comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
p̃sidiũ eq̾stre circit̾ mille militũ nuͣo habe̾ consue¬
rat. eo eꝗtati dextra sinistraq directo ab oppidi
lateribꝰ ipse legiões ex castris eductas atq in iugo
inferiore in sructas nõ lõgius fere mille passus
ab suis mũitiõibꝰ ꝓgressus ĩ acie cõsitit. Post quã
aiutiꝰ scipio inuno loco cõmorabat᷑ & tẽpus diei
inocio cõsumebat᷑ casar eꝗtũ turmas suoꝵ. iubet
in hostiũ eꝗtatũ ꝗ ad oppidũ in statioẽ erat face̾
riosq eodẽ sũmutit. Quod ubi caeptũ est fieri
et eqs cõcitatis iuliani ĩpetũ fecissẽt. pacidiꝰ suos
eꝗtes ex porrige̾ cepit in lõgitudinẽ uut haberũt
facultatẽ turmas iulianas circũ fũdesͣ &e nihilominꝰ
fortissime accerrĩeq pugnare. Quod ubi c&esar
siterat iubet eꝗtatꝰ succurre. Labienus interĩs
suis eꝗubꝰ auxilia eq̃stria mitte sauciisq acde fa¬

Expanded text:
praesidium equestre circiter II milium numero habere consuepraesidium equestre circiter II milium numero habere consuerat. Eo equitatu dextra sinistra derecto ab oppidi lateribus ipse legiones ex castris eductas atque in iugo inferiore instructas non longius fere mille passus ab suis munitionibus progressus in acie constituit. Postquam diutius in uno loco Scipio commorabatur et tempus diei in otio consumebatur, Caesar equitum turmas suorum iubet in hostium equitatum qui ad oppidum in statione erant facere ret equis concitatis Iuliani impetum fecissent, Pacideius suos equites exporrigere coepit in longitudinem, ut haberent facultatem turmas Iulianas circumfundi et nihilo minus fortissime acerrimeque pugnare. Quod ubi Caesar  constiterat iubet equitatui succurrere. Labienus interim suis equitibus auxilia equestria summittere sauciisque ac defa
Abbreviated transcription (Latin):
redit rursus ad ea castra.iiii.die q̃ ad aggar habuea̾t
suessẽt ĩ extrema eiꝰ regni regiõe maritiã locati int̾¬
fecto regio p̾sidio legatos ad caesarẽ mutũt. remt
male gestã docẽt. petũt & orãt ut suis fortunis presto
ꝙ bene meriti essẽt aux iliũ ferrẽt. Cesar eorum
cõsilio ꝓbato martiũ crispũ.iii. cũ cohortibꝰ et sagit¬
tarus tormẽtisq cõpluribꝰ p̾sidio tabenã mutiti
Eodẽ tẽpore ex legiõ ibꝰ oĩbꝰ milites ꝗaut morbo ĩpe¬
diti aut cõmeatu dato cũ signis nõ potuerãt ante¬
trãsire in africã ad milia .iiii. eꝗtũ .ccc. fũditores
sagutariiq cc. uno cõmeatu caesari occurrerũt
taq cũ huis copiis & õibꝰ legiõibꝰ eductis sicut erat
instructꝰ.uiii.milia passuũ ab suis castris a scipio¬
nis uero.iiii.milia passuũ lõge cõstitit incãpo
E rat oppidũ infra castra scipionis noĩe tegea ubi

Expanded text:
redit rursus ad ea castra quae ad Aggar habuerat. redit rursus ad ea castra quae ad Aggar habuerat. suesserent in extrema eius regni regione maritima locati, interfecto regio praesidio legatos ad Caesarem mittunt, rem a se gestam docent, petunt orantque ut suis fortunis populus Romanus, quod bene meriti essent, auxilium ferret. Caesar eorum consilio probato Marcium Crispum tribus cum cohortibus et sagittariis tormentisque compluribus praesidio Thabenam mittit. Eodem tempore ex legionibus omnibus milites qui aut morbo impediti aut commeatu dato cum signis non potuerant anttransire in Africam ad milia IIII, equites CCCC, funditores sagittariique mille uno commeatu Caesari occurrerunt. Itaque cum his copiis et omnibus legionibus eductis, sicut erat instructus, V milibus passuum ab suis castris, ab Scipionis vero II milibus passuum longe constitit in campo. § 78 Erat oppidum infra castra Scipionis nomine Tegea, ubi
Abbreviated transcription (Latin):
cõspectu ꝑtͥritꝰ turpissĩẽ cõtẽdit fuge̾. multis eiꝰ occisis
cõpluribꝰ uulneratis milites legionarii adsua se re¬
cipiũt signa. atq it inceptũ ire ceꝑe. Labienus per
iugũ sũmũ collis dextrorsus procul subseꝗ non t¬
destitit. Postꝗͣ caesar ad oppidũ sasurrã ueĩt ĩspectã¬
tibꝰ adu̾sariis int̾fecto pͥsidio scipiõis cũ suis auxiliũ
ferre nõ auderẽt fortit̾ repugnãte.P. cornelio euocato
scipiõis ꝗ ibi p̾erat atq a multitudĩe circũuẽto inter¬
fectoq oppido potitꝰ. Atq ibi frumẽto excituidato
postero die ad oppidũ thisdrã ꝑueĩt: ĩquo cõsidiꝰ ꝑ id
tẽpꝰ fuerat cũ grãdi pͥsidio cohorteq sua gladiatorũ
C esar oppidi natura ꝑspecta atq inopia ab oppug̃¬
uone eiꝰ det̾ritꝰ protinꝰ profectꝰ circit̾ milia passuum
iii.ad aquã facit castra. atq ĩde .iiii. uigilia egressꝰ

Expanded text:
conspectu perterritus turpissime fugere contendit. Multis eius occisis, conspectu perterritus turpissime fugere contendit. Multis eius occisis, compluribus vulneratis milites legionarii ad sua se recipiunt signa atque iter inceptum ire coeperunt. Labienus per iugum summum collis dextrorsus procul subsequi non destitit. § 76 Postquam Caesar ad oppidum Sarsuram venit, inspectantibus adversariis interfecto praesidio Scipionis, cum suis auxilium ferre non auderent, fortiter repugnante P. Cornelio, evocato Scipionis, qui ibi praeerat, atque a multitudine circumvento interfectoque oppidum potitur atque ibi frumento exercitui dato postero die ad oppidum Thysdram pervenit; in quo Considius per id tempus fuerat cum grandi praesidio cohorteque sua gladiatorum. Caesar oppidi natura perspecta aquae inopia ab oppugnatione eius deterritus protinus profectus circiter milia passuum IIII ad aquam facit castra atque inde quarta vigilia egressus
Abbreviated transcription (Latin):
circit duũ miliũ int̾iecto spatio in acie cõstitit. Postꝗ̃
saris diuq adusarios a se ad dimicãdũ inuitatos suꝑ¬
sedere pugne aĩadunt reducit copias. Postero die castꝰ
mouit. atq ad oppidũ sasurrã ubi scipio niudarũ
habuerat psidiũ frumẽtũq cõportauerat ire cõtẽdit
Quod ubi labienus aĩadutit cũ eꝗtatu leuiq armatura
agmẽ eiꝰ extremũ cãꝑe cepit. Atq ita lixarũ merca¬
torũq ꝗ plaustris merces portabãt int̾ceptis sarci¬
nis addito aĩo ꝓpiꝰ audaciꝰq accedit ad legiões quod
ex istiãbat milites sub onẽ acsarcinis defatigatos
pugnare nõ posse. Que res caesarẽ nõ fefellerat.
naq ex peditos ex singulis legidibꝰ itecenos milites
esse iusserat. Itaq: eos in eꝗtatũ labieni ĩmissos t̾mis
suorũ suppetias mutit: Tum labienꝰ cõu̾sis eꝗs sigͦꝵ

Expanded text:
circiter duum milium interiecto spatio, in acie constitit. Postquam circiter duum milium interiecto spatio, in acie constitit. Postquam satis diuque adversarios ab se ad dimicandum invitatos supersedere pugnae animadvertit, reducit copias posteroque die castra movet atque iter ad oppidum Sarsuram, ubi Scipio Numidarum habuerat praesidium frumentumque comportaverat, ire contendit. Quod ubi Labienus animadvertit, cum equitatu levique armatura agmen eius extremum carpere coepit atque ita lixarum mercatorumque qui plaustris merces portabant interceptis sarcinis addito animo propius audaciusque accedit ad legiones, quod existimabat milites sub onere ac sub sarcinis defatigatos pugnare non posse. Quae res Caesarem non fefellerat: namque expeditos ex singulis legionibus trecenos milites esse iusserat. Itaque eos in equitatum Labieni immissos turmis suorum suppetias mittit. Tum Labienus conversis equis signorum
Abbreviated transcription (Latin):
copias sicut instruxerat hostiũ castra p̾t̾gressus equo
loco inuitat ad dimicãdũ. Postꝗͣ eos abhorre uidet re¬
ducit sub uesꝑũ legiões incastra. Legati interĩ ex oppi¬
do uacca ꝗ finitimũ fuit zete cuiꝰ caesarẽ potitũ ẽẽ demõ¬
arauimꝰ ueniũt: petũt obsecrãt ut sibi p̾sidiũ mutat.
se res cõplures q̃ utiles bello sit admĩstraturos. Per id
tẽpus de eorũ uolũtate studioq erga cesarẽ trãsfugas
suos ciues facit ceruiores iubã regẽ celerit᷑ cũ copiis suiꝰ
ante ꝗͣ caesaris p̾sidiũ eo ꝑueniret ad oppidũ cucurris¬
se atq adueniẽte multitudine circũdata eo potitum
oĩbꝰq: eiꝰ oppidi incolis ad unũ int̾fectis dedise oppidũ
diripiẽdũ delẽdũq militibꝰ. Ce sar ĩterĩ lustrato ex̾ci¬
tu ad.xii.Rł. apriles. postero die ꝓductis uniu̾sis co¬
pus ꝓcessus ab suis castris milia passuũ.u. a scipiõis

Expanded text:
copiis sicut instruxerat, propter hostium castra praetergressus aequo copiis sicut instruxerat, propter hostium castra praetergressus aequo loco invitat ad dimicandum. Postquam eos abhorrere videt, reducit sub vesperum legiones in castra. § 74 Legati interim ex oppido Vaga, quod finitimum fuit Zetae, cuius Caesarem potitum esse demonstravimus, veniunt; petunt, obsecrant, ut sibi praesidium mittat; se res compluris quae utiles bello sint sumministraturos. Per id tempus deorum voluntate studioque erga Caesarem transfuga suos civis facit certiores Iubam regem celeriter cum copiis suis, antequam Caesaris praesidium eo perveniret, ad oppidum accucurrisse atque advenientem multitudine circumdata eo potitum omnibusque eius oppidi incolis ad unum interfectis dedisse oppidum diripiendum delendumque militibus. § 75 Caesar interim lustrato exercitum a. d. XII. Kal. April. postero die productis universis copiis progressus ab suis castris milia passuum V, a Scipionis
Abbreviated transcription (Latin):
suetudine captarũ nõ reformidarẽt.ꝗbꝰ ex rebꝰlargit
erat cõsecutꝰ. Nã & milites bestias maibꝰ ꝑtractabant
earũq tarditatẽ cognoscebãt eꝗtesq: in eos pila pre¬
pilata coniiciebãt atq: in cõsuetudĩez eqͦs ipsaꝵ bestia¬
rũ adduxerãt. Ob has causas qͣs supra cõmeoraui sol¬
licitabat᷑ caesar.tardiorq: & cõsideratior erat factus
ex pͥstina bellãdi cõsuetudiẽ celeritateq excesserat.
N ec mirũ copias.ii. habebat ingallia bellare cõsuetas'
ꝑ u̾tutẽ nõ ꝑdolũ dimicare cõsuerũt:sum autẽ erat ei
laborãdũ ut cõsue faceret milites hostiũ dolos ĩsidias
qͦ hec celerius cõciꝑẽt dabat oꝑã ut legiões nõ inuno
loco cõtinẽt sed ꝑcausã frumẽtãdi huc illuc raptaret
ideo qͥ hostiũ copias ab se suoq uestigio nõ disce ssuras
existĩabat. atq post diẽ tertiũ ꝓductas accuratiꝰ suas

Expanded text:
suetudine capta non reformidarent. Quibus ex rebus largiter suetudine capta non reformidarent. Quibus ex rebus largiter erat consecutus: nam et milites bestia manibus pertrectabant earumque tarditatem cognoscebant, equitesque in eos pila praepilata coiciebant, atque in consuetudinem equos patientia bestiarum adduxerat. § 73 Ob has causas quas supra commemoravi sollicitabatur Caesar tardiorque et consideratior erat factus et ex pristina bellandi consuetudine celeritateque excesserat. Neque mirum: copias enim habebat in Gallia bellare consuetas lper virtutem, non per dolum dimicare consuerunt; tum autem erat ei laborandum ut consuefaceret milites hostium dolos, insidias, quo haec celerius conciperent, dabat operam ut legiones non in uno loco contineret sed per causam frumentandi huc atque illuc rapsaret, ideo quod hostium copias ab se suoque vestigio non discessuras existimabat. Atque post diem tertium productis accuratius suis
Abbreviated transcription (Latin):
ficiebãt et legionariũ militẽ defatigabãt ꝓpt̾ uelo¬
citatẽ. Grauis .i. armature miles simul atꝗab his
in sectatꝰ cõstiterat in eosq ĩpetũ fecerat illi uelocicur¬
suo sine legionario milite hostiũ egtatui leuique
armature eorũ nullo modo par ee poterat.Solicita¬
batur autẽ his rebꝰ ꝗ nõdũ hostiũ legiões cognoue̾at
et qͦ nãmodo sustinẽ posset ab eorũ eꝗtat leuiq ar¬
matura q̃ erat mirifica silegiões qͦq accessissẽt. Acce¬
debat aẽ hec causa qͥ elephãtorũ magnitudo multitudo¬
q: militũ aĩos detinebar int̾rore.cui uni rei tamẽ inue¬
nerat remediũ. Nanq elephãtos in italiã trãsportai
iusserat: qͦs & miles nosset: speciẽq & u̾tutẽ bestie co¬
gnosce̾t: et cui ꝑti corporis eiꝰ telũ facile adigi posset
terea ut iumẽta bestiarũ odorẽ stridorẽ speciẽ con¬

Expanded text:
ficiebat, et legionarium militem defatigabat propter veloficiebat, et legionarium militem defatigabat propter velocitatem: gravis enim armaturae miles simul atque ab eis insectatus constiterat in eosque impetum fecerat, illi veloci cursuo sine legionario milite hostium equitatui levique armaturae eorum nullo modo par esse poterat. Sollicitabatur autem his rebus, quod nondum legiones hostium cognoverat, et quonam modo sustinere se posset ab eorum equitatu levique armatura, quae erat mirifica, si legiones quoque accessissent. Accedebat etiam haec causa, quod elephantorum magnitudo multitudoque animos militum detinebat in terrore. Cui uni rei tamen invenerat remedium: namque elephantos ex Italia transportari iusserat, quos et miles nosset speciemque et virtutem bestiae cognosceret et cui parti corporis eius telum facile adigi posset,terea ut iumenta bestiarum odorem, stridorem, spiritum con
Abbreviated transcription (Latin):
mes sauciis .x.factis reduxit. Liabienus circiter:
ccc. amissis multis uulneratis ac defessis ĩstãdo
õibꝰ ad suos se recepit. Scipio interĩ legiões ꝓ¬
ductas cũ elephãtibꝰ quos ante castra in acie
t̾roris grã incõspectucaesaris collocauerat re¬
ducir incastra. Caesar cõtra eiꝰ modi hostiũ ge¬
nera copias suas nõ ut ĩꝑator excitũ ueteranũ
uictorẽq max̃ĩs rebꝰ gestis sed ut lanista tẏrones gla¬
diatores cõdocet qͦ pede se reciꝑẽt ab hoste &quem
admodũ obu̾si adu̾sarios et ĩ quãtulo spatio resis¬
terẽt. modo ꝓcurrerẽt: modo recederẽt: cõminarẽ¬
turq ĩpetũ: ac prope loco quẽ ad modũ tela mit᷑ent
pͥcipit. Mirifice.ii. hostiũ leuis armatura anxiũ,
exͥcitũ nostrũ atq solicitũ hẽbat. ꝗa ex eꝗtes detre¬
bat pͥliũ inire ꝓpt̾ eqͦrũ int̾ritũ qͥ eos iaculis inter¬

Expanded text:
mis sauciis X factis reduxit. Labienus circiter mis sauciis X factis reduxit. Labienus circiter CCC amissis, multis vulneratis ac defessis instando omnibus ad suos se recepit. Scipio interim legiones productas cum elephantis, quos ante castra in acie terroris gratia in conspectu Caesaris collocaverat, reducit in castra. § 71 Caesar contra eiusmodi hostium genera copias suas non ut imperator exercitum veteranum victoremque maximis rebus gestis, sed ut lanista tirones gladiatores condocefacere; quot pedes se reciperent ab hoste et quem ad modum obversi adversariis et in quantulo spatio resisterent, modo procurrerent modo recederent comminarenturque impetum, ac prope quo loco et quem ad modum tela mitterent, praecipere. Mirifice enim hercitum nostrum atque sollicitum habebat, quia et equites deterrebat proelium inire propter equorum interitum, quod eos iaculis inter
Abbreviated transcription (Latin):
crederẽt:caesar ĩtellexit nihil aliud illos conarit
nisi ut se cogerẽt castra ĩeo loco ponẽ ubi om̃ino aq̃
diei nihil gustasset ac iumẽta siti ꝑirẽt.Cũ iã ad t¬
solis occasum e̾et & nõ totos .c. passus ĩhoris.iiii.
esset ꝓgressus eꝗtatu suo ꝓpt̾eqͦrũ interĩ extremo
agm̃ĩe remoto legiões inuicẽ ad extremũ agmen
euocabat. ita uĩ hostiũ placide lenit̾q ꝓcedẽs ꝑ le
coroneq: ĩmodũ cĩgere multitudĩe sua cesaris'
copias: ꝑs agmẽ extremũ seꝗ. Caesaris interĩ nõ
ampli.iii.aut .iiii. milites ueterani si se cõu̾tissent
et pila uiribꝰ cõtorta ĩnũidas infestos cõiecissẽt. ãpliꝰ
duorũ miliũ ad unũ terga u̾tebãt: ac rursus ad aciẽ
passi cõu̾si eꝗs se colligebãt atq ĩ spatio cõseq̃bãt
et iacula ĩ legionarios cõiiciebãt. Ita caesar modo
procedẽdo modo resistẽdo tardi uinẽ cõfecto.i
noctis hora pͥma oẽs suos ad unũ incastris ĩ colu¬

Expanded text:
rent, Caesar intellexit nihil aliud eos conari nisi ut se cogerent castra eo loco ponere ubi omnino aqud horam X. diei nihil gustasset, ac iumenta siti perirent. § 70 Cum iam ad solis occasum esset, et non totos C passus in horis IIII esset progressus, equitatu suo propter equorum interitum extremo agmine remoto legiones in vicem ad extremum agmen evocabat. Ita vim hostium placide leniterque procedens pcoronaeque in modum cingere multitudine sua Caesaris copias, pars agmen extremum insequi. Caesaris interim non amplius III aut IIII milites veterani si se convertissent et pila viribus contorta in Numidas infestos coniecissent, amplius duum milium numero ad unum terga vertebant ac rursus ad aciem passim conversis equis se colligebant atque in spatio consequebantur et iacula in legionarios coiciebant. Ita Caesar modo procedendo modo resistendo tardius itinere confecto noctis hora prima omnis suos ad unum in castra incolu
Abbreviated transcription (Latin):
uernacule q̃ atrebonio trãsfugerãt. una factai¬
erat ex colonis ꝗ fuerũt ĩhiis regiõibꝰ. qͣrta fuit
a franiana ex africa quã secũ adduxerat. reliꝗ
ex fugitiuis auxiliares cõsistebãt. Nã de leui ar¬
matura & eꝗtatu lõge & u̾tute & nũo nr̃i erant

Expanded text:
vernaculae, quae a Trebonio transfugerant; una factvernaculae, quae a Trebonio transfugerant; una facta ex colonis qui fuerunt in his regionibus; quarta fuit Afraniana ex Africa quam secum adduxerat; reliquae ex fugitivis auxiliariisve consistebant: nam de levi armatura et equitatu longe et virtute et numero
Abbreviated transcription (Latin):
part̃ ubi pedestres copie ĩstatiõe ĩ ex cubitu castris
psidio e̾e possẽt. hic in aduẽtu cȩsaris incidit põpeio¬
ut matutino tẽpore nebula e̾et crassissima. Ita illa
obscuratiõe cũ aliqͦt cohortibꝰ eꝗtũq turmis circun¬
dudũt caesaris eꝗtes & cõcidũt. sic ut uix ĩ ea cede
pauci effugerẽt. In seq̃nti nocte castra sua incẽdit
põpeiꝰ. et trã sflumẽ salsũ ꝑ cõualles castra intͥ duo
oppida ateguã & ucũbi ĩmõte cõstituit.Casar in
mũitiõibꝰ cẽteris q̃q ad oppidũ opus fuerũt agge
rẽ uineasq agẽ ĩstituit. hec loca sũt mõtuosa et:
natura edita ad rẽ militarẽ. q̃ planitie diuidũtur
salso flumĩe. ꝓximã tamẽ ad teguã ut flumen
sit circit᷑ passus. ũ. ex ea regiõe oppidi in mõtibꝰ
castra habuit posita. Põpeius in cõspectu utro¬
rũq oppidorũ. neq suis ausus est subsidio ue¬

Expanded text:
partim ubi pedestres copiae in statione et in excubitu castris partim ubi pedestres copiae in statione et in excubitu castris praesidio esse possent, hic in adventu Pompei incidit ut matutino tempore nebula esset crassissima. Ita illa obscuratione cum aliquot cohortibus et equitum turmis circumcludunt Caesaris equites et concidunt, sic ut vix in ea caede pauci effugerent. § 7 Insequenti nocte castra sua incendit Pompeius et trans flumen Salsum per convallis castra inter duo oppida Ateguam et Ucubim in monte constituit. Caesar interim munitionibus ceterisque quae ad oppugnandum opus fuerunt perem vineasque agere instituit.18 Haec loca sunt montuosa et natura impedita ad rem militarem; quae planitie dividuntur, Salso flumine, proxime tamen Ateguam ut flumen sit circiter passus duo milia. Ex ea regione oppidi in montibus castra habuit posita Pompeius in conspectu utrorumque oppidorum, neque suis ausus est subsidio ve
Abbreviated transcription (Latin):
põtẽ occupaet. ex ꝗͣ cõtẽtiõe qͦtidiana minuta p̾¬
la fiebãt :ut modohi: nõnũꝗͣ illi suꝑioͬes discede¬
rẽt. Que res cũ ad maiorẽ cõtẽtionẽ uẽisset ab uts¬
q cominꝰ pugna iniqͣ dũ cupidiꝰ locũ studẽt tene
ꝓptͥ põtẽ coãgustabãt᷑ flum̃is ripas & ꝓpĩqͣntes
coãgustati p̾cipitabãt. hic alt̾i alt̾iꝰ nõ solũ morti
mortẽ exaggerabãt:sed tumulos tumulis exeqͣ
posset adusarios in equũ locũ deducẽ. & pͥmo quoq
ceret.copiis flumĩe trãsductis iubet ignes fieri
magnos. Ita firmissimũ eiꝰ p̾sidiũ ad teguã ꝓficiscit᷑
dubã se recepit. Caesar mũitiões an ꝗͣ oppugnaẽ
et brachia circũducẽ cepit. cui de põpeio cũ nũtiuᷤᷤ
esset allatꝰ eo die proficiscit᷑. Cuiꝰ in aduẽtu pͥsidu
cã caesar cũ plura castella occupasset ꝑtĩ sub egtatu

Expanded text:
pontem occuparet; ex qua contentione cotidiana minuta prpontem occuparet; ex qua contentione cotidiana minuta proelia fiebant, ut modo hi, non numquam illi superiores discederent. Quae res cum ad maiorem contentionem venisset, ab utrisque comminus ptem coagulabantur,10 fluminis ripas appropinquantes coangustati praecipitabantur. Hic alternis non solum morti mortem exaggerabant, sed tumulos tumulis exaequposset, adversarios in aequum locum deducere et primo quoque ceret, copiis flumine traductis noctu iubet ignis fieri magnos: ita firmissimum eius praesidium Ateguam proficiscitur. dubam se recepit. Caesar munitionibus Ateguam oppugnare et bracchia circumducere coepit. Cui de Pompeio cum nuntius esset allatus eo die proficisci,16 cuius in adventum praesidi causa Caesar complura castella occupasset, partim ubi equitatus,
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmissit ꝗ simul ĩcõspectũ oppidi sedederũt cum eqs. non
recipiũt᷑. hoc a cordubẽ sibꝰ neqͣꝗͣ poterat anĩadu̾ti
Appropinqͣntibꝰ ex oppido pene magna multitudo
ad eꝗtatũ cõcidẽdũ cũ exissẽt loricati ut supra scrip¬
simus ex eꝗs descẽderũt: & magnũ pͥliũ fecerunt
sic ut ex ĩ finita hoĩum multitudiẽ pauci in oppidũ
se reciꝑẽt. hoc tiõre adductꝰ sex. põpeius lr̃as fratͥ
mutit ut celerit̾ sibi subsidio ueiret:ne pricaesar
cepit. Caesar cũ ad flumẽ bethĩ ueisset neq: propt̾
trã sduxit. Tenebãt adu̾sũ oppidũ e regiõe pontis¬
trabes ut supra scripsimꝰ bipartito. huc cũ põpeiꝰ
cũ suis copiis ueĩsset ex adu̾so pari ratiõe castra
poĩt.Caesar ut eũ ab oppido cõmeatuq excluderet
brachiũ ad põtẽ duce̾ cepit.Pari deniq: cõditione
põpeiꝰ id facit. Int̾ duces duos fit cõtẽtio uter priꝰ

Expanded text:
praemisit. Qui simul in conspectum oppidi se dederunt, cum equis praemisit. Qui simul in conspectum oppidi se dederunt, cum equis recipiuntur, hoc a Cordubensibus nequaquam poterat animadverti. Appropinquantibus ex oppido bene magna multitudo ad equitatum concidendum cum exissent, loricati, ut supra scripsimus, ex equis descenderunt et magnum proelium fecerunt, sic uti ex infinita hominum multitudine pauci in oppidum se reciperent. Hoc timore adductus Sex. Pompeius litteras fratri misit ut celeriter sibi subsidio veniret, ne prius Caesar coepit. § 5 Caesar, cum ad flumen Baetim venisset neque propter traduxit. Tendebat adversum oppidum e regione pontis, ut supra scripsimus, tripertito.9 Huc cum Pompeius cum suis copiis venisset, ex adverso pari ratione castra ponit. Caesar, ut eum ab oppido commeatuque excluderet, bracchium ad pontem ducere coepit: pari idem condicione Pompeius facit. Hic inter duces duos fit contentio uter prius
Abbreviated transcription (Latin):
ad .cii. põpeii pͥsidia uẽisset. ĩcidit id tẽporis ut tẽ¬
pestate adusa uehemẽtiq: uẽto afflictarẽt᷑: aditusq
uis tẽpestatis ita obscurabat ut uix proximũ agnosci
posset. Cuiꝰ incõmodũ sũmã utilitatẽ ipsis pͥbebat. Ita
cũ ad eũ uenirẽt iubet binos eꝗtes cõscẽdẽ & rectai
ꝑ adu̾sariorũ p̾sidia ad oppidũ cõtẽdũt. mediisque
sileãt u̾bũ facẽ. nã id tẽporis conari ad murũ accedẽ
ut oppidũ capiãt. et ꝑtĩ tẽpestate ĩpediti uigiles nõ
poterãt diligẽtiã pͥstare. parũ illo respõso detebãt᷑
Cũ ad portã appropinqͣssẽt signo dato ab oppidanis
castra fecerũt. Sic illud factũ cũ insciẽtibꝰ accidisset
existĩabãt ꝓpe magna ꝑs hoĩum ꝗiis castris fuissẽt̃
se ꝓpe captos eẽ. hoc misso ad ullã p̾sidio caesar ut
põpeiũ ab oppugnatiõe deducẽt ad cordubã cõtẽ¬
dit. ex qͦ itinẽ loricatos uiros fortes cũ eꝗtatu ãte

Expanded text:
enisset, incidit idem temporis ut tempestate adversa vehementique vento adflictaretur; aditusque vis tempestatis ita obscurabat ut vix proximum agnoscere possent. Cuius incommodum summam utilitatem ipsis praebebat. Ita cum ad eum locum venerunt, iubet binos equites conscendere, et recta per adversariorum praesidia ad oppidum contendunt. Mediisque sileat verbum facere: nam id temporis conari ad murum accedere, ut oppidum capiant; et partim tempestate impediti vigiles non poterant diligentiam praestare, partim illo responso deterrebantur. Cum ad portam appropinquassent, signo dato ab oppidanis castra fecerunt. Sic in illo facto, cum inscientibus accidisset, existimabant prope magna pars hominum qui in his castris fuissent se prope captos esse. § 4 Hoc misso ad Uliam praesidio Caesar, ut Pompeium ab ea oppugnatione deduceret, ad Cordubam contendit, ex quo itinere loricatos viros fortis cum equitatu ante
Abbreviated transcription (Latin):
Cũ interĩ u̾giliꝰ postꝗͣ t̾ra mariq clausus se nihil ꝓfi¬
cere intellexit.: suosq aut int̾fectos aut fugatos.
Acatonẽ utice sibi ipsi manus intulisse: regẽ uagũ
ab suiq desertũ: ab oĩbꝰ asꝑnari saburrã.: eiusq copiaᷤᷤ
ab sitio ee̾ deletas utice caesarẽ sine more receptum
de tãto eãcitu religas eͥcͥ nullas q̃ sibi ꝓdessẽt suisque
liberis acanino pro cõsule ꝗeũ obsidebat fide excepta
seq et sua oĩa & oppidũ pro cõsuli tradit. Rex int̾i
ab oĩbꝰ ciuitatibꝰ exclusus desꝑata salute cũ iã cona¬
tus eẽt cũ petreio ut ꝑu̾tutẽ int̾fecti uiderẽt᷑.fero¬

Expanded text:
C. interim Vergilius, postquam terra marique clausus se nihil profiC. interim Vergilius, postquam terra marique clausus se nihil proficere intellexit suosque interfectos aut fugatos, M. Catonem Uticae sibi ipsum manus attulisse, regem vagum ab suisque desertum ab omnibus aspernari. Saburram eiusque copias ab Sittio esse deletas, Uticae Caesarem sine mora receptum, de tanto exercitu reliquias esse nullas, ipse sibi suisque liberis a Caninio pro consule, qui eum obsidebat, fide accepta seque et sua omnia et oppidum proconsuli tradit. § 94 Rex interim ab omnibus civitatibus exclusus, desperata salute, cum iam cenatus esset cum Petreio, ut per virtutem interfecti esse vider
Abbreviated transcription (Latin):
teret. se tamẽ paratos e̾e quo ad sibi uita suppetẽt
oppidũ seq ei seruare. Legatos collaudatos caesar
domũ iubet antecedẽ: ac suũ aduẽtũ p̾nũtiare. Ip̃e
postero die utica egressus cũ eꝗtatu ĩ regnũ ire cõtẽ¬
dit. Interĩ in iinere ex regiis copiis duces cõplues
ad caesarẽ ueniũt: orãtq ut sibi ignoscat. ꝗbꝰ suppli¬
cibꝰ uenia data zamã ꝑueniũt. Rumore ĩterĩ ꝑla¬
to de eiꝰ lenitate clemẽtiaq: ꝓpemodũ oes regnieꝗ¬
tes zamã ꝑueniũt ad caesarẽ. abeoq sũt meni ꝑicu¬
cũ fãilia sua gladiatoria manugetulisq pͥerat cog¬
nitacede suorũ domitiiq & legionũ aduẽtu ꝑt̾ritꝰ
desꝑata salute oppidũ deserit. seq clã cũ paucis:
barbaris pecunia onustꝰ subducit. atq inregnum
fugẽ cõtẽdit. quẽ getuli sui comites initine prede
cupidi cõcidũt. seq inqͣscũq potuere ꝑtes cõferũt

Expanded text:
teret: se tamen paratos esse, sibi quoad vita suppeteret, teret: se tamen paratos esse, sibi quoad vita suppeteret, oppidum seque ei reservare. Legatos collaudatos Caesar domum iubet antecedere ac suum adventum praenuntiare. Ipse postero die Utica egressus cum equitatu in regnum ire contendit. Interim in itinere ex regiis copiis duces complures ad Caesarem veniunt orantque ut sibi ignoscat. Quibus supplicibus venia data Zamam pervenit. Rumore interim perlato de eius lenitate clementiaque propemodum omnes regni equites Zamam perveniunt ad Caesarem ab eoque sunt metu pericui Thysdrae cum familia sua, gladiatoria manu Gaetulisque praeerat, cognita caede suorum Domitique et legionum adventu perterritus desperata salute oppidum deserit seque clam cum paucis barbaris pecunia onustus subducit atque in regnum fugere contendit. Quem Gaetuli, sui comites, in itinere praedae cupidi concidunt seque in quascumque potuere partis conferunt.
Abbreviated transcription (Latin):
int̾fectis eodẽq: proiectis igne subiecto tũ demum
se ip̃e desuꝑ int̾fice̾t:atq: una cũ liberis cõiugibuᷤ
ciuibꝰ cũctaq gaza regia cremaret᷑. Postꝗͣ iuba ãte
portas diu multũq pͥmo minis ꝓ ĩꝑio egisset cum
zamẽsibꝰ. deĩde cũ se parũ ꝓfice̾ intellexisser p̾cibꝰq
orasset.uti se ad suos deos penatesq: admuterent
ubi eos ꝑstare ĩsentẽtia aĩadutit: nec mĩs nec p̾cibꝰ
suis moueri qͦ magis se reciꝑẽt:tertio petit abeis
ut sibi cõiuges liberosq: redderẽt ut secũ eos ex¬
portaret. Po stqͣ sibi nibil omĩno oppidãos respõsi
re ddẽ aĩadutit. nulla re ab iis ĩpetrata ab zama
discedit. atq ad uillã suã cũ . M. petreio paucisque
eꝗtibꝰ se cõfert.Zamẽses ĩterĩ legatos de iis rebus
ad caesarẽ uticã mutũt. petũtq ab eo uti ante ꝗͣ rex
manũ colliget se seq oppugnaret sibi auxiliũ mit¬

Expanded text:
interfectis eodemque proiectis igne subiecto tum demum interfectis eodemque proiectis igne subiecto tum demum se ipse insuper interficeret atque una cum liberis, coniugibus, civibus cunctaque gaza regia cremaretur. Postquam Iuba ante portas diu multumque primo minis pro imperio egisset cum Zamensibus, dein cum se parum proficere intellexisset precibus orasset uti se ad suos deos penates admitterent, ubi eos perstare in sententia animadvertit nec minis nec precibus suis moveri quo magis se reciperent, tertio petit ab eis ut sibi coniuges liberosque redderent ut secum eos asportaret. Postquam sibi nihil omnino oppidanos responsi reddere animadvertit, nulla re ab his impetrata ab Zama discedit atque ad villam suam se cum M. Petreio paucisque equitibus confert. § 92 Zamenses interim legatos de his rebus ad Caesarem Uticam mittunt petuntque ab eo uti antequam rex manum colligeret seseque oppugnaret sibi auxilium mit
Abbreviated transcription (Latin):
et pecuniã mulcte noĩe relaturũ ut ĩcolumitatẽ
reunẽ posset.Quibꝰ metu exanguibꝰ deq: uita ex suo¬
merito desꝑãtibꝰ. subito oblata salute libẽtes cupide¬
q: cõditionẽ acceꝑũt. petierũtq acesare ut uniu̾sis
ccc. uno noĩe pecuniã ĩꝑaret.Itaq: bis milies sextͥciis
eorũ recusãte ac se eodẽ die demũ natos p̾dicãtes t¬
leti grãs agũt cesari. Rex interĩ iuba ut ex pͥlio fuge¬
rat una cũ petreio int̾diu inuillis latitãdo tandem
nocturnis itineribꝰ cõfectis ĩ regnũ ꝑueit ad oppidũ¬
zamã ubi ipse dõiciliũ cõiuges liberos hẽbat:quo t¬
ex cũcto regno õem pecuniã carissĩasq res cõporta¬
uerat qͥq inito bello oꝑibꝰ maxĩs muierat accedit
Quẽ antea oppidani ruore exoptato de caesaris uicto¬
ria audito obhas cãs oppido prohibuerũt: ꝙ bello
mã inmedio foro pyrã cõstruxerat:ut siforte bello
foret suꝑatꝰ oĩbꝰ rebꝰ eocoaceruatis de hĩc ciuibꝰ oĩb

Expanded text:
iam multae nomine relaturum, ut incolumitatem nere posset. Quibus metu exsanguibus de vitaque ex suo promerito desperantibus subito oblata salute libentes cupidique condicionem acceperunt petieruntque a Caesare ut universis CCC uno nomine pecuniam imperaret. Itaque bis milies sestertio eorum recusante ac se eo demum die natos praedicantes laeti gratias agunt Caesari. § 91 Rex interim Iuba, ut ex proelio fugerat, una cum Petreio interdiu in villis latitando tandem nocturnis itineribus confectis in regnum pervenit atqu coniuges liberos habebat, quo ex cuncto regno omnem pecuniam carissimasque res comportaverat quodque inito bello operibus maximis muniverat, accedit. Quem antea oppidani rumore exoptato de Caesaris victoria audito ob has causas oppido prohibuerunt, quod belmam in medio foro pyram construxerat ut, si forte bello foret superatus, omnibus rebus eo coacervatis, dein civibus cunctis
Abbreviated transcription (Latin):
uitãq sibi neq aliud ꝗcꝗͣ depͥcat᷑. cui cesar facile et
prosua natura & instituto cõcessit. Itẽ cecine ceteio
pani . i. celle patri & filio.. eppio.M. aqnio catõis
filio. damasippiq liberis ex sua cõsuetudiẽ tribuit
circitq noctẽ lum̃ibꝰ accẽsis uticã ꝑueĩt. atq eatra
oppidũ ea nocte mãsit. posto die mane eodẽ intront
cononeq adduocata uticẽses ĩcolas cohortatꝰ graso
pro eorũ erga se studio egit. Ciues autẽ romanos
negociatores e eos ꝗint̾. ece. pecunias cõtulerant
uarrori & scipiõi multis u̾bis accusatões &de eoꝵ

Expanded text:
vitamque sibi neque amplius quicquam deprecatur. Cui Caesar facile et vitamque sibi neque amplius quicquam deprecatur. Cui Caesar facile et pro natura sua et pro instituto concessit, item Caecinae, C. Ateio, P. Atrio, L. Cellae patri et filio, M. Eppio, M. Aquino, Catonis filio Damasippique liberis ex sua consuetudine tribuit circiterque luminibus accensis Uticam pervenit atque extra oppidum ea nocte mansit. § 90 Postero die mane in oppidum introiit contioneque advocata Uticensis incolas cohortatus gratias pro eorum erga se studio egit, civis autem Romanos negotiatores et eos qui inter CCC pecunias contulerant Varo et Scipioni multis
Abbreviated transcription (Latin):
emit. Quẽ uticẽ ses ꝗͣꝗͣ oderãt partiũ gratia tamẽ
proptꝰ eius singularẽ integritatẽ & qdissimillimꝰ
reliqͥrũ ducũ fuerat. qͥq uticã mirificis oꝑibꝰ miũe¬
rat turresq auxerat sepultura afficiũt. Quo int̾¬
fecto .i cesar ut aliqͥ sibi hec ea res auxili pararde
cõuocato populo cõtione habita cohortat᷑ oẽs ut i¬
porte aꝑirẽt᷑. se in .c. caesaris clemẽtia magnã spẽ
habe. Itaq portis patefactis utice egressus caesari
ĩpatori obuiã ꝓficiscit᷑. Messala ut erat ĩꝑatũ uti¬
telorũ ceterarũq rerũ cũ paruo pͥsidio habuerat
hoc adueniẽs potit̾. de inde adrumẽtũ ꝑuenit. quo
cũ sine mora introisset: armis frumẽto pecuniaq
cõsiderata. Qligario .c. cõsidii filio ꝗtũ ibi fuerat uitã
cõcessit. Deĩde eodẽ die adrumẽto egressus humello
regulo cũ legione ibi relicto uticã ire cõtẽdit. cui ĩ
itine̾ fit obuius.l. cesar subitoq se ad genua proucit

Expanded text:
ratia, tamen propter eius singularem integritatem, et quod dissimillimus reliquorum ducum fuerat quodque Uticam mirificis operibus muniverat turrisque auxerat, sepultura adficiunt. Quo interfecto L. Caesar ut aliquid sibi ex ea re auxili pararet convocato populo contione habita cohortatur omnis ut portae aperirentur: se in C. Caesaris clementia magnam spem habere. Itaque portis patefactis Utica egressus Caesari imperatori obviam proficiscitur. Messalla, ut erat imperatum, Utitelorum ceterarumque rerum cum parvo praesidio habuerat. Id adveniens potitur, deinde Hadrumetum pervenit. Quo cum sine mora introisset, armis, frumento pecuniaque considerata Q. Ligario, C. Considio filio, qui tum ibi fuerant, vitam concessit. Deinde eodem die Hadrumeto egressus Livineio Regulo cum legione ibi relicto Uticam ire contendit. Cui in itinere fit obvius L. Caesar et subito se ad genua proiecit
Abbreviated transcription (Latin):
gladio pectꝰ traiicere: nec posset p̾cibꝰ a seruo suo'
ĩpetrauit ut se int̾fice̾t idq obtinuit. P.sitiꝰ interĩ
ĩfaustũ afraniũq ꝗeã manũ hẽbãt qͣuucã diripue¬
rãt: it̾q: ĩhispaniã intẽdebãt. & erãt nuo circiter
mille.d.Itaq: celerit᷑ nocturno tẽpore.ĩsidusdispo¬
sitis pͥma luce adortꝰ p̾t̾ paucos eꝗtes ꝗ ex primo
agmĩe fugerãt reliqͦs aut int̾fecit aut ĩdeditionẽ
faustꝰ & afraniꝰ int̾ficiũt᷑. põpeie cũ fausti liberis ĩ
columitatẽ suaq oĩa cõcessit. Scipio ĩterĩ cũ dama¬
sippo & torqͣto et pletorio rusticano nauibꝰ lõgis
diu multũq iactati cũ hisꝑaniã peterẽt ad hippo¬
nẽ regiũ deferũt᷑. ubi classis. P. sitii id tẽpus erat
aꝗͣ paucioͬa ab ãplioribꝰ circũuẽta nauigia depͥmũt᷑
ibiq scipio cũ quos paulo ante noĩaui ĩt̾ut.Caesar¬

Expanded text:
 nec posset, precibus a servo suo impetravit ut se interficeret idque obtinuit. § 95 P. Sittius interim in Faustum Afraniumque, qui eam manum habebant qua Uticam diripuerant iterque in Hispaniam intendebant et erant numero circiter mille. Itaque celeriter nocturno tempore insidiis dispositis cum prima luce adortus praeter paucos equites, qui ex primo agmine fugerant, reliquos aut interfecit aut in deditionem Faustus et Afranius interficiuntur; Pompeiae cum Fausti liberis Caesar incolumitatem suaque omnia concessit. § 96 Scipio interim cum Damasippo et Torquato et Plaetorio Rustiano navibus longis diu multumque iactati, cum Hispaniam peterent, ad Hipponem regium deferuntur, ubi classis P. Sitti id temporis erat. A qua pauciora ab amplioribus circumventa navigia deprimuntur, ibique Scipio cum
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗ̃de rege ex cludẽdo cõsiliũ cepãt tributis uectigalilħ
regiis irrogatis ex regno prouĩcia facta atq: ibi
crispo salustio procõsule cũ ĩꝑio relicto ipse zama
egressus uucã se recepit.ibi bonis uẽditis eorũ qui¬
xxx. mulcte noĩe ĩponit:ciuitates bonaq: eorũ ab
õi iniuria rapinisq defẽdit.L.eptitanos qͦrũ suꝑio¬
ribꝰ ãnis bona iuba diripuerat & ad senatũ questi
ꝑ legatos:atq arbitris ab senatu datis sua receꝑãt
xxx. cẽtenis milibꝰ põderibꝰ olei ĩ annos singuloᷤᷤ mulc¬
tat. ideo q in itio ꝑdissẽsionẽ pͥncipũ societatẽ cum
ti mulctat. Nis rebꝰ gestis idibꝰ. iuñ. utce classẽ cõscẽ¬
dit. et post diẽ tertiũ calarĩ sardiniã ꝑueit:ubi suc¬
citanos q uasidiũ eiꝰq classẽ receꝑãt copiisq: iuue

Expanded text:
qui de rege excludendo consilium ceperant, tributis vectigalibusque regiis locatis ex regnoque provincia facta atque ibi C. Sallustio pro consule cum imperio relicto ipse Zama egressus Uticam se recepit. Ibi bonis venditis eorum qui multae nomine imponit; civitates bonaque eorum ab omni iniuria rapinisque defendit. Leptitanos, quorum superioribus annis bona Iuba diripuerat, et ad senatum questi per legatos atque arbitris a senatu datis sua receperant, XXX centenis milibus pondo olei in annos singulos multat, ideo quod initio per dissensionem principum societatem cum ti multat. § 98 His rebus gestis Idibus Iun. Uticae classem conscendit et post diem tertium Caralis in Sardiniam pervenit. Ibi Sulcitanos, quod Nasidium eiusque classem receperant copiisque i
Abbreviated transcription (Latin):
barbarorũ crebras excursiões oĩa loca q̃ sunt
ab oppidis remota turribꝰ & mũitiõibꝰ retinẽtur
sicut in africa rudere nõ tegulis tegũt᷑. simulq
ĩhis habẽt specula. & propt altitudine late lõgeq
prospiciũt. Idẽ oppidanorũ magna ꝑs eiꝰ ꝓuĩcie

Expanded text:
barbarorum crebras excursiones omnia loca quae sunt ab oppidis remota turribus et munitionibus retinentur, sicut in Africa, rudere, non tegulis teguntur; simulque in his habent speculas et propter altitudinem late longeque prospiciunt. Item oppidorum ma
Abbreviated transcription (Latin):
q cũ oĩ eꝗtatu leuiq armatura ex ĩsidiis adorti
ui oppositis sarcinas legionarios in aceruũ iubet
cõportare:atq: celerit signa hostibꝰ inferre.quod
postꝗͣ ceptũ est fieri pͥmo ĩpetu legiõis eꝗtatꝰ & le¬
ius armatura hostiũ nullo negocio loco pulsa et
defecta est decolle.cũ iã caesar existĩasset hostes
pulsos deterritosq: finẽ lacessẽdi facturos & iter
ceptũ ꝑge̾ cepisset: iterũ celerit̾ ex ꝓxĩs collibꝰ erũ¬
pũt:atq eadẽ ratiõe ꝗͣ ante dixi ĩcaesaris legiona
parit̾q cũ eꝗtibꝰ accurre̾ et refuge̾ cõsueuerant
Cũ hoc sepiꝰ facerẽt &e ꝓficiscẽtes uilianos ĩ seq̃rent᷑¬
et refugerẽt stãtes ꝓpiꝰ nõ accederẽt & singulari

Expanded text:
sque cum omni equitatu levique armatura ex insidiis adorti sque cum omni equitatu levique armatura ex insidiis adorti vi oppositis sarcinas legionarios in acervum iubet comportare atque celeriter signa hostibus inferre. Quod postquam coeptum est fieri, primo impetu legionum equitatus et levis armatura hostium nullo negotio loco pulsa et deiecta est de colle. Cum iam Caesar existimasset hostis pulsos deterritosque finem lacessendi facturos et iter coeptum pergere coepisset, iterum celeriter ex proximis collibus erumpunt atque eadem ratione qua ante dixi in Caesaris legionarpariterque cum equitibus accurrere et refugere consueverant. Cum hoc saepius facerent et proficiscentis Iulianos insequerentur, refugerent instantis
Abbreviated transcription (Latin):
atq ab eiꝰ castris milia passuũ.ui.lõge trinis castris
dispartitis copiis cõsedit.Oppidũ erat zeta qͥ aberat
a scipione milia passuũ .x. ad eius regionẽ & partẽ
castrorũ collocatũ a caesare autẽ diu̾sũ ac remotum
qͥ erat ab eo lõge milia passuũ. xuiii.huc scipio legiões
duas frumẽ tãdi graua misit. ꝗ postꝗͣ caesarex ꝑ fu¬
gis cognouit: castris ex cãpo incollẽ ac tutiora loca
collocatis atq ibi p̾sidio relicto ipse qͣrta uigilia e gress
p̾tꝰ hostiũ castra ꝓficiscit̾ cũ copiis. et oppido potitur
Legiones scipionis cõꝑiit lõgiꝰ magris frumẽtari.et
cũ eo cõtẽde̾ conaret᷑ aĩadutit copias hostiũ iis le¬
pͥsidio ibi cũ oppido legato relicto.ipse se reciꝑe
cepit ad castra. cũ iã nõ lõge a castris scipionis
abesset q̃ eũ necesse erat p̾t̾gredi: labienꝰ a franiꝰ¬

Expanded text:
atque ab eius castris milia passuum VI longe trinis castris atque ab eius castris milia passuum VI longe trinis castris dispertitis copiis consedit. § 68 Oppidum erat Zeta, quod aberat a Scipione milia passuum X, ad eius regionem et partem castrorum collocatum, a Caesare autem diversum ac remotum, quod erat ab eo longe milia passuum XIIII.1 Huc Scipio legiones duas frumentandi gratia misit. Quod postquam Caesar ex perfuga cognovit, castris ex campo in collem ac tutiora loca collatis atque ibi praesidio relicto ipse quarta vigilia egressus praeter hostium castra proficiscitur cum copiis et oppidum potitur. Legiones Scipionis comperit longius in agris frumentari et, cum eo contendere conaretur, animadvertit copias hostium his lepraesidio ibi cum Oppio legato relicto ipse se recipere coepit ad castra. § 69 Cum iam non longe a castris Scipionis abesset, quae eum necesse erat praetergredi, Labienus Afraniu
Abbreviated transcription (Latin):
uas occurrit. cuiꝰ uĩ multitudinis cũ eꝗtes pauci
caesariani sustinͣe nõ possẽt:caesar instructas legiões
hostiũ copiis ostẽdit.quo facto ꝑt̾rito labieno ac'
retardato suos eꝗtes recepit incolumes.Postero
die iuba nũidas eos ꝗ loco amisso fuga se receꝑant
aꝗleq classe tradita ut alt̾ adrumẽtũ alt̾ tabsũ mae̾
obsiderẽt:ipse castris incẽsis.iiii.uigilia acie ĩstruc¬
ta: ĩpedimẽtis insinistra ꝑte collocatis ex eo loco
proficiscit. & pucĩt ad oppidũ aggar quod agetuliꝰ
sepe antea oppugnatũ: sũmaq ui ꝑ ipsos oppidanos
erat defensũ. Ibi incãpo castris unis positis ipse fru¬
mẽtatũ circũ uillas cũ ꝑte excitꝰ profectꝰ magno iumẽ¬
torũ ordei olei uini fici nũo parũ tritici recreato
excitu redit incastra. Scipio interĩ cognito caesaris
discessu cũ uniu̾sis copiis ꝑiugũ caesarẽ subseꝗ cepit.

Expanded text:
tias occurrit. Cuius vim multitudinis cum equites pauci tias occurrit. Cuius vim multitudinis cum equites pauci Caesariani iam sustinere non possent, Caesar instructas legiones hostium copiis ostendit. Quo facto perterrito Labieno ac retardato suos equites recepit incolumis. Postero die Iuba Numidas eos qui loco amisso fuga se receperant Aquilaeque classe tradita ut alter Hadrumetum, alter Thapsum mari obsiderent, ipse castris incensis quarta noctis vigilia acie instructa impedimentis in sinistra parte collocatis ex eo loco proficiscitur et pervenit ad oppidum Aggar, quod a Gaetulis saepe antea oppugnatum summaque vi per ipsos oppidanos erat defensum. Ibi in campo castris unis positis ipse frumentatum circum villas cum parte exercitus profectus magno invento hordei, olei, vini, fici numero, pauco tritici, atque recreato exercitu redit in castra. Scipio interim cognito Caesaris discessu cum universis copiis per iugum Caesarem subsequi coepit
Abbreviated transcription (Latin):
milia passuũ .x. atq: inde magno nuo frumẽti onꝰ¬
tos recipit incastra. Quibꝰ rebꝰ cognitis labienꝰ ꝓgres¬
sus asuis castris milia passuũ.uii.ꝑ iugũ & collem ꝑ
quẽ caȩsar pͥdie it̾ fecerat: ibi castra duarũ legionũ
facit. atq: ipse qͦtidie ex istiãns caesarẽ eadẽ sepe fru¬
mẽtãdi gr̃a cõmeaturũ cũ magno eꝗtatu leuiq ar¬
matura in sidiaturus locis idoneis cõsedit.Caesar in¬¬
terĩ de insidiis labieni certior ex ꝑfugis factꝰ paucos
dies ibi cõmoratꝰ dũ hostes qͦtidiano instituto sepe
idẽ faciẽdo ĩnegligẽtiã adducerẽtur: subito mane ĩꝑat
porta decumana legiões se octo ueteranas cũ ꝑte eꝗ¬
tatꝰ seꝗ. atq eꝗtibꝰ pͥmissis neq opinãtes insidiatoͬes
subito incõuallibꝰ latẽtes leui armatura cõcidit cir¬
cit̾ .d. reliqͦs infugã turpissimã cõiecit. Interim
labienus cũ uniuerso eꝗtaui fugiẽtibꝰ suis suppe¬

Expanded text:
milia passuum X atque inde magno numero frumenti onustos recipit in castra. Quibus rebus cognitis Labienus progressus a suis castris milia passuum VII per iugum et collem, per quem Caesar pridie iter fecerat, ibi castra duarum legionum facit atque ipse cotidie existimans Caesarem eadem saepe frumentandi gratia commeaturum cum magno equitatu levique armatura insidiaturus locis idoneis considit. § 66 Caesar interim de insidiis Labieni ex perfugis certior factus paucos dies ibi commoratus, dum hostes cotidiano instituto saepe idem faciendo in neglegentiam adducerentur, subito mane imperat porta decumana legiones se III21 veteranas cum parte equitatus sequi atque equitibus praemissis neque opinantis insidiatores subito in convallibus latentis ex levi armatura concidit circiter D, reliquos in fugam turpissimam coniecit. Interim Labienus cum universo equitatu fugientibus suis suppe
Abbreviated transcription (Latin):
legati cordubẽses & ꝗa.cu.põpeio discesserãt cesai
obuiã ueniũt:a ꝗbꝰ nũtiabat᷑ nocturno tẽpoͬe oppi¬
dũ cordubã capi posse:qͥ nec opinãtibꝰ adu̾sariis
ciꝰ prouĩcie potitꝰ eet:simulq: q tabellarii ꝗa.ci.põ.
aduẽtu facerẽt. multa p̾tea uerisimilia ꝓponebãt
Quibꝰ rebꝰ adductꝰ qͦs legatos ãte excitui p̾fecerat.Q.
pediũ &.q. fabiũ maximũ de suo aduẽtu facit cer¬
uit. neq: ut ipse uoluit eꝗtatũ sibi p̾sidio habuit. Erat
idẽ tẽporis sextus põpeio frater ꝗcũ pͥsidio cordubã
tenebat.q eiꝰ puĩcie caput ẽẽ existiabat᷑. Ipse autẽ eu.
põpeius adolescẽs ullã oppidũ oppugnabat. & fere
iã aliqͦt mẽsibꝰ ibi detinebat᷑. qͦ ex oppido cognito i¬
caesaris aduẽtu legati clã p̾t̾ pͥsidia.ca. põpen.caesa.
cũ adissẽt pete ceꝑũt ut sibi pͥmo qͦq tẽpore subsi¬

Expanded text:
legatique Cordubenses, qui a Cn. Pompeio discessissent, Caesari legatique Cordubenses, qui a Cn. Pompeio discessissent, Caesari obviam venissent, a quibus nuntiabatur nocturno tempore oppidum Cordubam capi posse, quod nec opinantibus adversariis eius provinciae potitus esset, simulque quod tabellariis, qui a Cn. asset,5 multa praeterea veri similia proponebant. Quibus rebus adductus quos legatos ante exercitui praefecerat Q. Pedium et Q. Fabium Maximum de suo adventu facit ceravit neque, ut ipse voluit, equitatum sibi praesidio habuit. § 3 Erat idem temporis Sex. Pompeius frater qui cum praesidio Cordubam tenebat, quod eius provinciae caput esse existimabatur; ipse autem Cn. Pompeius adulescens Uliam oppidum oppugnabat et fere iam aliquot mensibus ibi detinebatur. Quo ex oppido cognito Caesaris adventu legati clam praesidia Cn. Pompei Caesarem cum adissent, petere coeperunt uti sibi primo quoque tempore subsi
Abbreviated transcription (Latin):
niẽ potitꝰ esset dũ cesar mũeribꝰ dãdis
mnitalia detinẽt᷑ quo facilius presidia
cõtra pararet põpeius in fidẽ uniuscuiusq ciuit atis
cõfuge̾ cepit. Ita ꝑtĩ p̾cibꝰ partĩ ui pene magna com¬
parata manu ꝓuĩciã uastare cepit. Quibꝰ in rebus
ciuitates nõ nulle sua spõte auxilia mutebãt. itẽ'
nõ nulle portas cõtra claudebãt.ex ꝗbꝰ siꝗͣ oppida
ui ceꝑat cũ aliꝗs ex ea ciuitate optĩẽ de.cn. põpeio
meritus ciuis esset ꝓpt̾ pecunie magnitudĩe aliꝗͣ
ei ĩferebat᷑ causa ut eo de medio sublato ex eiꝰ pe¬
cunia latronũ largitio fieret.ita paucis cõmodis
hoste hortatio maiores copie augebãt. hoc crebriᷤ
nũtiis initaliã missis ciuitates cõtrarie põpeio auxi¬
lia sibi depostulabãt .C. caesar dictator.iii.designatꝰ
dictator.iiii.multis itẽ ante diebꝰ cõiectis cũ celeri
festinatioe bellũ cõficiẽdũ in hispania cõuenisset'

Expanded text:
niae potitus esset, dum Caesar muneribus dandis in Italia detinetur, . . . quo facilius praesidia contra compararet, Pompeius in fidem uniuscuiusque civitatis confugere coepit.1 Ita partim precibus partim vi bene magna comparata manu provinciam vastare. Quibus in rebus non nullae civitates sua sponte auxilia mittebant, item non vi ceperat, cum aliquis ex ea civitate optime de Cn. Pompeio meritus civis esset, propter pecuniae magnitudinem alia qua ei inferebatur causa, ut eo de medio sublato ex eius pecunia latronum largitio fieret. Ita pacis commoda hoste orta: eo maiores augebantur copiae. Hoc crebrius nuntiis in Italiam missis civitates contrariae Pompeio auxilia sibi depostulabant. § 2 C. Caesar dictator tertio, designatus dictator quarto multis ante iter rebus confectis cum celeri festinatione ad bellum conficiendum in Hispaniam cum venisset,