aucto¬
ritate atq omnis młticudine presta¬
bat d̾ c. oblides poposcit. His traditis.
& armis ex opido collatis: ab eo loco infi¬
nes ambianoꝵ ꝑuenit. qui se suaꝙ omĩa
sine mora dediderunt. Eoꝵ fines nerui
attingebant. quoꝵ de natura morib
lum ẽẽ aditum ad hos mercatorib. nich
patiuini reliquarũq rerum ad luxuriã
ꝑtinentiũ inferri qd his reb relangues¬

Expanded text:
indignitates contumeliasque perferre, et ab indignitates contumeliasque perferre, et ab intellegerent quantam calamitatem civitati intulissent, in Britanniam profugisse. Petere non solum Bellovacos, sed etiam pro his Haeduos, ut sua clementia ac mansuetudine in eos utatur. Quod si fecerit, Haeduorum auctoritatem apud omnes Belgas amplificaturum, quorum auxiliis atque opibus, si qua bella inciderint, sustentare consuerint. Caesar honoris Diviciaci atque Haeduorum causa sese eos in fidem recepturum et conservaturum dixit, et quod erat civitas magna inter Belgas auctoritate atque hominum multitudine praestabat, DC obsides poposcit. His traditis omnibusque armis ex oppido conlatis, ab eo loco in fines Ambianorum pervenit; qui se suaque omnia sine mora dediderunt. Eorum fines Nervii attingebant. Quorum de natura moribuslum esse aditum ad eos mercatoribus; nihil pati vini reliquarumque rerum ad luxuriam pertinentium inferri, quod his rebus relangues
Abbreviated transcription (Latin):
celeritate romanoꝵ ꝑmoti. legatos ad
cesarem de deditione mictunt. & pe¬
tentib rhemis ut conseruarent᷑ impetͣnͣt.
Cesar obsidib acceptis primis ciuitatis.
atq ipsiꝰ gallie regis duob filiis armisꝙ
omnib ex opido traditis: in deditionem
Suessones accepit. exercitumq in sello¬
uagos ducit. Qui cum se suaq omnia in
opidum bratꝰ pantium contulissent.
atq ab eo opido cesar cum exercitu circit̾
passuum U. abeẽt: om̃s maiores natu ex
opido egressi. manꝰ ad cesarem tendere ⁊
uoce significare ceꝑunt. sese in eiꝰ fidem
accessiss. castraq ibi poneret: pueri mu¬
lieresq ex muro passis manib suo more
pacem ab romanis petierunt. ꝓ his di¬
uitiacꝰ. nam pꝰ discessum belgarum dimiˢ¬
sis heduoꝵ copiis ad eum reu̾terat. facit
u̾ba Sellouagos omni temꝑe in fide atꝙ
sos ab suis pͥncipib qui dic̾e̾nt heduos
a cesare in seruitutem om̃s redactos in

Expanded text:
celeritate Romanorum permoti legatos ad celeritate Romanorum permoti legatos ad Caesarem de deditione mittunt et petentibus Remis ut conservarentur impetrant. Caesar, obsidibus acceptis primis civitatis atque ipsius Galbae regis duobus filiis armisque omnibus ex oppido traditis, in deditionem Suessiones accipit exercitumque in Bellovacos ducit. Qui cum se suaque omnia in oppidum Bratuspantium contulissent atque ab eo oppido Caesar cum exercitu circiter milia passuum V abesset, omnes maiores natu ex oppido egressi manus ad Caesarem tendere et voce significare coeperunt sese in eius fidem accessisset castraque ibi poneret, pueri mulieresque ex muro passis manibus suo more pacem ab Romanis petierunt. Pro his Diviciacus nam post discessum Belgarum dimissis Haeduorum copiis ad eum reverterat facit verba: Bellovacos omni tempore in fide atque sos ab suis principibus, qui dicerent Haeduos a Caesare in servitutem redactos omnes
Abbreviated transcription (Latin):
more. ꝑturbatis ordinib om̃s in fuga
Sͥ presidium ponerent. Ita sine ullo pe¬
riculo tantam eoꝵ młtitudinẽ nr̃i in¬
terfecerunt. qnͣtum fuit diei spaciũ.
Sub occasu soł sequi destrcerunt. seq
in castra ut erat imꝑatum receꝑunt.
Post tridie eiꝰ diei cesar priꝰqmͣ hostes se¬
ex pauore ac fuga reciꝑent. in fines su¬
essonum qui ꝓximi rhemis erant exer¬
citum duxit. ⁊ magno itinere confe¬
cto ad opidum nouiodunũ contendit.
Id ex itinere oppugnare conatꝰ qd ua¬
cuum defensorib ẽẽ audiebat. ꝓpter
latitudinẽ fosse muriq altitudinem
paucis defendentib expugnare non
potuit. Castris munitis uineas ag̾e.
queq ad oppugnandũ usui erat com¬
parare cepit. Int̾im omnis ex fuga su¬
essonum młtitudo in opidum ꝓxima
nocte conuenit. Celerit̾ uineis ad opi¬
dum actis. aggere iacto turribꝙ cõ¬
structis: magnitudine oꝑm que neq
uidant ante galli neq audierant. &

Expanded text:
more perturbatis ordinibus omnes in fuga more perturbatis ordinibus omnes in fuga sibi praesidium ponerent. Ita sine ullo periculo tantam eorum multitudinem nostri interfecerunt quantum fuit diei spatium; sub occasum solis sequi destiterunt seque in castra, ut erat imperatum, receperunt. Postridie eius diei Caesar, prius quam se hostes ex terrore ac fuga reciperent, in fines Suessionum, qui proximi Remis erant, exercitum duxit et magno itinere confecto ad oppidum Noviodunum contendit. Id ex itinere oppugnare conatus, quod vacuum ab defensoribus esse audiebat, propter latitudinem fossae murique altitudinem paucis defendentihus expugnare non potuit. Castris munitis vineas agere quaeque ad oppugnandum usui erant comparare coepit. Interim omnis ex fuga Suessionum multitudo in oppidum proxima nocte convenit. Celeriter vineis ad oppidum actis, aggere iacto turribusque constitutis, magnitudine operum, quae neque viderant ante Galli neque audierant, et
Abbreviated transcription (Latin):
Eare constituta. scd̾a uigilia magno
cum strepitu ac tumłtu castris egressi.
nullo certo ordine neq imꝑio cum sibi
quisq primũ itineris locum peteret.
consimilis fuge ꝓfectio uideretur. Hac
re statim cesar ꝑ speculatores cognita:
insidias ueritꝰ qd qua de causa discede¬
rent nondum ꝑspexerat. exercitũ equi¬
tatumꝙ castris continuit. Prima lu¬
ce confirmata re ab exploratorib: om¬
nem equitatum qui nouissimũ agmnen
moraret᷑ p̾misit. eiq &. pedium & au-
runculeium cottam legatos prefecit. La¬
bienum legatum cum legionib trib fab¬
sequi iussit. Hi nouissimos adorti ⁊ mł¬
ta milia passuũ ꝑsecuti: magnã młtitu¬
dinẽ eoꝵ fugientium conciderunt. cũ
ab extremo aginine ad quos uentum
erat oonsist̾ent. fortit̾ q impetum nr̃oꝵ
militum sustiuerent. priores qd abeẽ
a ꝑiculo uid̾entur. neq ulla necessita¬
te neq imꝑio contin̾ent᷑. exaudito cla¬

Expanded text:
Ea re constituta, secunda vigilia magno Ea re constituta, secunda vigilia magno cum, strepitu ac tumultu castris egressi nullo certo ordine neque imperio, cum sibi quisque primum itineris locum peteret econsimilis fugae profectio videretur. Hac re statim Caesar per speculatores cognita insidias veritus, quod qua de causa discederent nondum perspexerat, exercitum equitatumque castris continuit. Prima luce, confirmata re ab exploratoribus, omnem equitatum, qui novissimum agmen moraretur, praemisit. His Q. Pedium et L. Aurunculeium Cottam legatos praefecit; T. Labienum legatum cum legionibus tribus subsequi iussit. Hi novissimos adorti et multa milia passuum prosecuti magnam multitudinem eorum fugientium conciderunt, cum ab extremo agmine, ad quos ventum erat, consisterent fortiterque impetum nostrorum militum sustinerent, priores, quod abesse a periculo viderentur neque ulla necessitate neque imperio continerentur, exaudito cla
Abbreviated transcription (Latin):
aggressi. magnum eoꝵ numerum occi¬
derunt: ꝑ eoꝵ corꝑa reliquos audacissi¬
me transire conantes. młtitudine teloꝵ
reppulerunt. primosq qui transierãt
equitatu circumuentos int̾fecerunt.
hostes ubi de expugnando opido ⁊ de
flumine transeundo spem se fefellisse
intellexerunt. neq nr̃os in locũ iniqͥo¬
rem ꝓgredi pugnandi causa uiderunt.
atq ad ipsos res frum̃taria deficere
cepit: consilio conuocato constituert᷑
optimum eẽ domũ suam quemq re¬
uerti. ⁊ quoꝵ in fines primũ romani ex¬
ercitum introduxissent. ad eos defen¬
dendos undiq conuenirent. ut potiꝰ
in suis qmͣ in alienis fruib decertarẽt.
& domesticis copiis rei frum̾tarie ut̾ent᷑.
Ad eam sentenciam cum reliquis cau¬
sis hec quoq ratio eos deduxit. qd̾ di¬
uitiacum quoq atq heduos finib bei¬
louagoꝵ appropinquare cognouerant.
His ꝑsuaderi ut diutiꝰ morarentur.
neq suis auxilium ferrent ñ poterat.

Expanded text:
adgressi magnum eorum numerum occiadgressi magnum eorum numerum occiderunt; per eorum corpora reliquos audacissime transire conantes multitudine telorum reppulerunt primosque, qui transierant, equitatu circumventos interfecerunt. Hostes, ubi et de expugnando oppido et de flumine transeundo spem se fefellisse intellexerunt neque nostros in locum iniquiorum progredi pugnandi causa viderunt atque ipsos res frumentaria deficere coepit, concilio convocato constituerunt optimum esse domum suam quemque reverti, et quorum in fines primum Romani exercitum introduxissent, ad eos defendendos undique convenirent, ut potius in suis quam in alienis finibus decertarent et domesticis copiis rei frumentariae uterentur. Ad eam sententiam cum reliquis causis haec quoque ratio eos deduxit, quod Diviciacum atque Haeduos finibus Bellovacorum adpropinquare cognoverant. His persuaderi ut diutius morarentur neque suis auxilium terrent non poterat.
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃i autẽ si ab illis initrum transeundi
fieret. ut impeditos aggrederentur
parati in armis erant. Int̾im prelio e¬
questri int̾ duas acies contendebatur.
Ubi neutri transeundi mitium faci¬
unt: secundiore equ̾itum prelio nr̃is.
cesar suos in castra reduxit. Hostes ꝓti¬
nus ex eo loco ad flum̃ aixonam con¬
tenderunt. qd eẽ pꝰ nr̃a castra demon¬
stratum ẽ: Ibi uadis reꝑtis partem su¬
arum copĩarũ traducere conati sunt.
eo consilio ut si posst̾nt castellum cui pre¬
erat. Q. ticuriꝰ legatꝰ expugnarent. pon¬
temq int̾scind̾ent. siminꝰ potuissent.
agros remoꝵ ppłarentur. qui magno
nob̾usui ad bellum gerend erant. com¬
meatũq nr̃os ꝓhib̾ent. Cesar certior fa¬
ctus ab titurio omnẽ equitatum & le¬
uis armature. numidas funditores. sa¬
gittarios q pontem traducit. atq ad
eos contendit. Acrit̾ in eo loco pugnatũ
est. Hostes impeditos nr̃i influmine

Expanded text:
nostri autem, si ab illis initium transeundi nostri autem, si ab illis initium transeundi fieret, ut impeditos adgrederentur parati in armis erant. Interim proelio equestri inter duas acies contendebatur. Ubi neutri transeundi initium faciunt, secundiore equitum proelio nostris Caesar suos in castra reduxit. Hostes protinus ex eo loco ad flumen Axonam contenderunt, quod esse post nostra castra demonstratum est. Ibi vadis repertis partem suarum copiarum traducere conati sunt eo consilio ut, si possent, castellum, cui praeerat Q. Titurius legatus, expugnarent pontemque interscinderent, si minus potuissent, agros Remorum popularentur, qui magno nobis usui ad bellum gerendum erant, commeatuque nostros prohiberent. Caesar certior factus ab Titurio omnem equitatum et levis armaturae Numidas, funditores sagittariosque pontem traducit atque ad eos contendit. Acriter in eo loco pugnatum est. Hostes impeditos nostri in flumine
Abbreviated transcription (Latin):
natura oportuno atꝙ idoneo. qd iscol¬
lis ubi castra posita erant paulum ex
planitie editꝰ. taritum adu̾sus in lati¬
tudinem patebat. quantũ loci acies
instructa tenere poterat. atq ex ut̾q
parte lat̾is deiectus habebat. & frontẽ
senit̾ castigatꝰ paulatim ad planiciem
redibat: ab utroꝙ latere eiꝰ eolł trans¬
uersam fossam duxit circit passuũ
ceẽs ⁊ ad extremas fossas castella cõ¬
sticuit. ibiq torm̃ta collocauit. ne cũ
aciem instruxisset. hostes qd tantum
młticudine pot̾ant. ab lat̾ib pugnã¬
tes suos circuiuenire possent. Hoc
facto. duab legionib quas ꝓxime con¬
seripserat in castris relictis. ut si quo
opꝰ eẽt subsidio duci possent: reliquas
sex legiones ꝓ castris in acie constituit.
Hostes item suas copias ex castris edu¬
ctas instruxerant. Palus erat ñ magna
int̾ nr̃m atꝙ hostium exercitũ. Hanc
si nr̃i transirent hostes expectabant.

Expanded text:
natura oportuno atque idoneo, quod is colnatura oportuno atque idoneo, quod is collis ubi castra posita erant paululum ex planitie editus tantum adversus in latitudinem patebat quantum loci acies instructa occupare poterat, atque ex utraque parte lateris deiectus habebat et in fronte leniter fastigatus paulatim ad planitiem redibat, ab utroque latere eius collis transversam fossam obduxit circiter passuum CCCC et ad extremas fossas castella constituit ibique tormenta conlocavit, ne, cum aciem instruxisset, hostes, quod tantum multitudine poterant, ab lateribus pugnantes suos circumvenire possent. Hoc facto, duabus legionibus quas proxime conscripserat in castris relictis ut, si quo opus esset, subsidio duci possent, reliquas VI legiones pro castris in acie constituit. Hostes item suas copias ex castris eductas instruxerunt. Palus erat non magna inter nostrum atque hostium exercitum. Hanc si nostri transirent hostes expectabant;
Abbreviated transcription (Latin):
tatur. sese diutiꝰ sustinere non posse.
Eo de media nocte cesar hisdem ducibꝰ
usus qui nuncii ab iccio uenerant. nu¬
mudas & cretas sagittarios & funditores
balearesq subsidio oppidanis mitit:
quoꝵ aduentu & rhemis cum spe defen¬
sionis studium repugnandi accessit.
& hostib eað decausa spes potiundi
opidi dĩcessit. Itaq paulisꝑ apud opidũ
morati. agrosq rhemoꝵ deppłati: oĩb
uicis edificiisq quo adire poterant in¬
censis. ad castra cesaris omnib copus
contenderunt. ⁊ ab milib passuum
minꝰ duob castra posuerunt. que ca¬
stra ut ex fumo atq ignib significaba¬
tur. ampliꝰ milib passuum uiii. in la¬
titudine patebant. Cesar primo ⁊ ꝓpt̾
młtitudinem hostium & ꝓpt̾ eximiam
opinionem uirtutis. prelio suꝑsidere
statuit: cotidie tam̃ equestrib preliis
quid hostis uirtute poss & quid nr̃i
Ubi nr̃os non eẽ inferiores intellexit:
loco ꝑ castris ad aciem instruendam

Expanded text:
tatur, sese diutius sustinere non posse. tatur, sese diutius sustinere non posse. Eo de media nocte Caesar isdem ducibus usus qui nuntii ab Iccio venerant, Numidas et Cretas sagittarios et funditores Baleares subsidio oppidanis mittit; quorum adventu et Remis cum spe defensionis studium propugnandi accessit et hostibus eadem de causa spes potiundi oppidi discessit. Itaque paulisper apud oppidum morati agrosque Remorum depopulati, omnibus vicis aedificiisque quo adire potuerant incensis, ad castra Caesaris omnibus copiis contenderunt et a milibus passuum minus duobus castra posuerunt; quae castra, ut fumo atque ignibus significabatur, amplius milibus passuum VIII latitudinem patebant. Caesar primo et propter multitudinem hostium et propter eximiam opinionem virtutis proelio supersedere statuit; cotidie tamen equestribus proeliis quid hostis virtute posset et quid nostri Ubi nostros non esse inferiores intellexit, loco pro castris ad aciem instruendam