comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uasis siue in argentis auro argento ue cedunt.
qm̃ hec spectamus que res cuius rei ornandi cã
taxat sit in quo bibi possit. an etiã qđ ad p̃ꝑa¬
tionem bibendi comꝑatum est. ułuti colũniaĩ¬
um. ⁊ urceoli dubitari potest. Sed ꝓpͥus est ut
hec quoq insĩt.¬
Nge̾ntis legatis non tam̃ ea legata uidñ¬
tur quib uingim᷑. uoluntatis causa. sed ⁊ ua¬
litudinis. Qualia sunt cõ magina glaucina cri¬
na. rosa. mura. colũ. nardum purũ. hoc ꝗdem
ĩ quo elegationes sint. ⁊ mundiores ungunt᷑
femine de aquiminaĩo cassius ait. consultũ.
legatum eẽt. escario cede.
.i. si descectũ non sit. i. si sit consũmatum qđ
in tela est: nondum ꝑitutum est uł detextũ est
contextum appellat᷑. quisquis gͥ uestẽ legau̾it.
neq stam̃ neq substemen legato continebit᷑
Uestim̃torum sunt om̃ia lanea lineaq. ł sirica
ul bũbacina. que induenda p̃cingendi ami¬
ciendi. instẽnendi. iniciendi. acubandine cã

Expanded text:
uasis siue in argenteis, auro argentoue cedent, quoniam hoc spectamus, quae res cuius rei ornandae causa taxat sit, in quo bibi possit, an etiam id, quod ad praeparationem bibendi comparatum est, ueluti colum niuarium et urceoli, dubitari potest. sed propius est, ut haec quoque insint.Unguentis legatis non tantum ea legata uidentur, quibus unguimur uoluptatis causa, sed et ualetudinis, qualia sunt commagena glaucina crina rosa muracolum nardum purum: hoc quidem etiam quo elegantiores sint et mundiores, unguuntur feminae.Sed de aquiminario Cassius ait consultum selegatum esset, escario cedereetsi desectum non sit, id est si sit consummatum. quod in tela est nondum pertextum uel detextum, contextum appellatur. quisquis igitur uestem legauerit, neque stamen neque subtemen legato continebiturUestimentorum sunt omnia lanea lineaque uel serica uel bombycina, quae induendi praecingendi amiciendi insternendi iniciendi inc‹u›bandiue causa
Abbreviated transcription (Latin):
aristo. ĩ coactilia uesti cedẽ. ait ⁊ teginenta
subscellioꝵ. huic legato cedẽ uite margaĩ¬
tarũ. Item sibule. ornam̃toꝵ. mag̃ qͣ uestĩ
st̃ tapeta. uesti cedunt. que aut insternilis
inici solent. Sed stragulas ⁊ babulonica q̃
equis insterni solent. non puto uestis eẽ fas¬
cie. crusales. pedulesq inipilia uestis sunt
est donum. quia usum caltiam̃toꝵ prãnt. cer¬
uicalia quoq uestis nomine continentur.¬
i quis adidĩt uestem suam: apparet de
ea eũ sensisse: quã ipse inusus suos hũit.⁊¬
culcitre. ⁊̃ uestis er̃. Item pelles capͥne ⁊ agni¬
ne uestis eĩ.¬
Uuliebri ueste legata. ⁊ infantilem conti¬
UI. ads recte scrib. Mulieres ⁊⁊ om̃s dici que¬
cumq sexus feminini sunt. ¶Ornam̃ta
muliebria sunt. quib mulier ornatur. ułuti
maures. armille. uiriole. anuli. p̃ter signa¬
torias. i om̃ia que adaliam rem nullam
parantur:. nisi corꝑis ornandi causa. quo ex
nũo.⁊ hec sunt. aurum. gẽme. lapilli. qui

Expanded text:
Aristo etiam coactilia uesti cedere ait et tegimenta supselliorum huic legato cedere.Uittae margaritarum, item fibulae ornamentorum magis quam uestis sunt.Tapeta uesti cedunt, quae aut sterni inici solent: sed stragulas et babylonica, quae equis insterni solent, non puto vestis esse. Fasciae crurales pedulesque et inpilia vestis loco est udonum, quia usum calciamentorum praestant. Cervicalia quoqSi quis addiderit 'uestem suam', apparet de ea eum sensisse, quam ipse in usus suos habuit.Culcitae etiam uestis erunt.Item pelles caprinae et agninae uestis erunt.Muliebri ueste legata et infantilem contium recte scribit: mulieres enim omnes dici, quaecumque sexus feminini sunt.Ornamenta muliebria sunt, quibus mulier ornatur, ueluti inaures armillae uiriolae anuli praeter signatorios et omnia, quae ad aliam rem nullam parantur, nisi corporis ornandi causa: quo ex numero etiam haec sunt: aurum gemmae lapilli, quia
Abbreviated transcription (Latin):
suoꝵ .x. imantipia ⁊ sp̃es argenti quas exp̃s¬
serat. eidem anulos ⁊ uestem reddi ab hr̃dib
ea uid̾i. nisi contrarium ab hr̃de ꝓbetur. Ia¬
testator fidĩ commisit. uxoris ut quicquid ad
as uxoris sue fuisse testator. sciat. eiq reddi p̃¬
cepit: alũpno prãre debeat.R. si ꝓpͥe fuissent¬
non deb̾i. Si legato acquirerentur: debe.¬
ulier testõ ⁊ postea codicill multas spe¬
cies uestis. argenti. quas uł ipsa se confecisse.

Expanded text:
 et mancipia et species argenti quas expresserat, eidem anulos et uestem reddi ab heredibus ea videri, nisi contrarium ab herede approbetur. testator fidei commissit uxoris, ut quidquid ad as uxoris suae fuisse testator sciat eique reddi praecepit, alumno praestare debeat. responnon debere, si legato adquirerentur, debere.Mulier testamento et postea codicillis multas species uestis argenti, quas uel ipsa se confecisse
Abbreviated transcription (Latin):
pecies auri ⁊ argenti. seie le¬
gauit. ⁊ ab ea petit in haec uerba. a te seia pe¬
to. ut quicqͥd tibi specialit̾ in auro i argñto
legaui. idq cum morieris reddas restituas illi
⁊ illi ũmis meis. quarum res usus ẜ. dũ uiuus
tibi sufficiet. quesitum ẽ an usus .F. ⁊ auri i
argenti solus legatarie debeatur. R. scđm uer¬
ba que ꝓponerentur ꝓpͥetatem legatam adito
nentem mater scrib̾ hr̃d̾ eiq patrẽ meuium
substituit: et ita scripsit. quisquis mͥ heres eĩt
fidei eis cõmitto ut ornam̃ta mea om̃ia.i.
aurum argñtum. uestim̃ta quib ego usa sũ

Expanded text:
pecies auri et argenti Seiae legauit et ab ea petit in haec uerba: 'a te, Seia, peto, ut quidquid tibi specialiter in auro argento legaui, id cum morieris reddas restituas illi et illi uernis meis: quarum rerum usus fructus dum uiues tibi sufficiet': quaesitum est, an usus fructus auri et argenti solus legatariae debeatur. respondit uerbis quae proponerentur proprietatem legatam additonentem mater scripsit heredem eique patrem Maeuium substituit et ita scripsit: 'quisquis mihi heres erit, fidei eius committo, uti ornamenta mea omnia aurum argentum uestimenta, quibus ego u
Abbreviated transcription (Latin):
R. scđ̾m ea que ꝓponentur uidĩ patris utiliter
fidei.cõ. Clandius qui uerbo seruandi quod
scriptum ẽ uidi mid tẽpus dilatum fidĩ .c.
quo sui uiris futurus eẽt is cui dabatur.
alie matie uincte. uł emblemata recte legan¬
tur. et seꝑantur: ⁊ prãnda sunt.

Expanded text:
m ea quae proponerentur videri patris utiliter fidei commissum. Claudius: quoniam verbo servandi, quod scriptum est, videri in id tempus dilatum fideicommissum, quo sui iuris futurus ealiae materiae iunctae uel emblemata, recte legantur et separantur et praestanda sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
libum putasset hr̃dem scͥpserit. Hoc ser¬
mone si hr̃s non erit: nichil aliud intel¬
ligitur significare quam si hr̃ditatem tił
sibi acqͥsierit uł mutata conditione aliũ
hr̃dem non fecerit. Quȩ adiectio ꝑtinet¬
ad eos qui patres .f. hr̃des scrpti postea in
seruitutem deducti fuerint. Igitur in hoc
casu semisses fient. ita ut alter semis inter
eum qui dñs insttuti hr̃dis fuerit.⁊ substi¬
tutum ȩquis porcionib diuidatur.¬

Expanded text:
liberum putat esse, heredem scripserit, hoc serliberum putat esse, heredem scripserit, hoc sermone "si heres non erit" nihil aliud intellegitur significare, quam si hereditatem vel sibi non adquisierit vel mutata condicione alium heredem non fecerit, quae adiectio ad eos seruitutem deducti fuerint. igitur in hoc casu semisses fient ita, ut alter semis inter eum, qui dominus institu‹ti› heredis fuerit, et substitutum aequis portionibus diuidatur
Abbreviated transcription (Latin):
tum adirritum recidit.¬
Um seruũ uenditor ante traditionem
ab emptore ꝓparte hr̃dem scͥptum adire
iubet. restituere coheredi necesse habet qr
luctum facere eus serui uire quẽ uendid̃¬
non debet. Plane non totum qđ acqͥsierit
restituet. s ꝓea dum taxat parte qua seruu̾
cohrdem habuerit.¬
mo ⁊ id debet p̃stari quod consequi uendi¬
tor non potusset. si pͥusquam adiret ser¬
uus partem hr̃ditatis ex aũt is traditus
quod est uerum eẽt.¬
i pat̾familias
titium quem ingenuum eẽ credebat h¬
eredem scͥpserit. eique si hr̃s non eẽt ꝓ
nuũ substituerit. deinde aitius quia seruũ
fuerat iussu dm̃ adierit hr̃ditatem. potest
dici semꝓnium in partem hr̃ditatis admit¬
ti. Nam qui seit aliquem serĩi eẽ:⁊ eum
hr̃dem scribit: uta substituit si stichus h¬
r̃s nonerit semꝑnius hr̃s esto ⁊ intelligͥ
tale quid dicere si stichus neq ipse hr̃s erit
neq alium hr̃dem fecerit. atqͥ eum quẽ

Expanded text:
tum ad irritum recidit.tum ad irritum recidit.or servum ante traditionem ab emptore pro parte heredem scriptum adire iubet, restituere coheredi servi necesse habet, quia lucrum facere eius servi iure quem vendidnon debet. plane non totum quod adquisierit restituet, sed pro ea dumtaxat parte, qua seruus coheredem habueritmo et id debet praestari, quod consequi uenditor non potuisset, si prius, quam adiret seruus partem hereditatis, is traditus esset: quod est uerum. 41 Ii pater familias Titium, quem ingenuum esse credebat, heredem scripserit eique, si heres non esset, Sempronium substituerit, deinde Titius, quia servus fuerat, iussu domini adierit hereditatem: potest dici Sempronium in partem hereditatis admitti. nam qui scit aliquem servum esse et eum heredem scribit et ita substituit: "si Stichus heres non erit, Sempronius heres esto", intellegitur tale quod dicere: "si Stichus neque ipse heres erit neque alium fecerit". at qui eum, quem
Abbreviated transcription (Latin):
uissus eẽ si intra has bealendas decẽbris decem
dedisset. Si codicilł pure lib̾tatẽ accepit int̃
beał quidem neq lib̾ neq hr̃s erit nisi decem
dedit. si intra leał non dedit lib ex codicilł erit.
i quis seruum suum lib̾um sub conditi¬
one hr̃dem pure scͥpsisser eũq uendidisset.
pendente conditione uisi ep̃toris seruus adi¬
re hr̃ditatem potest. quia constiait institutio.
⁊ est qui us imꝑandi habet. Qđ si post defe¬
ceam conditionẽ alienatus fuisset. non pot̾
iussu emptoris hr̃ditatem adire. quia eo tp̃r
ad eum ꝑuenisset quoiam extincta institutio
mutilis fuerat. Ergo cum seruus subcondi¬
tione lib̾ ẽẽ iubetur. ⁊ legatum pure acceꝑ¬
it. si pendente conditione manu missus uł alie¬
nats fuerit legatum habebit. aut dño ac qͥ¬
reret quãuis mortis tp̃r conditio lib̾tatis ex¬
tincta fuerit. Si uero post defectum conditi¬
onis manumissus aut alienatus fuĩt lega¬

Expanded text:
autem iussus esse, si intra kalendas Decembres decem autem iussus esse, si intra kalendas Decembres decem dedisset, si codicillis pure libertatem acceperit, intra kalendas quidem neque liber neque heres erit, nisi decem dederit: si intra kalendas non dederit, liber ex codicillis erit. Si quis servum suum liberum sub condiciopendente condicione, iussu emptoris seruus adire hereditatem potest, quia et constitit institutio et est qui ius imperandi habet.Quod si post defectam condicionem alienatus fuisset, non potest iussu emptoris heriditatem adire, quia eo tempore ad eum peruenisset, quo iam extincta institutio inutilis fuerat.Igitur cum seruus sub condicione liber esse iubetur et legatum pure accepit, si pendente condicione manumissus uel alienatus fuerat, legatum habebit aut domino adquiret, quamuis mortis tempore condicio libertatis extincta fuerit: si uero post defectum condicionis manumissus aut alienatus fuerit, lega
Abbreviated transcription (Latin):
ita scribitur. Si filius m̃s meuiuo moriet᷑.
nepos ex eo post mortẽ meam natus hr̃s
esto. duo gradus hr̃dum sunt. Nullo enim
casũ uterq ad hr̃ditatem admittitur. ex qͦ
apparet si nepoti titius substitutus fuerit ⁊
filius patri hr̃s extiterit. non posse aitium
una cum filio hr̃dem eẽ quia non in pͥmũ.
sed in scđm gradum substituitur.¬
cec uerba publus. marcus. gauis. inui
cem substituti. hr̃des mͥ sunto: sic int̃p̃tan¬
da sunt ut breuit̃ uidetur. testator institius¬
setres hr̃des. inuicem eos substituisse ꝑ ind̾
ac si ita scͥpsisset. ilł. ilł. ⁊ ilł. instituti hr̃des
⁊ substituti sunto. QUi tres filios habe¬
bat uta scͥpserit filii mei hr̃des sunto. P ub¬
lius filius m̃s ex hr̃s esto. Uidĩ potest. pͥma¬
to pamphilũ legat eundem post mortẽ fili
ex parte hr̃dem instituere eodem modo quo
is qui seruũ semꝑnio legatum eundem post
mortem semꝑnii exparte hr̃dem instituit.¬
eruus testam̃to hr̃s pure scͥptus lib̾

Expanded text:
ita scribitur: 'si filius meus me uiuo morietur, nepos ex eo post mortem meam natus heres esto', duo gradus heredum sunt: nullo enim casu uterque ad hereditatem admittitur. ex quo apparet, si nepoti Titius substitutus fuerit et filius patri heres exstiterit, non posse Titium una cum filio heredem esse, quia non in primum, sed in secundum gradum substituitur.Haec uerba: 'Publcem substituti heredes mihi sunto" sic interpretanda sunt, ut breviter videretur testator tres instituisse heredes et invicem eos substituisse, perinde ac si ita scripsisset: "ille et ille et ille instituti heredes et substituti sunto". Qui tres filios habebat et ita scripserit: "filii mei heredes sunto: Publius filius meus exheres esto", videri potest pto Pamphilum legat, eundem post mortem filii ex parte heredem instituere eodem modo potest, quo is, qui seruum Sempronio legatum, eundem post mortem Sempronii ex parte heredem instituit.Servus testamento heres pure scriptus, liber
Abbreviated transcription (Latin):
t hoc tib̾ius cesar constituit in ꝑsona
parh emiri qui tanquam ingenuis hr̃s
scͥptus adierit hr̃ditatem cum eẽt necessa¬
ruis seruus. Nam diuisa hr̃ditas ẽ inter
tibium ⁊ eumi qui ꝓ parthemio substitut᷑
erat ut refert sextus pomponuis.
non erat duos apollonios libos hr̃desq
ẽẽ uisserat. alt̾o añ aꝑtas tabulas testam̃ti
mortuo nomine legantur defendi poterit
eum qui suꝑerit lib̾um ⁊ solum necessari¬
um hr̃dem fore. Quod si ut̃q tuuit. insti¬
tutionem nullius ẽẽ mom̃ti. ꝑꝑ legẽ elia sen¬
tiam que amplus quam unum necessariũ
hr̃dem fieri uetat.
aulus. ł.i. ad legem eliseam sentñtiã.

Expanded text:
stituit in persona Parthenii, qui tamquam ing‹en›uus heres scriptus adier‹a›t hereditatem, cum esset Caesaris seruus: nam diuisa hereditas est inter Tiberium et eum qui Parthenio substitutus erat, ut refert Sextus Pomponius. non erat, duos Apollonios liberos heredesque esse iusserat. altero ante apertas tabulas testamenti mortuo non ineleganter defendi poterit eum qui supererit liberum et solum necessarium heredem fore. quod si uterque vivit, institutionem nullius esse momenti propter legem Aeliam Sentiam, quae amplius quam unum necessarium heredem fieri vetat: Paulus
Abbreviated transcription (Latin):
ad ueherentur de italico patͥmonio adiun¬
gendam. Nanrisi dedisset in ꝓuincia de
peciiniis que initalia exercebat ituras ⁊
redituras dicendunẽ. hanc quoq italici
patͥmonii eẽ rationem. Igitur reficere di¬
ci ut merees quoq iste que comꝑate sunt
ut romam ueherentur: Siue ꝓuecte sint eo
uiuo. siue nondum.⁊ siue scit. siue igno¬
dem scripsero hr̃s esto. ⁊̃ si pars in codi¬
cillis non fuĩt asc̾ꝑta tam̃ hr̃s quasi sine¬

Expanded text:
adveherentur, in Italico patrimonio adiungendam: nam et si dedisset in provincia de pecuniis, quas in Italia exercebat, ituras et redituras, dicendum est hanc quoque Italici patrimonii esse. Rationem igitur efficere dici, ut merces quoque istae, quae comparatae sunt ut Romam veherentur, sive provectae sunt eo vivo sive nondum, et sive scit sive ignodem scripsero, heres esto", etiamsi pars in codicillis non fuerit adscripta,
Abbreviated transcription (Latin):
legatis. uł cum his quȩ ibi sunt agasonẽ
enim missum inuillam a patre familias
non ꝑtinere ad fundi legatum mirtius
ait. qui non idcirco illo erat missus ut
ibi eeñt. Promide si seruus fuerit missũ
inuillam intim illic futurus quia dñm
offendant quasi ad tempiis relegatus. res¬
ponsum ẽ. eum ad uulle legatum non ꝑ-¬
tinere. Quare nec serui quidem qui oꝑari
in agro consueuerunt qui malios agros re¬
uertebantur. ⁊ quasi ab alio cominodatim
ea sunt conditione. ut ad legatum ꝑtine¬
ant. quia non ideuxo ita in agro fuerant.
ut ei agro uidentur destinati. Que res in ꝓ¬
posito quoq sub gerit. ut italicarũ reruim
eẽ credant᷑. heae res quas initalia ẽẽ tes

Expanded text:
ento uel cum his quae ibi sunt: agasonem enim missum in uillam a patre familias non pertinere ad fundi legatum Mucius ait, quia non idcirco illo erat missus, ut ibi esset. proinde si servus fuerit missus in villam interim illic futurus, quia dominum offenderat, quasi ad tempus relegatus, responsum est eum ad villae legatum non pertinere. quare ne servi quidem, qui operari in agro consuerunt, qui in alios agros revertebantur, et quasi ab alio commodati in ea sunt condicione, ut ad legatum pertineant, quia non ita in agro fuerant, ut ei agro viderentur destinati. quae res in proposito quoque suggerit, ut Italicarum rerum esse credantur hae res, quas in Italia
Abbreviated transcription (Latin):
tp̃is spatiũ ꝓbasset. licet dies eiꝰ petende posses¬
sionis. ꝗͣ forte certus accusationis petẽ debuit.
instruit. ut suũ uis sibi seruet agnouisse suc¬
cessionẽ nõ imm̾ito uidebitur.¬
matͥs ñ ad qͥsisse filie impubibonoꝵ possessio-
sio ab alt̃o postulata ẽ furere ceꝑit. magis ꝓba¬
tũ ratũ eũ uid̃i habuisse. Rati enĩ habitio ad
ꝯfirmationẽ pͥoris postulati ꝑtinet᷑¬

Expanded text:
 spatium temporis probasset, licet dies ei petendae possessionis, quam forte certus accusationis petere debuit, instruit, ut suum ius sibi seruet, adgnouisse successionem non inmerito uidebiturm non adquisisse filiae impuberi bonorum possessionem, sio ab altero postulata est, furere coeperit, magis probatum ratum eum uideri habuisse: rati enim habitio ad confirmationem prioris postulati pertinet
Abbreviated transcription (Latin):
miges:⁊ naute milites s̾. Itẽ uigiles sunt¬
milites. ⁊ iũe militaĩ eos testaĩ posse nulla
dubitatio ẽ. Si quis militũ ex alio nũo tͣns¬
latus sit in aliũ ꝗͣuis ⁊ hinc sit exẽptus ullo
ñdũ ꝑueñit. tñ pot̾it uĩe militaĩ testari. ẽ
enĩ miles ꝗͣuis inniũs non sit.
de uire satronatus.

Expanded text:
utae milites sunt. item uigiles milites sunt et iure militari eos testari posse nulla dubitatio est. Si quis militum ex alio numero translatus sit in alium, quamuis et hinc sit exemptus et illo nondum peruenerit, tamen poterit iure militari testari: est enim miles, quamuis in numeris non sit. D
Abbreviated transcription (Latin):
d.ł .d. Si dño stichus legatus ẽẽt. ⁊ seruo
euis optio data. partẽ dimidiam stichi dico ad
dñm ꝑtinere. qđ possit seruus manumissus
eundẽ stichum optare.
i mͥ sempnius a titio hr̃de lega¬
uerit. titiusq mͥ sub ead conditione eandem
rem legaiũt. existente conditione capiam lega
codicilł apparuerit mͥ quoq eundẽ stichũ lega¬
tum eẽ. nichilominus eund̃ uendicare possum
i ei qui in hostuĩ potestate ẽ legatũ fũit.
et is apd hostes decesserit. nullius momĩtile¬
gatũ erit quãuis post liminio infirmari potu

Expanded text:
Si domino Stichus legatus esset et seruo eius optio data, partem dimidiam Stichi dico ad dominum pertinere, quod possit seruus manumissus eundem Stichum optare.ihi Sempronius a Titio herede legauerit Titiusque mihi sub eadem condicione eandem rem legauerit, exsistente condicione capiam legatcodicillis apparuerit mihi quoque eundem Stichum legatum esse, nihilo minus eundem uindicare possum. Si ei qui in hostium potestate est legatum fuerit et is apud hostes decesserit, nullius momenti legatum erit, quamuis
Abbreviated transcription (Latin):
suni erat non. ut mͥ fundũ aut centũ darce.
fundũ titio uendidit. cũ electio ei relinquit᷑
utrũ malit dandi. ut tm̃ alt̃m solidũ prẽt.
p̃toris officio conuenire existimo ut si pecu¬
niã titius offerat. inhibeat fundi ꝑsecutionẽ.
Ita enĩ eadem causa constituent᷑. que futura
eẽt si alienatus fundus non fuisset. qͣndo eaã
adu̾sus ipsum hr̃dem officiũ p̃toris siue ar¬
bitri tale eẽ deb̾et. ut si fundus non pr̃aretur
neq pluris neq minoris quã centũ extima
qst. Si hr̃s gn̾aliter¬
seruũ quẽ ipse uolũit dare iussus. sciens furẽ
dedit. is furtũ legatario fecĩt. de dolo malo agi
posse ait. Sed qm̃ illud uerũ est hr̃dem in hoc
teñi ut non pessimũ det. ad hoc tenetur. ut
alium hoĩem pr̃ẽt. hunc ꝓnoxe delicto relinqͣt.

Expanded text:
sum erat, ut mihi fundum aut centum daret, sum erat, ut mihi fundum aut centum daret, fundum Titio uendidit: cum electio ei relinquitur utrum malit dandi, ut tamen alterum solidum praestet, praetoris officio conuenire existimo, ut, si pecuniam ita enim eadem causa constitueretur, quae futura esset si alienatus fundus non fuisset, quando etiam adversus ipsum heredem officium praetoris sive arbitri tale esse deberet, ut, si fundus non praestaretur, neque pluris neque minoris quam centum aestima. Si heres generalitseruum quem ipse uoluerit dare iussus sciens furem dederit isque furtum legatario fecerit, de dolo malo agi posse ait. sed quoniam illud uerum est heredem in hoc teneri, ut non pessimum det, ad hoc tenetur, ut et alium hominem praestet et hunc pro noxae dedito relinquat.
Abbreviated transcription (Latin):
eũ qui creditor fuisset debitorẽ intelligñdũ
eius scilicet qđ p̃cium pignoris sũmã debiti
ita scribatur. te titi rogo. ut acceptis centum
illũ seruũ manumittas. ul semꝑnio quid
p̃stes. paꝵ ꝗdem aꝑte scribi. ueꝵ hȩ quȩ in¬
telligñdum hr̃dis fidĩ cõmissum ut peciũam
titio pr̃et. Idõq et ipsũ titium cũ hr̃de actuꝵ
ilibtatem seruo uł semꝑnio qđ rogatus sit pr̃a¬
re cogendum. Puidius fili sui fidĩ cõmisit.
ut certã pecuĩam qͣtuor filus sius mutuã darce.
⁊iusuras leuiores taxaũat. Placuit hoc fidĩ cõ¬
missum utile totum ẽẽ.
uuius donaũit uulgari mͦ leget nonde aliis
donationib uidi eũ sentire ait. quã de his q̃
uire ualiture non sunt. alio quin ⁊ frustra le¬
gaturꝰ sit. atq si ita expͥmat que uxori iuire
donauero. uł ita que uxori manumissoris
causa donauero. ea ei lego. Nam mutile le¬
r̃s cuius fidĩ cõmis¬

Expanded text:
eum, qui creditor fuisset, debitorem intellegendum eum, qui creditor fuisset, debitorem intellegendum eius scilicet, quod pretium pignoris summam debiti ita scribatur: 'te, Titi, rogo, ut acceptis centum illum seruum manumittas' uel 'Sempronio quid praestes', parum quidem apte scribi, uerum aeque intellegendum heredis fidei commissum, ut pecuniam Titio praestet: ideoque et ipsum Titium cum herede acturum et libertatem seruo uel Sempronio quod rogatus sit praestare cogendum. Auidius filii sui fidei commisit, ut certam pecuniam quattuor libertis suis mutuam daret et usuras leuiores t‹a›xaumissum utile totum esse. uiuus donauerat uolgari modo, leget, non de aliis donationibus uideri eum sentire ait, quam de his quae iure ualiturae non sunt: alioquin et frustra legaturus sit atque si ita exprimat: 'quae uxori iure donauero' uel ita: 'quae uxori manumissionis causa donauero, ea ei lego': nam inutile le, cuius fidei commis
Abbreviated transcription (Latin):
tus sit .i moram hr̃s fec̃it ꝑicło eius ⁊ uiuit ⁊ dẽc̃i¬
or sit. ut si debilẽ forte tͣdat: nichilominus tene¬
atur. Eum quid tͥ legatũ. fidĩue tue cõmissũ
sit. ut m̃ restituas. si quidẽ nichil p̃t̾ea ex testam̃¬
to capias dolũ malum dũ taxat in exigendo eo
legato. alioquin ⁊̃ culpã te mͥ pr̃are debe exĩ¬
timaui. sicut in cont̾ctib bone fidĩ seruatur.
ut siquidẽ utriꝰq contͣhentis cõmodũ uerse¬
tur eciã culpa si uniꝰ solius dolus malus cmmꝰ
prestecur.
Pui margaritas titio pignori
dedat. filiũ hr̃dem instituit. i filiã exhr̃dauit.
deinde ita cauit. te citi rogo. fidĩq tue com¬
mitto. uti margaritas quas tͥ pignori de di
uendas.⁊ deducto om̃i debito tuo qđ ampliꝰ
eriti dõne filie mee restituas ex ea scͥptã filiã
a fr̃e fidĩ cõmissũ petere posse. ut is acc̃ones
suas adũsus debitores ei pr̃aret. hoc enĩ casu

Expanded text:
tus sit et moram heres fecerit, periculo eius et uiuit et deteritus sit et moram heres fecerit, periculo eius et uiuit et deterior fit, ut, si debilem forte tradat, nihilo minus teneatur. Cum quid tibi legatum fideiue tuae commissum sit, ut mihi restituas, si quidem nihil praeterea ex testamento capias, dolum malum dumtaxat in exigendo eo legato, alioquin etiam culpam te mihi praestare debere existimauit: sicut in contractibus fidei bonae seruatur, ut, si quidem utriusque contrahentis commodum uersetur, etiam culpa, sin unius solius, dolus malus tantummodo praestetur. Qui margarita Titio pignori dederat, filium heredem instituit et filiam exheredauit, deinde ita cauit: 'te, Titi, rogo fideique tuae committo, uti margarita, quae tibi pignori dedi, uendas et deducto omni debito tuo quod amplius erit id omne filiae meae restituas'. ex ea scriptura filiam a fratre fidei commissum petere posse, ut is actiones suas aduersus debitorem ei praestaret: hoc enim casu
Abbreviated transcription (Latin):
mimine dubitandũ est quin id qđ ita legauĩt de¬
beat᷑. multoq minus dubitandũ. Si ab eo qui ni¬
chil mͥ debet ita stipulatus fuero amplius quã mͥ
debes decẽ dare spondes. quin decẽ debeantur.
i seruus alienus lib̃ eẽ uissus. ilegatus sit. pe¬
ti eũ ex legato posse ait. Nam cũ lib̾tas nulliꝰ mom̃¬
ti sit: ab surdum ẽẽ ꝑeam legatum infirmari. qđ
alioquin ualet: ⁊ si solũ datũ fuisset.
quinq marcha habebat. ita legauit. uł stipulan¬
ti ꝓmisit. decẽq marcha habeo. ⁊ legatũ ⁊ stipu¬
latio ualebit. ita tam̃: ut sola quinq uł excipula¬
tione uł ex testam̃to debeant᷑: ut uero quinq q̃
deerunt ex testem̃to peti possint. uix ratio patie¬
tur. Nam quodãmͦ certũ corpus qđ mrerũ na¬
tura non sit. legatum uidetur. Quod si mortis
tpr plena sũma fũit. ⁊ postea aliqđ exeadẽ ꝑierit:
sine dubio soli hr̃di deꝑit. Si seruus lega¬

Expanded text:
minime dubitandum est, quin id quod ita legaverit deminime dubitandum est, quin id quod ita legaverit debeatur: multoque minus dubitandum, si ab eo qui nihil mihi debet ita stipulatus fuero: "amplius quam mihi debes decem dare spondes?" quin decem debeantur. Si seruus alienus liber esse iussus et legatus sit, peti eum ex legato posse ait: nam cum libertas nullius momenti sit, absurdum esse per eam legatum infirmari, quod alioquin ualeret, et si solum datum fuisset. Qui quinque in arca habebat ita legauit uel stipulanti promisit 'decem quae in arca habeo': et legatum et stipulatio ualebit, ita tamen, ut sola quinque uel ex stipulatione uel ex testamento debeantur. ut uero quinque quae deerunt ex testamento peti possint, uix ratio patietur: nam quodammodo certum corpus, quod in rerum natura non sit, legatum uidetur. quod si mortis tempore plena summa fuerat et postea aliquod ex ea deperierit, sine dubio soli heredi deperit. Si seruus lega
Abbreviated transcription (Latin):
placet inutile ẽẽ legatũ. quia nec absit quicquam
nec his eadem res prãri possit. Sed si cũ mͥ ex testa¬
m̃to titi stichum debes. eundẽ a te hr̃dẽ semꝑniũ
m̾ legau̾it fidĩq mee cõmiserit ut alicui restituam.
legatũ utile erit quia non sum habiturus. idem
uiris erit: si pecuĩam delegau̾̃it. multomagis si
in pͥore testam̃to fidĩ cõmissũsit. Item simpͥore tes¬
tem̃to falcidie locus sit qđ inde abscidit ratione
falcidie exeq̃nti testam̃to consequar. item si dño
hr̃s excitero qui non ẽẽt soluendo. cuius fundum
tu mͥ dare uissusoẽs. manebit tua obligatio. ficut ma¬
neret si eũ fundum emissem. Siita scͥptũ eri¬
amplius quã titio legaui. hr̃s m̃s seio. decẽ dato
dubitandũ non erit quin. i titio suũ legatum
maneat. ⁊ seio inchil ultra .x. debeatur. Nam et si¬
eius tot. Si ei cui nichil legatũ
est oũ hac adiectione. hoc amplius aliquid leget᷑.

Expanded text:
placet inutile esse legatum, quia nec absit quicquam placet inutile esse legatum, quia nec absit quicquam nec bis eadem res praestari possit. Sed si, cum mihi ex testamento Titii Stichum deberes, eundem a te hrestituam, legatum utile erit, quia non sum habiturus: idem iuris erit et si pecuniam a me legaverit: multo magis, si in priore testamento fideicommissum sit. item si in priore testamento Falcidiae locus sit, quod inde abscidit ratione Falcidiae, ex sequenti testamento consequar. Item si domino heres exstitero, qui non esset solvendo, cuius fundum tu mihi dare iussus esses, manebit tua obligatio, sicut maneret, si eum fundum emissem. Si ita scriptum eriamplius quam Titio legavi heres meus Seio decem dato", dubitandum non erit, quin et Titio suum legatum maneat et Seio nihil ultra decem debeatur: nam et eius tot". Si ei cui nihil legatum est cum hac adiectione "hoc amplius" aliquid legetur,
Abbreviated transcription (Latin):
Si quis seruũ cui aliquid sine
lib̾tate legauĩt cũ morietur ipse seruus legoe
minime dubitandũ qui inutile legatũ futurũ
sit. ꝓpt̃ea scilicet qđ moriente seruo id quod
ipsi legatũ erit. ad eum cui ipse legatus fũit
re fugisse dicatur. et impens a ⁊ ꝑicło eius
cui legatus sit reddi debet. qm̃ rem legatam
eo loco pr̃are hr̃s debeat. in quo a testatore sit
si ignorem meã factam ẽe. Alioquin conseq̃ns
est ut ⁊̃ si tu ipse seruo mõ eam donaũis inuito
homo titius legatus eẽt. quesitum ẽ ũtrum¬
arbitrium hr̃dis ẽ quẽ ułit dandi an potius
legatari. respondi dici uerus electionẽ euis
eẽ: cui potestas sit qua accõne uti ułit idest
ti argum̃to ꝓbari. ait qđ constet usũ.f. lib̾tuis
do dicendum existimauit. Stichum quẽ
detestipulatus eram. ⁊ituis a te hr̃de mͥ legauit
siquidẽ non ex luc̾aua causa stipulatio int̾cessit.
utile legatum eẽ placebat. sin ex duab tunc magis

Expanded text:
Si quis seruum, cui aliquid sine bertate legauerit, cum morietur ipse seruus, leget, minime dubitandum, quin utile legatum futurum sit, propterea scilicet, quod moriente seruo id quod ipsi legatum erit ad eum cui ipse legatus fueritre fugisse dicatur, et impensa et periculo eius cui legatus sit reddi debet, quoniam rem legatam eo loco praestare heres debeat, in quo a testatore sitsi ignorem meam factam esse: alioquin consequens erit, ut etiam, si tu ipse seruo meo eam donaueris, inuito homo Titio legatus esset, quaesitum earbitrium heredis est quem velit dandi an potius legatarii. respondi verius dici electionem eius esse, cui potestas sit qua actione uti velit, id eti argumento probari ait, quod constet usum fructum libedo dicendum existimavit. Stichum, quem de te stipulatus eram, Titius a te herede mihi legavit: si quidem non ex lucrativa causa stipulatio intercessit, utile legatum esse placebat, sin e duabus, tunc magis
Abbreviated transcription (Latin):
d̾.ł.ui.inst. Siquis inquilmos sine p̃dus
quib adherent legau̾it. mutile ẽ legatũ. s an
extimatio debeatur ex uoluntate defuncti statu¬
endũ diui marcꝰ ⁊ cõmodus rescͥpserunt.
Um seruũ suũ hr̃s dãpnatus dare eũ ma¬
numuserit.: tenet᷑ in eius extimationẽ. Nec int̾ est
scierit anignoraũit legatũ. sed ⁊ si donaũint .s.¬
uũ hr̃s.⁊ eũ is cuidonatũ ẽ manumiserit. tenet᷑
hr̃s. qͣuis ignoraũint a se eũ legatum ẽẽ.
i ita legatũ fũit. titio cũ seio do lego. utrisq
leg̾atũ est. sicut utrũq legatũ ẽ. cũ fundus cum
domo formiana legatus ẽ. Si quis scͥpserit
testam̃to fieri qđ cẽ uis ẽ. uł bonos mores nonuabi¬

Expanded text:
ionum. Si quis inquilinos sine praediis quibus adhaerent legauerit, inutile est legatum: sed an aestimatio debeatur, ex uoluntate defuncti statuendum esse diui Marcus et Commodus rescripserunt. Cum seruum suum heres damnatus dare eum manumiserit, tenetur in eius aestimationem, nec interest, scierit an ignorauerit legatum. sed et si donauerit seruum heres et eum is cui donatus est manumiserit, tenetur heres, quamuis ignorauerit a se eum legatum esse. Si ita legatum fuerit 'Titio cum Seio do lego', utrisque legatum est, sicut utrumque legatum est, cum fundus cum domo Formiana legatus est. Si quis scripserit testamento fieri, quod contra ius est uel bonos mores, non ua
Abbreviated transcription (Latin):
d̾.ł.uii. inst. Seruo alieno ita legari potest
ei dare testatoris uoluntati obtẽꝑ andũ eẽ. diui seue¬
rus ⁊ antonius resepserunt. Siquis apͥmo hr̃de
centũ legaũit alicui: ieidẽ a scdo ducenta. posteaq
in pubi filio substitũit.⁊ abstituto legata repetierit.
si pupillus hr̃s excit̃it ⁊intͣ pubtatem decesserit:
repetitio ñ ualet. quia uoluntas defuncti hec est.

Expanded text:
utionum. Seruo alieno ita legari potest ei dare, testatoris uoluntati obtemperandum esse diui Seuerus et Antoninus rescripserunt. Si quis a Primo herede centum legauerit alicui et eidem a Secundo ducenta posteaque impuberi filio substituerit et a substituto legata repetierit: si pupillus heres exstiterit et intra pubertatem decesserit, repetitio non ualet, quia uoluntas defuncti haec est
Abbreviated transcription (Latin):
m̃s titio .c. dato. utile legatum ẽ quẽ admo¬
dum qđ alicui legatũ excausa fidĩ cõmiꝰ¬
si restituatur. Cad ratione hoc quoq lega¬
tum utile sit. Si titius hr̃di meo caũit. se in
municipio excentũ aureis opus facturũ.
institũit. ⁊ ab ono post biennium fundum
ex testam̃to semꝓni fundũ petere ułit. excep

Expanded text:
um est, quemadmodum quod alicui legatum ex causa fideicommissi restituatur. Eadem ratione hoc quoque legatum utile sit: 'Si Titius heredi meo cauerit se in municipio ex centum aureis opus facturum, instituerit et ab eo post biennium fundum ex testamento Sempronii fundum petere uelit, exce
Abbreviated transcription (Latin):
dare uidetur. Cum quidam hr̃dem insti¬
tuit qñq mat̾ eius decessisset. deinde scđ̾s hr̃s
scͥptus fuisset. ⁊ ab eo legata ei qui sub conditione
hr̃s institutus fuisset. relicta eẽnt isq uiua
matre decesset. postꝗͣ dies legati cesserit quesi¬
tum ẽ an hr̃di eius legata deb̾entur. uerius ẽ
legatum hr̃di deb̾i. siue pure a substituto le¬
gatum datũ ẽ. pͥmo hr̃di siue subhac conditio¬
ne si hr̃s nonfiũt quia moriente eo conditio im¬
plecur. Si socero agño suo hr̃de instituto
pars hr̃ditatis alii legata fuisset. deducta dote
eum debituꝵ eẽ partẽ hr̃ditatis legatam. sabi¬
nus .Rx. quẽad modum si pecuniã excrediti cã
socero debita fuisset. ea deducta partẽ hr̃dita¬
tis daturus fuisset.

Expanded text:
ur. Cum quidam heredem instituit, quandoque mater eius decessisset, deinde secundus heres scriptus fuisset et ab eo legata ei, qui sub condicione heres institutus fuisset, relicta essent isque uiua matre decessisset, postquam dies legati cesserit, quaesitum est, an heredi eius legata deberentur. uerius est legatum heredi deberi, siue pure a substituto legatum datum est primo heredi siue sub hac condicione 'si heres non fuerit', quia moriente eo condicio impletur. Si socero a genero suo herede instituto pars hereditatis alii legata fuisset, deducta dote eum debiturum esse partem hereditatis legatam Sabinus respondit, quemadmodum, si pecunia ex crediti causa socero debita fuisset, ea deducta partem hereditatis daturus fuisset.
Abbreviated transcription (Latin):
duseris. Si scͥptus ex parte hr̃s rogatus
sit ꝑciꝑe pecuniã.⁊ his quib testam̃to lega¬
tum erat distribuere. id qđ sub conditione
legatũ ẽ. tunc ꝑciꝑe debebit. cũ conditio exti¬
terit. In tm̃ uͦ aut ei. aut his quib legatũ ẽ satĩ¬
dari oportet. ¶ui statu lib pecuniã dare iñ¬
sus ẽ is rogari põtest. ut eand pecĩam alicui
restituat. Nam cũ possit testator codiciłł pure
lib̾tatem dare: ⁊ hoc modo conditionẽ exting̃e

Expanded text:
dus eris. Si scriptus ex parte heres rogatus sit praecipere pecuniam et eis quibus testamento legatum erat distribuere, id quod sub condicione legatum est tunc praecipere debebit, cum condicio exstiterit: interim aut ei aut his quibus legatum est satisdari oportet. Cui statuliber pecuniam dare iussus est, is rogari potest, ut eandem pecuniam alicui restituat: nam cum possit testator codicillis pure libertatem dare et hoc modo condicionem exstingue
Abbreviated transcription (Latin):
ap̃ .ł. quest. QUid gͦ siita legauĩt
Ihoc amplius filio meo non dubie uoluntatis.
quidem questio erit. Sed non absimilis ẽ pͥoris
casus circa fili ꝓuidñtiam. nͥ euidens uoluntã
contraria patris ꝓbetur. Plane si plurib filiis
institutis. int̃ eos uerb̾ legatoꝵ bona diuiserit
uoluntatis ratione legatoꝵ accõ denegabitur.
qui filiũ habebat hr̃s institutus fuisset. cum
eẽt ut̃q in potestate aliena. an ab eo filio eius
legari possit .R. cum possit afilio patri lega¬
ri: consequens ẽ ut uł fr̃i ipsius uł filio. uł
etiã seruo patris sui legetur.
legabitur. Nam si ea conditio lib̾tatis fuerit. ut
patre familias mortuo statim possit ante aditã
hr̃ditatẽ existere conditio. ułuti sistichus si x.
titio dedit. uł incapitoł ascendit: liber esto.

Expanded text:
aestionum. Quid ergo si ita legauerit 'hoc amplius filio meo'? non dubie uoluntatis quidem quaestio erit, sed non absimilis est prioris casus circa filii prouidentiam, nisi euidens uoluntas contraria patris probetur. Plane si pluribus filiis institutis ‹inter eos uerbis legatorum bona diuiserit, uoluntatis› ratione legatorum actio denegabitur qui filium habebat, heres institutus fuisset, cum esset uterque in potestate aliena, an ab eo filio eius legari possit. respondi, cum possit a filio patri legari, consequens est, ut uel fratri ipsius uel filio uel etiam seruo patris sui legetur. legabitur. nam si ea condicio libertatis fuerit, ut patre familias statim mortuo possit ante aditam hereditatem exsistere condicio, ueluti: 'Stichus si decem Titio d
Abbreviated transcription (Latin):
dari cesserit. confestim id legatũ hr̃ditatiac¬
quiritur. et idõ qͣuis postea morit᷑ is qui seruũ
mͥ legaũit. ad me id qđ seruo legatũ ẽ ñ ꝑtineb̾.
Um homo ex testam̃to petitus ẽ: causa eius
tp̃r̃is quolis contestabitur rep̃sentari debet ac¬
tori. ⁊ sicut partus ancillarũ. sic̃ fructus fundoꝵ
int̾̃m ꝑcepti in hoc iudiciũ deducunt᷑ ita qđ
seruo legatur. uł hr̃ditatis nomine int̾im obue¬
nerit: prãndum est petitori.

Expanded text:
dati cesserit, confestim id legatum hereditati addati cesserit, confestim id legatum hereditati adquiritur: et ideo, quamuis postea moritur is qui seruum mihi legauerat, ad me id quod seruo legatum est non pertinebit. Cum homo ex testamento petitus est, causa eius temporis, quo lis contestabatur, repraesentari debet actori et, sicut partus ancillarum, sicut fructus fundorum interim percepti in hoc iudicium deducuntur, ita quod seruo legatorum uel hereditatis nomine interim obuenerit praestandum est petito
Abbreviated transcription (Latin):
ex asse hr̃de scripto. ⁊̃ hee conditiones quae
ante aditam hr̃ditatem impleri possunt in¬
utile legatum efficient.
obus hr̃dib insticutis. alti stichũ lega¬
uerat. ⁊ eidem sticho.x. cumstichus uiuo
testatore ad libtatem ꝑuenisset. totum legatum
ei debebitur. Nam insolidum constitisse cau¬
sam legati in euis ꝑsona hoc quoq argum̃to
est. Quod si hr̃s cui legatus fuerat hr̃ditatem
non adisset. solidum ab alt̾o hr̃de conseqͥ possit.
eruo legato legatum ẽ datum. si alienatꝰ
atestatore fuisset. legatũ ademptorẽ ꝑtinebit.
Um seruus titio. ⁊ eidem seruo aliquid
legatur. fidĩ cõmiti potest. ut aut seruũ alicu¬
i restituat. uł ea que seruo legata sunt. hoc am¬
ripotest. Siquis stichum legau̾it. ⁊ eund
alienaũit. uł manumiserit. denide codicillũ
ei legatũ dedit. legatũ uł manumisso uł emp¬
tori debebitr. Simͥ seruus a te hr̃dele¬
gatus fũit. ieidem seruo aliquid legau̾it. et
uiuo eo qui mͥ seruũ legau̾it. dies legati seruo

Expanded text:
ex asse herede scripto etiam hae condiciones, quae ante aditam hereditatem impleri possunt, inutile legatum efficient. Duobus heredibus institutis alteri Stichum legauerat et eidem Sticho decem. cum Stichus uiuo testatore ad libertatem peruenisset, totum legatum ei debebitur: nam in solidum constitisse causam legati in eius persona hoc quoque argumento est, quod, si heres, cui legatus fuerat, hereditatem non adisset, solidum ab altero herede consequi possit. Seruo legato legatum datum est: si alienatus a testatore fuisset, legatum ad emptorem pertinebit. Cum seruus Titio et eidem seruo aliquid legatur, fideicommitti potest, ut aut seruum alicui restituat uel ea quae seruo legata sunt: hoc amri potest. Si quis Stichum legauerit et eundem alienauerit uel manumiserit, deinde codicillis eidem legatum dederit, legatum uel manumisso uel emptori debebitur. Si mihi seruus a te herede legatus fuerit et eidem seruo aliquis legauerit et uiuo eo qui mihi seruum legauerat dies legati seruo
Abbreviated transcription (Latin):
i mͥ stichiis legatus eẽt fidĩq mee
cõmissum̃. ut aut pãphilum aut stichũ meũ
seruũ reddem. ⁊ insticho aliquid exlegato ꝓpt̃
legẽ falcidiam ꝑdidissem necesse habeo aut pã¬
philum seruũ meũ totũ titio dare aut eam
partẽ stichi quã legatoꝵ nomine acceꝑo.¬

Expanded text:
 Stichus legatus esset fideique meae commissum, ut aut Stichum aut Pamphilum meum seruum redderem, et in Sticho aliquid ex legato propter legem Falcidiam perdidissem, necesse habebo aut Pamphilum seruum meum totum Titio dare aut eam partem Stichi, quam legatorum nomine acce
Abbreviated transcription (Latin):
bitur. si ñ repulit. ex die adite hr̃ditatis eiꝰ
intelligitur. Scdm hanc regłam. ⁊ de iure
eoꝵ que ꝑ traditionẽ seruus acceꝑit. aut sti¬
seruus singła gessisse exitimetur.
i finidus ab om̃ib hr̃dib legatus sit. qui
unius hr̃dis eẽt. is quidem cuius fundus eẽt.
non amplius quam partẽ prãbit suam. ceteri
in reliquas partes tenebuntur.
alet legatum si suꝑficies legata sit. ei cuniꝰ
in solo fũit. licet is dñs soli sit. Namq conseque¬
tur. ut hac seruitute libetur. et suꝑficiemlu
m potestate retinuit. hr̃di ꝓparte instituto lega¬
tum quoq reliquit. durissima sentñtia ẽ exis
timantium denegandã ei legati petitionem: si
patris abstinu̾̃it hr̃ditatẽ nonꝰ impugnatur.
iudicium ab eo qui ustis rõnb noluit nego¬
ciis hr̃ditaris implicari.
M

Expanded text:
bitur: si non reppulerit, ex die aditae hereditatis eius bitur: si non reppulerit, ex die aditae hereditatis eius intellegetur. secundum hanc regulam et de iure eorum, quae per traditionem seruus acceperit aut stiseruus singula gessisse existimetur. Si fundus ab omnibus heredibus legatus sit, qui unius heredis esset, is quidem cuius fundus esset non amplius quam partem suam praestabit, ceteri in reliquas partes tenebuntur. Ualet legatum, si superficies legata sit ei, cuius in solo fuerit, licet is dominus soli sit: nam consequetur, ut hac seruitute liberetur et superficiem lun potestate retinuit, heredi pro parte instituto legatum quoque relinquit. durissima sententia est existimantium denegandam ei legati petitionem, si patris abstinuerit hereditate: non enim impugnatur iudicium ab eo, qui iustis rationibus noluit negotiis hereditariis implicari. M
Abbreviated transcription (Latin):
gatum fuerat anteꝗͥ constituerent qua acc̃one
uti ułlet. decessit duob hr̃dibus relictis legatum
acciꝑe. simul uenientes nͥ consenserint non
possunt. Quare quãdiu rem alt̾ uendicare uult:
alt̃ in ꝑsonã agere non potest. Sed si consenserus:
rem cõmunit̃ habebunt. Consentire aũt ułsua
sponte debent: uł uidice imminente.
Paulus .ł.¬
uob coniuctĩ fundus
erat legatus. alt̃ ex his partis extimationem
dia repellitur. quia defũca semel ad eos legatũ
legatus ab alio fiñt. accõne ex testam̃to habe¬
bis adũsus hr̃dem ut pignus luatur.
i testam̃to stichus ab uno hẽde legatus
fu̾it meiuo .⁊ eidem codiciłł. idẽ stichus ab
om̃ib hr̃dib ⁊ anteꝗͣ codicilli aꝑiatur. me¬
uius litis estimationẽ consecutus fũit ipso
ure uendicare ex codicilł non potest. qr
upsius serui status:⁊ om̃ium que ꝑsonameiꝰ
attingunt insuspensioẽ ẽ. Nam si legatarius
repulit a se legatum. nunꝗͣ eius fuisse uide¬

Expanded text:
gatum fuerat antequam constitueret, qua actione uti uellet, decessit duobus heredibus relictis, legatum accipere simul uenientes, nisi consenserint, non possunt: quare quamdiu alter rem uindicare uult, alter in personam agere non potest. sed si consenserint, rem communiter habebunt: consentire autem uel sua sponte debent uel iudice imminente. 85 Paulus uobus coniunctim fundus erat legatus: alter ex his partis aestimationem dia repellitur, quia defunctus semel ad eos legatum legatus ab alio fuerit, actionem ex testamento habebis adversus heredem, ut pignus luatur. Si testamento Stichus ab uno herede legatus fuerit Maeuio et eidem codicillis idem Stichus ab omnibus heredibus et antequam codicilli aperirentur Maeuius litis aestimationem consecutus fuerit, ipso iure uindicari ex codicillis non potest, quia ipsius serui status et omnium, quae personam eius attingunt, in suspenso est. nam si legatarius reppulerit a se legatum, numquam eius fuisse uide
Abbreviated transcription (Latin):
Um pat̾ ꝓfilia sua dotis nomine ꝓmisisset.
deinde eidem.c. eandem legasset. doli mali ex¬
ceptione hr̃s tutus erit. si i gener ex ꝓmissione.
⁊ puella ex testam̃to agere institũit. Conuenire ni
int̾ eos oportet. ut alt̾utra accõne contenti sint.
i ita cui legatum eẽt.si tabulas cirographi
mei hr̃di meo reddid̾it. hr̃s m̃s ei .x. dato. huius¬
modi conditio hanc iuim ht̃. si hr̃dem debito lib̾¬
auit. qr̃ et si tabule extabunt. non intellẽgetur
conditioni satisfecisse creditor. nͥ hr̃di acceptũ¬
fecĩt. si tabule ĩ reum nat̾a nonfuĩt. extimabitur
implesse conditionem. Si hr̃dem libaũt. nec ad
rem ꝑtinebit. iam tunc cũ testam̃tum fiebat ta¬
bule int̾cidint. anpostea ułmortuo testatore.
i titio ⁊ meiuo legatus fũit stichus. qͥtitu
quãius ad legatum non admittatur: partem
istichum añpãphilum utr hr̃s¬

Expanded text:
Cum pater pro filia sua dotis nomine centum promisisset, Cum pater pro filia sua dotis nomine centum promisisset, deinde eidem cenceptione heres tutus erit, si et gener ex promissione et puella ex testamento agere instituerit: convenire enim inter eos oportet, ut alterutra actione contenti sint. Si ita cui legatum esset: 'Si tabulas chirographi mei heredi meo reddiderit, heres meus ei decem dato', huiusmodi condicio hanc uim habet 'si heredem meum debito liberauerit'. quare et, si tabulae exstabunt, non intellegetur condicioni satisfecisse creditor, nisi acceptusi tabulae in rerum natura non fuerint, existimabitur inplesse condicionem, si heredem liberauerit, nec ad rem pertinebit, iam tunc cum testamentum fiebat tabulae interciderint an postea uel mortuo testatore. Si Titio et Maeuio legatus fuerit stichus, qui Titquamuis ad legatum non admittatur, partem faciet. 'Stichum aut Pamphilum, utr
Abbreviated transcription (Latin):
i cui homo legatus fuisset. s ꝑ legatariũ
stetisset. quo minus stichum quem hr̃s trade
uolebat. acciꝑet mortuo sticho exceptio doli
ebant legate sunt. ⁊ legatario tradite. non
imposita seruitute. dixi posse legatarium
ex testam̃to agere. quia non plenum lega¬
tum accepisset. Nam ⁊ eũ qui debilitatum
ab hr̃de seruũ acceꝑit. recte ex testõ agere.
ui seruũ testam̃to sibi legatum ignorãs.
eum legatũ ab hr̃de emit. si cognito legato ex
testam̃to eg̃it. ⁊ seruũ acceꝑit. acc̃onem ex
uendito absolui debet. quia hoc uidicum
bone fidĩ ẽ. ⁊ continet in se doli mali excep¬
tione. Quod si p̃cio soluto ex testam̃to agere
instituũt. hominẽ consequi debebit. accõne exẽpto
p̃cium recuꝑabit. quẽadmodum recuꝑaret.si ho¬
mo euictus fuisset. Quod si iudicio exempto ac¬
a uctor comꝑerit legatum sibi hominẽ eẽ:⁊agat
ex testam̃to. non alit hr̃dem absolui oportebit.
quam si p̃cium restitiũt: ⁊ hominẽ actoris fec̃it.

Expanded text:
o legatus fuisset et per legatarium stetisset, quo minus Stichum, cum heres tradere uolebat, acciperet, mortuo Sticho exceptio doli ebant, legatae sunt traditae legatario non imposita seruitute. dixi posse legatarium ex testamento agere, quia non plenum legatum accepisset: nam et eum, qui debilitatum ab herede seruum acceperit, recte ex testamento agere. Qui seruum testamento sibi legatum, ignorans um, ab herede emit, si cognito legato ex testamento egerit et seruum acceperit, actione ex uendito absolui debet, quia hoc iudicium fidei bonae est et continet in se doli mali exceptionem. quod si pretio soluto ex testamento agere instituerit, hominem consequi debebit, actione ex empto pretium reciperabit, quemadmodum reciperaret, si homo euictus fuisset. quod si iudicio ex e‹m›pto acc actor compererit legatum sibi hominem esse et agat ex testamento, non aliter absolvi heredem oportebit, quam si pretium restituerit et hominem