comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓecoris iuuero cuiꝰ sunt cupi¬
dissim barbari potuntur. Inu¬
tati preda longus procediuit.
Non hos palus in bello latiociiis¬
Q natos. non silue morantur.
Quul in locis sit cesar er captiuis
queriuit ꝓfectum. longius iepe¬
iuit. omneniq ex̾citum disces¬
sisse coguoscunt. atq unus ex
captiuis. quid uos uiquit hauc
miseram ac tenuem sectanu p̾¬
dau. quib licet iam c̃ẽ fortuna¬
tissmuos. Eub horis ad uatuacã
conueniro potestis. Huc ouinos
suas fortunas ex̾citus romanoꝵ
contulit. presidii tantum ẽ ut ue
murus quidem ciuigi possit. neq
quis qmͣi egredi exͣ munitiones cui¬
dont. Oblata. qr ger mani quam
nacti erant. predam in occulto reliꝑ¬
quint. ip̃i ad uacuacam contẽdũt
qui ꝑ om̃s suꝑiores dies preceptis
cesans summa diligentia militos
in castris ꝯtinuisset. ac ne calonẽ
passus eẽt .uiiͦ. die diffideus de
nn̾o dierum cesarem fidem ẜuatu¬
rum qd̾ longuis eũ progreccum

Expanded text:
pecoris numero, cuius sunt cupipecoris numero, cuius sunt cupidissimi barbari, potiuntur. Invitati praeda longius procedunt. Non hos palus in bello latrociniisque natos, non silvae morantur. Quibus in locis sit Caesar ex captivis quaerunt; profectum longius reperiunt omnemque exercitum discessisse cognoscunt. Atque unus ex captivis "Quid vos," inquit, "hanc miseram ac tenuem sectamini praedam, quibus licet iam esse fortunatissimos? Tribus horis Aduatucam venire potestis: huc omnes suas fortunas exercitus Romanorum contulit: praesidi tantum est, ut ne murus quidem cingi possit, neque quisquam egredi extra munitiones audeat." Oblata spe Germani quam nacti erant praedam in occulto relinquunt; ipsi Aduatucam contendunt qui omnes superiores dies praeceptis Caesaris cum summa diligentia milites in castris continuisset ac ne calonem passus esset, septimo die diffidens de numero dierum Caesarem fidem servaturum, quod longius progressum
Abbreviated transcription (Latin):
ut potuis in silus galloꝵ inta
q̃ legionarius miles ꝑiclitenet᷑.
siiul ut magna multitudine cͥ¬
cumfusa pro tali facinore ctupio
sic nomen auitatis tollatur. mo¬
quus uudiq nũs celeuter eueuit.
Hec in omiib eburonũ ꝑtib
gerebãtur. diesq appetebãt .uii.
quer ad diem cesar ad iipodim̃¬
ta legioneuiq reu̾ti conetituerat.
⁊ꝯic qnͣtum in bello fortuua posit
⁊ quautos affeuit calus cognosci
potuit. Dissipatis ac ꝑtutis hosti¬
ous ut demoustrammus mauus
eint nulla q̃ paruami mꝰ causam
tinioris affeuet. Cuanschenum
ad germanos ꝑuenit fama dui¬
Piendi eburones. atq ultro oĩs
ad predam euocan. Cogunt equi¬
tum duo uulia sygambri qui tͣ
ꝓeimi rheno a quib receptos ex
fuga tenetheros. atq usipetes
supra docuinius. traseunt rhe
passuum infra eiuu locum ubi
pous eint ꝑfectus presidiumq
ad cesarem relictũ. pͥmos eburo¬
num fines adeunt. multos ex
fuga disꝑsos excipiunt magno

Expanded text:
ut potius in silvis Gallorum vita ut potius in silvis Gallorum vita quam legionarius miles periclitetur, simul ut magna multitudine circumfusa pro tali facinore stirps ac nomen civitatis tollatur. Magnus undique numerus celeriter convenit. Haec in omnibus Ebr, diesque appetebat septimus, quem ad diem Caesar ad impedimenta legionemque reverti constituerat. Hic quantum in bello fortuna possit et quantos adferat casus cognosci potuit. Dissipatis ac perterritis hostibus, ut demonstravimus, manus erat nulla quae parvam modo causam timoris adferret. Trans Rhenum ad Germanos pervenit fama, diripi Eburones atque ultro omnes ad praedam evocari. Cogunt equitum duo milia Sugambri, qui sunt proximi Rheno, a quibus receptos ex fuga Tencteros atque Vsipetes supra docuimus. Transeunt Rhenibus passuum infra eum locum, ubi pons erat perfectus praesidiumque ab Caesare relictum: primos Eburonum fines adeunt; multos ex fuga dispersos excipiunt, magno
Abbreviated transcription (Latin):
Q auit uallis cibdita. cuit locus
sil urĩs aut paulus nupedita spõ
psidiaue salutis aliqui offerebat
consederat. Hec loca in ciutatu
ernt nota. maguamq res dili¬
gentiam requirebat non in sum¬
ma ex̾citus tuenda. Nullum enĩ
poterat uniuersis ꝑtritis ac disp¬
sis piculum accide̾. s in singulis
militib conseruandis. que tñ
ex parte ues ad salutẽ excitus ꝑ¬
tarebait.Nam ⁊ prede cuꝑiditas mł¬
tas longuis euocabat. ⁊ silue nctis
occultis m it ũib confertos ꝓhibe
baut. Si negociũ confici stirpemq
homnimu scelatoꝵ int̾fici uellet᷑.
diunttende plures manus. didu¬
cendiq enait mlites. S̾i conti¬
ueri edsigna mamipulos uellẽt
ut instituta intio ⁊ consuetudo
ex̾cit ꝯ romani postulabat. locus
to uncidiandi ⁊ dispsos circũueniẽ¬
di singulis doeit audatia. ut i
er modi difficultatib quantuni
diligentia prouider pot̾at. pro¬
indebatur ut potus inuocendo
aliquid ꝓͥt̾uitt̾etur ⁊ si omniã

Expanded text:
que aut valles abdita aut locus silvestris aut palus impedita spem praesidi aut salutis aliquam offerebat, consederat. Haec loca vicinitatibus erant nota, magnamque res diligentiam requirebat non in summa exercitus tuenda nullum enim poterat universis a perterritis ac dispersis periculum accidere, sed in singulis militibus conservandis; quae tamen ex parte res ad salutem exercitus pertinebat. Nam et praedae cupiditas multos longius evocabat, et silvae incertis occultisque itineribus confertos adire prohibebant. Si negotium confici stirpemque hominum sceleratorum interfici vellet, dimittendae plures manus diducendique erant milites; si continere ad signa manipulos vellet, ut instituta ratio et consuetudo exercitus Romani postulabat, locus ulto insidiandi et dispersos circumveniendi singulis deerat audacia. Vt in eiusmodi difficultatibus, quantum diligentia provideri poterat providebatur, ut potius in nocendo aliquid praetermitteretur, etsi omnium
Abbreviated transcription (Latin):
partito exertitu titum labieuũ
cum legiouib trib ad occecuĩ
u̾sus in eas ꝑtes qui mencpios
attingunt ꝓficisci iubet. gniũ
troboniũ cum pari legionũ nũo
ad ecm regionẽ q̃ atuatutis:
cidicicet depo pulandam uctit.
ip̃e cum reliquis tribus ad fluiũ
scaldem qd̾ influit ĩ mosam.
oxtremasq arduenne ꝑtes ire
conctituit. quo cum pauas e̾taz
ꝓfectum ombiorigem audiebat.
Discedens post diem .uii. sese reu̾¬
surum confinuat. ad quã diem
ei legioni que in presidio relinque¬
batur frumentum deben sciebat.
labienum treboniũq hortatur a
rei publice cõmodo faicere possuit
ad eam diem reu̾tantur ut rursꝯ
cõmunicato consilio exploratis¬
q hostium rationib aliud belli¬

Expanded text:
Partito exercitu Titum Labienum Partito exercitu Titum Labienum cum legionibus tribus ad Oceanum versus in eas partes quae Menapios attingunt proficisci iubet; Gaium Trebonium cum pari legionum numero ad eam regionem quae ad Aduatucos adiacet depopulandam mittit; ipse cum reliquis tribus ad flumen Scaldem, quod influit in Mosam, extremasque Arduennae partis ire constituit, quo cum paucis equitibus profectum Ambiorigem audiebat. Discedens post diem septimum sese reversurum confirmat; quam ad diem ei legioni quae in praesidio relinquebatur deberi frumentum sciebat. Labienum Treboniumque hortatur, si rei publicae commodo facere possint, ad eum diem revertantur, ut rursus communicato consilio exploratisque hostium rationibus aliud i
Abbreviated transcription (Latin):
qui sunt inter eburoues tieiros¬
q legatos ad cesarem miserunt.
oratum nese in hostium inu̾o
duc̾et. neue omnium germanoꝵ
qui ẽẽnt citra rhenũ unam esse
causam iudicaret. nichil se de
bello cogitauicse. nulla eabio¬
rigi auxilici misisse. Cesar explo¬
iata re q̃one captinoꝵ. si qͥd ad
eburones ⁊ fuga touuenissent
ad se ut reduc̾entur imꝑeunt.
Si ita fecillent fiues eor se mo¬
laturum negauit. Tunc copiis
m̃ tres ꝑtes distributis. impedi¬
menta omnium legionum ad¬
uatucam contulit. Id castelli
nomẽ ẽ. Hoc fere ẽ in mediis
eburonum finibus. ubi titurius
atq aurunculeius. hyemaudi
causa consederant. Hiuic cum
reliquis reb locum probabat.
tum qd̾ cuperioris anni inuni¬
tiones integre manebant. ut
militum laborem subleuaret.
P sidio impedimentis legionẽ.¬
xiiiiͦ. reliquit uncum ee his trib
quas ꝓrime conscciptas ex ita¬
lici tradux̾at. ei legioni castris¬
q quintum tullium cyceronẽ

Expanded text:
qui sunt inter Eburones Treverosqui sunt inter Eburones Treverosque, legatos ad Caesarem miserunt oratum, ne se in hostium numero duceret neve omnium Germanorum, qui essent citra Rhenum, unam esse causam iudicaret: nihil se de bello cogitavisse, nulla Ambiorigi auxilia misisse. Caesar explorata re quaestione captivorum, si qui ad eos Eburones ex fuga convenissent, ad se ut reducerentur, imperavit; si ita fecissent, fines eorum se violaturum negavit. Tum copiis in tres partes distributis impedimenta omnium legionum Aduatucam contulit. Id castelli nomen est. Hoc fere est in mediis Eburonum finibus, ubi Titurius atque Aurunculeius hiemandi causa consederant. Hunc cum reliquis rebus locum probabat, tum quod superioris anni munitiones integrae manebant, ut militum laborem sublevaret. Praesidio impedimentis legioneimam reliquit, unam ex eis tribus, quas proxime conscriptas ex Italia traduxerat. Ei legioni castrisque Quintum Tullium Ciceronem
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓiculum. ⁊ adintandum: multũ
fortuna uiciluit. Aiubiorre cops¬
cis sucis iudicio ne non condux̾it.
qd p̾lio dimicandum non exi¬
stuarit. au tempore exclusus.
⁊ iepentino equitatus aduentu
ꝓhibitus cum reliquum ex̾citũ
subsequi crederet. dubium est.
s certe dimissis ꝑ agros iuditiis.
minciis abi q̃mq consulere iussit.
Quoꝵ pars in arduenniam si luã.
pars in continentes paludes ꝓ¬
fugit. Qui hinc ꝓrimi ocecinõ
suerunt his insu̾lis sese occulta¬
uerunt. quas estus effic̾e consue¬
riuit. multi ex sius finb eg̾ssi.
se suciqz omuia aliemssimis cre¬
diderunt. Catouolcus rex dimi¬
die partis eb urouum qui uua
cuui cimbiorige consiliũ mierit.
ia re iam confectus. cũ laborem
aut belli cait fuge ferre nou poss.
omnib p̾cib decestatus caubio¬
rigeni qui eius auctor consilii
fusset. taxo cuuis magna in
gallici. germanaq copiai ẽ: se
exammauit. Segni condrusiq
ex gente et nũo germanorum

Expanded text:
periculum et ad vitandum multum periculum et ad vitandum multum fortuna valuit. Ambiorix copias suas iudicione non conduxerit, quod proelio dimicandum non existimarit, an tempore exclusus et repentino equitum adventu prohibitus, cum reliquum exercitum subsequi crederet, dubium est. Sed certe dimissis per agros nuntiis sibi quemque consulere iussit. Quorum pars in Arduennam silvam, pars in continentes paludes profugit; qui proximi Oceano fuerunt, his insulis sese occultaverunt, quas aestus efficere consuerunt; multi ex suis finibus egressi se suaque omnia alienissimis crediderunt. Catuvolcus, rex dimidiae partis Eburonum, qui una cum Ambiorige consilium inierat, aetate iam confectus, cum laborem aut belli aut fugae ferre non posset, omnibus precibus detestatus Ambiorigem, qui eius consilii auctor fuisset, taxo, cuius magna in Gallia Germaniaque copia est, se exanimavit. Segni Condrusique, ex gente et numero Germanorum,
Abbreviated transcription (Latin):
hibecit. nequa eius aduentus pro¬
cul significatio fict. sese ꝯfestim
subsequi dicit. Basilius ut imꝑa¬
tum ẽ facit. celeriter continq om¬
mum oꝑimonem confecto itinere
multos in agris inopinautes de¬
prehendit: eoꝵ iuditio ad ip̃m am¬
biorigem contendit. quo in loco cũ
pancis equitib ẽẽ dicebatur. Mul¬
tum cum in omnib reb tum in re
militari potest fortuna. Nam mei
guo accidit casul. ut in ip̃m incau¬
tum etiam atq imꝑatum incid̾e̾t.
inderetur. quam fama ac iurnciꝰ¬
aduentus afferretur. Sic magne
fuit fortune. ouini militari iustru¬
mento qd̾ circum se habebat erep¬
ut sunt fere edificia gallorũ.
qui uicandi estus causc plerum¬
q siluarum ac fluuiuũ petunt.
ꝓpinquitates familiaresqz eius¬
comites augusto in loco paulisꝑ
equi tum ur̃oꝵ uimi sustimieriut.
His puguantib illum in equiun
quidam ex suis impulit fugientẽ
silue texerunt. Sic ⁊ ad sub eund̃

Expanded text:
hibeat, ne qua eius adventus prohibeat, ne qua eius adventus procul significatio fiat: sese confestim subsequi dicit. Basilus, ut imperatum est, facit. Celeriter contraque omnium opinionem confecto itinere multos in agris inopinantes deprehendit: eorum indicio ad ipsum Ambiorigem contendit, quo in loco cum paucis equitibus esse dicebatur. Multum cum in omnibus rebus tum in re militari potest fortuna. Nam sicut magno accidit casu ut in ipsum incautum etiam atque imparatum incideret, videretur, quam fama ac nuntius adferretur: sic magnae fuit fortunae omni militari instrumento, quod circum se habebat, ereput sunt fere domicilia Gallorum, qui vitandi aestus causa plerumque silvarum atque fluminum petunt propinquitateseius angusto in loco paulisper equitum nostrorum vim sustinuerunt. His pugnantibus illum in equum quidam ex suis intulit: fugientem silvae texerunt. Sic et ad subeundum
Abbreviated transcription (Latin):
esar postquam ꝑubios explo¬
ratores comꝑit sueuos se m
silucs receyisse. moyiam frum̃ti
ueritus. qd ut supra demonstraui¬
mus miuime õs germani agu cul¬
ture student. constituit ñ ꝓgredi
longius. s ne ouiniuo metum re¬
ditus sui barbaris tolłet atq ut
eoꝵ aurilia tardaret. reducto er̃¬
citu partem ultimam pontis que
ripas ubioꝵ contingebat in longi¬
tudinem pedumi .cc. resciidit. atq
in extremo ponte turrem tabula¬
hortiii .xii. pontis tuendi causa
pouit. magius q eum locũ mnun¬
tionib firnat. Et loco presidio qͥn¬
tum griium bulcatum tullium.
adolescentem p̾fecit. Ipẽ cum ma¬
turescere frumenta incipent. ad
bellum ambrorigis ꝓfectus per
arduennam siluã que ẽ totuis
net atq ripis rheni. funbq tre¬
amplius quingentis ĩ longitu¬
dinem patet .l. nuinitium baisi¬
lium cum onini equitatu p̾uit¬
tit.si quid celitate itineris atq
oportuntate temporis ꝓfice̾ posset.¬
mouet ut ignes in castus fieri pro¬

Expanded text:
esar, postquam per Vbios exploratores comperit Suebos sese in silvas recepisse, inopiam frumenti veritus, quod, ut supra demonstravimus, minime omnes Germani agriculturae student, constituit non progredi longius; sed, ne omnino metum reditus sui barbaris tolleret atque ut eorum auxilia tardaret, reducto exercitu partem ultimam pontis, quae ripas Vbiorum contingebat, in longitudinem pedum ducentorum rescindit atque in extremo ponte turrim tabulahortium duodecim pontis tuendi causa ponit magnisqitionibus firmat. Ei loco praesidioque Gaium Volcatium Tullum adulescentem praefecit. Ipse, cum maturescere frumenta inciperent, ad bellum Ambiorigis profectus per Arduennam silvam, quae est totius ab ripis Rheni finibusque Treamplius quingentis in longitudinem patet, Lucium Minucium Basilum cum omni equitatu praemittit, si quid celeritate itineris atque opportunitate temporis proficere possitmonet, ut ignes in castris fieri pro
Abbreviated transcription (Latin):
a gebatur. frumenta nou solura
bus procubueuunt. ut si qui etiã
in presentia occultassent. tamẽ
His deducto ex̾citu rerum ominũ
moria ꝑeundem uideretur. ac
seye in eum locum uentum est.
tanto in cõ ꝑtes diuiso equitatu.
ut nou uiͦ iusum abse ambiorigẽ
in fuga couspice̾nt caꝓtiui. uec
plaue etiam abisse conspectu cõ¬
tendent. ut spe consequendi illa¬
ta atq infinito labore suscepto ⁊
cerent. sempq muluui ad sũinam
felicitatem debuisse uid̾etur. atq
ille latebris aut siluis. aut saltibz
se euꝑet. ut noctu occupatus. alias
irgiones partesq peteret. nõ maio¬
ix equitatum presidio. quͣi .iiii.
quib solis uitam suami cõuutt̾e
audebat. Talli modo uastatis iegi¬
onib ex̾citumi cesar duarum co¬
hortumi dampuo durocortor iemo

Expanded text:
a non solum tmbribus procubuerant ut, si qui etiam in praesentia se occultassent, tamen his deducto exercitu rerum omnium inopia pereundum videretur. Ac saepe in eum locum ventum est tanto in omnes partes diviso equitatu, ut modo visum ab se Ambiorigem in fuga circumspicerent captivi nec plane etiam abisse ex conspectu contenderent, ut spe consequendi illata atque infinito labore suscepto, qcerent, semperque paulum ad summam felicitatem defuisse videretur, atque ille latebris aut saltibus se eriperet et noctu occultatus alias regiones partesque peteret non maiore equitum praesidio quam quattuor, quibus solis vitam suam committere audebat. Tali modo vastatis regionibus exercitum Caesar duarum cohortium damno Durocortorum Remo
Abbreviated transcription (Latin):
etoaui post discectum hostium
tior. ut ca uocte cum gaus uolu¬
senus nnssus cũ equitatu iu castiu
uenisset: fideni nõ face̾t adẽẽ cũ
incoliuui cesareui ex̃citu. Sic om̃i
auimos tior occupau̾ant ait pe¬
ne alienata mente deletis ouimib
copiis equitatum tantum se exfũ¬
gr receyisse dic̾ent. neq ncoluis
exercitu geruauos castu oppugua¬
turos fuisse contendent. Queniti¬
morem cesaus aduentus sustulit.
Reuersus ille: euencus belli non
iguorans. unum qd cohortes ex
statione ⁊ presidio eẽut enusse q̃¬
stus. ne mu̾umo quidem casu lo¬
cum uelinqui debnicse. muctum
fortuam in repentiuo hostium
nduentu potuisse iudicauit. mu¬
to etiaui amplius qd̾ pene ab ip̃o
uallo portis q castroꝵ barbaros aũ¬
tisset. Quarum omnium rerum
maxiie admiundum iudebat
qd̾ geriuani qui eo consilio rhenũ
tumsierant ut ambiorigis fines
depopularentur. ad castu ioͣnoꝵ
esar rursus ad uexandos ho¬
stes. ꝓfectus. maguo coato
nuo ex fiuitinus ciuitatib in os̃

Expanded text:
etiam post discessum hostium terror ut ea nocte, cum Gaius Volusenus missus cum equitatu ad castra venisset, fidem non faceret adesse cum incolumi Caesarem exercitu. Sic omnino animos timor praeoccupaverat ut paene alienata mente deletis omnibus copiis equitatum se ex fuga recepisse dicerent neque incolumi exercitu Germanos castra oppugnaturos fuisse contenderent. Quem timorem Caesaris adventus sustulit. Reversus ille eventus belli non ignorans unum, quod cohortes ex statione et praesidio essent emissae, questus ne minimo quidem casu locum relinqui debuisse, multum fortunam in repentino hostium adventu potuisse iudicavit, multo etiam amplius, quod paene ab ipso vallo portisque castrorum barbaros avertisset. quarum omnium rerum maxime admirandum videbatur, quod Germani, qui eo consilio Rhenum transierant, ut Ambiorigis fines depopularentur, ad castra Romanorum esar rursus ad vexandos hostes profectus magno coacto numero ex finitimis civitatibus in omnes
Abbreviated transcription (Latin):
nulitib pecuma unierant. this¬
dritanos pp̃ humilitcitẽ ciuteitis
cto nu̾o frumenti multat. His re¬
b gestis. idib iuñ. utice classem
conscendit: ac post diem tercium
carcilis in sardiuiam ꝑueuit. ibi
sulcitanos qd̾ nasidium eiusq
classem receꝑant copiisqz iuue¬
uant. S̃h.c. multat. ⁊ ꝓ decimuis
octauas ꝑendere iubet. bonaq ⁊
paucoꝵ uendit. ⁊ ante diemi iiii.
kł quintil naues conscendit.
⁊ cicamilib secundum terium
tempestatibus in portib cohibe¬
batur ad urbem romam uenit.

Expanded text:
militibus, pecunia iuverant. Thysmilitibus, pecunia iuverant. Thysdritanos propter humilitatem civitatis certo numero frumenti multat. § 98 His rebus gestis Idibus Iun. Uticae classem conscendit et post diem tertium Caralis in Sardiniam pervenit. Ibi Sulcitanos, quod Nasidium eiusque classem receperant copiisque iuverant, HS C multat et pro decumis octavas pendere iubet bonaque paucorum vendit et ante diem IIII Kal. Quint. navis conscendit et a Caralibus secundum terram tempestatibus in portibus cohibebatur, ad urbem Romam venit.
Abbreviated transcription (Latin):
cesao incolumitatem suaq oĩa
concellit. Dcipio intim cum da¬
masippo ⁊ torquato. ⁊ pletorio russi¬
ano nauib longis dui multumq
iactati cũ hispamiam pet̾ent. ab hip¬
pone regiũ deferunt᷑. ubi classio .p.
suti id tempꝰ euit atq pauciora. ab
cmpliorib circũuenta nauigia de¬
qui de rege excludendo consilium ce¬
pant. tubutis uectigolibq regis
donatis ex regno q ꝓuintia facta.
atq ibi sallustio ꝓro. coñs cũ impe¬
rio uelicto. ĩe zame egressus uticã
se recepit. Ibi bonis uenditis eorũ
qui sub iuba petieioq ordines du
nine imponit ciuitates bonaq eoꝵ
ab oñi iniuria iupiuis q defendit.
leptitanos quoꝵ suꝑiorib auuis bo¬
na uiba diripuerat. ⁊ ad sencitum
questi ꝑ legatos citq ꝑ arbitros a
senatu datos sua receꝑant cente¬
is milib. pouderis olei in ãos
singulos multat. idoo qd̾ iuitio ꝑ
dissensionem pͥncipũ societatem.
cum iuba iuierant eumq armis

Expanded text:
Caesar incolumitatem suaque omnia Caesar incolumitatem suaque omnia concessit. § 96 Scipio interim cum Damasippo et Torquato et Plaetorio Rustiano navibus longis diu multumque iactati, cum Hispaniam peterent, ad Hipponem regium deferuntur, ubi classis P. Sitti id temporis erat. A qua pauciora ab amplioribus circumventa navigia deiisque Zamensibus, qui de rege excludendo consilium ceperant, tributis vectigalibusque regiis locatis ex regnoque provincia facta atque ibi C. Sallustio pro consule cum imperio relicto ipse Zama egressus Uticam se recepit. Ibi bonis venditis eorum qui sub Iuba Petreioque ordines duxae nomine imponit; civitates bonaque eorum ab omni iniuria rapinisque defendit. Leptitanos, quorum superioribus annis bona Iuba diripuerat, et ad senatum questi per legatos atque arbitris a senatu datis sua receperant, XXX centenis milibus pondo olei in annos singulos multat, ideo quod initio per dissensionem principum societatem cum Iuba inierant eumque armis,
Abbreviated transcription (Latin):
q copias cibsit scio deletas: utice
cesarem siue mora receptum de
tauto ercitu reliquias eẽ nullas
q̃ sibi suis q liberis. ac camuio ꝓ
te. cum iaui conatus eẽt cũ pet̾io
ut cũ uitute int̾fecti ẽẽ uiderent᷑.
ferro int̾ se depugnant. ait firiuior
imbecilliorem iuba petiriũ facae
feiro consumpsit. Deinde ipe sibi
cum couaretur gladio tinicere
pectus. neq posset precib a ser¬
uo suo nupetinuit ut se int̾ficeret.
erercitu sab iure prefecti ube. Ipõ¬
q iit̾feto. sũ iter cũ ponas ꝑ mau¬
ntcinnan ad cescarem faceret. forte
icidit infaustũ afinuiũq qͥ eã
inadiis dispositis. cum yͥmaluce
adortus preter paucos equites q̃
ex dmo agmunc fugeiit. teluqs
aut int̾ficit aut in deditionem
accepit. s frauiũ ⁊ faustũ cũ con¬
inge ⁊ liberis uiuos capit. Paucis
post dieb dissensione in exercitu
oriti. faustuo ⁊ afimuus int̾tic¬
itur. pompeie cũ faiusti liberis

Expanded text:
sque copias ab Sittio esse deletas, Uticae sque copias ab Sittio esse deletas, Uticae Caesarem sine mora receptum, de tanto exercitu reliquias esse nullas, ipse sibi suisque liberis a Caninio pro te, cum iam cenatus esset cum Petreio, ut per virtutem interfecti esse viderentur, ferro inter se depugnant atque firmiorem imbecilliorem Iuba Petreium facile ferro consumpsit. Deinde ipse sibi cum conaretur gladio traicere pectus nec posset, precibus a servo suo impetravit ut se interficeret exercitu Saburrae, praefecti Iubae, ipsoque interfecto cum iter cum paucis per Mauretaniam ad Caesarem faceret, forte incidit in Faustum Afraniumque, qui eam insidiis dispositis cum prima luce adortus praeter paucos equites, qui ex primo agmine fugerant, reliquos aut interfecit aut in deditionem accepit, Afranium et Faustum cum coniuge et liberis vivos capit. Paucis post diebus dissensione in exercitu orta Faustus et Afranius interficiuntur; Pompeiae cum Fausti liberis
Abbreviated transcription (Latin):
uae. legatos collaudatos cesat
doniumu ibet antecedem: ac suũ
aduentũ ꝓuunciare. Ipẽ posto die
uti cum eg̾ressus cuu equitastu e
iregnura ur contendit. Inti i
itinere ex regiis copiis duces comi¬
plures ad cesarem ueniunt. oraut¬
Q ut sibi ignoscat. Quib supplici¬
b ueuic data: zamani ꝓueniũt.
Rumore nitm ꝑlato de eius leui¬
ete elemientiaq ꝓpe modũ. om̃s
regr equites.zamam ꝑuenuut
cuno famuia sua gladiatoria nui¬
cede suoꝵ domicq ⁊ legionuiu
aduentu ꝑt̾rtus. desꝑata salute
oppidum desent. seq clam cum
paucis barbaris pecia omistus
lubducit. atq in regnũ fugere
contendit. Quem getuli sui co¬
mites in itinere p̾de cupidi conci¬
Dunt seq in quascũq potuere par¬
tis conferunt .C. int̾im ũgilius pꝰ¬
quam t̾ui mariq clausus se nich̃
ꝓficere intellerit. suooq iut̾fectos
aut fugatos. martum catonen
utice sibi ipm̃ manus attuliste.
regem uaguni absiusq deetum

Expanded text:
vare. Legatos collaudatos Caesar vare. Legatos collaudatos Caesar domum iubet antecedere ac suum adventum praenuntiare. Ipse postero die Utica egressus cum equitatu in regnum ire contendit. Interim in itinere ex regiis copiis duces complures ad Caesarem veniunt orantque ut sibi ignoscat. Quibus supplicibus venia data Zamam pervenit. Rumore interim perlato de eius lenitate clementiaque propemodum omnes regni equites Zamam perveniunt cum familia sua, gladiatoria caede suorum Domitique et legionum adventu perterritus desperata salute oppidum deserit seque clam cum paucis barbaris pecunia onustus subducit atque in regnum fugere contendit. Quem Gaetuli, sui comites, in itinere praedae cupidi concidunt seque in quascumque potuere partis conferunt. C. interim Vergilius, postquam terra marique clausus se nihil proficere intellexit suosque interfectos aut fugatos, M. Catonem Uticae sibi ipsum manus attulisse, regem vagum ab suisque desertum
Abbreviated transcription (Latin):
forte bello foret suꝑatus omnbz
reb eo coaceruatis. de in ciubus
cuuctis interlectis eodeuiq ꝓiectis.
igue subiecto. tum deinum ip̃e se
in suy intfice̾ atq una cũ liberis.
conugib ciuib. cuctaq ꝯtra
iegia creicirtur. Postquã iubai
aute portas diu multumq pͥmo
muus ꝓ umpio egisset. cũ zom̃sib
deicum se parum proficere intel¬
lerisset precib orasset uti se adsu¬
i deoc penatis admittent. ubi eoo
pstare i sententia ainuũ adu̾tit.
quo iuagis se irciꝑent. tercio petit
ab ers ut sibi coniuges liberos ꝙ
reddeut. ut secum eos asporcaret.
Postquam nichil omuino oppido¬
nos responcum ueddere auiniũ ad¬
utut nulla ie cib his impetita.
aib ania discedit. acq ad uillam
gatos de his ieb ieb ad cesarem
nticam uuctunt. petuntq ab eo
iese anteqiͣ uet manun colliget
seseq oppuguauet: sibi auxilum
miteret.setam̃ parcitos eẽ s qͣad
uita supeteret. oppidunise ei reser¬

Expanded text:
forte bello foret superatus, omnibus forte bello foret superatus, omnibus rebus eo coacervatis, dein civibus cunctis interfectis eodemque proiectis igne subiecto tum demum se ipse insuper interficeret atque una cum liberis, coniugibus, civibus cunctaque gaza regia cremaretur. Postquam Iuba ante portas diu multumque primo minis pro imperio egisset cum Zamensibus, dein cum se parum proficere intellexisset precibus orasset uti se ad suos deos penates admitterent, ubi eos perstare in sententia animadvertit quo magis se reciperent, tertio petit ab eis ut sibi coniuges liberosque redderent ut secum eos asportaret. Postquam sibi nihil omnino oppidanos responsi reddere animadvertit, nulla re ab his impetrata ab Zama discedit atque ad villam gatos de his rebus ad Caesarem Uticam mittunt petuntque ab eo uti antequam rex manum colligeret seseque oppugnaret sibi auxilium mitteret: se tamen paratos esse, sibi quoad vita suppeteret, oppidum seque ei reser
Abbreviated transcription (Latin):
sine metu ꝓdirent edicit sitis dñ¬
taxat uitam concessurũ. bon a qui¬
dem eoꝵ se uenditurũ ita tamen
qui eoꝵ ip̃a sua bona redeunsset se
bonoꝵ uenditionem inducturum.
⁊ pecumam multe nonune relatu¬
rum. ut incolumitatem retinere
posset. Quib metu ex sangnb
subito oblata sclute libentes cu¬
pidiq conditioneui acceperiuit.
petieruntq a salute cescre ut uni¬
sito qd̾ ꝑtrienum sex pensionib.
sante. ac se eodem die demuin nai¬
tos p̾dicantes leti gratias agñt
cesari. Rex intim iubai ut ex p̾lio
fug̾at unai cũ petreio int̾diu in
uillis lactando. tandem noct̾ius
itinib confoctis in reguũ ꝑueuit.
atq ad oppidum. zamam ubi ip̃e
donucilium coniuges. liberosq
habebat. quo ex cuucto irguo oẽ
pecuuicun carillimasq res cõpor¬
uus uuuiercit ciccedit. quem cuitoa
oppidam ruuore ex optrito de ce¬
lignio congestis. maxunam in me¬
dio foro pyraui construxeit. ut si

Expanded text:
sine metu prodirent edicit: se eis dumsine metu prodirent edicit: se eis dumtaxat vitam concessurum; bona quidem eorum se venditurum, ita tamen, qui eorum ipse sua bona redemisset, se bonorum venditionem inducturum et pecuniam multae nomine relaturum, ut incolumitatem retinere posset. Quibus metu exsanguibus subito oblata salute libentes cupidique condicionem acceperunt petieruntque a Caesare ut unisito, ut per triennium sex pensionibus sante ac se eo demum die natos praedicantes laeti gratias agunt Caesari. § 91 Rex interim Iuba, ut ex proelio fugerat, una cum Petreio interdiu in villis latitando tandem nocturnis itineribus confectis in regnum pervenit atque ad oppidum Zamam, ubi ipse domicilium, coniuges liberos habebat, quo ex cuncto regno omnem pecuniam carissimasque res compors muniverat, accedit. Quem antea oppidani rumore exoptato de Caelignis congestis maximam in medio foro pyram construxerat ut, si
Abbreviated transcription (Latin):
q considerat.Q. ligario.c. ꝯsidio
filio qui tum ibi fu̾auit: uitaui
concessit. doinde eodem die hadri¬
meto egressus liui neio. regulo
cũ legione ibi relicto uticam ire
contendit. Cui in itinere fit ob¬
uius .l. cesar: ⁊ subito se ad genua
proicit. uitamiq sibi ueq ampliꝰ
quicquam deprecctur. Cui cesar
facile ⁊ pro natura sua ⁊ iustituto
concessit. Item ceciue ceteio patͥo
l. celle patu et filio .M. eppio aqͥuo
catonis filio. damasiꝑpiq liberis
ex sua consuetudine tribuit. circũ¬
qz lumminibz accensis uticam ꝑue¬
uit. atq extra oppidum ea nõcte
mansit. Postero die mane in oppi¬
dum introiit. contioneq aduoca¬
ta uticenses incolcis cohortatus gra¬
ticis ꝓ eoꝵ eiga se studio egit. Ciues
aitem romanos negotiatores et
eos qui inter.ccc. pecumas ꝯtulem̃t.
Uaro ⁊ sciyioni multis u̾bis accu¬
satos. ⁊ de eoꝵ scelenb longiore
hĩta orcitione. ad extremum ut

Expanded text:
que considerata Q. Ligario, C. Considio que considerata Q. Ligario, C. Considio filio, qui tum ibi fuerant, vitam concessit. Deinde eodem die Hadrumeto egressus Livineio Regulo cum legione ibi relicto Uticam ire contendit. Cui in itinere fit obvius L. Caesar et subito se ad genua proiecit vitamque sibi neque amplius quicquam deprecatur. Cui Caesar facile et pro natura sua et pro instituto concessit, item Caecinae, C. Ateio, P. Atrio, L. Cellae patri et filio, M. Eppio, M. Aquino, Catonis filio Damasippique liberis ex sua consuetudine tribuit circiterque luminibus accensis Uticam pervenit atque extra oppidum ea nocte mansit. § 90 Postero die mane in oppidum introiit contioneque advocata Uticensis incolas cohortatus gratias pro eorum erga se studio egit, civis autem Romanos negotiatores et eos qui inter CCC pecunias contulerant Varo et Scipioni multis verbis accusat et de eorum sceleribus longiore habita oratione ad extremum ut
Abbreviated transcription (Latin):
iecit. Qui diun anma nondũ
expircita concidisset: impetu fco
in cubiculum ex suspitione me¬
dicus familiciresqz contin̾e atz
nulmis obligare cepissent: ip̃e
sius manib uulnꝰ crudelistuue
deuellit. atq cuumo presenti
se iutereunt. Quem uticenses
quiquom oderuit. partiũ gratia
tamen ꝑp̃ eius singularem inte¬
gritatem. ⁊ quod dicsimillunus
reliquoꝵ ducum fuert qdq uticã
mirificis oꝑib munierat. tiures¬
q auxert: sepultura aifficiunt.
Quo int̾fecto:l. cesar aliquid gͥ
ex ea cureiliciret: conuocato ppło
contione facta cohortatus omies
ut porte aperirentur. se in .c. cesci¬
ris clementia magna spẽ hr̃e.
Itaq portis patefactis. utica egͦs¬
sus cesari imꝑatori obuiam pro¬
ficiscitur messcila: ut erat imꝑa
pio magnum frumenti numeꝵ
armoꝵ. teloꝵ cet᷑aꝵq rerum cuiu
ꝑuo presidio habũat. Id aduem¬
ens potitur: deinde adruuetum
ꝑuenit. Quo cũ sine mora intro¬
isset. arnus frumento. pecunia¬

Expanded text:
iecit. Qui dum anima nondum iecit. Qui dum anima nondum exspirata concidisset, et impetu facto in cubiculum ex suspicione medicus familiaresque continere atque vulnus obligare coepissent, ipse suis manibus vulnus crudelissime divellit atque animo praesenti se interemit. Quem Uticenses quamquam oderant partium gratia, tamen propter eius singularem integritatem, et quod dissimillimus reliquorum ducum fuerat quodque Uticam mirificis operibus muniverat turrisque auxerat, sepultura adficiunt. Quo interfecto L. Caesar ut aliquid sibi ex ea re auxili pararet convocato populo contione habita cohortatur omnis ut portae aperirentur: se in C. Caesaris clementia magnam spem habere. Itaque portis patefactis Utica egressus Caesari imperatori obviam proficiscitur. Messalla, ut erat imperatpio magnum frumenti numerum, armorum, telorum ceterarumque rerum cum parvo praesidio habuerat. Id adveniens potitur, deinde Hadrumetum pervenit. Quo cum sine mora introisset, armis, frumento pecunia
Abbreviated transcription (Latin):
sibi uellent sciret: se daude eorum
importuuitatis gr̃a. singulis .c.
diuisit. Idem silla faustus fecit.
cic de sua pecunia largitus est.
unaq cum eis ab utica ꝓficiscit᷑
atq in regnũ ire itendit. Com¬
ꝓlures int̾im ex fuga uticam ꝑ¬
ueniunt. quos õs cato cõuocatos
una cum. ccc ͧ ͦᷤ qui pecumam cci¬
ꝑioni ad bellũ faciendum contu¬
lerant. hortacus ut ẜuicia manu¬
mitt̾ent oppidumq defenderent.
Quoꝵ cũ ꝑtem ad sentire partẽ
animum mentemq ꝑt̾ritam
atq infuga destinatam hr̃e in¬
tellexisset: amplius de ea re agͥe
destitit: nauemq is attribuit.
ut iu quas quisq ꝑtes uellet ꝓfi¬
cisceretur. Ipe omuib ieb diligẽ¬
tissime constitutis. liberis sius
lucio cesari qui tuui ei pro q̃store
fuerait commendatis et sine su¬
spitione nultu atq sermone qͦ
suꝑiore tempore usus fu̾cit: cum
dorutum isset ferrum intro clã
in cubiculum tulit. atq ita se turi¬

Expanded text:
sibi vellent sciret, sedandae eorum sibi vellent sciret, sedandae eorum importunitatis gratia singulis C divisit. Idem Sulla Faustus fecit ac de sua pecunia largitus est unaque cum his ab Utica proficiscitur atque in regnum ire intendit. § 88 Complures interim ex fuga Uticam perveniunt. Quos omnis Cato convocatos una cum CCC, qui pecuniam Scipioni ad bellum faciendum contulerant, hortatur uti servitia manumitterent oppidumque defenderent. Quorum cum partem assentire, partem animum mentemque perterritam atque in fugam destinatam habere intellexisset, amplius de ea re agere destitit navisque his attribuit, ut in quas quisque partis vellet prcisceretur. Ipse omnibus rebus diligentissime constitutis, liberis suis L. Caesari, qui tum ei pro quaestore faciebat, commendatis, et sine suspicione, vultu atque sermone quo superiore tempore usus faciebat, cum dormitum isset, ferrum intro clam in cubiculum tulit atque ita se tra
Abbreviated transcription (Latin):
subitiunt. atq eius oppidi iuco¬
las cuiusq gen̾s etatioq: ui¬
uos constrictosq in flaminam
coitiunt. atq ita acerbissimo af¬
ficiunt supplicio. deinde ꝓtinus
uticã ꝑueniunt. Suꝑiore tpr̃e.
m̃. cato qd uticensib pp̃ benefi¬
cium legis ulie. parũ in sus ꝑtib
presidii ẽẽ eristimau̾at ꝑlebem
inermẽ oppido eiecerat. ⁊ aute
portam bellicam castraq ꝑuula
stodiis circumdatis habitare coe¬
gerat. Seuatum autẽ oppidi cu¬
qd eos cesaris ꝑtib fauisset scie¬
baut. Ut eis iuterfectis. eoꝵ ꝑnetie
dolorem suũ ulcisc̾e̾ntur. Uticen¬
ses animo addico ex cescris uicto¬
rier: lapidib fustibqz equites rep¬
pulerunt. Itaq postea quam ca¬
stra non potuerant potiri uticã.
se in oppidum coniecerunt. eitq
ibi multos uticenses int̾fecerunt.
domosqz eoꝵ expugnauerunt ac
diri puerunt. Quib cumi cato ꝑ¬
suadere nulla ratione qͥret. ut se¬
cum oppidum defend̾ent. et cede

Expanded text:
subiciunt atque eius oppidi incosubiciunt atque eius oppidi incolas cuiusque generis aetatisque vivos constrictosque in flammam coiciunt atque ita acerbissimo adficiunt supplicio; deinde protinus Uticam perveniunt. Superiore tempore M. Cato, quod in Uticensibus propter beneficium legis Iuliae parum suis partibus praesidi esse existimaverat, plebem inermem oppido eiecerat et ante portam bellicam castris fossaqustodiis circumdatis habitare coegerat; senatum autem oppidi cuquod eos Caesaris partibus favisse sciebant, ut eis interfectis eorum pernicie dolorem suum ulciscerentur. Uticenses animo addito ex Caesaris victoria lapidibus fustibusque equites reppulerunt. Itaque posita quam castra non potuerant potiri, Uticam se in oppidum coniecerunt atque ibi multos Uticensis interfecerunt domosque eorum expugnaverunt ac diripuerunt. Quibus cum Cato persuadere nulla ratione quiret ut secum oppidum defenderent et caede
Abbreviated transcription (Latin):
q cũ eo obsidebantur. uei incile ge¬
ste suoꝵ iuditio aꝑtinatia deduci.
dende ip̃e uergilium appellauit.
inuitauit q cid deditionem suã¬
q lenitatẽ. ⁊ clementia connuo¬
rauit. Quem postqmͣ auinium ad¬
u̾tit responsum sibi nõ dare: ab op¬
ꝑido discessit. Posto̾ die diuina
re facta contione. aduocata in cõ¬
spectu oppidanoꝵ milites collaudat.
totumq ex̃titum uet̾anum dona¬
uit p̾mia fortissimo cuiq ac bene
meiruti ꝓ suggestu tribuit. ac sta¬
cum duab. thisdre ubi considiuis
p̾enit ad obsidendum: uelictis. i
messala uticam ante p̾mcco cũ
equitatu ip̃e eodem iter facere cõ¬
tendit. Equites int̾im scipionis
qui ex prelio fugerant cũ uticã.
uersus iter fcice̾nt. ꝑueuiunt ad
oppidum pouide. Ubi cum cb in¬
colis non reciꝑentur. ideo quod
fama de iuctoria cesaris precucur¬
risset: in oppido potiti in medio
foro lignis eo aceruatis omnib¬
q rebus eoꝵ congestis. iguem

Expanded text:
ique cum eo obsidebantur rei male geique cum eo obsidebantur rei male gestae suorum indicio a pertinacia deduci. Deinde ipse Vergilium appellavit invitavitque ad deditionem suamque lenitatem et clementiam commemoravit. Quem postquam animadvertit responsum sibi non dare, ab oppido discessit. Postero die divina re facta contione advocata in conspectu oppidanorum milites collaudat totumque exercitum veteranorum donavit, praemia fortissimo cuique ac bene merenti pro suggestu tribuit, ac stacum duabus Thysdrae, ubi Considius praeerat, ad obsidendum relictis, M. Messalla Uticam ante praemisso cum equitatu ipse eodem iter facere contendit. § 87 Equites interim Scipionis qui ex proelio fugerant, cum Uticam versus iter facerent, perveniunt ad oppidum Paradae. Ubi cum ab incolis non reciperentur, ideo quod fama de victoria Caesaris praecucurrisset, vi oppido potiti in medio foro lignis coacervatis omnibusque rebus eorum congestis ignem
Abbreviated transcription (Latin):
t̾fecerunt. In quo nũo fuit tullius
rufus questorius: qui pilo tunec¬
tus consulto a nilite intiit. Int̾im
pompeius rufus. brachium gla¬
dio ꝑcussus. nnsi celeriter ad cesarẽ
accurisset: int̾fectus ẽẽt. Quo facto
complures eq̃. rõ. senatoresq ꝑtrici.
ex prelio se receperunt. ne militib
qui ex tanta uictoria licentiam gͥ
gestas ab ipĩs queq interfic̾entur.
Itaq .i. omnes scipionis nulites
cuui fidem cescrs implorarent ĩ¬
spectance ip̃o cesare ⁊ a nulitibus
deprecante uti eis ꝑcerent. ad unũ
sunt int̾fecti. Cesar trims castus
potitus. occisisq hostiũ .x. fugatis¬
q complirib se recepit .l. militib
amissis pancis saiciis in castin
statun. ex itiuere ante oppidinu
thabcum constitit. elephantos¬
q .lxiiii. ornatos armatos q cũ
turrib ornamentisq capit captos
ante oppidum instructos constituit.
Id hͦ consilio. si posset uergilius qͥ¬

Expanded text:
terfecerunt; in quo numero fuit Tullius terfecerunt; in quo numero fuit Tullius Rufus quaestorius, qui pilo traiectus consulto a milite interiit; item Pompeius Rufus bracchium gladio percussus, nisi celeriter ad Caesarem accuccurrisset, interfectus esset. Quo facto complures equites Romani senatoresque perterriti ex proelio se receperunt, ne a militibus, qui ex tanta victoria licentiam sibgestas, ipsi quoque interficerentur. Itaque ei omnes Scipionis milites cum fidem Caesaris implorarent, inspectante ipso Caesare et a militibus deprecante eis uti parcerent, ad unum sunt interfecti. § 86 Caesar trinis castris potitus occisisque hostium X milibus fugatisque compluribus se recepit L militibus amissis, paucis sauciis in castra ac statim ex itinere ante oppidum Thapsum constitit elephantosque LXIIII ornatos armatosque cum turribus ornamentisque capit, captos ante oppidum instructos constituit, id hoc consilio, si posset Vergilius qu
Abbreviated transcription (Latin):
tenum actingere rursus in oppidũ
se recepunt. Int̾im scipionis coyiis
ꝓstratis. pascunq toto campo fugiẽ¬
tib. confestim cesaris legiones cõ¬
sequi spatiumq se nõ dare colligẽ¬
di. Qui postqmͣ ad ea castra que
petebant ꝑfug̾unt. ut refectis ca¬
stris rursus sese defend̾e̾nt. ducẽq
aliquẽ requir̾ent quẽ respic̾ent. cuiꝰ
auctoritate imꝑioq rem gererent.
Qui postquami ammadu̾terunt
neminem ibi ẽẽ presidio. ꝓtuius
ciriuis cibiectis. in regia castia fu¬
gere contendunt. Quo postquam
ꝓuenerunt eci qͦ ab iuliauis teneri
uident desꝑata salute. in quodam
colle consictunt. atq arnus dimis¬
sis salutacionem more nulitari fa¬
ciunt. Quib miseris ea res paruo¬
fuit presidio. Nainq nlites ue¬
t̾ami im ⁊ dolore incensi non modo
ut parcerent hosti nõ potenant ad¬
duci. s etiam ex suo ox̾citu illuste
urbauos quos auctores appellabãt.
comp lures aut uulu̾arunt. aut ĩ¬

Expanded text:
terram attingere rursus se in oppidum terram attingere rursus se in oppidum receperunt. Interim Scipionis copiis prostratis passimque toto campo fugientibus confestim Caesaris legiones consequi spatiumque se non dare colligendi. Qui postquam ad ea castra quae petebant perfugerunt, ut refecti castris rursus sese defenderent ducemque aliquem requirerent, quem respicerent, cuius auctoritate imperioque rem gererent: — qui postquam animadverterunt neminem ibi esse praesidio, protinus armis abiectis in regia castra fugere contendunt. Quo postquam pervenerunt, ea quoque ab Iulianis teneri vident. Desperata salute in quodam colle consistunt atque armis demissis salutationem more militari faciunt. Quibus miseris ea res parvo praesidio fuit. Namque milites veterani ira et dolore incensi non modo ut parcerent hosti non poterant adduci sed etiam ex suo exercitu inlustris urbanos, quos auctores appellabant, compluris aut vulnerarunt aut in
Abbreviated transcription (Latin):
cornu elephans uulu̾e ictus ⁊ do¬
lore concitatus in lixam inerm̃ im¬
petum fecisset eũq sub pedẽ subdi¬
tum de in geuu inmeus pondere
suo ꝓmoscide erecta iubrantiq stu¬
dore maximo p̾meret atq enecciret.
miles hic nou potuit pati quin se
aruiatus bestie offerret. Quẽ post¬
quam elephans ad se telo infestoue¬
nire aĩm adu̾tit. relicto cadauere mi¬
litem promoscide circumdat. atq ĩ
sublime extollit armatus. Qui in
eiusmodi piculo constanter agen¬
dum sibi iuderet gladio ꝓmoscidẽ
quo eiit circumdatus cedere quan¬
tum uiub pot̾at. non desistit Quo
dolore adductus elephans. milite
cibiocto. maximo cum studore cursu¬
q conuersus cid reliquas bestias
so qui erant presidio ex oꝑpido de¬
serto suga. salutem sibi parent.
Egreduntur atq ita ꝑ mare uu¬
bilici fine ingressi t̾ram pecebant.
Qui ci seruiciis puerisq qui in ca¬
stris eirat lapidib pilisq ꝓhibiti

Expanded text:
cornu elephas vulnere ictus et docornu elephas vulnere ictus et dolore concitatus in lixam inermem impetum fecisset eumque sub pede subditum dein genu innixus pondere suo proboscide erecta vibrantique stridore maximo premeret atque enecaret, miles hic non potuit pati quin se armatus bestiae offerret. Quem postquam elephas ad se telo infesto venire animadvertit, reliquo cadavere militem proboscide circumdat atque in sublime extollit. Armatus, qui in eiusmodi periculo constanter agendum sibi videret, gladio proboscidem qua erat circumdatus caedere quantum viribus poterat non destitit. Quo dolore adductus elephas milite abiecto maximo cum stridore cursuque conversus ad reliquas bestias so qui erant praesidio ex oserto fuga salutem sibi parerent, egrediuntur atque ita per mare umbilici fine ingressi terram petebant. Qui a servitiis puerisque qui in castris erant lapidibus pilisque prohibiti
Abbreviated transcription (Latin):
pectore aduerso resist̾ent. inq cõ¬
tinerent. milites ne in iussu im¬
ꝑatoris concurrent nec quicqmͣ
ꝓficerent. Qd̾ postquã cesar intel¬
lexit incitatis militum animis
resicti nullo modo posse signo feli¬
citatis dato. equo admuicco. in ho¬
stem concra pͥncipes ire contẽdit
a dextro. Int̾un cormi funditores
sagictariiq. concita tela melephã¬
tos frequent̾ initunt. Quo facto:
bestie studore fundorum lapidumq¬
ꝑt̾rite. sese conuert̾e. ⁊ suos pre se
frequentes stiratosq ꝓt̾ere. ⁊ in por¬
tas ualli senfactas ruere conten¬
dunt. Idem moiui equites qui in eo¬
dem cornu elephcuitis erant p̾sidio.
deeci pͥncipes fugiunt. ita celeriter
bestiis circuitis legiones uallo ho¬
stium sunt potite: ⁊ pauas acuter
repugneutib. interfectisq: Reliqͥ
concitati in castir ude pridie erãt
egressi confugiunt. Non uidetur eẽ
pretermittendum de uirtute uulitis
uet̾ani .u. legioni. Nam cum sinistro

Expanded text:
pectore adverso resisterent vique conpectore adverso resisterent vique continerent milites, ne iniussu imperatoris concurrerent, nec quicquam proficerent. § 83 Quod postquam Caesar intellexit incitatis militum animis resisti nullo modo posse, signo Felicitatis dato equo admisso in hostem contra principes ire contendit. A dextro interim cornu funditores sagittariique concita tela in elephantos frequentes iniciunt. Quo facto bestiae stridore fundarum, lapidumritae sese convertere et suos post se frequentis stipatosque proterere et in portas valli semifactas ruere contendunt. Item Mauri equites, qui in eodem cornu elephantis erant, praesidio deserti principes fugiunt. Ita celeriter bestiis circumitis legiones vallo hostium sunt potitae, et paucis acriter repugnantibus interfectisque reliqui concitati in castra unde pridie erant egressi confugiunt. § 84 Non videtur esse praetermittendum de virtute militis veterani V. legionis. Nam cum in sinistro
Abbreviated transcription (Latin):
q superiorci cõmemiorans. Olc̃de¬
q appellcius. cunmos eoꝵ ercita¬
bat. Qyrones cuitẽ qui inimquiͣ
in acie diuucassent hortabatur
ut uec̾anoꝵ uirtutẽ emulcirent:
eoꝵq fcancam: locũ nomẽ uictoriã
pactani cuperent possidere. Itaq
in circũenndo excitu cumum ad¬
u̾tit. hoctes contͣ uallum trepida¬
re atq ultro citroq pauidos con¬
cursare. ⁊ modose intra portas re¬
cipere modo inconstant̾ ĩmod̾ate¬
q prodire. Cũ idem a plurib an̾u¬
cduici ceptũ eẽt: subito legati euo¬
catiq obsecune cesarem. ne dubi¬
taret signũ dare. uictoriam sibi
ꝓpͥam a diis immortalib portẽdi.
Subitanti cescre atq eoꝵ studio
cupiditatiq resistente. sibiq erup¬
tione pugnari non placere cla¬
nutct etiam ctq etiaui aciem
sustentantẽ. subito dextro cornu
in iussu cesaris tubicua nulitib
cocictus con̾e cepit. Quo facto ab
uniuersis cohortib signa in ho¬
steui cepere inferri: cũ centuriones

Expanded text:
commemorans blandeque appellans animos eorum excitabat. Tirones autem, qui numquam in acie dimicassent, hortabatur ut veteranorum virtutem aemularentur eorumque famam, locum, nomen victoria parta cuperent possidere. § 82 Itaque in circumeundo exercitu animadvertit hostis circa vallum trepidare atque ultro citroque pavidos concursare et modo se intra portas recipere, modo inconstanter immoderateque prodire. Cum idem a pluribus animadverti coeptum esset, subito legati evocatique obsecrare Caesarem ne dubitaret signum dare: victoriam sibi propriam a dis immortalibus portendi. Dubitante Caesare atque eorum studio cupiditatique resistente sibique eruptione pugnari non placere clamitante, etiam atque etiam aciem sustentante, subito dextro cornu iniussu Caesaris tubicen a militibus coactus canere coepit. Quo facto ab universis cohortibus signa in hostem coepere inferri, cum centuriones
Abbreviated transcription (Latin):
dumn. Postquam ab horrere eos¬
udet reducit sub uesꝑum legio¬
nes in castir legati int̾im ex
oppido uaga qd: finitiũ fuit
zeie cuius cesarem pocitum ẽẽ
demonstiuimus. Ueniunt. pe¬
tunt. obsecrant. ut sͥ presidium
mutat. se res comy lures que
utiles bello sint ad mi maratos.
P id tempus deorũ uoluntate
studioq erga cesarem timis¬
fugas suos ciues facit t̾tiores
iubam regem celiter cũ copiis
suis aante ꝙͣ cesaris presidium
eo ꝓueniret ad oppidur actur¬
risse. citq ad uenientom mul¬
titudine circumdata. eo potitũ
ominb q eius oppidi uicolis
ad unum int̾fectis dedicse oppi¬

Expanded text:
dum. Postquam eos abhorrere vidum. Postquam eos abhorrere videt, reducit sub vesperum legiones in castra. § 74 Legati interim ex oppido Vaga, quod finitimum fuit Zetae, cuius Caesarem potitum esse demonstravimus, veniunt; petunt, obsecrant, ut sibi praesidium mittat; se res compluris quae utiles bello sint sumministraturos. Per id tempus deorum voluntate studioque erga Caesarem transfuga suos civis facit certiores Iubam regem celeriter cum copiis suis, antequam Caesaris praesidium eo perveniret, ad oppidum accucurrisse atque advenientem multitudine circumdata eo potitum omnibusque eius oppidi incolis ad unum interfectis dedisse oppi