comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tur gitioseruum dolego meuio alterõ
struum᷑ dolego ¶ Suis cui legatum fue¬
rat antequam constitueret᷑ ⁊ qua
Sactione utiuell⁊. decessit duob ħrclibͣ
pelictis legatum acciꝑe simuluenien¬
tes nͥ consenẜĩt nonpos sunt. Quare
quam diualt̃ rem uendicare uultalt᷑
Inꝑsona agere non põt. S⁊ si consense¬
ñt rem comͦmnuniter habebunt .sConse¬
tire autem ut suasponte deb̃r aͣudi
tus alt ex his partis cestinationemulp̾
sonalem accionem abstulit. altersifums¬
diun tormiuelit uendicare. exceptionẽ
rx doupporte dimidiarepelitur. quia defu¬
ictus semei ad eos legatum peruenu
deras. legatus abalio fuit. acciouemeꝵ
testa r̃to habebis aduersus hrciem ut
pignus luatur. ¶ Sitestamento stichiuᷤͦ t¬

Expanded text:
um do lego: maeuio alterum seruum do lego'. Si is cui legatum fuerat antequam constitueret, qua actione uti uellet, decessit duobus heredibus relictis, legatum accipere simul uenientes, nisi consenserint, non possunt: quare quamdiu alter rem uindicare uult, alter in personam agere non potest. sed si consenserint, rem communiter habebunt: consentire autem uel sua spotus: alter ex his partis aestimationem per actionem personalem abstulit. alter si fundum totum vindicare velit, exceptione doli pro parte dimidia repellitur, quia defunctus semel ad eos legatum pervenirderas, legatus ab alio fuerit, actionem ex testamento habebis adversus heredem, ut pignus luatur. Si testamento Stichus
Abbreviated transcription (Latin):
ħi ꝓparteinstituto legatum quoq re¬
liquu scurͥsima sententia ẽ. extimanꝰ¬
nꝰcuni deuegandam eilegan petinoneoi
iondisi patris abitinu ecit hrditate non enĩ
ampugnatur iudiciũ abeo qui iustis a
lic habere curilegatum nis. Erditaten:¬
dbi reuneat. tunc neq aduerius cðhrdẽ¬
nbat dandam eilegati petitionem. ẜ arͥsto¬
⁊ nis sententiam constat. cum ip̃ifilio
sit inteleris se tamen manifestissim
ꝓhibetur. pretor enum ꝑmitendohis
qui inpotestate fuĩt ab stinere se ħredͥ¬
tate paterna manifestum facit iusse

Expanded text:
 parte instituto legatum quoque relinquit. durissima sententia est existimantium denegandam ei legati petitionem, si patris abstinuerit hereditate: non enim impugnatur iudicium aer habere eum legatum, nisi hereditatem retineat, tunc neque aduersus coheredem dandam ei legat‹i› petitionem secundum Aristonis sententiam constat, cum ipsi filiosisset, intellexisse tamen manifestissimeprohibetur. praetor enim permittendo his, qui in potestate fuerint, abstinere se hereditate
Abbreviated transcription (Latin):
lp̃.t. Sipecunia fuĩt deposita. aploͦ pi¬
ut aliquem eiusq fid̾i cominissumut ꝗͣ n¬
cĩpecunt ã pr̃i fidi commissum er ues¬
scripto diuipii debebitur quasiurda ai¬
tur ħrs rogatus remitere. id d̃bitori nã
siconueni atur debitor ab ħrde. dolier¬
ceptione utipõt. queres utił fideicom ꝑ¬
missum facit quod cum se ita habeat¬
⁊ ab homini debitore fid̾i commissum.
rio relinquitur. itad̾mũ abeo debt᷑ si ad
legatarium legatum ꝑuenerit.
uiͦ ÷. Siquis testam̃totitio ⁊ seiox . rc
dare iusserit. nullam hecuerba recipi¬
unt ambignitatem ut łn a dixisse uid̾¬

Expanded text:
 Si pecunia fuit deposita apud aliquem eiusque fidei commissum, ut eam pecuniam praestet, fideicommissum ex rescripto divi Pii debebitur, quasi videatur heres rogatus remittere id debitori: nam si conveniatur debitor ab herede, doli exceptione uti potest: quae res utile fideicommissum facit. quod cum ita se habet, ab omni debitore fideicommissum rerio relinquitur, ita demum ab eo debetur, si ad legatarium legatum pervenerit.um. Si quis testamento suo Titio et Seio decem dari iusserit, nullam haec uerba recipiunt ambiguitatem, ut dena dixisse uid
Abbreviated transcription (Latin):
legan uidcamus. ⁊ regłari terdicen dũ ꝑ¬
euncitur pꝰ seeam ertestam̃to peti. cͤert̃ nͥ
ũ siuiditio petitaest. officio uidicis cautioᷤ
necessari aest. ut sit ex stipulatu accio.
Inpecunia legara con fitenti ħrdi modicuor
terpus aosolutionemdandum ẽ necur¬
ygendum. ad suscipiendum iudinum.
quod quidem tp̃s exbono ⁊ equo p̃torẽ:
seruare oportebit. quconfitetur sequid̃
debere. iustam autem causam affert. cur
utiq pr̃are nonpꝰsit audi endus est. itpi¬
tasi alienases legatasit. negetq dũm ca¬
inuendere. uł iimens um precium eius
petere: affirmz. aut siscruum ħrclitari i¬
um negese. deb̾e prãre. fortepatrem suũ
uł uiatrem uł fr̃s nanirales ¶Equissimũ
est enĩ concedi ei exhac causa exstimatio¬
uem officio iudicis pr̃are ¶ Cumi aliciti
poculum legatum eẽt. uł letq hrs exstiꝰ¬
mationem prãre. quia iniquum eẽ are¬
þat id separari. a senon inpetrabit. ida¬

Expanded text:
legati, uideamus. et regulariter dicendum elegati, uideamus. et regulariter dicendum eevincitur, posse eam ex testamento peti: ceterum si iudicio petita est, officio iudicis cautio necessaria est, ut sit ex stipulatu actio. In pecunia legata confitenti heredi modicum tempus ad solutionem dandum est nec urguendum ad suscipiendum iudicium: quod quidem tempus ex bono et aequo praetorem observare oportebit. Qui confitetur se quidem debere, iustam autem causam adfert, cur utique praestare non possit, audiendus est: ut puta si aliena res legata sit negetque dominum eam vendere vel immensum pretium eius rei petere adfirmet, aut si servum hereditarium neget se debere praestare, forte patrem suum vel matrem vel fratres naturales: aequissimum est enim concedi ei ex hac causa aestimationem officio iudicis praestare. Cum alicui poculum legatum esset velletque heres aestimationem praestare, quia iniquum esse aiebat id separari a se, non impetravit id
Abbreviated transcription (Latin):
demde titius h̾rde mnemstituto seriumi ͥ¬
tibilegauerit. ñ est iniquum talem serz¬
lium tibi tradi qualis aputitium fuit id
ẽ utme in dempnem pr̃et furtinoiniue
qd̾ is fecĩt aput titium. Nam ⁊ sifir̃¬
dus quim eofundoruiebat legatus tibi¬
fuĩt non aliter ametibi pr̃ari d̾ebet quã
lit pristuiã seruitutem recipiani¶ necdiᷤᷤ¬
simile ostei quimandato alicuius ẜuum
emit uł ciquiseruum reb qui om̃s non
aliter restituere seruum coguntur quam
urrano habeatur furtiquad ab eo seruuo
factum fuĩt uł ante quam negotium cͣc¬
hererur. ut pꝰea.Quare ⁊ sipostͤaditam ħr¬
ditatem legatus ẜuus hrdi furtum fecũt¬
bbita pr̃an debebit ut obhoc delictum qua¬
silitis erstimatio alegatario sufferatur
legata neq ad rectum sit quedomus. cog¬
⁊testator hab. at legatario dare. Quodsi nulͥ¬
Glas edes reliquerit magis derisorium ẽ i.
quamuti le legatum ¶ dee uictione ã
cauere d̾bat ns quiscruumprat ex crusa

Expanded text:
deinde Titius herede me instituto servum tibi legaverit, non est iniquum talem servum tibi tradi, qualis apud Titium fuit, id est ut me indemnem praestes furti nomine, quod is fecerit apud Titium. Nam et si fundus, qui meo fundo seruiebat, tibi legatus fuerit, non aliter a me tibi praestari debeat, quam ut pristinam seruitutem recipiam. Nec dissimile est ei qui mandato alicuius seruum emit uel ei qui seruum redhibet, qui omnes non aliter restituere seruum coguntur, quam ut ratio habeatur furti, quod ab eo seruo factum fuerit uel antequam negotium contraheretur ueditatem servus legatus heredi furtum fecerit, ita praestari debebit, ut ob hoc delictum quasi litis aestimatio a legatario sufferatur legata neque adiectum quae domus, cogtestator habebat, legatario dare: quod si nullas aedes reliquerit, magis derisorium est quam utile legatum. De euictione an cauere debeat is, qui seruum praestat ex causa
Abbreviated transcription (Latin):
filiꝰ ĩ pube d̾cefẜit. asubstituto uẽdicãe ñ potẽ¬
rit. hoc cium quodrursum asuscitutolẽ¬
gatur ꝑ inde abendumest hac sirepetita
legata eẽnt lig i. Quarez si put e afi¬
lio sub conditione a substituto legatum
legatum fuissi. ccͣaũ si afilio sub condi¬
ddne a substituto pure legatum fucrit.⁊.
pupillus pendente conditione decesẜu¬
q ex substitutione sola. legatum ualebit. g¬
his uerbis lutio ⁊ tid eorpue cuifundum
Slego utliter legatum fisiutriq uixĩnt:
uutri q. sialt̃. alteri totum debeitur.
Cum statulib̾ sub conditione legatus ẽ

Expanded text:
it, a substituto vindicare non poterit. hoc enim, quod rursus a substituto legatur, perinde habendum est ac si repetita legata essent. quare et si pure a filio, sub condicione a substituto legatumlegatum fuisset: contra autem si a filio sub condicione, a substituto pure legatum fuerit et pupillus pendente condicione decesserit, ex substitutione sola legatum ualebit. His uerbis 'Lucio et Titio eorumue cui fundum do lego' utiliter legatur et, si utrique uixerint, utrique, si alter, alteri debebitur. Cum statuliber su
Abbreviated transcription (Latin):
tri d̾b⁊actori ⁊ sicut partus ancil fe¬
larum sic fcuctus fundorum ini ap sui¬
t̾ imp̃cepti inhoe uidtum deducu d¬
tur. ita quod seruo legatorum. uł ħro¬
itatis nomine imterim obueñitp̃¬
standum pentori.¬

Expanded text:
sicut partus ancillarum, sicut fructus fundorum interim percepti in hoc iudicium deducuntur, ita quod seruo legatorum uel hereditatis nomine interim obuenerit praestandum est
Abbreviated transcription (Latin):
filium habebat ħis in stitutus fuiss
cum. uterq eẽt inpotestate aliena.
an abto filio eius legaripossit. Rcũ
possit. afilio patrilegaricon sequẽ
senti quidem die datalibtate ẜuoleg¬
riuł pure uł sub conditione poier¬
tscum uero lib̾ras sub conditione da¬
ta fuĩt at untiliter alias mnutilit̃ pur
iegabitur. Nam si ea conditio lib̾tatiᷤ
ante aditam hrditatem existere condi¬

Expanded text:
filium habebat, heres institutus fuisset, cum esset uterque in potestate aliena, an ab eo filio eius legari possit. respondi, cum possit a filio patri legari, consequens aesenti quidem die data libertate servo legari vel pure vel sub condicione poterit: cum vero libertas sub condicione data fuerit, alias utiliter, alias inutiliter pure legabitur. nam si ea condicio libertatisante aditam hereditatem exsistere condi
Abbreviated transcription (Latin):
quim negotiofuerit legatus nõ antetrał¬
did̾ber. quan rationes explicet fisi adi¬
uditium itumisit. udicis eedem partes ꝓ¬
seẽ debent. ¶Sires quelegataest anmni
Eerum uatura sit dubir etur forcesidubie¬
uinsitanhonio legatus iuuat placuit
agiquidem extestam̃to posse S officio.

Expanded text:
in negotio fuerit, legatus non ante tradi debet quam rationes explicet, et si ad iudicium itum sit, iudicis eaedem partes esse debent. Si res quae legata est an in rerum natura sit dubitetur, forte si dubium sit, an homo legatus vivat, placuit agi quidem ex testamento posse, sed officio
Abbreviated transcription (Latin):
̃nus probat titium quindecim seiũ .x.
ist ereis prorata portionis falcidie sa
legatum ħrs pendente ꝯditione suba¬
liaꝯditiõe aliilegas⁊ ipꝰ existentem cõ¬
ditidnemn. quepriore testam̃to ꝓpo¬
sita feu ͤ timeaconditio sub quahrs
legauerat extitiss  dn̾nã apriore lega.¬
tario non disceditͦ ¶Siseruo cõires
legatafins ⁊ põt. alter dominus agno¬
sere legatum alter repelere ¶am̃
ĩ hancꝰ causam ẜuus comuius quasi
duosuisunt. ¶Stichum sempnio
olego: si sempius stichuni ĩtraan¬
euum non mnanumiserit eundenisti

Expanded text:
nus probat Titium quindecim, Seium decut ex his pro rata portionis Falcidiae salegatum heres pendente condicione sub alia condicione alii legasset et post existentem condicionem, quae priore testamento pset, tunc ea condicio, sub qua heres legaverat, exstitisset, dominium a priore legatario non discedit. Si servo communi res legata fuisset, potest alter dominus agnoscere legatum, alter repellere: nam in hanc causam servus communis quasi duo servi sunt. " Stichum Sempronio do lego: si Sempronius Stichum intra annum non manumiserit, eundem Sti
Abbreviated transcription (Latin):
efficri. ¶ Duob ħrclib institutis al¬
teristichum legauerat ⁊ cidem sticox.
ncustichus uiuo testatore adlib̾tatem¬
o peruenissi. totum legatum eioebebi
uesꝑ sona. hoc quoq argumento ẽ¬

Expanded text:
efficient. Duobus heredibus institutis alteri Stichum legauerat et eidem Sticho decem. cum Stichus uiuo testatore ad libertatem peruenisset, totum legatum ei debebipersona hoc quoque argumento e
Abbreviated transcription (Latin):
liberandoꝵ p̃drorum honus ad ħrdeslid
pertinere uoluerit non tam̃ apertenti¬
q dehis liberandis sen sit poten ͭ fĩdei¬
comiussarius. perdoli excepcione ꝯtre¬
duorib quipothecana secum agent cou¬
sequiut acciones sibi exhib̾entur quod ꝗͣ¬

Expanded text:
liberandorum praediorum onus ad heredes suos pertinere noluerit, non tamen aperte utique de his liberandis senserit, poterit fideicommissarius per doli exceptionem a creditoribus, qui hypothecaria secum agerent, consequi, ut actiones sibi exhiberentur: quod qu
Abbreviated transcription (Latin):
Edlegari nonpose ꝯunt. quia ħ legari non pꝰse ͥ¬
u̾ ẜlcacat. ⁊siquidem ab initiᷤnon constitit¬
c̃ legatum. ex pꝰfacto᷑ non conuale scctꝰ quẽ¬
e admodum necres mealegata michi: sipꝰte
stamentum factum fuit alienata. quiaui¬
res abinitiᷤ segatum non habuit S⁊ sisub
conditiõe legetur. poterit legatum ualere.
sierͥstentis conditionis tp̃e meañsit. Redi
Am sub conditiõe ⁊ pnuiti michi scipulan¬
ti. ⁊ legari ꝰuint purumgͥ legatum catoni¬
Tana regla inpedli. conditionale sĩ: quia ad
condinonalia: citoniana non pertinet.¬
¶ Item queripõt siquis binas edes hñs. alte¬
ras legauĩt. ⁊ exalteris aliquid iũctum eicui
edes legauit anlegatum ualeat. mouet que¬
stionem. quod exsenatꝰ consulto. ⁊ constitu¬
ẽ tionib licet nõbis ab eoib nr̃is in alias edeᷤ
trans ferre: pos sessorib carum futuris .i.
cui aliam domũ leget. Is⁊ negandum eriti

Expanded text:
legari non possunt, quia haec legari non poslescat. et si quidem ab initio non constitit legatum, ex post facto non conualescet, quemadmodum nec res mea legata mihi, si post testamentum factum fuerit alienata, quia uires ab initio legatum non habuit. sed si sub condicione legetur, poterit legatum ualere, si exsistentis condicionis tempore mea non sit uel am sub condicione et promitti mihi stipulanti et legari aiunt. purum igitur legatum Catoniana regula impediet, condicionale non, quia ad condicionalia Catoniana non pertinet. Item quaeri potest, si quis binas aedes habens alteras legaverit et ex alteris aliquid iunctum ei cui aedes legavit, an legatum valebit? movet quaestionem, quod ex senatus consulto et constitutionibus licet nobis ab aedibus nostris in alias aedes transferre possessoribus earum futuris, id est cui aliam domum legem? sed negandum erit,
Abbreviated transcription (Latin):
d̾.r. Eeris uni exhĩdib legat
siquidem inhr̃clitate maliciose fecissedi¬
catur forte raciones interleuis s ⁊ non ali¬
ter adiudicandꝰ est quamexeo nolentib
cohrdib questio hab̾atur Idemest ⁊ ĩ exira¬
noo fuerit legatus ¶Siexpłib hr̃dib erclispa¬
rib partib institutis. duob cademres legi¬
tasit. hr̃des non prohrditania perugne si
prouirili id legacum habere deberet.
d̾ .ł. Sipost morrem pacris falio legetur.
dubium non est qui mortuopatre ad filium
pertincat legatum. nec ĩtersit ãparri hr̃s
deiterit nec ne. s⁊ si seruopost mortem dñire
ielicium legatum ẽ. si quidem in eacausadur¬
tibidem iu̾s est. ⁊ sitestam̃to dnĩ lib̾ eẽt us¬
sus fuĩt atã cedit enim dies legatiquam cͥ¬
aliquis hr̃s dño exsistat euo fit ut hr̃ditanĩ
ad quisinun legatum poseea ħrdeali rp¬
quo cnstorte. ad eum pertineat pret̃ quaor
s sisuus ħrs aliquis aut necessarius dñoge
corestam̃tofactus erit. tuncemi quiai

Expanded text:
 Servus uni ex heredibus legatus si quid in hereditate malitiose fecisse dicatur forte rationes interlevisse, non aliter adiudicandus est, quam ex eo volentibus coheredibus quaestio habeatur. idem est et si extraneo fuerit legatus. Si ex pluribus heredibus ex disparibus partibus institutis duobus eadem res legata sit, heredes non pro hereditaria portione, sed pro virili id legatum habere debent.. Si post mortem patris filio legetur, dubium non est, quin mortuo patre ad filium pertineat legatum nec intersit, an patri heres exstiterit nec ne, sed si seruo post mortem domini relictum legatum est, si quidem in ea causa durut idem iuris est et si testamento domini liber esse iussus fuerit: ante enim cedit dies legati, quam aliquis heres domino exsistat, quo fit, ut hereditati adquisitum legatum postea herede aliquo exsistente ad eum pertineat: praeterquam si suus heres aliquis aut necessarius domino ex eo testamento factus erit: tunc enim quia
Abbreviated transcription (Latin):
sub stituto fuant relicͥta. tam̃hocita critat¬
cipiendum sinonfuit eiudens diuer sa uooͥ¬
lutas quaex multis coligaur anquis ab
ħr de legarum uł fidei cominissum relictũ
noluit a subscituto ded̾i. Quid enimsialiã.
rem reliquie a sibstito quanra cifidciꝰ¬
ł quid si subscituat ex cõmissariunifid̾i¬
o̾ dicparte cui ab instituto reliquerat fidei com¬
missum. In obscura igitur uoluntate lo¬
cum habere rescriptum dicen dumest.
sit relictum siertimauĩt hr̃s. si compba¬
tos a uĩt siustum putauerit. ⁊ legatum ⁊ fidi eroi¬
qͣ ualinissum debebitur. quoniam quasiuiro po¬
is ¶lius bono ei commussum est. non inmerauo
qis luntatt ħrdis collatum. ¶ Simichi ꝙti¬
q do tius debet fuĩt legatum neq titꝰ debeat.¬
n sciendum est. nullum eẽ legatum ¶⁊ quid̃
tsiquartitas nõsitadiccta cuidentiiitione
dga quch debebitur. quianon aparet quantũ¬
u fiuĩt legatum. Nam ⁊ si quod egotitiod̾be¬
nact̃esͣ ei legauero quantitate non adiceta con¬

Expanded text:
stituto fuerant relicta, tamen hoc ita erit accipiendum, si non fuit euidens diuersa uoluntas: quae ex multis colligetur, an quis ab herede legatum uel fideicommissum relictum noluerit a substituto deberi. quid enim si aliam rem rell quid si substituit ex parte fideicommissarium, cui ab instituto reliquerat fideicommissum? in obscura igitur uoluntate locum habere rescriptum dicendum est. sit relictum 'si aestimauerit heres' 'si comprobauerit' 'si iustum putauerit', et legatum et fideicommissum debebitur, quoniam quasi uiro potius bono ei commissum est, non in meram uoluntatem heredis collatum. Si mihi quod Titius debet fuerit legatum neque Titius debeat, sciendum est nullum esse legatum. et quas non sit adiecta, evidenti ratione nihil debebitur, quia non apparet, quantum fuerit legatum: nam et si quod ego Titio debeo ei legavero quantitate non adiecta, con
Abbreviated transcription (Latin):
.d̾.iͤ Siseruus pluriunisit ꝓ oiĩ uorciõe
legatum cirelictum: ad quiret. ¶ Siħroit¬
tis iuger contra hr̃dem ipronim⁊ ciauerit. ñ
nfhil hoc nocebit legatarus. quid argo sĩꝑin
tam̃ pouocauent inuiria ei facta non nocehit
uideamus ⁊ cum huiusfacit ħrre ꝓͥtiita¬

Expanded text:
. Si seruus plurium sit, pro dominii portione legatum ei relictum adquiret. Si hereditatis iudex contra heredem pronuntiauerit non nihil hoc nocebit legatariis. quid ergo, si per tamen prouocauit? iniuria ei facta non nocebit uideamus: et cum ius facit hae
Abbreviated transcription (Latin):
Taasbam̃to legatũ sinedubio ualeret legatum
Uaerisq ut łarcelł aput uilianun adidit.
Sihrs homiuem legatum occidit obfaci¬
onus hoc est inereuter sinedubiodicendũ
erit eum ex testam̃cononteneri. S siopede¬
dit anter extur quapotest rediuere ⁊ pli
ᷤto teneri s ⁊ siaĩal legatum occideit. putꝰ
stet precium quariᷤ ẽt siuiueret ¶tem siedes
redsegatas obdamdum infec tum posidem passuᷤ
ẽ puto eum teneri debuit enim repmitere:
tur ut pretiũ loci prẽt ⁊ si quidem ip̃e pa¬
ter.f. illo inferriuolint. ex testam̃tononte
im̃ nebitur. Quod siħrs intułit suo arburio¬
cio debebit pũare si sit inhrditare undep̃tiũ
uoe pr̃ẽtur. uł estat᷑or enum qui legauit ulali¬
coͥ oinferri uolu̾it. uł precum locilegarioõ
inpulit admaleficium ut abalio eccioeret᷑¬

Expanded text:
testamento legatum, sine dubio ualeret legatum utriusque, ut et Marcellus apud Iulianum adicit. Si heres hominem legatum occidit ob facinus, hoc est merentem, sine dubio dicendum erit eum ex testamento non teneri. Sed si noxae dedit, an teneatur, quia potest redimere? et puto teneri. Sed si animal legatum occiderit, puto stet pretium, quanti esset, si uiueret. Item si aedes legatas ob damnum infectum possideri passus est, puto eum teneri: debuit enim repromittertur, ut pretium loci praestet? et si quidem ipse pater familias illo inferri uoluit, ex testamento non tenebitur: quod si heres intulit suo arbitrio, debebit praestare, si sit in hereditate, unde pretium praestetur: testator enim qui legauit uel alio inferri uoluit uel pretium loci legatario ompulit ad maleficium, ut ab alio occideret
Abbreviated transcription (Latin):
d Seruũ filiism castrensis peculiile
filius. et ap̃ut patrem peculium remani¬
sit. constitir legatum. cum enim filiusrũe
Suo nonutitur. retrocreditur patrem do¬
minium inseruo pecularihabuisse. ¶si
qiuis rem sibi legatam ignorans aduc le
gauerit. pꝰ eacongͦouerit. ⁊̃ uluerit ad seper¬
tinere legatum ualebit: quaubilegatarius
non repudiauit: retro ip̃ius fuis se uid̾ tͣ¬
res er quo hr̃oitas aditasst. Siuero repudia¬
uerit. retrouidetur res repudiata fuis se¬
hr̃dis. ¶Si pocula quis legasut. ⁊ masga
sententiamueram. Simodo non mutauent.
testator suamuoluntatem ¶S⁊ & lancemle¬
gauit. ⁊ massam fecit: mox poculum de¬
betur poculũ. durante . s. uoluntate. ¶ Si are¬
elegate domꝰ inposita sit. debebitur legati¬
rioꝰ nisitestatormutauerit uoluntatem᷑:
Ceum quicirographum legat debitum legã
non solum tabulas. argum̃to ẽ uñ ditio
nam & rographaueneunt. nom̃uenis st
inditur s i sinom̃ legetur benigne ioquod¬

Expanded text:
 Servum filii sui castrensis peculii lefilius et apud patrem peculium remansit, constitit legatum: cum enim filius iure suo non utitur, retro creditur pater dominium in servo peculiari habuisse. Si quis rem, sibi legatam ignorans adgauerit, postea cognouerit et uoluerit ad se pertinere, legatum ualebit, quia, ubi legatarius non repudiauit, retro ipsius fuisse uidetur, ex quo hereditas adita est: si uero repudiauerit, retroheredis. Si pocula quis legavit et massa sententiam puto ueram, si modo non mutauerit testator uoluntatem. Sed et si lancem legauit et massam fecit, mox poculum, debebitur poculum, durante scilicet uoluntate. Si areae legatae domus imposita sit, debebitur legatario, nisi testator mutauit uoluntatem. Eum, qui chirographum legat, debitum legare, non solum tabulas argumento est uenditio: nam cum chirographa ueneunt, nomen uenisse uidetur. Sed et si nomen legetur, benigne id quod
Abbreviated transcription (Latin):
sũs ⁊ legatum cidebi. ¶ St ⁊ seruimors
iͥ smploiss⁊ manumisslonem cum tibile¬
ogatum eĩt. si cum manumissis si. nicͥllo
sius debetur. tibi legatum quia ꝑtenon
̾stetit. quominus pͦeruemat ad lib̾tatem¬
¶ dipars ħrdũ nomiuidtasit inlegaudora
habent. quia nec tp̃e aut ͥ coconditione
finiri obligatio ħrclis legatorum noĩe
stipletur legatarius fugiturumcũ
praridebet nec ullum in legato dampiñ¬

Expanded text:
sisset, legatum ei deberi. Sed et si serui mors impedisset manumissionem, cum tibi legatum esset, si eum manumisisses, nihilo minus debetur tibi legatum, quia per te non stetit, quo minus perueniat ad libertatem. Si pars heredum nominata sit in legando, habeant, quia nec tempore aut loco aut condicione finiri obligatio heredis legatorum nominestipuletur legatarius fugitivum eumpraestari debet nec ullum in legato dam
Abbreviated transcription (Latin):
t aunoꝵ moitis tp̃e inueniatur p̾seris
legatum ent promde si quind̾cim an¬
noꝵ. consequenitr dicemus pꝰbiẽnnur
deberi. Sisedecim parũ debebit Snũ.
tpͦs ses desĩt ads eptimũ decimũ annum.¬
dr residuis nĩsib debetur hecitasiputꝰ¬
ad legati pr̃ationem ex diePactitesta
menti numeꝑibimus hoc aũt legatum ⁊
conditionas⁊tridiem. condiuonale
tamdiu quãoni quartus decimus annis
sit conpletus postea in diem ⁊ idõ siquidẽ
anteni quar tum decimum annum de¬
cesserit adhr̃dem nichil transit. certepo¬
stea adhr̃dem trans ferret. quod sitestam̃ti

Expanded text:
tis tempore inveniatur, praesens legatum erit. proinde si quindecim annorum, consequetur dicemus post biennium deberi: si sedecim, post annum debebitur: si menses desint ad septimum decimum annum, residuis mensibus debetur. haec ita, si putad legati praestationem ex die testamenti facti numerabimus. Hoc autem legatum et condicionale est et in diem, condicionale tamdiu, quamdiu quartus decimus annus sit completus, postea in diem. Et ideo si quidem ante quartum decimum annum decesserit, ad heredem nihil transit: certe postea ad heredem transfert. quod si testamenti
Abbreviated transcription (Latin):
t fieri non solũ hoccasu alius habr actionẽ¬
i s i o quam cuitestatoriussit daris alioquoq.¬
ͣ  uł uti sifilie nomine gño aut sponsodotẽ¬
ã dariuissit uon generuͣt sponsus s⁊ fili¬

Expanded text:
 fieri. nec solum hoc casu alius habet actione fieri. nec solum hoc casu alius habet actionem, quam cui testator dari iussit, sed alio quoque, veluti si filiae nomine genero aut sponso dotem dari iusserit: non en
Abbreviated transcription (Latin):
idi ħrelem eius aquo libertatem consequitur.¬
u ¶Sipure legatus ẜuus: sub condicine lit̾ eẽ
iusus fult subecͣria conditione ualet lega¬
Nãtum. ⁊ ideo eristente condicione legatum¬
n perimitur deficiente ad legatariũ perunebit
udco sipendente ꝯditione libertatis legata s̃¬
ꝑ riũs decesserit posteaq defecĩt conditio lib̾tat¬
sus erit. omnimodo mutił legatumest.
it̾quiadiem uenturam cec̾tum est. ⁊
itaiuł quoq sensit undeait. Sifius titio¬
legatus sit. ⁊ idem pꝰmortem titii lib̾ec̃ius¬
sus fũt. inutile legatum est. quia morͥtur¬
unititium certimmest
quod aditah̃rditate statmi seruus acquin¬
turlegatario. deinde sequiturlegatum
Gisermum subconditione legatum hrs
alienauerit ⁊ deuide condicio eent̾it. pote¬
rit ncħ̾ ominus alegatano uendicari n¬
Decertnguitur legatuis Sitestator quoᷤᷤ¬
damex hr̃dib uisserit es alienuni soluge
noncreditores habebunt aduersus eo sa¬
cionem s coh̾rdes quorum interest hoc¬

Expanded text:
o libertatem consequitur. Si pure legatus seruus sub condicione liber esse iussus fuerit, sub contraria condicione ualet legatum: et ideo exsistente condicione legatum peremitur, deficiente ad legatarium pertinebit. et ideo si pendente condicione libertatis legatarius decesserit posteaque defecerit condicio libertat esse iussus erit, omnimodo inutile legatum est, quia diem venturam certum est. ita Iulianus quoque sensit, unde ait: si legatus sit et idem post mortem Titii liber esse iussus fuerit, inutile legatum est, quia moriturum Titium certum est.quod adita hereditate statim servus adquiritur legatario, deinde sequetur legatum. Si servum sub condicione legatum heres alienaverit, deinde condicio exstiterituitur legatum. Si testator quosdam ex heredibus iusserit aes alienum solvere, non creditores habebunt adversus eos actionem, sed coheredes, quorum interest hoc
Abbreviated transcription (Latin):
ueri sinuke ẽ eum uolius se utauilianũ
nscripsit. taniiuꝓpnuis quam in alieisli¬
gatis . Si sialibitelicta est alibiaũt abhĩ¬
de translataẽ dolomaloeius nisi ibipt̃¬
tuubi Hrs condempnabicurdolisunnõe¬
̾ cecerum sinedolo ibipr̃abitur quotrans¬
ꝯͣculit. Id si id petitur quod pondere nũo
nenfura contuierur siquid̃ carum cor¬
pͣns legatumest uł uti frumentũ eeillo or¬
ieo. ł umũe ꝰ apotheca illa pr̃abitur ibi ubi
relictum est insi aliamens funtestantis
Sm uero nõfunit certaspẽs ibierit prãndñ
ubi ꝑcrtur . Itaq sistichus sit logatus. ⁊cul¬

Expanded text:
risimile est eum voluisse: et ita Iulianus scripsit tam in propriis quam in alienis legatis. sed si alibi relicta est, alibi autem ab herede translata est dolo malo eius: nisi ibitur, heres condemnabitur doli sui nomine: ceterum si sine dolo, ibi praestabitur, quo transtulit. Sed si id petatur quod pondere numero mensura continetur, si quidem certum corpus legatum est, veluti frumentum ex illo horreo vel vinum ex apotheca illa, ibi praestabitur ubi relictum est, nisi alia mens fuit testantis: sin vero non fuit certa species, ibi erit praestandum ubi petitur. Itaque si Stichus sit legatus et cul
Abbreviated transcription (Latin):
.x. que ego legauero ⁊ rogauero eadem credut¬
ripr̃are fidei conmissum quid in creditoriᷤ
ꝑsona non ualet. quia nicħ eius in terest.
hr̃s ucro põt cum legatario agełr quia ip¬
siꝰ interest creditoris soluine cum conue¬
niat. Ergo ꝑꝑ hoc ualebit legatum: Si sitẽ¬
stator .x. michi sub fidrius sore debuit. fid̃i¬
comissipetitio nosolum hĩ dis ⁊⁊ fiociuis¬
sori conpetit. Inurest emi eius soluimi¬
chi quia ipsum conuentura unandan

Expanded text:
 debeo legauero et rogauero eadem creditori praestare, fideicommissum quidem in creditoris persona non ualet, quia nihil eius interest, heres uero potest cum legatario agere, quia ipsius interest creditori solui, ne eum conueniat: ergo propter hoc ualebit legatum. Sed si testator decem mihi sub fideiussore debuit, fideicommissi petitio non solum heredi, sed et fideiussori competit: interest enim eius solui mihi, quam ip
Abbreviated transcription (Latin):
fide iussor creditori legas s⁊ ꝙͦ eideberan
legatumualeret ⁊ ait c̾redicoris qͥdẽ nħ
inter ẽẽ ucrũ debitorem habere exresta¬
nĩto accionem. Inter est enim ipsius libe¬
rari qui pe conueuiri a fide iussoris hr̃de
non poterit quod si idem fid̾lussorticio
leget.⁊ fidei eius comuni serit ut credito
gere cũticiog ex causafidei cominissi
poterunt qr utriusq uiterest legatanum¬
soluere. ¶Meminise aũt oportet eum qui
dampnatuł hocsolum fundum.¬

Expanded text:
fideiussor creditori legasset quod ei deberet, an legatum valeret. et ait creditoris quidem nihil interesse, verum debitorem habere ex testamento actionem: interest enim ipsius liberari, quippe conveniri a fideiussoris herede non poterit. Quod si idem fideiussor Titio leget et fidei eius commiserit, ut creditori gere cum Titio ex causa fideicommissi poterunt, quia utriusque interest legatasoluere. Meminisse autem oportet eum, qui damnatur hoc solum 'fundum
Abbreviated transcription (Latin):
aliaceranuim rerũ in hoĩb em̃ beni¬
igna ratione receptum est quod supͣ
pꝰrobauimus. ¶Sifundus nuni¬
cipumi uectigalis. ip̃is municipib sit
legatus. anlcgegatum consistar peni &
poͦssit uideamus ⁊ iili anuł xxxu. si
le municipum sit. attamen quia a
esi Deri ꝓprietatem ralegatam futiꝰ ꝯuodĩ
uctigalib fundis habemus bm̃ e no
tituis centum habeat. cogendus ẽ. ħrs
cdare. qui anemo facerepõt. ut ego habe.
am .c. iisiinchi dederit. ¶uicu legata
perinde licere capere. atq ciuitatibrescͥ¬
to imꝑcratoris nr̃isignificat᷑  i pndt¬

Expanded text:
alia ceterarum rerum: in hominibus enim benigna ratione receptum est, quod supra probavimus. Si fundus municipum vectigalis ipsis municipibus sit legatus, an legatum consistat petique possit, videamus. et Iulianus lilis municipum sit, attamen quia alvideri proprietatem rei legatam, sed id ius in vectigalibus fundis habemus. Paulus lius centum habeat, cogendus est heres centum dare, quia nemo facere potest, ut ego habeam centum, nisi mihi dederit. Uicis legata perinde licere capere atque ciuitatibus rescripto imperatoris nostri significatur.
Abbreviated transcription (Latin):
gatũ ⁊ non aliter ad ħrdem transit quãsi
segatarius uoluit quamius alias quodsi¬
ue adiectionehac siuolet legatilui sitadhr̃¬
deni legatarii trans uutnitur aliundest e¬
uimuus. si quidtacite contine tur aliud
siuerbis exprunatur. ¶ Sidomus fuĩt
legara. licet particulatim itarefectasit. nc
nichil expristinamaten a suꝑsit. tam̃di
¶ icenius utile mauere legaͦrtini atsieado¬
modestruta aliam e̾o dem locotestator
Uedificauerit dicemus inrelegatum nisi ali¬
ud cestatorem sensisse fuerit ad probatũ
iusserit hr̃dem snum testator adhucuti¬
lelegatum est Quid emm si legataimꝯ
aquo emere fun dumi hr̃si słłsestcu
exneces sitate eum fundum uẽderet nul

Expanded text:
gatum et non aliter ad heredem transit, quam si legatarius uoluerit, quamuis alias quod sine adiectione 'si uolet' legatum sit, ad heredem legatarii transmittitur: aliud est enim iuris, si quid tacite contine‹a›tur, aliud, si uerbis exprimatur. Si domus fuerit legata, licet particulatim ita refecta sit, ut nihil ex pristina materia supersit, tamen dicemus utile manere legatum: at si ea domu destructa aliam eodem loco testator aedificauerit, dicemus interire legatum, nisi aliud testatorem sensisse fuerit adprobatum. iusserit heredem suum testator, adhuc utile legatum est. quid enim si lega tarius, a quo emere fundum heres iussus est, cum ex necessitate eum fundum uenderet, nul
Abbreviated transcription (Latin):
legatum transeãt. ⁊ marcełł negat adhr̃t̾ rõ
trans mitti: Iusinom̃hr̃dis adiunctum
legato fiñt. hr̃s cogitur legatip̃orĩsol¬
uere uecrigas preteritum. ł tr̾ibutum. ue
Sallariumꝰ ł cͥoacarium. Eꝓaqua forma d̃¬
¶ Sĩo ex fagotractatũ cum quidam duos fũ¬

Expanded text:
legatum transeat. et Marcellus negat ad heredem transmitti, nisi nomen heredis adiectum legato fuerit. Heres cogitur legati praedii soluere uectigal praeteritum uel tributum uel solarium uel cloacarium uel pro aquae forma. Scio ex facto tractatu
Abbreviated transcription (Latin):
S ⁊ adalias ciuitates ꝑtinet. si & diuorp fr̃o
est rescript̃. ad libellum ꝓcelliam. ⁊ epithicãi
obebitum publicum desidantium ut sibidis¬
trahere ꝑmittretur. quier ius distrahñdi dene¬
gauerunt. ¶ Hoc senatꝰ consultum non tñ
adedes. S ⁊ ad balneum: Raluit quod edificiũ.
tur. ¶ tem̃ hoc phibetur legri. quodnon
alias prae põt. quamutedib detrahatur.
sub ducatur. idẽ marmorał columpne.
Suit. S iͦmbibliothetis parietib inerentib
S sicantelli sint. ł ueiola. legãi poterunt.
non tr̃tfistule. ł castelli. Saut ornatoĩa. aũ
runt legari. macime simposttitii Sint.
Quid gͦ in statui dicendum: Si quidem

Expanded text:
 ad alias ciuitates pertinet. Sed et diuorum fratrum est rescriptum ad libellum Procliani et Epitynchani ob debitum publicum desiderantium ut sibi distrahere permittatur, quod eis ius distrahendi denegauerunt. Hoc senatus consultum non tantum ad aedes, sed et ad balinea uel aliud quod aedificium tur. Item hoc prohibetur haec legari, quod non alias praestari potest, quam ut aedibus detrahatur subducatur, id est marmora, vel columnae. suit: sed et in bibliothecis parietibus inhaerentibus. Sed si cancelli sint vel vela, legari poterunt, non tamen fistulae vel castelli. Sed automataria aut runt legari, maxime si impositicii sint. Quid ergo in statuis dicendum? si quidem
Abbreviated transcription (Latin):
conmittenda eleccio᷑. quotiens morãnon
ẽ facturꝰ legatario. quaratione placuit.⁊
si alter deces sĩt. alterum õimodo prãndũ
fortas sis Emortui precium. Si si anbo
sit᷑ in fuga. non ita cauendum ut sunpo¬
hr̃dis perierit ꝑ non conparuer Nich aor¬
plius qr̃ am cauere eũ oportebit S sicui¬
ꝑahr̃dis re̾ꝑiit statm dũpnandus ẽ
culpa aut qualiter sit estunandauid

Expanded text:
committenda, quotiens moram non est facturus legatario. qua ratione placuit et, si alter decesserit, alterum omnimodo praestandum, fortassis uel mortui pretium. sed si ambo sint in fuga, non ita cauendum, ut, 'si in poheredis perierit uel non compareat, nihil amplius quam cauere eum oportebit: sed si culpa heredis res perit, statim damnandus est. Culpa autem qualiter sit aestimanda,
Abbreviated transcription (Latin):
stionem desarmiliu abitam adierit ħrditateoꝵ
u e necem testatoris. non desend̾it legatorũ¬
e persecunõ ao uersus fiscum locum habet. ꝗdt
mensi fiscus bona nonagnos cat. exnecesitate
roundabit. honus legatoꝵ ad hr̃dẽ set subie¬
R cit del atorem sibihĩditas ut ei ad indioetur ⁊
honerib careret ułminus plene defendit cau¬
sam nonse exorn̾at: eremplo eius qui colis.¬
orie d̾ ħroitate litigauit. ¶Sinumerus m̃i¬
morum legat᷑ sit neq appareat quales lͦ
gati. añ oĩa ipsius patris fam̃ consuetudo. d̾¬
inderegionis in quauer satus est. requirendo
gnitas. uł caritas. ⁊ necesitudo i tem earuor
queprecedunt uł sequntur summarũ scrip¬

Expanded text:
amilia habitam adierit hereditatem uel necem testatoris non defenderit, legatorum persecutio aduersus fiscum locum habet. quid tamen, si fiscus bona non adgnoscat? ex necessitate redundabit onus legatorum ad heredem. sed si subiecit delatorem sibi, ut ei hereditas abiudicetur et oneribus careret, uel minus plene defendit causam, non se exonerat exemplo eius, qui collusorie de hereditate litigauit. Si numerus nummorum legatus sit neque apparet quales sunt legati, ante omnia ipsius patris familias consuetudo, deinde regionis, in qua uersatus est, exquirenda gnitas uel caritas et necessitudo, item earum quae praecedunt uel quae sequuntur summarum scrip
Abbreviated transcription (Latin):
tuerir demdeniorͦtuus est. põt dicipatrent h¬
familias absub sa it quia filio sub conditi¬
oͣre legauit asubstiꝑõ. pure repetit. staumuo¬
luis sca substituto dari sifilius pendente con
a sub stituto reliquid quod crcedit hoc erit ꝙ
asubstiato relictum est. Qao concurnit
tum sumina superi õĩbus tabulis inscripta
ide derebimi S si repccerit legatum cuma¬

Expanded text:
tuus est, potest dici patrem familias, qui a filio sub condicione legavit, a substituto pure repetit, statim voluisse a substituto dari, si filius pendente conda substituto reliquit? quod excedit, hoc erit, quod a substituto relictum est: quod vero concurrit cum summa superioribus tabulis inscripta, inde debebi
Abbreviated transcription (Latin):
alteri eorum mnarmora adẽstruõe doniuse¬
iane. quam eilesserit: non male agitabatur.
anualeat᷑: quia dominus ẽ utriꝰq legatarᷤ.
⁊ quid siquis domũ deoueris mannorib le¬
gauerit. queuolũit hr̃dem habere adextru¬
endam domum quam retinebat ineredita¬
ce:s⁊ melius clicxtur. inutroq d̾ tracnõe łia
lere. legatum tm̃ ualebit lut exstimatio eo
constituisse. eos quirei plubice ad opus ꝓmise¬
rant pꝰse detratre er edib siuis urbanis atq
rusticis. & idpus uerti. quia hiquoq non ꝓ co¬
mertu causa id aberẽt. S uideamus utrũ eisoli
ciuitati legari non p̾sit. incuius teritoĩo est. Et
d ealia ciuitate maliam transire pꝰsit. ut debo¬
i e ⁊̃ puto non eẽꝑmitendum: quam qũacõ

Expanded text:
alteri eorum marmora ad exstructionem domus Seianae quam ei legaverat, non male agitabitur, an valeat, quia dominus est utriusque legatarius. et quid si quis domum deductis marmoribus legaverit, quae voluit heredem habere ad exstruendam domum, quam retinebat in hereditate? sed melius dicetur in utroque detractionem non valere: legatum tamen valebit, ut aestimatio eorum constituisse eos, qui rei publicae ad opus promiserint, posse detrahere ex aedibus suis urbanis atque rusticis et id opus uti, quia hi quoque non promercii causa id haberent. sed uideamus, utrum ei soli ciuitati legari possit, in cuius territorio est, an et de alia ciuitate in aliam transferre possit. et puto non esse permittendum, qua
Abbreviated transcription (Latin):
aue sententa rescrpto imꝓntons nr̃i: et i¬
diui seuen iuuatur. qui rescrip serunt hor̃e
legato auctorem non p̃se eligi. ¶Sidecerto
tundo sensit testator. nec appartat cdequo
cogitatͣ electio hr̃ois erit: quemuolt cãcnt.
Si appareat. ip̃e fundus uendicabñ s̃ ⁊ si
lancem legaui̾t nec appareat quameque
hĩdes eius possunt ut alter edꝵ partem su¬
amꝰ ad quirat. alter repuor⁊. ¶Silegatũ
nobis relictum constituerimus nolle ad
nos ꝑtinere. ꝓ eo eĩt. quasi neclegatum q
Sit ⁊ iõ dicim̃ nec confusas seruitutes.
.Si forte p̃oiũ michilegatũ. p̃dio meo dbu¬
erit ẜuitutes. ⁊ integrã furti accio mane¬
bit. Si ẜuus legatus eicuius nõc furti age¬

Expanded text:
ae sententia rescripto imperatoris nostri et divi Severi iuvatur, qui rescripserunt homine legato actorem non posse eligi. Si de certo fundo sensit testator nec appareat de quo cogitavit, electio heredis erit, quem velit dare: aut si appareat, ipse fundus uindicabitur. Sed et si lancem legauerit nec appareat quam, aeque heredes eius possunt, ut alter eorum partem suam adquirat, alter repudiet. Si legatum nobis relictum constituerimus nolle ad nos pertinere, pro eo erit, quasi nec legatum quidem sit: et ideo dicimus nec confusas seruitutes, si forte praedium mihi legatum praedio meo debuerit seruitutes, et integra furti actio manebit, si seruus legatus sit ei, cuius nomine furti age
Abbreviated transcription (Latin):
et enim estimationem. ueram pr̃abit ¶ pꝑ at¬
Sumucro sidederit. existinte conditione
nullum sentri dãpnũ. Iam estimatiopꝰea¬
o non petitur abeo hoĩs liberi. ¶ Siduos fundo
hñs testator altens michiusum fiutumt.
ulterũ titioleget. aditũ michi legatarius ñꝙ̃¬
sr dedebebit. S⁊ hĩs cogetur retiier auitum⁊

Expanded text:
etenim aestimationem ueram praestabsum uero si dederit, exsistente condicione nullum sentiet damnum: iam enim aestimatio pohabens testator alterius mihi usum fructum, alterum Titio leget, aditum mihi legatarius non debebit: sed heres cogitur redimere aditum
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinet. s ⁊ obio quod fintum fecit ẜuiᷤ
aut noxam nocuit euenit quod mninꝰ
eũ hab̾e domnuo liceat. Si ci obio qd̃
odligatus ẽ sundus. accidere pos sir ui
euniabere dũo non liceat. Siueroters
hõlegatus ẽ tał dan debet. quał est. i ͤ fa¬
d̾ .ł.i. Quẽde garodictasiuit cad̾

Expanded text:
tinet: sed ob id, quod furtum fecit seruus aut noxam nocuit, euenit, quo minus eum habere domino liceat, sicuti ob id, quod obligatus est fundus, accidere possit, ut eum habere domino non liceat. Si uero certus homo legatus est, talis dari debet, qualis est. 46 Id
Abbreviated transcription (Latin):
rbul ħeditas datur. fid̾i ꝯmĩtti patri ut dñoꝰ ͦ
põt ac tunc demũ erꝑsoã ip̃orumfidiꝯ u¬
missum uires capit. cumhis ꝑquos como¬
d̾ hrclitatis uł legatipatri dñ oue queriturᷤ
iuł non in subtili rõne motus patrem cin
filius hrs institutꝰ ẽ extrebeliano habita
rõe legis falcidie restituere ħeditatem. R̾¬
q̃m ex ꝑsdã filii teneret. ip̃iuo filio nonad¬
iussa falclia qͣm ex ꝑsoãsua sibi filiũ oblig.
iuonpꝰset. ac pater nonut hr̃s. Sut pa¬
rcer rogari udetur.  udeosifiliorogatꝰ sit
to ł hrditate filio relictis restituere. ssq.
si uiuopatre deccoat: õimͦpatrem idrȩtentũ
łum qm̃ fideicõmssum er ꝑsoãpatris ͫ¬
d indꝰ legati cedente hr̃s tibi extitero. ub̃¬
um michͣilabeo ait. ex meolegato anexeo
qudtibi hr̃s sim adꝗram legatũ. ⁊ siuolue¬
ͣbro eamrem ex meo legato adme ꝑtinere ut
tota measit. ex hr̃oit᷑ariolegato pet̾e camẽ

Expanded text:
l hereditas datur, fidei committi patris uel domini potest ac tunc demum ex persona ipsorum fideicommissum uires capit, cum ipsis, per quos commodum hereditatis uel legati patri dominoue quaeritur, Iulianus non insuptili ratione motus patrem, cuius filius heres institutus est, extero quidem habita ratione legis Falcidiae restituere hereditatem rm ex persona filii teneretur, ipsi vero filio non admissa Falcidia, quoniam ex persona sua sibi filius obligare non posset ac pater non ut heres, sed ut pater rogari videtur. et ideo si filio rogatus sit to vel hereditate filio relictis, restituere isque vivo patre decedat, omnimodo patrem id retenturum, quoniam fideicommissum ex persona patris vdeinde die legati cedente heres tibi exstitero, liberum mihi esse Labeo ait, ex meo legato an ex eo, quod tibi heres sim, adquiram legatum: si voluero, eam rem ex meo legato ad me pertinere, ut tota mea sit, ex hereditario legato petere
Abbreviated transcription (Latin):
extest̾o ag̃ ꝙꝓ siseꝑati. si qd̾ euidẽtssime apparuũ
adẽptõe apͥore legataĩo fcã ad sccłm lega¬
En. testatorem conuobesse. Solumpꝰ¬
asteriorem ad legatũ peruenire placetꝰ. siañt
hoc mininime apparere põt ꝓuirilipõ¬
elõẽ adlegatum õs uenire. s nisi ip̃e testa¬
tor ex scriptura manifest̾simꝰ ẽ: uirũ
g̃goꝵ solidum accipere uduisse. tẽ eiũ uni
⁊pretii suãdieiq pnor delegatosine fidĩcoms¬
nus solitem contestat᷑ ẽ ꝰ itam̃: ut nona ⁊ia¬
q̃ beat licentiam. altero electo. ad alt̾um tñ
ẽ debebitur tam ⁊ sinouis simꝰ tał sit. incuiꝰ
porestate fungnntur ¶ Si eadres sepius
legetur ineedꝰ testi m̃to ampłiꝰ quam sema
peti nonpt̃. sufficitq Premi conseq. Rei en
stimationẽ. S⁊ si duoi restam̃tism cadem

Expanded text:
 si separatim, si quidem euidentissime apparuerit ademptione a priore legatario facta ad secundum legatum testatorem conuolasse, solum posteriorem ad legatum peruenire placet: sin autem hoc minime apparere potest, pro uirili portione ad legatum omnes uenire: scilicet nisi ipse testator ex scriptura manifestissimus est utrumque eorum solidum accipere uoluisse: tunc enim uni pretii seruanda ei, isso litem contestatus est, ita tamen, ut non habeat licentiam altero electo ad alterum trann debebitur, tametsi novissimus talis sit, in cuius sonae potestate funguntur. Si eadem res saepius legetur in eodem testamento, amplius quam semel peti non potest sufficitque vel rem consequi vel rei aestimationem. Sed si du
Abbreviated transcription (Latin):
dicatarꝰ maiorem: uulgo facebatur: utique mi¬
o. horem eum legasse si maiorem ñ potuĩt i ꝑ¬
ũnis docerelegatarius. ¶Constat ctiam reza¬
qͣtip us dificius eanim conparatiosit. Siuõsa
ĩcties lustianos ortos qui sunt augusti. ł funduor¬
quis. furiosi talia legata terstam̃to dese¬
aut forum romatium. Redem sacrãlegi¬
rinonpꝰse. constat S ⁊ predia cesaris qͦ s
informã patrunorii. redacta Subꝓcun.¬

Expanded text:
atarius maiorem: volgo fatebitur utique minorem eum legasse, si maiorem non potuerit docere legatarius. Constat etiam reetiamsi difficilis earum paratio sit. Si vero Sallustianos hortos, qui sunt Augusti, vel funduquis, furiosi est talia legata testamento adscaut forum Romanum vel aedem sacram legari non posse constat. Sed et ea praedia Caesaris, quae in formam patrimonii redacta sub procura
Abbreviated transcription (Latin):
Qsuoposinelibertate segetur. S ⁊ simpupil¬
ritostam̃to alii ead emrem legauũt: quãmi¬
chi in suotestam̃to legiuit iuł scͥpbit c̃cursu
partes ñ hab̾e. Inter utigͥ partem habeb¬
it is cuiin suotestam̃tolegauit. ¶Siduobx¬
res sitlegata quoꝵ alter hr̃s institũtus sif.¬
c̃ a semet ip̃o cilegatum inutiliter tudctur. Idõ¬
¶q qd ei ase legatũ ẽ. ad collegatarium ꝑtine¬
alt̃ exundlim unuis. ⁊ ei̾ fundus legitus sit
umtiarum hr̃dem und̾ cimpartes in fundo
habiturum. coħdem untiam plane si alter
gxlegatariis hr̃s erstiãt hr̃oi aquolegatum s sua¬
ieratꝰ relictum. non idõminꝰ paraem col lega a¬
fario faciet. retinet nꝓuarte legatum. ¶ Siita
titio legetur. fundum. sianum. ułusum fruc᷑¬
rtum eius sibi habetoduo eẽ legata.⁊ arbitio ho.
eiꝰeẽ. anuelit usum fructũ uendicare¶s ⁊ si cit
quis italeget. titio funoum. do.lego: ut eũpꝓ a
parte hãt. michi uidetur pꝰsedici eum partẽ

Expanded text:
proprio sine libertate. Sed si in pupillari testamento alii eandem legaverit, quam mihi in suo testamento legavit, Iulianus scribit concursu partes nos habere: interim igitur partem habebit is, cui in suo testamento legavit. Si duobus sit legata, quorum alter heres institutus sit, a semet ipso ei legatum inutiliter videtur, ideoque quod ei a se legatum est ad collegatarium pertinealter ex undecim unciis, et eis fundus legatus sit, unciarium heredem undecim partes in fundo habiturum, coheredem unciam. Plane si alter ex legatariis heres extiterit heredi, a quo legatum erat relictum, non ideo minus partem collegatario faciet: retinet enim pro parte legatum. Si ita Titio legetur: 'fundum Seianum uel usum fructum eius sibi habeto', duo esse legata et arbitrio eius esse, an uelit usum fructum uindicare. Sed et si quis ita leget Titio: 'fundum do lego, ut eum pro parte habeat', mihi uidetur posse dici partem
Abbreviated transcription (Latin):
fũt ꝑ pedio quasi potio edium dietra¬
hi nonp̾sit̃. ꝓͥmde dicendum. ẽ. ⁊ectabulã¬
edium ad siras. ⁊ parietib ad iũctas. Em
gła sigilla ad equata. legaripossesS⁊⁊
parauit quedam testator quasi translatn
inaliam domũ. ⁊ hec legauit. dubitaripot̃
an ualeat.⁊ putoisalere. S siea quelegaui
edib uinxit. ⁊ stinctũ eĩt legatum s Sihir̃¬

Expanded text:
um distrahi non possint. Proinde dicendum est nec tabulas adfixas et parietibus adiunctas uel singula sigilla adaequata legari posse. Sed si parauit quaedam testator quasi translaturus in aliam domum et haec legauit, dubitari poterit, an ualeat: et puto ualere. Sed si ea quae legauit aedibus iunxit, extinctum erit legatum. Sed si her
Abbreviated transcription (Latin):
a fuis selegatum. snicħdestat᷑. utrũ italeget᷑
otitio.⁊ merio. auitatitio eũ mepio ut ͤ¬
ͦbiq enĩ coniũctĩlegatum uidetur..
Si alteristichum hñs dederit. quẽ duob
dãe dãpnatus fuãt. ⁊ añquam ute pła¬
retur ab aliero stichus moituus ẽ. hr̃guen
tenet᷑ͣ quia nicħꝰ ꝑeum fictã nntaligitur

Expanded text:
il distat, utrum ita legetur "Titio et Maevio" an ita "Titio cum Maevio": utrubique enim coniunctim legatum videtur. Si alteri Stichum heres dederit, quem duobus dare damnatus fuerat, et antequam interpellaretur ab altero Stichus mortuus est, heres non tenetur, quia nihil per eum factum intellegitur