comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tis. cuius tunc in dei reb spectata.
et cognita fides habebatur expe¬
tiuit: & aliquandiu apud eũ com¬
moratus ẽ. Temptauit autẽ idem¬
sc̃s hylarius. imposito di acomi of¬
ficio. sibi eũ artiꝰ implicare: & im¬
nisterio iunciri diuino. S cum se¬
pissime restitisset. indignũ se ẽẽ
uociferans: intellexit uir dei al¬
tioris ingenii. hoc eũ posse modo
constringi: si id ei officii impon̾et.
in quo quidã locus iniurie uidet᷑.
ltaq ex orcistam eũ esse precepit.
Quam ille ordinationẽ ne despexis¬
se tanquã humiliorẽ uideretur: ñ
repudiauit. Nec multũ post ammo¬
nitus ꝑ soporem. ut patriã paren¬
tesq quos adhuc gentilitas detine¬
bat. religiosa sollicitudine uisitaret.
ex uoluntate scĩ hylarii ꝓfectus ẽ.
Multisq ab eo obstrictus p̃cib ut
ꝑegrinationẽ illã agg̾ssꝰ ẽ: conte¬
status fratres. multa se adu̾sa pas¬
surum. qd postea ꝓbauit euentꝰ.

Expanded text:
tis, cuius tunc in Dei rebus spectata tis, cuius tunc in Dei rebus spectata et cognita fides habebatur, expetiit et aliquamdiu apud eum commoratus est. temptauit autem idem Hilarius inposito diaconatus officio sibi eum artius inplicare et ministerio uincire diuino. sed cum saepissime restitisset, indignum se esse uociferans, intellexit uir altioris ingenii, . uno eum modo posse constringi, si id ei officii imponeret, in quo quidam locus iniuriae uideretur: itaque exorcistam eum esse praecepit. quam ille ordinationem, ne despexisse tamquam humiliorem uideretur, non repudiauit. nec multo post admonitus per soporem, ut patriam parentesque, quos adhuc gentilitas detinebat, religiosa sollicitudine uisitaret, ex uoluntate sancti Hilari profectus est, multis ab eo obstrictus precibus eperegrinationem illam ingressus est, contestatus fratribus, multa se aduersa passurum: quod postea probauit euentus.
Abbreviated transcription (Latin):
re mlitiȩ. At martinus intrepidꝰ.
immo illato sibi t̾rore constantior.
si hoc inquit ignauiȩ asscribitur ñ
fidei: crastina die ante aciem mner¬
mis astabo̾ et in nomine dñi iħu sig¬
no crucis non clipeo ꝓtectus aut ga¬
lea: hostiũ cuneos penetrabo securꝰ.
Retrudi gͦ in custodiam iubetur.
facturus fidem dictis: ut mermis
barbaris obiceret᷑. Postera die hosteᷤ
legatos de pace miserunt: sua om¬
nia seq dedentes. Unde quis dubi¬
tet. hanc uere beati uiri fuisse ui¬
ctoriam: cui prestitũ sit. ne ier¬
nus ad p̃lium miteretur: Et qͣm¬
ius pius dñs seruare militẽ suum.
licet int̾ hostium gladios et tela po¬
tuisset: tam̃ ne uł alioꝵ morte scĩ
uiolarentur obtutus. exemit pug¬
nȩ necessitatẽ. Neq enĩ aliam ꝓ
milite suo xp̃c debuit p̃stare ui¬
ctoriam: quã ut subactissine san¬
guine hostib. nemo moreret᷑.
Ux inde relicta militia scm̃ hy¬
larium pictauȩ ep̃m ciuita¬

Expanded text:
re militiam. at Martinus intrepidus, re militiam. at Martinus intrepidus, immo inlato sibi terrore constantior, si hoc, inquit, ignauiae adscribitur, non fidei, crastina die ante aciem inermis adstabo et in nomine Domini Iesu, signo crucis, non clipeo protectus aut galea, hostium cuneos penetrabo securus. retrudi ergo in custodiam iubetur, facturus fidem dictis, ut inermis barbaris obiceretur. postero die hostes legatos de pace miserunt, sua omnia seque dedentes. unde quis dubitet hanc uere beati uiri fuisse uictoriam, cui praestitum sit, ne inermis ad proelium mitteretur. et quamuis pius Dominus seruare militem suum licet inter hostium gladios et tela potuisset, tamen ne uel aliorum mortibus sancti uiolarentur obtutus, exemit pugnae necessitatem. neque enim aliam pro milite suo Christus debuit praestare uictoriam, quam ut subactis sine sanguine hostibus nemo moreretur. Exinde relicta militia sanctum Hilarium Pictauae episcopum ciuita
Abbreviated transcription (Latin):
sui p̾cib euictus: cui contubniũ
familiare p̾stabat. E temĩ trans¬
acto tribunatus sui tempore: re¬
nunciaturũ se scło pollicebatur.
Qua martinus expectatione sus¬
pensus: ꝑ biennium fere post ea¬
quam ẽ baptisma consecutꝰ. solo
scilicet nomine militauit.
Nterea irruentib intra gallias
barbaris. iuli anus cesar. coacto in
unũ exercitu. apud uangionum
ciuitatem. donatiuũ cepit eroga¬
re militib: & ut est consuetudiniᷤᷤ
singłi citabantur. donec ad mar¬
tinũ uentum est. Tum uͦ oportu¬
num tempꝰ existimans. quo pet̾et
emissionem: neq enĩ integrum
sibi fore arbitrabatur. si donatinũ
ñ militaturus acciꝑet: hactenus
inquit ad cesarẽ militaui tibi. pa¬
tere ut nunc militem deo. Donati¬
uum tuũ pugnaturus accipiat:
xp̃i ego miles sum: pugnare mͥ ñ
licet. Tum uͦ aduersum hanc uocẽ.
tyramius infremuit: dicens eum
metu pugnȩ. quȩ postera die erat
futura. ñ religionis gr̃a detrecta¬

Expanded text:
sui precibus euictus, cui contubernium sui precibus euictus, cui contubernium familiare praestabat: etenim transacto tribunatus sui tempore renuntiaturum se saeculo pollicebatur. qua Martinus expectatione suspensus per biennium fere posteaquam est baptismum consecutus, solo licet nomine, militauit. Interea inruentibus intra Gallias barbaris Iulianus Caesar coacto in unum exercitu apud Vangionum ciuitatem donatiuum coepit erogare militibus, et, ut est consuetudinis, singuli citabantur, donec ad Martinum uentum est. tum uero oportunum tempus existimans, quo peteret missionem — neque enim integrum sibi fore arbitrabatur, si donatiuum non militaturus acciperet —, hactenus, inquit ad Caesarem, militaui tibi: patere ut nunc militem Deo: donatiuum tuum pugnaturus accipiat, Christi ego miles sum: pugnare mihi non licet. tum uero aduersus hanc uocem tyrannus infremuit dicens, eum metu pugnae, quae postero die erat futura, non religionis gratia detracta
Abbreviated transcription (Latin):
mile fecissent: cũ utiq plus ha¬
bentes. uestire pauꝑẽ sine sua nu¬
ditate potuissent.
octe igitur insecuta cum se
sopori dedisset: uidit xp̃m
clamidis suȩ qua pauꝑem texe¬
rat parte uestitum. Intueri di¬
ligentissime dñm: uestẽꝙ quam
dederat iubetur agnosc̾e. Mox ad
angłoꝵ circumstantiũ multitudi¬
nem: audiuit iħm clara uoce dicen¬
tem. Martinus adhuc cathecuminꝰ:
hac me ueste contexit. Uere me¬
mor dñs dictoꝵ suoꝵ quȩ ante p̃¬
dix̾at. quam diu fecistis hȩc uni
ex minimis istis mͥ fecistis: se in
pauꝑem ꝓfessus ẽ fuisse uestitum.
Et ad confirmandũ tam boni o¬
ꝑis testimoniũ: in eodẽ se habitu
quẽ pauꝑ acceꝑat est dignatus
ostende. Quo uiso uir beatissimꝰ.
non in głam est elatus humanã:
s bonitatem dei in suo oꝑe cognoᷤᷤ:¬
cens. cũ esset annoꝵ duode ugin¬
ti. ad baptisma conuolauit. Nec
tam̃ militiȩ renuntiauit. tribuni

Expanded text:
mile fecissent, cum utique plus hamile fecissent, cum utique plus habentes uestire pauperem sine sua nuditate potuissent. nocte igitur insecuta, cum se sopori dedisset, uidit Christum chlamydis suae, qua pauperem texerat, parte uestitum. intueri diligentissime Dominum uestemque, quam dederat, iubetur agnoscere. mox ad angelorum circumstantium multitudinem audit Iesum clara uoce dicentem: Martinus adhuc catechumenus hac me ueste contexit. uere memor Dominus dictorum suorum, qui ante praedixerat: quamdiu fecistis uni ex minimis istis, mihi fecistis, se in paupere professus est fuisse uestitum: et ad confirmandum tam boni operis testimonium in eodem se habitu, quem pauper acceperat, est dignatus ostendere. 1 quo uiso uir beatissimus non in gloriam est elatus humanam, sed bonitatem Dei in suo opere cognoscens, cum esset annorum duodeuiginti, ad baptismum conuolauit. nec tamen statim militiae renuntiauit, tribuni
Abbreviated transcription (Latin):
pret᷑ cotidianũ uictum reseruabat.
Tam tunc euuangłii non surdus
auditor: de crastino ñ cogitabat.
uodam itaq tempore
cum iam nichil p̾t̾ arma &
simplicẽ militiȩ uestem hab̾et:
media hyeme quȩ solito asꝑior
in horruerat. adeo ut plerosq uis
algoris extingueret: obuium ht̃
in porta ambianensium ciuitatis
pauꝑem nudũ. Qui cũ p̾t̾eunteᷤᷤ
ut sui misererentur oraret. om¬
nesq miserum p̾terirent: intel¬
lexit uir deo plemis. sibi illum
aliis miscdiam ñ prestantib re¬
seruari. Qͥd tam̃ ageret: Nichil
p̾ter clamidẽ qua indutus erat
habebat: iam enĩ reliqua in opꝰ
simile consũpserat. Arrepto nãq
ferro quo accinctus erat. mediã
diuidit: partẽq eius pauꝑi tri¬
buit: reliqua rursus induit᷑. In¬
terea de circũstantib ridere
ñ nulli: quia deformis esset. et¬
truncatus habitu uideretur.
Multi quidem quib erat mens
sanior. altius gem̾e qđ nichil si¬

Expanded text:
praeter cotidianum uictum reseruare: praeter cotidianum uictum reseruare: iam tum euangelii non surdus auditor de crastino non cogitabat. Quodam itaque tempore, cum iam nihil praeter arma et simplicem militiae uestem haberet, media hieme, quae solito asperior inhorruerat, adeo ut plerosque uis algoris extingueret, obuium habet in porta Ambianensium ciuitatis pauperem nudum: qui cum praetereuntes ut sui misererentur oraret omnesque miserum praeterirent, intellexit uir Deo plenus sibi illum, aliis misericordiam non praestantibus, reseruari. quid tamen ageret? nihil praeter chlamydem, qua indutus erat, habebat: iam enim reliqua in opus simile consumpserat. arrepto itaque ferro, quo accinctus erat, mediam diuidit partemque eius pauperi tribuit, reliqua rursus induitur. interea de circumstantibus ridere nonnulli, quia deformis esse truncatus habitu uideretur: multi tamen, quibus erat mens sanior, altius gemere, quod nihil si
Abbreviated transcription (Latin):
a regib. ut ueteranoꝵ fi¬
lii ad militiam seriberentur. pro¬
deute patre qͥ felicib eius actib
inuidebat. cum esset annoꝵ qͥn¬
decim. raptus & cathenatꝰ. sacra¬
m̃tis militarib implicatus ẽ. uno
tantũ seruo comite contentus.
cui tam̃ uersa uice dñs seruiebat:
adeo ut plerũq ei & calciam̃ta
ipse detraheret. et ipse det̾geret:
cibũ una caꝑent. hic tam̃ sepius
munstraret. Trienniũ fere ante
baptisma in armis fuit: integer
tam̃ ab his uiciis. quib illud homi¬
num genꝰ implicari solet. Multa
illi circa cõmilitones benignitas:
mura caritas: patientia uͦ atq
humilitas ultra humanũ modũ.
Nam frugalitatẽ in eo laudare
ñ ẽ necesse: qua ita usus ÷. ut iã
illo tempore ñ miles s monachꝰ
putaretur. Quib rebus ita sibi
om̃s cõmilitones suos deuinx̾at:
ut eũ miro affectu uen̾arent᷑.
Necdũ tamen regeneratus in
alere egentes: uestire nudos.
Nichil sibi ex militiȩ stipendis.

Expanded text:
a regibus, ut ueteranorum filii ad militiam scriberentur prodente patre, qui felicibus eius actibus inuidebat, cum esset annorum quindecim, captus et catenatus sacramentis militaribus inplicatus est, uno tantum seruo ccui tamen versa vice dominus serviebat, adeo ut plerumque ei et calciamenta ipse detraheret et ipse detergeret; cibum una caperent, hic tamen saepius ministraret. Triennium fere ante baptisma in armis fuit, integer tamen ab iis vitiis, quibus illud hominum genus implicari solet. Multa illi circa commilitones benignitas, mira caritas; patientia vero atque humilitas ultra humanum modum. Nam frugalitatem in eo laudare non est necesse, qua ita usus est, ut jam illo tempore non miles, sed monachus putaretur. Quibus rebus ita sibi omnes commilitones suos devinxerat, ut eum miro affectu venerarentur. Nec dum tamen regeneratus inalere egentes, uestire nudos, nihil sibi ex militiae stipendiis
Abbreviated transcription (Latin):
quilonge alit̾ educati. ad hanc se
humilitatẽ et pacientiã coe gerañ.
Pluresq ex his postea ep̃os uidimꝰ.
ue enĩ esset ciuitas
aut ȩccłia: qͦ ñ se de martini
monasterio. hab̾e cuꝑet sac̃dotes:
S ut reliquas uirtutes eiꝰ quas
ui ep̃atu egit aggrediar: erat
haut longe ab oppido ꝓximus
monasterii locus. quẽ falsa hiomi¬
num oppinio. uelut consepultis
ibi martyrib consecrau̾at. Nam
et altare ibi a suꝑiorib ep̃is consti¬
tutũ habebatur. S martinꝰ non
tem̾e adhibens incertis fidẽ. ab
his qͥ maiores natu erant. prb̃is
uł cdericis. flagitabat nomen sͥ
martyris. tempora passionis ostẽ¬
di: grandi se scrupulo ꝑmoueri.
qdđ nichil certi constans sibi maio¬
rum memoria tradidisset.
Um aliquandiu gͦ illo a loco

Expanded text:
qui longe aliter educati ad hanc se qui longe aliter educati ad hanc se humilitatem et patientiam coegerant: pluresque ex eis postea episcopos uidimus. quae enim esset ciuitas aut ecclesia, quae non sibi de Martini monasterio cuperet sacerdotem? Sed ut reliquas uirtutes eius, quas in episcopatu egit, adgrediar, erat haut longe ab oppido proximus monasterio locus, quem falsa hominum opinio, uelut consepultis ibi martyribus, sacrauerat: nam et altare ibi a superioribus episcopis constitutum habebatur. sed Martinus non temere adhibens incertis fidem, ab his, qui maiores natu erant, presbyteris uel clericis flagitabat nomen sibi martyris, tempus passionis ostendi: grandi se scrupulo permoueri, quod nihil certi constans sibi maiorum memoria tradidisset. cum aliquandiu ergo a loco
Abbreviated transcription (Latin):
paululũ sini clauserat: una tan¬
tum eademq arta ad modum uia
a diri pot̾at. Ipse ex lignis contex¬
tã cellulam habebat. Multi qͥdem
e fr̃ib in eundem modũ. pleriq
saxo suꝑiecti montis cauato: re¬
ceptacula sͥ fecerant. Discipłi uͦ
octoginta erant: qͥ ad exemplũ
beati magistri instituebant᷑. Ne¬
mo ibi qͥcquã ꝓprium habebat:
omĩa in medium conferebantur.
Non emere aut uende. ut ple¬
risq monachis moris ẽ: qͥcquam
licebat. Ars ibi exceptis scriptorib
nulla habebat᷑: cui tam̃ oꝑi minor
etas deputabatur: maiores oratioi
uacabant. Rarus cuiquam extra
cellulam suã egressus: nisi cum ad
locum orationis conueniebant. Cy¬
bum una om̃s post horã ieuinii
accipiebant. Uinũ nemo nou̾at:
nssi quẽ infirmitas coegisset. ꝑle¬
riq cameloꝵ setis uestiebantur.
Mollior ibi habitus. ꝓ cͥmine erat.
Qd eo magis sit mirũ. necesse est
qđd multi int̾ eos nobiles habebant᷑.

Expanded text:
paululum sinu clauserat: una tanpaululum sinu clauserat: una tantum eademque arta admodum uia adiri poterat. ipse ex lignis contextam cellulam habebat, multique ex fratribus in eundem modum: plerique saxo superiecti montis cauato receptacula sibi fecerant. discipuli fere octoginta erant, qui ad exemplum beati magistri instituebantur. nemo ibi quicquam proprium habebat, omnia in medium conferebantur. non emere aut uendere, ut plerisque monachis moris est, quicquam licebat, ars ibi exceptis scriptoribus nulla habebatur, cui tamen operi minor aetas deputabatur: maiores orationi uacabant. rarus cuiquam extra cellulam suam egressus, nisi cum ad locum orationis conueniebant. cibum una omnes post horam ieiunii accipiebant. uinum nemo nouerat, nisi quem infirmitas coegisset. plerique camelorum saetis uestiebantur: mollior ibi habitus pro crimine erat. quod eo magis sit mirum necesse est, quod multi inter eos nobiles habebantur,
Abbreviated transcription (Latin):
ditur: atq ita habitũ est diuino
nutu. psalmũ hunc lectũ fuisse.
ut testimonrum oꝑis sui defensor
audiret : quia ex ore infantium
& lactentium in martino dñi lau¬
de ꝑfecta. et ostensus parit̾ & de¬
structus ẽ inimicus. Iam uͦ sump¬
to ep̃atu. qualẽ se qͣntumq p̾stite¬
rit: ñ est nr̃ȩ facultatis euolu̾e.
Idem enĩ constantissime ꝑseu̾abat:
qͥ prius fuerat. Eadem in corde
humilitas. eadem in uestitu eius
uilitas erat. Atq ita plenus aucto¬
ritatis & gr̃ȩ implebat ep̃i digni¬
tatem: ut ñ tamen ꝓpositũ mona¬
gͦ adherenti ad eccłiam cellula usꝰ
est. Dem cum inqͥetudinẽ freqñ¬
tantium ferre ñ posset: duobus
fere extra ciuitatẽ milib. mona¬
steriũ sibi statuit. Qui locus tam
secretus & remotus erat: ut he¬
remi solitudinẽ non desideraret.
Ex uno enĩ latere. precisa montis
excelsa rupe ambiebatur. reliquã
planitiem liger fluuiꝰ. reducto

Expanded text:
ditur. adque ita habitum est, diuino ditur. adque ita habitum est, diuino nutu psalmum hunc lectum fuisse, ut testimonium operis sui Defensor audiret, qui ex ore infantium adque lactantium, in Martino Domini laude perfecta, et ostensus pariter et destructus esset inimicus. Iam uero sumpto episcopatu qualem se quantumque praestiterit, non est nostrae facultatis euoluere. idem enim consqui prius fuerat. Eadem in corde humilitas, eadem in vestitu ejus vilitas erat: atque ita, plenus auctoritatis et gratiae, implebat episcopi dignitatem, ut non tamen propositum monaergo adhaerenti ad ecclesiam cellula usus est: dein cum inquietudinem se frequentantium ferre non posset, duobus fere extra ciuitatem milibus monasterium sibi statuit. qui locus tam secretus et remotus erat, ut eremi solitudinem non desideraret. ex uno enim latere praecisa montis excelsi rupe ambiebatur, reliquam planitiem Liger fluuius reducto
Abbreviated transcription (Latin):
titẽ fuerant euocati. impie re¬
pugnabant: dicentes scilicet
contẽptibilem ẽẽ ꝑsonam: in¬
dignũ esse ep̃atu hominem
uultu despicabilem. ueste sor¬
didum. crine deformẽ. Ita ãpo¬
pulo sententiȩ sanioris hec illoꝵ
irrisa dementia ẽ: qui illustrẽ
uirũ dum uituꝑare cupiunt p̾¬
dicabant. Nec uero aliud his fa¬
cere licuit: quã qđ popłs drĩo
monente cogebat. Int̾ ep̃os tñ
qui affuerant: p̾cipue defensor
ammadu̾sum ẽ grauit̃ illum
lectione ꝓpħica tunc notatũ. Nã
cum fortuitu lector. cui legendi eo
die officiũ erat. int̾elusus apopło de¬
fuisset: turbatis ministris. dũ expe¬
ctatur qͥ non aderat: unus e circũ¬
stantib sũpto psalt̾io. quẽ primũ
u̾sum inuenit arripuit. Psalmus
autem hic erat. Ex ore infantiũ
& lactentiũ ꝑfecisti laudẽ. ꝓpter
inimicos tuos: ut destruas in inicũ
& defensorem. Quo lecto: clamor
popłi tollitur : pars diu̾sa confun¬

Expanded text:
titem fuerant euocati, impie retitem fuerant euocati, impie repugnabant, dicentes scilicet, contemptibilem esse personam, indignum esse episcopatu hominem uultu despicabilem, ueste sordidum, crine deformem. ita a populo sententiae sanioris haec illorum inrisa dementia est, qui inlustrem uirum dum uituperare cupiunt praedicabant. nec uero aliud his facere licuit, quam quod populus Domino uolente cogitabat. inter episcopos tamen qui adfuerant praecipue Defensor animaduersum est grauiter illum lectione prophetica tum notatum. nam cum fortuito lector, cui legendi eo die officium erat, interclusus a populo defuisset, turbatis ministris, dum expectatur qui non aderat, unus e circumstantibus sumpto psalterio, quem primum uersum inuenit, arripuit. psalmus autem hic erat: ex ore infantium et lactantium perfecisti laudem propter inimicos tuos, ut destruas inimicum et defensorem. quo lecto clamor populi tollitur, pars diuersa confun
Abbreviated transcription (Latin):
te uultu marcescentib oculis:
in ora illiꝰ defunctus erigit᷑. Len¬
toq conamine enisus assurge
apprehensa beati uiri dextera.
in pedes constitit : atq ita cũ eo
usq ad uestibulũ domus turba
om̃i inspectante ꝓcessit. Sub idem
fere tempus. ad episcopatũ turo¬
nicȩ eccłiȩ petebatur: s cũ erui
monasterio suo ñ facile posset: ru¬
ricius qͥdam unus e ciuib upxoris
languore simulato. ad genua il¬
liꝰ ꝓuolutus. ut egrederet᷑ obtuu¬
it᷑. Ita dispositis iam in itin̾e cun¬
um turbis: sub quadam custodi¬
a ad ciuitatẽ usq deducit᷑. Mi¬
rum in modũ incredibilis mul¬
titudo. ñ solum ex illo oppido:
s etiam ex uicinis urbib ad suf¬
fragia ferenda conuenerant.
Una omniũ uoluntas. eadem
uota. eademq sententia: mar¬
tinum episcopatu ẽẽ dignissi¬
mum. felicẽ fore tali eccłiam sa¬
cerdote. Pauci tam̃ et ñ nulli
ex ep̃is qͥ ad constituendũ antis¬

Expanded text:
te uultu, marcescentibus oculis te uultu, marcescentibus oculis in ora illius defunctus erigitur: lentoque conamine enisus adsurgere, adprehensa beati uiri dextera in pedes constitit: adque ita cum eo usque ad uestibulum domus, turba omni inspectante, processit. Sub idem fere tempus ad episcopatum Turonicae ecclesiae petebatur: sed cum erui monasterio suo non facile posset, Rusticius quidam, unus e ciuibus, uxoris languore simulato ad genua illius prouolutus ut egrederetur obtinuit. ita dispositis iam in itinere ciuium turbis, sub quadam custodia ad ciuitatem usque deducitur. mirum in modum incredibilis multitudo non solum ex illo oppido, sed etiam ex uicinis urbibus ad suffragia ferenda conuenerat. una omnium uoluntas, eadem uota eademque sententia, Martinum episcopatus esse dignissimum: felicem fore tali ecclesiam sacerdote. pauci tamen et nonnulli ex episcopis, qui ad constituendum antis
Abbreviated transcription (Latin):
martini uirtutũ. uł mat̾ia uł
testimonium fuit. Idem tamen
referre erat solitus se corꝑe exu¬
tum. ad tribunal iudicis ductũ:
deputandum obscuris locis et uul¬
garib turbis. tristẽ excepisse
sententiã. Tum ꝑ duos anglos
iudici fuisse suggestũ: hunc ẽẽ
ꝓ quo mantinus oraret. Ita per
eosdem angłos se iussum reduci.
et martino redditum: uiteq
pͥstinȩ restitutum. Ab hoc pͥmo
tempore beati uiri nom̃ enttuit
ut qͥ sc̃s iam ab omnib habeba¬
tur: potens etiam et uere apłi¬
cus haberetur. Nec multo post
dum agrum lupicini cuiusdã
honorati scđm scłm uiri p̃ teri¬
ret: clamore & luctu turbȩ
plangentis excipitur. Ad quam
cũ sollicitus adstitisset: et quis
esset hic fletus inqͥreret: indica¬
tur unũ e familia seruulum.
laqueo sibi uitam extorsisse. Qͦ
cognito: cellulã in qua corpusia¬
cebat ingreditur. Exclusisq
om̃ib turbis: suꝑstratꝰ corpori
aliqͣntisꝑ orauit. Mox iuuescen¬

Expanded text:
Martini uirtutum uel materia uel Martini uirtutum uel materia uel testimonium fuit. idem tamen referre erat solitus, se corpore exutum ad tribunal iudicis ductum deputandumque obscuris locis et uulgaribus turbis tristem excepisse sententiam: tum per duos angelos iudici fuisse suggestum, hunc esse pro quo Martinus oraret: ita per eosdem angelos se iussum reduci, et Martino redditum uitaeque pristinae restitutum. ab hoc primum tempore beati uiri nomen enituit, ut qui sanctus iam ab omnibus habebatur, potens etiam et uere apostolicus haberetur. Nec multo post, dum agrum Lupicini cuiusdam honorati secundum saeculum uiri praeteriret, clamore et luctu turbae plangentis excipitur, ad quam cum sollicitus adstitisset et quis esset hic fletus inquireret, indicatur unum ex familia seruulum laqueo sibi uitam extorsisse. quo cognito cellulam, in qua corpus iacebat, ingreditur, exclusisque omnibus turbis superstratus corpori aliquantisper orauit. mox uiuescen
Abbreviated transcription (Latin):
reb exced̾et. Corpꝰ uero in medio
positum. tristi merentiũ fr̾m fre¬
quentabat᷑ officio: cum martinus¬
& flens & eiulans accurrit. Tum
uero tota sp̾m sc̃m mente conci¬
piens. egredi cellulã in qua corpꝰ
iacebat ceteros iubet. ac foribus
obseratis. suꝑ ex animata defun¬
cti fr̃is membra prost̾ritur. Et
cum aliquandiu orationi incubu¬
uirtutẽ: erectus paululũ. & in de¬
functi ora defixus: orationissuȩ
ac misodiȩ dñi intrepidus expecta¬
bat aduentũ. Uixq duarũ fere
horarum spacium int̾cesserat :
uidet defunctũ paulatim mẽbriᷤᷤ
om̃ib cõmoueri: et laxatis in usũ
uidendi palpitare luminib. Tum
gr̃as agens. cellulã clamore com¬
pleu̾at. Quo audito qͥ ꝓ foribus
adstit̾ant: statim irruunt. Mi¬
rum spectaculum. qd̃ uidebant
uiuere: quẽ mortuum reliqͥsseñ.
Ita redditus uitȩ statim baptis¬
ma conserutus: plures postea
uixit annos: primusq apud nos

Expanded text:
rebus excederet. corpus in medio rebus excederet. corpus in medio positum tristi maerentium fratrum frequentabatur officio, cum Martinus flens et eiulans accurrit. tum uero tota sanctum spiritum mente concipiens egredi cellulam, in qua corpus iacebat, ceteros iubet, ac foribus obseratis super exanimata defuncti fratris membra prosternitur. et cum aliquamdiu orationi incubuuirtutem, erectus paululum et in defuncti ora defixus, orationis suae ac misericordiae Domini intrepidus expectabat euentum: uixque duarum fere horarum spatium intercesserat, uidet defunctum paulatim membris omnibus commoueri et laxatis in usum uidendi palpitare luminibus. tum gratias agens cellulam clamore conpleuerat: quo audito qui pro foribus adstiterant statim inruunt. mirum spectaculum, quod uidebant uiuere, quem mortuum reliquissent. ita redditus uitae, statim baptismum consecutus plures postea uixit annos, primusque apud nos
Abbreviated transcription (Latin):
tum uiro. hic aliquandui radicib
iuixit herbarũ. Quo tempore elle¬
borũ uenenatum ut ferunt gra¬
men: in cibum sumpsit. Sed cum
uim ueneni in se grassantis. uici¬
na iam morte sensisset: unminers
ꝑiculum oratione reppulit: statĩ¬
q om̃is dolor fugatus ẽ.
ec multo pꝰt cum scõ hylario
comꝑisset. regis penitentia
potestatem indultã fuisse rede¬
undi. romȩ ei temptauit occur¬
rere: ꝓfectusq ẽ ad urbem. Cũ
iam hylarius p̾terisset: ita eũ
est uestigiis ꝓsecutus. Cũq ab eo
gratissime susceptus fuisset: haut
longe sibi ab oppido monasteritm
collocauit. Quo tempore se ei qͥdã
cathecuminus unxit: cupiens sc̃is
simi instritu disciplinis. P aucis qͥppe
int̾positis diebus. langnore correptꝰ:
ui febriũ laborabat. At tum mar¬
tinus forte discesserat. Et cum ꝑ tri¬
duum defuisset: regressus ex anime
corpus inuenit. Ita fubita mors fue¬
rat: ut absq baptismate humanis

Expanded text:
tum uiro. hic aliquamdiu radicibus tum uiro. hic aliquamdiu radicibus uixit herbarum: quo tempore helleborum, uenenatum, ut ferunt, gramen, in cibum sumpsit. sed cum uim ueneni in se grassantis uicina iam morte sensisset, imminens periculum oratione repulit statimque omnis dolor fugatus est. nec multo post, cum sancto Hilario comperisset regis paenitentia potestatem indultam fuisse redeundi, Romae ei temptauit occurrere profectusque ad urbem est. Cum iam Hilarius praeterisset, ita eum est uestigiis prosecutus: cumque ab eo gratissime fuisset susceptus, haut longe sibi ab oppido monasterium conlocauit, quo tempore se ei quidam catechumenus iunxit, cupiens sanctissimi uiri institui disciplinis: paucisque interpositis diebus languore correptus ui febrium laborabat. ac tum Martinus forte discesserat: et cum per triduum defuisset, regressus exanime corpus inuenit: ita subita mors fuerat, ut absque baptismate humanis
Abbreviated transcription (Latin):
Dñs mͥ adiutor ẽ: ñ timebo quid
faciat mͥ homo. Statuq e con¬
spectu eiꝰ inimicus euanuit. Itaq
ut animo ac mente conceperat.
matrẽ gentilitatis absoluit er¬
rore. patre in malis ꝑseu̾ante:
plures tam̃ suo saluauit exẽplo.
Ei cũ heresis arriana.
ꝑ totum orbẽ. et maxime
intra illiricum pullulasset. cum¬
adu̾sus ꝑfidiam sacer dotũ. solus
pene acerrime repugnaret: mul-¬
tisq suppliciis esset affectus. nã et
publice uirgis cesus ẽ. & ad extre¬
inum de ciuitate exire cõpulsus:
italiã repetens cũ intra gallias qͦq
discessu scĩ hylarii. quẽ ad exiliũ
hereticoꝵ us coegerat. turbatã
esse eccłiam cõperisset: mediolanii
sibi monasterium statuit. Ibi qͦq
eum auxentius auctor & pͥnceps
arrianoꝵ grauissime insectatus ẽ:
multisq affectum iniuriis. de ciu¬
tate exturbauit. Cedendũ itaq
tempori arbitratꝰ. ad insulã galli¬
nariam nomine secessit: comite
quodam prbo magnarum uirtu¬

Expanded text:
nquit, adiutorest: non timebo, quid faciat mihi homo. statimque de conspectu eius inimicus euanuit. itaque ut animo ac mente conceperat, matrem a gentilitatis absoluit errore, patre in malis perseuerante: plures tamen suo saluauit exemplo. Dehinc cum haeresis Arriana per totum orbem et maxime intra Illyricum pullulasset, cumaduersus perfidiam sacerdotum solus paene acerrime repugnaret multisque suppliciis esset adfectus—nam et publice uirgis caesus est et ad extremum de ciuitate exire conpulsus — Italiam repetens, cum intra Gallias quoque discessu sancti Hilari, quem ad exilium haereticorum uis coegerat, turbatam ecclesiam comperisset, Mediolani sibi monasterium statuit. ibi quoque eumAuxentius, auctor et princeps Arrianorum, grauissime insectatus est, multisque adfectum iniuriis de ciuitate exturbauit. cedendum itaque tempori arbitratus ad insulam, cui Gallinaria nomen est, secessit comite quodam presbytero, magnarum uirtu
Abbreviated transcription (Latin):
species & deo digna. Nichil enĩ uͥgi¬
nitati ẽ comꝑandũ. Ita & illi qͥ con¬
iugia fornicationi comꝑant: uehe¬
ment̾ errant. Et illi qͥ coniuigia uir¬
giitati equanda estimant: miseri
penitus & stulti st̾. Uerum hȩc asa¬
pientib tenenda distinctio ẽ: ut

Expanded text:
species et Deo digna: nihil enim uirgispecies et Deo digna: nihil enim uirginitati est conparandum. ita et illi, qui coniugia fornication comparant, uehementer errant, et illi qui coniugia uirginitati aequanda aestimant, miseri penitus et stulti sunt. uerum haec a sapientibus tenenda distinctio est, ut
Abbreviated transcription (Latin):
erat. Euuangłicum in qͥt man¬
datum. ista compleuit. Duas habuit
tunicas: unã earum largita ẽ non
habenti. Ita ergo & uos facere debe¬
tis. Item cum subulcũ algentem. as
pene nudum. in pellicea ueste ui¬
disset: en inquit adam eiectus de ꝑa¬
diso. in ueste pellicea sues pascit. S
nos illo uet̾e deposito. qͥ adhuc in
isto manet: nouum potius indu¬
amus. Boues ex parte prata depa¬
uerant: porci etiã non nulla suffo¬
derant: pars cȩt̾a que manebat illesi
diu̾sis florib quasi picta u̾nabat. Spe¬
ciem inquit gerit parsilla conugi.
quȩ pecore depasta & si ñ penitꝰ grãm
amisit herbarum. nullã tam̃ florũ
retinet dignitatem. Illa uͦ quã porci
pecora imniunda foderunt: fornica¬
tionis imaginẽ fedam p̃tendit. Cȩ¬
terum illa portio. quȩ nullã sensit
iniuriam: głam uͥginitatis ostendit
herbis fecunda luxuriat: feni in
ea fructus exub̾at: & ultra omnẽ
speciem distincta florib. quasi gem¬
nis micantib ornata radiat. Beata

Expanded text:
erat. euangelicum, inquit, mandatum ista conpleuit: duas habuit tunicas, unam earum largita est non habenti: ita ergo et uos facere debetis. item cum subulcum algentem ac paene nudum in pellicia ueste uidisset, en, inquit, Adam eiectus de paradiso in ueste pellicea sues pascit: sed nos illo uetere deposito, qui adhuc in isto manet, nouum Adam potius induamus. boues ex parte prata depauerant, porci etiam nonnulla suffoderant: pars cetera, quae manebat inlaesa, diuersis floribus quasi picta uernabat. speciem, inquit, gerit pars illa coniugii, quae a pecore depasta etsi non penitus gratiam amisit herbarum, nullam tamen florum retinet dignitatem: illa uero, quam porci pecora inmunda foderunt, fornicationis imaginem foedam protendit: ceterum illa portio, quae nullam sensit iniuriam, gloriam uirginitatis ostendit: herbis fecunda luxuriat, foeni in ea fructus exuberat et ultra omnem speciem distincta floribus quasi gemmis micantibus ornata radiat. beata
Abbreviated transcription (Latin):
ER idem tempꝰ clotarius an¬
degauis ueniens: uiro dei ad
monasterium se ire uelle
mandauit. Cui cum a uiro dei ut
ueniret remandatum fuisset: pau¬
cis secum assũptis. ire ꝑrexit. Cũq
uenisset : tradidit ad ipsum locum
fiscum regium qui bla zon nuncupa¬
tur. Uillam etiã quȩ longus campꝰ¬

Expanded text:
Per idem tempus Clotarius Andegavis veniens, viro Dei ad monasterium se ire velle mandavit. Cui cum a viro Dei ut veniret remandatum fuisset, paucis secum assumptis, ire perrexit. Cumque venisset, tradidit ad ipsum locum fiscum regium, qui blazon nuncupatur. Villam etiam quae Longuscamp
Abbreviated transcription (Latin):
tunc delegate erant. tanto fratrũ
num̾o in his quȩ necessaria erant
sufficiebant: & si amplior eẽt nume¬
rus. occasionẽ patiendȩ necessitatis
forte inferre potuisset. S ut ad id¬

Expanded text:
tunc ibi delegatae erant tantorum fratrum numero in his quae necessaria erant, sufficiebant, et si amplior esset numerus, occasionem patiendae necessitatis forte inferre potuisset. » Qua
Abbreviated transcription (Latin):
coniugium ꝑtineat ad ueniã. urg¬
nitas spectet ad głam. fornicatio de¬
putetur ad penã: nisi satisfactione

Expanded text:
coniugium pertineat ad ueniam, uirginitas spectet ad gloriam, fornicatio deputetur ad poenam, nisi satisfactione
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑe constructum. Politissimis saxis
moles turrita surrex̾at: quȩ incoll
dens. suꝑsticionẽ loci oꝑis dignitate
seruabat. Huiꝰ destructionẽ. Mancel¬
lo ibidem consistenti prb̾ro. uir be¬
atus sepe mandau̾at. Post aliqͣntũ
tempꝰ regressus: increpat prb̾mos
adhuc idoli structura consist̾et. Ule
causatus upx militari manu & ul
publicȩ multitudinis. tantã molẽ
posse subu̾ti: ne dũ id facile puta¬
ret ꝑ imbecilles clericos. aut infir¬
mos monachos quiuisse curari. Iũ
martinus recurrens ad nota subsi¬
dia: noctem totã in oratione ꝑiugi¬
lat. Mane orta tempestas. edem i¬
doli usq ad fundam̃tum ꝓuoluit.
Uerũ hȩc marcello teste dicta sint.

Expanded text:
opere constructum. politissimis saxis opere constructum. politissimis saxis moles turrita surrexerat, quae in dens superstitionem loci operis dignitate seruabat. huius destructionem Marcello, ibidem consistenti presbytero, uir beatus saepe mandauerat. post aliquantum tempus regressus increpat presbyterum, cur adhuc idolii structura consisteret. ille causatus uix militari manu et ui publicae multitudinis tantam molem posse subuerti, nedum id facile putaret per inbecillos clericos aut infirmos monachos quiuisse curari. tum Martinus recurrens ad nota subsidia nocte tota in oratione peruigilat: mane orta tempestas aedem idoli usque ad fundamentum prouoluit. uerum haec Marcello teste dicta sint.
Abbreviated transcription (Latin):
tib alebatur. mitẽ se atq tranqͥllũ
beato uiro presente p̾stabat. Mem¬
ni quodã die ad eum uenisse marti¬
num. Qͥ ubi secretarium eiꝰ ingres¬
sus ẽ: uidet post t̾gũ ipsius demonẽ
mirȩ magnitudinis assidentẽ. Quẽ
eminus. ut uerbo quia ita necesse ẽ.
parũ latino loquam᷑ exsufflans: aui¬
cianus se exsusflari existimans. qͥd me
inquit sc̃ẽ sic aspicis: Tum martinꝰ.
Non te inqͥt: s eum qͥ ceruiti tuȩ
teter incubuit. Ita recessit diabolus:
& reliquit familiare subselliũ. Satiso
constat ab illo die auicianum mitiorẽ
fuisse: seu qd̾ intellexerit egisse se
semꝑ assidentis sibi diaboli uolunta¬
tem: seu qd̾ immundus fp̃s ab illius
consessu ꝑ martinũ fugatus. pͥuatꝰ:
potestate grassandi. cum erubescet
minister auctore. nec mi nistrum
auctor urgeret.
Nuico autem asbiacensi id est castel¬
lo ueteri. qd̾ nunc frequens habita¬
tur a fr̾ibus: idolum nou̾atis grand

Expanded text:
tibus alebatur, mitem se adque tranquillum tibus alebatur, mitem se adque tranquillum beato uiro praesente praestabat —: memini quodam die ad eum uenisse Martinum : qui ubi secretarium eius ingressus est, uidit post tergum ipsius daemonem mirae magnitudinis adsidentem. quem eminus, ut uerbo, quia ita necesse est, parum Latino loquamur, exsufflans, Auitianus se exsufflari existimans, quid me, inquit, sancte, sic accipis? tum Martinus, non te, inquit, sed eum, qui ceruici tuae taeter incumbit. cessit diabolus et reliquit familiare subsellium: satisque constat post ilium diem Auitianum mitiorem fuisse, seu quod intellexerit egisse se semper adsidentis sibi diaboli uoluntatem, seu quod inmundus spiritus ab illius consessu per Martinum fugatus priuatus est potestate grassandi, cum erubesceret minister auctore nec ministrum auctor urgueret. In uico Ambatiensi, id est castello ueteri, quod nunc frequens habitatur a fratribus, idolium noueratis grande
Abbreviated transcription (Latin):
diuiua tempestas. Adeo sensit & mun¬
dus uiri fidelis excessum: ut cuiꝰ uita
iire gaudebat. eiusdẽ mortẽ lugeret.
Cȩterum si ad hȩc ꝓbanda que diximꝰ.
testes etiã infirmior auditor exegerit᷑.
ñ unũ ego hominẽ. sed in multa mi¬
lia ꝑducam: & totã in testimonium
uirtutis exꝑtȩ. senonũ aduocabo re¬
gionẽ. Etenim tu Refrigeri prbr.
credo meministi nuꝑ nobis suꝑ hoc.
cum Romulo auspicũ illiꝰ filio honora¬
to & religioso uiro fuisse sermonẽ:
qui hȩc nobis tanquã in cõꝑta refere¬
bat. Et cum futuris ꝓuentib. ꝑ assi¬
dua dampna trepidaret: ut ipse ui¬
disti. magno secũ merore lugebat
martinum ñ in hȩc tempora reserua
ed ut ad auicianũ Itũ.¬
recurrã. qͥ cum in om̃ib locis
cunctisq urbib ederit crudelitatiᷤᷤ
suȩ infanda monimenta: turonis tã¬
tum innocens erat: & illa bestia quȩ
humano sanguine. & infeliciũ mor¬

Expanded text:
diuiua tempestas: adeo sensit et mundiuiua tempestas: adeo sensit et mundus uiri fidelis excessum, ut cuius uita iure gaudebat, eiusdem mortem lugeret. ceterum si ad haec probanda quae diximus testes etiam infirmior auditor exegerit, non unum ego hominem, sed milia multa producam, et totam m testimonium uirtutis expertae Senonum aduocabo regionem. et tamen tu, Refrigeri presbyter, credo, meministi, nuper nobis super hoc cum Romulo Auspicii illius filio , honorato et religioso. uiro, fuisse sermonem: qui haec nobis tamquam inconperta referebat, et cum futuris prouentibus per adsidua damna trepidaret, ut ipse uidisti, magno secum maerore lugebat, Martinum non in haec tempora reseruatum. Sed ut ad Auitianum recurram - qui cum in omnibus locis cunctisque in urbibus ederet crudelitatis suae infanda monumenta, Turonis tantum innocens erat: et illa bestia, quae humano sanguine et infelicium mor
Abbreviated transcription (Latin):
ne faceret uerecundiam nudata
pars corpoꝵ. At in parte alia uides
sine int̾rogatione uexatos. & sua
cͥmina confitentes. Nomina etiam¬
etiã nullo int̾rogante ꝓdebant. Ii¬
le se iouem: iste mercuriũ fatebat᷑.
Postremo cunctos diaboli ministros.
cum ipso cerneres auctore cruciari:
ut iam in martino illud fateamur
impletũ quod scriptũ est. qm̃ scĩ de
angelis undicabunt.
a Gym quendã in senonico. an¬
nis singulis gͣndo uastabat:
Compulsi extremis malis incolȩ. a cran¬
tino auxilium poposcer̃t: missa ꝑ aus¬
picium p̾fectorium uirũ satisfida le¬
gatione. cuius agros specialit̃ graui¬
or quam cȩt̾oꝵ assueuerat ꝓcella po¬
pulari. S facta ibi oratione. marti¬
nus ita umu̾sam penitus lib̾auit ab
in gruente peste regionẽ: ut ꝑ .xͦx.
grandinẽ in illis locis nemo ꝑtulerit.
Qđͣ ne fortuitum ẽẽ. & non potiꝰ man¬
tino prestitũ putaretur: eo anno qͦ
ille defunctus ẽ. rursũ incubuit re¬

Expanded text:
ne faceret uerecundiam nudata ne faceret uerecundiam nudata pars corporum: at in parte alia uideres sine interrogatione uexatos et sua crimina confitentes. nomina etiam nullo interrogante prodebant: ille se Iouem, iste Mercurium fatebantur. postremo cunctos diaboli ministros cum ipso cerneres auctore cruciari, ut iam in Martino illud fateamur inpletum quod scriptum est: quoniam sancti de angelis iudicabunt. Pagum quendam in Senonico annis singulis grando uexabat. conpulsi extremis malis incolae a Martino auxilium poposcerunt: missa per Auspicium praefectorium uirum satis fida legatio, cuius agros specialiter grauior quam ceterorum adsuerat procella populari. sed facta ibi oratione Martinus ita uniuersam penitus liberauit ab ingruenti peste regionem, ut per\' uigrandinem in illis locis nemo pertulerit. quod ne fortuitum esse et non potius Martino praestitum putaretur, eo anno, quo ille defecit, rursum incubuit re
Abbreviated transcription (Latin):
bus disparatũ. S si quotiens uentu¬
rus ad ȩceliam pedẽ extra cellulȩ suȩ
limen extulerat: uideres ꝑ totam
ȩccłiam energuminos rugientes. et
quasi adueniente iudice. agmina
dampnanda trepidare: ut aduentũ
ep̃i clericis qui uenturũ esse nescirens
demonioꝵ gemitꝰ indicaret. Uidi
quendam appropiante Martino in
aera raptum. manib extentis in sub¬
lune suspendi: ut nequaꝗͣ. solum
pedib atting̾et. Si quando autem
exorcizandoꝵ demonioꝵ Martinꝰ
oꝑam recepisset. neminẽ manib
attrectabat: neminẽ sermonibus
increpabat. sicut plerumq ꝑcleri¬
cos rotatur turbo u̾borũ: s amotis
energuminis. cet̾os iub ebat abscede.
ac forib obseratis in medio ȩccłiȩ cili¬
cio cirtũtectus. ciñe resꝑsus. solo ꝓstͣ¬
tus orabat. Tum uͦ cerneres miseros.
diu̾so exitu ꝑurgeri. Hos sublatis in
sublime pedib. quasi de nube pende¬
re. nec tam̃ uestes defluere suꝑfaciẽ:

Expanded text:
bus disparatum: sed si quotiens uentubus disparatum: sed si quotiens uenturus ad ecclesiam pedem extra cellulae suae limen extulerat, uideres per totam ecclesiam energumenos rugientes, et quasi adueniente iudice agmina damnanda trepidare, ut aduentum episcopi clericis, qui uenturum esse nescirent, daemoniorum gemitus indicaret. uidi quendam adpropiante Martino in aera raptum manibus extensis in sublime suspendi, ut nequaquam solum pedibus adtingeret. si quando autem exorcizandorum daemonum Martinus operam recepisset, neminem manibus adtrectabat, neminem sermonibus increpabat, sicut plerumque per clericos rotatur turba uerborum, sed admotis energumenis ceteros iubebat abscedere, ac foribus obseratis in medio ecclesiae cilicio circumtectus, cinere respersus, solo stratus orabat. tum uero cerneres miseros diuerso exitu perurgueri: hos sublatis in sublime pedibus quasi de nube pendere, nec tamen uestes defluere in faciem,
Abbreviated transcription (Latin):
cat a quoꝗͣ qui sub deo uunt ista sus¬
picio. Neq enĩ martinus hoc indi¬
get: ut m̃datiis asseratur. S tamen
totiꝰ sermonis fidem apud te xp̃e de¬
ꝓmimus: nos nec alia dixisse. nec
alia dicturos. quã quȩ aut ipsi udi¬
mus: aut que manifestis auctoribus.
uł plerũq ipso referente cognouimꝰ.
Cȩterum & si dialogi speciẽ. quo ad le¬
uiandũ fastidium lectio uariaretur
assumpsimus: nos pie p̾struere ꝓfite¬
mur hystorie u̾itatem. Hȩc me extͥn¬
secus inserere ñ nulloꝵ incredulitas.
nec sine meo dolore compulerit: sed
redeat ad nr̃m sermo consensũ. In qͦ¬
cum me tam studiose audiri uideam.
fatebor necesse ẽ aprum fecisse cons¬
tanter. qͥ reppulit infideles: eos tantũ
iudicans audire qͥ credere deb̾ent.
fferor siquidem credite sp̃u:
& pre dolore totus insanio. Hon
credunt martini uirtutib xp̃iani:
quas demones fatebant᷑. Monasteriũ
beati uiri duob a ciuitate erat nuli¬

Expanded text:
sat a quoquam qui sub Deo vivit, ista sussat a quoquam qui sub Deo vivit, ista suspicio: neque enim Martinus hoc indiget, ut mendaciis asseratur. Sed tamen totius sermonis fidem apud te, Christe, depromimus, nos nec alia dixisse nec alia dicturos, quam quae aut ipsi vidimus, aut quae manifestis auctoribus vel plerumque ipso referente cognovimus. Caeterum etsi dialogi speciem, quo ad relevandum fastidium lectio variaretur, assumpsimus, nos pie praestare profitemur historiae veritatem. Haec me extrinsecus inserere nonnullorum incredulitas, non sine meo dolore, compulerit. Sed redeat ad ncum me tam studiose audiri uideam, fatear necesse est Aprum fecisse constanter, qui reppulit infideles, eos tantum iudicans audire debere qui crederent. efferor, si quid creditis, spiritu et prae dolore totus insanio: non credunt Martini uirtutibus Christiani, quas daemones fatebantur? Monasterium beati uiri duobus a ciuitate erat mili
Abbreviated transcription (Latin):
letata est ciuitas & liberata. Hȩc
cũ multis auiciano referente cõ¬
ꝑta sint. tum nuꝑ refrigeriꝰ prbr.
quẽ coram uidetis ab agarido fi¬
deli uiro ex tribunis. sub inuocati¬
one diuinȩ maiestatis audunt: qͥ
sibi hoc ab ipso auiciano relatũ eẽ
iurabat. Ceterũ nolo miremini
me hodie face̾. qd̾ hest̾no non feci.
ut ad singłas quasq uirtutes no¬
mina testiũ. ꝑsonasq subnectam:
ad quas si qͥs fuerit incredulus. qͥd
adhuc in corꝑe sunt recurrat. Exl¬
git id infidelitas plurimoꝵ: q̃ in al¬
quib que hest̾no memorata ft. iii¬
tare dicuntur. Accipiant gͦ testes
adhuc incolumes atq uiuentes: qͥ¬
bus quia de fide nr̃a dubitant. ma¬
gis credant. S si adeo infideles sunt:
ꝓfiteor quia nec illis st̃ credituri. Mi¬
ror autẽ quendã qui uł tenuem sen¬
sum religionis habeat. tantũ pia¬
culi uelle cominitt̾e: ut putet qͦm¬
quã de martino posse m̃tiri. faces¬

Expanded text:
laetata est ciuitas et liberata. Haec laetata est ciuitas et liberata. Haec cum multis Auitiano referente conperta sint, tum nuper Refrigerius presbyter, quem coram uidetis, a Dagrido, fideli uiro ex tribunis, sub inuocatione diuinae maiestatis audiuit, qui sibi hoc ab ipso Auitiano relatum esse iurabat. ceterum nolo miremini me hodie facere, quod hesterno non feci, ut ad singulas quasque uirtutes nomina testium personasque subnectam, ad quas si quis fuerit incredulus, quia adhuc in corpore sunt, recurrat. exgit id infidelitas plurimorum, qui in aliquibus quae hesterno memorata sunt, nutare dicuntur. Accipiant ergo testes adhuc incolumes atque viventes, quibus, quia de fide nostra dubitant, magis credant. Sed si adeo infideles sunt, profiteor, quia nec illis sunt credituri. Miror autem quemquam qui vel tenuem sensum religionis habeat, tantum piaculi velle committere, ut putet quemquam de Martino posse mentiri. Faces
Abbreviated transcription (Latin):
irridñtes dñm suum. qd̾ som no
fuisset illusus: negant quẽ quã
ẽẽ ꝓ foribus: ex suomet ingenio
comiectantes. neminẽ noctẽ posse
iugilare. ne dum illi crederent.
in illius noctis horrore iacere. ante
aliena limina sacerdotem. Idq a¬
uiciano facile ꝑsuasum: rursũ sol¬
uitur in soporem. S mox ui ma¬
iore concussus. exclamat martinũ
stare ꝓforibus: sibi ideo nuillã qͥetẽ
animi corporisq ꝑmitti. Lardantibꝰ
serus. ipse ad limina ext̾iora ꝓgre¬
ditur: ibi martinũ ut senserat de¬
p̃hendit. ꝑcussus miser tantȩ ma
añe fecisti: Nichil te loqͥ necesse
est: scio qͥd desideres. uideo qͥd re¬
quiras. Discede quantotiꝰ: ne me ob
inuiriam tui. celestis ira consumat.
Satis soli̾um hucusq penarũ. Cre¬
de quia ñ leuiter apud me actum
est: ut ipse ꝓcederẽ. Post discessũ
autem scĩ. aduocat officiales suos. ii¬
bet om̃s custodias relaxari: et mox
ipse ꝓficiscitur. Ita fugato auiciano

Expanded text:
inridentes dominum suum quod somnio inridentes dominum suum quod somnio fuisset inlusus, negant quemquam esse-pro foribus, ex suomet ingenio coniectantes neminem nocte posse uigilare, nedum illi crederent, in illo noctis horrore iacere ante aliena limina sacerdotem: idque Auitiano facile persuasum est. rursum soluitur in soporem: sed mox ui maiore concussus exclamat Martinum stare pro foribus: sibi ideo nullam quietem animi corporisque permitti. tardantibus seruis ipse usque ad limina exteriora progreditur: ibi Martinum ut senserat deprehendit. perculsus miser tantae uirihi hoc, domine, fecisti ? nihil te loqui necesse est: scio quid desideres, uideo quid requiras : discede quantocius, ne me ob iniuriam tuam caelestis ira consumat: satis soluerim hucusque poenarum. crede quia non leuiter apud me actum est, ut ipse procederem. post discessum autem sancti aduocat officiales suos, iubet omnes custodias relaxari et mox ipse proficiscitur. ita fugato Auitiano
Abbreviated transcription (Latin):
uiciani quondã comitis. noue¬
ratis barbaram nimis. & ultra
om̃s cruentam feritatẽ. hic rabido
sp̃u ingressus turonũ ciutatem se¬
quentib eum miserabili facie or¬
dinib cathenatis. diuersa ꝑden¬
cdis parari gen̾a penarum iubet:
disponens postero die attonita ci¬
uitate ad opꝰ tam triste ꝓcedere.
Quod ubi Martino comꝑtũ est. so¬
lus paulo ante mediã noctem ad
pretorium bestiȩ illius tendit. S
cum ꝓfunde noctis silentio qͥescen¬
tib cunctis. nulli forib obseratis
pateret ingressus: ante limina cry¬
enta ꝓst̾nitur. Int̾ea auitianus
graui somno sepultꝰ: angło ingru¬
ente ꝑcellitur. Seruus inqͥt dei ad
tua limina iacet: & tu qͥescis: Qua
ille uoce ꝑcepta: lecto suo turbatꝰ
excutitur. Conuocatisq seruis tre¬
pidus exclamat. martinũ ẽẽ pro
foribus: irent ꝓtinus claustra re¬
serarent: ne dei seruus pateret᷑
inutriam. S illis ut ẽ om̃iũ nat᷑a
seruoꝵ ͥ uix pͥma limina egͥssis.

Expanded text:
itiani quondam comitis noveratis barbaram nimis, et ultra omnia cruentam feritatem. Hic rabido spiritu ingressus Turonum civitatem, sequentibus eum miserabili facie ordinibus catenatis, diversa perdendis parari jubet genera poenarum, disponens postera die attonita civitate ad opus tam triste procedere. Quod ubi Martino compertum est, solus paulo ante mediam noctem ad praetorium bestiae cum profundae noctis silentio quiescentibus cunctis nullus foribus obseratis pateret ingressus, ante limina cruenta prosternitur. interea Auitianus graui somno sepultus angelo ingruente percellitur: seruus, inquit, Dei ad tua limina iacet et tu quiescis? qua ille uoce percepta lecto suo turbatus excutitur, conuocatisque semis trepidus exclamat, Martinam esse pro foribus: irent protinus, claustra reserarent, ne Dei seruus pateretur iniuriam. sed illi, ut est omnium natura seruorum, uix prima limina egressi ,
Abbreviated transcription (Latin):
per audire uoluisset. & martinum
magis quã illum quẽ nominare
nolo fuisset imitatꝰ: nunquã a me
tam crudeliter disparatus. ignoti pul¬
ueris regione teneretur. naufragi
sorte predonis. passus in medio ma¬
ri mortẽ. & uix in extremo nactus
littore sepulturam. Uideant hoc o¬
michi nocere uoluerunt: uideant
głam suam: & uł nc̃ adu̾sum me gͣs¬
sari desinant uindicati. Hȩc cũ max¬
ime flebili uoce gemeremus. omĩ¬
um lacͥmis ꝑ nrã lamenta cõmotis:
cum magna quidem martini ammi

Expanded text:
per audire uoluisset, et Martinum per audire uoluisset, et Martinum magis quam illum, quem nominare nolo, fuisset imitatus , numquam a me tam crudeliter disparatus ignoti pulueris syrte tegeretur, naufragi sorte praedonis passus in medio mari mortem et uix in extremo nanctus litore sepulturam. uideant hoc omihi nocere uoluerunt, uideant gloriam suam et uel nunc aduersum me grassari desinant uindicati. Haec cum maxime flebili uoce gemeremus, omnium lacrimis per nostra lamenta commotis, cum magna quidem Martini admi