comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
miliares. temptaui quid ineo ge¬
nere possit. Ut enĩ antea declamita¬
bam causas qđ nemo me diutiꝰ fecit.
sic hec mͥ senilis ẽ declamatio. pone¬
re iubebam dequo quis audire uel¬
let. aut id aut sedens. aut ambulãs
disputabam. Itaq dierũ quinq sco¬
las ut greci appellant intotidem li¬
bros contuli. Ciebat aut ita. ut cũ is
qui audire uellet dixisset quid sibi
uiderct᷑: tum ego contiadicerẽ. Hȩc ẽ
enĩ ut scis ⁊ socratica ratio. contra al¬
terius opinionẽ disserendi. Nã ita
facillime quid uerisimillimũ eẽt
inueniri posse sociates arbitrabat᷑.
s quo commodi disceptationes nr̃ȩ.
explicent᷑. sic eas exponam quasi a¬
gatur res nͣ quasi narret᷑. Ergo ita
nascctur exordiũ. ¶Malum m uidet᷑
c̃ẽmors. His nequi mortui st̃. an
his quib moriendũ ẽ: Utrisq Est¬

Expanded text:
miliares, temptavi, quid in eo gemiliares, temptavi, quid in eo genere possem. ut enim antea declamitabam causas, quod nemo me diutius fecit, sic haec mihi nunc senilis est declamatio. ponere iubebam, de quo quis audire vellet; ad id aut sedens aut ambulans disputabam. itaque dierum quinque scholas, ut Graeci appellant, in totidem libros contuli. fiebat autem ita ut, cum is qui audire vellet dixisset, quid sibi videretur, tum ego contra dicerem. haec est enim, ut scis, vetus et Socratica ratio contra alterius opinionem disserendi. nam ita facillime, quid veri simillimum esset, inveniri posse Socrates arbitrabatur. Sed quo commodius disputationes nostrae explicentur, sic eas exponam, quasi agatur res, non quasi narretur. ergo ita nascetur exordium: Malum mihi videtur esse mors. Isne, qui mortui sunt, an is, quibus moriendum est? Utrisq
Abbreviated transcription (Latin):
licteris cogitationes suas. qui eas
nec disponere. nec illustrare possit.
nec delectatione aliqua allicere le¬
ctorem. hominis ẽ intemꝑant ab u¬
tentis & otio & litteris. Ionq suos li¬
btos ipsi legunt cũ sius. nec quisqͣ
attingit pret̃ eos qui eande licentiã
scribend̃i sibi ꝑmitti uolunt. Qua¬
re siauquid oratoriȩ laudis nr̃a at¬
tulimus industria. multo fiudiosiꝰ
philosophie fontis apiemus equib c̃
illa manabant. S ut aristoteles uir sũ¬
centes: ⁊ prudentiã cũ eloquentia
iungere sic nobis placet. nec pristi¬
num dicendi studiũ deponere:i
hac maiore && uberiore arte uersaris.
Hanc enĩ ꝑfectam philosophiã sem¬
ꝑ iudicaui.que de maximis questio¬
nib copiose posset hornateq dicere.
Inquã ȩxercitationẽ ita nos studio¬
se oꝑam dedimꝰ. ut iam etiã scolas
grecorũ more habere auderemꝰ. ut
nuꝑ tuũ post discessũ. intuscula¬
no cum eẽnt complures mecũ fa¬¬

Expanded text:
litteris cogitationes suas, qui eas litteris cogitationes suas, qui eas nec disponere nec inlustrare possit nec delectatione aliqua allicere lectorem, hominis est intemperanter abutentis et otio et litteris. itaque suos libros ipsi legunt cum suis, nec quisquam attingit praeter eos, qui eandem licentiam scribendi sibi permitti volunt. quare si aliquid oratoriae laudis nostra attulimus industria, multo studiosius philosophiae fontis aperiemus, e quibus etiam illa manabant. Sed ut Aristoteles, vir sumcentes et prudentiam cum eloquentia iungere, sic nobis placet nec pristinum dicendi studium deponere et in hac maiore et uberiore arte versari. hanc enim perfectam philosophiam semper iudicavi, quae de maximis quaestionibus copiose posset ornateque dicere; in quam exercitationem ita nos studiose operam dedimus, ut iam etiam scholas Graecorum more habere auderemus. ut nuper tuum post discessum in Tusculano cum essent complures mecum fa
Abbreviated transcription (Latin):
metiendi rationandiq ircilitate.
huiꝰ artis t̃minauimꝰ modũ. At
contra. oratorẽ celeric̃ coraplexi su¬
mus. nec eũ primo eruditũ. aptũ
tam̃ ad discendũ. post aut̃ eruditũ.
Nam galba. africanũ. leliũ. doctos
fuisse traditũ ẽ. studiosũ aut̃ eum.
qui his etate anteibat catonẽ. Post
uͦ lepidum catonẽ gracchos. inde
ita magnos nr̃am ad ȩtatem. ut nͣ
multũ aut nichil om̃ino grecis ce¬
deret᷑. Philosophia iacuit usq ad
hanc ȩtatem. nec ullũ habuit lum
litterarũ latinarũ que illustranda
& excitanda nobis ẽ. ut si p̃occupati
ꝓfuimꝰ aliquid ciuib nr̃is ꝓsimus.
etiã si possumꝰ ociosi. in quo eo mag̃¬
ẽ nobis elaborandũ qͦd multi iam
ẽc̃ libri latini dicunt᷑. scripti in con¬
siderate ab optimis illis quid̃e uiris
s ñ satiseruditis. fieri aut pot̾ ut
recte quis sentiat. ⁊ id qđ sentit po¬
lite eloqui possit. s mandare quenqͣ

Expanded text:
metiendi ratiocinandique utilitate metiendi ratiocinandique utilitate huius artis terminavimus modum. At contra oratorem celeriter complexi sumus, nec eum primo eruditum, aptum tamen ad dicendum, post autem eruditum. nam Galbam Africanum Laelium doctos fuisse traditum est, studiosum autem eum, qui is aetate anteibat, Catonem, post vero Lepidum Carbonem Gracchos, inde ita magnos nostram ad aetatem, ut non multum aut nihil omnino Graecis cederetur. Philosophia iacuit usque ad hanc aetatem nec ullum habuit lumen litterarum Latinarum; quae inlustranda et excitanda nobis est, ut, si occupati profuimus aliquid civibus nostris, prosimus etiam, si possumus, otiosi. in quo eo magis nobis est elaborandum, quod multi iam esse libri Latini dicuntur scripti inconsiderate ab optimis illis quidem viris, sed non satis eruditis. fieri autem potest, ut recte quis sentiat et id quod sentit polite eloqui non possit; sed mandare quemquam
Abbreviated transcription (Latin):
Duxerat aut̃ consul ille in etholiam.
ut scimꝰ enniũ. Quominꝰ gͥ honoris
erat poetis. cominora studia fuerũt.
nec tam̃ sic qui magnis ingeniis in
eo genere exticerunt. ñ satis grecorũ
głe responder̃. Ancensemꝰ. si fabio no¬
bilissimo homrini laudi datum ẽẽt
qͦd pingeret ñ multosetiã apud nos.
futuros poliditos & parrhasios fuisse.
honos alit artes om̃sq incendunt᷑ ad
studia gła. iacentq ea semꝑ que apud
quosq imꝓbant᷑ summã eruditionẽ
greci sitã censebant in neruoꝵ uocũ¬
q cantib. Igit & epixminondas prin¬
ceps. meo uiditio grecis fidib pͣclare
cecinisse dicit᷑. Themithodesq aliqͦt
ante annos cũ in epulis recusaret li¬
ram ẽ habitꝰ indoctior. Crgo in gre¬
cia musici floruerunt discẽbantq
id om̃s. nec qui nesciebat. satis excultꝰ
doctrina putabat᷑. In summo apud
illos honore geometrica fuit. Itaq
nichil mathematicis illustri. at nos

Expanded text:
duxerat aurem Consul ille in Aetoliam, duxerat aurem Consul ille in Aetoliam, ut scimus, Ennium. Quo minus ergo honoris erat Poetis, eo minora studia fuerunt. Nec tamen si qui magnis ingeniis in eo genere exstiterunt, non saris Graecorum gloriae responderunt. An censemus, si Fabio nobilissimo homini laudi datum esset, quod pingeret, non multos etiam apud nos futuros Polycletos, et Parrhasios fuisse? honos alit artes, omnesque incenduntur ad studia gloria: iacentque ea semper, quae apud quosque improbatur. Summam eruditionem Graeci sitam censebant in nervorum vocumque cantibus. igitur et Epaminondas, Princeps, meo iudicio, Graeciae, fidibus praeclare cecinisse dicitur: Themistoelesque aliquot ante annis, cum in epulis recusasset lyram, habitus est indoctior. Ergo in Graecia musici floruerunt, discebantque id omnes, nec qui nesciebar, satis excultus doctrina putabatur. in summo apud illos honore geometria fuit, itaque nihil mathematicis inlustrius; at nos
Abbreviated transcription (Latin):
ti nta grauitas. que tanta cons¬
taantia. magnitudo animi ꝓbi¬
tas. fides. que tam excellens mõi
ge. iere uirtus in nullis fuit. ut
sit cũ maiorib nr̃is comparan¬
da: Doctrina grecia nos & om̃i li¬
terarũ genere suꝑabat. in qͦ erat
facile uincere ñ repugnantes. nã
cũ ⁊ pud grecos antiquissimũ edo¬
ctis genus sit poetarũ. siquidem
homerus fuit &r hesiodus ante ro¬
mam conditã archilocꝰ regnante
romulo. Serius poeticã nos acce¬
pimꝰ annis enĩ fere .ccccx. post
romĩ conditã. liurus fabulã de¬
dit guo claudio ceci filio. mñ. tudi¬
tano cons. anno ante natũ enniũ
qui fuit maior natu quã plautꝰ.
⁊ neuius. Sero gͥ a nr̃is poete uł
cogniti uł recepti. Quanquã ẽ in
originib solitos eẽ in epulis cane¬
re coniituias ad tibiemẽ declaroꝵ
hominũ uirtutib honorẽ tam̃ huic
generi ñ fuisse declarat oratio catonis
in qua obiecit ut ꝓbrũ marco nobili¬
ori quodis in ꝓumciã poetas dixisset.

Expanded text:
quae tanta constantia, magnitudo animi, probitas, fides, quae tam excellens in omni genere virtus in illis fuit, ut sit cum maioribus nostris comparanda: doctrina Graecia nos, et omni literarum genere superabat, in quo erat facile vincere non repugnantes. Nam cum apud Graecos antiquissimum doctis sit genus Poetarum. si quidem Homerus fuit, et Hesiodus ante Romam conditam, Archilochus regnante Romulo: serius Poeticam nos accepimus: annus enim fere CCCCCX post Romam conditam Livius fabulam dedit Claudio caeci filio, et M. Tutidano Consulibus, anno ante natum Ennium: qui fuit maior natu, quam Plautus et Naevius. Sero igitur a nostris Poetae, vel cogniti, vel recepti. Quamquam est in Originibus, solitos esse in epulis canere convivas ad tibicinem de clarorum hominum virturibus. honorem tamen huic generi non fuisse declarat oratio Catonis, in qua obicit, ut probrum, Marco Nobiliori, quod is in provinciam Poetas duxisset,
Abbreviated transcription (Latin):
sentire adu̾sarii uocem atq leges.
demde amplificandi causa de con¬
seruandis legib de ꝑicło publica¬
rum reruatq priuatarũ. cũ aliis
locis. tũ inꝑorando maxime gͣuit
erit uehemt̃q dicendũ. Ille aut̃ qͥ
se sententia legis &e uoluptate de¬
fendet inconsilio atq in m̃te scͥp¬
toris. ñ inuerbis aut littͥis. uim
legis positã eẽ defendet. quanq
nichil exceꝑit in lege laudabit. ne
diuerticła peccatis darent᷑. atq ut
ex pacto cuiꝰq uidex legis m̃tem
interp̃taret᷑. Deinde erit utendum
exemplis. in quib om̃is equitas ꝑ¬
turbet si uerbis legum ac ñ sentẽ¬
tus pareat᷑. Dende genꝰ ciusmodi
calliditatis & calumpniȩ retrahat᷑
modrũ uidicis. cũ quadã in uidiosa

Expanded text:
sentire adversari vocem atque legis. sentire adversari vocem atque legis. Deinde amplificandi causa de conservandis legibus, de periculo publicarum rerum atque privatarum cum aliis locis tum in perorando maxime graviter erit vehementerque dicendum. ille autem qui se sententia legis et voluntate defendet in consilio atque in mente scriptoris, non in verbis ac litteris vim legis positam esse defendet quodque nihil exceperit in lege laudabit, ne deverticula peccatis darentur atque ut ex facto cuiusque iudex legis mentem interpretaretur. Deinde erit utendum exemplis, in quibus omnis aequitas perturbetur, si verbis legum ac non sententiis pareatur. deinde genus eius modi calliditatis et calumniae trahatur in odium iudicis cum quadam invidiosa
Abbreviated transcription (Latin):
uocet ad confirmationẽ usus am¬
plificent. rem lege laudandam. au¬
datiamq confutet eiꝰ qui cũ palã
contra fecerit idq fateat᷑ ut sit: ta¬
mñ factũq defendat deinde infir¬
mat defensionẽ cũ adu̾sari aliud
uoluisse aliud sensisse scriptorem
aliud scripsisse dicat ñ eẽ ferend̾.
a quoꝗͣ potius latoris sensũ quã a
lege explicari. Cur ita scripserit.
sita ñ senserit: Curea que plane
scripta sint neglexerit. que nusqͣ
scripta sint ꝓferat: Cur pruden¬
tissimos inscribendo uiros sũme
stulticie putet eẽ dampnandos:
Quid impedierit scriptorẽ quo
adu̾sarius tanꝗͣ si exceptum eẽt.
ita dicit se secutũ: Utetur exem¬
plis his quib idem scͥptor aut sud
ñpoterit quib aliqd excipiendũ
putarint exceꝑint. Querenda etiã
ratio ẽ sique poterit inueniri qͣre
ñ sit exceptũ. aut iniqua lex. aut
mutilis futura dicet᷑ aut alia cari¬
sa optemꝑandã. alia obrogandi dis¬

Expanded text:
vocet. Hac confirmatione usus amvocet. Hac confirmatione usus amplificet rem lege laudanda audaciamque confutet eius qui, cum palam contra fecerit idque fateatur, adsit tamen factumque defendat. Deinde infirmet defensionem, cum adversarius aliud voluisse aliud sensisse scriptorem, aliud scripsisse dicat, non esse ferendum a quoquam potius latoris sensum quam a lege explicari. Cur ita scripserit, si ita non senserit? Cur, cum ea quae plane scripta sint neglexerit, quae nusquam scripta sint proferat? Cur prudentissimos in scribendo viros summae stultitiae putet esse damnandos ? Quid impedierit scriptorem quo sarius, tamquam si exceptum esset, ita se dicit secutum? vtetur exemplis eis quibus idem scriptor aut, si id non poterit, quibus alii quod excipiendum putarint exceperint. Quaerenda etiam ratio est, si qua poterit inveniri, qua re non sit exceptum: aut iniqua lex aut inutilis futura dicetur aut alia causa obteinperandi alia abrogandi; dis
Abbreviated transcription (Latin):
sit cum disceptatio uerset᷑ in scͥp¬
tis. Recte intelligis. Isto ẽ ex¬
positoimunꝰ ꝓmissi om̃e cũ fecero.
Sunt aut̃ ambigui duob adu̾sari¬
is p̃cepta cõmunia. Utq enĩ eam
sigͥcationc̃ qua utet᷑ ipse dignam
scriptoris prudentiã. ẽẽ defendet.
Utq id qđ ad u̾sarius qd̾ ambigue
scriptũ intelligenduĩ eẽ dicet. auit¬
le. aut iniquũ. aut turpe eẽ defẽ¬
det aut cẽ disceptare cũ cet̾is scri¬
ptis. uł alioꝵ uł maxime si potit
euisde quoq defendet ip̃se tam rem
i sententia quãuis prudentẽ ⁊ iustũ
hominẽ si integrum daret᷑ scriptu¬
rum fuisse .s. plamus eamq sententiã
quã sig̾cari posse dicit nichil aut
pactionis. aut uitii contrariã aũ sic.
si ꝓbabit fore. ut multa uicia. stulta.
iniqua contraria consequent᷑. Cũ
cum re exposita recitatione uti o¬
portebit. Deinde instare adu̾sario
iterare. renouare. introgare. num
aut seriptũ neget aut contͣ factũ
inficietur post iudicẽ ad ui scͥpti

Expanded text:
tio versatur in scriptis. P. Recte intellegis; isto enim exposito munus promissi omne confecero. Sunt igitur ambigui duobus adversariis praecepta communia. Vterque enim eam significationem qua nitetur ipse dignam scriptoris prudentia esse defendet; uterque id quod adversarius ex ambigue scripto intellegendum esse dicet autle aut iniquum aut turpe esse defendet aut etiam discrepare cum ceteris scriptis vel aliorum vel maxime, si potuerit, eiusdem; quamque defendet ipse, eam rem et sententiam quemvis prudentem et iustum hominem, si integrum daretur, scripturum fuisse, sed planius; eamque sententiam quam significari posse dicet nihil habere aut captionis aut viti; contrariam autem si probarint, fore uti multa vitiosa stulta iniqua contraria consequantur. Cumeum re exposita recitatione uti oportebit, deinde instare adversario, iterare renovare interrogare num aut scriptum neget aut contra factum infitietur. post iudicem ad vim scripti
Abbreviated transcription (Latin):
uoluptas maior ꝗͣ dampnationis
dolor. his enĩfere rebꝰ facti suspitio
confirmat᷑ cũ ⁊ uoluptatis in reo
cause reppiunt᷑ ⁊ facultatis in uo¬
luptate. aut utilitas ex adeptione
alicuiꝰ cõmodi. uitationeq incom¬
modi querit᷑ ut aut spes. aut metꝰ
impulisse uideat᷑. aut alius reꝑit᷑
animi motꝰ quietiã cicius in frau¬
dem ꝗͣ ratio utilitatis impellit. Ꝙ
obrem hȩc dicta sunt de causis.
Teneo & quero qui st̃ illi qui st̃ illi
euentꝰ quos ex causis effici dixisti.
Consequentia quedã signa p̃t̃iti.
⁊ quasi imp̃ssa uestigia quȩ quidẽ
uł maxime suspitionẽ mouerint.
& st̃ quasi tacita criminũ testimo¬
nia. atq hec q̃ grauiora quã cause
cõmunit̃ uident᷑ insimulare. &
arguere om̃s posse quoꝵ mͦ int̾fu¬
erit aliquid. hec ꝓpͥe attingunt

Expanded text:
voluptas maior quam damnationis voluptas maior quam damnationis dolor. his enim fere rebus facti suspicio confirmatur, cum et voluntatis in reo causae reperiuntur et facultates. In voluntate autem utilitas ex adeptione alicuius commodi vitationeque incommodi quaeritur, ut aut spes aut metus impulisse videatur aut aliquis repentinus animi motus, qui etiam citius in fraudem quam ratio utilitatis impellit. Quam ob rem haec sint dicta de causa. C. Teneo et quaero qui sint illi eventus quos ex causis effici dixisti. P. Consequentia quaedam signa praeteriti et quasi impressa facti vestigia; quae quidem vel maxime suspicionem movent et sunt quasi tacita criminum testimonia atque hoc quidem graviora, quod causae communiter videntur insimulare et arguere omnis posse, quorum modo interfuer
Abbreviated transcription (Latin):
Que enĩ inconsilio capiendo futuri
temꝑis p̃cipiebant᷑ quã obremaũ
utilitatẽ inderent᷑ habitam. aut
efficiendi facultatẽ eadẽ qui de fac¬
to argum̃tabit᷑ colligere debebit.
Quã obrem ⁊ utilia illi que arguet
fuisse & ab eo effici potuisse demõ¬
stret. Utilitatis coniect᷑a mouetur.
si illud qd̃ arguit᷑ aut spe bonoꝵ.
uerius qd̾ illa in utroq genere ma¬
iora ponunt᷑. Spectant᷑ etiã ad caui¬
sam facti motꝰ animoꝵ. si ira recens.
si odium uetꝰ. si ulciscendi studiũ. si
timor. si es alienũ siangustiȩ rei
familiarũ. si audax. sileuis. si eru¬
delis. si impotens. si incaut᷑ si insi¬
piens. si am̃s. si cõmota m̃te. si uino¬
lentꝰ sicũ spe efficiendi. si cũ opini¬
one celandi. aut si patefactum eet.
depellendi criminis. uł ꝑrũpendi
ꝑiculi. uł inlonginquui tempꝰ dif¬
ferendi. aut si iudicii pena leuior.
quã facti primũ aut si facinoꝵ

Expanded text:
quae enim in consilio capiendo futuri quae enim in consilio capiendo futuri temporis praecipiebantur, quam ob rem aut utilitatem viderentur habitura aut efficiendi facultatem, eadem, qui de facto argumentabitur, conligere debebit, quam ob rem et utilia illi, quem arguet, fuisse et ab eo effici potuisse demonstret. Vtilitatis coniectura movetur, si illud quod arguitur aut spe bonorum acrius, quo illa in utroque genere maiora ponuntur. Spectant etiam ad causam facti motus animorum, si ira recens, si odium vetus, si ulciscendi studium, si timor, si aes alienum, si angustiae rei familiaris, si audax, si levis, si crudelis, si impotens, si incautus, si insipiens, si amans, si commota mente, si vinolentus, si cum spe efficiendi, si cum opinione celandi aut, si patefactum esset, depellendi criminis vel perrumpendi periculi vel in longinquum tempus differendi; aut si iudici poena levior quam facti praemium; aut si facinoris
Abbreviated transcription (Latin):
tradicat eo trahere sigͥcatione scͥ¬
pti quo expediat ac uelit aut si
sceripti contentione ex istit. Ut
inambiguis deceptat᷑. quid ma¬
xime significet᷑ in seriptis. sen¬
tentioq contentione: utrũ potiꝰ
uidex sequat᷑ incontͣriis scͥptis:
utr ũ magis comꝓbandũ sit. de¬
ceptatio aut̃ cũ ẽ constituta ꝓpo¬
situm ẽẽ debet oratori. quo om̃s
argum̃tationes repetitȩ: ex in¬
ueniaendis locis coniciant᷑ eđ̃
quanꝗͣ satis ẽ ei qui uideat qͥd in
quoq loco lateat qͥq illos locos
tanquã thesauros aliquos argum̃
hec prima duo st̃ s accusatorẽ ꝓom̃i
auctore ce petitore appello. Possunt
em̃ etiam sine accusatione incausis.
hec eadẽ controu̾siarũ genera uer¬
sari. s hec duo st̃ ei prima causa ⁊
euentus. Causam appello rationẽ ef¬
ficiendi euentũ. id qd̾ effectum est.
atq ipsa ꝗd particio causarũ paulo
ante in suasionis locis distributa ẽ

Expanded text:
tra dicat eo trahere significationem scritra dicat eo trahere significationem scripti, quo expediat ac velit; aut, si scripti contentione exsistit, ut in ambiguis disceptetur quid maxime significetur, in scripti sententiaeque contentione utrum potius iudex sequatur, in contrariis scriptis utrum magis comprobandum sit. Disceptatio autem cum est constituta, propositum esse debet oratori, quo omnes argumentationes repetitae ex inveniendi locis coiciantur. Quod quamquam satis est ei qui videt quid in quoque loco lateat quique illos locos tamquam thesauros aliquos argumenhaec prima duo sunt—sed accusatorem pro omni actore et petitore appello; possunt enim etiam sine accusatione in causis haec eadem controversiarum genera versari—, sed haec duo sunt ei prima, causa et events. Causam appello rationem efficiendi, eventum id quod est effectum. Atque ipsa quidem partitio causarum paulo ante in suasionis locis distributa est.
Abbreviated transcription (Latin):
ratio. sic̃ ab opimo uire feci. salu¬
ullo necare potinsti: orit᷑ illa dis¬
ceptatio. potuerit ne rectȩ salu¬
tis .r.p. causa. ciuẽ euersorẽ crui¬
tatis madempnatũ necare. Ita dis¬
ceptationes heȩ que mhis quȩ
controuersiis oriunt᷑ quȩ sunt
certis ꝑsonis ac tꝑ̃rib notate. fu¬
erit rursus infinite detractisq
m̃tis etiam illa ponenda st̃ siqua
ex scripto legit. aut testam̃ti. aut
uerboꝵ ipsius inditii. aut alicuiꝰ
stipulationis. aut cautionis op¬
ponunt᷑ defensioni contraria.
Ac ne hoc ꝗ genus meas causas ĩ¬
currit. que coniectura continet
Nam etiam si uerbũ aliqd̃ ex scͥpto defi¬
niendum ẽ quãuim habeat. ut
cũ ex testam̃tis quid sit penus.
aut tam̃ ex lege p̃dii. querit᷑ que
sint rura causa ñ scripta gen̾i.
s uerbi intp̃tatio controu̾siam
parit. Cum aut̃ plura sig̾cant᷑
scripto ꝓpt̾ uerbi aut uerboꝵ
ambiguitatẽ. ut liceat ei qui cõ¬

Expanded text:
ratio, sicut.ab Opimio: Iure feci, saluratio, sicut.ab Opimio: Iure feci, saluullo necare potuisti, oritur illa disceptatio: Potueritne recte salutis rei publicae causa civem eversorem civitatis indemnatum necare ? Ita disceptationes eae, quae in his controversiis oriuntur, quae sunt certis personis ac temporibus notatae, fiunt rursus infinitae detractis pementis etiam illa ponenda sunt, si quae ex scripto legis aut testamenti aut verborum ipsius iudici aut alicuius stipulationis aut cautionis opponuntur defensioni contraria. At ne hoc quidem genus in eis causis incurrit quae coniectura continentNam etiam si verbum aliquod ex scripto definiendum est quam vim habeat, ut cum ex testamentis quid sit penus aut cum ex lege praedi quaeritur quae sint ruta caesa, non scripti genus, sed verbi interpretatio controversiam facit. cum autem aut plura significantur scripto propter verbi aut verborum ambiguitatem, ut liceat ei qui con
Abbreviated transcription (Latin):
endo &e resistendo lata ut dixi cõ
fusa st̃ Rationum & firmamĩto¬
rum contentio adducit inangu¬
stam disceptationẽ. Ea comect̃a
nulla ẽ. Nemo enĩ eius qd̾ negat
factum rationẽ pot̃ ante debet.
sis eadẽ ⁊ pͥma questio et discep¬
tat᷑o extrema ẽ. In illis aut̃ nͥ ita
dicit᷑ ñ minuit maiestatẽ quod
egit cũ deceptione turbulentius.
popłi enĩ dolor iustus iuim tam̃
illam excitaiit. ñ tribuni actio:
maiestas aut̃ qm̃ ẽ magnitudo
quedã popłi.r. om̃ei in potesta¬
te ac uire retinendo. aucta potiꝰ
ẽ quãdiminuta. st̃ uͥ ita refertur.
maiestas ẽ imꝑii. atq in nomi¬
nis popłi .r. dignitate quã mi¬
nuit is qui ꝑuim multitudinis
rem ad seditionẽ uocauit. existit
illa disceptatio. mnuerit ne mai¬
estatem. qui uoluptate popłi . r.
rem gratam &e equã ꝑuim eg̾it.
In his aut̃ causis nͥ recte aliquid
factum aut concedendũ ẽẽ factũ
defenditur. cum ẽ facti subiecta

Expanded text:
endo et resistendo, lata, ut dixi, et endo et resistendo, lata, ut dixi, et fusa sunt. Rationum et firmamentorum contentio adducit in angustum disceptationem. Ea in coniectura nulla est. Nemo enim eius quod negat factum potest aut debet sis eadem et prima quaestio et disceptatio extrema est. in illis autem, ubi ita dicitur: Non minuit maiestatem quod egit de Caepione turbulentius; populi enim dolor iustus vim tum illam excitavit , non tribuni actio; maiestas autem, quoniam est magnitude quaedam populi Romani in eius potestate ac iure retinendo, aucta potius est quam deminuta; et ubi ita refertur: Maiestas est in imperi atque in nominis populi Romani dignitate, quam minuit is qui per vim multitudinis rem ad seditionem vocavit; exsistet illa disceptatio: Minueritne maiestatem, qui voluntate populi Romani rem gratam et aequam per vim egerit. in eis autem causis, ubi aliquid recte factum aut concedendum esse factum defenditur, cum est facti subiecta
Abbreviated transcription (Latin):
satione causa om̃ino eẽ ñ posset.
Itaq ea que sic referunt᷑ continen¬
tia causarũ uocent᷑. quãꝗͣ non ea
magis. que contͣ rationem defen¬
sionis afferunt᷑ qͣ ipse defensioĩs
rationis continent causas. Sed
distinguendi gr̃a rationẽ appel¬
lamus eam que affertur ãreo ad
accusandum depellendi criminis
causa. Que nͥ esset quid defendẽt
quid ñ hab̾et. Firmam̃tum aut̃
qd̃ contra ad labefactandẽ orati¬
onem refert᷑ sine quoaccusatio
stare ñ poss Ex rationis aut̃ & ex
fir mam̃ti conflictione ⁊ quasi
concursu questio quedam exorit᷑
quã disceptationẽ uoco. in qua qͥd
euemiat inuidiciũ ⁊dequo disce¬
ptetur queri solet. Nam prima
adu̾sarioꝵ contentio. diffusam
habet questionẽ ut in comect᷑a.
ceꝑit ne pecunias decius. In defi¬
nitione minuerit ne maiestatẽ
norban᷑. In equitate uire ne occi¬
dit opimius gracũ. hȩc que pri¬
mam contentionẽ hñt ex argu¬

Expanded text:
satione, causa omnino esse non posset. satione, causa omnino esse non posset. Itaque ea quae sic referuntur continentia causarum vocen tur; quamquam non ea magis quae contra rationes defensionis adferuntur quam ipsae defensionis rationes continent causas. Sed distinguendi gratia rationem appellemus earn, quae adfertur a reo ad recusandum depellendi criminis causa, quae nisi esset, quid defenderet non haberet; firmamentun autem, quod contra ad labefactandam rationed refertur, sine quo accusatio stare non posset. ex rationis autem et ex firmamenti conflictione et quasi concursu quaestio quaedam exoritur, quam disceptationem voco; in qua quid veniat in iudicium et de quo disceptetur quaeri solet. Nam prima adversariorum contentio diffusam habet quaestionem, ut in coniectura: Ceperitne pecunias Decius; in definitione: Minueritne maiestatem Norbanus; in aequitate: Iurene occiderit Opimius Gracchum. Haec, quae primam contentionem habent ex argu
Abbreviated transcription (Latin):
gradus. ex quib unus alicui capi¬
endus est si plures ñ queas ad resis¬
tendum. Nam aut ita consistendũ
est ut id qd̃ obicit᷑ factum neges.
aut id qd factum fateare neges eã
uim habere. atq id eẽ qd̾ adiisarius
criminet᷑ aut si neq de facto. neq
de facti appellatione ambigi pot̃.
id qd arguere neges tale ẽẽ quale
ille dicat & rectum eẽ qd̾ feceris.
concedendum ut eẽ defendas. Ita
primꝰ ille stat᷑ & quasi conflictio
cũ adusario comectura quadam.
aliquo statuaut̃ inficiendo aut de¬
fimendo: ⁊equitate opponenda. s
etiam rationẽ subiciat recusatio¬
nis suȩ. Primus ille statꝰ rationẽ
bt̃ iniquicriminis ipsam negati¬
onẽ inficiationẽq facti. Scds qđ
ñ sit iure qđ ab aduisario ponatur
in uerbo. Tertius qd̾ id rectum fac¬
tum eẽ defendat qđ sine ulla noĩs
controuersia factum fateat᷑. Dem¬
de unicuiq rationi opponendũ ẽ
abaccusatore. id qd̾ si ñ eẽt inaccu¬

Expanded text:
gradus, ex quibus unus aliquis capigradus, ex quibus unus aliquis capiendus est, si pluris non queas, ad resistendum. Nam aut ita consistendum est, ut id quo de agitur factum neges aut, si factum fateare, neges eam vim habere atque id esse quod adversarius criminetur, aut, si neque de facto neque de facti appellatione ambigi potest, id quod arguare neges tale esse quale ille dicat et rectum esse quod feceris concedendumve defendas. ita primus ille status et quasi conflictio cum adversario coniectura quadam, aliquo certo statu aut infitiando aut definiendo aut aequitate opponenda, sed etiam rationem subiciat recusationis suae, primus ille status rationem habet iniqui criminis ipsam negationem infitiationemque facti; secundus, quod non sit in re quod ab adversario ponatur in verbo; tertius, quod id rectum esse defendat quod sine ulla nominis controversia factum esse fateatur. deinde uni cuique rationi opponendum est ab accusatore id quod, si non esset in accu
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ in ipsis iudicis ꝑmagnum
sepe habent pondus. cũ ita dicũt᷑
plus petisti. sero petisti. ñ fuit tua
peticio. ñ a me. ñ ac lege. ñhis uer¬
bis. ñ hoc iuditio. Quare causarii
genus est positum in uire ciuili
qͦd ẽ in priuatarũ ⁊ publicarũ
rerum lege aut more positum:
Cuius sententia neglecta aborato¬
rib plerisq nobis ad dicendum
necessaria uidetur. Qr de consti¬
tuendis actionib accipiendis sub¬
eundisq uidiciis. & de excipienda
iiquitate actionis de comꝑanda
equitate quod ea fere enis gen̾is ft̃.
Ut quanꝗ̃ in ipsũ uidiciũ sepe di¬
labant᷑ sepe añ iudiciũ tractanda
uideant᷑. paululũ ea seꝑata auidi¬
cus. tp̃re magis agendi. quã diffi¬
militudine generis. Nam onna
que de uire ciuiliaut de equo aut¬
de bono disceptant᷑ cedunt meam
formam causarũ in qua quale qͥd
sit ambigitur. dequa dicturi simꝰ.
quȩ in equitate & iuire maxime
consistit. In om̃ib gͥ causis tres st̃

Expanded text:
tamen in ipsis iudiciis permagnum tamen in ipsis iudiciis permagnum saepe habent pondus, cum ita dicitur: Plus petisti; sero petisti; non fuit tua petitio; non a me, non hac lege, non his verbis, non hoc iudicio. quarum causarum genus est positum in iure civili, quod est in privatarum et publicarum rerum lege aut more positum; cuius scientia neglecta ab oratoribus plerisque nobis ad dicendum necessaria videtur. Qua re de constituendis actionibus, de capiendis subeundisve iudiciis, de excipienda iniquitate actionis, de comparanda aequitate, quod ea fere generis eius sunt ut, quamquam in ipsum iudicium saepe delabuntur, tamen ante iudicium tractanda videantur, paulurn ea separo a iudiciis tempore magis agendi quam dissimilitudine generis. Nam omnia quae de iure civili aut de aequo et bono disceptantur cadunt in eam formam causarum, in qua quale quid sit ambigitur, de qua dicturi sumus, quae in aequitate et in iure maxime consistit. in omnibus igitur causis tres sunt
Abbreviated transcription (Latin):
di. Atq hii qd ꝑorationis sunt loci.
pͥncipia aut̃ insententiis dicendis.
breuia eẽ debent. Non enĩ simplex
ut ad iudicẽ uenit orator. s autor
oratio simplex & grauis ⁊ sententi¬
is debet ẽẽ ornatior quã uerbis. ẽẽ.
Cognoui iam laudationis ⁊ fuasio¬
nis locos. nc̃ quȩ iudiciis accomo¬
data sint expecto idq nobis genus re
t᷑ore disputat᷑ aut cũ hereditatis si¬
ne lege ac sine testam̃to petit᷑ pos¬
sessio. in quib causis quid equius
eqͥssimũ ue sit querit᷑ Quas ad cau¬
sas facultas petitur argum̃tatio¬
num. ex his de quib mox dicet᷑ eqͥ¬
tatis locis. Atq &̃ ante iuditiũ de cõ¬
stituendo ipso uidicio solet eẽ contẽ¬
tio. cũ aut sit neactio illi qui agit:
aut mane sit: aut nũ iam ẽẽ desti¬
terit. aut illa ne legit uerbis sit ac¬
tio: querit᷑. Quȩ &̃ si anteꝗͣ res in
udicium uenit. aut concertata.
aut diuidicata. aut confecta ñ ft̃

Expanded text:
di. Atque hi quidem perorationis sunt loci. di. Atque hi quidem perorationis sunt loci. Principia autem in sententiis dicendis brevia esse debebunt. Non enim supplex ut ad iudicem venit orator, sed hortaoratio simplex et gravis et sententiis debet ornatior esse quam verbis. C. Cognovi iam laudationis et suasionis locos. Nunc quae iudiciis accommodata sint exspecto; idque nobis genus restore disceptatur aut cum hereditatis sine lege aut sine testamento petitur possessio; in quibus causis quid aequius atque aequissimum sit quaeritur, quas ad causas facultas petitur argumentationum ex eis de quibus mox dicetur aequitatis locis. atque etiam ante iudicium de constituendo ipso iudicio solet esse contentio, cum aut sitne actio illi qui agit aut iamne sit aut num iam esse desierit aut illane lege, hisne verbis sit actio quaeritur. Quae etiam si ante quam res in iudicium venit aut concertata aut diiudicata aut confecta non sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
nobis suppetunt sed etiam illa que
aduer sentur uidenda ⁊si ex conten¬
tione ꝓcliuiora erunt nr̃a: ñ solũ
effici posse que ꝑsuadeamꝰ erit ꝑsu¬
adendũ. s curandũcẽ itt illa facilia
ꝓdiuia iocunda indeant᷑. Dissua¬
dentib aut̃ añ utilitas labefactan¬
da est aut efficiendi difficultates
efferende. neq aliis ea p̃ceptis. s ei sd
tiora sunt. aut ueterũ quo plus au¬
ctoritatis habeant copiam. maxi¬
meq sit in hoc genere meditatꝰ ut
possit uł utilia necessaria sepe ho¬
nestqͥs. uł hec illis anteferre. Ad cõ¬
mouendos aut̃ ammos maxime
ꝓficient si incitandierunt huius
modi sententie que aut ad explen¬
das cupiditates. aut adodiũ soti¬
andũ. aut ad ulciscendũ iniuri¬
as ꝑtinebunt. Sin aut̃ reprim̃di:
de incerto statu fortune dubrisq
euentis rerũ futurarũ.⁊ recinen¬
dis suis fortunis sierunt scde. Sĩ
aut̃ aduerse de ꝑiculo cõmouen¬

Expanded text:
nobis suppetant, sed etiam illa quae nobis suppetant, sed etiam illa quae adversentur videnda. Et si ex contentione procliviora erunt nostra, non solum effici posse quae suademus erit persuadendum, sed curandum etiam ut illa facilia proclivia iucunda videantur. Dissuadentibus autem aut utilitas labefactanda est aut efficiendi difficultates efferendae, neque aliis ex praeceptis, sed eisdem tiora sint, aut veterum, quo plus auctoritatis habeant, copiam; maximeque sit in hoc genere meditatus, ut possit vel utilia ac necessaria saepe honestis vel haec illis anteferre. Ad commovendos autem animos maxime proficient, si incitandi erunt, eius modi sententiae quae aut ad explendas cupiditates aut ad odium satiandum aut ad ulciscendas iniurias pertinebunt. Sin autem reprimendi, de incerto statu fortunae dubiisque eventis rerum futurarum et de retinendis suis fortunis, si erunt secundae, sin autem adversae, de periculo commonen
Abbreviated transcription (Latin):
que ipse conficiũt aliȩ quȩ uim
ad efficiendũ aliquẽ afferunt. Itaq
ille supiores conficientes uocant᷑.
ee reliquȩ ponant᷑ in eogenere. ut si¬
ne his confici ñ possit. Conficiens
aut̃ causa alia ẽ soluta ⁊ ꝑfecta ꝑ se
alia aliquid adiuuans: ⁊ efficiendi so¬
cia quedã. Cuiꝰ generis uis uaria est
& sepe aut maioraut minor ut etiã
ea que maximã uim ht̃ sola sepe
causa dicatur. Sunt aut̃ alie cause
que aut ꝓpt̾ pͥncipiũ aut ꝓpt̾ exi¬
tum conficientes uocant᷑. Cumaũ
queritur quid sit optimũ factui. aut
utilitas. aut spes efficiendi ad assẽ¬
tiendum impellit animos. Et qm̃
de utilitate diximus. de efficiendi
statione dicamus. Quo toto genere
quib cũ. ⁊ contra quos. quo temꝑe.
aut quoloco. aut quib facultatib
armoꝵ pecuniȩ. socioꝵ earumue
rerum que adquamq rem effici¬
endam ꝑtinent possumꝰ uti requi¬
rendumẽ. Neq solũ ea sunt que

Expanded text:
quae ipsae conficiunt, aliae quae vim quae ipsae conficiunt, aliae quae vim ad conficiendum aliquam adferunt. Itaque illae superiores conficientes vocentur, hae reliquae ponantur in eo genere, ut sine his confici non possit. conficiens autem causa alia est absoluta et perfecta per se, alia ad aliquid adiuvans et efficiendi socia quaedam; cuius vis generis varia est et saepe aut maior aut minor, ut etiam ea quae maximam vim habet sola saepe causa dicatur Sunt autem aliae causae, quae aut propter principium aut propter exitum conficientes vocantur. Cum autem quaeritur quid sit optimum factu, aut utilitas aut spes efficiendi ad adsentiendum impellit animos. et quoniam de utilitate iam diximus, de efficiendi ratione dicamus. Quo toto genere quibuscum et contra quos, quo tempore aut quo loco aut quibus facultatibus armorum pecuniae sociorum earumve rerum quae ad quamque rem efficiendam pertinent possimus uti requirendum est. Neque solum ea sunt quae
Abbreviated transcription (Latin):
honestatẽ natũ malo cultii pͣusq
opimonib eẽ corruptũ. Qr in eo¬
hortandoatq suadendo ꝓpositũ
q̃ nobis erit illud ut doceamꝰ quȩ
bona conseqͥ malaq uitare possimꝰ.
S apud homines bñ institutos płi¬
mum de laude &e de honestate di¬
cemus. maximeq ea uirtutũ ge¬
nera. tractabimꝰ. que in cõmum
hominũ utilitate tuenda augen¬
daq uersat᷑. Sin apud indoctos
imꝑitosq dicemꝰ. fructꝰemolum¬
ta uoluptates uitationesq doloꝵ
ꝓferant᷑. Addant᷑ etiã contumelie.
atq ignominiȩ. Nemoẽ etiã tam
agrestis quẽ ñ si ipsa honestas mi¬
nus. contumelia tam̃ & dedecus
magnoꝑe moueat. Qr̃ qͥd adutili¬
tatem spectet. ex his quȩ dicta st̃.
repiet᷑. Quidaut̃ effici possit nec¬
ne possit. inquo&̃ quã facile pos¬
sit. quamq expediat queri solet
maxime ex causis quecũq rem
efficiant ẽ uidendũ. Causarum
aut̃ genera st̃ plura. Nam st̃ aliȩ

Expanded text:
honestatem natum malo cultu pravisque honestatem natum malo cultu pravisque opinionibus esse corruptum. Qua re in cohortando atque suadendo propositum quidem nobis erit illud, ut doceamus qua re bona consequi malaque vitare possimus; sed apud homines bene institutos plurimum de laude et de honestate dicemus maximeque ea virtutum genera tractabimus quae in communi hominum utilitate tuenda augendaque versantur. Sin apud indoctos imperitosque dicemus, fructus emolumenta, voluptates vitationesque dolorum proferantur; addantur etiam contumeliae atque ignominiae. Nemo est enim tam agrestis quem non si ipsa honestas minus, contumelia tamen et dedecus magnopere moveat. Qua re quid ad utilitatem spectet ex his quae dicta sunt reperietur; quid autem possit effici, in quo etiam quam facile possit quamque expediat quaeri solet, maxime ex causis eis quae quamque rem efficiant est videndum. Causarum autem genera sunt plura. Nam sunt aliae
Abbreviated transcription (Latin):
intelligamꝰ. hominũ eẽ duo gena.
alterum indoctũ & agreste. qͦd an¬
ferat semꝑ utilitatem honestati.
alterum humanũ expolitum. q̃
reb om̃ib dignitatem añponat
Itaq huic generilaus. honor gła.
fides. iusticia. om̃isq uirt̾ ilłi aũ
alteri questꝰ emolum̃tum fruct̾q
ꝓponit᷑ atq etiam uoluptas q̃ maxi¬
me ẽ immica uirtuti boniq na¬
turã fallacit̾ imitando adult̾at.
ꝗͣ immanissimꝰ quisq acerrime
sequit᷑. neq solũ honestis reb.s cẽ
necessariis añponit. in suadendo.
cũ ei generi hominũ confiliũ des.
Sepe sane laudanda ẽ. & illud u¬
dendum ẽ quantomagis hoiẽs
mala fugiant. quã sequant᷑ bo¬
na.Nam neq tam honestatem ex¬
petunt. quã deuitant turpia. Qͥs
enĩ honorem. quis głam. qͥs laudẽ.
qͥs ulli decus. tamumq̃ expetũt
quã ignominiã. infamiã. contu¬
meliã. dedeciis. quarũ rerũdolor
grauis ẽ. lestis genꝰ hominumad

Expanded text:
intellegamus, hominum esse duo genera, intellegamus, hominum esse duo genera, alterum indoctum et agreste, quod anteferat semper utilitatem honestati, alterum humanum et politum, quod rebus omnibus dignitatem anteponat. Itaque huic generi laus honos gloria fides iustitia omnisque virtus, illis autem alteris quaestus emolumentum fructusque proponitur. Atque etiam voluptas, quae maxime est inimica virtuti bonique naturam fallaciter imitando adulterat, quam immanissimus quisque acerrime sequitur neque solum honestis rebus sed etiam necessariis anteponit, in suadendo, cum ei generi hominum consilium des, saepe sane laudanda est. et illud videndum est quanto magis homines mala fugiant quam sequantur bona. Nam neque honesta tam expetunt quam devitant turpia. Quis enim honorem, quis gloriam, quis laudem, quis ullum decus tam umquam expetivit, quam ignominiam infamiam contumeliam dedecus fugit? Quarum rerum dolor est gravis testis genus hominum ad
Abbreviated transcription (Latin):
aut infortunç bonis expetenda.
Quarii alia st̃ quasi cũ honestate
conrincta. ut honos. gła. alia di¬
tudo. ut nobilitas. diuiciȩ cliente¬
le. Est etiã quedã quasi materies
subiecta honestati. que maxime
spectat᷑ mamiciis. Amnciciȩ aũ¬
cum caritate & amore cermint᷑.
Nam dõꝵ tum parentũ. puerici¬
eq cultus eoꝵq hominũ qͥ aut
sapientia. aut opib excellunt.
ad caritatem referri solet. con
usus familiaritasq coniimxit.
quanꝗͣ etiam caritate ipsa tam̃
amore maxne continent᷑. Inhis
gͥ reb cumbona st̃ facile ẽ intelle¬
ctu que sint contraria. Quod si sẽ¬
per optima tenere possemꝰ. haud
consilio multũ egeremꝰ. S quia
temꝑib que uim hñt maximã
psepe euenit utilitas. cu honesta¬
te certa. carumq rerũ contentio
plerumq delib̃ationes efficit: ne
aut oportuna ꝓpt̃ dignitatem. aut
honesta ꝓpt̃ utilitatem relinquant᷑
ad hanc difficultatẽ explicandã p̃¬
accomodanda ẽ oratio: hoc primii

Expanded text:
aut in fortunae bonis expetenda. Quorum alia sunt quasi quadam cum honestate coniuncta, ut honos, ut gloria; alia ditudo, ut nobilitas divitiae clientelae. est etiam quaedam quasi materies subiecta honestati, quae maxime spectatur in amicitiis. Amicitiae autem caritate et amore cernuntur. Nam cum deorum tum parentum patriaeque cultus eorumque hominum qui aut sapientia aut opibus excellunt ad caritatem referri solent. Conusus familiaritasque coniunxit quamquam etiam caritate ipsa tamen amore maxime continentur. In his igitur rebus cum bona sint, facile est intellectu quae sint contraria. quod si semper optima tenere possemus, haudconsilio multum egeremus. Sed quia temporibus, quae vim habent maximam, persaepe evenit, ut utilitas cum honestate certet, earumque rerum contentio plerumque deliberationes efficit, ne aut opportuna propter dignitatem aut honesta propter utilitatem relinquantur, ad hanc difficultatem explicandam praccommodanda est oratio, hoc primum
Abbreviated transcription (Latin):
suasori aut dissuasori uidenda. qͥd
aut possit fieri aut ñ possit. ⁊ quid
aut necesse sit. aut ñ necesse. Nam
i siqͥd effici ñ pot̾ delibatio tolliti.
quãuis sit utile. ⁊ siquid necesse est.
Necesse c̃ aut̃ idem sine quo libi sal

Expanded text:
suasori aut dissuasori videnda, quid suasori aut dissuasori videnda, quid aut possit fieri aut non possit et quid aut necesse sit aut non necesse. Nam et, si quid effici non potest, deliberatio tollitur, quamvis sit utile; et, si quid necesse est— necesse autem id est, sine quo sal
Abbreviated transcription (Latin):
& hanc oratoriã uim. manis q̃dã
ꝓfluentialoquendi. Studiis aut̃
bonis similia uident᷑ ea quȩ st̃ in
eodẽ genere nimia. Quã obrẽ omis
uis laudandi iuitupandi exhis
in toto quasi contextuorationis. ħ
erunt illustranda. maxime quẽ
admodũ quisq generat᷑. quẽ ad modũ¬
institutꝰ moratꝰq fuerit. ⁊ siqͥd eui
magnũ & incredibile attigerit ma¬
ximeq si id diuinitꝰ accia̾e po¬
tuerit uidi. tum quȩ quisq sense¬
rit dixerit. gesserit. ad ea que ꝓpo¬
sita st̃ uirtutũ gena accomodabiĩ¬
si mͦ quid erit animaduertendum.
aut in ipso genere mortis. aut inhis
reb quȩ post mortẽ erunt consecu¬
te. Accepi ista didiciq breuit᷑ ñ
possem iure ipse laudari. Uideamꝰ
gͥ deinceps in sententia dicenda. ꝗͣ
uiam. ⁊ que p̃cepta teneamꝰ. Est
gͥ in delibando finis utilitas. ad quẽ
ita referunt᷑ om̃ia inconsiliodando.
sẽtẽtiaq dicenda. ut illa pͥma sint

Expanded text:
et hanc oratoriam vim inanis quaedam et hanc oratoriam vim inanis quaedam profluentia loquendi. Studiis autem bonis similia videntur ea quae sunt in eodem genere nimia. quam ob rem omnis vis laudandi et vituperandi ex hisibus; sed in toto quasi contextu orationis haec erunt inlustranda maxime, quem ad modum quisque generatus, quem ad moduui magnum aut incredibile accident maximeque si id divinitus accidisse potuerit videri; tum quae quisque senserit dixerit gesserit ad ea quae proposita sunt virtutum genera accommodabunsi modo quid erit animum advertendum aut in ipso genere mortis aut in eis rebus quae post mortem erunt consecutae. C. Accepi ista didicique breviter non possem iure ipse laudari. Videamus igitur deinceps in sententia dicenda quam viam et quae praecepta teneamus. P. Est igitur in deliberando finis utilitas, ad quem ita referuntur omnia in consilio dando sententiaque dicenda, ut illa prima sint
Abbreviated transcription (Latin):
ctis studiis & artib ut insuns reb stu¬
dia litterarũ. ut numeroꝵ. ac sonoꝵ.
ut m̃surȩ. ut syderũ. ut equoꝵ. ut
uenandi. ut armoꝵ incõmunib.
ꝓpensiora studia in aliqͦ genere uir¬
tutis. p̃cipue colendo. aut diuinis
reb deseruiendo. parentib amicis.
hospitib pcipue atq insignit̃ dili¬
gendis. Atq hec ꝙͣ uirtutũ. Uitioꝵ
aut̃ sunt genera contraria. cernen¬
da aut̃ st̃ diligent ne fallant ea nos
uicia. quȩ uirtutẽ uidñr imitari.
Nanri prudentia malicia. ⁊ tempe¬
rantiam inmanitas. in uoluptati¬
b asꝑnandis. ⁊ magnitudinẽ ani¬
mi suꝑbia m animis extollendis.
qͥespicientia in contempnendis ho¬
norib. ⁊ lib̾alitate effusio. ⁊ fortitu¬
dinẽ audacia imitat᷑. ⁊ pacientiã
duricia manis. & insticiã acerbi¬
tas. & religionẽ. suꝑsticio. ilenita¬
tem mollicia animi ⁊ uerecundrã
timiditas. ⁊ illã disputandi prudẽti¬
am. concertatio coaptatioq u̾boꝵ.

Expanded text:
tibus, ut in suis rebus studia litterarum, ut numerorum ac sonorum, ut mensurae, ut siderum, ut equorum, ut venandi, ut armorum; in communibus propensiora studia in aliquo genere virtutis praecipue colendo aut divinis rebus deserviendo aut parentibus amicis hospitibus praecipue atque insigniter diligendis. Atque haec quidem virtutum. Vitiorum autem sunt genera contraria. cernenda autem sunt diligenter, ne fallant ea nos vitia quae virtutem videntur imitari. Nam et prudentiam malitia et temperantiam immanitas in voluptatibus aspernandis et magnitudinem animi superbia in nimis extollendis et despicientia in contemnendis honoribus et liberalitatem effusio et fortitudinem audacia imitatur et patientiam duritia immanis et iustitiam acerbitas et religionem superstitio et lenitatem mollitia animi et verecundiam timiditas et illam disputandi prudentiam concertatio captatioque verborum
Abbreviated transcription (Latin):
quipiã disceptat᷑ queri ex utraq par¬
te deceat uelimaudire. Confiten¬
tur in isto genere qui arguunt᷑ se id
fecisse ipsũ in quo rep̃hendunt᷑ S
qm̃ iure se fecisse ipsũ dicunt: uiris
ẽ om̃is ratio nob̃ explicanda. Quid
turamatq legemi ⁊ utriusq generis
buta. Quoꝵ equitatis ẽ unũ. alterũ

Expanded text:
quippiam disceptatur, quaeri ex utraque parquippiam disceptatur, quaeri ex utraque parte deceat velim audire. P. Confitentur in isto genere qui arguuntur, se id fecisse ipsum in quo reprehenduntur; sed quoniam iure se fecisse dicunt, iuris est omnis ratio nobis explicanda. Quod et turam atque legem, et utriusque generis buta; quorum aequitatis est unum, al
Abbreviated transcription (Latin):
uero accusatore soleat dari iidiei.⁊
ex nomine ipso qd̾ sigcat eum qd̾ ꝯ
trariis causis quasi uarie positꝰ eẽ
indeat᷑. S huic tñ ipsi confugiend̾
ad ȩquitatis locos. ad rerũ uidica
muẽ sensũ uimq uerbis tum si¬
milib exemplisq eoꝵ qui locutis.
suã diffinitionẽ sententiãq confir¬
met atq accusatoꝵ in hoc genere
causarũ locus ille cõmunis. mini¬
me eẽ concedendũ. ut is qui de re
confiteat᷑ uerbi se int̃p̃tatione de¬
fendat. defensor aut̃ dũ ea q̃ ꝓposui
equitate nitatur. ⁊ ea cũ secũ faci¬
at ñre s deprauatione uerbi sese
urgeri querat᷑ Quomͦ genere ꝑcen¬
sere poterit plerosq &ẽ inuemiendi
frequentiꝰ. amplificandi aũ cause
quȩ aut cũ digredient᷑ a causa di¬
ci solent. aut cĩ ꝑorabunt ẽẽ uel
aminos uidiciũ mouendos ex his
que st̃ añposita sumunt᷑. si modo
rerũ magnitudo hominũ ue aut
inuidia aut dignitas postulabit.
habeo ista. nunc que cũ ea quale sit

Expanded text:
e accusatore soleat dari iudici, et ex nomine ipso, quod significat eum qui in contrariis causis quasi vare positus esse videatur. Sed huic tamen ipsi confugiendum est ad aequitatis locos, ad rerum iudicatmunem sensum vimque verbi, tum similibus exemplisque eorum qui ita locuti sint suam definitionem sententiamque confirmet. atque accusatori sit in hoc genere causarum locus ille communis, minime esse concedendum, ut is qui de re confiteatur verbi se interpretatione defendat; defensor autem et ea quam proposui aequitate nitatur et ea cum secum faciat, non re sed depravatione verbi sese urgeri queratur. Quo in genere percensere poterit plerosque inveniendi frequentius. amplificandi autem causa quae aut cum degredientur a causa dicere volent aut cum perorabunt, eanimos iudicum movendos ex eis quae sunt ante posita sumentur, si modo rerum magnitudo hominumve aut invidia aut dignitas postulabit. C. Habeo ista; nunc ea quae, cum quale sit
Abbreviated transcription (Latin):
aut gentiũ uire aut maioꝵ more
retinent᷑. Scriptoꝵ aut̃ priuatũ
aluid ẽ publicũ aliud. publicũ. lex
senatꝰ consultũ. feclus. priuatum:
tabulȩ pactũ conuentũ. stipulatio.
Que aut̃ scripta ñ sunt ea aut con¬
suctudine aut conuentis hominũ
iquasi consensu optinent᷑. Atq &̃
hoc inprimis ut nros mores leges¬
q tueam̃. quodãmͦ naturali uire
tata a nob ad hoc causarũ genus
eẽ debebunt ea quȩ dicenda erunt
in orationib de natura de legib
de more maioꝵ. de ꝓpulsanda in¬
iuria. de ulciscenda. de om̃i parte
uiris. si imprudent̃ aut necessita¬
te aut casu quippiã fecerit. quod ñ
concederet his qui sua sponte ⁊ uo¬
luntate fecissent. Adeius factide¬
p̃cationẽ ignoscendi petenda ue¬
nia ẽ. quȩ sumet᷑ ex plerisq locis
equitatis. Expositum ẽ ut potui
buissime de om̃i controu̾siarũ gene¬

Expanded text:
aut gentium iure aut maiorum more retinentur. Scriptorum autem privatum aliud est, publicum aliud: publicum lex senatus consultum foedus, privatum tabulae pactum conventum stipulatio. Quae autem scripta non sunt, ea aut consuetudine aut conventis hominum et quasi consensu obtinentur. Atque etiam hoc in primis, ut nostros mores legesque tueamur, quodam modo naturali iure tata nobis ad hoc causarum genus esse debebunt ea quae dicenda erunt in orationibus de natura, de legibus, de more maiorum, de propulsanda iniuria, de ulciscenda, de omni parte iuris. Si imprudenter aut necessitate aut casu quippiam fecerit, quod non concederetur eis qui sua sponte et voluntate fecissent, ad eius facti deprecationem ignoscendi petenda venia est, quae sumetur ex plerisque locis aequitatis. Expositum est, ut potui brevissime, de omni contro