comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Ariouistus ex equis ut colloquerentur: & preter se denos ut ad
colloquium adducerent postulauit. Ubi eo uentum est:cȩsar in¬
itio orationis sua senatusq in eum beneficia commemorauit.
quod rex appellatus esset a senatu: quod amicus quod munera
amplissime missa. quamrem & paucis contigisse & ab romanis¬
proximis promagnis hominum officiis consueuisse tribui do¬
cebat illum quoniam neq aditum neq causam postulandi iu¬
stam haberer: beneficio ac liberalitate & sua ac senatus premia
consecutum. Docebat etiam ꝗͣ ueteres ꝗ̃q iustȩ causȩ necessitu¬
dinis ip̃is cum heduis intercederent: quȩ senatis consulta quo¬
tiens ꝗ̃q honorifica in eos facta essent: ut omni tempore totio
gallie principatum hedui tenuissent. prius enam qͣ nostram
amicitiam appetissent. ppli ro. hanc esse consuetudinem ut so¬
cios atq amicos non modo sui nihil dependere. sed gratia di¬

Expanded text:
Ariovistus ex equis ut conloquerentur et praeter se denos ad Ariovistus ex equis ut conloquerentur et praeter se denos ad conloquium adducerent postulavit. Ubi eo ventum est, Caesar initio orationis sua senatusque in eum beneficia commemoravit, quod rex appellatus esset a senatu, quod amicus, quod munera amplissime missa; quam rem et paucis contigisse et pro magnis hominum officiis consuesse tribui docebat; illum, cum neque aditum neque causam postulandi iustam haberet, beneficio ac liberalitate sua ac senatus ea praemia consecutum. Docebat etiam quam veteres quamque iustae causae necessitudinis ipsis cum Haeduis intercederent, quae senatus consulta quotiens quamque honorifica in eos facta essent, ut omni tempore totius Galliae principatum Haedui tenuissent, prius etiam quam nostram amicitiam adpetissent. Populi Romani hanc esse consuetudinem, ut socios atque amicos non modo sui nihil deperdere, sed gratia, di
Abbreviated transcription (Latin):
tatuueniret. alia ratione sese non esse uenturum. Cȩsar quod
neq colloquium interposita causa tolli uolebat: neq salutem
suam galloꝵ equitatui cõmittere audebat commodissimum
esse statuit omnibus equis gallis equitibus detractis in cos legio¬
narios milites legionis decimȩ cui maxime confidebat impo¬
nert. ut presidium q̃ amicissimum si quid opus facto esset habe¬
ret. Quod cum fieret non irridicule quidam ex militibus deci¬
niȩ legionis dixerunt: plus q̃ pollicitus esser cęsarem facere. pol¬
licitum esse in cohortis prȩtoriȩ loco. xlegionem habiturum &¬
non ad equum rescribere. Panicies erat magna in ea tumulꝯ
terreus satis grandis. hic locus ȩquo fere spacio a castris arioui¬
sti & cesaris aberat. co ut erat dictum ad colloquium uenerunt
legionem cȩsar quam equuis deuexerat passibus.cc. ab co tinulo
constitiut. Item equites Ariouisti pari interuallo constiterunt.

Expanded text:
tatu veniret: alia ratione sese non esse venturum. Caesar, quod tatu veniret: alia ratione sese non esse venturum. Caesar, quod neque conloquium interposita causa tolli volebat neque salutem suam Gallorum equitatui committere audebat, commodissimum esse statuit omnibus equis Gallis equitibus detractis eo legionarios milites legionis X., cui quam maxime confidebat, imponere, ut praesidium quam amicissimum, si quid opus facto esset, haberet. Quod cum fieret, non inridicule quidam ex militibus X. legionis dixit: plus quam pollicitus esset Caesarem facere; pollicitum se in cohortis praetoriae loco X. legionem habiturum ad equum rescribere. Planities erat magna et in ea tumulus terrenus satis grandis. Hic locus aequum fere spatium a castris Ariovisti et Caesaris aberat. Eo, ut erat dictum, ad conloquium venerunt. Legionem Caesar, quam equis devexerat, passibus CC ab eo tumulo constituit. Item equites Ariovisti pari intervallo constiterunt.
Abbreviated transcription (Latin):
bat: ut milium amplius qnquaginta circuitu locis apertis ex¬
ercitum ducerer: de quarta uigilia ut dixerat profectus est. Se¬
ptio dic cum iter non intermitterer ab exploratoribus certior
factus est. Ario uisti copias a nostris milibus passuum.iiii.et ui¬
ginti abesse. Cognito cęsaris aduentu Arioustus legatos adcũ
muittit: quod antea de colloquio postulasset: id per se fieri licerc:
quoniam ꝓpius accessisser. seq id sine periculo facere posse exi¬
stimaret. Non respuir conditionem cęsar: iamq eum ad sani¬
tatem reuerti arbitrabatur. cum id quod antea petenti deue¬
gasset. ultro polliceretur: magnamq in spem ueniebat pro suis
tantis ppłiqiro. in eum benenciis cognitis suis postulatis fore: uti
pertinatia desisteret. Dies colloquio dictus est ex eodies quintus.
stus postulauit nequem peditem ad colloquium cęsar adduccr&
uereri se ne per insidias ab co circumueniriter sed uterq cũ equi¬

Expanded text:
bat, ut milium amplius quinquaginta circuitu locis apertis exbat, ut milium amplius quinquaginta circuitu locis apertis exercitum duceret, de quarta vigilia, ut dixerat, profectus est. Septimo die, cum iter non intermitteret, ab exploratoribus certior factus est Ariovisti copias a nostris milia passuum IIII et XX abesse. Cognito Caesaris adventu Ariovistus legatos ad eum mittit: quod antea de conloquio postulasset, id per se fieri licere, quoniam propius accessisset seque id sine periculo facere posse existimaret. Non respuit condicionem Caesar iamque eum ad sanitatem reverti arbitrabatur, cum id quod antea petenti denegasset ultro polliceretur, magnamque in spem veniebat pro suis tantis populique Romani in eum beneficiis cognitis suis postulatis fore uti pertinacia desisteret. Dies conloquio dictus est ex eo die quintus. stus postulavit ne quem peditem ad conloquium Caesar adduceret: vereri se ne per insidias ab eo circumveniretur; uterque cum equi
Abbreviated transcription (Latin):
moturum ut ꝗͣ primum intelligere posser: utrum apud
eos pudor atq ofsicium antimor plus ualeret. Quod si p̃¬
terea nemo sequatur ramen se cum sola decima legionei¬
turum de qua non dubitarer sibiq eam preroriam cohor¬
tem futuram. Huic legioni cęsar & indulserat precipuc
& ꝓꝑ uirtutem confidebat maxime. Hac oratione habita
mirum in modum conuersȩ sunt omnium mentes: summa¬
q alacriras &cupiditas belli gerendi innata cst.princeps¬
q deciina legio per tribunos militum ei gratias egit quod
ratissimam confirmauit. Deinde reliquȩ legiones per tribu¬
nos militum & primoꝵ ordinum centuriones egerunt. uti¬
per eos cesari satiffacerent: se neq unꝗͥ dubirasse neq timuis¬
se: neq de summa belli suum iudicium sed imnperatoris cẽ
existimauisse. eorum satisfactione accepta & itinere exqui¬
sito per Diuiaticum quod ex aliis ei maximam fidem habe¬

Expanded text:
moturum, ut quam primum intellegere posset utrum apud moturum, ut quam primum intellegere posset utrum apud eos pudor atque officium an timor plus valeret. Quod si praeterea nemo sequatur, tamen se cum sola decima legione iturum, de qua non dubitet, sibique eam praetoriam cohortem futuram. Huic legioni Caesar et indulserat praecipue et propter virtutem confidebat maxime. Hac oratione habita mirum in modum conversae sunt omnium mentes summaque alacritas et cupiditas belli gerendi innata est, princepsque X. legio per tribunos militum ei gratias egit quod um paratissimam confirmavit. Deinde reliquae legiones cum tribunis militum et primorum ordinum centurionibus egerunt uti Caesari satis facerent: se neque umquam dubitasse neque timuisse neque de summa belli suum iudicium sed imperatoris esse existimavisse. Eorum satisfactione accepta et itinere exquisito per Diviciacum, quod ex Gallis ei maximam fidem habe
Abbreviated transcription (Latin):
te uicisse. Cui quidem rationi contra homines barbaros atq
imperitos locus fuisset. ac ne ipm quidem sperare nostros exer¬
citus capi posse. qui suum timorem in rei frumentariȩ simu¬
lationem angustiasq itinerum conserret. facere aroganter.¬
cum aut de officio imperatores desperare: aut prescribere
auderent. hec sibi esse: cur frumentum sequanos leucos lin¬
gones subiinistrare:iamq esse in agris frumenta matura
de itincre ip̃os breui tempore iudicaturos. Quod non fore di¬
cto audientes neq signa laturi dicantur: nihil se ea re cõmo¬
ueri. Scire enim quibuscunq exercitus dicto audiens non
fuerir aut male re gesta fortunam defuisse aut aliquo faci¬
norc comperto auaritiam esse coniuncram: suam innocen¬
tiam ꝓpetuę uitȩ felicitatem heluetioꝵ bello esse pspectam.
itaq se quod inlegionem diem collaturus esset: represen¬
taturum esse. & proxima uocte de quarta uigilia castr.

Expanded text:
te vicisse. Cui rationi contra homines barbaros atque te vicisse. Cui rationi contra homines barbaros atque imperitos locus fuisset, hac ne ipsum quidem sperare nostros exercitus capi posse. Qui suum timorem in rei frumentariae simulationem angustiasque itineris conferrent, facere arroganter,cum aut de officio imperatoris desperare aut praescribere viderentur. Haec sibi esse curae; frumentum Sequanos, Leucos, Lingones subministrare, iamque esse in agris frumenta matura; de itinere ipsos brevi tempore iudicaturos. Quod non fore dicto audientes neque signa laturi dicantur, nihil se ea re commoveri: scire enim, quibuscumque exercitus dicto audiens non fuerit, aut male re gesta fortunam defuisse aut aliquo facinore comperto avaritiam esse convictam. Suam innocentiam perpetua vita, felicitatem Helvetiorum bello esse perspectam. Itaque se quod in longiorem diem conlaturus fuisset repraesentaturum et proxima nocte de quarta, vigilia castra
Abbreviated transcription (Latin):
periculum patrum nostrorũ memoria cum cymbris & teuronis
ac. nario pulsis non minorem laudem exercitus q̃ ip̃e impera¬
tor meritus esse uidebatur. Factum etiam nuper in italia serui¬
lem tumultum licet aliquid usii aut disciplina quam a nobis ac¬
cepissent subleuarent. Ex quo iudicari posset: quantum habe¬
retin se boni constantia. ppea quod quos aliquandiu iermes
sine causa timuissent: hos postea arinatos ac iuicrores supasset¬
ac deniq hos esse eosdem germanos scirent illos: cum quibus¬
sepenumero heluctii congressi non solum in suis sedibus sed et
in illoꝵ finibus plerumq suꝑassent. qui tamen pares esse nostro
hos si quererent reperire posse diuturnitare belli defatigatis gal¬
us arioustum cum multos menses castrisse ne paludibus te¬
nuisiet neq suu potestatem fecisset. desperantes iam de pugna
& cdispersos subito adortum magis ratione & consilio ꝗͥ uirtu¬

Expanded text:
periculum patrum nostrorum memoria Cimbris et Teutonis periculum patrum nostrorum memoria Cimbris et Teutonis a C. Mario pulsis cum non minorem laudem exercitus quam ipse imperator meritus videbatur; factum etiam nuper in Italia servili tumultu, quos tamen aliquid usus ac disciplina, quam a nobis accepissent, sublevarint. Ex quo iudicari posse quantum haberet in se boni constantia, propterea quod quos aliquam diu inermes sine causa timuissent hos postea armatos ac victores superassent. Denique hos esse eosdem Germanos quibuscum saepe numero Helvetii congressi non solum in suis sed etiam in illorum finibus plerumque superarint, qui tamen pares esse nostro llorum commoveret, hos, si quaererent, reperire posse diuturnitate belli defatigatis Gallis Ariovistum, cum multos menses castris se ac paludibus tenuisset neque sui potestatem fecisset, desperantes iam de pugna et dispersos subito adortum magis ratione et consilio quam virtu
Abbreviated transcription (Latin):
scumentariam ut satis commode supportari posset timere dice¬
bant. Nonnulli etiam cęsari renuntiabant cum castra moucri as
signa fetri uississet. non fore dicto. iudientes milites. neq ꝓꝑteo
ninorem signa laturos. Hoc cum animaduerisser. conuocato con¬
silio omniumq ordinum ad id consilium adhibitis ccntunioni¬
bus uchementer cos incusauit. frimum quod aut quam in par¬
tum auit quo consilio ducerenti sibi querendum aut cogitandũ
putarent. ariouistum se consule cupidissunc ppliro. amicitiam
apperiisse. Cur igitur hunc ram temere quisq̃ ab officio discessu¬
rum uidicaretꝰ sibi quidem psuaderi cognitis suis postialatis
arq equitate & conditione perspecta cum neq suam neq ppli
ro gratiam repudiaturum. Quod si furore atq amentia compłꝰ¬
sus bellum intulisset. quid tandem uererentur: aut cum de sua
uirtute aut de ipius diligentia desperarent: Factum eius hostis

Expanded text:
rem frumentariam, ut satis commode supportari posset, timere dicerem frumentariam, ut satis commode supportari posset, timere dicebant. Non nulli etiam Caesari nuntiabant, cum castra moveri ac signa ferri iussisset, non fore dicto audientes milites neque propter timorem signa laturos. Haec cum animadvertisset, convocato consilio omniumque ordinum ad id consilium adhibitis centurionibus, vehementer eos incusavit: primum, quod aut quam in partem aut quo consilio ducerentur sibi quaerendum aut cogitandum putarent. Ariovistum se consule cupidissime populi Romani amicitiam adpetisse; cur hunc tam temere quisquam ab officio discessurum iudicaret? Sibi quidem persuaderi cognitis suis postulatis atque aequitate condicionum perspecta eum neque suam neque populi Romani gratiam repudiaturum. Quod si furore atque amentia impulsum bellum intulisset, quid tandem vererentur? Aut cur de sua virtute aut de ipsius diligentia desperarent? Factum eius hostis
Abbreviated transcription (Latin):
dicabant: sȩpenumero sese cum his congressos ne uultumq at¬
q aciem oculoꝵ dicebant ferre potuisse:tantus subito timor
omnem exercitum occupauit: ut non mediocriter omnium
mentes animos q pertubaret.hic primum est a tribunis mi¬
litum atq prefectis reliquisq qui ex urbe amicitiȩ causa cȩsa¬
rem secuti non magnum in re militari usum habebant: quoꝵ
allus alia causa illata quam sibi ad proficiscendum necessariam
esse diceret:petebat ut eius uoluntare discedere liceret: non nul¬
hiueq multum fingere neq interdum lacrimas tenere pote¬
rant: abditi in tabernaculis aut suum fatum querebantur
aut cum familiaribus suis commime periculum miserebant.
uulgo totis castris testamenta obsignabantur.horum uocibus
actimore paulatim etiam hi qui magnum in castris usum ha¬
bebant: milites centurionesq quiq equitatui preerant ꝑ¬
turbabantur. Qui se ex his minus timidos existimari uolebãt

Expanded text:
dicabant saepe numero sese cum his congressos ne vultum quidem atdicabant saepe numero sese cum his congressos ne vultum quidem atque aciem oculorum dicebant ferre potuisse, tantus subito timor omnem exercitum occupavit ut non mediocriter omnium mentes animosque perturbaret. Hic primum ortus est a tribunis militum, praefectis, reliquisque qui ex urbe amicitiae causa Caesarem secuti non magnum in re militari usum habebant: quorum alius alia causa inlata, quam sibi ad proficiscendum necessariam esse diceret, petebat ut eius voluntate discedere liceret; non nulHi neque vultum fingere neque interdum lacrimas tenere poterant: abditi in tabernaculis aut suum fatum querebantur aut cum familiaribus suis commune periculum miserabantur. Vulgo totis castris testamenta obsignabantur. Horum vocibus ac timore paulatim etiam ii qui magnum in castris usum habebant, milites centurionesque quique equitatui praeerant, perturbabantur. Qui se ex his minus timidos existimari volebant,
Abbreviated transcription (Latin):
dum cȩsar existimabat. Namq omnium eoꝵ quȩ ad bellum
usui erant: summa erat in eo oppido difficultas: idq natura lo¬
ci sic muniebatur: ut ad magnam ad ducendum bellum dar&
facultatem: ꝓpea quod flumen alduasubis ut caccino circumdu¬
ctum totum oppidum cingit. Reliquum spacium non est ampli¬
us pedum sexcentorum: qua flumen intermittit: mons continet
magna altitudine ira ut radices eius montis ex utraq parte
ripȩ fluminis contingant. hunc mutus circudatus arcem effi¬
cit: & cum oppido coniungit. huc cȩsar magnis nocturnis diur¬
nisq itineribus contendit: occupatoq oppido ibi presidium col¬
locat:cum paucos dies ad uesontionem reifrumentariȩ cõme¬
atusq causa moraretur: ex percuctatione nostroꝵ uocibusq
galloꝵ ac mercatorum qui ingenti magnitudine corpoꝵ ger¬
manos incredibili uirtute atq exercitatione in armis esse pre¬

Expanded text:
dum Caesar existimabat. Namque omnium rerum quae ad bellum dum Caesar existimabat. Namque omnium rerum quae ad bellum usui erant summa erat in eo oppido facultas, idque natura loci sic muniebatur ut magnam ad ducendum bellum daret facultatem, propterea quod flumen alduas Dubis ut circino circumductum paene totum oppidum cingit, reliquum spatium, quod est non amplius pedum MDC, qua flumen intermittit, mons continet magna altitudine, ita ut radices eius montis ex utraque parte ripae fluminis contingant, hunc murus circumdatus arcem efficit et cum oppido coniungit. Huc Caesar magnis nocturnis diurnisque itineribus contendit occupatoque oppido ibi praesidium conlocat. Dum paucos dies ad Vesontionem rei frumentariae commeatusque causa moratur, ex percontatione nostrorum vocibusque Gallorum ac mercatorum, qui ingenti magnitudine corporum Germanos, incredibili virtute atque exercitatione in armis esse prae
Abbreviated transcription (Latin):
referebantur. & legati ab heduis & treueris ueniebant. hedui qͥ¬
stum quod harudes tergali qui nunc in galliam transportati
essent: fines eorum popularentur: sese ne obsidibis quidem da¬
tis pacem Ariouisti redimere potuisse: Treueri uero pagos.C. sue
uoꝵ ad ripas rhodani consedisse qui rhenum transire conaren¬
tur his preesse nasuam & ciberum fratres. Quibus rebus cȩsar ue¬
henienter cõmotus maturandum sibi existimauit: ne si noua
manus sueuoꝵ cum ueteribus copiis aniouisti sese coniunxisser
minus facile resisti posset. Itaq re frumentaria ꝗͣ celertime potuit
comparata: magnis itinecibus ad arioiuistum contendit. Cum
triduo iam uiam processisset. nuntiatum est ei Ariouistum cũ
suis copiis omnibiis ad occupandum uesontionem quod est op¬
pidum maximum sequanoꝵ contendere: triduiq uiam a su¬
is finibus processisse. Id ne accideret magnopere sibi precauen¬

Expanded text:
referebantur et legati ab Haeduis et a Treveris veniebant: Haedui quereferebantur et legati ab Haeduis et a Treveris veniebant: Haedui questum quod Harudes, qui nuper in Galliam transportati essent, fines eorum popularentur: sese ne obsidibus quidem datis pacem Ariovisti redimere potuisse; Treveri autem, pagos centum Sueborum ad ripas Rheni consedisse, qui Rhenum transire conarentur; his praeesse Nasuam et Cimberium fratres. Quibus rebus Caesar vehementer commotus maturandum sibi existimavit, ne, si nova manus Sueborum cum veteribus copiis Ariovisti sese coniunxisset, minus facile resisti posset. Itaque re frumentaria quam celerrime potuit comparata magnis itineribus ad Ariovistum contendit. Cum tridui viam processisset, nuntiatum est ei Ariovistum cum suis omnibus copiis ad occupandum Vesontionem, quod est oppidum maximum Sequanorum, contendere triduique viam a suis finibus processisse. Id ne accideret, magnopere sibi praecaven
Abbreviated transcription (Latin):
rent. Idest pplum ro. uictis non ad alterius prescriptum sed
ad suum arbitrium imperare consueuisse. Si ip̃e pplũsro. non
prescriberet quemadmodum suo iure uitretur non oportere se a
pploro in suo iurc impediti. heduos sibi quoniam belli fortunã
temptassent & armis congressi ac supati essent: stipendiarios ẽc̃
factos Magnam cęsarem iniuriam facere: qui suõ aduentu ue¬
ctigalia sibi dereriora faceret. hedius se obsides redditurum mi
nime neq iis neq eoꝵ sociis iniuria bellum illaturum: si in eo
nonmanerent quod conuenissent: stipendiumq quotannis¬
non penderent. si id non fecissent: longe ab his fraternum nomẽ
ppli ro. abfuturum. Quod si cęsae sine sua pernicie contendiss&
cum uellet congrederetur: intellecturum quid inuicti germani
exercitatissimi in armis qui intra annos xiiii. tectum non sub.¬
irent: uirture possent. Hlęc aũt eodem tempore cȩsari mandata

Expanded text:
rent. Item populum Romanum victis non ad alterius praescriptum, sed rent. Item populum Romanum victis non ad alterius praescriptum, sed ad suum arbitrium imperare consuesse. Si ipse populo Romano non praescriberet quem ad modum suo iure uteretur, non oportere se a populo Romano in suo iure impediri. Haeduos sibi, quoniam belli fortunam temptassent et armis congressi ac superati essent, stipendiarios esse factos. Magnam Caesarem iniuriam facere, qui suo adventu vectigalia sibi deteriora faceret. Haeduis se obsides redditurum non esse neque his neque eorum sociis iniuria bellum inlaturum, si in eo manerent quod convenisset stipendiumque quotannis penderent; si id non fecissent, longe iis fraternum nomen populi Romani afuturum. Quod sibi Caesar Cum vellet, congrederetur: intellecturum quid invicti Germani, exercitatissimi in armis, qui inter annos XIIII tectum non subissent, virtute possent. Haec eodem tempore Caesari mandata
Abbreviated transcription (Latin):
in consulatu suo rex atq amicus a senatu appellatus esset: hãc
sibi ppłoqro.gratiam referret ut in colloquium uenire inui¬
tanis grauaretur. neq de cõmuni re dicendum sibi et cognoscen¬
dum putaret: hȩc esse quȩ ab co postularet. primum ne quam
multitudinem hominum amplius trans rhenum in galliam
traduceret. deinde obsides quos haberet ab hedius redderet: se¬
quanisq permitteret ut quos illi haberent uoluntate eius red¬
dere illis liceret: neue heduos iniuria lacesseret: neq his sociis¬
gratiam atq amicitiam cum eofuturam. Si non impetraret
scsc quoniam. ai messala .l. pisone conss. senatus censuisset. uti
quicunq galliam prouintiam obtineret: quod comimodo rei p.
facete possei heduos cęrerosq amicos ppliro defenderet: heduo¬
rum iniurias non negleturum. Ad hȩc Ariouistus respondit.
uis esse belli ut qui uicissent quemadmodum uellent impera¬

Expanded text:
in consulatu suo rex atque amicus a senatu appellatus esset, hanc in consulatu suo rex atque amicus a senatu appellatus esset, hanc sibi populoque Romano gratiam referret ut in conloquium venire invitatus gravaretur neque de communi re dicendum sibi et cognoscendum putaret, haec esse quae ab eo postularet: primum ne quam multitudinem hominum amplius trans Rhenum in Galliam traduceret; deinde obsides quos haberet ab Haeduis redderet Sequanisque permitteret ut quos illi haberent voluntate eius reddere illis liceret; neve Haeduos iniuria lacesseret neve his sociisgratiam atque amicitiam cum eo futuram; si non impetraret, sese, quoniam M. Messala, M. Pisone consulibus senatus censuisset uti quicumque Galliam provinciam obtineret, quod commodo rei publicae facere posset, Haeduos ceterosque amicos populi Romani defenderet, se Haeduorum iniurias non neglecturum. Ad haec Ariovistus respondit: ius esse belli ut qui vicissent iis quos vicissent quem ad modum vellent impera
Abbreviated transcription (Latin):
am contenderent: presertun cum sequanos a prouintia nostra
rhodanus diuideret. Quibus rebus ꝗͣ maturrime occurrendum
pucabat. Quamobrem placuit ei ut ad ariouistum legatos mit¬
teret: qui ab eopostularent uti aliquem locum medium utriusq
colloquio deligeret uelle scse de re ꝑ & summis utriusq rebus cum
eo agerc. Ei legationi Ariouistus respondit.Si quid ip̃i a cesare o¬
pus esset: sesc ad eum uenturum fuisse. Siquid ille a se uelir: illũ
ad se uenire oportere. Preterea neq sine exercitu in illas partes gal¬
liȩ uenire audere quas cęsar possideret. atq exercitum sine ma¬
gno cõmeatu atq emolumento in unum locum contrahere posse.
Sibi aũt mirum uideri quid in sua gallia quam bello uicisset aut
cȩsari auc omnino pplõro negocii esset. His responsis ad cesarem re¬
deuntibus legatis utrum ad eum cȩsar legatos cum his manda¬
tis mittit. Quoniam tanto suo ppliq .ro. beneficio affectus: cum

Expanded text:
am contenderent , praesertim cum Sequanos a provincia nostra am contenderent , praesertim cum Sequanos a provincia nostra Rhodanus divideret; quibus rebus quam maturrime occurrendum putabat. teret, qui ab eo postularent uti aliquem locum medium utrisque conloquio deligeret: velle sese de re publica et summis utriusque rebus cum eo agere. Ei legationi Ariovistus respondit: si quid ipsi a Caesare opus esset, sese ad eum venturum fuisse; si quid ille se velit, illum ad se venire oportere. Praeterea se neque sine exercitu in eas partes Galliae venire audere quas Caesar possideret, neque exercitum sine magno commeatu atque molimento in unum locum contrahere posse. Sibi autem mirum videri quid in sua Gallia, quam bello vicisset, aut Caesari aut omnino populo Romano negotii esset. His responsis ad Caesarem relatis, iterum ad eum Caesar legatos cum his mandatis mittit: quoniam tanto suo populique Romani beneficio adfectus, cum
Abbreviated transcription (Latin):
omnes cruciarus essent perferendi. Nis rebus cognitis eesar galloꝵ¬
animos uerbis confirmauit. pollicitusq est sibi eam rem cure
futuram: Magnam se haberc spem & beneficio suo & auctoritate
adductum ariouistum finem iniuriis facturum. Hac oratione
habita consilium dimisit. & eo multȩ res eum hortabantur qua¬
re sibi cum rem cogirandam & suscipiendam putaret: in primis
quod heduos fratres consanguincosq sepenumero a senatu appel¬
laros. in seruitute atq in ditione uidebat germanoꝵ teneri: eoꝵ¬
q obsides esse apud ariouistum atq sequanos intelligebat. quod
in tanto imꝑio ppliro. turpissimum sibi et reipu. esse arbitraba¬
tur. Paulatim autem germanos consuescere rhenum transire.
& in galliam magnam eorum multitudinem ppło ro. periculosu
stimabat: quin cum omnem galliam oppressissent ut ante cim¬
bri reutoniq fecissent: in prouintiam exirent atq inde in itali¬

Expanded text:
omnes cruciatus essent perferendi. His rebus cognitis Caesar Galloomnes cruciatus essent perferendi. His rebus cognitis Caesar Galloanimos verbis confirmavit pollicitusque est sibi eam rem curae futuram; magnam se habere spem et beneficio suo et auctoritate adductum Ariovistum finem iniuriis facturum. Hac oratione habita, concilium dimisit. Et secundum ea multae res eum hortabantur quare sibi eam rem cogitandam et suscipiendam putaret, in primis quod Haeduos, fratres consanguineosque saepe numero a senatu appellatos, in servitute atque in dicione videbat Germanorum teneri eorumque obsides esse apud Ariovistum ac Sequanos intellegebat; quod in tanto imperio populi Romani turpissimum sibi et rei publicae esse arbitrabatur. Paulatim autem Germanos consuescere Rhenum transire et in Galliam magnam eorum multitudinem venire populo Romanostimabat quin, cum omnem Galliam occupavissent, ut ante Cimbri Teutonique fecissent, in provinciam exirent atque inde in Itali
Abbreviated transcription (Latin):
maior multitudo germnanoꝵ rhenum traducatur. galliamq om¬
nem ab Ariouisti iniuria posse defendere. Nac oratione a Diuiatico
habita omnes qui aderant magno fletu aurilium a cesare petere
ceperunt. Anim aduertit cȩsar unum ex omnibus Sequarris nibil
tucri. cius rei quȩ caui a esset miratus ex ip̃is quesiuit. N lihil sequa¬
ni respondere. sed in eadem tristicia tacin permansere. Cum ab os
sepius quereret neq ullam omnino uocem exprimere possetradesor
Suuiaticus hediuis respondit. hoc esse miscriorem graiuioremq for¬
cunam sequanoꝵ q̃ reliquoꝵ. quod soli nec in occulto quiden que¬
ri ueq auxilium implorare auderent. absentis ariouisticrudeli¬
tatem uelut si coram adesset horrerent ꝑpea quod etsi reliq ulst an¬
tum fuge facultas daretur: sequanis uero qui intrafines suos ari¬
ouistum recepissent. quoꝵ q oppida uostra in poteslare eius esseur.

Expanded text:
maior multitudo Germanorum Rhenum traducatur, Galliamque ommaior multitudo Germanorum Rhenum traducatur, Galliamque omnem ab Ariovisti iniuria posse defendere. Hac oratione ab Diviciaco habita omnes qui aderant magno fletu auxilium a Caesare petere coeperunt. Animadvertit Caesar unos ex omnibus Sequanos nihil entueri. Eius rei quae causa esset miratus ex ipsis quaesiit. Nihil Sequani respondere, sed in eadem tristitia taciti permanere. Cum ab his saepius quaereret neque ullam omnino vocem exprimere posset, idem Diviacus Haeduus respondit: hoc esse miseriorem et graviorem fortunam Sequanorum quam reliquorum, quod soli ne in occulto quidem queri neque auxilium implorare auderent absentisque Ariovisti crudelitatem, velut si coram adesset, horrerent, propterea quod reliquis tamen fugae facultas daretur, Sequanis vero, qui intra fines suos Ariovistum recepissent, quorum oppida omnia in potestate eius essent,
Abbreviated transcription (Latin):
rendum esse gallicum cum germanoꝵ agro neq hanc consuctudi¬
neinuuctus cum illa comparandam. Arioiustum aut ut serueb
galloꝵ copias prelio uicerit quod prelium faccum sit ad a gerobrie
superbe & crudelitor imperare: obsides nobilissum cuiusq liberos
poscere & in cos oinnia exempla cruciatusq eadere siqua res nob adid
miatum aut ad uoluntarem eius facta sit. hominem esse barbaru
iracundum temncratium. nom posse eius imperia diutius sustincit
nisi quid in cesare po q ro sit auxilii. omnibus gallis idem esse
faciendum: quod heluctii fecerint: ut domo emigrent. alund. do¬
iicilium alias sedes remotas a gerinanis petant᷑. fortunamqi que¬
cunq accidat experiantur. Nec et si enuntiata Atiouisto sur nons
aubitare quin de omnibus obsidibus qui apud eum sint grauis.¬
simum supplicium sumat. Cȩsarem uel auctoritate sua atq exerci¬
uis uel recentibus uictoriis uel nomine ppliro. deterrere posse: ne

Expanded text:
rendum esse Gallicum cum Germanorum agro neque hanc consuetudirendum esse Gallicum cum Germanorum agro neque hanc consuetudinem victus cum illa comparandam. Ariovistum autem, ut semel Gallorum copias proelio vicerit, quod proelium factum sit ad Magetobrigam, superbe et crudeliter imperare, obsides nobilissimi cuiusque liberos poscere et in eos omnia exempla cruciatusque edere, si qua res non ad nutum aut ad voluntatem eius facta sit. Hominem esse barbarum, iracundum, temerarium: non posse eius imperia, diutius sustineri. Nisi quid in Caesare populoque Romano sit auxilii, omnibus Gallis idem esse faciendum quod Helvetii fecerint, ut domo emigrent, aliud domicilium, alias sedes, remotas a Germanis, petant fortunamque, quaecumque accidat, experiantur. Haec si enuntiata Ariovisto sint, non dubitare quin de omnibus obsidibus qui apud eum sint gravissimum supplicium sumat. Caesarem vel auctoritate sua atque exercitus vel recenti victoria vel nomine populi Romani deterrere posse ne
Abbreviated transcription (Latin):
issent. Coactos esse sequanis obsides dare nobilissimos ciuitatis:
& iure iurando ciuitatem obstringere: sese neq obsides repetitu
perio essent.Unum se esse ex omni ciuitate heduorum qui ad¬
duci non potuerir ut iuxaret aut suos liberos obsides daret.
ob eam rem se ex ciuitate profugisse & romam ad senatum ue¬
nisse auxilium postulatum: quod solus neq iureiurando neq
obsidibus teneretur: sed peius uictoribus scquanis ꝗͥ heduis ructis
accidisse. ppea quod ariouistus rex germanoꝵ in eoꝵ finibus con¬
sedisset. tertiamq partem agri sequani qui esser optimus totius gal¬
liȩ occupauisser. & nunc de altera parte tertia sequluuo s dece¬
aerc uiberet ppea quod paucis mentibus ante harudum milia
hominum xxiui. ad eum uenissent. quibus locus ac sedes parae¬
retur funirum esse paucis annis ut omnes ex gallis fnibus pelle¬
renitir. atq omines gerim ani rhenum transirent. tieq enum conse¬

Expanded text:
issent, coactos esse Sequanis obsides dare nobilissimos civitatis issent, coactos esse Sequanis obsides dare nobilissimos civitatis et iure iurando civitatem obstringere sese neque obsides repetiturperio essent. Unum se esse ex omni civitate Haeduorum qui adduci non potuerit ut iuraret aut liberos suos obsides daret. Ob eam rem se ex civitate profugisse et Romam ad senatum venisse auxilium postulatum, quod solus neque iure iurando neque obsidibus teneretur. Sed peius victoribus Sequanis quam Haeduis victis accidisse, propterea quod Ariovistus, rex Germanorum, in eorum finibus consedisset tertiamque partem agri Sequani, qui esset optimus totius Galliae, occupavisset et nunc de altera parte tertia Sequanos decedere iuberet, propterea quod paucis mensibus ante Harudum milia hominum XXIIII ad eum venissent, quibus locus ac sedes pararentur. Futurum esse paucis annis uti omnes ex Galliae finibus pellerentur atque omnes Germani Rhenum transirent; neque enim confe
Abbreviated transcription (Latin):
tur ꝗͣ uti ea quȩ uellent impetrarent: ꝑpea quod si enuntiatum es¬
set: summum in cruciatum seuenturos uiderent. Locutus est ꝓ
his diuiaticus heduus. galliç totius factiones esse duas. harum
alterius principatum tenere heduos:alterius arinos.Hi cũ
tantopere de potentatu inter se multos annos contenderent:
factum est uti aruergis sequanisq germani mercede arcesseren¬
tur. horum primo circiter milia.xu.rhenum traussisse postea ꝗͣ a
gros & cultum & copias gallorum homines feri ac barbari ada¬
massent: traductos plures nunc esse in gallia ad .c & .xx. milia
numcrum. Cum his heduos eoꝵq ditionis homines semel atq
uttum armis contendisse magnam calamitatem pulsos accepisse
omnem nobiliratem omnem senatum omnem equitatum a¬
misisse. quibus preliis calamitatibusq fractos: qui & sua uirtu¬
te & pplĩ ro. auspicio atq amicitia plurimum ante in gallia potu¬

Expanded text:
tur quam uti ea quae vellent impetrarent, propterea quod, si enuntiatum estur quam uti ea quae vellent impetrarent, propterea quod, si enuntiatum esset, summum in cruciatum se venturos viderent. Locutus est pro his Diviciacus Haeduus: Galliae totius factiones esse duas; harum alterius principatum tenere Haeduos, alterius Arvernos. Hi cum tantopere de potentatu inter se multos annos contenderent, factum esse uti ab Arvernis Sequanisque Germani mercede arcesserentur. Horum primo circiter milia XV Rhenum transisse; postea quam agros et cultum et copias Gallorum homines feri ac barbari adamassent, traductos plures; nunc esse in Gallia ad C et XX milium numerum. Cum his Haeduos eorumque clientes semel atque iterum armis contendisse; magnam calamitatem pulsos accepisse, omnem nobilitatem, omnem senatum, omnem equitatum amisisse. Quibus proeliis calamitatibusque fractos, qui et sua virtute et populi Romani hospitio atque amicitia plurimum ante in Gallia potu
Abbreviated transcription (Latin):
mos suas heluetii reliquissent uti toti gallie bellum inferret
imperioq potirentur: locumq: domicilio ex magna copiade¬
ligerent quem ex omni galliaac friutuo si ssum¬
ac fruituo sissimũ
iudicassent. reliquasq ciuitates stipendiatias haberent petie¬
runt uti sibi consilium totius gallie in diem cerram indice¬
ret:idq cęsaris uolintare facere liceret:sese habere quasdam ris
quas & communi consensu ab eo petere uellent. Ea re ꝑmissa
diem consilio constituerunt: et iurciurando ne quis enutiaret.
nisi quibus communi consilio mandatum esset: inter se sanxe¬
runt. Eo consilio dimisso iidem principes ciuitatum qui ante
fuerant ad cesarem reuerterunt petieruntq uti sibi secreto in
occulro de sua omniumq salute cum eo agere liceret. Ea re im¬
petrata sese omnes flentes cȩsari ad pedes proiecerunt: non mi¬
nus se id contendere & laborare ne eaquȩ dixissent enuntiarẽ¬

Expanded text:
mos suas Helvetii reliquissent uti toti Galliae bellum inferrent mos suas Helvetii reliquissent uti toti Galliae bellum inferrent imperioque potirentur, locumque domicilio ex magna copia deligerent quem ex omni Gallia oportunissimc fructuosissimum iudicassent, reliquasque civitates stipendiarias haberent. Petirunt uti sibi concilium totius Galliae in diem certam indicere idque Caesaris facere voluntate liceret: sese habere quasdam res quas ex communi consensu ab eo petere vellent. Ea re permissa diem concilio constituerunt et iure iurando ne quis enuntiaret, nisi quibus communi consilio mandatum esset, inter se sanxerunt. Eo concilio dimisso, idem princeps civitatum qui ante fuerant ad Caesarem reverterunt petieruntque uti sibi secreto in occulto de sua omniumque salute cum eo agere liceret. Ea re impetrata sese omnes flentes Caesari ad pedes proiecerunt: non minus se id contendere et laborare ne ea quae dixissent enuntiaren
Abbreviated transcription (Latin):
conditione atq ip̃i erant recepetunt. In castris heluetioꝵ tabu¬
le repertȩ sunt litteris gręcis confectȩ & ad cęsarem perlate. ꝗ¬
bus in tabulis nominatim ratio confecta erat: qui numer i
aomo erisser eoꝵ qui arma ferre possent. &iem seperatim pue¬
ri senes mulieresq quarum omnium rerum suroma erat capi¬
tum heluetiorum milia cclxiii. tulingorum milia xxui. lato¬
brigoꝵ .xiii. rautacoꝵ .xxiii. boioꝵ.xxxii. ex hisqui arma fene
possenc admilia nonaginta duo. Summa omnium suerunt
admilia cecłrii eorumꝰ qui domum redicrunt censu habito
ut cesar impauerat: repertus est numerus milium acerx. hel¬
lo heluetiorum confecto torius fere galliȩ legati principes euil¬
tatum ad Cȩsarem congratulatum conuencrunt. Inpelligere se¬
se tam &si pro ueteribus heluetorum iniuriis ppliro. ab huis
penas bello repetisie. tamen eam rem non minus ex usil gallic

Expanded text:
condicionem atque ipsi erant receperunt. In castris Helvetiorum tabucondicionem atque ipsi erant receperunt. In castris Helvetiorum tabulae repertae sunt litteris Graecis confectae et ad Caesarem relatae, quibus in tabulis nominatim ratio confecta erat, qui numerus domo exisset eorum qui arma ferre possent, et item separatim, quot pueri, senes mulieresque. Quarum omnium rerum summa erat capitum Helvetiorum milium CCLXIII, Tulingorum milium XXXVI, Latobrigorum XIIII, Rauracorum XXIII, Boiorum XXXII; ex his qui arma ferre possent ad milia nonaginta duo. Summa omnium fuerunt ad milia CCCLXVIII. Eorum qui domum redierunt censu habito, ut Caesar imperaverat, repertus est numerus milium C et X. Bello Helvetiorum confecto totius fere Galliae legati, principes civitatum, ad Caesarem gratulatum convenerunt: intellegere sese, tametsi pro veteribus Helvetiorum iniuriis populi Romani ab his poenas bello repetisset, tamen eam rem non minus ex usu terrae
Abbreviated transcription (Latin):
per funesitrant is uti conquirerent &reducerent si sibi parga
recise uellent imperauit. R. eductos in hostium numero habiut
Reliquos omines obsidibus armis perfugis traditis indedicionẽ
aclepit heluctios tulingos la tobriges infines suos nde erami
profecti reuerti iussit. & quod omnibus frugibus amissis domi
nibilerat quo fainem tolerarent. allobrogibus imꝑauitent is
frimenti copiam facerent. Ipos oppida uicosq quos incende¬
ramt restuniere iussir. Id ea maxime ratione fecit: quod noluit
eun locum unde heluctii discesserant uacare. ne ꝑꝓ bonitate
agrorum germani qui trans rhenum incolunt a suis finibus in
heluetio  si nes transirent: & fiuitimi galliȩ peorento . allo¬
brogibusq eissent. Boios petentibis hedius quod egrcgia uiui¬
cute erant cogniti ut infinibus sius collocarent concessit. qui¬
bus illi agros dederunt: eosq postea in partem unis libertatis

Expanded text:
per fines ierant his uti conquirerent et reducerent, si sibi purgati per fines ierant his uti conquirerent et reducerent, si sibi purgati esse vellent, imperavit; reductos in hostium numero habuit; reliquos omnes obsidibus, armis, perfugis traditis in deditionem accepit. Helvetios, Tulingos, Latobrigos in fines suos, unde erant profecti, reverti iussit, et, quod omnibus frugibus amissis domi nihil erat quo famem tolerarent, Allobrogibus imperavit ut iis frumenti copiam facerent; ipsos oppida vicosque, quos incenderant, restituere iussit. Id ea maxime ratione fecit, quod noluit eum locum unde Helvetii discesserant vacare, ne propter bonitatem agrorum Germani, qui trans Rhenum incolunt, ex suis finibus in Helvetiorum fines transirent et finitimi Galliae provinciae Allobrogibusque essent. Boios petentibus Haeduis, quod egregia virtute erant cogniti, ut in finibus suis conlocarent, concessit; quibus illi agros dederunt quosque postea in parem iuris libertatisque
Abbreviated transcription (Latin):
quo heluetios habiturum Ip̃c triduo intermisso cum omnib
copiis eos sequi cȩpit. helueni omnium rerum inopia adducti
legatos de deditione ad eum miserunt: qui cum eum in itmere
conuenissent: seq ad pedes proiecissent: supplicuerq locuti flen¬
tes pacem petissent:atq eos in eo loco quo tum essent: suum ad¬
uentum expectare iussissent paruerunt. Eo postꝗͣ cesar perue¬
nit obsides arma seruos qui ad eos profugissent poposcit: dum
ea conqueruntur & conferuntur nocte intermissa circiter
hominum milia sex eius pagi qui urbigeniis appellatur. siuc
timore perterriti ne armis traditis supplicio assicerentur: siue
spe salutis inducti. quod in tanta multitudine dedititiorum
suam fugam aut occultari aut omnnino ignorari posse existi¬
marent. prima nocte ex castris heluctioꝵ egressi ad rhenum
finesq ꝯetinanoꝵ contenderunt. Quod ubi cesar resciit quoꝵ

Expanded text:
quo Helvetios habiturum. Ipse triduo intermisso cum omnibus quo Helvetios habiturum. Ipse triduo intermisso cum omnibus copiis eos sequi coepit. Helvetii omnium rerum inopia adducti legatos de deditione ad eum miserunt. Qui cum eum in itinere convenissent seque ad pedes proiecissent suppliciterque locuti flentes pacem petissent, atque eos in eo loco quo tum essent suum adventum expectare iussisset, paruerunt. Eo postquam Caesar pervenit, obsides, arma, servos qui ad eos perfugissent, poposcit. Dum ea conquiruntur et conferuntur, nocte intermissa circiter hominum milia VI eius pagi qui Verbigenus appellatur, sive timore perterriti, ne armis traditis supplicio adficerentur, sive spe salutis inducti, quod in tanta multitudine dediticiorum suam fugam aut occultari aut omnino ignorari posse existimarent, prima nocte e castris Helvetiorum egressi ad Rhenum finesque Germanorum contenderunt. Quod ubi Caesar resciit, quorum
Abbreviated transcription (Latin):
lerunt.Nam hoc toto prelio cum ab hora septima ad uesperui
pugnatum sit: aduersum hostem uidere nemo potuit. Ad mul¬
tam noctem ctiam ad impedimentum pugnatum est. ppea qd
pro uallo carros obiecerant: & loco suꝑiore in uostros uenientes
tela coniiciebant: & non nulli inter carros rotasq mataras ac
tragulas subiiciebant: nostrosq uulnerabant. Diu cum esset pu¬
gnatum imnpedimentis castrisq uostri potiti sunt.Ibi orgen¬
torigis filic atq unus ex filiis captris est. Ex co prelio circiter ho¬
stium milia .cxxx. superfucrunt eaq tota nocte continenter ie¬
runt. nulla ex parte noctis itinere intermisso in fines lingonu
die quarto peruenetunt: cum et ꝑꝑ uulnera militum et ꝓpter
sepulturam occisorum nostri triduum remorati eos sequi no
potuissent. Cȩsar ad lingones litteras nuntiosq misit: ue cos
frumento neue aliare iuuarent:qui si iuuissent. se eodem loco

Expanded text:
lerunt. Nam hoc toto proelio, cum ab hora septima ad vesperum lerunt. Nam hoc toto proelio, cum ab hora septima ad vesperum pugnatum sit, aversum hostem videre nemo potuit. Ad multam noctem etiam ad impedimenta pugnatum est, propterea quod pro vallo carros obiecerunt et e loco superiore in nostros venientes tela coiciebant et non nulli inter carros rotasque mataras ac tragulas subiciebant nostrosque vulnerabant. Diu cum esset pugnatum, impedimentis castrisque nostri potiti sunt. Ibi Orgetorigis filia atque unus e filiis captus est. Ex eo proelio circiter hominum milia CXXX superfuerunt eaque tota nocte continenter ierunt nullam partem noctis itinere intermisso; in fines Lingonum die quarto pervenerunt, cum et propter vulnera militum et propter sepulturam occisorum nostri triduum morati eos sequi non potuissent. Caesar ad Lingonas litteras nuntiosque misit, ne eos frumento neve alia re iuvarent: qui si iuvissent, se eodem loco
Abbreviated transcription (Latin):
Nixisset neq euellere req sinistra impedita satis conmnode
pugnare poterant multi iit diu iactato brachio preopt uei
scuta manu ciittere & nudo corpore pugnare. Sandemuar¬
neribus defessi & pedem referre & quod mons suberat circiter
mille passium eo se recipere cȩperunt. Capro inonte asuece¬
dentibus nostris bon & nilingi qui hominibus milibus cor¬
citer xi hostium agmen claudebant & nouissimis presidie
rant: exitincre nostros lattie aperto aggressi circumuenere.
& id conspicati helueni qui in montem sese receperant.rur¬
sus instare & prelium redintegrare cȩperunt. Romani con¬
uersa signa cripartiro intulerunt. prima & secunda acies ut ui¬
ctis ac somotis resisteret tertia ut uenientes sustineret. Ita anci¬
piti prelio diu atq acriter pugnatiun est. Diutius cum sustine¬
re nostrorum impetum non possent: alteri se ut ceperant ĩ mõ¬
tem receperunt: alteri ad impedimenta & carros suos se contu¬

Expanded text:
flexisset, neque evellere neque sinistra impedita satis commode flexisset, neque evellere neque sinistra impedita satis commode pugnare poterant, multi ut diu iactato bracchio praeoptarent scutum manu emittere et nudo corpore pugnare. Tandem vulneribus defessi et pedem referre et, quod mons suberit circiter mille passuum spatio, eo se recipere coeperunt. Capto monte et succedentibus nostris, Boi et Tulingi, qui hominum milibus circiter XV agmen hostium claudebant et novissimis praesidio erant, ex itinere nostros ab latere aperto adgressi circumvenire, t id conspicati Helvetii, qui in montem sese receperant, rursus instare et proelium redintegrare coeperunt. Romani conversa signa bipertito intulerunt: prima et secunda acies, ut victis ac submotis resisteret, tertia, ut venientes sustineret. Ita ancipiti proelio diu atque acriter pugnatum est. Diutius cum sustinere nostrorum impetus non possent, alteri se, ut coeperant, in montem receperunt, alteri ad impedimenta et carros suos se contu
Abbreviated transcription (Latin):
perum eslsit ipe blretim in colle medio triplicer acieim instru¬
pitlegionum quatuor ueteranoꝵ. Itaqi suprase in suconic¬
igo aunicgiones quas ingallia cutriore proxume coniscri¬
rubus compleri et interea sarcinas inunum locum consssit.
ccum ab his qui in supiore acie constittrant muniri iussur
helueni cum omnibus carris suis secuti impedimenta iuno
lolum contuleruint Ipsi confertissima acie reiecto n oseroe¬
quitau phalange facta sub primam nostram aciem surecesse¬
rint. Cesir primũ suo deude omnium e conspectu renos¬
tis equis & equato omnium periculo spem fuge rollere: co¬
hortatus suos prelium commisit. milites e loco superiore ꝓr¬
uismissis facile hostium phalanges perfregerunt. Ea disiecta
gladiis districtis in cos imperum fecerunt. Sallis magnoe¬
rat ad pugnam impedimento quod pluris eorum scũtis n¬
no ictui pilorum transfixis & colligatis. eum ferrum se de¬

Expanded text:
petum, misit. Ipse interim in colle medio triplicem aciem instrupetum, misit. Ipse interim in colle medio triplicem aciem instruxit legionum quattuor veteranarum; in summo iugo duas legiones quas in Gallia citeriore proxime conscribus compleret; impedimenta sarcinasque in unum locum conferri et eum ab iis qui in superiore acie constiterant muniri iussit. Helvetii cum omnibus suis carris secuti impedimenta in unum locum contulerunt; ipsi confertissima acie, reiecto nostro equitatu, phalange facta sub primam nostram aciem successerunt. Caesar primum suo, deinde omnium ex conspectu remotis equis, ut aequato omnium periculo spem fugae tolleret, cohortatus suos proelium commisit. Milites loco superiore pilis missis facile hostium phalangem perfregerunt. Ea disiecta gladiis destrictis in eos impetum fecerunt. Gallis magno ad pugnam erat impedimento quod pluribus eorum scutis uno ictu pilorum transfixis et conligatis, cum ferrum se in
Abbreviated transcription (Latin):
cognouit et montem a suis teneri & heluetios castra mouis¬
se: & considium timore perterritum quod non udisser.
prouiso sibi renuntiasser. Eo die quo consueuerat ex inter¬
uallo hostes sequitur.: & milia passuum tria ab eoꝵ castris
castra ponit. Postridic eius dici quo omnino biduum suꝑ¬
erat: cum exercitui frumentum metiri oporteret: & qđ
abibracte oppido heduo longe maximo & copiosissimo
non amplius milibus passuum .xuiii. aberat. rei frumẽ¬
tariȩ prospiciendum existimauit. &iter ab heluetiie a¬
uertit re hibracte ire contendit. Ea res per fuginuos Lie he¬
uiaccuri oiis equitum gallorum hostibus mintiatar suel¬
uetii seu quod timore perterritos romanos discedere existi¬
nanrernt comagii quod ꝓtidie supioribus locis occiupritas p¬
lumion cominouissent. siue eo quod restumen uaria re¬
rercludi posse confiderent cominutato consilio arq itieiere
conluero nostros a nouissimo agmine insequi acla cessore

Expanded text:
cognovit et montem a suis teneri et Helvetios castra, moviscognovit et montem a suis teneri et Helvetios castra, movisse et Considium timore perterritum quod non vidisset pro viso sibi renuntiavisse. Eo die quo consuerat intervallo hostes sequitur et milia passuum tria ab eorum castris castra ponit. Postridie eius diei, quod omnino biduum supererat, cum exercitui frumentum metiri oporteret, et quod a Bibracte, oppido Haeduorum longe maximo et copiosissimo, non amplius milibus passuum XVIII aberat, rei frumentariae prospiciendum existimavit; itaque iter ab Helvetiis avertit ac Bibracte ire contendit. Ea res per fugitivos L. Aemilii, decurionis equitum Gallorum, hostibus nuntiatur. Helvetii, seu quod timore perterritos Romanos discedere a se existimarent, eo magis quod pridie superioribus locis occupatis proelium non commisissent, sive eo quod re frumentaria intercludi posse confiderent, commutato consilio atque itinere converso nostros a novissimo agmine insequi ac lacessere