comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cõmoti: cũ id quod ipĩ dieb .xx. egerrime confecerãt.
ut flumẽ trãsirent. illũ uno die fecisse intelligerẽt. lega¬
tos adeu mittũt. Cuius legacionis diuico princeps fuut
qui bello cassiano dux heluecioꝵ fuerat. Is ita cũ cesaẽ
esse uoluss&. Sĩ in bello ꝑsequi perseuerar&. reminis¬
tĩ uero qui flumẽ transissent siuis auxiliu ferre non
possent. nec ob eam rem aut suȩ magno Uirtuti tͥbuer&:
Quar̾e ne cõmitter& ut is locus ubi cõstitissent . calamita
nus dubitacionis darȩ qd cas res quas legati heluecii cõ¬
memorass&: memoria tener&: atq eo grauius ferre qͦ
sibi conscuis fuiss&. non fuisse difficile cauere. Sed eo
deceptu quod neq cõmissu ase intelliger& quare timẽt
neq sine cã timẽdu putar&. Quod si ueteris cõtumeliȩ
obliuisci uelle: non & recenciu in uiriaꝵ qđ eo in uito

Expanded text:
commoti cum id quod ipsi diebus XX aegerrime confecerant, commoti cum id quod ipsi diebus XX aegerrime confecerant, ut flumen transirent, illum uno die fecisse intellegerent, legatos ad eum mittunt; cuius legationis Divico princeps fuit, qui bello Cassiano dux Helvetiorum fuerat. Is ita cum Caesare esse voluisset; sin bello persequi perseveraret, reminiscum ii qui flumen transissent suis auxilium ferre non possent, ne ob eam rem aut suae magnopere virtuti tribueret Quare ne committeret ut is locus ubi constitissent ex calamitanus dubitationis dari, quod eas res quas legati Helvetii commemorassent memoria teneret, atque eo gravius ferre quo sibi conscius fuisset, non fuisse difficile cavere; sed eo deceptum, quod neque commissum a se intellegeret quare timeret neque sine causa timendum putaret. Quod si veteris contumeliae oblivisci vellet, num etiam recentium iniuriarum, quod eo invito
Abbreviated transcription (Latin):
citra flumẽ Ararim reliquã eẽ. de tertia rigilia noc¬
tis cũ legionib tribus e castris profectus : ad ea p̾tes per¬
ueĩt: qua nundu flumẽ transierãt. eos impeditos &
in opinãtes aggressus. magnã ꝑtes hoꝵ concidit Reliꝗ
se se fuge mandarũt. atq in proximas siluas abdiderũt᷑.
spagus appellat tigurinus. Nam omĩs ciuitas heluecia
in qu̾atuor pagos diuisa ẽ. Hic pagus unus cu domo
exisset patꝵ nr̃oꝵ meoria.L. Cassium consule inter¬
fecerat. & eius ex̃citu sub iugũ miserat. Ita siue casu
soluit. Qua in re Cesar non solũ publicas. sed & priua¬
tas iniurias ultus est. quo eius soceri . L. pisonis auu
L.pisone legatu tigurini eode prȩlio: quo Cassium
interfecerãt. Hoc prȩlio facto. reliquas copias heluecioꝵ
ut consequi poss&. ponte in Arare faciendu curat:
atq ita ex̃ citu traducit. Heluetii repentino eus aduetu

Expanded text:
citra flumen Ararim reliquam esse, de tertia vigilia citra flumen Ararim reliquam esse, de tertia vigilia cum legionibus tribus e castris profectus ad eam partem pervenit quae nondum flumen transierat. Eos impeditos et inopinantes adgressus magnam partem eorum concidit; reliqui sese fugae mandarunt atque in proximas silvas abdiderunt. Is pagus appellabatur Tigurinus; nam omnis civitas Helvetia in quattuor pagos divisa est. Hic pagus unus, cum domo exisset, patrum nostrorum memoria L. Cassium consulem interfecerat et eius exercitum sub iugum miserat. Ita sive casu persolvit. Qua in re Caesar non solum publicas, sed etiatas iniurias ultus est, quod eius soceri L. Pisonis avum, L. Pisonem legatum, Tigurini eodem proelio quo Cassium interfecerant. Hoc proelio facto, reliquas copias Helvetiorum ut consequi posset, pontem in Arari faciendum curat atque ita exercitum traducit. Helvetii repentino eius adventu
Abbreviated transcription (Latin):
sc suaq ab his defendere nõ posset̃. Legatos ad cesarem
mittũt. rogatũ auxiliu ita se omĩ tẽpore de .p.R. meri¬
tos esse. ut pene in conspestu ex̾citus agri uastari. liberi
eoꝵ in seruitutem abiluci. oppida expugnare non debue¬
rint. Eodem tpr̃e hedui ambarri netessarii & consagͥ¬
nei heduoꝵ Cęsare cerciorẽ faciũt se se depopulatis agris
non facile ab oppidis uim hostui prohibere. Item Allobro¬
ges qui trans rhęnu uicos possessionesq hẽbant fuga se
ad cesire recipiũt. & demõstrãt sibi preter agri solum
nichil esse reliqui. Quibus rebus adductus cęsar nõ
expectãdu sibi statuit du omũbo fortunis socioꝵ cõsuptis
lenitatę. ita ut oculis in utrã ꝑte influat iudicari nõ
possit. Id heluecii ratib ac lintrib iunctis transibant.
bi per exploratores Cesar cercior factus ẽ tres ias ꝑtes
copiaꝵ heluecios id flumẽ traduxisse: quarta fere ꝑte

Expanded text:
is defendere non possent, legatos ad Caesarem mittunt rogatum auxilium: ita se omni tempore de populo Romano meritos esse ut paene in conspectu exercitus nostri agri vastari, liberi eorum in servitutem abduci, oppida expugnari non debuerint. Eodem tempore quo Haedui Ambarri, necessarii et consanguinei Haeduorum, Caesarem certiorem faciunt sese depopulatis agris non facile ab oppidis vim hostium prohibere. Item Allobroges, qui trans Rhodanum vicos possessionesque habebant, fuga se ad Caesarem recipiunt et demonstrant sibi praeter agri solum nihil esse reliqui. Quibus rebus adductus Caesar non expectandum sibi statuit dum, omnibus, fortunis sociorum consumptis, lenitate, ita ut oculis in utram partem fluat iudicari non possit. Id Helvetii ratibus ac lintribus iunctis transibant. Ubi per exploratores Caesar certior factus est tres iam partes copiarum Helvetios id flumen traduxisse, quartam vero partem
Abbreviated transcription (Latin):
Nam ne euis supplicio diuitiaci aiu offender& uerebat᷑
Itaq prius ꝗ̃ ꝗcꝗͣ conaret᷑: duutiãcũ ad se uocari iub&
& quoitidianis int̾pretib remotis pec .C. Ualeriu tro¬
aocillu principem gallie prouĩciȩ familiarẽ suiis.
cui sũma oĩu reꝵ fide habebat: cũ eo colloquit᷑. Sił
cõmonefacit que ipõ presente ĩ cõsilio galloꝵ de don
norige sinit dicta & ostendit quȩ seꝑati quisq de co
apud se dixerit. Petit atq hortat᷑ ut sine eius offẽsicẽ
animi uł ipẽ de eo causa cognita scatuat: uł ciuitatẽ
statuere uibeat. cliuitia cus multis cũ lacrimis cesarẽ
complexus. obsecrare cȩpit neꝗ grauuis in frẽ statu¬
er&. scire se illa esse uera ne quẽꝗ ex eo plusꝗ se dolores

Expanded text:
Diviciaci animum offenderet verebatur. Itaque prius quam quicquam conaretur, Diviciacum ad se vocari iubet et, cotidianis interpretibus remotis, per C. Valerium Troucillum, principem Galliae provinciae, familiarem suum, cui summam omnium rerum fidem habebat, cum eo conloquitur; simul commonefanorige sint dicta, et ostendit quae separatim quisque de eo apud se dixerit. Petit atque hortatur ut sine eius offensione animi vel ipse de eo causa cognita statuat vel civitatem statuere iubeat. Diviciacus multis cum lacrimis Caesarem complexus obsecrare coepit ne quid gravius in fratrem statueret: scire se illa esse vera, nec quemquam ex eo plus quam se doloris
Abbreviated transcription (Latin):
metu accedit. Ibiq nauibus onerariis que erãt
extra cothonẽ incensis. om̃ib reliquis aliis aut
subductis. aut in tothonẽ compulsis paulisper cõ¬
moratus si forte uellent dasse dimicare rursus
ad pompeiu cõtulerat. Inde ex p̃lio exfugerat
in Affricãq ad uarũ uenerat. Quẽ ꝑ obuirium
ꝑfidiãq Cesar uissit uetari. P. uestrio autem
quod eius frater Rome peciũa imꝑata nũauerat
& quod ip̃e sua cã probauerat Cesar. ea ipius
classe captus cũ ad necẽ ducẽtꝰ bñficio uari esse
seruatũ. postea sibi facultate nullã datã ignouit
omib fere uillis subt̾ra spetus frumẽti colendi gr̃ã
clam heãnt eatq id ꝑꝑ bella maxĩe hostiũq subitũ

Expanded text:
metum accedit ibique navibus onerariis quae erant metum accedit ibique navibus onerariis quae erant extra cothonem incensis omnibusque reliquis ab eis aut subductis aut in cothonem compulsis paulisper commoratus, si forte vellent classe dimicare, rursus ad Pompeium contulerat, inde ex proeli effugerat in Africamque ad Varum venerat; quem ob periuri perfidiam Caesar iussit necari. P. Vestrio autem, quod eius frater Romae pecuniam imperatam numeraverat et quod ipse suam causam probaverat Caesari, se a Nasidi classe captum, cum ad necem duceretur, beneficio Vari esse servatum, postea sibi facultatem nullam datam transeunomnibus fere villis sub terra specus frumenti condendi gratia clam habeant atque id
Abbreviated transcription (Latin):
riter ꝑuenit leptim. ibiq inorat᷑. om̃es ut se na¬
ues conseq̃rent᷑. postea ip̃e piulũ nauigiolũ con¬
scendit. incursi aquilã multitudine nauiu ꝑter¬
ritum atq trepidante nactus. hostiu classem cepit
sequi. Interi Uarus celeritate cesaris audatia¬
q cõmotus: cũ uniu̾sa dasse cõuersis nauib ha¬
drumetũ uersus fugere cõtendit. Quẽ Cesar ĩ
milibus passuũ.uii. consecutus. recupata quĩque¬
remi cũ suis omib epibatis atq &ia hostiũ custo¬
dibus .cxxx. in ea naue captis: triremẽ hostiũ ꝓxi¬
mã que in repugnando erat cõmorata onustam
remigũ epibataꝵq cepit. Relique naues hostiũ
promũctoriu suꝑarũt. atq hadrumetũ ĩ cotho¬
nẽ se uniu̾se cotulerũt. Cesar eodem uẽto pro
mũctoriu suꝑare non potuit. atq in salo ĩ an¬
choris eade nocte cõmoratus prima luce hadru¬

Expanded text:
riter pervenit Leptim ibique hortatur omnes ut se nariter pervenit Leptim ibique hortatur omnes ut se naves consequerentur; ipse parvulum navigiolum conscendit, in cursu Aquilam multitudine navium perterritum atque trepidantem nactus hostium classem sequi coepit. Interim Varus celeritate Caesaris audaciaque commotus cum universa classe conversis navibus Hadrumetum versus fugere contendit. Quem Caesar in milibus passuum IIII consecutus reciperata quinqueremi cum suis omnibus epibatis atque etiam hostium custodibus CXXX in ea nave captis triremem hostium proximam, quae in repugnando erat commorata, onustam remigum epibatarumque cepit. Reliquae naves hostium promunturium superarunt atque Hadrumetum in cothonem se umunturium superare non potuit atque in salo in ancoris ea nocte commoratus prima luce Hadru
Abbreviated transcription (Latin):
tit. Itemq quĩtu aquilam cũ .xiii. nauibus
longis hadrumetũ eadrum etu eade de cã¬
p̃mutit. Cispius quo erat missus celeriter ꝓ¬
uenit. At aquila tempestate iactatus promũcto.¬
riu suꝑare nõ potuit. atq angulu quenda tutu
a tempestate nactus cũ dasse se longius a prospec¬
tu remouit. Reliqua classis in salo ad leptim e¬
gressa remigibus passimq in littore uagãtibus par¬
p in oppido uicstus sui mercandi gr̃a progressus
uatua a defensoribus stabat. Quibus rebus ua¬
rus ex ꝑfuga cognitis. occasionẽ nac̾tus uigilia ⁊ͥ
hadrumetu ex tortͥone egressus pͥmo mane lepti
cũ uniu̾sa classe uectus: naues onerarias que lõ¬
guis aportu in salo stabant incendit. & pẽthire
cepit. Cesar interim celeriter ꝑ nũcios ĩ castris
sũ opa circur&. certior factus que aberat̃ aportu
mił pass. ui. equo adinisso: obmissis oĩb reb. cele¬

Expanded text:
tit itemque Q. Aquilam cum XIII navibus tit itemque Q. Aquilam cum XIII navibus longis Hadrumetum eadem de causa praemittit. Cispius quo erat missus celeriter pervenit; Aquila tempestate iactatus promunturium superare non potuit atque angulum quendam tutum a tempestate nactus cum classe se longius a prospectu removit. Reliqua classis in salo ad Leptim egressis remigibus passimque in litore vagantibus, partim in oppidum victus sui mercandi gratia progressis, vacua a defensoribus stabat. Quibus rebus Varus ex perfuga cognitis occasionem nactus vigilia secunda Hadrumeto ex cothone egressus primo mane Leptim cum universa classe vectus navis onerarias, quae longius a portu in salo stabant, vacuas a defecepit. § 63 Caesar interim celeriter per nuntios in castris, cum opera circumiret, certior factus, quae aberant a portu milia passum VI, equo admisso omissis omnibus rebus cele
Abbreviated transcription (Latin):
itinere predatores equites numidas getulosq
ex improuiso adorti cirtiter centũ partiz occideĩt.
partim uiuoꝵ potiti sunt. Cesar interi quot¬
tidie legiones in campũ deduce̾ atq opus facere
uallũq & fossam ꝑmediu campu ducere. adusari¬
oruq ex cursionib iter officere nõ int̾mittit
cipio item municiones contra facere. & in iugo¬
ne a cesare excluderẽt᷑ ad properare. Ita duces
utriq &e in oꝑib occupati erant: & nichilominꝰ
equestribus pliis se inter quottidie dimicabant.
nterim Uarus classe quã antea utite hiemis
grã subduxerat. cognito legionis .uii. & octaue
ex sicilia aduẽtu. celeriter deducit. ibiq getulis
remigibus epibatisq complet: insidiandi q grã
ab utica progressus adrumetu cũ.Iu. n auibus
ꝑuenit. Cuius aduentus inscius Cesar Lucium
Cispium cũ classe .xxuii. nauiu ad thapsum
uersus in stacionẽ p̃sidii grã cõmeatusꝗ sue mit¬

Expanded text:
itinere praedatores equites Numidas Gaetulosque itinere praedatores equites Numidas Gaetulosque ex improviso adorti circiter C partim occiderunt, partim vivorum potiti sunt. Caesar interim cotidie legiones in campum deducere atque opus facere vallumque et fossam per medium campum ducere adversariorumque excursionibus ita officere non intermittit. Scipio item munitiones contra facere et, ne iugo a Caesare excluderetur, approperare. Ita duces utrique et in operibus occupati esse et nihilo minus equestribus proeliis inter se cotidie dimicabant. § 62 Interim Varus classem, quam antea Uticae hiemis gratia subduxerat, cognito legionis VII. et VIII.19 ex Sicilia adventu celeriter deducit ibique Gaetulis remigibus epibatisque complet insidiandique gratia ab Utica progressus Hadrumetum cum LV navibus pervenit. Cuius adventus inscius Caesar L. Cispium cum classe XXVII navium ad Thapsum versus in stationem praesidi gratia commeatus sui mit
Abbreviated transcription (Latin):
nũꝗͣ quin dimicaret᷑ a mane usq ad horam
x. diei ꝑstiterũt. Iamq Cesar du esccitũ int̾
municiones suas reduce̾ cepiss&: subito uniu̾sus
equitatus ultior numidaꝵ getuloꝵq sine fre¬
nis ad dextram ꝑte se moue̾ propiusq cesaris
castra que erant in colle se conferre cepit. fre¬
nati aute labieni equites in loco ꝑmanere le¬
gionesq distinere. Cu subito. pars equitatus
cũ leui armatura contra getulos in iussu ac
temere longius progressi paludemq transgssi
multitudine hostiu pauti sustine᷑ nõ potue¬
runt. leuiq armatura deserti ac pulsi cõ¬
uulneratiq uno equite amisso: multis equis
sauciis. leuis armature .xxuii. occisis ad suos
refugerũt. Quo secundo equestri prelio fco
Scipio letus in castra nocte copias reduxit.
quod propriu claudiu fortuna bellantibus
tribuere nõ decreuit. Namq postero die
Cesar cũ ꝑte equitatus sui leptim misit: in

Expanded text:
numquam quin dimicaretur, a mane usque ad horam numquam quin dimicaretur, a mane usque ad horam X. diei perstiterunt. Iamque Caesar dum exercitum intra munitiones suas reducere coepisset, subito universus equitatus ulterior Numidarum Gaetulorumque sine frenis ad dextram partem se movere propiusque Caesaris castra quae erant in colle se conferre coepit, frenatus autem Labieni eques in loco permanere legionesque distinere: cum subito pars equitatus Caesaris cum levi armatura contra Gaetulos iniussu ac temere longius progressi paludemque transgressi multitudinem hostium pauci sustinere non potuerunt levique armatura deserta pulsi convulneratique uno equite amisso, multis equis sauciis, levis armaturae XXVII occisis ad suos refugerunt. Quo secundo equestri proelio facto Scipio laetus in castra nocte copias reduxit. Quod proprium gaudium bellantibus fortuna tribuere non decrevit: namque postero die Caesar cum partem equita
Abbreviated transcription (Latin):
ad dextr enꝰ ꝑueniã. Habuit leg̃. uiiii ꝗet
uiii. insinistro cornu .xxx. xxuiiii. xii. xiiii.
xxuiii. xxui. in media atie. ip̃m aũt dextꝵ
parte cohortu collocauerat. Preterea ex
tironũ adiecerat paucas. Tertia aute aciem in
sinistꝵ suũ cornu contulerat: & usq ad aciei sue
media legionẽ porrexerat. Et ita collocauit.
uti sinistrũ suũ cornu triplex id eo consilio fece¬
rat. quod suũ dextrũ latus municionib adiu¬
uaret᷑. sinistꝵ aute equitatus hostiu multitu¬
dini uti resisti poss& laborabat. Eodemq suu oẽ
equitatu contulerat. Et quod ei par confide¬
bat. presidii his equitib legionẽ .u. p̃miserat:
leuẽq armaturã inter equites interposuerat.
Sagittarios uarie passimq locis certis maxĩe¬
q incormbus collocauerat. Sic utroꝵq ex̾¬
citus instructi nõ plus pass. ccc. int̾iecto spa¬
cio quod forsitan ante id tempus actiderat

Expanded text:
ad dextrum perveniam. Habuit legionem X. et ad dextrum perveniam. Habuit legionem X. et VIIII. in sinistro cornu, XXV., XXVIIII., XIII., XIV., XXVIII., XXVI. in media acie.15 Ipso autem dextro partem cohortium collocaverat, praeterea ex tironum adiecerat paucas. Tertiam autem aciem in sinistrum suum cornu contulerat et usque ad aciei suae mediam legionem porrexerat et ita collocaverat uti sinistrum suum cornu esset triplex. Id eo consilio fecerat quod suum dextrum latus munitionibus adiuvabatur, sinistrum autem equitatus hostium multitudini uti resistere posset laborabat, eodemque suum omnem equitatum contulerat et, quod ei parum confidebat, praesidio his equitibus legionem V. praemiserat levemque armaturam inter equites interposuerat. Sagittarios varie passimque locis certis maximeque in cornibus collocaverat. § 61 Sic utrorumque exercitus instructi non plus passuum CCC interiecto spatio, quod forsitan ante id tempus acciderit
Abbreviated transcription (Latin):
existimabat᷑. Elephantos dextro sinistroq cor¬
nu collocauerat. equalibus inter eos int̾uallis tra¬
iectis. Post aute elephantos armaturas leues
numidasq auxiliares substiter̾ant. Equitatũ frena¬
cũ uniu̾sum in suo dextro cornu disposuerat. Si¬
nistr ei cornu oppido uzuta claudebatur.
Neq erat spaciũ equitatus explicandi ppea numi¬
das leuisq armature infinita multitudie ad dex¬
tram ꝑte sue atiei opposuerat fere int̾iecto nõ
minus mił . pas. spacio. & ad collis radices ma¬
gis appulerat longiusq ab adu̾sarioꝵ siuisq copiis
promouebat. Id hoc consilio ut cũ acies due int̾
se concurrissent. initio certaminis paulo lõgius
eius equitatus tircũuentus ex improuiso claude¬
ret multitudine sua ex̾citũ tesaris atq ꝑturba¬
tum iaculis configere. Hec fuit racio Scipionis
eo die p̃liandi. Cesaris autẽ acies hoc mõ
fuit collocata ut ab sinstro eus corni ordiaret

Expanded text:
r.14 Elephantos dextro sinistroque corr.14 Elephantos dextro sinistroque cornu collocaverat aequalibus inter eos intervallis interiectis, post autem elephantos armaturas levis Numidasque auxiliaris substituerat. Equitatum frenatum universum in suo dextro cornu disposuerat: sinistrum enim cornu oppido Uzitta claudebatur neque erat spatium equitatus explicandi. Praeterea Numidas levisque armaturae infinitam multitudinem ad dextram partem suae aciei opposuerat fere interiecto non minus mille passuum spatio et ad collis radices magis appulerat longiusque ab adversariorum suisque copiis promovebat, id hoc consilio ut, cum acies duae inter se concurrissent, initio certaminis paulo longius eius equitatus circumvectus ex improviso clauderet multitudine sua exercitum Caesaris atque perturbatum iaculis configeret. Haec fuit ratio Scipionis eo die proeliandi. § 60 Caesaris autem acies hoc modo fuit collocata, ut ab sinistro eius cornu ordiar et
Abbreviated transcription (Latin):
cirtũ uectus: legionesq cohortatus signo dato acces¬
sum hostiu aucupabat᷑. Ip̃e ei asuis municiõib
longius nõ sine racione procedebat: qđ in oppido
uz ite quod Scipio tenebat hostiu erãt cohor¬
tes armate. Eidem aute oppido ad dextrum
latus eius cornu erat oppõitu. uerebat᷑q ne si
preter gressus ess& ex oppido quod eruptiõe facta
ab latere eu adorti conciderent. Preterea hec
quoq eu causa tardauit. quod erat locus quidã
ꝑ impeditus ante acie Scipionis: quẽ suis impedi¬
mẽto ad ultro occurrendu fore existimabat.
Non arbuitror esse p̃termittendu quẽ ad modum ex¬
citus ut̾ͥusq fuerint in atie instructi. IScipio hocꝰ
modo aciem direxit. Collocabat infrõte suas &
Iube legiones. postea dũt numidas in subsidiaria
atie: ita extenuatos & in longitudie directos ut
procul simplex esse acies media ab legionariis mi¬

Expanded text:
circumvectus legionesque cohortatus signo dato accescircumvectus legionesque cohortatus signo dato accessum hostium aucupabatur. Ipse enim a suis munitionibus longius non sine ratione non procedebat, quod in oppido Uzittae, quod Scipio tenebat, hostium erant cohortes armatae; eidem autem oppido ad dextrum latus eius cornu erat oppositum, verebaturque ne, si praetergressus esset, ex oppido eruptione facta ab latere eum adorti conciderent. Praeterea haec quoque eum causa tardavit, quod erat locus quidam perimpeditus ante aciem Scipionis, quem suis impedimento ad ultro occurrendum fore existimabat. § 59 Non arbitror esse praetermittendum, quem ad modum exercitum utriusque fuerint in aciem instructi. Scipio hoc modo aciem derexit. Collocabat in fronte suas et Iubae legiones, post eas autem Numidas in subsidiaria acie ita extenuatos et in longitudinem derectos ut procul simplex esse acies media ab legionariis mi
Abbreviated transcription (Latin):
ciuibus in columẽ reuerti malle. atq &ia et
suꝑbius iube factũ nõ in .m. aꝗniu hõĩe nouũ
ꝑuu q senatorem. sed in scipionẽ hoĩe illa fami¬
lia dignitate honorib prestante. Namq cũ Sci¬
pio sagulo purpureo. ante Regis aduẽtu uti so¬
litus esset. dicitur Iuba cũ eo egisse. nõ oportere
illu eodem uestitu atq ip̃e uteret᷑. Itaq fac
tu ut scipio ad albũ se se uestitu transferr&
dedueut. & suꝑ tiliu quodda ex celsu nacti nõ
longe a Cesaris castris acie cõstituũt: atq ibi
consistũt. Cesar item producit copias. cele¬
riterq his instructis ante suas municiones que
erãt in campo constituit sine dubio existimans
ultro al uersarios cũ ta magnis copiis auxiliis¬
q regis essent prediti. prompti usq prosiluissẽt
ante se cõcursoͬros propiusq se accessuros: equo

Expanded text:
civibus incolumem reverti malle! Atque etiam et civibus incolumem reverti malle! Atque etiam et superbius Iubae factum non in M. Aquinum, hominem novum parvumque senatorem, sed in Scipionem, hominem illa familia, dignitate, honoribus praestantem. Namque cum Scipio sagulo purpureo atque regis adventum uti solitus esset, dicitur Iuba cum eo egisse non oportere illum eodem vestitu atque ipse uteretur. Itaque factum est ut Scipio ad album sese vestitum transferret educunt et supercilium quoddam excelsum nacti non longe a Caesaris castris aciem constituunt atque ibi consistunt. Caesar item producit copias celeriterque eis instructis ante suas munitiones quae erant in campo consistit,12 sine dubio existimans ultro adversarios, cum tam magnis copiis auxiliisque regis essent praediti promptiusque prosiluissent ante, secum concursuros propiusque se accessuros. Equo
Abbreviated transcription (Latin):
iuctoria sub hiemsalis regis erãt dati ptãto.
occasione accepta. nocste iam luminib accẽsis
cũ equis calonibusq suis circiter .iͦ. ꝑfugiunt ĩ
cesaris castra: que erãt ĩ campo proxĩe locum¬
UTitte locata. Quos postqͣ Scipio quiq cũ
eo erant cognouerunt : cũ cõmoti ex tali in¬
cõmodo essent  fere ꝑ id tpũs. M. aquinium cũ
C. Saserna colloquẽte uiderũt. Scipio mittit
ad aquiniu nichil aitinere eu cũ adu̾sariis collos¬
ñ cũ nichilominus eius sermonẽ nũciuis ad se refer¬
r&: sed restare ut aliqua que si uellet ꝑ ager&.
Uiator p̃terea ab Iuba ad eu est missus. qui dicẽt
audiente Saserna uetat te Rex alloqui. Quo
nũcio ꝑ t̾ritus discessit: & dicto audiens fuit regi
nores accepisset incolumi patria fortunisq õĩb
Iube barbaro potius obediẽte fuisse ꝗͣ aut scipi¬
onis obtemꝑasse nũcio: aut cesaris eiusdẽ ꝑtis

Expanded text:
victoriam sub Hiempsalis regis erant dati potestatem, victoriam sub Hiempsalis regis erant dati potestatem, occasione capta nocte iam luminibus accensis cum equis calonibusque suis circiter mille perfugiunt in Caesaris castra quae erant in campo proxime Uzittae locata. § 57 Quod postquam Scipio quique cum eo erant cognoverunt, cum commoti ex tali incommodo essent, fere per id tempus M. Aquinum cum C. Saserna colloquentem viderunt. Scipio mittit ad Aquinum, nihil attinere eum cum adversariis colloqui. Cum nihilo minus eius sermonem nuntius ad Scipionem referret sed restare ut reliqua quae sibi vellet perageret, viator praeterea ab Iuba ad eum est missus qui diceret audiente Saserna: 'Vetat te rex colloqui.' Quo nuntio perterritus discessit et dicto audiens fuit regi. nores accepisset, incolumi patria fortunisque omnibus Iubae barbaro potius oboedientem fuisse quam aut Scipionis obtemperasse nuntio aut caesis eiusdem partis
Abbreviated transcription (Latin):
contraq regem fatere nõ dubitant. Quibus reb
tognitis Iuba distentus triplici bello. necessitare¬
q coactus desuis copiis quas contra cesarem
adduxerat. sex cohortes in fines regni sui mit.¬
tit. que essent p̾sidio contra getulos.
&S. R. brachiis ꝑfectis promotisq usq eo quo
telu ex oppido abici nõ posset. castra munit. ba¬
listis scorpionibusq crebris ante frõte castroꝵ
contraq oppidũ collocatis. defensores muri detͥ¬
rere nõ int̾mutit. eoq quĩq legiones exsupio¬
ribus castris deducit. qua facultate oblata. illus¬
eriores notissimiq cõspectũ amicoꝵ propĩquoꝵ¬
q efflagitabant: atq intra se colloquebantꝰ. Que
res quid utilitatis hrẽt. Cesarem nõ fallebat
N amq getuli ex equitatu regio nobiliores eꝗtũq
prefecti quoꝵ pres cũ Mario ante meruerãt
euisq bñficio agris finibq donati post Sylle

Expanded text:
contraque regem facere non dubitant. Quibus rebus contraque regem facere non dubitant. Quibus rebus cognitis Iuba, distentus triplici bello necessitateque coactus, de suis copiis quas contra Caesarem adduxerat sex cohortis in finis regni sui mittit quae essent praesidio contra Gaetulos. § 56 Caesar bracchiis perfectis promotisque usque eo quo telum ex oppido adigi non posset castra munit, ballistis scorpionibusque crebris ante frontem castrorum contra oppidum collocatis defensores muri deterrere non intermittit eoque quinque legiones ex superioribus castris deducit. Qua facultate oblata inlustriores notissimique conspectum amicorum propinquorumque efflagitabant atque inter se colloquebantur. Quae res quid utilitatis haberet Caesarem non fallebat: namque Gaetuli ex equitatu regio nobiliores equitumque praefecti, quorum patres cum Mario ante meruerant eiusque beneficio agris finibusque donati post Sullae
Abbreviated transcription (Latin):
mine causa ab ex̾citu meo te remoueo. hodie¬
q ex affrica ab esse: & ꝗͣtu potes proficisci iubeo
temq te Aule fontei qđ tribunꝰ militũ sedici¬
osus malusq ciuis fuisti: te ab excitu dimitto.
usei aliene. itiro .C. clusianes cũ ordines in
meo ex̾citu bñficio nõ uirtute sitis consecuti
ita uos gesseritis: ut neq bello fortes: neq pace
boni aut utiles fueritis. & magis in sedicionẽ
concitandisq militibus adu̾sarioꝵ urõrꝵ imꝑato¬
ris ꝗͣ pudoris modestieq fueritis studiosiores: in¬
dignos uos essȩ arbitror qui meo ex̃citu ordines du¬
catis. missosq facio. & quãtu potestis abesse ex
affrica uibeo. Itaq tradit eos centurionib et
singulis nõ amplius singulos additos seruos ÷ nã
supͣ docuimꝰ ad suos ciues ꝑueniũt. quoꝵ auctori¬
tate facile adducti cesarisq. noĩe ꝑsuasi a rege
Iuba desciscunt: celeriterq cucti arma capiunt.

Expanded text:
miniae causa ab exercitu meo te removeo hodieminiae causa ab exercitu meo te removeo hodieque ex Africa abesse et quantum pote proficisci iubeo. Itemque te, A. Fontei, quod tribunus militum seditiosus malusque civis fuisti, te ab exercitu dimitto. T. Saliene, M. Tiro, C. Clusinas, cum ordines in meo exercitu beneficio non virtute consecuti ita vos gesseritis ut neque bello fortes neque pace boni aut utiles fueritis et magis in seditione concitandisque militibus adversum vestrum imperatorem quam pudoris modestiaeque fueritis studiosiores, indignos vos esse arbitror qui in meo exercitu ordines ducatis, missosque facio et quantum pote abesse ex Africa iubeo.' Itaque tradit eos centurionibus et singulis non amplius singulos additos servos in navsupra docuimus, ad suos civis perveniunt. Quorum auctoritate facile adducti Caesarisque nomine persuasi a rege Iuba desciscunt celeriterque cuncti arma capiunt
Abbreviated transcription (Latin):
positis meror in italia pristine litentie militaris
ac rapinaꝵ certoꝵ hõiu paruulã modo cau¬
sulam nactus. qđ cesar auienus tribunus militũ
X. legionis nauẽ cõmeatu familia sua atq iumẽ¬
tis occupauiss&. neq militẽ unũ ab Sicilia sustu¬
lisset. Postero die de suggestu cõuocatis oiu le¬
gionũ tribunis tenturionibusq Maxime uel¬
lem inquit hoĩes sue petulantie nimieq lib̾tatis
aliqñ finẽ fecissent: meeq lenit atis modestie
pacientieq racionẽ habuissent. Sed postꝗͣ ip̃i sibi
neq modũ neq t̾minũ cõstituũt: quo ceteri dis¬
similiter se gerant: ego met ip̃e documẽtu more
militari cõstitua .C. auiene qđ initalia mili
q ꝑ municipia fecisti. quodq michi reiq pu ͤ
inutilis fusti: & pro militibus tuã familiam
iumẽtaq ĩ naues imposiusti: tuaq oꝑa militib
q tprͣe necessario resp. caret. Ob eas res igno¬

Expanded text:
positis memor in Italia pristinae licentiae militaris positis memor in Italia pristinae licentiae militaris ac rapinarum certorum hominum parvulam modo causulam nactus Caesar, quod C. Avienus, tribunus militum X. legionis, navem ex commeatu familia sua atque iumentis occupavisset neque militem unum ab Sicilia sustulisset, postero die de suggestu convocatis omnium legionum tribunis centurionibusque, 'Maxime vellem,' inquit, 'homines suae petulantiae nimiaeque libertatis aliquando finem fecissent meaeque lenitatis, modestiae patientiaeque rationem habuissent. Sed quoniam ipsi sibi neque modum neque terminum constituunt, quo ceteri dissimiliter se gerant egomet ipse documentum more militari constituam. C. Aviene, quod in Italia militque per municipia fecisti quodque mihi reique publicae inutilis fuisti et pro militibus tuam familiam iumentamque in navis imposuisti tuaque opera militibus tempore necessario res publica caret, ob eas res igno
Abbreviated transcription (Latin):
prospectũ offetiss& Iuba cũ labieno capti in
potestate Cesaris uenissent. Equitatusq cu
leui ariatura funditus ad interemptionẽ deletꝰ
esset. Interim ineredibiliter ex leg̃ .iiii. &.ui
scipionis milites diffugere. parti in castra tesa¬
ris. ꝑti in quas quisq poterat regiones ꝑ ueĩt.
temq equites curiani diffisi Scipioni euisq t
copiis cõplures se eodem cõferebant. Dum
hec circũ Uittam ab utrisq ducibus ad minis¬
trantꝰ. Legiones due .x. & Uiiii. ex Sicilia na¬
iubus onerariis profecte cũ ia nõ longe a portu
Ruspine ab essent cõspicate naues tesarianas
que in stacione apud thapsu stabant. ueriti
ne in aduersarior ut insidiandi grã ibi cõmo¬
rantiu classem in ciderent: imprudentesq ue¬
la in altu dederũt. ac dui multũq iactati: tã¬
dem multis post diebus siti in opiaq cõfecti ad
cesarem ꝑueniunt. Quibus legionibus ex¬

Expanded text:
prospectui offecisset, Iuba cum Labieno capti in prospectui offecisset, Iuba cum Labieno capti in potestatem Caesaris venissent, equitatusque cum levi armatura funditus ad internecionem deletus esset. Interim incredibiliter ex legione IIII. et VI. Scipionis milites diffugere partim in castra Caesaris, partim in quas quisque poterat regiones pervenire; itemque equites Curioniani diffisi Scipioni eiusque copiis complures se eodem conferebant. § 53 Dum haec circum Uzittam ab utrisque ducibus administrantur, legiones duae, X. et VIIII., ex Sicilia navibus onerariis profectae, cum iam non longe a portu Ruspinae abessent, conspicati navis Caesarianas quae in statione apud Thapsum stabant, veriti ne in adversariorum ut insidiandi gratia ibi commorantium classem inciderent imprudentes, vela in altum dederunt ac diu multumque iactati tandem multis post diebus siti inopiaque confecti ad Caesarem perveniunt. § 54 Quibus legionibus ex
Abbreviated transcription (Latin):
angusta utebant᷑. Du hec oꝑa que ante dixi
fiebant. a legione interi pars aciei ante opus
hinstructa sub hoste stabat. Equites barbari leuis¬
q armature p̃liis minutis cominus dimicabant.
esax ab eo oꝑe cu ia sub uesper copias in castra
reducer&. magno incursu cũ omĩ equitatu leui¬
q armatura. Iuba. Scipio. labienus in legionarios
impetu fecerũt. Equites Cesariani ui uniu̾sę
subiteq hostiu multitudinis pulsi parumper
accesserũt. Que res aliter ad u̾sariis cecidit :
Nlamq cesar exmedio itinere copiis reductis. eꝗ¬
tibus suis auxiliu tulit. Equites aute aduencu
legionũ aĩo adlito cõuersis equis in numidas di¬
pide insequẽtes dispersosq impetũ fecerunt: at
eos cõuulneratos usq in castra regia repulerũt
multosq ex his occiderunt. Quod ni in noctẽ
p̃liu ess& cõiectu puliusq uento flatus oĩum

Expanded text:
angusta utebatur. Dum haec opera quae ante dixi angusta utebatur. Dum haec opera quae ante dixi fiebant a legione, interim pars acie ante opus instructa sub hoste stabat; equites barbari levisque armatura proeliis minutis comminus dimicabant. § 52 Caesar ab eo opere cum iam sub vesperum copias in castra reduceret, magno incursu cum omni equitatu levique armatura Iuba, Scipio, Labienus in legionarios impetum fecerunt. Equites Caesariani vi universae subitaeque hostium multitudinis pulsi parumper cesserunt. Quae res aliter adversariis cecidit: namque Caesar ex medio itinere copiis reductis equitibus suis auxilium tulit; equites autem adventu legionum animo addito conversis equis in Numidas cupide insequentis dispersosque impetum fecerunt atque eos convulneratos usque in castra regia reppulerunt multosque ex eis interfecerunt. Quod nisi in noctem proelium esset coniectum pulvisque vento elatus omnium
Abbreviated transcription (Latin):
niuit. De inde absius maximis castris ꝑ mediu
campu eregione oppidi uritte quod inter sua cas¬
tra & scipionis in planiciem positũ erat tenebat᷑¬
q a Scipione. duo brachia instituit duci & ita eri¬
gere ut ad angulu dextrũ sinistꝵq euis oppidi
cõueniret. L.i. Hac roe opus instruebat: ut cũ
propius oppidu copias admouisset. oppugnareq
cepiss&. tecta latera suis municionib habere
ne ab equitatus multitudine circũuentus ab oppii¬
gnatione deterrẽt᷑: Preterea quo facilius col¬
loquia fieri possent. & si qui ꝑfugere uellent. id
quod.antea sepe accidebat: magͥno cũ eoꝵ ꝑiculo
tũ facile & sine ꝑiculo fier&. Uoluit & iaz expiri¬
cum propius hoste accessiss&. hrẽt ne in aĩo dimi¬
care. Accedebat &ia ad reliquas causas quod
is locus depressus exat. puteiq ibi nõ nulli fieri¬
complures poterant. A quatione eĩ longa et

Expanded text:
nivit. Deinde ab suis maximis castris per medium nivit. Deinde ab suis maximis castris per medium campum e regione oppidi Uzittae, quod inter sua castra et Scipionis in planitie positum erat tenebaturque a Scipione, duo bracchia instituit ducere et ita dirigere ut ad angulum dextrum sinistrumque eius oppidi convenirent. Id hac ratione opus instruebat ut, cum propius oppidum copias admovisset oppugnareque coepisset, tecta latera suis munitionibus haberet, ne ab equitatus multitudine circumventus ab oppugnatione deterreretur, praeterea quo facilius colloquia fieri possent et, si qui perfugere vellent, id quod antea saepe accidebat magno cum eorum periculo, tum facile et sine periculo fieret. Voluit etiam expericum propius hostem accessisset, haberetne in animo dimicare. Accedebat etiam ad reliquas causas quod is locus depressus erat puteique ibi non nulli fieri poterant: aquatione enim longa et
Abbreviated transcription (Latin):
leuiq axmatura consedit. Et p̃terea post mõte
occulto collocauerat. ut cũ ip̃e ex improuiso le¬
gionarios adortus ess&. ex colle equitatus se ostẽ¬
deret. Ut re duplici ꝑturbatus Cesar eiusq ex̾citꝰ
neq retro regrediendi: neq ultra procedendi ob¬
lata facultate. circũ uentus concideretur
esar postꝗ̃ equitatu añ p̃misso inscius insidiaꝵ
cũ ad eu locũ uenisset. abusi siue obliti p̃ceptor
labieni. siue uexiti ne infossa ab equitib oppͥmrẽtꝰ
rari ac singłi de rupe prodire. & sum̃a petere
collis. Quos Cesaris equites consecuti iꝑti int̾fe¬
cerunt. ꝑtim uiuoꝵ sunt potiti. De inde pro¬
tinus collem petere contenderunt. atq eu do¬
cusso labieni p̃sidio celeriter occupauerunt. Labi¬
enus cũ ꝑte equitũ iux fuga sibi peperit salute
Hac re ꝑ equites gesta. Cesar legionibus oꝑa distͥ¬
buit. atq in eo colle quo erat potitus castra mu¬

Expanded text:
levique armatura consedit et praeterea post montem levique armatura consedit et praeterea post montem occulto collocaverat ut, cum ipse ex improviso legionarios adortus esset, ex colle se equitatus ostenderet, ut re duplici perturbatus Caesar eiusque exercitus neque retro regrediendi neque ultra procedendi oblata facultate circumventus concideretur. Caesar postquam equitatu ante praemisso inscius insidiarum cum ad eum locum venisset, abusi sive obliti praeceptorum Labieni sive veriti ne in fossa ab equitibus opprimerentur rari ac singuli de rupe prodire et summa petere collis. Quos Caesaris equites consecuti partim interfecerunt, partim vivorum sunt potiti; deinde protinus collem petere contenderunt atque eum decusso Labieni praesidio celeriter occupaverunt. Labienus cum parte equitum vix fuga sibi peperit salutem. § 51 Hac re per equites gesta Caesar legionibus opera distribuit atque in eo colle quo erat potitus castra mu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ iugũ sũmu cũ copiis progredi cepit: & brachia
protinus deducere. & castella munire. propius¬
q scipionẽ capiendo loca excella occupare cõten¬
dit. Adu̾sarii iagͥtudinẽ copiaꝵ confisi ꝓxi¬
mũ collem occupauerũt. atq ita longius sibi progͤ¬
diendi exipuerũt facultate. euisde collis occupã¬
di gratia. labienus consiliu ceperat: & quo pro¬
piore loco fuerat. eo celerius occurrerat. Erat
cõuallis satis magna latitudine. altitudine p̃rup¬
ta. crebris locis spelunce in modũ subrutis: quȩ
erat transgrediend& cesari añꝗͣ ad eu collem
quẽ caꝑe uolebat ꝑueniret. ultraq eam cõual¬
lem oliuetũ uetus crebris arboribus cõdensu
H ic cũ labienus aĩaduertisset cesarẽ. si uell& eum
locũ occupare. prius necesse cõuallem oliuetũq tnͣs¬
gredi: eoꝵ locoꝵ ꝑitus insidiis cũ parte equitatꝰ

Expanded text:
per iugum summum cum copiis progredi coepit et bracchia per iugum summum cum copiis progredi coepit et bracchia protinus ducere et castella munire propiusque Scipionem capiendo loca excelsa occupare contendit, ne adversarii magnitudine copiarum confisi proximum collem occuparent atque ita longius sibi progrediendi eriperent facultatem.7 Eiusdem collis occupandi Labienus consilium ceperat et quo propiore loco fuerat eo celerius occurrerat. § 50 Erat convallis satis magna latitudine, altitudine praerupta, crebris locis speluncae in modum subrutis, quae erat transgredienda Caesari, ante quam ad eum collem quem capere volebat perveniretur; ultraque eam convallem olivetum vetus crebris arboribus condensum. Hic cum Labienus animadvertisset Caesarem, si vellet eum locum occupare, prius necesse esse convallem olivetumque transgredi, eorum locorum peritus in insidiis cum parte equitatus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑuenit. castris Regis seorsu positis cũ eis copiis
quas comemoraui. haud ita longe ab scipione cõ¬
sedit. Erat in castris cesaris suꝑiore tempore
magniis terror & expectacio copiaꝵ regiaꝵ. ex¬
citus eius magis suspensiore aĩo ante aduẽtum
Iube cõmouebat. Postꝗͣ uo̾ castra castris cõtulit
despectis euis copiis omẽ timorẽ depoĩt. Ita quã
antea absens habuerat auctoritate: eam om̃e
presens dimiserat. Quo facto cuius fatile fuit
illatu scipioni additũq aĩi fiduciaꝗ regis aduẽ¬
tu. Nam postero die uniuersas suas regisq co¬
pias cũ elephantis .lx. productas in aciem ꝗͣ spe¬
ciosissime potuit instruxit. ac paulo longius pro¬
gressus ab suis municionib haud ita du cõmo¬
ratus se recepit in castra. Cesar postꝗͣ aĩad¬
uertit Scipioni auxilia fere que expectass&
omĩa cõuenissẽ: neq morã pugnãdi ullã fore

Expanded text:
pervenit, castris regiis seorsum positis cum eis copiis pervenit, castris regiis seorsum positis cum eis copiis quas commemoravi, haud ita longe ab Scipione consedit. — Erat in castris Caesaris superiore tempore magnus terror, et exspectatione copiarum regiarum exercitus eius magis suspensiore animo ante adventum Iubae commovebatur; postquam vero castra castris contulit, despectis eius copiis omnem timorem deponit. Ita quam antea absens habuerat auctoritatem, eam omnem praesens dimiserat. — Quo facto cuivis facile fuit intellectu Scipioni additum animum fiduciamque regis adventu. Nam postero die universas suas regisque copias cum elephantis LX productas in aciem quam speciosissime potuit instruxit ac paulo longius progressus ab suis munitionibus haud ita diu commoratus se recipit in castra. § 49 Caesar postquam animadvertit Scipioni auxilia fere quae exspectasset omnia convenisse neque moram pugnandi ullam fore,
Abbreviated transcription (Latin):
rebus attenuati oppido per ꝗͣ pauci sub pellibus
acquiescebant. Reliqui ex uestimentis tento ri¬
olis factis atq arundinib coriisq contextis ꝑ¬
manebant. Itaq subito igne grandineq cõsecuta
grauati pendere tenebrar. aqua om̃esuel subrut ⁊
disiectiq nocte in tempesta ignibus extinctis. re¬
busq ad uictũ ꝑti omĩbus corruptis ꝑ castã passi
uagabant᷑: scutisq capita contegebant. Eadem
nocte .u. legionis piloꝵ cacumina sua sponte arsert.
ex interim Iuba de equestri prelio scipionis cer¬
cior factus euocatusq ab eodem lris prefecto Sa¬
burre cũ parte ex̾citus contra Sitio relicto: ut
secũ ip̃e aliquid auctoritatis hr̃et. ex̃citus Scipiõis
a terrore cesaris cũ tribus legionib equitibusq fix¬
natis. decc. numidis sine frenis peditibusq euis ar¬
mature grandi nuo. elephantis .xxx. egressus e
regno ad Scipionẽ est profectis. Postꝗͣ ad eum

Expanded text:
rebus attenuati oppido perquam pauci sub pellibus rebus attenuati oppido perquam pauci sub pellibus adquiescebant: reliqui ex vestimentis tentoriolis factis atque harundinibus scopisque contextis permanebant. Itaque subito imbre grandineque consecuta gravatis pondere tentoriis aquarumque vi subrutis disiectisque, nocte intempesta ignibus exstinctis, rebus quae ad victum pertinent omnibus corruptis per castra passim vagabantur scutisque capita contegebant. Eadem nocte V. legionis pilorum cacumina sua sponte arserunt. § 48 Rex interim Iuba de equestri proelio Scipionis certior factus evocatusque ab eodem litteris praefecto Saburra cum parte exercitus contra Sittium relicto, ut secum ipse aliquid auctoritatis adderet exercitui Scipionis ac terrorem Caesaris, cum tribus legionibus equitibusque frenatis DCCC, Numidis sine frenis peditibusque levis armaturae grandi numero, elephantis XXX egressus e regno ad Scipionem est profectus. Postquam ad eum
Abbreviated transcription (Latin):
uibus apud thappsum custodie causa in salo esset
iusserat: ut suis onerariis longisq nauibus p̃sidio
essent: ob negligẽtia ignominie cã dimitendos
ab ex̾citu grauissimũ q in eos edictũ proponendũ
curauit. Per id tp̃us fere Cesaris ex̃citui res
accidit incredibilis auditu. Namq uigiliaꝵ sigͦ
confecto. circiter uigilia secũda noctis: nimbus
cũ sax ea grandine subito ẽ exortus ingens. Ad
hoc aute incõmodu accesserat. qđ cesar nõ mo¬
re suꝑioꝵ imꝑatoꝵ in hibernis ex̾citu cõtinebat:
sed in tercio quartoq die procedendo: propusq
hoste accedendo castra cõmuniebat. oꝑeq faciendo
militesq se tircũspiciendi nõ habebant facultate.
reterea ita ex Sicilia excitu transportabat. ut p̃t̾
ip̃m milite & arma nec uas nec mancipiũ neq
ulla rem que usui militi esse consueuit ĩ naues
imponi pateret᷑. In affrica aute nõ modo sibi

Expanded text:
vibus apud Thapsum custodiae causa in salo esse vibus apud Thapsum custodiae causa in salo esse iusserat ut suis onerariis longisque navibus praesidio essent, ob neglegentiam ignominiae causa dimittendos ab exercitu gravissimumque in eos edictum proponendum curavit. § 47 Per id tempus fere Caesaris exercitui res accidit incredibilis auditu. Namque vergiliarum signo confecto circiter vigilia secunda noctis nimbus cum saxea grandine subito est exortus ingens. Ad hoc autem incommodum accesserat quod Caesar non more superiorum temporum in hibernis exercitum continebat, sed in tertio quartoque die procedendo propiusque hostem accedendo castra communibat opereque faciendo milites se circumspiciendi non habebant facultatem. Praeterea ita ex Sicilia exercitum transportabat ut praeter ipsum militem et arma nec vas nec mancipium neque ullam rem quae usui militi esse consuevit in navis imponi pateretur. In Africa autem non modo sibi
Abbreviated transcription (Latin):
desistas adhortor. Contra cuius ei copias cõten¬
das: si minus antea exꝑtus es licet nuc cognoscas.
Elige ex tuis cohorte unã quã putas esse firmis¬
simã: & constitue contra me. Ego aut̃ ex meis cõ¬
militonib quos nũc in tua tenes potestate: nõ ãplis
de. sumã. tũ ex uirtute nr̃ã intelliges: quid ex tuis
tĩo aduersus opinionẽ eius est locutus. ira ꝑcitus
Scipio atq aĩ dolore incensus ãnuit centurionib
quid fieri uell&. atq ante pedem tenturiones in¬
t̾fecit. reliquosq ueteranos a tironib uib& secer¬
ni. Adducite istos inquit nephario scelere cõtami¬
natos. & cede ciuiu sagniatos. Sic extra uallũ
deducti sunt & cruciabiliter interfecti. Tirones
aute iubet int̾ legiones disꝑtiri. & cominiu cũ tici¬
da in conspectũ siu prohibet adduci. Qua ex re
Cesar cõmotus. eos quos in stacionib cũ longis na¬

Expanded text:
desistas adhortor. Contra cuius enim copias contendesistas adhortor. Contra cuius enim copias contendas, si minus antea expertus es, licet nunc cognoscas. Elige ex tuis cohortem unam quam putas esse firmissimam, et constitue contra me; ego autem ex meis commilitonibus quos nunc in tua tenes potestate non amplius X sumam. Tunc ex virtute nostra intelleges quid ex tuis o praesenti animo adversus opinionem eius est locutus, ira percitus Scipio atque animi dolore incensus innuit suis centurionibus quid fieri vellet, atque ante pedes centurionem interfecit reliquosque veteranos a tironibus iubet secerni. 'Abducite istos,' inquit, 'nefario scelere contaminatos et caede civium saginatos.' Sic extra vallum deducti sunt et cruciabiliter interfecti. Tirones autem iubet inter legiones dispertiri et Cominium cum Ticida in conspectum suum prohibet adduci. Qua ex re Caesar commotus eos quos in stationibus cum longis na
Abbreviated transcription (Latin):
rati urĩ imꝑatoris impulsu & imꝑio coastos ciues
& optiũ quẽq nepharie consectari: quos qm̃ for
debetisi remp. cũ optio quoq defendetis: certũ est
uobis uitã & peciũa donare. Qua ꝑꝑ quid senti¬
atis proloꝗmini. Hac habita orõne scipio cũ ex¬
istimasset pro suo bñficio sine dubio abhis grãs sibi
actu iri. potestate his dicendi fecit. Ex his cẽtu¬
rio legionis.xiiii. Pro tuo inquit sum̃o bñficio Sci¬
pio tibi grãs ago. nõ eĩ te imꝑatore appello qđ
michi uitã incolumitatẽq helli iure capto pollice¬
ris. Et forsitan isto uterer bñficio. si nõ ei sumu
scelus adiũgeret᷑. Ego ne contra cesarẽ imꝑatore
meũ apud quẽ ordinẽ duxi euisq excitu. pro
tuius dignitate iucstoriaq amplius . xxxui. ãnu
depugnaui adu̾sus armatusq consistam: Neq ego
istuc facturus sum: & te magnoꝑe ut de negotio

Expanded text:
rati vestri imperatoris impulsu et imperio coactos civis rati vestri imperatoris impulsu et imperio coactos civis et optimum quemque nefarie consectari. Quos quoniam fortdebetis, rem publicam cum optimo quoque defendetis, certum est vobis vitam et pecuniam donare. Quapropter quid sentiatis proloquimini.' § 45 Hac habita oratione Scipio cum existimasset pro suo beneficio sine dubio ab his gratias sibi actum iri, potestatem eis dicendi fecit. Ex eis centurio legionis XIIII. 'Pro tuo,' inquit, 'summo beneficio, Scipio, tibi gratias ago — non enim imperatorem te appello — quod mihi vitam incolumitatemque belli iure capto polliceris, et forsan isto uterer beneficio, si non ei summum scelus adiungeretur. Egone contra Caesarem imperatorem meum, apud quem ordinem duxi, eiusque exercitum, pro cuius dignitate victoriaque amplius XXXVI annos depugnavi, adversus armatusque consistam? Neque ego istud facturus sum et te magnopere ut de negotio