comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cissent quemadmodum uellent imperarent. idem popu¬
lum.r. uictis non ad alterius pręscriptum sed ad suura
arbitrium imperare consuesse si ipse populo.r. nõ prę̧¬
scriber& quemadmodum suo iure uteretur non oportere
se a populo.r. in suo iure impediri heduos sibi quoniam
helli fortunam temptassent. & armis congressi ac suꝑati
essent stipendiarios esse factos. magnam Caesarem in iuria
facere qud suo aduentu uectigalia sibi deteriora facer&
heduis se obsides redditurum non esse. neq his neq eoꝵ
sociis iniuria bellum illaturum. si in eo non manerent
quod conuenissent stipendiumq quot annis nõ pende¬
rent si id non fecissent longe his fraternum nomen po¬
puli r ob futurum. Quod sibi caesar denuntiar& se heduoꝵ¬
in iurias non neglecturum neminem secum sine sua perni¬
tiae contendisses cum uell& congrederetur. intellecturum¬
o quid inuicti germani exercitatissimi in armis ꝗinter annos

Expanded text:
cissent quem ad modum vellent imperarent. Item popucissent quem ad modum vellent imperarent. Item populum Romanum victis non ad alterius praescriptum, sed ad suum arbitrium imperare consuesse. Si ipse populo Romano non praescriberet quem ad modum suo iure uteretur, non oportere se a populo Romano in suo iure impediri. Haeduos sibi, quoniam belli fortunam temptassent et armis congressi ac superati essent, stipendiarios esse factos. Magnam Caesarem iniuriam facere, qui suo adventu vectigalia sibi deteriora faceret. Haeduis se obsides redditurum non esse neque his neque eorum sociis iniuria bellum inlaturum, si in eo manerent quod convenisset stipendiumque quotannis penderent; si id non fecissent, longe iis fraternum nomen populi Romani afuturum. Quod sibi Caesar denuntiaret se Haeduoriniurias non neglecturum, neminem secum sine sua pernicie contendisse. Cum vellet, congrederetur: intellecturum quid invicti Germani, exercitatissimi in armis, qui inter annos
Abbreviated transcription (Latin):
cum Caesar legatos cum his mandatis mittit. Quoniam
tanto suo populiq .r. beneficio affectus cum in consulatu
suo rex atq amicus a senatu appellatus ess& hane sibi
populoq romano gratiam referr& ut in colloꝗum uenire
inuitatus grauaretur. neq de communi re dicendũ sibi
& cognoscendum putar&: hac esse quae ab eo postular&.
Primum neq multitudinem hominum amplius trans rhe¬
num in galliam tranducer&. deinde obsides quos haber&
ab heduis redder&. sequanisq ꝑmitter& ut quos illi habe¬
rent uoluntate eius reddere illis licer&. ne ue heduos in¬
iuria lacesser&. ne ue his sociisq ipsorum bellum infer&.
si id ita feciss& sibi populoq .r. ꝑpetuam gratiam atq ami¬
citiam cum eo futuram. si non impetrar& se se quoniam
M. messala .l. pisone consulibus senatus censuiss& uti
quicunq galliam prouinciam obtiner& quod commodo
stus respondit: ius esse belli ut qui uicissent his quos ui¬

Expanded text:
eum Caesar legatos cum his mandatis mittit: quoniam eum Caesar legatos cum his mandatis mittit: quoniam tanto suo populique Romani beneficio adfectus, cum in consulatu suo rex atque amicus a senatu appellatus esset, hanc sibi populoque Romano gratiam referret ut in conloquium venire invitatus gravaretur neque de communi re dicendum sibi et cognoscendum putaret, haec esse quae ab eo postularet: primum ne quam multitudinem hominum amplius trans Rhenum in Galliam traduceret; deinde obsides quos haberet ab Haeduis redderet Sequanisque permitteret ut quos illi haberent voluntate eius reddere illis liceret; neve Haeduos iniuria lacesseret neve his sociisque eorum bellum inferret. Si id ita fecisset, sibi populoque Romano perpetuam gratiam atque amicitiam cum eo futuram; si non impetraret, sese, quoniam M. Messala, M. Pisone consulibus senatus censuisset uti quicumque Galliam provinciam obtineret, quod commodstus respondit: ius esse belli ut qui vicissent iis quos vi
Abbreviated transcription (Latin):
derent: presertim cum sequanos a prouincia nostra rhe¬
nus diuider&. Quibus rebus ꝗͣ maturime occurrendum
putabat. Ipse autem ariouistus tantos sibi spiritus tanta
arrgantiam sumpserat ut ferendus non uideretur. Quia
obrem placuit ei ut ad ariouistum legatos mitter& ꝗ
ab eo postularent ut aliquem locum medium utriusq
colloquio diliger&. uelle de sese de re .p. & summis utri¬
usq rebus cum eo agere: Fi legationi ariouistus respondit
si quid ipsi a caesare opus ess& sese ad eum uentuꝵ fuis¬
se. si quid ille se uelit illum ad se uenire oportere. Prete¬
rea se neq exercitu in cas partes galliae uenire se audere
quas Caesar possider&. neq exercitum sine magno comme¬
atu atq emolumento in unum locum contrahere posse. si¬
bi autem mirum uideri quid in sua gillia quam bello
uiciss& aut caesari aut omnino populo.r. negocii ess&.
Nis responsis ad caesarem legatis redeuntibus iterum ad

Expanded text:
derent , praesertim cum Sequanos a provincia nostra Rhoderent , praesertim cum Sequanos a provincia nostra Rhodanus divideret; quibus rebus quam maturrime occurrendum putabat. Ipse autem Ariovistus tantos sibi spiritus, tantam arrogantiam sumpserat, ut ferendus non videretur. Quam ob rem placuit ei ut ad Ariovistum legatos mitteret, qui ab eo postularent uti aliquem locum medium utrisque conloquio deligeret: velle sese de re publica et summis utriusque rebus cum eo agere. Ei legationi Ariovistus respondit: si quid ipsi a Caesare opus esset, sese ad eum venturum fuisse; si quid ille se velit, illum ad se venire oportere. Praeterea se neque sine exercitu in eas partes Galliae venire audere quas Caesar possideret, neque exercitum sine magno commeatu atque molimento in unum locum contrahere posse. Sibi autem mirum videri quid in sua Gallia, quam bello vicisset, aut Caesari aut omnino populo Romano negotii esset. His responsis ad Caesarem relatis, iterum ad
Abbreviated transcription (Latin):
sent ꝑferendi. Nis rebus cognitis caesar gallorum animos uer¬
bis confirmauit. pollicitusq est sibi eam rem cure futuram.
magnam se habere spem & beneficiosuo
auctoritate adductum ariouistum finem iniuriis facturu.
Hac oratione habita concilium dimisit. & secundum ea mi¬
te res eum hortabantur quare sibi eam rem cogitandam
& suscipiendam putar&. In pͥmis quod heduos fratres co¬
sanguineosq scepenumero ab senatui appellatos ĩ seruitute
atq ditione uidehat germanorum tenẽi.corq obsides esse
apud ariouistum ac sequanos intelligebat: quod in tanto
Paulatim autem germanos consuescere rhenum transire:
& in galliam magnam eorum multitudinem uenire po¬
pulo.r. periculosum uidebat. Nec sibi homines feros ac
barbaros obtemꝑaturos existimabat quin cum omnem
galliam occupauissent ut ante cymbri theutoniq fecis¬
sent in prouinciam exirent.atq: inde in italiam conten¬

Expanded text:
sent perferendi. His rebus cognitis Caesar Gallorum animos versent perferendi. His rebus cognitis Caesar Gallorum animos verbis confirmavit pollicitusque est sibi eam rem curae futuram; magnam se habere spem et beneficio suo et auctoritate adductum Ariovistum finem iniuriis facturum. Hac oratione habita, concilium dimisit. Et secundum ea multae res eum hortabantur quare sibi eam rem cogitandam et suscipiendam putaret, in primis quod Haeduos, fratres consanguineosque saepe numero a senatu appellatos, in servitute in dicione videbat Germanorum teneri eorumque obsides esse apud Ariovistum ac Sequanos intellegebat; quod in tanto Paulatim autem Germanos consuescere Rhenum transire et in Galliam magnam eorum multitudinem venire populo Romano periculosum videbat, neque sibi homines feros ac barbaros temperaturos existimabat quin, cum omnem Galliam occupavissent, ut ante Cimbri Teutonique fecissent, in provinciam exirent atque inde in Italiam conten
Abbreviated transcription (Latin):
norum rhenum traducatur. gilliamq: omnem ab ariouisti in¬
iuria posse defenderes tac oratione a diuitiaco habita omnes
qui aderant magno fletu auxilium a caesare petere coepe¬
runt. Animaduertit casar unus ex omnibus sequanos nihil
earum rerum facere quas coeteri facerent.Ised tristes capite
demisso terram intueri. Eius rei quae causa ess& miratus
ex ipsis quaesiit. Nihil sequani respondere. sed in eadem tri¬
stitia taciti permanere Cum abhis sepius quaer& neque¬
ullam omnino uocem exprimere poss& idem diuitiacus
heduus respondit. Hoc esse miseriorem fortunam & gra¬
uiorem sequanorum qͣ reliquoꝵ: qđ soli nec in occulto
ꝗdem queri. neq auxilium implorare audereãt. Absentis¬
q ariusti crudelitatem uelut si coram adess& horrerent.
propterea quod reliquis tãtã fuge facultas daretur. sequa¬
nis uͦ ꝗ intra fines suos ariouistum recoepissent quorum
oppida omnia in potestate eius essent. omnes cruciatus es¬

Expanded text:
norum Rhenum traducatur, Galliamque omnem ab Ariovisti innorum Rhenum traducatur, Galliamque omnem ab Ariovisti iniuria posse defendere. Hac oratione ab Diviciaco habita omnes qui aderant magno fletu auxilium a Caesare petere coeperunt. Animadvertit Caesar unos ex omnibus Sequanos nihil earum rerum facere quas ceteri facerent sed tristes capite demisso terram intueri. Eius rei quae causa esset miratus ex ipsis quaesiit. Nihil Sequani respondere, sed in eadem tristitia taciti permanere. Cum ab his saepius quaerullam omnino vocem exprimere posset, idem Diviacus Haeduus respondit: hoc esse miseriorem et graviorem fortunam Sequanorum quam reliquorum, quod soli ne in occulto quidem queri neque auxilium implorare auderent absentisque Ariovisti crudelitatem, velut si coram adesset, horrerent, propterea quod reliquis tamen fugae facultas daretur, Sequanis vero, qui intra fines suos Ariovistum recepissent, quorum oppida omnia in potestate eius essent, omnes cruciatus es
Abbreviated transcription (Latin):
uictus cum illa comparandam. Ariouistus autem ut semel
gallorum copias prelio uicerit quod proelium factum sit
ad magetrobie superbae & crudeliter imꝑare obsides nobi¬
lissimi cuiusq liberos petere & in eos omnia exempla cruci¬
atusq edere. si qua res non ad nutum aut ad uoluntatem e¬
ius facta sit. hominem esse barbarum iracundum. teme¬
rarium. non posse eius imperia diutius substinere. nisi si¬
quid infaesare populoq.i. sit auxilii. Omnibus gallis idem
esse faciendum quod heluenis fecerit ut domo emigrent. ali¬
ud domicilium alias sedes remotas a germanis petant. for¬
tunamq quaecunq accidat experiantur. tiaec si enuntiata
ariouisto sint non dubitare quin de omnibus obsidibus q
apud eum sint grauissimum supplicium sumat. Casarem
uel autoritate sua atq exercitus uel recenti uictoria. uel no¬
mine populi.r. deterrere posse ne maior multitudo germa¬

Expanded text:
victus cum illa comparandam. Ariovistum autem, ut semel victus cum illa comparandam. Ariovistum autem, ut semel Gallorum copias proelio vicerit, quod proelium factum sit ad Magetobrigam, superbe et crudeliter imperare, obsides nobilissimi cuiusque liberos poscere et in eos omnia exempla cruciatusque edere, si qua res non ad nutum aut ad voluntatem eius facta sit. Hominem esse barbarum, iracundum, temerarium: non posse eius imperia, diutius sustineri. Nisi quid in Caesare populoque Romano sit auxilii, omnibus Gallis idem esse faciendum quod Helvetii fecerint, ut domo emigrent, aliud domicilium, alias sedes, remotas a Germanis, petant fortunamque, quaecumque accidat, experiantur. Haec si enuntiata Ariovisto sint, non dubitare quin de omnibus obsidibus qui apud eum sint gravissimum supplicium sumat. Caesarem vel auctoritate sua atque exercitus vel recenti victoria vel nomine populi Romani deterrere posse ne maior multitudo Germa
Abbreviated transcription (Latin):
turos. neq recusaturos quominus perpetuo sub illorum diti¬
one atq imperio essent. Unum se esse ex omni ciuitate he¬
duorum qui adduci non potuerit ut iurar& aut liberos
suos ohsides. dar&. ob eam rem ex ciuitate se profugisse
& romam ad senatum uenisse auxilium postulatum. qͦd
solus nec iureiurando neq obsidibus teneretur.Sed peius
uictoribus sequanis qͣ heduis uictis accidisse. propterea
quod ariouistis rex germanoꝵ in eorum finibus consediss&.
tertiamq partem agri sequani qui ess& optimus totius gal¬
li&e occupass& & nunc de altera parte tertia sequanos decc¬
dere iuher&. propterea quod paucis mensibus ante haru¬
dum milia hominum uigintiquatuor ad eum uenissent
quibus locus ac sedes pararentur. futurum esse paucis annis
uti omnes ex gallie finibus pellerentur. atq omnes germa¬
ni rhenum transirent.Neq enim conferendum esse gilli¬
cum cum germanorum agro.neq hanc consuetudinem

Expanded text:
turos neque recusaturos quo minus perpetuo sub illorum dicituros neque recusaturos quo minus perpetuo sub illorum dicione atque imperio essent. Unum se esse ex omni civitate Haeduorum qui adduci non potuerit ut iuraret aut liberos suos obsides daret. Ob eam rem se ex civitate profugisse et Romam ad senatum venisse auxilium postulatum, quod solus neque iure iurando neque obsidibus teneretur. Sed peius victoribus Sequanis quam Haeduis victis accidisse, propterea quod Ariovistus, rex Germanorum, in eorum finibus consedisset tertiamque partem agri Sequani, qui esset optimus totius Galliae, occupavisset et nunc de altera parte tertia Sequanos decedere iuberet, propterea quod paucis mensibus ante Harudum milia hominum XXIIII ad eum venissent, quibus locus ac sedes pararentur. Futurum esse paucis annis uti omnes ex Galliae finibus pellerentur atque omnes Germani Rhenum transirent; neque enim conferendum esse Gallicum cum Germanorum agro neque hanc consuetudinem
Abbreviated transcription (Latin):
harum alterius pͥncipatum tenere heduos: alterius ar¬
uernos. Hi cum tantopere de potentu ĩter se multos ãnos
contenderent factum est uti ab aruernis sequanisq
germani accerserentur.Horum primo circiter milia du¬
odecim rhenum transisse. Posteaꝗͣ agros & cultum & co¬
pias gallorum homines ẜeri ac barbari adamassent tra¬
ductos plures nunc esse in gallia ad centum & uigin¬
ti milium numerum. Cum his heduos eorumq ditio¬
nis homines semel atq iterum armis contendisse. ma¬
gnam calamitatem pulsos accoepisse. omnem nobili¬
tatem omnem senatum omnem eꝗtatum amisisse.
Quibus proeliis calamitatibusq fractos qui & sua uir¬
tute & populi.r. hospitio atq amicitia plurimum ante
in gallia potuissent. coactos esse sequanis obsides dare
nobilissimos ciuitatis. & iureiurando ciuitate obstringe
se se neq obsides repetituros neq auxilium a populo .r. implora¬

Expanded text:
harum alterius principatum tenere Haeduos, alterius Arharum alterius principatum tenere Haeduos, alterius Arvernos. Hi cum tantopere de potentatu inter se multos annos contenderent, factum esse uti ab Arvernis Sequanisque Germani mercede arcesserentur. Horum primo circiter milia XV Rhenum transisse; postea quam agros et cultum et copias Gallorum homines feri ac barbari adamassent, traductos plures; nunc esse in Gallia ad C et XX milium numerum. Cum his Haeduos eorumque clientes semel atque iterum armis contendisse; magnam calamitatem pulsos accepisse, omnem nobilitatem, omnem senatum, omnem equitatum amisisse. Quibus proeliis calamitatibusque fractos, qui et sua virtute et populi Romani hospitio atque amicitia plurimum ante in Gallia potuissent, coactos esse Sequanis obsides dare nobilissimos civitatis et iure iurando civitatem obstringere sese neque obsides repetituros neque auxilium a populo Romano implora
Abbreviated transcription (Latin):
ctuosissimum iudicassent: reliquasq ciuitates stipendi¬
arias haberent. Petierunt uti sibi concilium totius galli&e
in diem certam indicer&. idq Cesaris uoluntate facere
licer& sc se habere quasdam res quas ex communi consen¬
su ab eo petere uellent. Ea re permissa diem concilio con¬
stituerunt. & iureiurando nequis enuntiar& nisi quibus
communi consilio mandatum ess& inter se sanxerunt.
Eo concilio dimisso udem principes ciuitatum ꝗ ante
fuerant ad Caesarem reuerterunt. petieruntq uti sibi
secreto in occulto de sua omniumq salute cum co age¬
re licer&. Ea re impetrata sese omnes flentes caesari ad
pedes proiecerunt. non minus se id contendere & labo¬
rare ne ea quae dixissent enuntiarentur ꝗͣ uti ea quae
uellent impetrarent. propterea quod si enuntiatum
ess& in truciatum se uenturos uiderent. locutus pro
his diuitiacus heduiis. Gallia totius factiones esse duas.

Expanded text:
ctuosissimum iudicassent, reliquasque civitates stipendictuosissimum iudicassent, reliquasque civitates stipendiarias haberent. Petierunt uti sibi concilium totius Galliae in diem certam indicere idque Caesaris facere voluntate liceret: sese habere quasdam res quas ex communi consensu ab eo petere vellent. Ea re permissa diem concilio constituerunt et iure iurando ne quis enuntiaret, nisi quibus communi consilio mandatum esset, inter se sanxerunt. Eo concilio dimisso, idem princeps civitatum qui ante fuerant ad Caesarem reverterunt petieruntque uti sibi secreto in occulto de sua omniumque salute cum eo agere liceret. Ea re impetrata sese omnes flentes Caesari ad pedes proiecerunt: non minus se id contendere et laborare ne ea quae dixissent enuntiarentur quam uti ea quae vellent impetrarent, propterea quod, si enuntiatum esset, summum in cruciatum se venturos viderent. Locutus est pro his Diviciacus Haeduus: Galliae totius factiones esse duas;
Abbreviated transcription (Latin):
exiss& eorum qui arma ferre possent: & item separatim
pueri senes mulieresq Quaꝵ omnium rerum summa
lia. Tulingorum milia triginta. latobrigoꝵ xxiii. Rau¬
racorum xxiii. Soiorum xxxii. Ex his qui arma ferre
possent ad milia xcii. Summa omnium fuerunt ad mi¬
lia ccclxuiii. Forum qui domo redierunt censu habito
ut cesar imꝑauerat repertus est numerus milium cen¬
tum & decem.¶ Bello heluetioꝵ confecto totius fere galli&
legati principes aiuitatum ad caesarem gratulatum conue¬
nerunt. intelligere se se iam & si pro ueteribus heluetioꝵ
iniuriis populus.r. poenas bello repetiss& tamen eam rẽ
non minus ex usu terrae gallia ꝗͣ populi .r. accidisse. pro¬
pterea quod eo consilio florentissimis rebus domos suas
helueni reliquissent uti toti galliae bellum inferrent: im¬
perioq potirentur: locumq domicilio ex magna copia
deligerent: quem ex omni gallia oportunissimum fru¬

Expanded text:
exisset eorum qui arma ferre possent, et item separatim, quot exisset eorum qui arma ferre possent, et item separatim, quot pueri, senes mulieresque. Quarum omnium rerum summa II, Tulingorum milium XXXVI, Latobrigorum XIIII, Rauracorum XXIII, Boiorum XXXII; ex his qui arma ferre possent ad milia nonaginta duo. Summa omnium fuerunt ad milia CCCLXVIII. Eorum qui domum redierunt censu habito, ut Caesar imperaverat, repertus est numerus milium C et X. Bello Helvetiorum confecto totius fere Galliae legati, principes civitatum, ad Caesarem gratulatum convenerunt: intellegere sese, tametsi pro veteribus Helvetiorum iniuriis populi Romani ab his poenas bello repetisset, tamen eam rem non minus ex usu terrae Galliae quam populi Romani accidisse, propterea quod eo consilio florentissimis rebus domos suas Helvetii reliquissent uti toti Galliae bellum inferrent imperioque potirentur, locumque domicilio ex magna copia deligerent quem ex omni Gallia oportunissimum ac fru
Abbreviated transcription (Latin):
latobriges in fines suos unde erant profecti reuerti iussit.
& quod omnibus frugibus amissis domi nihil erat. quo
famem tolerarent: allobrogibus imperauit ut his frume¬
ti copiam facerent. ipsos oppida uicosq quos incenderant
restituere iussit. Id ea maxime ratione fecit. quod noluit
cum locum unde heluetii discesserant uacare: ne propter
bonitatem agrorum germani qui trans rhenum ĩ colunt
ẽ suis finibus in helueuoꝵ fines transirent & finitimi gal¬
liae prouinaa allobrogibusq essent. Boios petentibus hedu¬
is quod egregia uirtute erant cogniti ut in finibus suis col¬
locarent concessit. quibus illi agros dederunt: quosq po¬
stea in partem iuris libertatis conditione atq ipsi erant re¬
coepunt. In castris heluetioꝵ tabulae repertae sunt lite¬
ris graecis confecte: & ad caesarem relatae. quibus in tabu¬
lis nominatim ratio confecta erat qui numerus domo

Expanded text:
Latobrigos in fines suos, unde erant profecti, reverti iussit, Latobrigos in fines suos, unde erant profecti, reverti iussit, et, quod omnibus frugibus amissis domi nihil erat quo famem tolerarent, Allobrogibus imperavit ut iis frumenti copiam facerent; ipsos oppida vicosque, quos incenderant, restituere iussit. Id ea maxime ratione fecit, quod noluit eum locum unde Helvetii discesserant vacare, ne propter bonitatem agrorum Germani, qui trans Rhenum incolunt, ex suis finibus in Helvetiorum fines transirent et finitimi Galliae provinciae Allobrogibusque essent. Boios petentibus Haeduis, quod egregia virtute erant cogniti, ut in finibus suis conlocarent, concessit; quibus illi agros dederunt quosque postea in parem iuris libertatisque condicionem atque ipsi erant receperunt. In castris Helvetiorum tabulae repertae sunt litteris Graecis confectae et ad Caesarem relatae, quibus in tabulis nominatim ratio confecta erat, qui numerus domo
Abbreviated transcription (Latin):
cum in itinere conuenissent.seq ad pedes proiecissent sup¬
pliciterq locuti flentes pacem petissent. atq eos in eo loco
quo tunc essent suum aduentum expectare iussiss& pa¬
ruerunt. Eo postꝗͣ caesar puenit obsides arma seruos qui
ad eos pfugissent poposcit. Dum ea conquiruntur & con¬
feruntur nocte intermissa circiter milia sex hominum
eius pagi qui urbigenus appellatur siue timore ꝑterriti
ne armis traditis supplicio afficerentur siue spe salutis in¬
ducti quod in tanta multitudine dedititioꝵ suam fugam
aut occultari aut omnino ignorari posse existimarent:
prima noctis ẽ castris heluetiorum egressi ad rhenum fi¬
nesq germanorum contenderunt. Quod ubi Caesar rescut
quorum per fines ierant his uti conquirerent & reduce¬
rent si sibi purgati esse uellent impauit. reductos in holti¬
um numero habuit. reliquos omnes obsidibus armis per¬
fugis traditis in deditionem accoepit. Neluetios tulinges

Expanded text:
eum in itinere convenissent seque ad pedes proiecissent supeum in itinere convenissent seque ad pedes proiecissent suppliciterque locuti flentes pacem petissent, atque eos in eo loco quo tum essent suum adventum expectare iussisset, paruerunt. Eo postquam Caesar pervenit, obsides, arma, servos qui ad eos perfugissent, poposcit. Dum ea conquiruntur et conferuntur, nocte intermissa circiter hominum milia VI eius pagi qui Verbigenus appellatur, sive timore perterriti, ne armis traditis supplicio adficerentur, sive spe salutis inducti, quod in tanta multitudine dediticiorum suam fugam aut occultari aut omnino ignorari posse existimarent, prima nocte e castris Helvetiorum egressi ad Rhenum finesque Germanorum contenderunt. Quod ubi Caesar resciit, quorum per fines ierant his uti conquirerent et reducerent, si sibi purgati esse vellent, imperavit; reductos in hostium numero habuit; reliquos omnes obsidibus, armis, perfugis traditis in deditionem accepit. Helvetios, Tulingos,
Abbreviated transcription (Latin):
ros obiecerant & e loco supiore in nostros uenientes tela con¬
niciebat. & non nulli inter carros rotasq mazaras ac tragu¬
las subiciebant. nostrosq uulnerabant. Diucum ess& pugna¬
tum impedimentis castrisq nostri potiti sunt. Ibi orgento¬
rigis filia atq unus e filiis captus est. Ex eo proelio circiter
hominum milia.cxxx. superfuerunt. eaq tota nocte con¬
tinenter ierunt. Nullam partem noctis itinere intermis¬
se insines lingonum die quarto puenerunt. Cum & pro¬
pter uulnera militum & propter sepulturam occisorum
nostri triauum moriti eos sequi non potuissent. Cesir ad
lingonas litteris nuntiosq misit ne eos frumento ne ue
alia re iuuarent. qui si iuuissent se eodem loco quo helu¬
etios habiturum. Ipse triduo intermisso cum omnibus
copiis eos sequi coepit. Heluetii omnium rerum inopia
adducti legatos de deditione ad eum misserunt. Qui cu

Expanded text:
ros obiecerunt et e loco superiore in nostros venientes tela coros obiecerunt et e loco superiore in nostros venientes tela coiciebant et non nulli inter carros rotasque mataras ac tragulas subiciebant nostrosque vulnerabant. Diu cum esset pugnatum, impedimentis castrisque nostri potiti sunt. Ibi Orgetorigis filia atque unus e filiis captus est. Ex eo proelio circiter hominum milia CXXX superfuerunt eaque tota nocte continenter ierunt nullam partem noctis itinere intermisso; in fines Lingonum die quarto pervenerunt, cum et propter vulnera militum et propter sepulturam occisorum nostri triduum morati eos sequi non potuissent. Caesar ad Lingonas litteras nuntiosque misit, ne eos frumento neve alia re iuvarent: qui si iuvissent, se eodem loco quo Helvetios habiturum. Ipse triduo intermisso cum omnibus copiis eos sequi coepit. Helvetii omnium rerum inopia adducti legatos de deditione ad eum miserunt. Qui cum
Abbreviated transcription (Latin):
prȩoptarent scutum manu emittere. & nudo corpore pu¬
gnare. Tandem uulneribus defessi & pedem referre & qͦd
mons suberat circiter mille passuum eo se recipe coepunt.
Capto monte & succedentibiis nostris bon & tulingi qui
hominum milibus .xu.agimen hostium claudebant: & no¬
uissimis pręsidio erant. ex itinere nostros latere aperto aggressi cir¬
cunuenere & id conspicati heluctii qui in montem se se
recoeperant rursus instare & proelium redintegrare coep
acies ut uetis ac sum motis resister&. tertia ut uenientes sub¬
siiner&. ita ancipiti proelio diu atq acriter pugnatu
alteri se ut coeꝑant in montem recoepunt: alteri ad impe¬
dimenta & carros suos se contulerunt. Nam hoc toto proe¬
lio cum ab homa septima ad uesperum pugnatum sit aduer¬
sum hostem uidere nemo potuit. Ad multam noctem etia
adimpedimenta pugnatum est. propterea quod pro uallo car¬

Expanded text:
praeoptarent scutum manu emittere et nudo corpore pupraeoptarent scutum manu emittere et nudo corpore pugnare. Tandem vulneribus defessi et pedem referre et, quod mons suberit circiter mille passuum spatio, eo se recipere coeperunt. Capto monte et succedentibus nostris, Boi et Tulingi, qui hominum milibus circiter XV agmen hostium claudebant et novissimis praesidio erant, ex itinere nostros ab latere aperto adgressi circumvenire, et id conspicati Helvetii, qui in montem sese receperant, rursus instare et proelium redintegrare coepeacies, ut victis ac submotis resisteret, tertia, ut venientes sustineret. Ita ancipiti proelio diu atque acriter pugnatum , alteri se, ut coeperant, in montem receperunt, alteri ad impedimenta et carros suos se contulerunt. Nam hoc toto proelio, cum ab hora septima ad vesperum pugnatum sit, aversum hostem videre nemo potuit. Ad multam noctem etiam ad impedimenta pugnatum est, propterea quod pro vallo car
Abbreviated transcription (Latin):
proxime conscripserat & omnia auxilia collocari ac to
tum montem hominibus compleri & interea sarcinas
in unum locum conferri & eum abhis qui in superiori
acie constiterant muniri iussit. Neluetii cum omnib
suis carris secuti impedimenta in unum locum contule¬
runt. ipsi conferctissima a cie reiecto nostro equitatu pha¬
lange facta sub primam nostram aciem successerunt.
Cesar primum suo deinde omnium e conspectu remotis
equis ut aęquato omnium ꝑiculo spem fuge toller& cohor¬
tatus suos proelium commisit. Milites e loco superiore
pilis missis facile hostium phalangem perfregerunt. ea
disiecta gladiis districtis in eos impetum fecerunt. Qal¬
lis magno ad pugnam erant impedimento quod plurib
eoꝵ scũtis uno ictu transfixis & colligatis cum ferrum
se inflixiss& neq euellere neq sinistra impedita satis
commode pugnare poterant. Multi ut diu iactato brachio

Expanded text:
proxime conscripserat et omnia auxilia conlocavit, ita proxime conscripserat et omnia auxilia conlocavit, ita ut supra se totum montem hominibus compleret; impedimenta sarcinasque in unum locum conferri et eum ab iis qui in superiore acie constiterant muniri iussit. Helvetii cum omnibus suis carris secuti impedimenta in unum locum contulerunt; ipsi confertissima acie, reiecto nostro equitatu, phalange facta sub primam nostram aciem successerunt. Caesar primum suo, deinde omnium ex conspectu remotis equis, ut aequato omnium periculo spem fugae tolleret, cohortatus suos proelium commisit. Milites loco superiore pilis missis facile hostium phalangem perfregerunt. Ea disiecta gladiis destrictis in eos impetum fecerunt. Gallis magno ad pugnam erat impedimento quod pluribus eorum scutis uno ictu pilorum transfixis et conligatis, cum ferrum se inflexisset, neque evellere neque sinistra impedita satis commode pugnare poterant, multi ut diu iactato bracchio
Abbreviated transcription (Latin):
duum superat cum exercitui frumentum metiri opor¬
ter& & quod a bibracte oppido heduorum longe maxi¬
mo & copiosissimo non amplius milibus passuum xuiii.
aberat: rei frumentarie prospitiendum existimauit.
Iter ab helueniis auertit. bibracte ire contendit. Ea res per
fugitiuos.l. emilii decurionis equitum gallorum hostibus
nuntiatur. Helueti seu quod timore pterritos romanos
discedere a se existimarent eo magis quod pridie supe¬
rioribus locis occupatis proelium non commisissent. si¬
ue eo quod re frumentaria intercludi posse confiderent.
commutato consilio atq itinere conuerso nostros a no¬
uissimo agmine inseq ac lacessere coeperunt. Postqͣ id
animaduertit copias suas caesar in proximum collem
subducit: eꝗtatumq qui substiner& hostium impetum
misit. Ipse interim in colle medio triplicem aciem instru¬
xit. legionum quattuor ueteranorum ita uti supra se¬
in summo iugo duas legiones quas in gallia citeriore

Expanded text:
duum supererat, cum exercitui frumentum metiri oporduum supererat, cum exercitui frumentum metiri oporteret, et quod a Bibracte, oppido Haeduorum longe maximo et copiosissimo, non amplius milibus passuum XVIII aberat, rei frumentariae prospiciendum existimavit; itaque iter ab Helvetiis avertit ac Bibracte ire contendit. Ea res per fugitivos L. Aemilii, decurionis equitum Gallorum, hostibus nuntiatur. Helvetii, seu quod timore perterritos Romanos discedere a se existimarent, eo magis quod pridie superioribus locis occupatis proelium non commisissent, sive eo quod re frumentaria intercludi posse confiderent, commutato consilio atque itinere converso nostros a novissimo agmine insequi ac lacessere coeperunt. Postquam id animum advertit, copias suas Caesar in proximum collem subduxit equitatumque, qui sustineret hostium petum, misit. Ipse interim in colle medio triplicem aciem instruxit legionum quattuor veteranarum; in summo iugo duas legiones quas in Gallia citeriore
Abbreviated transcription (Latin):
non longius millo quingentis passibus abesso& neq ut
postra ex captiuis comꝑit aut ipsius aduentus aut labie¬
ni cognitis ess&. Considius equo amisso ad cum accur¬
rit. dicit montem quem a labieno occupari uoluerit ab
hostibis teneri. id se gallicis armis atq insignibus cogno¬
uisse. Cesar suas copias in proximum collem subducit. aci¬
em instruit. labienus ut erat ei precoeptum a caesare ne
proelium comitter& nisi ipsius copiae prope holtium ca¬
stra uise essent ut undiq uno tempore in hostes imꝑe¬
tus fier& monte occupato nostros expectabat. prodio¬
q abstinebat. Multo deniq die per exploratões Caesar o¬
gnouit & montem a suis teneri: & heluetios castra mo¬
uisse & considium timore perterritum quod no uidis¬
s& pro uiso sibi renuntiasse. Eodie quo consederat ex¬
interuallo hostes sequitur. & milia passuum tria ab eoꝵ
castris castra ponit. Posttridie eius diei quod omnino bi¬

Expanded text:
non longius mille et quingentis passibus abesset neque, ut non longius mille et quingentis passibus abesset neque, ut postea ex captivis comperit, aut ipsius adventus aut Labieni cognitus esset, Considius equo admisso ad eum accurrit, dicit montem, quem a Labieno occupari voluerit, ab hostibus teneri: id se a Gallicis armis atque insignibus cognovisse. Caesar suas copias in proximum collem subducit, aciem instruit. Labienus, ut erat ei praeceptum a Caesare ne proelium committeret, nisi ipsius copiae prope hostium castra visae essent, ut undique uno tempore in hostes impetus fieret, monte occupato nostros expectabat proelioque abstinebat. Multo denique die per exploratores Caesar cognovit et montem a suis teneri et Helvetios castra, movisse et Considium timore perterritum quod non vidisset pro viso sibi renuntiavisse. Eo die quo consuerat intervallo hostes sequitur et milia passuum tria ab eorum castris castra ponit. Postridie eius diei, quod omnino bi
Abbreviated transcription (Latin):
quae ciuitas queratur proponit mon& ut in reliquum
tempus omnes suspiciones uit&. preterita se diuitiaco fra¬
tri condonare dicit. dunnorigi custodes ponit ut quid a¬
gat. quibus cum loquatur scre possit. Eodem dic ab explo¬
ratoribus certior factus hostes sub monte consedisse milia
passuum ab ipsis castris octo. qualis ess& natura montis &
quales in circum ascensus qui cognoscer& misit. Renunti¬
atum est facilem esse. De tertia iugilia .i. labienum legitum
pro pretore cum duabus legionibus & his ducibus ꝗ iter
cognouerant summum iugum montis ascendere iub&
Quia sui consilii sit ostendir ipse de quarta uigilia eo.¬
dem itinere quo hostes ierant ad eos contendit. equitatu¬
q omnem ante se mitit. Considius qui rermilitaris pitis¬
simus habebatur in exercitu.l. syllae & postea.M. crassi fue¬
rat cum exploratoribus premitit. Prima luce cum sum¬
mus mons a ł. labieno teneretur ipse ab hostium caltris

Expanded text:
quae civitas queratur proponit; monet ut in reliquum quae civitas queratur proponit; monet ut in reliquum tempus omnes suspiciones vitet; praeterita se Diviciaco fratri condonare dicit. Dumnorigi custodes ponit, ut quae agat, quibuscum loquatur scire possit. Eodem die ab exploratoribus certior factus hostes sub monte consedisse milia passuum ab ipsius castris octo, qualis esset natura montis et qualis in circuitu ascensus qui cognoscerent misit. Renuntiatum est facilem esse. De tertia vigilia T. Labienum, legatum pro praetore, cum duabus legionibus et iis ducibus qui iter cognoverant summum iugum montis ascendere iubet; quid sui consilii sit ostendit. Ipse de quarta vigilia eodem itinere quo hostes ierant ad eos contendit equitatumque omnem ante se mittit. P. Considius, qui rei militaris peritissimus habebatur et in exercitu L. Sullae et postea in M. Crassi fuerat, cum exploratoribus praemittitur. Prima luce, cum summus mons a Lucio Labieno teneretur, ipse ab hostium castris
Abbreviated transcription (Latin):
illa esse uera nec quenqͣ ex eo plus qͣ se doloris capere. prop¬
terea quod cum ipse plurimum gratia domi atq in reliqͥ galli
ille minimum propter adolescentiam poss& ꝑse creuis¬
se. Quibus opibus ac neruis non solum adminuendam gra¬
tiam sed pene ad pernitiem suam uteretur. se se tamen &
imore fraterno & existimatione uulgi commoueri: quod
si quid ei a Casare grauius accidiss& cum ipse eum locum
amicitia apud eum tener& neminen existimaturum no
sua uoluntate factum qua exre futurum uti totius galli&e
animia se auerterentur. Haec cum pluribus uerbis flens
a caesare peter&. Caesar eius dextram prendit: consolatus rogit¬
ficiat finem orandi. tanti cius apud se gratiam esse ostẽdit
uti & rei.p. iniuriam & suum dolorem eius uoluntati ac
precibus condon&. Dunnorigem ad se uocit. fratrem ad¬
hib&. quae in eo reprehendat ostendit quae ipse intelligit.

Expanded text:
illa esse vera, nec quemquam ex eo plus quam se doloris capere, propilla esse vera, nec quemquam ex eo plus quam se doloris capere, propterea quod, cum ipse gratia plurimum domi atque in reliqua Gallia, ille minimum propter adulescentiam posset, per se crevisset; quibus opibus ac nervis non solum ad minuendam gratiam, sed paene ad perniciem suam uteretur. Sese tamen et amore fraterno et existimatione vulgi commoveri. Quod si quid ei a Caesare gravius accidisset, cum ipse eum locum amicitiae apud eum teneret, neminem existimaturum non sua voluntate factum; qua ex re futurum uti totius Galliae animi a se averterentur. Haec cum pluribus verbis flens a Caesare peteret, Caesar eius dextram prendit; consolatus rogat finem orandi faciat; tanti eius apud se gratiam esse ostendit uti et rei publicae iniuriam et suum dolorem eius voluntati ac precibus condonet. Dumnorigem ad se vocat, fratrem adhibet; quae in eo reprehendat ostendit; quae ipse intellegat,
Abbreviated transcription (Latin):
su suo & ciuitatis. sed etiam inscientibis ipsis feciss&. qͦd
a magistratu heduorum accusaretur sitis esse caus& arbitra¬
batur quare in eum aut ipse animaduerter& aut ciuitatem
animaduertere iuber&. Nis omnibus rebus unum repu¬
um summam in se uoluntatem egregiam fidem iustitia
temperantiam cognouerat. Nam ne cius supplicio diuiati¬
pretibus remotis per.c. ualerium trouicillum principem
gilli& prouinere familiarem suum cui summam omniu
reꝵ fidem habebat cum eo colloꝗtur. Simul comonefacit
que ipso presente in concilio gallorum de dinorigę sint
difta. & ostendit qua separatim quisq de eo apud se dixerit.
fecit atq hortatur ut sine eius offensione animi uel ipse
de eo causa cognita statuat. uel ciuitatem statuere iubeat.
Diuiaticus multis cum latrimis Casarem complexis obse¬
crare coepit nequid grauius in fratrem statuer&. scire se

Expanded text:
su suo et civitatis sed etiam inscientibus ipsis fecisset, quod su suo et civitatis sed etiam inscientibus ipsis fecisset, quod a magistratu Haeduorum accusaretur, satis esse causae arbitrabatur quare in eum aut ipse animadverteret aut civitatem animadvertere iuberet. His omnibus rebus unum repuum, summum in se voluntatem, egregiam fidem, iustitiam, temperantiam cognoverat; nam ne eius supplicio Diviciapretibus remotis, per C. Valerium Troucillum, principem Galliae provinciae, familiarem suum, cui summam omnium rerum fidem habebat, cum eo conloquitur; simul commonefacit quae ipso praesente in concilio Gallorum de Dumnorige sint dicta, et ostendit quae separatim quisque de eo apud se dixerit. Petit atque hortatur ut sine eius offensione animi vel ipse de eo causa cognita statuat vel civitatem statuere iubeat. Diviciacus multis cum lacrimis Caesarem complexus obsecrare coepit ne quid gravius in fratrem statueret: scire se
Abbreviated transcription (Latin):
ex matre & propinquas suas nuptum in alias ciuitates
collocasse. fauiere & cupe heluetiis propter eam affinitatem.
odisse etiam suo nomine Caesarem & romanos: quod eoꝵ
aduontu potentia ei usdem minuta & diuiaticus frater
in antiqum locum grętiae atq honoris sit restitutus. siꝗd
accidat romanis summam in spem per heluetios regni ob¬
tinendi uenire. Imperio populi.r non modo de regno sed
de ea quam habeat gratia desperare.Reperiebat etiami
quirendo casar quod proelium equestre aduersum paucis
ante diebus ess& factum. initium eius fugae factum adun¬
norige atq eius equitibus. Nam equita tui quem auxilio
caesari hedui miserant dunnorix preerat.eonq fuga reli¬
quum esse equitatum ꝑterritum. Quibus rebus cognitis
cum ad has suspiciones certissime res accederent quod p
fines sequanorum heluetios traduxiss& quod obsides in¬
ter eos dandos curass& quod ea omnia non modo inius¬

Expanded text:
ex matre et propinquas suas nuptum in alias civitates ex matre et propinquas suas nuptum in alias civitates conlocasse. Favere et cupere Helvetiis propter eam adfinitatem, odisse etiam suo nomine Caesarem et Romanos, quod eorum adventu potentia eius deminuta et Diviciacus frater in antiquum locum gratiae atque honoris sit restitutus. Si quid accidat Romanis, summam in spem per Helvetios regni obtinendi venire; imperio populi Romani non modo de regno, sed etiam de ea quam habeat gratia desperare. Reperiebat etiam in quaerendo Caesar, quod proelium equestre adversum paucis ante diebus esset factum, initium eius fugae factum a Dumnorige atque eius equitibus nam equitatui, quem auxilio Caesari Haedui miserant, Dumnorix praeerat: eorum fuga reliquum esse equitatum perterritum. Quibus rebus cognitis, cum ad has suspiciones certissimae res accederent, quod per fines Sequanorum Helvetios traduxisset, quod obsides inter eos dandos curasset, quod ea omnia non modo inius
Abbreviated transcription (Latin):
tione lisci dunnorigem diuiatici fratrem designari sen¬
tebat. sed ꝗͣ pluribus presentibus eas res iactari nolebat.
celeriter concilium dimittit. liscum retin&. quaerit ex
solo ea quae in conuentu dixerat.Dicit liberius atq au¬
dacius. Eadem secreto ab aliis quaerit. repit esse uera. ip¬
sum esse dunnorigem summa audacia: magna apud
plebem propter liberalitatem gratia. cupidum rerum
nouarum complures annos portoria reliquaq: omnia
heduorum uectigalia paruo pretio redempta habere:
propterea ꝗd illo dicente contradicere audeat nemo.
Nis rebus & suam rem familiarem auxisse. & facultates
ad largiendum magnas comparisse: magnum numeꝵ
equitatus suo sumptu semper alere. & circum se habere
neq solum domi sed etiam apud finitimas ciuitates
largiter posse. atq huius potentiae causa matrem in bi¬
turgibus homini illic nobilissimo ac potentissimo
collocasse. ipsum ex heluenis uxorem habere.sororem

Expanded text:
tione Lisci Dumnorigem, Diviciaci fratrem, designari sentione Lisci Dumnorigem, Diviciaci fratrem, designari sentiebat, sed, quod pluribus praesentibus eas res iactari nolebat, celeriter concilium dimittit, Liscum retinet. Quaerit ex solo ea quae in conventu dixerat. Dicit liberius atque audacius. Eadem secreto ab aliis quaerit; reperit esse vera: ipsum esse Dumnorigem, summa audacia, magna apud plebem propter liberalitatem gratia, cupidum rerum novarum. Complures annos portoria reliquaque omnia Haeduorum vectigalia parvo pretio redempta habere, propterea quod illo licente contra liceri audeat nemo. His rebus et suam rem familiarem auxisse et facultates ad largiendum magnas comparasse; magnum numerum equitatus suo sumptu semper alere et circum se habere, neque solum domi, sed etiam apud finitimas civitates largiter posse, atque huius potentiae causa matrem in Biturigibus homini illic nobilissimo ac potentissimo conlocasse; ipsum ex Helvetiis uxorem habere, sororum
Abbreviated transcription (Latin):
leuetur presertim cum magna ex parte eorum precibus
adductus bellum suscoepit. multo etiam grauius quod
sit destitutus queritur. Tum demum liscus oratione Caesa¬
ris adductus quod antea tacuerat proponit.esse non nul¬
los quorum auctoritas apud plebem plurimum ualeat:
qui priuatum plus possint q̃ ipsi magistratus. hos seditiosa
atq improba oratione multitudinem deterrere. ne frumẽ.¬
tum conferant quod prȩstare debeant. si iam principatũ
galliae obtinere non possent gallorum ꝗͣ romanorum im¬
peria preferre. neq dubitare debeant quin si heluetios
superauerint romani. una cum reliqua gallia heduis li¬
bertatem sint erepturi. ab hisdem nosta consilia quaeq
in castris gerantur hostibus enuntiari. hos a se coerceri
non posse: quinetiam quod necessario rem coactus caesa¬
ri enuntiarit. intelligere sese quanto periculo fecerit:
& ob eam causam ꝗͣ diu potuerit tacuisse. Caesar hac ora¬

Expanded text:
levetur, praesertim cum magna ex parte eorum precibus levetur, praesertim cum magna ex parte eorum precibus adductus bellum susceperit; multo etiam gravius quod sit destitutus queritur. Tum demum Liscus oratione Caesaris adductus quod antea tacuerat proponit: esse non nullos, quorum auctoritas apud plebem plurimum valeat, qui privatim plus possint quam ipsi magistratus. Hos seditiosa atque improba oratione multitudinem deterrere, ne frumentum conferant quod debeant: praestare, si iam principatum Galliae obtinere non possint, Gallorum quam Romanorum imperia perferre, neque dubitare debeant quin, si Helvetios superaverint Romani, una cum reliqua Gallia Haeduis libertatem sint erepturi. Ab isdem nostra consilia quaeque in castris gerantur hostibus enuntiari; hos a se coerceri non posse. Quin etiam, quod necessariam rem coactus Caesari enuntiarit, intellegere sese quanto id cum periculo fecerit, et ob eam causam quam diu potuerit tacuisse. Caesar hac ora
Abbreviated transcription (Latin):
duos frumentum quod essent publice polliciti flagitare.
Nam propter frigora quod gallia sub septentrionibus ut
ante dictum est posita est non modo frumenta in agris ma¬
tura non erant. sed ne pabuli quidem satis magna copia
suppetebat. Eo autem frumento quod flumine arare na¬
uibus subuexerat propterea minus uti poterat: quod iter
ab arare heluetii auerterant a quibus discedere nolebat.
Diem ex die ducere hȩdui. conferri. comportari. adesse di¬
cere. Ubi se diutius duci intellex & diem instare quo die
frumentum militibus metiri oporter& conuocatis eoꝵ
pricipibus quorum magnam copiam in castris habebat:
in his diuiatico & lisco qui summo magistratu prȩerant
quem uergobretum appellant hedui qui creatur annuus
& uitae necisq in suos hab& potestatem grauiter eos accu¬
sat. quod cum neq emi neq ex agris sumi poss& tam ne¬
cessario tempore tam propinꝗs hostibus ab his non sub¬

Expanded text:
duos frumentum, quod essent publice polliciti, flagitare. duos frumentum, quod essent publice polliciti, flagitare. Nam propter frigora quod Gallia sub septentrionibus, ut ante dictum est, posita est, non modo frumenta in agris matura non erant, sed ne pabuli quidem satis magna copia suppetebat; eo autem frumento quod flumine Arari navibus subvexerat propterea uti minus poterat quod iter ab Arari Helvetii averterant, a quibus discedere nolebat. Diem ex die ducere Haedui: conferri, comportari, adesse dicere. Ubi se diutius duci intellexit et diem instare quo die frumentum militibus metiri oporteret, convocatis eorum principibus, quorum magnam copiam in castris habebat, in his Diviciaco et Lisco, qui summo magistratui praeerat, quem vergobretum appellant Haedui, qui creatur annuus et vitae necisque in suos habet potestatem, graviter eos accusat, quod, cum neque emi neque ex agris sumi possit, tam necessario tempore, tam propinquis hostibus ab iis non sub
Abbreviated transcription (Latin):
esse. uti obsides accipere non dare consuerint.eius rei.pr.
esse testem. hoc responso dato discessit. Postero die castra ex
rum quattuormillium quem ex omni prouincia & heduis
atq eorum sociis coactum habebat: ꝓmittit. qui uideant
quas in partes iter hostes faciant. Qui cupidius nouissimum
agmen insecuti alieno loco cum equitatu heluetiorum proe¬
lium committunt. & pauci de nostris cadunt. Quo proelio
sublati heluetii quod quingentis equitibus tantam multi¬
tudinem equitum propulerunt audacius subsistere. non
nunꝗͣ & nouissimo agmine proelio nostros lacessere coeperunt.
Cesar suos a prodio continebat. ac satis habebat in presentia
hostem rapinis pabulationibus. populationibusq prohibere:
lta dies circiter xii. iter fecerunt. uti inter nouissimum hosti¬
um agmen & nostrum primum non amplius quinis. aut
senis milibus passuum interess&. Interim quotidie casar he¬

Expanded text:
esse uti obsides accipere, non dare, consuerint; eius rei popesse uti obsides accipere, non dare, consuerint; eius rei populum Romanum esse testem. Hoc responso dato discessit. Postero die castra ex rum quattuor milium, quem ex omni provincia et Haeduis atque eorum sociis coactum habebat, praemittit, qui videant quas in partes hostes iter faciant. Qui cupidius novissimum agmen insecuti alieno loco cum equitatu Helvetiorum proelium committunt; et pauci de nostris cadunt. Quo proelio sublati Helvetii, quod quingentis equitibus tantam multitudinem equitum propulerant, audacius subsistere non quam et novissimo agmine proelio nostros lacessere coeperunt. Caesar suos a proelio continebat, ac satis habebat in praesentia hostem rapinis, pabulationibus populationibusque prohibere. Ita dies circiter XV iter fecerunt uti inter novissimum hostium agmen et nostrum primum non amplius quinis aut senis milibus passuum interesset. Interim cotidie Caesar Hae