comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
obsecrans ut et sue pristine atq̃
exꝑte tociens uirtutis ac cesaris
meminissent eñq sibi fingerẽt
p̃sentẽ quo duce tot tam claras
iuctorias habuissẽt. Si quidem
illius auspiciis q̃ nũc pugnari
et uł solam sui memoriã fiduti¬
am sius terrorem hostib allatu¬
ram.his deĩs signũ pugne de¬
dit. pugnatu est magnis hĩe
in aĩs. usq adeo ut galli primo
ĩpetu una suorũ parte propulsa
ceteri tam̃ ꝙ̃ꝙͣ multis uulneri¬
bus afflictin uultus auerterit
neq pedem loco mouerint. et cũ
septima legio clam ĩ missa ater¬
go illos inuaderet terga quide
hostiũ uidit sed minime fugiert
Cesiones et ip̃e quoq camlogenꝰ
suorũ usq infinẽ hortator egre¬
gius nullo  boniducis officio ⁊¬
pretinisso. set ita sibi statutum ⁊¬
erat ut uł decrepitus ĩ prelio ⁊¬
moreretur pais hostiũ que presi¬
dio castris relicta erat audito p̃¬
lio accucurriti set et hec ĩ roma¬

Expanded text:
obsecrans, ut et sue pristine atque obsecrans, ut et sue pristine atque experte totiens virtutis ac Cesaris meminissent, eumque sibi fingerent presentem, quo duce tot tam claras victorias habuissent; siquidem illius auspiciis etiam nunc pugnari, et vel solam sui memoriam fiduciam suis, terrorem hostibus allaturam. His dictis, signum pugne dedit. Pugnatum est magnis hinc inde animis usque adeo, ut Galli primo impetu, una suorum parte propulsa, ceteri tamen, quamquam multis vulneribus afflicti, neque vultus averterint neque pedem loco moverint. Et quum septima legio clam immissa a tergo illos invaderet, terga quidem hostium vidit, sed minime fugientium. Cesi omnes, et ipse quoque Camulogenus suorum usque in finem hortator egregius, nullo boni ducis officio pretermisso; sed ita sibi statutum erat, ut vel decrepitus in prelio moreretur. Pars hostium, que presidio castris relicta erat, audito plio, accurrit; sed et hec in Roma
Abbreviated transcription (Latin):
q omẽ in motu ẽẽ. Qu̾ib rebꝰ
labienus ip̃e ꝑmotus ñõ pugͣ¬
re decreuerat. idq unũ aĩo uol¬
uebat qualit̾ age ducũ id oppi¬
do nom erat un discesserat atqr
p̃sidio impoĩto ĩpedim̃ta dimi¬
serat saluas reduceret legiones
Interm tam̃ et bellouaci inter
gallos famosi motib tantis ac¬
cesserant et rebellione heduor
exciti odiũ diu celatum aperue¬
rũt.iamq aꝑti hostes in armis
erant. Itaq hinc parisiis hãc bello¬
uacis et uaria belli mole pssus ⁊
curcũuentus cõsiliũ mutauir
ex tp̃re statuitq fortunã prelii
tentare et nocturna tẽpestate ho¬
rida aduitus exploratoi̾b hosti¬
um nil tale cogitantib intͥfcĩs
tota nocte tumultu uario et tre¬
pidatõne multiplici fugam simł¬
lãs eñ solicitos ac suspensos hosteᷤᷤ
usq ad lucem tenusset subito
ꝯstitit. et instructa acie magͥfice
suos ad hortatus est. illud ĩ primiᷤ

Expanded text:
 omnem in motu esse. Quibus rebus  omnem in motu esse. Quibus rebus Labienus ipse permotus non pugnare decreverat, idque unum animo volvebat, qualiter Ageduicum id oppido nomen erat unde discesserat, atque ubi, presidio imposito, impedimenta dimiserat, salvas reduceret legiones. Interim tamen et Bellonati, inter Gallos famosi, motibus tantis accesserant, et rebellione Eduorum exciti odium diu celatum aperuerant, iamque aperti hostes in armis erant. Itaque hinc Parisiis, inde Bellonatis, et varia belli mole pressus et circumventus, consilium mutavit ex tempore, statuitque fortunam prelii tentare; et nocturna tempestate horrida adiutus, exploratoribus hostium nil tale cogitantibus interfectis, tota nocte tumultu vario et trepidatione multiplici fugam simulans, quum sollicitos ac suspensos hostes usque ad lucem tenuisset, subito constitit, et, instructa acie, magnifice suos adhortatus est illud in primis
Abbreviated transcription (Latin):
inuẽtis in flumine introgressꝰ
ac pene uacuum nactus locum
ꝙ pars maxima accolarũ luteti¬
am ad bellum iussa perrexerat
Sine ꝯtraditõe aut ulla repugnͣ¬
tia cum cepit. Inde sup amne
refcõ ponte copias transfeit atq̃
illis terrestre iter agentib ip̃e
secũdo flumĩs alueo lutetiã repe¬
tit quo p̃cognito hostes oppidũ
incenderũt pontesq oppidi qͦr
alter dextram ripam circunflui
aminis leuam alter attĩgebat re¬
sciderũt. Ibi uero nõ parisiorum
sole sed finitimarũ omẽs gẽtiu
copie ꝯstiterãt. p̃posito õĩb cami¬
logeno quodã cognomine aure¬
lio alibi aulereu in ueĩo. hic uir
senio grauis sed rei bellice ꝑitis
etate suscepat. Sic se rebus hñti¬
bus rumores uarii iactabantur
cesarem gergonia digressuz. ac
ligere interclusũ demu frum̃ti
in opia ultima cõpulsu ĩ proiũ¬
ciam romanaz cis rodanuz con¬
cesisse he duos rebellasse galliam¬

Expanded text:
inventis in flumine, introgressus inventis in flumine, introgressus ac pene vacuum nactus locum, quod pars maxima accolarum Lucetiam ad bellum iussa perrexerat, sine contradictione aut ulla repugnantia eum cepit. Inde super amnem refecto ponte, copias transfert atque, illis terrestre iter agentibus, ipse secundo fluminis alveo Lucetiam repetit. Quo precognito, hostes oppidum incenderunt pontesque oppidi, quorum alter dexteram ripam circumfluit amnis, levam alter attingebat, resciderunt. Ibi vero non Parisiorum sole, sed finitimarum omnes gentium copie constiterant, preposito omnibus Camulogeno quodam, cognomine Aurelio, alibi Aulercum invenio. Hic vir senio gravis, sed rei bellice peritietate susceperat. Sic se rebus habentibus, rumores varii iactabantur: Cesarem Gergonia digressum ac Ligere interclusum, demum frumenti inopia ultima compulsum in provinciam romanam cis Rhodanum concessisse, Eduos rebellasse, Galliam
Abbreviated transcription (Latin):
tunũ. Itaq qd̃ ꝑ sepe et fecerat
et fcũrus erat tranu̾sis in fluĩne
equis maioribus qui undaruz
primũ impetũ sustinerẽt saluũ
quidẽ licet usq ad humeros ⁊¬
madefem traduxit exercitũ. Et
qm pret̾ oĩu opinionẽ ac spẽ ue¬
nerat solo hostib stupefc̃is aspec¬
tu ingentem uim frum̃ti ac pe¬
coris late effusi adeptus egẽtes
rerum oĩum legiones dispeisa
inter eos rerũ cõpia recreauit.
¶Dum hec abimperatore taz ce¬
lerit̾ ꝙͣ felicit̾ gererent᷑ legatus
uir fortissimus labienus ĩpple¬
ritatibus multis erat ꝓfc̃us nẽ¬
pe cũ quatuor legionibus lute¬
tiam parisior q̃ m ĩsula stamesi¬
ta erat ubi nũc est tociꝰ transalpi¬
ne gallie famosior ciitas fun¬
data parisius magna ibi multi¬
tudine hostium exceptus ⁊ ne¬
ꝗcꝙͣ temptato trasitu repulsus
erat s nocturno in silentio di¬
gressus melodunũ uenit opi¬
d̾um tũc se nonum. ⁊ nauibus

Expanded text:
tunum. Itaque, quod persepe et fecerat tunum. Itaque, quod persepe et fecerat et facturus erat, transversis in flumine equis maioribus, qui undarum primum impetum sustinerent, salvum quidem, licet usque ad humeros madefactum, traduxit exercitum. Et quoniam preter omnium opinionem ac spem venerat, solo hostibus stupefactis aspectu, ingentem vim frumenti ac pecoris late effusi adeptus, egentes rerum omnium legiones, dispersa inter eos rerum copia, recreavit. Dum hec ab imperatore tam celeriter quam feliciter gererentur, legatus, vir fortissimus, Labienus in perplexitatibus multis erat. Profectus nempe cum quatuor legionibus Lucetiam Parisiorum, que in insula Sequane sita erat, ubi nunc est totius transalpine Gallie famosior civitas fundata Parisius, magna ibi multitudine hostium exceptus, et, nequicquam tentato transitu, repulsus erat. Sed nocturno inde silentio digressus Melodunum venit, oppidum tunc Senonum, et, navibus
Abbreviated transcription (Latin):
p̃sidia quib cesari obsisteret. ri¬
pas flumĩs custodire quo cũ tr̃a¬
situ prohiberẽt. frum̃ta corrũpẽ
aut asportare ut eũ si nõ aliter
saltem fame repellerẽt. quã ĩ sp̃e
ualde illos liger amnis erigeba
liq̃ftis auctus niuib ut uadan
nusꝙͣ posse crederet. ¶Cesar hec
ita fieri audiens credo cognosce¬
re cepit se clementiorez esse nõ
chiltamen aĩo deiectus set ꝑfidi¬
am in auctores uertere cogitãs.
celerandum statuit ut si fieiͬ pos¬
set. cum hostibus añ ꝯgrederet᷑
ꝙͣ eorũ copie ex omĩ galliarum
angulo ꝯuenirẽt que añ retͦq
innumerabiles et inmẽse er̃ãt
cogitabat aũt ligerim fc̃o raptĩ
ponte transire ad que cũ die no¬
ctuq nũꝙͣ intermissis itineribꝰ
ꝑuenisset melius sibi ꝙͣ puta¬
bat accidit. Expeditissimi ꝗda
equitũ suorũ uadum in fluĩne
reperẽ. Altum quidem ac diffici¬
le sed pro qualitate tp̃ris opor¬

Expanded text:
presidia, quibus Cesari absisterent, ripresidia, quibus Cesari absisterent, ripas fluminis custodire, quo eum transitu prohiberent, frumenta corrumpere aut asportare, ut eum, si non aliter, saltem fame repellerent; quam in spem valde eos Liger amnis erigebat, liquefactis auctus nivibus, ut vadari nusquam posse crederetur. Cesar ita hec fieri audiens, credo, cognoscere cepit se clementiorem esse non chil tamen animo deiectus, sed perfidiam in auctores vertere cogitans, celerandum statuit, ut, si fieri posset, cum hostibus ante congrederetur, quam eorum copie ex omni Galliarum angulo convenirent, que ante retroque innumerabiles et immense erant. Cogitabat autem Ligerim, facto raptim ponte, transire. Ad quem quum, die noctuque, numquam intermissis itineribus, pervenisset, melius sibi, quam putabat, accidit. Expeditissimi quidam equitum suorum vadum in flumine reperiere, altum quidem ac difficile, sed pro qualitate temporis oppor
Abbreviated transcription (Latin):
atq hispania deductorũ cõꝑto
ꝙ litauictus ab hedius cũ hono¬
re susceptus eẽt et in magistra¬
tuũ ac senatus occursu missiq
de amicitia publice ad uercinge¬
torige legati et sibi tp̃s audẽdi
aliquid aduenisse rati nec ꝯfeti
preda nisi cruẽta cndelitate re¬
spersa eẽt oppidi custodib ⁊ ro¬
manis negociatorib ad inum
cesis quecuq ibi reꝑta sũt tãꝙ̃
bello uł ħreditate quesita equis
intse portõnib diuiserũt. pret̾
obsides quos ad magistratꝰ ab
illis libertati reddendos deduxe¬
runt. Oppidum uõ ip̃m nõ sat
ualidum extimãtes ne quãdo
romanis utile ẽe ẽẽ posset flam¬
mis in missis exusserũt frum̃ti
ꝑte nauib quãtu paucis horis
licuit erat enĩ in ripa ligeris op¬
pidu auecta ꝑte aquis aut flã¬
mis in iecta neod penitus roã¬
nis tanto ex oppido supeẽt. Ne¬
qr his otenti duo illi egregii ce¬
saris amici colligere om̃ĩ ex ꝑte

Expanded text:
atque Hispania deductorum, comperto, atque Hispania deductorum, comperto, quod Litavitus ab Eduis cum honore susceptus esset, et magistratuum ac senatus occursu, missique de amicitia publice ad Vercingetorigem legeti, et sibi tempus audendi aliquid advenisse rati, nec contenti preda nisi cruenta crudelitate respersa esset, oppidi custodibus et romanis negotiatoribus ad unum cesis, quecumque ibi reperta sunt, tamquam bello vel hereditate quesita equis inter se portionibus diviserunt preter obsides, quos ad magistratus ab illis libertati reddendos deduxerunt. Oppidum vero ipsum non sat validum estimantes, ne quando Romanis utile esse posset, flammis immissis, exurunt, frumenti parte navibus, quantum paucis horis licuit erat enim in ripa Ligeris oppidum, avecta, parte aquis aut flammis iniecta, ne quid penitus Romanis tanto ex oppido superesset. Neque his contenti duo illi egregii Cesaris amici, colligere omni ex parte
Abbreviated transcription (Latin):
ciuibus memorate si forsitam
obliti eẽnt mea in illos ⁊ ipłi
.ro. bñficia. Ego eĩ nõ antiqua
res est an paucos annos cñ uos
hedui huiles et oclusos inoppi¬
dis agris fortunisq õibus ami¬
ssis ꝑ ui obsides aliis ac stipẽdia
pendentes urĩs finitimis ludi¬
briũ accepissem nõ mõ stipẽdio
atq obsidibus liberaui.sed supͣ
omĩs eui memoriã gloriosus fe¬
ci ita ut ex misera ⁊ miserabili
fortuna inuidiosos toti gallie
reddiderim. Ite ĩꝙ̃ mei et᷑ horu
que uobis dico memores huãis
et ĩ rebus nichil est penitus fide
nobilius. Illi aũt quibus esset
ims p̃cordiis affixa ꝑfidia abie¬
re illico et uerborũ et rex oĩum
et tantiducis in memores. Ita¬
qr statim ut nouiodunũ attige¬
runt u̾ cesar heduoꝵ fidei credes
obsides ex omĩ gallia et frumẽ¬
tum et pecunia rei. p. et sua et
ex̾citus magna ex ꝑte ĩ pedimẽ¬
ta deposuerat equoꝵq numer
ingente in usus belli ex italia⁊

Expanded text:
civibus memorate, si forsitan civibus memorate, si forsitan obliti essent, mea in illos et populi romani beneficia. Ego enim, non antiqua res est, ante paucos annos quum vos, Edui, humiles et conclusos in oppidis, agris fortunisque omnibus amissis, per vim obsides aliis ac stipendia pendentes, vestris finitimis ludibrium, accepissem, non modo stipendio atque obsidibus liberavi, sed supra omnis evi memoriam gloriosos feci ita; ut ex misera et miserabili fortuna invidiosos toti Gallie reddiderim. Ite, inquam, mei et horum, que vobis dixi, memores. Humanis etiam in rebus nichil est penitus fide nobilius. Illi autem, quibus esset imis precordiis affixa perfidia, abiere illico et verborum et rerum omnium et tanti ducis immemores. Itaque statim, ut Noviodunum attigerunt, ubi Cesar Eduorum fidei credens obsides ex omni Gallia et frumentum et pecuniam reipublice et sua et exercitus magna ex parte impedimenta deposuerat equorumque numerum ingentem in usus belli ex Italia
Abbreviated transcription (Latin):
factorẽ suũ nõ solũ in necessitae
desererẽt. set ꝯtra eũ quoq ne¬
farie ꝯiuirarent. Tercio ergo ꝓ¬
fectõnis dic simł illum ad eñt
Narrant litanictum ꝯciuẽ suũ
magno cũ equitatu ad alienan¬
das mentes ppłarium a romaĩs
impatriã ꝓfẽm. et necessaiu ẽẽ
ip̃os p̾uenire ut ꝯsiliis atqr coã¬
tibus eius occurrerẽt. Non fefel¬
lit circũspectissummi ducis acu¬
men fucata adolescentiũ or̃o dẽ¬
serat iam pridem erga se nutãtes
heduorũ aĩos et hor iuuenũ leui¬
tate certis inditiis iam añ nota¬
uerat. neq in dubiũ reuocabat
qu horũ ꝓfc̃io allatura eẽt alimẽ¬
ta ꝑfidie. eẽtq his p̾sentib latẽs
ad huc prodito eruptura matu¬
rius ne tñ aut liberuz cõmeatu
liberis hoĩbus denegando uide¬
retur inuirius ãt in uiros deti¬
nendo pauidus crederet̾ licẽtiã
dedit abeundi. Digrediẽtes uͦ
sic alloquit᷑. Et ite ait amici. qñ
sic libet. mem̃tote aũt et uestris

Expanded text:
itate desererent, sed contra eum quoque nefarie coniurarent. Tertio ergo profectionis die simul illum adeunt, narrant Litavitum, concivem suum, magno cum equitatu ad alienandas mentes popularium a Romanis in patriam profectum, et necessarium esse ipsos prevenire, ut consiliis atque conatibus eius occurrerent. Non fefellit circumspectissimi ducis acumen fucata adolescentium oratio. Senserat iam pridem erga se nutantes Eduorum animos et horum iuvenum levitatem certis indiciis iam ante notaverat, neque in dubium revocabat, quin horum profectio allatura esset alimenta perfidie, essetque, his presentibus, latens adhuc proditio eruptura maturius. Ne tamen aut liberum commeatum liberis hominibus denegando videretur iniurius, aut invitos detinendo pavidus crederetur, licentiam dedit abeundi. Digredientes vero sic alloquitur: Et ite, ait, amici, quando sic libet. Mementote autem et vestris
Abbreviated transcription (Latin):
ut omẽs ad cesarem ultro mitte¬
rent legatos qui se et daturos ob¬
sides et iussa fcũros spopõderunt
Quos ad se redire mitio secuture
estatis impauit. cñ ip̃e scilicet ex
italia rediisset quo deductis in
carmites ac turones ĩ hiberna le¬
gionibus festinabat p̃missis ro¬
mã literis de reb ase gestis qua¬
srum mento ꝗndecm dierũ sup¬
plicatio est in dicta quẽ honore
añ cum ducum nullus habue
lliis sergius galba
quẽ legatu ĩ sedu¬
nos aliasq urbes
prorimas cũ parte
equitatus et duodecima legiõe
dimiserat sedunorũ aliorũq do¬
lentiũ filios suos obsidum nc ĩe
sibi enpuet romanos publice.
utilitatis obtenturuere aũt do¬
minãdi libidinellis in regio¬
nibus ꝯsedisselegio aĩo feretiũ
eorũq paucitatem ꝯtẽpnẽtiu
in speratis in sidiis circũuent̾
adeo in angusto fuit ut cõsilĩ
ip̃e suiq omẽs caperẽt enipẽdi
seq fuge p̃sidio saluãdi. Quotñ

Expanded text:
ut omnes ultro ad Cesarem legatos mitteut omnes ultro ad Cesarem legatos mitterent, qui se et daturos obsides et iussa facturos sponderent; quos ad se redire initio secuture estatis imperavit, quum ipse scilicet ex Italia rediisset, quo, deductis in Carnutes ac Turones in hiberna legionibus, festinabat, premissis Romam literis de rebus a se gestis, quarum merito quindecim dierum supplicatio est indicta, quem honorem ante eum ducum nullus habuerlliis, Sergius Galba, quem legatum in Sedunos aliasque urbes proximas cum parte equitatus et duodecima legione dimiserat, Sedunorum aliorumque dolentium filios suos obsidum nomine sibi eripi et Romanos publice utilitatis obtentu, vere autem dominandi libidine, illis in regionibus consedisse egro animo ferentium eorumque paucitatem contemnentium insperatis insidiis circumventus adeo in angusto fuit, ut consilium ipse suique omnes caperent erumpendi, seque fuge presidio salvandi. Quo tamen
Abbreviated transcription (Latin):
et quietus ille dies fuit. nocte
proxima cesar milites suos mu¬
ris egredi claudiq portas uisse¬
rat. Nequid ĩ iurie ciues amiliti¬
bus paterent. Set hic cesaree pi¬
ctati hostiũ fraus ac furor obiectꝰ
erat. Itaq barbarica leuitate mu¬
cato repente ꝯsilio rebellarũt neq
uictori oppidũ abstulisse ꝯtenti
salute pugnare. Eo ꝯgressu ex illis
ad quatuor milia cecioere ceteris
intra oppidu cõpulsis sic oi pe¬
nitus spe ab iecta ut dic prorio
frangẽtib portas romanis nul¬
lus obstiterit. captũ oppidũ uen¬
ditiq omẽs quor turbam quin¬
quagĩta triũ miliu numerum
ĩ plesse ꝯꝑtum est fuit. ¶ ꝑ eosdẽ
dies alegato cesaris. p. crasso q̃
pulos qui extrem̃ accolũt occea¬
num p̾misserat nũtiat oẽs illas
gentes sponte sub romanũ imn¬
pium uenisse Iamq ad barbaros
qui trãs thenum hĩtant romaẽ
cesareeq uirtutis et clem̃tie fa¬
ma ꝑuenerat. adeo ꝑ crebuea̾t

Expanded text:
et quietus ille dies fuit. Nocte et quietus ille dies fuit. Nocte proxima Cesar milites suos muris egredi claudique portas iusserat, ne quid iniurie cives a militibus paterentur. Sed huic cesaree pietati hostium fraus ac furor obiectus erat. Itaque barbarica levitate, mutato repente consilio, rebellarunt neque victori oppidum abstulisse contenti salute pugnare. Eo congressu ex illis ad quatuor millia cecidere, ceteris intra oppidum compulsis; sic omni penitus spe abiecta, ut die proximo, frangentibus portas Romanis, nullus obstiterit. Captum oppidum venditique omnes; quorum turbam quinquaginta trium millium numerum implesse compertum fuit. Per eosdem dies a legato Cesaris P. Crasso, quepulos, qui extremum accolunt oceanum, premiserat, nuntiatur omnes illas gentes sponte sub romanum imperium venisse. Iamque ad barbaros, qui trans Rhenum habitant, romane cesareeque virtutis et clementie fama pervenerat, adeoque percrebuerat,
Abbreviated transcription (Latin):
ta famã loquit si salutez nobis
tribis ut arma nõ anferas. uici¬
ni eĩz nr̃i omẽs fere nos oderũt
nobisq in uident aquib nos
amissis armis protegere neq̃a
Alioꝗn optabilis nobis ẽ qcꝙ̃
libuerit auobis talib uiris pati ꝙ̃
suppliciis ad nece dedi abhis qb
imꝑare ꝯsueiumꝰ. ad hec cesar. ser¬
uassem inquit uos libentius si
uos dedidissetis añ ꝙͣ muris ma¬
chinas ad mouerẽ. set et nũc ser¬
uabo magisq in uobis natura
morẽq meũ ꝙͣ meritu uestrum
sequar. Ita tñ ut sine armorũ tra¬
ditoe dedito nõ procedat Nã qd̃
de odio iicinorũ dicitis curãdũ
michi liquite.Ego in demnitati
ur̃e prouidebo ut uͥuiorũ prouidi
iubendo finitimis ne uos ledãt
uissu meo ꝙͣ ur̃is armis eritis⁊
tuciores hoc p̾cepto ius armoruz
ingens tradita. s et magna ꝑs
retenta atq ab dita ut ab his q
metu belli nõ amore pacis age¬
bant᷑ traditũ quoq oppidum

Expanded text:
ta fama loquitur, si salutem nobis ta fama loquitur, si salutem nobis tribuis, ut arma non auferas. Vicini enim nostri omnes fere nos oderunt nobisque invident, a quibus nos, amissis armis, protegere nequeamus. Alioquin optabilius nobis est, quicquid libuerit, a vobis talibus viris pati, quam suppliciis ad necem dedi ab iis, quibus imperare consuevimus. Ad hec Cesar: Servassem, inquit, vos libentius, si vos dedissetis ante, quam muris machinas admoverem; sed et nunc servabo, magisque in vobis naturam moremque meum, quam, meritum vestrum sequar, ita tamen, ut sine armorum traditione deditio non procedat. Nam quod de odio vicinorum dicitis, curandum michi linquite: ego indemnitati vestre providebo, ut Nerviorum providi, iubendo finitimis, ne vos ledant. Iussu meo, quam vestris armis, eritis tutiores. Hoc precepto, vis armorum ingens tradita, sed et magna pars retenta atque abdita, ut ab iis, qui metu belli, non amore pacis agebantur; traditum quoque oppidum;
Abbreviated transcription (Latin):
nequis eorũ calamitatib insul¬
caret. ¶Aduaci qui ut diximus
opem neruiis ferebãt audito p̃¬
lu huiꝰ euẽtu suam ĩ patriã rediẽ
seq omẽs unũ forte ac munituz
in oppidum abdidere. Ibi eos ce¬
sar obsidione xlusit. qui machi¬
nas procul ĩtuiti u ridebãt quere¬
bãtq de muro quib illas iribr
moturi quib manib latun es¬
sent tatille p̃serfi hoĩes stature. solẽt
enĩ presuorũ mole corporũ gẽtes
arthoe romanã sꝑnere medioeri
tatẽ. postꝙqͣ ad mouen muris ma¬
ał uiso spectaculo stupefc̃i legatos
ad cesarem destinarnt. quor
unus in hanc sentẽtiã uerba fe¬
cit. Credimus o romani uos ñ
sine celesti auxilio preliari. qui
hec hoĩbus impossibilia tã mira¬
bili facilitate ꝑficitis. quã obre
resistere uobis nõ est nnr̃i ꝓpositi
sed ĩ potestate ur̃am nos ⁊ nr̃a
comittimus. Unũ hoc exposcimꝰ
si tanta est clem̃tia tua cesar quã¬

Expanded text:
ne quis eorum calamitatibus insulne quis eorum calamitatibus insultaret. Aduaci, qui, ut diximus, opem Nerviis ferebant, audito prelii huius eventu, suam in patriam rediere, seque omnes unum forte ac munitum in oppidum abdidere. Ibi eos Cesar obsidione conclusit. Qui machinas procul intuiti irridebant, querebantque de muro quibus illas viribus moturi, quibus manibus laturi essent, tantille presertim homines stature. Solent enim pre suorum mole corporum gentes atatem. Postquam admoveri muris maalias viso spectaculo stupefacti legatos ad Cesarem destinarunt, quorum unus in hanc sententiam verba fecit: Credimus, o Romani, vos non sine celesti auxilio preliari, qui hec hominibus impossibilia tam mirabili facilitate perficitis. Quamobrem resistere vobis non est nostri propositi, sed in potestatem vestram nos et nostra committimus. Unum hoc exposcimus, si tanta est clementia tua, Cesar, quan
Abbreviated transcription (Latin):
ctu sic et fcũ facile. Nempesuoꝵ
cadauerib insistentes fr̃oq ex
his cumulo ut qiͣ de loco altio¬
re pugnarẽtusq ad mortẽ for¬
te ꝓpositũ tenuerũt fregit tam̃
eoru ꝑtinacia romana ꝑseue¬
rãtia.sic nutantẽ labentẽq fortu¬
nã publicaunius iuiri uirtus fe¬
licitasq substinuit. Senes ac fe¬
mine pueriq quos cũ fortunis
suis omĩb neruii impreliũ ex¬
euntes ⁊̃ paludib procul abdi¬
cetant audita suoꝵ clade ut nic
usꝙ̃ clausum uictis sic uictoribꝰ
nichil ĩ ꝑuiu opinãtes cõi oĩu
suꝑstitu cõsilio ꝑ legatos se se ce¬
sari de diderũt ⁊ ut publice ꝓfes¬
sione miserie facilius uictoris⁊
miẜicordia impetrarẽt ppłum
nenuorũ a sexaginta milibus
ad qngẽtos senatum/asexcẽtis
adtres rediisse memorabãt. Mi¬
sertus est cesar fortissime gentis
et reliquias liberas sius uti legi¬
bus sanxit.precipitq finitimis

Expanded text:
ctu, sic et factu facile; nempe suorum ctu, sic et factu facile; nempe suorum cadaveribus insistentes, factoque ex iis cumulo, ut quasi de loco altiore pugnarent, usque ad mortem forte propositum tenuerunt. Fregit tamen eorum pertinaciam romana perseverantia. Sic nutantem labentemque fortunam publicam unius viri virtus felicitasque sustinuit. Senes ac femine puerique, quos cum fortunis suis omnibus Nervii in prelium exeuntes in paludibus procul abdiderant, audita suorum clade, ut nichil usquam clausum victis, sic victoribus nichil impervium opinantes, communi omnium superstitum consilio per legatos sese Cesari dediderunt, et ut publice professione miserie facilius victoris misericordiam impetrarent, populum Nerviorum a sexaginta millibus ad quingentos, senatum a sexcentis ad tres rediisse memorabant. Misertus est Cesar fortissime gentis, et reliquias liberas suis uti legibus sanxit precepitque finitimis,
Abbreviated transcription (Latin):
stes ĩstare ac premere ⁊ nichil
oĩno respiram̃tisius dare deni
du cogitans ꝙ ip̃e tam forte si¬
ne clipeo eẽt militi lẽtius dimi¬
canti scutũ abstulit et ĩ prima
aciẽ prouectꝰ magna uoce cẽtu¬
riones prorimos suo quẽqz no¬
mine ĩcrepansatq appellans
cetos gnͣali ex hortatõe solicitãs
nec p̃ire s sequi Iubens. redĩte¬
grare pugnã iã languẽtez hinc
amore ducis hĩc pudore cõpu¬
lit. Crederes unius animi robur
atq ardorẽ in omẽs subita ĩspi¬
ratõne diffusum. tãtũq uox du¬
cis et exẽplũ ualuit ut legioĩb
sꝑsis in ictu oculi recolectis. qiͣ
tunc incipent feruide omẽs for¬
titerq pugnarẽt et qui ĩ fuga
uerti ceperant et qui uulnerib
tardabantsimul in hostes uul¬
reꝵ adeo repentinã peꝑere. ut uir
credi posset exercitus illos esse
qui paulo añ ꝯfuxerãt.Neruii
modo uictores uicti illico dele¬
tiq suntino in ulti tñ.nec ut di¬

Expanded text:
stes instare ac premere et nichil stes instare ac premere et nichil omnino respiramenti suis dare, denidum cogitans, quod ipse tum forte sine clipeo esset, militi lentius dimicanti scutum abstulit et in primam aciem provectus magna voce centuriones proximos suo quemque nomine increpans atque appellans, ceteros generali exhortatione sollicitans nec preire, sed se sequi, iubens redintegrare pugnam iam languentem hinc amore ducis, hinc pudore compulit. Crederes unius animi robur atque ardorem in omnes subita inspiratione diffusum; tantumque vox ducis et exemplum valuit, ut, legionibus sparsis in ictu oculi recollectis, quasi tunc inciperent, fervide omnes fortiterque pugnarent; et qui in fugam verti ceperant, et qui vulneribus tardabantur, simul in hostes vulrerum adeo repentinam peperere, ut vix credi posset exercitus illos esse, qui paulo ante conflixerant. Nervii, modo victores, victi illico deletique sunt, non inulti tamen, nec, ut di
Abbreviated transcription (Latin):
decima legio fessos labore uictos¬
q uulnerib fregit attrebates. oc¬
taua uõ et undecima uiroman¬
duos cũ duce suo boduognato
quodam qui sũmi aput eos loci
erat. ¶Cum neruiis obstinatuiᷤᷤ
certam̃ fuit usq adeo ut pene in
dubio fuenit romana fortuna.
et treuer equites oppinatissime
uirtutis inter omẽs gallos qui
auxilio romanis aduenerãt dis¬
ꝑsas legiones et referta hostib
castra atq oĩa circũ turbata cer¬
nẽtes actum de romanis rati
fugerent.uictosq illos ac dele¬
tos sue patrie nũciarẽt. Cesar cũ
ubiq semꝑ magnus. tum ma¬
gnis ĩꝑiculis ꝑ maximus ubi
signiferos inter fc̃os cẽturioẽs
aut cesos aut saucios intͥq alioᷤᷤ
p. sextiũ baculu fortissimu in¬
rũ multis debilitatũ uulnerib
⁊ iam pedib s̃iis insistere nõ
ualentez uidit alioruz quosdaz
segnitus pugnãtes tela tantũ
hostiũ uitare quosdam sensum
cedere quosda p̃lio excedere. ho¬

Expanded text:
decima legio fessos labore victosdecima legio fessos labore victosque vulneribus fregit Atrebates, octava vero et undecima Viromanduos cum duce suo, Buduognato quodam, qui summi apud eos loci erat. Cum Nerviis obstinatius certamen fuit, usque adeo, ut pene in dubio fuerit romana fortuna; et Treveri equites, opinatissime virtutis inter omnes Gallos, qui auxilio Romanis advenerant, dispersas legiones et repleta hostibus castra atque omnia circum turbata cernentes, actum de Romanis rati fugerent, victosque illos ac deletos sue patrie nuntiarent. Cesar, cum ubique semper magnus, tum magnis periculis permaximus, ubi signiferos interfectos, centuriones aut cesos aut saucios interque alios P. Sextium Baculum, fortissimum virum, multis debilitatum vulneribus et iam pedibus suis insistere non valentem vidit, aliorum quosdam segniter pugnantes tela tantum hostium vitare, quosdam sensim cedere, quosdam prelio excedere, ho
Abbreviated transcription (Latin):
substinuit. repulitq. Cesar quoq
pro tp̃re nulli rei deerat. et milites
hortabatur. p̃sertĩ p̃dilecte sibi le¬
gionis decime. s exhortatio neces¬
sario breuis erat. uirtus ut pristi¬
ne meminissent. neue in solita
reꝵ specie turbarentet qm̃ differ¬
ri res amplius nõ ualebat. signũ
pugne tuba dedit. et tam nichil
spacii fuit ut ne dicam osuete so¬
lempnitates p̃liorũ omitterent̃
set uix galeas induendi licentia
supesset nullus fuit acierũ ordo
nulla ars militie.fortuna que
pͥmas solet omẽs sibi pugne tu¬
multuarie ꝑtes usurpauerat. qui
ab ope ad preliũ redibat que eaũ
quisqr signa cõspexeratillis se ꝯ¬
festim applicabat. atq illa seq̃bat᷑
ne suum ꝓpriũ in quirẽdo ꝯfusis
hostes iret suũ signu extimaba
Ancipiti ac terribili marte pugͦ¬
tum est. S ꝑ medias difficultateᷤᷤ
atq ꝑicła romana uirtus erupit.
Et qm ꝑ gentes diuisus erat ho¬
stium exercitus nona simul ac

Expanded text:
sustinuit repulitque. Cesar quoque sustinuit repulitque. Cesar quoque pro tempore nulli rei deerat et milites hortabatur, presertim predilecte sibi legionis decime. Sed exortatio cesarea brevis erat: virtutis ut pristine meminissent, neve insolita rerum specie turbarentur; et quoniam differri res amplius non valebat, signum pugne tuba dedit. Et tam nichil spatii fuit, ut ne dicam consuete solemnitates preliorum omitterentur, sed vix galeas induendi licentia superesset. Nullus fuit acierum ordo, nulla ars militie: fortuna, que primas solet, omnes sibi pugne tumultuarie partes usurpaverat. Qui ab opere ad prelium redibant, que casu quisque signa conspexerat, illis se confestim applicabat atque illa sequebatur, ne suum proprium inquirendo confusis hostes iret, suum signum estimabat. Ancipiti ac terribili Marte pugnatum est; sed per medias difficultates atque pericula romana virtus erupit. Et quoniam per gentes divisus erat hostium exercitus, nona simul ac
Abbreviated transcription (Latin):
actus uariarũ rerũ cui primũ oc¬
curẽtim tanta tp̃ris breuitate pe¬
ne parũp hesitauerit. uni enĩ simł
hec oĩa exeq̃nda erant. explicãdũ
uexilum solẽpne apud romanos
indiciũ in choandi prelii. ad idẽ
quoq dandũ tuba signu. milites
ab ope castror ad opus armoruz
retrabendi. qui petendi ualli cã
lõguiscłe abiissent euocãdi. ordi¬
nanda acies. firmãdi orõe ducis
aĩ. Quib nedũ oĩb s nec singłis
quide hĩc tp̃ris angustia hinc
hostiũ instancia spatiũ dabat s
expientia militũ romanorũ qb
noui nichil acçidere poterat ꝑ
se ip̃am sine cuiꝰꝙ quoq ducis ĩ¬
perio prompta erat casib cũctis
occurrere. pret̾ea cesar ip̃e cũtis
legionibus singłos p̃fecerat le¬
gatos. uetuerat uł minimũ dig¬
gredi. quor quisq dux magnus
haberetur nisi sub maximo mili¬
tasset. horũ et ducũ uirtus et mi¬
litũ egregie primũ hostiũ ĩpetu

Expanded text:
actus variarum rerum, cui primum ocactus variarum rerum, cui primum occurreret in tanta temporis brevitate, pene parumper hesitaverit. Uni enim simil hec omnia exequenda erant: explicandum vexillum, solemne apud Romanos indicium incohandi prelii, ad idem quoque dandum tuba signum, milites ab opere castrorum ad opus armorum retrahendi qui petendi valli causa longiuscule abiissent evocandi, ordinande acies, firmandi oratione ducis animi; quibus nedum omnibus, sed nec singulis quidem hinc temporis angustia, hinc hostium instantia spatium dabat. Sed experientia militum romanorum, quibus novi nichil accidere poterat, per se ipsam sine cuiusquam quoque ducis imperio prompta erat casibus cunctis occurrere. Preterea Cesar ipse singulis legionibus singulos prefecerat legatos vetuerat vel minimum digredi quorum quisque dux magnus heberetur, nisi sub maximo militasset. Horum et ducum virtus et militum egregie primum hostium impetum
Abbreviated transcription (Latin):
pitos ad locum castris ydoneũ
occupandũ miserat Erãt tñ ĩ io¬
mano exercitu galli qdam ex de¬
diciis qui ꝯtra fidem sacramẽti
mores et ꝯsilia romanoꝵ neruiiᷤᷤ
apirẽtet seu rerũ ignorãtia seu
naturali o suetudine mẽtiẽd iad¬
dendiqr semꝑ reb aliqdi spem fe¬
cerãt si fortiter in cõpositos agg¬
derent facile romanas acies posse
turbariset neruii quidem intra sil¬
ualuar latebras se tenebãt nunc
in aptum erũpentes nũc uicissi
se insiluã retrahentes romanisx
ꝑꝑ impitiã locorũ in sequi nõ au¬
dentibus. Iam romani exercitus
pars maxima ad metandũ castra
precesserati proxima ĩpedimenta
mediũ de more locum occupabãt
due legiones ad eorũ custodiam
sequebant. In hos uernii omẽs ut
aproditorib docti er̃ãt p̃cipiti ĩpe¬
tu irruernt.atq in de pret̾ spem
repulsi pari uelocitate cou̾si ad cos
ꝑ turbacionẽ romanis in iecerãt
ita ut cesar cura multiplici distr¬

Expanded text:
peritos ad locum castris idoneum peritos ad locum castris idoneum occupandum miserat. Erant tamen in romano exercitu Galli quidam ex dediticiis, qui contra fidem sacramenti mores et consilia Romanorum Nerviis aperirent, et, seu rerum ignorantia seu naturali consuetudine mentiendi addendique semper rebus aliquid, spem facerent, si fortiter incompositos aggrederentur, facile romanas acies posse turbari. Et Nervii quidem intra silvarum latebras se tenebant, nunc in apertum erumpentes, nunc vicissint se in silvam retrahentes, Romanis propter imperitiam locorum insequi non audentibus. Iam romani exercitus pars maxima ad metandum castra processerat; proxima impedimenta medium de more locum occupabant; due legiones ad eorum custodiam sequebantur. In hos Nervii omines, ut a proditoribus docti erant, precipiti impetu irruerunt, atque inde preter spem repulsi pari velocitate conversi ad eos, perturbationem Romanis iniecerunt, ita ut Cesar cura multiplici distr
Abbreviated transcription (Latin):
fide professus est. traditis tñ ar¬
mis oĩbus ac sexcentis obsidi¬
bus. quor tantũ numeꝵ ut pe¬
teret urbẽ suadebat ac ppłi ma¬
gnitudo. Iñ ambiani fines eor
ingresso cesari statĩ se suaq oĩa
dedidere.
Ernii restabãt. ferox
genus. et mercato¬
ribus ad u̾sum. his
p̃ẜt̃i qui delitias aut
uina ꝯueherẽt. oppi¬
mione insita enͥuari reb mobi¬
lib aĩos. et a belli studiis e lãgue¬
re ac lentesçere. uiri acres quibꝰ
ceteros apatria iurtute degene¬
rantes. qui se cesari tã facile tra¬
didissẽt urridere magis ⁊ arguẽ
ꝙͣ imitari mens eẽt. aut legatos
mitte. aut ullã ꝯditõnẽ pacis ł
sũmis aurib audire.hii quide
et cũ eis atrebates ac ueroman¬
Dui trasfluuiu sabin ꝯuinctis
copiis cesarem expectabãt Ad¬
uatici quoq. sic eĩ serptũ ĩ uenio
siue ut reor aduaci. ut eis se ꝯũi¬
gerẽt ꝓperabãt. Cesar exploratoreᷤᷤ
ac deuide centurriones militie

Expanded text:
fide professus est, traditis tamen arfide professus est, traditis tamen armis omnibus ac sexcentis obsidibus, quorum tantum numerum ut peteret, urbis suadebat ac populi magnitudo. Inde Ambiani fines eorum ingresso Cesari statim se suaque omnia dedidere. Caput 7 Nervii restabant, ferox genus et mercatoribus adversum, his presertim, qui delicias aut vina conveherent, opinione insita, enervari rebus mollibus animos et a belli studiis elanguere et lentescere viros acres. Quibus ceteros a patria virtute degenerantes, qui se Cesari tam facile tradidissent, irridere magis et arguere, quam imitari mens esset, aut legatos mittere aut ullam conditionem pacis vel summis auribus audire. Hi quidem et cum eis Atrebates ac Viromandui trans fluvium Sabin coniunctis copiis Cesarem expectabant. Aduatici quoque sic enim scriptum invenio sive, ut reor, Aduaci, ut eis se coniungerent, properabant. Cesar exploratores ac deinde centuriones militie
Abbreviated transcription (Latin):
heduus in hanc sententiã alocu¬
tus est semp bellouacos seruas¬
se fidem amititiã heduorũ nunc
falsis cõsilus agittatos asus pri¬
morib qui dicerent he duos tur¬
pi seruitio p̃ssos acesare digna ⁊
in digna pati execratos patien¬
tiam amicorũ romanũq recu¬
santes imꝑium cõsurrexisse cur
ceteris et furori publico suscripsi¬
sse. tandem fraude recognita ⁊ be¬
llouacos ad miẜicordiaz cesaris
ꝯfugere. ⁊ ꝑsidos ꝯsultores reco¬
gitantes quid mali suis ciuib
in uexerint meritum suppliciu
metuentes ĩbritania profugisse
Orare nõ eos modo qui erraueñt
sed se quoq suo simulatq hedu¬
orum noĩe ut eis in dulgeat. Id
eni et ip̃ius cesaris et he duorũ
ad gloriam ꝑtineresi et eũ tam
mitti ẽẽ aĩmo et apud cũ hedu¬
os tantũ posse in notuerti annu¬
it cesar. seq et diuitiati et eduo¬
rum.
rum gr̃a bellouacos recipe.cosq
se in columes seruatunz bona

Expanded text:
Eduus in hanc sententiam allocuEduus in hanc sententiam allocutus est: Semper Bellovacos servasse fidem et amicitiam Eduorum; nunc falsis consiliis agitatos a suis primoribus, qui dicerent Eduos turpi servitio oppressos a Cesare digna et indigna pati, execratos patientiam amicorum romanumque recusantes imperium consurrexisse cum ceteris et furori publico subscripsisse; tandem, fraude recognita, et Bellovacos ad misericordiam Cesaris confugere, et perfidos consultores recogitantes, quid mali suis civibus invexerint, meritum supplicium metuentes in Britanniam profugisse; orare non eos modo, qui erraverant, sed se quoque suo simul atque Eduorum nomine, ut eis indulgeat; id enim et ipsius Cesaris et Eduorum ad gloriam pertinere, si et eum tam miti esse animo, et apud eum Eduos tantum posse innotuerit. Annuit Cesar, seque et Divitiaci et Eduorum gratia Bellovacos recipere, eosque se incolumes servaturum bona
Abbreviated transcription (Latin):
fama uulgauerat. ⁊ sic erat. set
nocte suessiones introgressi def¬
fensionez apparant. At dũ uĩcas
ad moueri muris cernerẽt tuͣres
et machinas quales nec uiderãt
quide umꝙͣ nec audierãt stupe¬
fc̃i oppugnatõe nõ expectata ñ̃¬
tios oppiduz seq et sua de dentes
ad cessarem transmisserũt. ac da¬
tis obsidib nobilissimis gentis
inter quos duo filii regis erant
traditisq armis ominib ĩ roma¬
nam fidem remorũ precib sũt
recepti. ¶hinc in bellonacos itũ
est. Qui cũ se ĩ oppidum muni¬
tum ac uallidum cõtulissent
cui bratuspantiũ nomen erat ex¬
ercitu propĩquãte omnes publi¬
co de ꝯsilio maiores natu obuiã
egressi manibus tensis ad cesarẽ
alta uoce se infidem eius cõmit¬
tere. neq contra romanos arma
mouendi aĩum hr̃e testati sunt
cũq ex̾citus oppidum ꝓpius ac¬
cessisset idem de muris faciebãt
clamabantq mulieres ac puen
Notũ cesarem spectacło diuitiacꝰ

Expanded text:
fama vulgaverat. Et sic erat; sed fama vulgaverat. Et sic erat; sed nocte Suessones introgressi defensione apparant. At dum vineas admoveri muris cernerent, turres et machinas, quales nec viderant quidem unquam nec audierant, stupefacti, oppugnatione non tolerata, nuntios oppidum seque et sua dedentes ad Cesarem transmiserunt; ac datis obsidibus nobilissimis gentis, inter quos duo filii regis erant, traditisque armis omnibus, in romanam fidem Remorum precibus sunt recepti. Hinc in Bellovacos itum est. Qui quum se in oppidum munitum ac validum contulissent, cui Bratuspantium nomen erat, exercitu propinquante, omnes publico de consilio maiores natu obviam egressi manibus tensis ad Cesarem alta voce se in fidem eius committere, neque contra Romanos arma movendi animum habere testati sunt; quumque exercitus oppidum propius accessisset, idem de muris faciebant clamabantque mulieres ac pueri. Motum Cesarem spectaculo Divitiacus
Abbreviated transcription (Latin):
rent. Itaq u̾itus insidias ut q
uideret suos in castris nullo te¬
nuit tu multu. ubi rem omne
sicut erat explorator fides ⁊ lux
suꝑueĩens patefecit equitatu
romanũ hostium uestigiis ĩsta¬
re. et nouissimos retard̾are ĩpe¬
rat.tresq hinc legiones subseq
rime profecti et nocturna fuga
fessos ac dispsos assecuti maximã
ex his stragem edidere dum re¬
sistunt ultimi cogẽte ꝑiculo pri¬
mi autẽ tumultu enimꝰ audito
qires ad se minuime ꝑtineret fu¬
ga sibi quisq ꝯsuleret. Ita his ur¬
gentib. illis aũt uł uane resistẽ¬
tibus uł plane recedentib spar¬
sa qdem. Sed ꝙ̃ longa dies tam
longa fuit ⁊̃ hoĩur cedes sero a¬
uter Romani in castra fessiut a¬
uguĩo et ieiuni sui ducis ĩpio
rediere ¶Eriduũ illic egit cesar
ubi hostes fuga euanuisse cogno¬
uit successionu fines remis pro¬
ximos ingressus nomodunuz
oppidum aggredit᷑qd̾ ĩ de fẽsu

Expanded text:
rentur; itaque veritus insidias, ut qui rentur; itaque veritus insidias, ut qui videret, suos in castris nullo tenuit tumultu. Ubi rem omnem, sicut erat, exploratorum fides et lux superveniens patefecit, equitatum romanum hostium vestigiis instare et novissimos retardare imperat, tresque hinc legiones subsequi. ui impigerrime profecti, et nocturna fuga fessos ac dispersos assecuti, maximam ex his stragem edidere, dum resistunt ultimi cogente periculo, primi autem tumultu eminus audito, quasi res ad se minime pertiniret, fuga sibi quisque consuleret. Itaque his urgentibus, illis autem vel vane resistentibus vel plane recedentibus, sparsa quidem, sed, quam longa dies, tam longa fuit etiam hominum cedes: sero autem romani in castra fessi, ut auguror, et ieiuni sui ducis imperio rediere. Triduum illic egit Cesar. Ubi hostes fuga evanuisse cognovit, Suessionum fines Remis proximos ingressus Noviodunum oppidum aggreditur, quod indefensum
Abbreviated transcription (Latin):
ripa deicerẽt cederẽtq et proxi¬
mos aĩosius ꝙͣ ꝯsultus ꝑ prior
cadau̾a transeuntes densa missi¬
liũ nube ꝯprimerẽt. arcerẽtq. ⁊
siqui forte trasissẽt in apto ĩ uen¬
tos ac ṗuentos occiderẽt sic re¬
pulsi undiq et frum̃ti in suꝑ in¬
opia laborantes cõi osilio decre¬
uerũt oꝑe preciũ fore ut gẽs que¬
libet in sua patria rediret. ⁊ cui
romani primũ arma intulissẽt
eo omẽs accurrerẽt.sibiq ĩ uicẽ
opem ferrent. et sius frugib ale¬
rent᷑ et suis in finib potissimũ
dimicarẽt. Accessit ad alias di¬
scedendi cãs ꝙ diuitiacũ cui hoc
cesarem imꝑasse supra retuli bel¬
louacorũ terris obequitare ꝑce¬
pant. et ferre suis auxilm̃ utiliuᷤ
extimabãt ꝙͣ procul domo cuz
romanis arma ꝯferre. ¶Abeun¬
tes nocte nullo ordine magnis¬
q clamorib cesarẽ exciuerunt
ibant aũt nõ ire s ut fuge̾ uide¬

Expanded text:
ripa deicerent cederentque et proxiripa deicerent cederentque et proximos, animosius quam consultius per priorum cadavera transeuntes densa missilium nube comprimerent arcerentque, et, si qui forte transissent, in aperto inventos ac preventos occiderent. Sic repulsi undique, et frumenti insuper inopia laborantes, communi consilio decreverunt opere pretium fore, ut gens quelibet rimum arma intulissent, eo omnes accurrerent sibique invicem opem ferrent, et suis frugibus alerentur, et suis in finibus potissimum dimicarent. Accessit ad alias discedendi causas, quod Divitiacum, cui hoc Cesarem imperasse supra retuli, Bellovacorum terris obequitare perceperant, et ferre suis auxilium utilius estimabant, quam procul domo cum Romanis arma conferre. Abeuntes nocte nullo ordine magnisque clamoribus Cesarem exciverunt; ibant autem non ut ire, sed ut fugere vide
Abbreviated transcription (Latin):
erat qd̾ prelium moraret᷑. ꝙ sci¬
licet inter duos exercitus exi¬
gua palus erat hãc ut hostes
transirẽt utraq ꝑtiu expecta¬
batrut primꝰ ingressos iniquis
locis inuaderent. set ꝗd utraq
ꝑs sperabat utraq differebat
quo temeritas prius ab hostibꝰ
inciperet dum tam̃ in terra eꝗtes
inuicẽ miscerent eẽtq illo in ꝯ¬
gressu suꝑior equitatus romanꝰ
quem cesar in castra prelio ꝓsꝑi¬
re reducere ꝯtentus fuit. ¶ho¬
stes ubi in tellexerũt frustra se
paludis transitũ expectare flu¬
men uadare nisi sũt ut si possẽt
castellũ atiturio in sessũ caperẽt
põtẽq ꝯfrĩgerẽt. si minꝰ uicina
arua uastarent romanis utilia
ea q ꝑte uenturos in terciperẽt
cõmeatus. Certior de his cesar a
titurio effcũs equitatũ leuẽq ar¬
maturã ad p̃sidiũ loci ducit. Ibi¬
q durissimo marte cõcursu est
dum romani primos hostes in
transitu fluminis occupatos e

Expanded text:
erat, quod prelium moraretur, quod scierat, quod prelium moraretur, quod scilicet inter duos exercitus exigua palus erat. Hanc ut hostes transirent, utraque partium expectabat, ut prius ingressos iniquis locis invaderent. Sed, quod utraque pars sperabat, utraque differebat, quo temeritas prius ab hostibus inciperet. Dum tamen interea equites invicem miscerentur, essetque illo in congressu superior equitatus romanus, eum Cesar in castra prelio prosperiore reducere contentus fuit. Hostes, ubi intellexerunt frustra se paludis transitum expectare, flumen vadere nisi sunt, ut, si possent, castellum a Titurio insessum caperent pontemque confringerent, si minus, vicina arva vastarent, Romanis utilia, eaque parte venturos interciperent commeatus. Certior de eis Cesar a Titurio effectus equitatum levemque armaturam ad presidium loci ducit, ibique durissimo Marte concursum est, dum Romani primos hostes in transitu fluminis occupatos e
Abbreviated transcription (Latin):
ppidum uastatis atq in cẽssis
edifficiis oppugnatõne omissa
incesarem tota belli molle u̾tun¬
tur. Iamq ad duo milia passuũ
uixta erant Quoꝵ castra plusꝙͣ
octo milia ocupabãt quantum
e flamis fumoq intellig̾e erat.
Itaq cesar et numero motus
ut dixi ⁊ uirtutis fama prudẽs
simul ac magnanimus et dif¬
ferre preliũ decreuit. et assiduis
ꝯressib quid hostib uiriũ qd
sius aĩoru eẽt exꝑiri. postꝙͣ ab¬
unde ẽẽ ppendit statuit fortunã
prelii tentare. fossa tñ circũduc¬
ta ne forte ea quã solã uerebat᷑
multitudine circĩur quiret nͣ
nisi in faciem pugnaret᷑. ⁊ du¬
as quidem legiones nuprime
seriptas ut de quib nõdu exꝑ¬
tis inacie forte non fideret ad
castrorũ posuit tutelã ut tñ si res
poscẽt. auxilio egentib subueĩ¬
rent. ip̃e cũ reliquis copiis añ
castra aciem instruxit. Idez ho¬
stes ab aduerso iam fecerãt. Uno

Expanded text:
ppidum vastatis atque incensis ppidum vastatis atque incensis edificiis, oppugnatione omissa, in Cesarem tota belli mole vertuntur; iamque ad duo millia passuum iuncta erant; quorum castra plus quam octo millia occupabant, quantum e flammis fumoque intelligere erat. Itaque Cesar et numero motus, ut dixi, et virtutis fama, prudens simul ac magnanimus, et differre prelium decrevit, et assiduis congressibus, quid hostibus virium, quid suis animorum esset, experiri. Postquam abunde esse perpendit, statuit fortunam prelii tentare; fossa tamen circumducta, ne forte ea, quam solam verebatur, multitudine circumiri quiret, nec nisi in faciem pugnaretur. Et duas quidem legiones nuperrime scriptas, de quibus nondum expertis in acie forte non fideret, ad castrorum posuit tutelam, ut tamen, si res posceret, auxilio egentibus subvenirent: ipse cum reliquis copiis ante castra aciem instruxit. Idem hostes ab adverso iam fecerant. Unum
Abbreviated transcription (Latin):
nisi octo milib pasuum semo¬
tum aromanis castris belgas
tantis uirib oppugnare nũtiatũ
est. ut p̃multitudine lapides ac
tella iactantiu nec deffendi oppi¬
dum nec in muris ꝯsisti possit.
deniq iam murũ dirui iam por¬
tas incendi.nec dubiũ quin iã¬
dudu oppugnatio ꝯsumata es¬
set nͥ direptrix p̃liorũ uox int̾¬
uenisset nec substinen posse ã¬
plius ui ꝯfestim laborãtib succu¬
rraf hec cum Iocius remor no¬
bilissimus et populo ac ceptissi¬
mus unus ex his duob qui ad
cesarem legati cũ deditõe urbis
aduenerant: tũ nõ oppidi pre¬
fcũs nocte denũtiasset statim
qr morã necessitas ultima non
ferebat ꝑ medias tenebras his
eisdem qui aiocio missi erant nu¬
midas cesar et cretenses sagitan¬
os et funditores baleancos intra
oppidũ destinauit. quor ad uen¬
tus oppidanis spem deffensioĩs
attulit belgis expugnatoĩs abs¬
tulit. Mane igitur agris circa o¬

Expanded text:
nisi octo millibus passuum semonisi octo millibus passuum semotum a romanis castris, Belgas tantis viribus oppugnare nuntiatum est, ut pre multitudine lapides ac tela iactantium nec defendi oppidum, nec in muris consisti possit; denique iam murum dirui, iam portas incendi, nec dubium quin iamdudum oppugnatio consummata esset, nisi diremptrix preliorum nox intervenisset; nec sustineri posse amplius, ni confestim laborantibus succurratur. Hec quum Iocius, Remorum nobilissimus et populo acceptissimus, unus ex his duobus, qui ad Cesarem legati cum deditione urbis advenerant, tum vero oppidi prefectus, nocte denuntiasset, statim, quia moram necessitas ultima non ferebat, per medias tenebras his eisdem, qui a Iocio missi erant, ducibus Numidas Cesar et Cretenses sagittarios et funditores Balearicos intra oppidum destinavit; quorum adventus oppidanis spem defensionis attulit, Belgis expugnationis abstulit. Mane igitur agris circa o