comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑponentes. eũ abbac funditus pͥuarunt duce
hie inedicto qđ rothariꝰ rex cõposuerat aliqͣ qͦti ca¬
bitula legis que ei utilia uisasunt adiecno tur
aut corpore pualiđ audacia pͥmus. Caluo caps
barba ꝓminenti nonminꝰ consilios qua cen
decoratꝰ Sepultũ aut̃ .ẽ. corpꝰ eiꝰ mbasilica bera
ambrosii c̃fessoris: quã dudũ ipłe indra aramere
sem estruxerat ciuitatẽ hic pꝰmortẽ anpuinesis
expl&oiã anno uno & m̃sib tribi lan gobarelon
regnũ inuasit R egnauitq ipse annis.uiiiͦi. relicto
garibaldo filio scio quẽ ei aribti regis filia senuer
regead buc puerił etatis. Igit᷑ ut dicere ceꝑamus.
btarit egresus degallia nauẽ ascendit: ut adbri¬
tariniã insulã ad regnũ saxonũ trans mear&: Cũq
iã aliqͦntũ pelagus nauigass&e : uox alittore au¬
dita ẽ. inquirentis utrũ b̃tarit in eadẽ naui e&̃¬
mabat subiunxit dicite illi. Reuertatur in patr
suã : qa t̃ciadies ÷ hodie. qđ grimo alđ ab hac

Expanded text:
supponentes, eum ab hac funditus privarunt luce. Hic in edicto, quod Rothari rex conposuerat, aliqua capitula legis, quae ei utilia visa sunt, adiecit. Fuit autem corpore praevalidus, audacia primus, calvo capite, barba prominenti, non minus consilio quam viribus decoratus. Sepultum autem est corpus eius in basilica beati Ambrosii confessoris, quam egis, expleto jam anno uno et mensibus tribus, Langobardorum regnum invasit, regnavitque ipse annis novem, relicto Garibaldo filio suo, quem ei Ariperti regis filia genuerat, rege adhuc puerilis aetatis. Igitur, ut dicere coeperamus, Bertaridus egressus de Gallia navem ascendit, ut ad Britanniam insulam ad regnum Saxonum transmearet. Cumque jam aliquantum per pelagus navigasset, vox a littore audita est inquirentis utrum Bmabat subiunxit: "Dicite illi, revesuam, quia tertia dies est hodie quod Grimoaldus ab hac
Abbreviated transcription (Latin):
faro aldi.xxx de iustiniano imꝑatore qͦmͦ itum
uomꝰ philippꝰ iustinianũ ꝑemit. & augustalẽ decus
inuasit.XXXIId e obitu petri patri patri arche &
sac̃dotio seuermi.XXXIII aiomͦ philippũ anasta¬
stꝰ suꝑ auit .xx Quomͦ anaspand̾ auxiliante sibi
theubto c̃baioariis ariꝑtũ suꝑauit. & demorte
amꝑti influmine. & defuga germani eiꝰ gunbti
& regno ansꝑandi & liut pndi filii esꝰ xxxu
luomꝰ liut p̾nđ rex rotharit suũ rebellẽ occidit¬
& de audatia eiusdẽ regis xxxUi demorte gis¬
ulsi ducis heneuentani & ducatu filii eiꝰ romo aldi¬

Expanded text:
Faroaldi. 31. De Iustiniano imperatore, quomodo iterum Quomodo Philippicus Iustinianum peremit et augustales decus invasit. 33. De obitu Petri patriarchae et sacerdotio Sereni. 34. Quomodo Philippicum Anastasius superavit. 35. Quomodo Ansprand, auxiliante sibi Teudeperto cum Baioariis, Aripertum superavit, et de morte Ariperti in flumine, et de fuga germani eius Gumperti et regno Ansprandi et Liutprandi, filii eiuo Liutprand rex Rotharit suum rebellem occidit, et de audatia eiusdem regis. 39. De morte Gisulfi ducis Beneventanis et ducatu filii eius Romualdi
Abbreviated transcription (Latin):
regno filii eiꝰ liut ꝑti xUii de ragmbto duce tau¬
rinensiũ qͦmͦ suꝑante liut ꝑto regnũ inuasit & łit¬
& eo anno occubuit. XUIII duomͦ ariꝑtus regnũ inua
& lut ꝑtũ uiuũ conp̃hendit. & pꝰ ea extinxit.
xUIIII Quomͦ rothariꝰ apd̃ bgamũ regnans
ab ariꝑto captꝰ. uitaq pͥuatꝰ ẽ .xx. Quomꝰ ansprad inbaio¬
ariã fugiens cũ theo debto eoꝵ duce ꝑmansit.
uuiomꝰ ariꝑtꝰ ansprandi uxorẽ filiũq eiꝰ & filiã diuersis
modis deturpauit. MiNQuomͦꝰ liut pandũ ad patrẽ suũ
mbaio ariã ire ꝑmisitaxiii Qđ apd gallias maior
ne apđ foro uili & deducatu ferdulsi qͥ asclauis occi¬
sus ÷. xXU Deducatu coruuli apđ foro uili qͥ arege
excecatꝰ ẽ.xxͦ de poemone foro iulanoꝵ duce & de

Expanded text:
regno filii eius Liutperti. 18. De Raginperto duce Taurinensium, quomodo superato Liutperto regnum invasit et eo anno occubuit. 19. Quomodo Ariperto regnum invasit et Liutpertum vivum conprehendit et postea extinxit. 20. Quomodo Rotharit aput Bergamum regnans ab Ariperto captus vitaque privatus est. 21. Quomodo Ansprandus in Baioariam fugiens, cum Theutperto eorum duce permansit. 22. Quomodo Aripert Ansprandi uxorem filiumque eius et filiam diversis modis deturpavit, et quomodo Liutprandum ad patrem suum in Baioariam ire permisit 23. Quod aput Gallias maior is aput Foroiuli et ducatu Ferdulfi, qui a Sclavis occisus est. 25. De ducatu Corvuli apud Foroiuli, qui a rege excaecatus est. 26. De Pemmone Foroiulanorum duce, et de
Abbreviated transcription (Latin):
annis .x.& .uii. constantis sane tẽpib theodorus
archi ep̃s & adrianus abbas uir equȩ docꝰ¬
tissimꝰ auitaliano papa missi ibrittanniã
plurimas ecłas anslorũ doctrinȩ ȩccłia facȩ
iudicia quantis scilic& annis: puno qͦq peccato
quis penitere debeat. mirabili & discr&a c̃sidatio¬
sne descripsit
Pisequenti pꝰ tẽpore m̃se aus ustra parulo
onentis scella cometes apparut nimnis fulgentib
radiis Que post insem& ipsã reuersa dispre
a mora graus pestilentia abeadẽ pardeooe domi
ecuti romanũ oopłm deuastauit his diebi domis
papa romane głiȩ. locũ qͥ paradysus dis ante basi

Expanded text:
septem. Constantini sane temporibus Theodorus archiepiscopus, et Adrianus abbas viri aeque doctissimi, a Vitaliano papa missi in Britanniam, plurimas Ecclesias Anglorum doctrinae ecclesiasticae iudicia, quantis scilicet annis pro uno quoque peccato quis penitere debeat, mirabili et discreta consideratione describitsequenti post tempore mense Augusto, a parte Orientis stella cometes apparuit nimis fulgentibus radiis, quae post in semetipsam reversa disparuit. Nec mora, gravis pestilentia ab eadem parte Orientis secuta, Romanum populum devastavit. His diebus Donus papa Romanae Ecclesiae locum qui Paradisu
Abbreviated transcription (Latin):
biitaq lũgo duca p̃erempto reliqui quire¬
mansorant sese ꝑcastella cõmuniunt
Auares uero pom̃s eoꝵ fines discurrentes
licũ ꝑaliquot dies hoc facerent a grimo aldo eis
mandatũ ẽ: ut iã adeuastationẽ quiescerent Eui
segegatos ad grimoaldũ mittunt. dicentes se forũ¬
uliminime relicturos quã armis ꝓpris con¬
quisissent

Expanded text:
bi itaque Lupo duce perempto, reliqui qui remanserant, sese per castella communiunt. Avares vero per omnes eorum fines discurrentes, unt. Qui cum per aliquot dies hoc facerent, a Grimoaldo eis mandatum est, ut jam a devastatione quiescerent. Qui legatos ad Grimoaldum mittunt dicentes Forum-Julii se minime relicturos, quam armis propriis conquisissent
Abbreviated transcription (Latin):
cuntates. ipsũq alzeconẽ mutato dignitatis nõe
de duce gastal diũ uocari p̃cepit uinusq hodie
nhis ut diximꝰ locis habitantes quã quã &e latins
lognitur lingue tam̃ ꝓpriȩ usu mmime amiser

Expanded text:
civitates, ipsumque Alzeconem, mutato dignitatis nomine, civitates, ipsumque Alzeconem, mutato dignitatis nomine, de duce gastaldium vocitari praecepit. Qui usque hodie in his, ut diximus, locis habitantes, quanquam et Latine loquantur, linguae tamen propriae usum minime amiser
Abbreviated transcription (Latin):
orei soru fecit ut etiã oiacones ipsos quinfantu¬
dosbaptitabant inipso sacro fonte dimereort
Sieq candẽ urbẽ deiecit ut usq hodie pauons¬
simi mea cõmaneant habitatores:
mat quide grimo aldo contra romanos non
mediocrit odiũ ꝓeo qđ eiꝰ quondã germanos
tasonđ& caconẽ insua fide decepissent
Quã obcausam opit̃siam cuutatẽ ubi ipsi extincti
incertũ quã obcausã asua gente digressus ita¬
liã pacifice miroiens cũ om̃i suiducatꝰ ex erco
ad regt̃ grimoaldũ uenit se ei seruituũ atq
meiꝰ patria habiturũ ꝓmittens Quẽ ille adron¬
aldũ filiũ suũ beneuentũ dirigens ut ei cũ si
popło loca adbabitandũ concede debente p̃¬
cepit. Quos romo ald̃ gratanter excipiens. eisd
spatiaosa adbabitandũ loca que usq adillud
tẽpus deserta erant contribuit. Scilicee se¬
pinũ bouianũ & isermã & alias cũ suis t̃ritorus

Expanded text:
orum stragem fecit, ut etiam diacones ipsos, qui infantuorum stragem fecit, ut etiam diacones ipsos, qui infantulos baptizabant, in ipso sacro fonte perimeret. Sicque eandem urbem deiecit, ut usque hodie paucissimi in ea commaneant habitatores. 28. Erat quidem Grimualdo contra Romanos non mediocre odium, pro eo quod eius quondam germanos Tasonem et Cacconem in sua fide decepissent. Quam ob causam Opitergium civitatem, ubi ipsi extincti incertum quam ob causam, a sua gente digressus, Italiam pacifice introiens, cum omni sui ducatus exercitu ad regem Grimoaldum venit, ei se serviturum atque in ejus patria habitaturum promittens. Quem ille ad Romoaldum filium suum Beneventum dirigens, ut ei cum suo populo loca ad habitandum concedere deberet praecepit. Quos Romoaldus gratanter excipiens, eisdem spatiosa ad habitandum loca, quae usque ad illud tempus deserta erant, contribuit, scilicet Sepianum, Bovianum, et Iserniam, et alias cum suis territoriis
Abbreviated transcription (Latin):
dũ sclaui qr ipse ẽã uuectariꝰ cognouissent.
mox ꝑturbati uuectariũ ad eẽ clamitant Neos
eos ext̃rente plus defuga quã de consilio cogi¬
tant Tunc suꝑ eos uuectaruꝰ. cũ paucis qͦs habe¬
bat irruens tanta eos strage. ꝓstrauit ut exqͥmq
nilib uiris uix pauciqͥ euadent remanerenti¬
Nost huncutectartꝰ laudaria a pđ forouilidueaũ
enut Quo defuncto ei romo ald inducatũ suiccessit
Sortuo igit᷑ ut diximꝰ lupo duces qrimo alđ rex
fbiã eiꝰ nõe theuderada suo filio romoa adic
qͣbe neuentũ regebat imatrimoniũ tradudtũ
exqua isdẽ tres filios hoc ẽ grimoaldũ gisulfũ
ciues aduersa quedã intuler beneuentũ ꝓficis¬
cenfi. missosq ille euntes & redeutes abeneuento
sepus leserant hoc mͦ deleuit Qlua drasesoni
tepone ꝑ alpe bardonis tusciã mgrenin nescien¬
tib om̃ino romanis mpso sacratnui sabbato
paschali suꝑ candẽ ciuitatẽ ea hora quabapts¬
mnũ fiebat mopinate irruit : tantãq stnrint¬

Expanded text:
 Sclavi quia ipse esset Wectari cognovissent, mox perturbati Wectari adesse clamitant. Deoque eos exterrente plus de fuga quam de praelio cogitant. Tunc super eos Wectari cum paucis quos habebat irruens, tanta eos strage prostravit, ut ex quinque millibus viris vix pauci qui evaderent remanerentPost hunc Wechtari Laudari aput Foroiuli ducatum tenuit. Quo defuncto, ei Rodoald in ducatu successit. 25. Mortuo igitur, ut diximus, Lupo duce, Grimualdus rex filiam eius nomine Theuderadam suo filio Romualdo, qui Beneventum regebat, in matrimonium tradidit. Ex qua inde tres filios, hoc est Grimualdum, Gisulfum eidem adversa quaedam intulerant Beneventum proficiscenti missosque illius euntes et redeuntes a Benevento saepius laeserant, hoc modo delevit. Quadragesimorum tempore per Alpem Bardonis Tusciam ingressus, nescientibus omnino Romanis, in ipso sacratissimo sabbato paschali super eandem civitatem, ea hora qua baptismum fiebat, inopinate inruit, tantamque occis
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑmnesacea fueran intro iuit &e de pdata
ipsa ciuitate aqͥleiensis. ecłȩ thes auros
Qui lupus dũ rege absente multa insolenter re
reuertende negt sciens eidẽ ea quȩ non recte
gessera displicere forũ iulii petens cõtra cum¬
dẽ regẽ sue neqͥde conscius rebellauit
Tune grimo alđd̃ nolens ciuile bellũ int̃ langobar¬
dos excitare : regi auarorũ caconp̃ mandauit
ut inforũ uili contra lupũ ducẽm cũ exercitu
ueniret eũq bello ꝓterer&: Qđ & factũ ẽ Nã
ueniente cacano cumagno exercitu in loco
qui fluuius dr̃ sic̃ nob̵ reduiler seniores uiri
uimipso bello fuer ꝑiiͦi dies lupus dux cũ
foro uulanis aduersus cacani exercitũ conflra
Et pͥma quidẽ die ualidũ eiꝰ exercitũ paucis
sius uulneratis ꝓserauit. Scđa uero die iã al¬
quanis esius uulneratis & mortuis parim
multos exauarib extinxit Tercia uero die
iam plurib esus sauciatis siue pemptr :
nihil ominus magnũ cacani exercitũ deleui

Expanded text:
acta fuerat introivit, et depraedata ipsa civitate, Aquileiensis ecclesiae thesauros mmendavit. 18. Qui Lupus dum rege absente multa insolenter aput revertente rege, sciens, eidem ea quae non recte gesserat displicere, Forumiuli petens, contra eundem regem suae nequitiae conscius rebellavit. 19. Tum Grimuald, nolens civile bellum inter Langobardos excitare, regi Avarum cacano mandavit, ut in Forumiuli contra Lupum ducem cum exercitu veniret eumque bello protereret. Quod et factum est. Nam veniente cacano cum magno exercitu, in loco qui Flovius dicitur, sicut nobis retulerunt seniores viri qui in ipso bello fuerunt, per tres dies Lupus dux cum Foroiulanis adversus cacani exercitum conflixit. Et prima quidem die validum eius exercitum, paucis suis vulneratis, prostravit. Secunda vero die, iam aliquantis e suis vulneratis et mortuis, pari modo multos ex Avaribus extinxit. Tertia vero die, iam pluribus ex suis sauciatis sive peremptis, nihilominus magnum cacani exercitum delevit
Abbreviated transcription (Latin):
habens athenas uenit. indeq mare transgris¬
utarentũ applicuit Qui tam̃pͥus solitariũ
quendã qui ꝓphetiȩ som̃ habe dicebati adur
sudiose ab eo sciscitans utrũ gentẽ langobar¬
dorũ quȩ mitalia babitabant suꝑare & obti¬
nere pona Aqͦ cũseruus dĩ spatiũ uniꝰ noctis
exp& issce ut ꝓhoc ipso dñm supplicaro
facto mane ita eidẽ aneͦto resp̃  Sens lan¬
obardoꝵ suꝑari modo ab aliqͦ nompoeas qi
regina quȩdã exalia ꝓuintia ueniens basi licã
betti iobannis baptistȩ in langobardoꝵ gentẽ¬
nis &e ad ulteris ñ puite merito s. ꝓõmiorũ
datione isdẽ locus uenerabilis largiretur

Expanded text:
habens, Athenas venit, indeque mare transgreshabens, Athenas venit, indeque mare transgressus, Taren tum applicuit. Qui tamen prius ad solitarium quendam, qui prophetiae spiritum habere dicebatur, adiit, studiose ab eo sciscitans, utrum gentem Langobardorum, quae in Italia habitabat, superare et optinere possit. A quo cum servus Dei spatium uexpetisset, ut pro hoc ipso Dominum supplicaret, facto mane, ita eidem Augusto respondit: Gens Langobardorum superari modo ab aliquo non potest, quia regina quaedam ex alia provincia veniens, basilicam beati Joannis Baptistae in Langobardorum fnis et adulteris, non pro vite merito, sed premiorum datione, isdem locus venerabilis largiretur
Abbreviated transcription (Latin):
ald̃ cũ lango bardis ꝓgressus : ac eos arte dece¬
pit. fugere qͥppe se eoꝵ impetũ simulans. castra
sua simul cũtentoriis & diuersis parit̃ referta
bonis p̃cipueq uini obtimi copia hominib
omĩno uacua reliqͥt. Qđ cũ francoꝵ acies adue¬
nissent existimantes grimo aldũ culangobar¬
dis pauore de t̾ritos castra integra reliqͥsse.
mox lȩti effecti certatim cuncta inuadunt:
cenãq affluentissimã instruunt. Quidũ diuer¬
sis epulis multoq uino degrauati somno
qͥ euissent : grimo alđ suꝑ eos pꝰ noctis mediũ irru¬
ens tanta eos cede ꝓstrauit ut uix pauci ex eis
el apsi patriã ualerent repedare. Qui locus ubi
hoc gestũ ẽ pliũ francoꝵ usq hodie riuus appel¬
latur Nec longe distat abas tensis ciuitatulȩ menib:
s dieb constantinꝰ augustꝰ qͥ & constans er appel¬
satus italiã alangobardorũ manu eruere cupi¬
ens constantinopolĩ egressus ꝑ littoralia iter

Expanded text:
ald cum Langobardis progressus, hac eos arte deceald cum Langobardis progressus, hac eos arte decepit. Fugere quippe se eorum impetum simulans, castra sua simul cum tentoriis et diversis pariter referta bonis praecipueque vini optimi copia hominibus omnino vacua reliquit. Quo dum Francorum acies advenissent, existimantes Grimualdum cum Langobardis pavore deterritos castra integra reliquisse, mox laeti effecti certatim cuncta invadunt coenamque affluentissimam instruunt. Qui dum diversis epulis multoque degravati vino somnoque quievissent, Grimuald super eos post noctis medium inruens, tanta eos caede prostravit, ut vix pauci ex eis elapsi patriam valuerint reppedare. Qui locus, ubi hoc gestum est proelium, Francorum usque hodie Rivus appellatur, nec longe distat ab Astensis civitatulae moenibus. 6. His diebus Constantinus augustus, qui et Constans est appellatus, Italiam a Langobardorum manu eruere cupiens, Constantinopolim egressus, per litoralia iter
Abbreviated transcription (Latin):
si quom auit qͥlit btanit euade ꝑotuisscoe a tille
cũui cuncta exordine r&eulissce inei euis
side & pdentiã collaudans. om̃s facultates etꝰ¬
& qc qͥd hab̾e poterat eidẽ clem̃ter concessit.
uell& ipsis dieb cũ b̵tarit. eẽ. ille iure uirando ait
cũbtarit pͥus se uelle mori. quã usquã alibi insũ¬
mis deliciis uiuere. Tunc rex ȩtiã uestiariũ illũ
requisiuit dic̃s utrũ meliꝰ ei ẽ& secũ inpalatiũ ma¬
nere. ancũbertarit in ꝑegrinatione degere. Qui
himulfo ut qͥcꝗͥd uell& dedomo sua toller&: pue¬
ros scilic& & equos. & diuersã suppellectilẽ &
adb̾tarit illesus ꝓperar&. Pari ȩtiã modo & uesti¬
arũ illũ absoluit. Qui omiã sua benignitate
regis sufficient̃ tollentes. cũ eiꝰ dẽ regis ad uito¬
rio francoꝵ patriã ad suũ dilectũ b̃tarit sunt ꝓfi¬
Hac tẽpestate francoꝵ exercitus de ꝓuitia sua
egrediens initaliã introiuit . Contra quos grimo¬

Expanded text:
st quomodo aut qualiter Bertaridus evadere potuisset. At ille cum ei cuncta ex ordine retulisset, rex ejus fidem et prudentiam collaudans, omnes facultates ejet quidquid habere poterat, eidem, clementer concessit. vellet ipsis diebus cum Bertarido esse, ille jurejurando ait, cum Bertarido prius se velle mori quam usquam alibi in summis deliciis vivere. Tunc rex vestiarium illum requisivit, dicens, utrum melius ei esset secum in palatio manere, an cum Bertarido in peregrinatione degere. Qui Hunulfo ut quidquid vellet de domo sua tolleret, pueros scilicet et equos, et diversam supellectilem, et ad Bertaridum illaesus properaret. Pari etiam modo et vestiarium ilregis sufficienter tollentes, cum eiusdem regis adiutorio Francorum in patriam ad suum dilectum Perctarit sunt Hac tempestate Francorum exercitus de Provincia egrediens, in Italiam introivit. Contra quos Grimu
Abbreviated transcription (Latin):
qu eta ante nullus memoneraebumenũ toiem
nequiuer iterũ renata & ad maturtate escra
repedare dasponens transemũdũ qͥ dudũ capus
comes fueratat ei ad ꝑcipiendumremũ sorenu¬
esme paruerat data ei uimatrononiũ suat̃
sunsiliaaromoalda alter sorore eũ postiato¬

Expanded text:
quanta ante nullus meminerat hominum, ita nequiverunt, iterum renata, ad maturitatem usque repedare disponens, Transamundum, qui dudum Capuae comes fuerat et ei ad percipiendum regnum strenuissime paruerat, data ei in matrimonium sua filia, Romualdi altera sorore, eum post At
Abbreviated transcription (Latin):
rit sꝑabant quiescere. cepunt acriꝰ pulsare. Tunc uestiarius ille
rursũ eos rogare cep̃. ut qͣsi eundẽ btart aliquantulũ ad huc
dormire ꝑmaterent. Qui rati uocistrantes ĩã satis ebriosũ illũ
qͥeuise. mox calcib eundẽ cubiculi ostiũ c̃fringunt. Ingressiq st¬
btarit in lectulo requirentes. Quẽ cũ non inuenissent. adreqͥ¬
sta natire residẽ suspicati sunt. Quẽ eũ bi non repperisent
ue iarũ illũ introgant qͥd debtarit factũ fuiset aub ule¬

Expanded text:
o Perctarit sperabant quiescere, coeperunt acrius pulsare. Tunc vestiarius ille o Perctarit sperabant quiescere, coeperunt acrius pulsare. Tunc vestiarius ille rursum eos rogare coepit, ut quasi eundem Perctarit aliquantulum adhuc dormire permitterent. Qui irati vociferantes, iam satis ebriosum illum quievisse, mox calcibus eodem cubiculi ostium confringunt, ingressique Perctarit in lectulo requirunt. Quem cum non invenissent, ad requisita eum naturae residere suspicati sunt. Quem cum nec ibi repperissent, vestiarium illum interrogant, quid de
Abbreviated transcription (Latin):
misericordissimg & innocentẽ a morte eripuit. & regem
ex animo bona facere cupientẽ. ab offensione seruauit:
Tuͦ rex grimoald̃ dũ b̾tarit in hospitio suo
quiescere putaret. ab eodẽ hospitio usq ad palatiũ suũ
acies hominũ hinc & inde astare fecit. ut ꝑ eoꝵ mediũ
b̵tarit deduceret᷑. quatmꝰ effugere minime posset. Cũq
arege missi uenissent qͥ b̾tarit ad palatiũ euocarent. &
ad ostiũ quo eũ quiescere putabant pulsassent. uestiariꝰ
ille qͥ introrsus erat rogabat eos dicens. Miscdiã cũ eo
facite. eũq paululũ quiescere sinte. quia ad huc de itiner
lapsus grauissimo somno depͥmit᷑ Qđ cũ illi ad qͥeiussent. hoc
ipsũ regi ñtiauer̃. qr ad huc b̾tarit grauissimo somno qruesce¬
ret. Tunc ille. Sic inqͥt hest̾ña sera se uino oppleuit. ut ad huc
ungilare non possit. Quib tam̃ p̃cepit. ut mox eũ excitatũ ad

Expanded text:
misericordiae et innocentem a morte eripuit et regem misericordiae et innocentem a morte eripuit et regem ex animo bona facere cupientem ab offensione servavit. 3. At vero rex Grimoald dum Perctarit in hospitio suo quiescere putaret, ab eodem hospitio usque ad palatium suum acies hominum hinc et inde adstare fecit, ut per eorum medio Perctarit deduceretur, quatenus effugere minime possit. Cumque a rege missi venissent, qui Perctarit ad palatium evocarent, et ad ostium, quo eum quiescere putabant, pulsassent, vestiarius ille qui introrsus erat rogabat eos dicens: "Misericordiam cum eo facite eumque paululum quiescere sinite, quia adhuc de itinere lassus gravissimo somno deprimitur". Quod cum illi adquievissent, hoc ipsum regi nuntiaverunt, quia adhuc Perctarit gravi somno quiesceret. Tunc ille: "Sic", inquit, "hesterna sera se vino opplevit, ut adhuc vigilare non possit?". Quibus tamen praecepit, ut mox eum excitatum ad
Abbreviated transcription (Latin):
lectũ michi incubiculo ebriosi istius b̃tarit statuit. qui in
tantũ umo plenꝰ ẽ ut quasi mortuus ita cubet Sedsatist
qđ̃ eĩ nunc usq am̃tiã secutꝰ sũ Iã demceps in uta dñi
regis indomo propria manebo hec illi audientes & uera
eẽ. que audierant credentes lec ti effecti sunt & eũ parit̃¬
quebtarit quẽ putabant seruũ & quia opertũ ne agnoscere
t᷑ habebat caput. locũ illi dantes abire pemiserunt: Iilis
ait̃ ab euntib uestiarꝰ ille fidelissmꝰ obserato diligent osftio
remansit intrinsecus solus. hunulfus uͦ btarit demuro
anguli qurẽ. a parte ticini fluminis ꝑfunẽ deposuit. eio
quos potuit socios conuinxit. Qui arreptis quos in pastu
inuenerant eqius. eadẽ nocte ad astensem ꝓꝑant ciuitas
taurinensem urbẽ petens. ac pose italiȩ claustra transgres¬
sus. francoꝵ ad patriã ꝓuenit. Sicq ds̃ omp̃s dispositione

Expanded text:
lectum mihi in cubiculo istius ebrii Bertaridi stravit, qui in lectum mihi in cubiculo istius ebrii Bertaridi stravit, qui in tantum vino plenus est, ut quasi mortuus ita cubet. Sed satis est quod ejus huc usque amentiam secutus sum, jam deinceps in vita domini regis in domo propria manebo. Haec illi audientes, et vera quae audierant esse credentes, laeti effecti sunt, et eum pariterque Bertaridum, quem ptur, habebat caput, locum illis dantes, abire permiserunt. Illis autem abeuntibus, vestiarius ille fidelissimus, obserato diligenter ostio, remansit intrinsecus solus. Unulfus vero Perctarit de muro anguli, qui est a parte Ticini fluminis, per funem deposuit eique quos potuit socios coniunxit. Qui, arreptis quos in pastu invenerant equis, eadem nocte ad Astensem properant civitatem, Taurinensem urbem petens, ac post claustra Italiae transgressus, Francorum ad patriam pervenit. Sicque Deus omnipotens dispositione
Abbreviated transcription (Latin):
bat urare. iurando ita repromisit diẽs. Per eũ qͥ me nas.
fecit
post quã in meã fidẽ uenisti adme. nichil in aliqͦ malipatios
sedita te ormabo ut decetero uuere possis: Iunc eiinspatios
domo hospitiũ p̃bens eũ post uiȩ laborẽ habere requiẽ iuist
p̃cipiens eidẽ expublico uictũ & queq eẽnt. necessaria largiꝰ mos¬
pidrt tantũ & hmulf᷑ ac uestiarꝰ btarit remansisl ebs
cu ut iq eide satis erant fideles consiliũ er a puer̃ &obsc¬
crant eũ iat cũ btarit fugeret ipsieũ quãdu possent ents
dͥdẽ cubicuło quiescere fimularent Cũꝙ ile se fugere dẽ
quescere simularent cubitulo iituler̃. Quidũ se hoesactu¬
e consilio quass ruficanũ seriũ extra ianuã impellere cep̃
multas ei iniurias faciens fuste eũ ꝑcutere desuꝑ & urgere
non cessabat: ita ut impulsus atq sepius ad t̾rã corrueret
lliq eũnde hunulfũ regu satellites qui ad custodiã posta
erant requrerent quid hoc. eẽt seruus inquit iste nequã

Expanded text:
isit dicens: ."Per eum qui me nasci fecit, postquam in meam fidem ad me venisti, nihil in aliquo mali patieris, sed ita te ordinabo, ut decenter vivere possis". Tunc ei in spaciosa domo hospitium praebens, eum post viae laborem habere requiem iussit; praecipiens eidem ex publico victum et quaeque essent necessaria largius mPerctarit tantum ed Unulfus ac vestiarius Perctarit remansissent, qui utique eidem satis erant fideles, consilium ei aperiunt et obsecrant eum, ut, cum Perctarit fugeret, ipse eum quamdiu possit intra eodem cubiculum ququiescere simularet. Cumque ille se hoc factumposuit, eumque ex consilio quasi rusticanum servum extra januam impellere coepit, multasque ei injurias faciens, fuste eum percutere desuper, et urgere non cessabat, ita ut impulsus atque ictus saepius ad terram corrueret. Cumque eumdem Hunulfum regis satellites, qui ad custodiam positi erant, requirerent quid hoc esset: Servus iste, inquit, nequam
Abbreviated transcription (Latin):
talis exercitus uoluntate: Contra quẽ italie mi¬
lites alii ꝑ histriã alii ꝑ partes cã paniȩ alii
cusas irruer̃ eũq uita pͥuauerunt. Ault ex
uudicib detrũcati multiq constantinopolĩ
ꝑductis: cũ quib pant̾ & falsũ imꝑatoris
caput est deportatũ
& egyptũ ꝑuaserant : subito cũmultis na¬
uibi uenientes siciliã inuadunt siracusã
ingrediunt᷑ multãq stragẽ faciunt popłoꝵ
ux paucis euadentib qui ꝑmunitassim a
castra & iuga c̃fugerant montiũ. auferentes

Expanded text:
talis exercitus voluntate. Contra quem Italie mitalis exercitus voluntate. Contra quem Italie milites alii per Hystriam, alii per partes Campanie, alii cusas irruerunt, eumque vita privaverunt. Multi ex judicibus ejus detruncati, multique Constantinopolim perducti sunt, cum quibus pariter et falsi imperatoris caput est deportatum et Aegyptum pervaserat, subito cum multis navibus venientes, Siciliam invadunt, Siracusas ingrediuntur multamque stragem faciunt populorum, vix paucis evadentibus, qui per munitissima castra et iuga confugerant montium, auferentes
Abbreviated transcription (Latin):
omiũ deoꝵ & iã ibi ꝑ concessi onẽ suꝑiorũ pͥm¬
cipũ locus erat om̃iũ martrrũ diseo opir& ite¬
gulasq ȩreas ex inde auferro easq simul cũ
aluis om̃ib oraiam̃tis constantino polĩ trans¬
mittera&e. Se inde reuersus imꝑator nea polim
itinere treno prexit ciuitatẽ regiã. ingres¬
susq siciliã ꝑ indictionẽ septonã habitauit
insiracusa. & tales afflictiones imposuit popło
sut : ita ut ȩtiã uxores amaritis uł filii a paren¬
tib separarent᷑. Sed alia multa & in audita.
illarũ regionũ populi sunt ꝑpessi: ita ut alicui
spes uite non remaner&e. Nã & uasa uł cimilia¬
indictione septima : usq adduo decimã. Sed
tandẽ tantarũ neqͥtiarũ penas luit atq dũse
inbalneo lauar&. a suis extinctus est
ꝙterfecto igit᷑ apd siracusas constante imꝑ ator
metentiꝰ insicilia regnũ arripuit: s absq orien¬

Expanded text:
omnium deorum, et iam ibi per concessionem superiorum priomnium deorum, et iam ibi per concessionem superiorum principum locus erat omnium martirum, discoperiret tegulasque ereas exinde auferret easque simul cum aliis omnibus ornamentis Constantinopolym transmitteret. Deinde reversusreno perrexit in civitatem Regium, ingressusque Siciliam per indictionem septimam, habitavit Syracusas, et tales afflictiones in suo populo,sunt, ita etiam ut uxores a maritis, vel filii a parentibus separarentur. Sed talia multa et inaudita harum regionum populi sunt perpessi, ita ut alicui spes indictione septima usque in duodecimam, sed tandem tantarum iniquitatum penas luit, atque dum se in balneo lavaret, a suis extinctus est. 36. Interfecto igitur apud Syracusas Constante imperatore, Mecetius in Sicilia regnum arripuit, sed absque orien
Abbreviated transcription (Latin):
sella suꝑquã equitabat sustulit eũq maera
suꝑ caput suũ leuauit. Qđ cernes grecoꝵ exer
aldo & langobardis uictoriã peperit. Ita saburr
quise imꝑatori suo uictoriȩ tropheum delango¬
bardis reportare ꝓmiserat. ad eũ cũ paucis re¬
means ignominiã deportauit Romoald ũ
patrata demimicis uictoria beneuentũ trũ¬
phans reũsus ẽ patriq gaudiũ & cimctis secu¬
ritatẽ sublato hostiũ timore conuexit
It uero c̃stans augustus. cũ nichil se contra
Uan gobardos gessisse ẽspicer&: om̃s seurtiȩ
sue minas cont suos hoc ÷ romanos recors ao
Aegressus nea polĩ. romã ꝑrex cui sexto abun¬
bemiliario uitalinꝰ papa cũ sacerdotib suis
& romano popło occurrit Qui augustus cli
adbeati petri limina ꝑueniss& obtulitibi
exaere moramtũ ciuitatis: deposuit intantũ
ut etiã basilicã beate mariȩ quȩ aliqͥndo pan¬
theon uocabat᷑ & c̃di tũ fuerat inhonore

Expanded text:
sella super quam equitabat sustulit eumque in aera sella super quam equitabat sustulit eumque in aera super caput suum levavit. Quod cernens Grecorum exercaldo et Langobardis victoriam peperit. Ita Saburrus, qui se imperatori suo victorie tropeum de Langobardis promiserat patrare, ad eum cum paucis remeans ignominiam deportavit. Romoald vero, patrata de inimicis victoria, Beneventum triumphans reversus est, patrique gaudium et cunctis securitatem, sublato hostium timore, convexit. 35. At vero Constans augustus, cum nichil se contra Longobardos gessisse conspiceret, omnes sevicie sue minas contra suos, hoc est Romanos, retorsit. Nam egressus Neapolym, Romam perrexit, cui sexto ab urbe miliario Vitalianus papa cum sacerdotibus et Romano populo occurrit. Qui augustus cum ad beati Petri limina pervenisset, optulit ibiex ere in ornamentum civitatis deposuit, in tantum ut etiam basilicam beate Marie, que aliquando Pantheum vocabatur et conditum fuerat in honore
Abbreviated transcription (Latin):
uo plito abscisu ẽ atq belli machina qũ
ln ei digno qin lo colo tionulari pcepit
etuens igit᷑ imꝑator subitũ grimo aldi regis aduenã
dimissa beneuenti obsidione. nea polĩ ꝓficiscie
cuiꝰ tam̃ exercitũ. mutula capuanꝰ comes iusta flu¬
enta caloris fluminis in loqͥusq hodie pugn
dicitur uehem̃ter atri ad triuit.
Nostquã imꝑator nea polĩ ꝑuenit: unus ex
eiꝰ obtonatib cuinom̃ suburrꝰ erat ab au¬
susto ut fertur .xxͦ. milia peditũ expetit seq
cũ romoaldo pugnat̾um uictorẽq spopondit
uoluit. Cui filiꝰ romo alđ . Non ẽ opus inqt : sed
tantũ partẽ nob̾ deexercitu ur̃o tribuite Ego
deo fauente cũ eo pugnabo & cũ uicero: maior
& accepta aliqua parte depatris exercitu
irruit. Cũq utraq acies fortr intentione pugna¬
re: tũc unꝰ de regis exercitu nõe amalongꝰ q
regiũ conotũ ferre erat solitus qͤndã greculũ
eodẽ cõpto utrisq manib fortit̃ ꝑcutiens de

Expanded text:
ut ejus abscisum atque cum belli machina quamlatus est dignoque in loculo tumulari praecepit. Metuens igitur imperator subitum Grimoaldi regis adventum, dimissa Beneventi obsidione, Neapolym proficiscitur. Cujus tamen exercitum Mitola Capuanus comes juxta fluenta Caloris fluminis in loco qui usque hodie Pugna dicitur vehementer adtrivit. Posquam vero imperator Neapolym pervenit, unus ex ejus optimatibus, cui nomen Saburrus erat, ab augusto, ut fertur, viginti milia militum expetiit, seque cum voluit. Cui filius Romoald: "Non est opus", inquid, "sed tantum partem nobis de exercitu vestro tribuite. Ego, Deo favente, cum eo pugnabo, et cum vicero maior et accepta aliqua parte de patris exercitu inrupit. Cumque utreque acies forti intentione pugnarent, tunc unus de regis exercitu nomine Amalongus, qui regium contum ferre erat solitus, quendam Greculum eodem conto utrisque manibus fortiter percutiens, de
Abbreviated transcription (Latin):
ened fide a duentare nutiauit hec ille audiens fidene
ꝓmist insua eũ fide uenientẽ. nichil mali pansurũ. fore
Int̃ hȩc btarit adueniens ad grimo aldũ ingressus. cũ eꝰ se
uestigus aduoluere conatꝰ eẽt. rexeũ clem̃t retmuit ani. ad
os suũ osculũq erexit Ad quẽ btarit. Serius sutuus inqͥui¬

Expanded text:
ejus fide adventare nuntiavit. Haec ille audiens, fidenter promisit in sua eum fide venientem nihil mali passurum fore. Inter haec Bertaridus adveniens, ad Grimoaldum ingressus, cum ejus se vestigiis advolvere conatus esset, rex eum clementer retinuit, atque ad os suum
Abbreviated transcription (Latin):
scĩtatis extiat Quicũ regẽ chimnibtũ in conuius
dũ sermocmnarentur offendiss&e : rex ei hospitium
reuertenti. equũ ferocẽ & indomitũ qui imm̃so
fremitu supse sedentes t̾rȩ allide solebat p̃pa¬
rari fecit Quicũ ep̃s suꝑ sediss&: ita mansuetus ex¬
trtit ut eũ blando incessu usq addomũ ꝓpͥam de¬
portare: Qđ rex audiens. & epm̃ ex eo die honore
debito coluit. & ei ipsũ equũ quẽ suȩ sessioni dedica¬
uerat dono largitus . ẽ.

Expanded text:
itatis exstitit. Qui cum regem Cunibertum in convivio dum sermocinarentur offendisset, rex ei ad hospitium revertenti equum ferocem et indomitum, qui immenso fremitu super se sedentes terrae allidere solebat, praeparari fecit. Cui cum episcopus supersedisset, ita mansuetus exstitit, ut eum blando incessu usque ad domum propriam deportaret. Quod rex audiens, et episcopum ex eo die honore debito coluit, et ei ipsum equum, quem sua sessione dedicaverat, dono largitus e
Abbreviated transcription (Latin):
bardoꝵ regnũ qđ adolesentes germani dissipabant ipsẽ
arrperet. qͥ gate maturus consilio ꝓiuiđ & iurib fortis crifaeres
armmoila hec audiens: mox anmũ a dregñ loigebardoꝵ altmendĩ
crexit
Ordinatoq apud benedentũ romo aldo suo filio duce is
cũ electa manu ticmũ ꝓfectꝰ it̃ amput. ac ꝑom̃s ciutos
dũ ad sc̃iuit. Transemundũ uͦ comitẽ capuanũ ꝑspoleas
adtusciã direxit ut eiꝰ regionis langobardos suo consora
coaptaret. Qui imꝑata sibi strenue ꝑficiens eicũ multis a
tiã urbẽ cũ robusa uroꝵ multitudine aduenisset gariba¬
dũ ꝗͥ legatꝰ adeũ missus ago deb̃to fuerat ticinũ p̃muist . it
eidẽ godeb̾to de suo aduentũ nuntiaret. Qui ad godeb̾tũ ue¬
niens grimoaldũ citiꝰ aduentare dix̃. Cũq godebtꝰ ab eo que¬
reret qͦ uiloco eidẽ grimoaldo hospitiũ parare deb̾et. gari¬

Expanded text:
bardorum regnum, quod adolescentes germani dissipabant, ipse bardorum regnum, quod adolescentes germani dissipabant, ipse arriperet, qui aetate maturus, consilio providus, et viribus fortis existeret. Grimoaldus, haec audiens, mox animum ad regnum Langobardorum obtinendum erexit. Ordinatoque apud Beneventum Romualdo suo filio duce, ipse cum endum adscivit. Transemundum vero comitem Capuanum per Spoletium et Tusciam direxit, ut eius regionis Langcoaptaret. Qui imperata sibi strenue perficiens, ei cum multis ntiam cum robusta virorum multitudine advenisset, Garibaldum, qui legatus ad eum missus a Godeberto fuerat, Ticinum praemisit, ut eidem Godeberto de suo adventu nuntiaret. Qui ad Godebertum veniens, Grimoaldum citius adventare dixit. Cumque Godebertus ab eo quaereret quo in loco eidem Grimoaldo hospitium praeparare deberet, Gari
Abbreviated transcription (Latin):
etħ olica fide confirmatꝰ ÷ multsq munerib abaugusto
Sonorat᷑. accepta conuige lecꝰ & gaudens ad isuiã patriã rep¬
dut: Cirea hec tẽpora mortuo apel forũnili grasul fo
duce. foroiulensi ducatũ ago regendũ siscepit. Apđ spole
quq̃q theudel apio defuncto. ago erdẽ cuutati ductor effi¬
recerat dit obiens. regnũ duob filus sius ado lescentib
pertarit & gocdib̃ito regendũ reliquit. Et gadibtꝰ qdẽ tiei
uos fr̃s facientib malignis hommib discordiȩ & odioꝵ
fomes surrexit Intantũ ut alt̃ alteriꝰ regnũ inuadere
conaret᷑ Qua de re godibtꝰ garibaldũ taurmnatiũ ducẽad
comoaldũ beneuentanoꝵ ducẽ st̃ reniũ tunc duccorẽ diret̃¬
imntans eũ uet quantonꝰ ueniret & sibi aduersus germanĩ
siũ b̾tarit aixiliũ ferret. regisq filiã suã germarã eise da¬
turũ promittens. Sed legat᷑ ipse fraudulent̃ contra suum
dñmagens. grimoaldũ exortatus. ẽ ut ueniret. & lango¬

Expanded text:
catholica fide confirmatus est. Multisque muneribus ab augusto honoratus, accepta sua conjuge laetus et gaudens ad suam patriam repedavit. Circa haec tempora mortuo apud Forum Julii Grasulfo duce Forojuliensi, ducatum Ago regendum suscepit. Apud Spoletum quoque Theudelapio defuncto, Atto eidem crexerat diem obiens, regnum duobus filiis suis adhuc adulescentibus Perctarit et Godeperto regendum reliquit. Et Godepert quidem Tiquos fratres, facientibus malignis hominibus, discordiae et odiorum fomes surrexit in tantum, ut alter alterius regnum invadere conaretur. Qua de re Godepertus Garipaldum Taurinatium ducem ad Grimuald Beneventanorum strenuum tunc ductorem direinvitans eum ut quantocius veniret et sibi adversus germanum suum Bertaridum auxilium ferret, regisque filiam, suam germanam, ei se daturum promittens. Sed legatus ipse fraudulenter contra suum dominum agens, Grimoaldum exhortatus est ut veniret, et Lango
Abbreviated transcription (Latin):
secuta. & abaugusta desacrofonte leuata ẽ. Qđ uir eiꝰ ꝑsa¬
rũ rex audiens. legatos constantino polĩ ad augustũ direã
quatmꝰ eidẽ suã coniugẽ redderet. Qui adimꝑpatorẽ ueni¬
entes. uerba regis psarũ nuntiant. qͥ suã regiã reqͥre¬
bant. Imꝑator hẽc audiens. rẽq om̃ino ignorans. eis
responsũ dedit dic̃s: de regina quã queritis. fatemur nos
nichil scire. p̃t̃ qđ adnos hic aliqua mulier pͥuato habiti
aduenit. Legati responder̃ dicentes. Si placet ur̃o cons¬
pectui. uolumꝰ hanc quã dicitis mulierẽ uidere. Quȩ cũ
ad uissũ imꝑatoris uenisset mox ut eã legati conspici¬
unt adeiꝰ uestigia prouolueintur. eiq uenerabilit qr eã
uir suus requireret suggtrunt. Quib illa respondit

Expanded text:
secuta et ab augusta de sacro fonte levata est. Quod vir eius Persasecuta et ab augusta de sacro fonte levata est. Quod vir eius Persarum rex audiens, legatos Constantinopolym ad augustum direxit, quatenus eidem suam uxorem redderet. Qui ad imperatorem venientes, verba regis Persarum nuntiant, qui suam requirebat reginam. Imperator hec audiens remque omnino ignorans, eis responsum reddidit dicens: "De regina, quam queritis, fatemur nos nichil scire, preter advenit. Legati vero responderunt dicentes: Si placet vestro conspectui, velimus hanc, quam dicitis, mulierem videre. Quae cum jussu imperatoris advenisset, mox ut eam legati conspiciunt, ad ejus vestigia provolvuntur, eique venerabiliter ea quae vir suus requireret suggerunt. Quibus illa respondit: Ite,
Abbreviated transcription (Latin):
crim̃ ingesserat ꝓcastitate suȩ dñȩ monomachiã dimic a¬
ret. Quidũ cũ crimmatore illo singulare certam̃ missẽt
eũ cuncto popło astante supauit. Regoia uͦ post hoc
factũ. ad dignitatẽ pristmã rediit
odoald qͦq ut fertur: dũ uxorẽ ciuusdã langobardi
uerat annis. hiue successit in regni regimine ariptꝰ filius
gundualdi qͥ fuerat germanꝰ cheodelindȩ reginȩ. Inc con¬
didit apd ticinũ oraculũ dñi saluatoris. qđ extra portã
occidentalẽ quȩ dr̃ marenca sitũ .ẽ. Qđ ornam̃tis uarus
decorauit. & substantiis sufficient̃ ditauit
Nis dieb defuncto eraclio augist̃o aptł constant inopolim
qraclonas eiꝰ filiꝰ cũ matre martina regniura suscepit
rexito. impiũ duob annis. Quo uita decedente. successit in
loco eiꝰ constantmꝰ germanꝰ eiusdẽ alius eraclui filiꝰ a dregni¬
fice suscepta. pꝰ aliquot dies ut desiđabat baptisinũ con¬

Expanded text:
crimen ingesserat, pro castitate suae dominae monomachia dimicacrimen ingesserat, pro castitate suae dominae monomachia dimicaret. Qui dum cum criminatore illo singulare certamen inisset, eum cuncto populo astante superavit. Regina vero post hoc factum ad dignitatem pristinam rediit. 48. Rodoald quoque, ut fertur, dum uxorem cuiusdam Langobardi t quinque regnaverat annis. Huic successit in regni regimine Aripert, filius Gundoaldi, qui fuerat germanus Theudelindae reginae. Hic condidit apud Ticinum oraculum domini Salvatoris, quod extra portam occidentalem, quae dicitur Marenca, situm est; quod et ornamentis variis decoravit et substantiis sufficienter ditavit. 49. His diebus defuncto .Eraclio augusto apud Constantinopolim, Heraclones, eius filius, cum matre Martina regni iura suscepit rexitque imperium duobus annis. Quo vita decedente, successit in loco eius Constantinus, germanus eiusdem, alias fice suscepta, post aliquot dies, ut desiderabat, baptismum con
Abbreviated transcription (Latin):
im basilicã meã deinceps ingressũ habebis. Qđ itaqͦq fac¬
cũ ẽ Quotiens enĩ uoluisset beati ioħis oraculũ ingredi. statĩ
uelut aualidissmo pugili gitur eiꝰ feriret᷑. sic subito retro
impulsus ẽ Ueritatẽ in xp̃o loquor. hoc m ipse retulit
qui hoc ipsũ sus oculis factũ uidit.
odo alđ gͥ pꝰ funꝰ patris langobardoꝵ regnũ suscipiens
gundebgã agilulfi & theodelindȩ sibi filiã in matrimoniũ
sociauit. hec gundebga regina ad instar suȩ genitricis.
sic̃ illa inmodicia. sic̃ & ista intra ticmensẽ ciuuitatẽ basili.
i honorẽ beati ioħis baptistȩ construxit. quã mire exau¬
ro & argento peplisq decorauit. rebq singulis obtime
ditauitꝰ. inqua & eiꝰ corpꝰ tumulatũ quiescit. Hȩc dũ de
crimine adult̾ii apud uirũ acusata fuisset. proprius ser¬
uus carellus nõe arege expetiit ut cũ eo qui regmae

Expanded text:
in meam basilicam deinceps ingressum habebis". Quod ita quoque facin meam basilicam deinceps ingressum habebis". Quod ita quoque factum est. Quotiescumque enim voluisset beati Iohannis oraculum ingredi, statim velut a validissimo pugili guttur eius feriretur, sic subito retro ruebat inpulsus. Veritatem in Christo loquor; hoc mihi ipse retulit qui hoc ipsum suis oculis factum vidit. Rodoald igitur post funus patris Langobardorum regnum suscipiens, Gundipergam Agilulfi et Theudelindae sibi filiam in matrimonium sociavit. Haec Gundiperga regina ad instar suae genetricis, sicut illa in Modicia, sic et ista intra Ticinensem civitatem basilicam in honorem beati Iohannis baptistae construxit, quam mire ex auro et argento peplisque decoravit rebusque singulis opime ditavit, in qua et ejus corpus tumulatum quiescit. Haec cum de crimine adulterii apud virum accusata fuisset, proprius ejus servus Carellus nomine, a rege expetiit, ut cum eo qui reginae
Abbreviated transcription (Latin):
nobili. cuius nom̃ ita fuit. roualdũ filiũ & duas filias geñ
Quicũ eẽt. uir bellicosssmus & ubiq insignis. uenientib
eo tẽpore grecis ut oraculũ scĩ archangeli in monte gar̃¬
gano situm dep̃darent. grimoadus suꝑ eos cũ exercitu
ueniens. ultima eos cede prostrauit.
uͦ rex rotharius postquã annos .xui. & mensẽs . iii.
regñ tenuerat. uta decedens. langobardorꝰ regñ rado aldo
filio suo reliquit. hic cũ unta basilicã beati iohis baptistȩ
fiusset humatꝰ. pꝰ aliquantũ tẽpꝰ quuidã iniqua cupiditate
uecensus. sepulchrũ eiꝰ noctu aꝑit & quicqͥd inor nañtis
eiꝰ corporis reppit abstulit. Cui beatꝰ ioħs ꝑtres usiones ap¬
parens eũ uehem̃t exterruit. ȩiq docit Cur ausuises corꝑ
istius hominis contingere : fuerit licet non recte credens
tam̃ m se cõm̃dauit. Quiagͥ hoc facere p̃sũpͥsisti. non quã

Expanded text:
nobili, cuius nomen Ita fuit, Romualdum filium et duas filias genuit. nobili, cuius nomen Ita fuit, Romualdum filium et duas filias genuit. Qui dum esset vir bellicosissimus et ubique insignis, venientibus eo tempore Grecis, ut oraculum sancti archangeli in monte Gargano situm depraedarent, Grimuald super eos cum exercitu veniens, ultima eos caede prostravit. rex Rothari postquam annos sedecim et menses quattuor regnum tenuerat, vita decedens, Langobardorum regnum Rodoald suo filio reliquit. Hic cum iuxta basilicam beati Iohannis baptistae fuisset humatus, post aliquantum tempus quidam, iniqua cupiditate succensus, eius sepulchrum noctu aperuit et quicquid in ornamentis eius corporis repperit abstulit. Cui beatus Iohannes per visionem apparens, eum vehementer exterruit eique dixit: "Cur ausus es corpus istius hominis contingere? Fuerit licet non recte credens, tamen mihi se commendavit. Quia igitur hoc facere praesumpsisti, numquam
Abbreviated transcription (Latin):
simul cũ aliquantis aliis extinctus. ẽ. Qđ cũ rodoaldo num¬
mox suꝑ eos irruens. magnaq eos strage prosternens. &
aionis mortẽ ultus ÷ & deillis finib eos qui remanseran
hostes fugã petere coegit.
Git᷑ rotharius rex. romanoꝵ ciuitates aburbe tusciae
lumensĩ. uniuersas quȩ inlitore maris sitȩ sunt usq ad
francoꝵ fines cepit. Opit̃giã qͦq cuntatẽ int̃ taruisium
& foroiuli positã. pari mͦ ex pugnauit & diruit. Cũ ra¬
uennatib romanis bellũ gessit. ad fluuiũ emiliȩ quod
scultenna dr̃. in quo bello a parte romanoꝵ t̃ga dantib¬
factus ÷ magnaq fuit inundatio a quarũ. Post hȩc fuit
clades scabearũ. ita ut nullus posset mortuũ suũ agnos¬
cere. ꝓpt̾ nimiũ inflationis tumorẽ. Apud beneuentũ
uͦ mortuo rodoaldo duce. qui ducatũ .u. rexerat annis.
grimoald̃ eius germanus dux effectus. ẽ. Gubernauitq

Expanded text:
simul cum aliquantis aliis extinctus est. Quod cum Raduald nunsimul cum aliquantis aliis extinctus est. Quod cum Raduald nunmox super eos inruens magnaque eos strage prosternens, et Aionis mortem ultus est et de illis finibus eos qui remanserant hostes fugam petere coegit. 45. Igitur Rothari rex Romanorum civitates ab urbe Tusciae Lunensi universas quae in litore maris sitae sunt usque ad Francorum fines cepit. Opitergium quoque, civitatem inter Tarvisium et Foroiuli positam, pari modo expugnavit et diruit. Cum Ravennantibus Romanis bellum gessit ad fluvium Aemiliae qui Scultenna dicitur. In quo bello a parte Romanorum, relifuit inundatio aquarum. Post haec fuit clades scabearum, ita ut nullus potuisset mortuum suum agnoscere propter nimium inflationis tumorem. 46. Aput Beneventum vero mortuo Raduald duce, qui ducatum quinque rexerat annis, Grimuald, eius germanus, dux effectus est gubernavitque
Abbreviated transcription (Latin):
luse quas ola memoria & usu retiebant seriptoꝵ serie
coposuat. codicet: ipsũ edictũ appellari pcepit. Erat. ut
dhunc regẽ arichis dux beneuenti filiũ suũ aionẽ dire¬
xit &uicũ rauenna uenissẽt ticmũ ꝑgens. ibi ei roma¬
noꝵ malicia potio data ẽ que eũ m̃te excedere faceret
rus annis addiẽ ultimũ ꝓpinquasset sciens filiũ suũ
aionẽ non recti ẽẽ. sensus. rodo aldũ & grimoaldũ iã ui¬
uenilẽ florẽ habentes quas ꝓprios filios langobarđ
qui aderant cõm̃clauit eisq dixit. qđ meliꝰ eos regere ist
quã aio filius suus possent.
filaꝰ eiꝰ samnitũ ductor effectꝰ ÷. Cui tam̃ rodo aldus
uenientes sclaui cũ multitudine nauiũ non longe aciui¬
tate siponto castra posuerunt. Cui occultas foueas circa
sua castra facientes. cũ aio sũꝑ eos absentib rodo aldo
& grimo aldo uenisset: eosq debellare uellet equus eius
in unã decisdẽ foueis cecidit. atq irruentib suꝑ eũ sclauis

Expanded text:
 serie conposuit codicemque ipsum edictum appellari praecepit. Erat autem Ad hunc regem Arichis dux Beneventi filium suum Aionem direxit. Qui cum Ravennam venisset, Ticinum pergens, ibi ei Romanorum malitia talis potio data est, quae eum mente excedere faceret;rus annis ad diem ultimum propinquasset, sciens filium suum Aionem non recti esse sensus, Radoaldum et Grimoaldum, iam flutis habentes, quasi proprios filios Langobardis qui aderant commendavit, eisque dixit quod melius eos regere isti quam Aio filius suus posset.eius filius, Samnitum ductor effectus est; cui tamen Radoald ucatum regeret, venientes Sclavi cum multitudine navium, non longe a civitate Seponto castra posuerunt. Qui occultas foveas circa sua castra facientes, cum Aio super eos, absentibus Raduald et Grimoald, venisset eosque debellare vellet, equus eius in unam de eisdem foveis cecidit, atque inruentibus super eum Sclavis,
Abbreviated transcription (Latin):
uerat. diẽ clausit eatremũ. relicto in regno filio suo ad¬
olo aldo achnodũ puero cũ theodelinda matre. Subhis
eccłȩ restaurate sunt & multȩ donationes ꝑloca uene¬
rabilia largitȩ. Sed cũ ad alo ad uersa m̃te insaniret
pꝰ quã cũ matre .x regnauerat annis. deiectꝰ. & alango
bardis meiꝰ loco ariođ substitutꝰ ÷. deriuꝰ regis gestis
atꝰ colũbanꝰ exscotorũ genere oriundus. pꝰ quã ingallua
in loco qui lirxouiũ dr̃ monasteriũ construx erat inita¬
lia ueniens alangobardoꝵ rege gratant̃ exceptꝰ ẽ ceni¬
biũq qđ bobiũ appellat᷑ malpib cotticis aedificauit
qđ xl. milib ab urbe diuidit᷑ ticinensi. Quo in loco &
multȩ possessiones a singulis principlb siue langobas¬
dis largitȩ sunt & magna ibi facta ẽ. congregatio
monachoꝵ.¬

Expanded text:
verat, diem clausit extremum, relicto in regno filio suo Adaloaldo admodum puero, cum Theudelinda matre. Sub niis ecclesiae restauratae sunt, et multae dationes per loca venerabilia largitae. Sed cum Adaloaldus eversa mente insaniret, postquam cum matre decem regnaverat annis, de regnobardis in eius loco Arioald substitutus est. De cuius regis gestis atus Columbanus ex Scottorum genere oriundus, postquam in Gallia in loco qui Luxovium dicitur monasterium construxerat, in Italiam veniens, a Langobardorum rege gratanter exceptus est, coenobiumque quod Bobium appellatur in Alpibus Cottiis aedificavit milibus ab urbe dividitur Ticinensi. Quo in loco et multae possessiones a singulis principibus sive Langobardis largitae sunt, et magna ibi facta est congregatio monacho