comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
inno auo c̃cepiꝰ. mortuo patre eiꝰ posteaq deserto aui
testam̃tio suus hͥre efficit᷑. ł lane si & c̃ceptꝰ & natꝰ suerit
postmortẽ aui. mortuc patre suo desertoq postea aui
estam̃to suus ł rcꝰ auo ñ existit ꝗa nullo iure cognationis
patrẽ ui patris tetigor Nic nec illeẽ int̾ libo̾ auo: quẽ
filius emancipat᷑ ad optauerat. Hn aut̃ cũ ñ s̃ sui quantũ
adhditate libineq bonoꝵ possessionẽ ꝑetere possurt:

Expanded text:
serto avi testamento, suus heres efficitur. plane si et conceptus et natus fuerit post mortem avi, mortuo patre suo desertoque postea avi testamento, suus heres avo non existit, quia nullo iure cognationis patrem sui patris tetigit. sic nec ille est inter liberos avo quem filius emancipatus adoptaverat. hi autem cum non sunt quantum ad hereditatem lib
Abbreviated transcription (Latin):
li. duo plaresiꝗ nepotes altãm dimidũ Itẽ siexduoł siliu
neporos ex tant. ex alto: unꝰ forte aut duo ex alto. trei
ain quatruor ad unũ autduos dimidia parsptinẽt
adtires iđ ad quattuor alta dimidia ¶ Cñ aut̃ querit᷑.
anꝗs suns ħres existere potest. eo tpr querendũe quo
certũ ualiquẽ si ne testam̃to decessisse. ꝙ accidit idesti¬
tito testamto: hac ratione si filiuꝰ ex hdoꝰ suerte nex¬
traneus ħres institut᷑ẽ silio mortuo postea certũ suerit
hdẽ institutũ ex testam̃to ñ ficriħdẽ. aut ꝗa noluit eẽ
bres aut ꝗa ñ potuit. nepos auo suus ħres exist&. ꝗa quo

Expanded text:
filio duo pluresve nepotes alteram dimidiam. item si ex duobus filiis filio duo pluresve nepotes alteram dimidiam. item si ex duobus filiis nepotes extant et ex altero unus forte aut duo, ex altero tres aut quattuor, ad unum aut duos dimidia pars pertinet, ad tres vel ad quattuor altera dimidia. Cum autem quaeritur, an quis suus heres existere potest: eo tempore quaerendum est quo certum est aliquem sine testamento decessisse: quod accidit et destituto testamento. hac ratione si filius exheredatus fuerit et extraneus heres institutus est, filio mortuo postea certum fuerit heredem institutum ex testamento non fieri heredem, aut quia noluit esse heres aut quia non potuit, ne
Abbreviated transcription (Latin):
ueluti. si ab hostib ꝗs reuersũ fuerit post mortẽ patris.ius.
enĩ post liminui fac̃ hoc ¶Per c̾tͣriũ aut̃ euenit ut lic&e ꝗs
infamilia defuncti sit mortis tp̃r : tam̃ suus ħres ñ fiat.
ueluti. si post mortẽ suã pat̃ uidicatꝰ suerit reus ꝑduellione
ac ꝑhoc memoria eiꝰ dãpnata suerit. suũ enĩ ħđem habere
ñ potest. cũ fiscuꝰ ei succedit. s⁊ potest dicupso iure ẽẽ suũ ħdc̃.
sed desinere ¶Cũ filiuꝰ filiaue exaltero filio nepos neptis ue
ex tant. parit̃ ad ħditatẽ uocant᷑ nec ꝗgradu ꝓximior est
ulteriorẽ excludit. equũ enĩ ẽẽ uidetur nepotes neptesq
in patris sui locũ suc cede spari ratione. ⁊ sinepos neptisq sit
exfilio. ⁊ ex nepote ꝓnepos ꝓneptisue: simuluocantur.
locũ succede. c̃ ueniens et̃ uisũ ẽ ñ incapita sed instirpes ħdi¬
tatẽ diuidi. ut filiuꝰ partẽ dimidiã hditatis habeat. ⁊ ex altõ

Expanded text:
hostibus quis reversus fuerit post mortem patris sui: ius hostibus quis reversus fuerit post mortem patris sui: ius enim postliminii hoc facit. Per contrarium evenit ut, licet quis in familia defuncti sit mortis tempore, tamen suus heres non fiat, veluti si post mortem suam pater iudicatus fuerit reus perduellionis, ac per hoc memoria eius damnata fuerit: suum enim heredem habere non potest, cum fiscus ei succedit. sed potest dici, ipso iure esse suum heredem, sed desinere. Cum filius filiave et ex altero filio nepos neptisve extant, pariter ad hereditatem vocantur, nec qui gradu proximior est ulteriorem excludit: aequum enim esse videtur, nepotes neptesque in patris sui locum succedere. pari ratione et si nepos neptisque sit ex filio et ex nepote pronepos proneptisve, simul vocantur. locum succedere, conveniens esse visum est, non in capita, sed in stirpes hereditatem dividi, ut filius partem dimidiam hereditatis habeat et ex altero
Abbreviated transcription (Latin):
post dotale instrum̃tũ c̃fectũ lib̾i. uł etiã nati ab hac
luce subtracti fuerint Ita demũ tam̃ nepos neptis ue.
deserit in potestate parentis eẽ. siue morte id accideri
siue alia ratione. ueluti emantipatione. INãsi ꝑ id tẽ pus
qͦ ꝗs moreret᷑ siliuꝰ in potestate eiꝰ sit: nepos ea eo suuꝰ hres
et̃ ñ potest. idq uncet̃is de inceps lib̾oꝵ ꝑsonis dictũ in
testate faturi forent: sui ħdes st̃ NSui aut̃ etiã ignorantes
siunt hdes. sed lic& suriosisint: ħdes poss̃ existere. ꝗa ex¬
ꝗb causis ignorantib: ad ꝗrit᷑ nob̵ exhis causis ⁊ suriosis
adꝗri potest. ⁊ statĩ morte parentis quasi c̃tinuat᷑ dñiũ
⁊ idõ nec tutoris auctoritate opꝰ ẽ inpupillis. Cũ etiã
ad ꝗrit᷑ surioso s ipso ure ¶ Intdũ aut̃ lic& in potestate
mortis tp̃r suus ħreꝰ ñ fuit : tam̃ suus ħreꝰ parenti efficit᷑.¬

Expanded text:
post dotale instrumentum confectum liberi, vel etiam nati ab hac post dotale instrumentum confectum liberi, vel etiam nati ab hac luce subtracti fuerint. 2b. Ita demum tamen nepos neptisve et desierit in potestate parentis esse, siue morte id acciderit siue alia ratione, ueluti emancipatione; nam si per id tempus, quo quis moreretur filius in potestate eius sit, nepos ex eo suus heres esse non potest. idque et in ceteris deinceps liberorum personis dictum inttestate futuri forent, sui heredes sunt. Sui autem etiam ignorantes fiunt heredes et, licet furiosi sint, heredes possunt existere: quia quibus ex causis ignorantibus adquiritur nobis, ex his causis et furiosis adquiri potest. et statim morte parentis quasi continuatur dominium: et ideo nec tutoris auctoritate opus est in pupillis, cum etiam adquiritur furioso, sed ipso iure. Interdum autem, licet in potestate mortis tempore suus heres n
Abbreviated transcription (Latin):
Sui aut̃ ħ des existimant᷑ ut & supͣ diximꝰ: ꝗ in potestare
morientis fuer̃. ueluti. filiuꝰ. filia. nepos. neptis ue exfilio
ꝓnepos. ꝓneptis ue ex nepote filionato ꝓgnatꝰ ꝓgnataue.
nec int᷑ ẽ uirũ naturales sint libi: an ad optiui. ꝗb c̃ nume¬
rari neassẽ ẽ etiã eos ꝗ exlegitimis matrimoniis:
ñs ꝓgeniti curiis tam̃ ciũis dati. scđm diualiũ c̃stitutioni
qu s ꝑhis posites tenorẽ suoꝵ iura nanciscunt᷑ nec ñ eos
querre amplexest̃ c̃stitutiones ꝑquas iussimꝰ  diꝗs mu¬
ner einsuo c̃tubnio coppulauerit. ñ abinitio affectione
marit es̃ tam̃ cũ qua poterat hbere c̃iugiũ. ⁊ oxea libo
susiil rir postea uero affectione ꝓcedente etiã nuptialia
urt̃ta cu ea fecerit. filiosq uł filias habucrit ñ solũ
nõis p̃stiter̃. Qđ obtinere censuimꝰ etiã s̃ñ ꝓgenitisuerit

Expanded text:
Sui autem heredes existimantur, ut et supra diximus, qui in potestate Sui autem heredes existimantur, ut et supra diximus, qui in potestate morientis fuerunt: veluti filius filia, nepos neptisve ex filio, pronepos proneptisve ex nepote filio nato prognatus prognatave. nec interest, utrum naturales sunt liberi an adoptivi. 2a. Quibus connumerari necesse est etiam eos, qui ex legitimis quidem matrimoniis non sunt progeniti, curiis tamen civitatum dati, secundum divalium constitutionum quae super his positae sunt tenorem, suoram iura nanciscuntur: nec non eos quos nostrae amplexae sunt constitutiones, per quas iussimus, si quis mulierem in suo contubernio copulaverit non ab initio affectione maritali, eam tamen cum qua poterat habere coniugium, et ex ea liberos sustulerit, postea vero affectione procedente etiam nuptialia instrumenta cum ea fecerit filiosque vel filias habuerit: non solum nominis praestiterunt: quod optinere censuimus, etiamsi non progeniti fuerint
Abbreviated transcription (Latin):
cillis ꝗ testam̃tũ p̃cedt̃: posse fidĩ cõmissũ peti. si apparen
eũ ꝗpostea testam̃tũ fecerat: a uoluntate quã codicillis
ex p̃sserat ñ recessiss&. Codicillis aut̃ ħditas neq dari neq
adimi potest. nec consundat᷑ ius testam̃toꝵ ⁊ codicilloꝵꝵ
⁊ dõ nec ex hđatio sc̃ribi. directo aut̃ ħditas codicillis neq
dari neq adimi potest. Nã ꝑsidĩ cõmissũ hđitas codicillis
iure relinꝗt᷑. nec conditionẽ hđi instituto codicillis adicere.
neq substituere directo potest. Codicillos aut̃ etiam
plures ꝗs facere potest. ⁊ nullã sollẽpnitatẽ ordinationis
desiderant. Explicit lis̃ .IIͦ. Incieit LBTERCΙUE¬
Ntecotatues decedit: ꝗaut om̃ino testam̃tũ ñ fec̃. aut
ñiure testam̃tũ fec̃. aut id ꝙ fecerat : ruptũ irritũ ue
factũ ẽ. aut nemo ex eoħres exiitit. Intestatoꝵ aut̃ hđi¬
tates exlege .xii. tabulaꝵ. pͥmũ. ad suos ħdes ꝑtinent.

Expanded text:
cillis qui testamentum praecedunt posse fideicommissum peti, si appareat eum qui postea testamentum fecerat a voluntate quam codicillis expresserat non recessisse. Codicillis autem hereditas neque dari neque adimi potest, ne confundatur ius testamentorum et codicillorum, et ideo nec exheredatio scribi. directo autem hereditas codicillis neque dari neque adimi potest: nam per fideicommissum hereditas codicillis iure relinquitur. nec condicionem heredi instituto codicillis adicere neque substituere directo potest. Codicillos autem etiam plures quis facere potest: et nullam sollemnitatem ordinationis desiderant. TIT. ntestatus decedit qui aut omnino testamentum non fecit, aut non iure fecit, aut id quod fecerat ruptum irritumve factum est, aut nemo ex eo heres extitit. Intestatorum autem hereditates ex lege duodecim tabularum primum ad suos heredes pertinent.
Abbreviated transcription (Latin):
uł sororis uterinȩ filius ⁊ filia soli ⁊ ñ de inceps ꝑsonȩ. una
cũ his adiura auunculi suiaeniant. ⁊ mmrtuoeo ꝗ patruus
qdẽ ẽ fr̃issui filie auunculus aut̃ io: orisue soboli similimͦ
ał uiroq latere succedãt. tãquã siom̃s ex mascuuis descenden¬
gradus remanent penit᷑ se moti. uidelic& hditate non in
ftirpes sed incapita diuidenda Siplures sint gradus ag¬
nat : aꝑte lex .xii. tabulaꝵ ꝓximũ uocat. Itaq si uerbi
gra sit fr̃ de functi ⁊ alterius fris filius. aut patriuis : sr̃
potior habet᷑ ⁊ quã uis singulari nũo usalex ꝓtximũ uoc&e
tam̃ dubiũ ñ ẽ. ꝗn & si plures sint eiꝰdẽ gradus om̃s admitant᷑¬

Expanded text:
vel sororis uterinae filius et filia soli et non deinceps personae una vel sororis uterinae filius et filia soli et non deinceps personae una cum his ad iura avunculi sui perveniant et mortuo eo, qui patruus quidem est fratris sui filiis, avunculus autem sororis suae suboli, simili modo ab utroque latere succedant, tamquam si omnes ex masculis descendengradus remanent penitus semoti: videlicet hereditate non ad stirpes, sed in capita dividenda. Si plures sint gradus adgnatorum, aperte lex duodecim tabularum proximum vocat: itaque si verbi gratia sit frater defuncti et alterius fratris filius aut patruus, frater potior habetur. et quamvis singulari numero usa lex proximum vocet, tamen dubium non est quin et, si plures sint eiusdem gradus, omnes admittant
Abbreviated transcription (Latin):
gradu naturali c̃currente:iagnationis tituliꝰ tã in mascuł
quã infeminis equa lance c̃stitutis: masculis ꝗdẽ dabatur
ad successionẽ uenire om̃iũ agnatoꝵ exagnatis aut̃ muli¬
erib nullis penitꝰ nͥsoli sorori ad agnatoꝵ suc cessionẽ pateat
aditꝰ. Idõ in plenũ om̃ia reducentes ⁊ ad ius.xii. tabulaꝵ
eandẽ dispositionẽ exȩ quantes. nr̃a c̃stitutione sanctimꝰ:
om̃s legitimas ꝑsonas .i ꝑuirilẽ sexũ descendentes siue mas¬
culini siue feminini sint gnris: simili mͦ adiura successionis.
legitimȩ ab intestato uocari: scđm gradus sui p̃rogatiuam.
nec idõ excludendas ꝗa c̃sanguintatis uira sicuti german&:
ñhñt ¶ Hoc etiã addendũ nr̃e c̃stitutioni existimauimꝰ ut
trans ferat᷑ unꝰ tantũ mͦ gradũ anire cognationis inlegitimã
successionẽ ut ñ solũ fris filiuꝰ ⁊ filia ad suc cessionẽ patruis ui

Expanded text:
gradu naturali concurrente et adgnationis titulis tam in masculis gradu naturali concurrente et adgnationis titulis tam in masculis quam in feminis aequa lance constitutis, masculis quidem dabatur ad successionem venire omnium adgnatorum, ex adgnatis autem mulieribus nullis penitus nisi soli sorori ad adgnatorum successionem patebat aditus? ideo in plenum omnia reducentes et ad ius duodecim tabularum eandem dest per virilem sexum descendentes, sive masculini sive feminini generis sunt, simili modo ad iura successionis legitimae ab intestato vocari secundum gradus sui praerogativam, nec ideo excludendas quia consanguinitatis iura sicuti germanae non habent. Hoc etiam addendum nostrae constitutioni existimavimus, ut transferatur unus tantummodo gradus a iure cognationis in legitimam successionem, ut non solum fratris filius et filia secundum quod i
Abbreviated transcription (Latin):
simplititatẽ legib amicã ãplexa: similimꝰ om̃s agnatos
siue masculos siuc feminas. cuiꝰ cũq graduꝰ adsimilitu¬
dinẽ suoꝵ inuicẽ ad successionẽ uocabat : Media aut̃ iura
riali aut̃ dispositione anterior subtilitate quadã ex co¬
gitata. p̃fatã differentiã inducebat:ipenitꝰ eas a succes¬
sione agnatoꝵ repellebat. om̃i alia successione in cognita.
donec p̃tores paulatĩ asperitatẽ iuris ciuiui corrigenes
siue ꝙ de ẽ ad implentes: humano ꝓposito aliũ ordinẽ suis
edictis addider̃. ⁊ cognationis linea ꝓximitatis nomine
introducta ꝑbonoꝵ possessiones eas ad iuuabant :⁊ polli¬
cebant᷑ his bonoꝵ possessiones quȩ un cognati ap̃pellant᷑.
Nos uo legẽ .xii. tabulaꝵ sequentes. & eiꝰ uestigia in hac parte
c̃seruantes : landamꝰ ꝗdẽ pͥtores sue humanitatis. ñ tam̃ eoꝰ
iplenũ causȩ mederi inuenimꝰ. Quare & enĩ uno eodẽq

Expanded text:
simplicitatem legibus amicam amplexa, simili modo omnes adgnatos simplicitatem legibus amicam amplexa, simili modo omnes adgnatos sive masculos sive feminas cuiuscumque gradus ad similitudinem suorum invicem ad successionem vocabat: media autem iurisriali autem dispositione anterior, subtilitate quadam excogitata, praefatam differentiam inducebat et penitus eas a successione adgnatorum repellebat, omni alia successione incognita, donec praetores, paulatim asperitatem iuris civilis corrigentes, sive quod deest adimplentes, humano proposito alium ordinem suis edictis addiderant et, cognationis linea proximitatis nomine introducta, per bonorum possessionem eas adiuvabant et pollicebantur his bonorum possessionem quae unde cognati appellatur. 3b. Nos vero legem duodecim tabularum sequentes et eius vestigia in hac parte conservantes laudamus quidem praetores suae humanitatis, non tamen eos in plenum causae mederi invenimus: quare etenim, uno eodemque
Abbreviated transcription (Latin):
gradu ÷ aliquẽ ad optauer̃: agnatos int̾ suos eẽ. ñ dubi¬
tat᷑ Nẽtum int̃masculoꝰ ꝗdẽ agnationis iure ħditas etiã
longis simogradu ultro citroq capit᷑ ꝙ ad feminas uero
ita placebat. ut ipsȩ c̃ sanguinitatis iure tantũ capiant
bditatẽ: sisorores sint ulterius ñ capiant. Masculiuero
ad eaꝵ bditatẽ. etiã si longissimo gradust ad mitantur.
ua de cauiã fris tui aut patruitui fili.e.uł amite tue
bditas. ad te ꝑtina& tuauõ ad illas ñ ꝑtinebat. ꝙidõita
c̃stitutũ erat. qa cõmodius uidebat᷑ ita uira constitui:
ut plerũq hditates ad masculoꝰ c̃fluerentsd ꝗa sane
iniquĩerat in uniuersũ eas quasi extraneas repelli: p̃tor
eas ad bonoꝵ possessionẽ admitut : ea parte qua ꝓximi¬
tatis nõei bonoꝵ possessioñe pollicet᷑. Ex qua parte ntasciliea
ad mittunt᷑ si neq agnatꝰ ullus neq ꝓximior cognatꝰ int̃
ueniat & hec ꝗdẽ lex.xii. tabulaꝵ nullo mͦ introdux̃. sed

Expanded text:
 adgnatio inter vos esse non dubitatur. Ceterum inter masculos quidem adgnationis iure hereditas etiam longissimo gradu ultro citroque capitur. quod ad feminas vero ita placebat ut ipsae consanguinitatis iure tantum capiant hereditatem si sorores sint, ulterius non capiant: masculi vero ad earum hereditates, etiam si longissimo gradu sint, admittantur. qua de causa fratris tui aut patrui tui filiae vel amitae tuae hereditas ad te pertinebat, tua vero ad illas non pertinebat. quod ideo ita constitutum erat, quia commodius videbatur, ita iura constitui ut plerumque hereditates ad masculos confluerent. sed quia sane iniquum erat in universum eas quasi extraneas repelli, praetor eas ad bonorum possessionem admittebat ea parte qua proximitatis nomine bonorum possessionem pollicetur: ex qua parte ita scilicet admittuntur, si neque auidem lex duodecim tabularum nullo modo introduxit, sed
Abbreviated transcription (Latin):
neus. tã filii quã filiȩ. exclidibat matre sdororaut̃ c̃sangiunea
erat hđiras exeꝗs partib fr̃is & sorori P nos c̃stitutione
quã in codiceno nõe decorato posum. matmi suoueuendũ
eẽ existimauimꝰ respicientes ad naturã. ipuesperiũ & pe¬
riculũ & sepe mortẽ ex hoc casu matrib illati. Idõq impiũ eẽ
credim̾ casũ fortuitũ in eiꝰ ad mitti de trim̃tũ. Sienĩinge
paucos peperit. & delimꝰius legirimũ plenũ matribꝰ siue
ingenuis siue lidtinis. & siñ t̃ eniaxȩ suerint uł quater.
sedꝰ eũ tantũ uł eã ꝗque uemorte int̃ ceptist̃. ut & sic uocent᷑
in liboꝵ suoꝵ legitima suc cessionẽ s decũ antea c̃stitutionẽ
iura legitima successionis ꝑserutantes. partĩ matrẽ ad¬
timi  dabant ꝑ sonis. In alnis aut̃ ẽtrariũ faciebant᷑ nob

Expanded text:
neus tam filii quam filiae excludebat matrem: soror autem consanguinea erat hereditas ex aequis partibus fratri et sorori. Sed nos constitutione, quam in codice nostro nomine decorato posuimus, matri subveniendum esse existimavimus, respicientes ad naturam et puerperium et periculum et saepe mortem ex hoc casu matribus illatam. ideoque impium esse credidimus, casum fortuitum in eius admitti detrimentum: si enim ingpaucos pepererit? et dedimus ius legitimum plenum matribus sive ingenuis sive libertinis, etsi non ter enixae fuerint vel quater, sed eum tantum vel eam qui quaeve morte intercepti sunt, ut et sic vocentur in liberorum suoram legitimam successionem. Sed cum antea constitutiones iura legitima perscrutantes partim matrem adtimis dabant personis, in aliis autem contrariam faciebant: nob
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗ scđm ea que diximꝰ uocat᷑ ad ħditatẽ. aut respuerit ħditatẽ.
aut ante quã ad eat decesserit. nihilꝯ magis legitimo iure
gentes ñ in totũ sine ad miniculo relinquebant. sed ex cog¬
natoꝵ ordine eos uocabant: ut pote agnationis iure eis recluso
Sed nos nihilde eẽ ꝑfectissimo iuri cupientes nr̃a c̃stitutione
sanccimꝰ. quã de iure patronatꝰ. humanitate suggerente
ptulimꝰ: suc cessionẽ in agnatoꝵ ħđitatib ñ eẽ eis dene¬
gandã cũ satis ab surdũ erat ꝙ cognatis ap̃tore aꝑtũ ẽ:
hocagnatis cẽ reclusũ. maxime cũ inhonore ꝗdẽ tutelaꝵ
⁊ pͥmo gradu deficiente. sequens succedit.⁊ꝙ in onere
obtinebet. ñ erat inlucro ꝑmissũ ad legitinia iuccos nc̃ i.di
minus uocat᷑ etiã parens. ꝗ c̃ tracta fidutia filiũ ał fiuã. ne¬
trisidutia fieri cũ apud antiquoꝰ ñ alit̃ hac obt÷ ibat isi
spetialit̃ c̃tracta fiducia parens manu min
femininisexus necessitaditiẽ sibi iungunt᷑ adeo ex pello.

Expanded text:
m ea quae diximus vocatur ad hereditatem, aut spreverit hereditatem aut antequam adeat decesserit, nihilo magis legitimo iure gentes, non in totum sine adminiculo relinquebant, sed ex cognatorum ordine eos vocabant, utpote adgnationis iure eis recluso. sed nos nihil deesse perfectissimo iuri cupientes, nostra constitutione sanximus quam de iure patronatus, humanitate suggerente, protulimus, successionem in adgnatorum hereditatibus non esse eis denegandam, cum satis absurdum erat quod cognatis a praetore apertum est hoc adgnatis esse reclusum, maxime cum in onere quidem tutelarum et primo gradu deficiente, sequens succedit, et quod in onere obtinebat non erat in lucro permissum. Ad legitimam successionem nihilo minus vocatur etiam parens qui contracta fiducia filium vel filiam, neta fiducia fieri, cum apud antiquos non aliter hoc obtinebat nisi specialiter contracta fiducia parens manumisiss qui per feminini sexus necessitudinem sibi iunguntur adeo expellebat
Abbreviated transcription (Latin):
bonoꝵ possessione. Uñ libi ꝑ inde acii. potestae pa¬
rentis mortis tp̃r fuissent siue solisint . iiiã suis bđib
rẽcurrant. Itaq duob libis ex tantib emancipato &
pati ararente. in adoptionẽ sededer̃ ⁊ admittunt᷑ ad
bona natꝰalis patris quasi lib i. simͦ cũis moreret᷑ in ad¬
optiua familia sint sNã uiuo eo emancipati ab ad opr̾iuo prn
pinde ad mittunt᷑ adbona nat᷑alis patris acsiemancipati ab
ipiõ eent. necumquã in adoptiua familia fuissent. ⁊c ueniua¬
ꝙ ad ad optiuũ patrẽ ꝑtin& extraneoꝵ loco ẽẽ incipiunt.
ost mortẽ uõ nat᷑alis patris emancipati ab ad optiuo patre &¬
quantũ ad hunc eque extraneoꝵ loco siunt. ⁊ quantũ ad
nat᷑alis parentis bona ꝑtin& nihilo magis liħoꝵ gradũ nan¬
ciscunt᷑ Qđ idõ sic placuit ꝗa iniquũ erat in porestate ẽĩ¬
atris ad optiui ad quos bona nat᷑alis patris ꝑtinerent litrũ

Expanded text:
 unde liberi, perinde ac si in potestate parentis mortis tempore fuissent, sive soli sint sive cum suis heredibus concurrant. itaque duobus liberis extantibus, emancipato et pati a parente in adoptionem se dederunt, non admittuntur ad bona naturalis patris quasi liberi, si modo cum is moreretur in adoptiva familia sint. nam vivo eo emancipati ab adoptivo patre perinde admittuntur ad bona naturalis patris, ac si emancipati ab ipso essent nec umquam in adoptiva familia fuissent: et con ad adoptivum patrem pertinet, extraneorum loco esse incipiunt. post mortem vero naturalis patris emancipati ab adoptivo et quantum ad hunc aeque extraneorum loco fiunt, et quantum ad naturalis parentis bona pertinet, nihilo magis liberorum gradum nanciscuntur: quod ideo sic placuit, quia iniquum erat esse in potestate patris adoptivi, ad q
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ codicillos facere poss&. Postquę tp̃ra cũ ⁊ labeo codi¬
cillos feciss& : iã nemini dubiũ erat ꝗn co dicilli iure optimo
admitterent᷑ Non tantũ aut̃ testam̃to facto potest ꝗs codi¬
cllas facere sed intestato ꝗs decedens: fidĩ cõmitere codicil¬
us po test. Sed cũ ante testam̃tũ factũ codicilli facti orant:¬

Expanded text:
tamen codicillos posset. post quae tempora cum et Labeo coditamen codicillos posset. post quae tempora cum et Labeo codicillos fecisset, iam nemini dubium erat quin codicilli iure optimo admitterentur. Non tantum autem testamento facto potest quis codicillos facere, sed et intestatus quis decedens fideicommittere codicillis potest. sed cum ante testamentum factum codicilli facti erant
Abbreviated transcription (Latin):
eto. Rogo Uolo. Mando fidĩ tue cõmitto: que ꝑ inde
codicilloꝵ ñ fuisse. Sed pͥmꝰ luciũ lentulũ excuiꝰ ꝑsona
etiã fidĩ cõmissa ceper̃ codicillos introdux̃. Nã cũ dece¬
der& in africa. scripsit codicillos testam̃to c̃firmatos
ꝗb ab augusto pecut ꝑ sidĩ cõmissũ : ut facer& aliꝗd. ⁊ cũ
diuus augustꝰ uoluntatẽ eiꝰ impless& : de inceps reliꝗ auctori¬
tatẽ eiꝰ secuti. fidĩ cõmissa p̾stabant. ⁊ silia lentuli legata quȩ
iure ñ debebat. soluit. Dr augustũ ẽuocassẽ prudentes int̾
quos trebaciũ qq̃ cuiꝰ tc̃ auctoritas maxima erat. ⁊ quesisse
anpossit hoc recipi. nec ab ionans. auiris ratione codicilloꝵ
usus ẽ. ⁊ trebatũ suasisse augusto : qi dicer& utilissimũ ⁊ ne¬
cessariũ hoc ciub eẽ ꝓpt̾ magnas ⁊ longas peregrinationes
quȩ apud ueteres fuissent. ubi siꝗs testam̃tũ facere ñ poss&

Expanded text:
peto, rogo, volo, mando, fidei tuae committo ’. quae perinde peto, rogo, volo, mando, fidei tuae committo ’. quae perinde codicillorum non fuisse, sed primus Lucius Lentulus, ex cuius persona etiam fideicommissa coeperunt, codicillos introduxit. nam cum decederet in Africa scripsit codicillos testamento confirmatos, quibus ab Augusto petiit per fideicommissum ut faceret aliquid: et cum divus Augustus voluntatem eius implesset, cuius deinceps reliqui auctoritatem secuti, fideicommissa praestabant, et filia Lentuli legata quae iure non debebat solvit, dicitur Augustus convocasse prudentes, inter quos Trebatium quoque, cuius tunc auctoritas maxima erat, et quaesisse, an possit hoc recipi nec absonans a iuris ratione codicillorum usus esset: et Trebatium suasisse Augusto, quod diceret, utilissimum et necessarium hoc civibus esse propter magnas et longas peregrinationes, quae apud veteres fuissent, ubi, si quis testamentum facere non posset,
Abbreviated transcription (Latin):
potest. ut eũħres roget᷑ manu mittere. ł legatariuꝰ ł fidĩ¬
cõmissariuꝰ Nec int̾e utrũ de suo ꝓpͥo seruo testator rog&.
ande eo ꝗ ipsiuꝰ hdis. aut legatarii. uł eciã extraneisi t.
taq alie nꝰ seruiꝰ. redimi ⁊ manumitti deb&. Qđ si dñs eũ
ñuendat: simͦ nihil exiudicio eiꝰ ꝗreli ꝗt lib̾tatẽ recepit
ñ statĩ extinguit᷑ fidĩ cõmissaria lib̵tas: sed differt᷑ quia
possit tp̃re ꝓcedente ubicũq: occasio redim̃ diserui fuerit
p̃stari libtas Qaut̃ ex causa fidĩ cõmissi manumittit᷑
ñ testatoris fit lib̾tꝰ. etiã si testatoris seruũ sit si eiꝰ ꝗ mano¬
ex testam̃to lib̾tatẽ hab̾e potest: quã ꝗ utroq tp̃re testi¬
toris fuerit. ⁊ quo facer& testam̃tũ : ⁊ quo more retur.
Directa aut̃ lib̾tas tẽdari uidet᷑ cũ ñ ab alio seruũ manu¬
mitti rogat. sed uł ut ex suo testam̃to: lib̾ta tẽ ei c̃petere
uulti Uerba aut̃ sidĩ cõmissoꝵ: hec maxime in usu habentꝰ

Expanded text:
 ut heres eum rogetur manumittere vel legatarius vel fideicommissarius. nec interest, utrum de suo proprio servo testator roget, an de eo qui ipsius heredis aut legatarii vel etiam extranei sit. itaque alienus servus redimi et manumitti debet: quodsi dominus eum non vendat, si modo nihil ex iudicio eius qui reliquit libertatem percepit, non statim extinguitur fideicommissaria libertas, sed differtur, quia possit tempore procedente, ubicumque occasio redimendi servi fuerit, praestari libertas. qui autem ex causa fideicommissi manumittitur, non testatoris fit libertus, etiamsi testatoris servus sit, sed eius qui manuex testamento libertatem habere potest quam qui utroque tempore testatoris fuerit, et quo faceret testamentum et quo moreretur. directo autem libertas tunc dari videtur, cum non ab alio servum manumitti rogat, sed velut ex suo testamento libertatem ei competere vult. Verba autem fideicommissorum haec maxime in usu habentur; ‘
Abbreviated transcription (Latin):
potest rogare eũ. ad quẽ bonasua uł legitimo ulreꝰ
uł honerario ꝑtinere intellegit. ut ħđitatẽ suã toã
partẽ ue eiꝰ aut rẽ aliquã. ueluti fundũ. hominẽ.
pecuniã. alicui restiruat. Cũ alio ꝗn legata nisi
extestam̃to ñ ualeant¶ Cũ qq̃ cui aliꝗ restituitur
potest rogare ut id rursus ali totũ. aut ꝓparte. ł etiã
aliud aliꝗd restituat. & ꝗa pͥma fidĩ cõmissoꝵ̃ cunabulo
afide hdũ pendent. ⁊ tã nom̃ quã substantiã acceper̃
⁊ idõ diuus augustꝰ ad necessitatẽ iuris eadetraxit:
uꝑ & nos eundẽ pͥncipẽ suꝑare c̃tendentes. ex facto
ꝙ tribunianꝰ uir excelsus questor sacripalatu suggessit.
ostitutionẽ fecimꝰ ꝑquã disposuimꝰ sitestator fidĩ hdissu
cõmisit ut uł hditatẽ uł spetiale fidĩ cõmissũ restituat.
eneq ex scriptura neq exꝗnq testiũ nũo ꝗ insidĩ cõmissis

Expanded text:
potest rogare eum ad quem bona sua vel legitimo iure vel honorario pertinere intellegit, ut hereditatem suam totam partemve eius aut rem aliquam, veluti fundum, hominem, pecuniam, alicui restituat: cum alioquin legata nisi ex testamento non valeant. Eum quoque, cui aliquid restituitur, potest rogare, ut id rursus alii totum aut partem vel etiam aliud aliquid restituat. Et quia prima fideicommissorum cunabula a fide heredum pendent et tam nomen quam substantiam acceperunt, et ideo divus Augustus ad necessitatem iuris ea detraxit: nuper et nos, eundem principem superare contendentes, ex facto quod Tribonianus vir excelsus quaestor sacri palatii suggessit, constitutionem fecimus, per quam disposuimus: si testator fidei heredis sui commisit, ut vel hereditatem vel speciale fideicommissum restituat et neque ex scriptura neque ex
Abbreviated transcription (Latin):
tarii. aut fdĩ cõmisiaru. aut cuiꝰ lib& alt̾iuꝰ. Itaq ilega¬
tirius ⁊ sidĩ cõmissariuꝰ ñ solũ de ea re rogaripotest. ut eã
alicui restituat. quȩ ei relictasit. sed etiã de alia siue ipsiuꝰ
tilit̃ relinꝗ tꝰ sCu aut̃ aliena res ꝑfidĩ cõmissũ relinꝗt᷑.
neces sẽ ẽ ei ꝗrogat᷑ẽ. aut ꝑpsã redimere ⁊ p̃stare: autex

Expanded text:
tarii aut fideicommissarii aut cuiuslibet alterius. itaque et legatarii aut fideicommissarii aut cuiuslibet alterius. itaque et legatarius et fideicommissarius non solum de ea re rogari potest, ut eam alicui restituat, quae ei relicta sit, sed etiam de alia, sive ipsius tiliter relinquitur. cum autem aliena res per fideicommissum relinquitur, neces
Abbreviated transcription (Latin):
quã ꝗnq uł nemo penitꝰ testis int̾ uener̃ tc̃ siue pat̃ hdis
sine alius ꝗdũq sit. ꝗ sidẽ elegit hdis & ab eo aliꝗo restitui
uosuerit: sib is ꝑsidia tent᷑ adimplere fidẽ recusat negando
rẽ iaet̃ subserutã: sifidĩ cõmissarius ius iurandũ ei de¬
tulerit cũ pͥñ ipse decalũpnia iurauerit. necessẽ eũ habe
uł iusiurandũ subire. quod nihiltale atestatore audiuit.
uł recusantẽ ad fidĩ cõmisñ uł uniuersitatis uł spetialis
solutionẽ cõa tari. nedepereat ultima uoluntas testatoris
fidi hdis cõmissa eadẽ obseruari censuimꝰ: isi alegatario
łfidi cõmissario aliꝗd similit̃ relictũ sit Qđsiis a quo relictũ
decurrat. om̃imͦ cogendu̾ẽ soluere.
ueluti. fundũ. hominẽ. uestẽ. argentũ. pecuniã nume
ratã ¶ i uł ipsũ hdem rogare ut alicui restiuat fllegatari
quã uis alegatario. legari ñ possit ¶sotestaut̃ ñ solũ ꝓpͥas¬
testator res psidĩ cõmissũ relinquere. sed & hdis aut lega¬

Expanded text:
is sive alius quicumque sit, qui fidem elegit heredis et ab eo aliquid restitui voluerit, si heres perfidia tentus adimplere fidem recusat, negando rem ita esse subsecutam, si fideicommissarius iusiurandum ei detulerit, cum prius ipse de calumnia iuraverit, necesse eum habere vel iusiurandum subire, quod nihil tale a testatore audivit, vel recusantem ad fideicommissi vel universitatis vel specialis solutionem coartari, ne depereat ultima voluntas testatoris fidei heredis commissa. eadem observari censuimus et si a legatario vel fideicommissario aliquid similiter relictum sit. quodsi is a quo relictum decurrat, omnimodo cogendus est solvere. uelut fundum, hominem, uestem, argentum, pecuniam, et, uel ipsum heredem rogare, ut alicui restituat, uel legatarium, quamuis a legatario legari non possit. Item potest non solum ptestator res per fideicommissum relinquere, sed et heredis aut lega
Abbreviated transcription (Latin):
sine c̃dicione lege tꝰ ñdubitat᷑. Nã & si statĩ postfactũ testa¬
m̃tũ decesserit testator ñ tam̃ apud eũ ꝗħres sit: diei legati
ceđe intelligit᷑ cũ bditas alegato separatasi ti possit ꝑ eum
seruĩt alius ħres effici. sipͥus quã ius sudñi ad eat. in alterius
potestatẽ trans latꝰ sit. uł manu missus. ipse ħres esficit᷑ quibꝰ
casib utile ẽ legatũ. Qđ si in eadẽ causa ꝑ manserit: ⁊ iussu
legatarii adierit ẽuanescit legatũ sAnte ħđis institutionẽ
in utilit̃ antea legabat᷑ scilic& ꝗa testam̃ta uĩ ex institutione

Expanded text:
sine condicione legetur, non dubitatur. nam et si statim post factum testasine condicione legetur, non dubitatur. nam et si statim post factum testamentum decesserit testator, non tamen apud eum qui heres sit dies legati cedere intellegitur, cum hereditas a legato separata sit et possit per eum servum alius heres effici, si prius quam iussu domini adeat in alterius potestatem translatus sit, vel manumissus ipse heres efficitur: quibus casibus utile est legatum: quodsi in eadem causa permanserit et iussu legatarii adierit, evanescit legatum. Ante heredis institutionem inutiliter antea legabatur, scilicet quia testamenta vim ex i
Abbreviated transcription (Latin):
perimi. ueluti. siꝗs ita legauerit. stichũ seruũ meũ uernan
lolego. lic& enĩ ñ uerna sed ep̃tꝰ sit deseruo tam̃ c̃stat. utileẽ
legatũ & c̃uenient̃ suta demonstra uerit. stichũ seruũ¬
meũ quẽ aseio emi. sitq ab alio ep̃tꝰ utile legatũ ẽ. side seruo
ẽstat. longe magis legato falsa causa ñ noc&. ueluti cũ
itaꝗs dixerit. ticio ꝗab sente nogotia mea curauit: stichũ.
do. lego uł ita ticioꝗa patracinio eiꝰ capĩtali crimine
libatꝰ sum. stichũ .do. lego lic& enĩ neq negotia testatoris
um quã gesiirgicius neq patrocinio eiꝰ libatꝰẽ: legatũ tam̃
ual&: d sic̃ditionalit̃ enuntiata fuerit causa. aliud iuris ÷
ueluti. hoc mͦ. ticio sinegotia mea curauerit: fundũ do.
lego IAnseruo hdis recte legamꝰ querit᷑. ⁊ constat pure
lega t᷑ ut reꝗramꝰ an quo tp̃r dies legati cedit. in potestate
hdis ñ sit sediuerso. ħde instituto seruo: ꝗndño recteetiã

Expanded text:
s ita legaverit ‘ Stichum servum meum vernam do lego ’: licet enim non verna sed emptus sit, de servo tamen constat, utile est legatum. et convenienter si ita demonstraverit ‘ Stichum servum, quem a Seio emi ’, sitque ab alio emptus, utile legatum est, si de servo constat. 3 Longe magis legato falsa causa non nocet. veluti cum ita quis dixerit: ‘ Titio, quia absente me negotia mea curavit, Stichum do lego ’, vel iliberatus sum, Stichum do lego ’: licet enim neque negotia testatoris umquam gessit Titius neque patrocinio eius liberatus est, legatum tamen valet. sed si condicionaliter enuntiata fuerit causa, aliud iuris est. veluti hoc modo: ‘ Titio, si negotia mea curaverit, fundum do lego ’. An servo heredis recte legamus, quaeritur. et constat, purelegatur, ut requiramus, an, quo tempore dies legati cedit, in potestate heredis non sit. Ex diverso herede instituto servo, quin domino recto etiam
Abbreviated transcription (Latin):
cauet᷑ pegasilno senotꝰ c̃sulto ut deside rante eo cui resti¬
tuere legatũ rogatꝰẽiussu p̃toris adeat ⁊ restituat hđi¬
tatẽ. ꝑ indeq eiꝰ ⁊ ineũ ꝗ recepit hditatẽ ac nonesdent᷑

Expanded text:
cavetur Pegasiano senatus consulto ut, desiderante eo cui resticavetur Pegasiano senatus consulto ut, desiderante eo cui restituere rogatus est, iussu praetoris adeat et restituat hereditatem, perindeque ei et in eum qui recipit h
Abbreviated transcription (Latin):
fditatis seriptꝰ ħrs rogatꝰ sit restituere: tc̃ ex trabellia no
sẽnatꝰ c̃sulto restituebat᷑ hđitas. ⁊ in utrũq actiones
hđitarie prata parte dabant᷑. in hđem ꝗdẽ iure ciuili.
I neũ uõ ꝗrecipiebat hditatẽ. exsẽnatꝰ c̃sũlto trabelliano:
tã quã in hđem satsiplus quã dodrantẽ uł etiã totã hditatẽ
restituere rogatꝰ sit locꝰ erat pegasiano senatꝰ c̃sulto.
ħrsꝗ semel adierit ħditatẽ : si modo sua uoluntate
adierit siue retinuerit quartã partẽ. siue noluerit
retinere. ipse uniuersã onera hđitaria sustine bat. Sed
quarta ꝗdẽ retenta: quasi partis ⁊ ꝓparte stipulationes
int̃ pone bant᷑. tã quã int̃ particiariũ legatariũ: ⁊ hđem.
Si uõtotã ħditatẽ restituerit: ẽp̃te ⁊ uenditȩ hđitatis sti¬
pulationes: in t̃ponebant᷑ FSed sirecus& scriptꝰ ħres adire
ħditatẽ obidꝙ dicat eã sibi suspectã eẽ. quasi dãpnosam:

Expanded text:
estituere, tunc ex Trebelliano senatus consulto restituebatur hereditas et in utrumque actiones hereditariae pro rata parte dabantur: in heredem quidem iure civili, in eum vero qui recipiebat hereditatem, ex senatus consulto Trebelliano tamquam in heredem. at si plus quam dodrantem vel etiam totam hereditatem restituere rogatus sit, locus erat Pegasiano senatus consulto, et heres qui semel adierit hereditatem si modo sua voluntate adierit, sive retinuerit quartam partem sive noluerit retinere, ipse universa onera hereditaria sustinebat. sed quarta quidem retenta, quasi partis et pro parte stipulationes interponebantur tamquam inter partiarium legatarium et heredem: si vero totam hereditatem restituerit, emptae et venditae hereditatis stipulationes interponebantur. sed si recuset scriptus heres adire hereditatem ob id quod dicat eam sibi suspectam esse quasi damnosam,
Abbreviated transcription (Latin):
totã plerũq restituere cogebant᷑: adire hditatẽ obnullũ
uł minimũ lucrũ re cusabant: atq obid extinguebant᷑
fidei cõmis sa s Postea uero uespasiani augusti tẽporibus.
pegaso ⁊ pusione c̃sulib senatꝰ censuit. ut ei ꝗ rogatꝰ eã
ħditatẽ restituere. ꝑ inde licer& quartã parte̾ reti¬
nereratq lege falcidia exlegatis retinere c̃cedit᷑. Ex
singulis q̃q̃ reb que ꝑsidĩ cõmissum relinqunt᷑ eadem
hđitatis. legatarii particiarii locoerat. id eiꝰ legatarii
cui pars bonoꝵ legabat᷑. quȩ species legati particio uoca¬
bat᷑. ꝗacũ hde legatarius: parciebat᷑ ħđitatẽ. uinq sole¬
bant stipulationes int̾ hdem ⁊ partiariũ legatariũ int̃¬
poni. heȩdẽ int̾ponebant᷑ int̾eũ ꝗex sidĩ co̾misso recep̃

Expanded text:
tem ob nullum vel minimum lucrum recusaban, atque ob id extinguebantur fideicommissa; postea Vespasiani Augusti temporibus Pegaso et Pusione consulibus senatus censuit, ut ei qui rogatus esset hereditatem restituere perinde liceret quartam partem retinere, atque lege Falcidia ex legatis retinere conceditur. ex singulis quoque rebus quae per fideicommissum relinquuntur eadem hereditatis legatarii partiarii loco erat, id est, eius legatarii cui pars bonorum legabatur. quae species legati partitio vocabatur, quia cum herede legatarius partiebatur hereditatem. unde quae solebant stipulationes inter heredem et partiarium legatarium interponi, eaedem interponebantur inter eum qui ex fideicommis
Abbreviated transcription (Latin):
uta exs uirta sit legatis quȩ nõatĩ ab eo datasint. aut supͣ
modũ onerata. aseio uõ aut nulla relictas̃ legata: aut quȩ
partẽ eiꝰ dũ i as at npartẽ dimidiã minuunt anꝗalis
quartã partẽ tociuĩ hd̃itatis ht̃. aut ãpliũ. ticio nichil ex

Expanded text:
tota exhausta sit legatis quae nominatim ab eo data sunt, aut supra tota exhausta sit legatis quae nominatim ab eo data sunt, aut supra modum onerata, a Seio vero aut nulla relicta sint legata, aut quae partem eius dumtaxat in partem dimidiam minuunt, an, quia is quartam partem totius hereditatis aut
Abbreviated transcription (Latin):
eluti. Siꝗd ita qs legauerit. do. lego. ita adimat᷑. ñdo. ñ lego
siue ñ ctriis idẽ aliis ꝗb cũq uerb: trans ferriqq̃ legatũ ab alio
ad aliũ potest. ueluti. ita siꝗs dixerit. hominẽ stichũ quẽ ticio
legaui seio do. ⁊ lego siue in eodẽ testam̃to siue incodicillis
tabulaꝵ lib̵a erat legandi potestas. ut licer& i totũ patri¬
moniũ legatis erroare. ꝗppe ea lege ita cautũ ex̃ uti
dq ipsoꝵ testatoꝵ grã ꝓuisũ ẽ. obid ꝙ plerũq intestato mo¬
riebant᷑ recusantib scriptis ħdib ꝓnullo aut minimolucro.
ħditates adire: ⁊ cũ suꝑ hoc tãlex furia quã lex uoconia later̃.
quaꝵ neutra sufficiens ad rei c̃sũmationẽ uidebat᷑ : no uissi¬
me latac̃ lex falcidia. quacauct᷑: neplus legare liceret quã
plures apud eũ eosue. pars quarta remaner& et cũ quesitũ¬
ea duob ħđib institutis. ueluti. ticio. & seio. siticu pars aut

Expanded text:
’ ita adimatur ‘ non do non lego ’, sive non contrariis, id est aliis quibuscumque verbis. Transferri quoque legatum ab alio ad alium potest, veluti si quis ita dixerit: ‘ hominem Stichum, quem Titio legavi, Seio do lego ’, sive in eodem testamento sive in codicillis decim tabularum libera erat legandi potestas, ut liceret vel totum patrimonium legatis erogare quippe ea lege ita cautum esset: ‘idque ipsorum testatorum gratia provisum est, ob id quod plerumque intestati moriebantur, recusantibus scriptis heredibus pro nullo aut minimo lucro hereditates adire. et cum super hoc tam lex Furia quam lex Voconia latae sunt, quarum neutra sufficiens ad rei consummationem videbatur: novissime lata est lex Falcidia, qua cavetur, ne plus legare liceat quam dplures, apud eum eosve pars quarta remaneret. Et cum quaesituedibus institutis, veluti Titio et Seio, si Titii pars aut
Abbreviated transcription (Latin):
extestam̃to poterant n idõ sidĩ cõmissa appellatas̃ ꝗa
nullo uinculo iuris s⁊ tantũ pudore eoꝵ ꝗ rogabant᷑
c̃tinebant᷑. Postea pͥmꝰ diuus augustꝰ semeliteꝵq gr̃a

Expanded text:
ex testamento poterant: et ideo fideicommissa appellata sunt, quia ex testamento poterant: et ideo fideicommissa appellata sunt, quia nullo vinculo iuris, sed tantum pudore eorum qui rogabantur, continebantur. postea primus divus Augustus semel iterumque gra
Abbreviated transcription (Latin):
inpensa : ⁊ p̃cia seruoꝵ manumissoꝵ. tc̃deinde in reliqͦ
ita ratio habet᷑: ut exeo quarta pars apud ħđes rema¬
neat. tres uõ partes int̾ legatarios distribuant᷑ ꝓrata
scilic& portione eiꝰ᷑ꝙͣ cuiq eoꝵ legatũ fuerit. Itaq si sin¬
gamꝰ qua dringenios aureos legatos eẽ. ⁊ patrimonu
quantitatẽ ex qua legata errogari oport& quadringen¬
toꝵ eẽ quarta pars singulis legariis detraideb& QQuod¬
sitrescentos ꝗnquaginta legatos fingamꝰ: oc taua deb&
de trahi ¶ Tsĩ ꝗngentos legauerit : inicio ꝗnta s. dle indi
quarta detrahi deb&. Ante enĩ de trahendũ ÷ ꝙ extra
bonoꝵ quantitatẽ ÷. deindeiꝙ ex bonis apud hdem opor¬
t& remanere.
pͥmis tp̃rib insirma eẽ ꝗa nomo inuitꝰ cogebat᷑ p̃stare id
detͦ rogatꝰ erat. ꝗb enĩ ñ poterant hditates ł legata relin¬
quere di relinquebant sidĩ cõmit tebant eoꝵ ꝗ capere

Expanded text:
impensa et pretia servorum manumissorum, tunc deinde in reliquo impensa et pretia servorum manumissorum, tunc deinde in reliquo ita ratio habetur, ut ex eo quarta pars apud heredes remaneat, tres vero partes inter legatarios distribuantur, pro rata scilicet portione eius quod cuique eorum legatum fuerit. itaque si fingamus, quadringentos aureos legatos esse, et patrimonii quantitatem, ex qua legata erogari oportet, quadringentorum esse, quarta pars singulis legatariis detrahi debet. quodsi trecentos quinquaginta legatos fingamus, octava debet detrahi. quodsi quingentos legaverit, initio quinta, deinde quarta detrahi debet: ante enim detrahendum est quod extra bonorum quantitatem est, deinde quod ex bonis apud heredem remanere e id de quo rogatus erat: quibus enim non poterant hereditates vel legata relinquere, si relinquebant, fidei committebant eorum qui capere
Abbreviated transcription (Latin):
git᷑. mortis tp̃r spectat᷑ Iltaq si uerbi gr̃a is ꝗcentũ aureos
patrimoniũ inbonis habeat. centũ aureos legauerit.
nihil legatariis ꝓdest.si ante aditã ħđitatẽ ꝑseruos hđi¬
tarios aut expartu ancillaꝵ ħditariaꝵ aut ex fetu pecoꝵ
tantũ accesserit ħditati: ut centũ aureis legatoꝵ nõe
errogatis: ħres quartã partẽ hđitatis habiturꝰ sit. sed
neces seũt ut nihilominꝰ quarta pars legatis detrahat᷑.
sediueriõ. si septuaginta ꝗnq legauerit. ⁊ ante adita hdi¬
tatẽ intantũ decreuerint bona incendiis forte aut nau¬
fragiis. aut morte seruoꝵ : ut ñ ãpliiꝰ quã septua gintaꝗno
aurcoꝵ substantia uł etiã minꝰ relinquat᷑ solida legata
dent᷑. Neceares dã nosaẽ hđi cuiliberũ ẽ ñ adire ħditatẽ.
queres efficit ut neces sesit legatariis ne distituto testam̃ti
nihil c̃sequant᷑ dũ hđe inporcione paciscisCũ aut̃ ratio
legis falci dię ponit᷑: ante deducit᷑ es alienũ. Itẽ funeris

Expanded text:
pectatur. itaque si verbi gratia is qui centum aureorum patrimonium habebat centum aureos legaveri, nihil legatariis prodest, si ante aditam hereditatem, per servos hereditarios aut ex partu ancillarum hereditariarum aut ex fetu pecorum, tantum accesserit hereditati ut, centum aureis legatorum nomine erogatis, heres quartam partem hereditatis habiturus sit, sed necesse est ut nihilo minus quarta pars legatis detrahatur. ex diverso si septuaginta quinque legaverit et ante aditam hereditatem in tantum decreverint bona, incendiis forte aut naufragiis aut morte servorum, ut non amplius quam septuaginta quinque aureorum substantia vel etiam minus relinquatur, solida legata debentur. nec ea res damnosa est heredi, cui liberum est non adire hereditatem: quae res efficit ut necesse sit legatariis, ne destituto testamento nihil consequantur, cum herede in portione pacisci. Cum autem ratio legis Falcidiae ponitur, ante deducitur aes alienum, item funeris
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ fidĩ cõmissariũ appellabant. In pͥmis gͥ sciendũ ÷ opꝰec̃.
ut aliꝗs recto iure testam̃to hres instituat᷑. eiꝰq sidĩ cõmittat᷑.
ut eã hditatẽ alii restituat. Alioꝗn inutileẽ testam̃tũ in qͦ
nemohres instituit᷑. Cũ igͥ aliqꝗs scripserit lucius ticius
ħ res esto. poterit adicere. rogote luci tici. ut cũ pͥmũ
possis hđitatẽ meã adire eã gaio seio restituas. feddas
lib̾ĩt ẽ uł pure uł sub c̃ditione relinquere sidĩ cõmissum
uł exdie certu Restituta aut̃ ħđitate isꝗdẽ ꝗrestituit:
tp̃rib trabelliano maximo⁊ anneo seneca c̃sulibus.
senatꝰ c̃sultũ factũ ẽt qͦ cautũ ẽ ut si ħđitas exfidĩ cõmissi¬

Expanded text:
quem fideicommissarium appellabant. In primis igitur sciendum est, opus esse ut aliquis recto iure testamento heres instituatur, eiusque fidei committatur ut eam hereditatem alii restituat: alioquin inutile est testamentum in quo nemo heres instituitur. cum igitur aliquis scripserit: ‘ Lucius Titius heres esto ’, poterit adicere: ‘ rogo te, Luci Titi, ut, cum primum possis hereditatem meam adire, eam Gaio Seio reddas restituas ’.liberum est vel pure vel sub condicione relinquere fideicommissum vel ex die cetemporibus Trebellio Maximo et Annaeo Seneca consulibus senatus consultum factum est. quo cautu
Abbreviated transcription (Latin):
spni aut̃ testatoris uoluntatẽ. ꝑ nrãm c̃stitutionẽ ⁊ ħ uiciũ
em̃ dauimꝰ. ut liceat ⁊ ante ħdis institutionẽ : ⁊ int̃ medias
hdũ institutiones: legatũ relinquere. ⁊ multo magis libtatẽ
cuiꝰ usꝰ fauorabilior c̃ ssost mortẽ qq̃ ħđdis aut legatarii similimꝰ
inutilit̃ legabat᷑. ueluti. siꝗs itadicat cũ ħres m̃s mornius erit.
do. lego. Itẽ pͥdic quã ħres aut legatarius moriet᷑. Sed similimͦ:
⁊ hoc cor reximꝰ. firmitatẽ huiꝰ modi legatis ad fidĩ cõmissoꝵ
simili tudinẽ p̃stantes. ne uł in hoc casu deterior causa legatoꝵ

Expanded text:
titutionem et hoc vitium emendavimus, ut liceat et ante heredis institutionem et inter medias heredum institutiones legatum relinquere et multo magis libertatem, cuius usus favorabilior est. Post mortem quoque heredis aut legatarii simili modo inutiliter legabatur: veluti si quis ita dicat: ‘ cum heres meus mortuus erit, do lego ’: item ‘ pridie quam heres aut legatarius morietur ’. Sed simili modo et hoc correximus, firmitatem huiusmodi legatis ad fideicommissorum similitudinem praestantes, ne vel in hoc casu deterior causa legatorum
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ intantũ hec regula obseruabat᷑. ut ꝑ quã plurib pͥncipalib
c̃stitutionib significet᷑: nec pͥncipẽ ꝗdẽ agnoicere qa ei
penȩ nõe legatũ sit. nec ex militis ꝗdẽ testam̃to talia
legata uo lebant quã uis alie militũ uoluntates in ordinan¬
dis testam̃tis: ualde obseruabant᷑ In etiã nec lib̾tatem.
perȩ nõe dariposse. placebat seu ãplius ncc id n penȩ nõe
adii posie sabinꝰ existimabat ueluti. diesita dicauncinꝰ
utrũ legati datione. an quo ħdis ad iectione ssed huiꝰ mͦ scrupu¬
lositas nob ñ placuit. ⁊ gñralit̃ ea quȩ relinquunt᷑ lic& nomine
pens fuerint relicta. itt ad ep̃ta ł inalio trans lata. nihil dis¬
tare accteris legatis c̃stituimꝰ. uł indando ł inadim̃do łin
transserendosexceptis his uidelic& qua inpossibilia sunt
uł legib int᷑dicta. aut alias ꝓbrosa. huiꝰ modienĩ testatoꝵ dis¬
posiciones ualere secta tẽpoꝵ meoꝵ ñ patit᷑.

Expanded text:
luribus principalibus constitutionibus significetur nec principem quidem agnoscere quod ei poenae nomine legatum sit. nec ex militis quidem testamento talia legata valebant, quamvis alias militum voluntates in ordinandis testamentis valde observantur. quin etiam nec libertatem poenae nomine dari posse placebat. eo amplius nec heredem poenae nomine adici posse Sabinus existimabat, veluti si quis ita dicat: utrum legati datione an coheredis adiectione. at huiusmodi scrupulositas nobis non placuit, et generaliter ea quae relinquuntur, licet poenae nomine fuerint relicta vel adempta vel in alios translata, nihil distare a ceteris legatis constituimus vel in dando vel in adimendo vel in transferendo: exceptis his videlicet quae impossibilia sunt vel legibus interdicta aut alias probrosa: huiusmodi enim testatorum dispositiones valere, secta temporum meorum non patitur.