comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quiq frustra dat̾ excitaestad
nutum quisq suũ ire possitin
prelĩ ac redire rarũ diuiniiq
aĩ bonũ prouidẽtia est iõ panci
Sunt boni duces cũ multi sint
milites aĩosi que quide uirtus
si oĩbus data eẽt qd ĩ bellis opꝰ
eẽt ĩperatore. Ur̃a nũc inacie qs¬
q sibi fuit ĩperator ego tristui
spectator euẽtuũ et stulticie ca¬
stigator irritus fui qui pro fco
et obedientiã nõ minus ꝙ̃ for¬
titudine requiro Nolun tamẽ
uos hoc crrore deici. Non terreẽ
set arguere et castigare ꝓposituz
est reparate et firmate aios errã¬
do discit. Eritis ad alia ĩ posterũ
cautiores. Neq enĩ qõ in iꝗtas
loci et uestra fecit audatia uirtu¬
ti hostium imputandũ est. he¬
stemũ diem fortuna suo egeĩt
arbitrio. In reliquis ur̃e fort̾itu¬
dini ut spero ur̃eq prudẽtie in¬
orem geret. ¶his dictis cõsola¬
tus milites et pudore ac meiore
perat sed ne hĩtus fugam sapet

Expanded text:
quique frustra datur exercitui, si ad quique frustra datur exercitui, si ad nutum quisque suum ire possit in prelium ac redire. Rarum divinumque animi bonum providentia est. Ideo pauci sunt boni duces, quum multi sint milites animosi. Que quidem virtus si omnibus data esset, quid in bellis esset opus imperatore? Vestra nunc in acie quisque sibi fuit imperator, ego tristium spectator eventuum et stultitie castigator irritus fui, qui profectet obedientiam non minus, quam fortitudinem, requiro. Nolim tamen vos hoc errore deici: non terrere, sed arguere et castigare propositum est. Reparate et firmate animos. Errando discitur. Eritis ad alia in posterum cautiores. Neque enim, quod iniquitas loci et vestra fecit audacia, virtuti hostium imputandam est. Hesternum diem fortuna suo egerit arbitrio; in reliquis vestre fortitudini, ut spero, vestreque prudentie morem geret. His dictis, consolatus milites et pudore ac merore perat. Sed ne abitus fugam saperet,
Abbreviated transcription (Latin):
neq qui redirent aut salutem
suam aut romanũ decus ĩtegͫ
reportarent. an ignorabatis ut
magni sepe exercitus apaucis
sola locor iniquitate suꝑati sunt
an sialias nesciretis historias ob
bliti eratisnnt nudius tercius
ego ip̃e ad uancũdum hostes
equitatu ac duce nudatos et
ꝑ se ĩci faciles añ oculos hẽrezꝰ
quia tam̃ illis loci fauebat miq¬
tas ur̃am nobilez in dignatoez
ab eor acgressione cõtinui no
ꝙ uictoria desperarẽ s ne secũ
mag aliqd afferret in cõmodi
uos et ueter et recẽtiũ obliti ho¬
stes simul et naturã uincere uo¬
plus misereor metet ip̃a res.p.
tot uiris fortibus amissis. quãti
nec gergonia nec tota erat aluer¬
nia Ego quidem fortitudinem
urãm miror quã nec ardiuis
mors nec muri nec castra hostiũ
cireuerũt. Set nõ minꝰ et suꝑbiã
et ꝯtumaciã ur̃am damno qui
plus uobis in uentun presagio
tribuitis ꝙͣ imperatoriuro cu
nõ iubere s parere tẽnonunu

Expanded text:
neque qui redirent aut salutem neque qui redirent aut salutem suam aut romanum decus integrum reportarent. An ignorabatis, ut magni sepe exercitus a paucis sola locorum iniquitate superati sunt? an, si alias nesciretis historias, bliti eratis, ut nudius tertius ego ipse ad Avaricum, dum hostes equitatu ac duce nudatos et per se vinci faciles ante oculos haberemus, quia tamen illis loci favebat iniquitas, vestram nobilem indignationem ab eorum aggressione continui? non quod victoriam desperarem, sed ne secum magni aliquid afferret incommodi. Vos et veterum et recentium obliti, hostes simil et naturam vincere voplus misereor, metet ipsa res publica, tot viris fortibus amissis, quanti nec Gergonia nec tota erat Alvernia. Ego quidem fortitudinem vestram miror, quam nec arduus mons nec muri nec castra hostium arcuerunt; sed non minus et superbiam et contumaciam vestram damno, qui plus vobis in venturi presagio tribuitis, quam imperatori vestro, cui non iubere, sed parere tenemini,
Abbreviated transcription (Latin):
nes ip̃e instructa acie stabãt q̃b
aĩad uersis uercingetorix añ ꝙͣ
se equis locis crederet suos inca¬
stra reuocauit hec est legio ad
gorgoniã fusa. cuiꝰ memnit tnͣ¬
quillus ĩprimo inter tres belli
gallici ad u̾sitates cesareas nu¬
merata ¶Et dici quidẽ illiꝰ reli¬
quie sauciis curãdis aut humã¬
dis mortius et seris queriõnii
sunt absũpte. ubi dies proximꝰ
illuxit cõuocato ad ꝯtionẽ exer¬
citu cesar ita disseruit temerita¬
stra tñ audatia atq in solentia
nõ in dignũ qui uobis ip̃is d
agendũ linquendu ue quo eñ¬
dum unde abstinẽdu. hoc ẽ totũ
uestri ducis officiũ usurpastis⁊
atqui ego ur̃e milicie ubi possũ
faueo. uos michi qd̾ ĩ uobis est
meũ impium abrogatis qui si¬
gnũ receptui ame datũ qui lega¬
tor uo meos ex illorũ ore util¬
les monitus ꝯtẽpsistis atq ur¬
gente nescio quonã aĩor ĩ petu
iustis uñ nec redirent omnes

Expanded text:
nes ipse instructa acie stabant, quibus nes ipse instructa acie stabant, quibus animadversis, Vercingetorix, antequam se locis equis crederet, suos in castra revocavit. Hec est legio ad Gergoniam fusa, cuius meminit Tranquillus in primo, inter tres belli gallici adversitates cesareas numerata. Et diei quidem illius reliquie sauciis curandis aut humandis mortuis et seris querimoniis sunt absumpte. Ubi dies proximus illuxit, convocato ad concionem exercitu, Cesar ita disseruit: Hastra tamen audacia atque insolentia non indignum, qui vobis ipsis, quid agendum linquendumve, quo eundum, unde abstinendum, hoc est, totum vestri ducis officium usurpastis. Atqui ego vestre militie, ubi possum, faveo: vos michi, quod in vobis est, meum imperium abrogastis, qui signum receptui a me datum, qui legatorum, immo meos ex illorum ore utiles monitus contempsistis, atque, urgente nescio quonam animorum impetu, ivistis unde nec redirent omnes,
Abbreviated transcription (Latin):
uare prohibeor uos seruabo qͦs
mecũ glorie studio indiscrim̃
traxi. Ite in columes dum pañi¬
per hos barbaros detineo hec di¬
cens qͣi ad huc integer in adu̾¬
sos ĩuchit᷑ et duobus uno cesis
impetu reliquos aporte custo¬
dia interim auertit.dũq sui co¬
mites qui in uiti et mesti cum
deserebant opem sibi nũc etiaz
ferre nterẽt. Ille ut loqui pot̾at
frustra ait. Iam me eni sangui
ac uita destituũt. Quin me linq¬
te igͥ. et uos morti dum licet e¬
ripite. Sic uociferans insultans¬
q hostibus ruit et moriẽs suis
profuit. his ac talibus suoꝵ casi¬
bus romanitander pregrauati
cesis quadragĩta sex centurioĩ¬
bus ac militibus septĩgentis
iniquo colle reiciunt. Fuisset ⁊¬
fuga longior et largior cedes
ni prouidentissimi ducis exsẽ¬
tencia romane se cohortes gal¬
lis in sequẽtibus obiccissent. cũ¬
q ad plana fugiendo insequẽdo
atq obstando ꝑuentũ eẽt legio¬

Expanded text:
vare prohibeor, vos servabo, quos vare prohibeor, vos servabo, quos mecum glorie studio in discrimen traxi. Ite incolumes, dum parumper hos barbaros detineo. Hec dicens, quasi adhuc integer in adversos invehitur, et duobus uno cesis impetu, reliquos a porte custodia interim avertit; dumque sui comites, qui inviti et mesti eum deserebant, opem sibi nunc etiam ferre niterentur, ille, ut loqui poterat: Frustra, ait; iam me enim sanguis ac vita destituunt. Quin me linquite igitur et vos morti, dum licet, eripite. Sic vociferans insultansque hostibus ruit, et moriens suis profuit. His ac talibus suorum casibus Romani tandem pregravati, cesis quadraginta sex centurionibus ac militibus septingentis, iniquo colle reiciuntur. Fuisset et fuga longior et largior cedes, ni providentissimi ducis ex sententia romane se cohortes Gallis insequentibus obiecissent: quumque ad plana fugiendo, insequendo atque obstando perventum esset, legio
Abbreviated transcription (Latin):
quo partiũ oursu. Nam ex alto
dimicãt aluerni ex inferiore loco
aũt romani. et pugna p̃cedenti
et ascẽsu fessi. Qd̾ cesar procul as
piciens exitũq qualis futurus
erat intelligens legatũ titũ sexti¬
um cum expeditis cohortib ad
radicem colł̃misit. ut si suos ter
ga dare ꝯtingeret hostes ab ĩse¬
quẽdo repelleret. Ip̃e aũt qmi loc
pugnandi iusta acie nõ erat rei
exitum anxius expectabat. Galli
quidem loco et numero romaĩ
sola uirtute p̃stabant. que tamẽ
ad ultimũ molle hostiu uicta su¬
ccubuit. Itaq lucius sabinus e
muro in quẽ primus ascẽderat
cũ comitibus int̾fcũs abicitur
speratiq locum premii suppliciũ
occupauit. Memorandũ pretea
in hanc ip̃am horã facinus inci¬
dit. Marcus nẽpe petronuiꝰ legi¬
onis eidem centurio duz porta
frangere nitit᷑ multitudine ho¬
stium circũuentus et plagis ⁊¬
multis afflictus ac uersus ad so¬
tios qñ inquit me uobiscũ ser¬

Expanded text:
quo partium concursu. Nam ex alto quo partium concursu. Nam ex alto dimicant Alverni, ex inferiore autem loco Romani, et pugna precedenti ed ascensu fessi. Quod Cesar aspiciens procul exitumque, qualis futurus erat, intelligens, legatum Titum Sextium cum expeditis cohortibus ad radicem collis misit, ut, si suos dare terga contingeret, hostes ab insequendo repelleret; ipse autem, quoniam locus pugnandi iusta acie non erat, rei exitum anxius expectabat. Galli quidem loco et numero, Romani sola virtute prestabant, que tamen ad ultimum mole hostium victa succubuit. Itaque Lucius Sabinus e muro, in quem primus ascenderat, cum comitibus interfectus abiicitur, speratique locum premii supplicium occupavit. Memorandum preterea in hanc ipsam horam facinus incidit. Marcus nempe Petronius, legionis eiusdem centurio, dum portas frangere nititur, multitudine hostium circumventus et plagis multis afflictus ac versus ad socios: Quando, inquit, me vobiscum ser
Abbreviated transcription (Latin):
romanorũ militũ lucius sabinꝰ
octaue centurio legioĩs multis
audientibus dic illo dixerat se
p̃miis auaricensibus quib cesa
muri illius ascẽsorem primũ do¬
nauerat excitatũ nõ passurũ ut
quisꝙͣ gergonie murũ añ se scã¬
derent. Is cuz primus ad mux ue¬
nisset triũ suor ope manipulari¬
um in illum subleuatus atq ip̃e¬
eos subleuãs capti oppidi spẽm
p̃buerat ¶Sed temeritas ut sepe
leta prĩcipia sie mestos ht̃ euen¬
tus. Aluerm enĩ qui ad uersa mi
parte erãt audito rapti oppidi¬
rumore glomerati aduolant eli¬
gentes credo in defenssioe patri¬
ẽ mori pocius honeste ꝙͣ turpit
mexilio senescere et p̃currente
equitatu nullo ordine cetera tur¬
ba ꝯsequit᷑ seq pro muris obicit
hinc ãĩus crescit obsessis. ut in¬
rõne que mo romanos sicut di¬
ximus orabãt iam sparsis more
patrio capillis et p̃tentis pigno¬
ribus orare suos inciꝑient. Insta¬
urat pugna locis õibus. sed mni¬

Expanded text:
romanorum militum. Lucius Sabinus, romanorum militum. Lucius Sabinus, octave centurio legionis, multis audientibus, die illo dixerat se premiis Avaricensibus, quibus Cesar muri illius ascensorem primum donaverat, excitatum non passurum, ut quisquam Gergonie murum ante se scanderet. Is quum primus ad murum venisset, trium suorum ope manipularium in altum sublevatus, atque ipse sublevans eos, capti oppidi speciem prebuerat. Sed temeritas, ut sepe leta principia, sic mestos habet eventus. Alverni enim, qui adversa in parte erant, audito capti oppidi rumore, glomerati advolant, eligentes, credo, in defensione patrie mori potius honeste, quam turpiter in exilio senescere; et precurrente equitatu nullo ordine, cetera turba consequitur seque pro muris obicit. Hinc animus crescit obsessis, ut matrone, que modo Romanos, sicut diximus, orabant, iam sparsis more patrio capillis et pretentis pignoribus orare suos inciperent. Instauratur pugna locis omnibus, sed ini
Abbreviated transcription (Latin):
lectulo de p̃hensus nix manus
militum semisopitus et semi¬
nudus euaserit. Cesar ubi qõ
aĩo decreuerat actũ uidet recep¬
tui cani ĩperat. Substitit legio
que ꝓpinqua erat. Altera ue̾ro
remotior seu signo ꝑ distanti¬
am nõ audito seu feruore ma¬
tio ĩ pellente aĩos ꝙuis retinẽ¬
tibus legatis quib hoc ab im¬
peratdre mãdatũ erat et iurtu¬
ti tñ ꝓprie et fuge hostiũ ꝯfisa
et uictoriaꝵ suaꝵ memoria nil
iam sibi iudicãs difficile non
prius hostes insequi destitit ꝙͣ
ad portas oppidi pueniret. Ta¬
tusq undiq sublatus ẽ clamõ
et clamori mixtus rumor roã¬
nos oppido potiri ut qui altera
ĩparte erant ex ip̃o sese oppido
pcipitanter eriperent matrone
autẽ flentes ueniam orarent ne
sicut auarici gestum erat femine
⁊̃ atq infantes occiderent utq
id facilius impetrarẽt cmnuris i¬
uestem argentumq proicerẽt
quedam quoq ꝑ murũ demisso
sese traderent infidem ⁊ brachia

Expanded text:
lectulo deprehensus vix manus lectulo deprehensus vix manus militum semisopitus evaserit et seminudus. Cesar ubi, quod animo decreverat, actum videt, receptui cani imperat. Substitit legio, que propinqua erat; altera vero remotior seu signo per distantiam non audito, seu fervore martio impellente animos, quamvis retinentibus legatis, quibus hoc ab imperatore mandatum erat, et virtuti tamen proprie et fuge hostium confisa et victoriarum memoria suarum, nil sibi iudicans difficile non prius hostes insequi destitit, quam ad portas oppidi pervenirent. Tantusque undique sublatus est clamor et clamori etiam mixtus rumor Romanos oppido potiri, ut, qui altera in parte erant, ex ipso sese oppido precipitanter eriperent, matrone autem flentes veniam orarent, ne, sicut Avarici gestum erat, femine etiam atque infantes occiderentur; utque id facilius impetrarent, e muris vestem argentumque proiicerent, quedam quoque per murum demisse sese traderent in fidem et brachia
Abbreviated transcription (Latin):
set acturus et hac illac ꝑ tenebr¬
as noctis magno strep̾itu disc̃¬
rere uissis equitib et ĩmixtis
turbe mulionibus galeatis qͦ
maior ac strepentior motus eẽt
oĩuzq aĩos errore ac pauore in¬
rio atq incerta expectatõe suspẽ¬
deret. ip̃e hostib insuspitoe tre¬
pidam adductis legatis legio¬
num quid paret aperit. dicit rẽ
ẽẽ difficilẽ docet quid iniqtas
locorum mali hẽat quãcũq pi¬
culi ad uersus quã occasioe non
p̃lio sit utendũ ut milites ergo
suos ꝯtineant monet atq in¬
pat ne uł pugne uł prede dul¬
cedine rapiant quo nõ expedit
sic suos affatus heduos asensu
alio ad portas oppidi proficisci ui¬
bet. In suis militibus signũ dat
quo accepto rapidissime un nul¬
lus ascensurus uiderctur ad mu¬
nitones obiuas ꝑueniũt qb
dc̃o cicius trãmissis trina hostiũ
castra corripĩt tanta celeritate
ut uotimarus unus eregulis
gallorum dum meridiaret᷑ in

Expanded text:
set acturus, et hac illac per tenebrset acturus, et hac illac per tenebras noctis magno strepitu discurrere iussis equitibus, et immixtis turbe mulionibus galeatis, quo maior ac strepentior motus esset, omniumque animos errore ac pavore rio atque incerta expectatione suspenderet, ipse, hostibus in suspicionem trepidam adductis, legatis legionum, quid paret, aperit, dicit rem esse difficilem, docet, quid iniquitas locorum mali habeat quantumque periculi, adversus quam occasione, non prelio, sit utendum. Ut milites ergo suos contineant, monet atque imperat, ne vel pugne vel prede dulcedine rapiantur, quo non expedit. Sic suos affatus, Eduos ascensu alio ad portas oppidi proficisci iubet; inde suis militibus signum dat. Quo accepto rapidissime, unde nullus ascensurus videretur, ad munitiones obvias perveniut; quibus dicto citius transmissis, trina hostium castra corripiunt tanta celeritate, ut Votimarus, unus e regulis Gallorum, dum meridiaretur, in
Abbreviated transcription (Latin):
deputatum fossaq maioribus
castris ad iĩctum memorauimꝰ
spectandi gr̃a cõscendẽti collis
alt̾ ab hostibus possessus apparu¬
it uacuus custodibus quibͥus
ꝯfortissimus eẽ ꝯsueuerat.Tu
parũp gradum fixit ad mirans
reiq cãm quesiuit ex ꝑfugis. q
indies ad eum multi ueniebt
Audit ex his qd ab explorato¬
ribus suis iam prius audierat
omẽs inde enocatos ad muni¬
endos aditus loci alterius. cui
maxime metuebant ꝙ in pla¬
nũ iter eẽt ad oppidum. que
aditum si romani caperẽt qui
collem alteru iam haberẽt tũ
sibi prorsus obsessi et seclusi asuiᷤ
et exclusi ab oĩlibero discursu at¬
q apabulo uidebantꝰ hoc audi¬
to recens cogitacio ꝑcussit repẽ¬
te aĩum locum illum occupãdi
Erat aũt et natura et manu ho¬
minũ aggestis ꝑplexis iter sa¬
xis et suꝑ duplicem difficulta¬
tem tria ibi hostiũ castra crebeq̃
munitoẽs insederant. S diffi¬
cilia cũta ꝑ rũpere uirtus amat

Expanded text:
deputatum fossaque maioribus deputatum fossaque maioribus castris adiunctum memoravimus, spectandi gratia conscendenti collis alter ab hostibus possessus apparuit vacuus custodibus, quibus confertissimus esse consueverat. Tum parumper gradum fixit admirans, reique causam quesivit ex perfugis, qui in dies ad eum multi veniebant. Audit ex iis, quod ab exploratoribus suis iam prius audierat, omnes inde evocatos ad muniendos aditus loci alterius, cui maxime metuebant, quod inde planum iter esset ad oppidum; quem aditum si Romani caperent, qui collem alterum iam haberent, tum sibi prorsus obsessi et seclusi a suis et exclusi ab omni libero discursu atque a pabulo videbantur. Hoc audito, recens cogitatio percussit repente animum locum illum occupandi. Erat autem et natura et manu hominum aggestis perplexum iter saxis, et super duplicem difficultatem tria ibi hostium castra crebreque munitiones insederant. Sed difficilia cuncta perrumpere vir fortis amat.
Abbreviated transcription (Latin):
gitabant urbesq finitimas ad
arma ꝑ nũtios bortabant᷑ mille
beneficiorũ atq honorũ memo¬
ria exciderat solius cesaree memi¬
nerãt clem̃tie. que cũ omẽs ad
amorẽ atq obsequiũ excitasse de¬
buent multos in dignũ quidẽ
ad in uirias excitauit. postremo
hec eũ ad morte usq ꝑduxit de
quo suo dicet᷑ loco. Nunc cepta
prosequim. Itaq cesar et si aĩos
heduor plane nouerat legatis
tñ eorũ ad se ueĩentib benignis¬
simũ responsum dedit ꝓꝑ aliqͦt
demẽtui uanitatẽ nõ se minus
urbe sibi carissimã amare nec
posse sibi in aĩu ueĩre ut quos
ip̃e tãtope diligat semꝑq dile¬
xerit ab his parcius diligat hec
legatis.
multa crrcũspiciẽs
magnos undiq ꝯsurgentes
motus gallie p̾uidebat du inte¬
rea quedam sibi pret spem prosꝑ¬
ioris cuẽtus occasio se ostendita
forte enĩ in eũ collem quẽ captũ
et cõmunitũ castrisq minorib

Expanded text:
gitabant, urbesque finitimas ad gitabant, urbesque finitimas ad arma per nuntios hortabantur. Mille beneficiorum atque honorum memoria exciderat: solius cesaree meminerant clementie. Que quum omnes ad amorem atque obsequium excitasse debuerit, multos indignum quidem ad iniurias excitavit; postremo hec eum ad mortem usque perduxit. De quo suo dicetur loco: nunc cepta prosequimur. Itaque Cesar, etsi animos Eduorum plane noverat, legatis tamen eorum ad se venientibus benignissimum responsum dedit: propter aliquot dementium vanitatem non se minus urbem sibi carissimam amare, nec posse sibi in animum venire, ut, quos ipse tanto opere diligat semperque dilexerit, ab iis parcius diligatur. Hec legatis. multa circumspicens, magnos undique consurgentes motus Gallie previdebat, dum interea quedam sibi preter spem prosperioris eventus occasio se ostendit. Forte enim in eum collem, quem captum et communitum castrisque minoribus
Abbreviated transcription (Latin):
uñ reditus nullus eẽt ad samo¬
ra ꝯsilia. Itaq et tribunũ mili¬
tum marcũ aristium et negoti¬
atores romanos fide data cabil¬
lone oppida eductos in itinere
ꝯt fidem aggressi spoliant seq
in locum eminẽte defensiõis
gr̃a receptãtes die noctuq curẽ¬
sistũt. ac multis ultro citroq oc¬
cisis indiem posterũ uim maio¬
rem parant. ¶Set hec agẽtibus
atq parantib nũtius supuenit
decem milia illa suoꝵ ĩ p̃tate cesa¬
ris ẽẽ. iux litanictũ fuga creptũ
euasisse. Tum subito deiecti me¬
tu ad tribunũ quẽ obsidebant
uultibus mutatis sed nõ aĩs fe¬
stinãt. factum temere siñ ꝯsensu
ppłi excusant. de bonoꝵ direptõe
iudicium instituũt. litauictu
fratresq eius exilio ꝯdemnant
bona publicat suꝑ his ad cesa¬
rem legatos mitt̾ut qui factum
purgent ueĩam petant. et hec oĩa
nõ fide set metu agentes solita
interim in secretõ belli ꝯsilia a¬

Expanded text:
unde reditus nullus esset ad saniounde reditus nullus esset ad saniora concilia. Itaque et tribunum militum Marcum Aristium et negotiatores Romanos, fide data Cabillone oppido eductos in itinere contra fidem aggressi spoliant, seque in locum eminentem defensionis gratia receptantes die noctuque circumsistunt, ac, multis ultro citroque occisis, in diem posterum vim maiorem parant. Sed hec agentibus atque parantibus, nuntius supervenit: decem millia illa suorum in potestate Cesaris esse, vix Litavitum fuga ereptum evasisse. Tum subito deiecti metu ad tribunum, quem obsidebant, vultibus mutatis, sed non animis, festinant, factum temere sine consensu populi excusant, de bonorum direptione iudicium instituunt, Litavitum fratresque eius exilio condemnant, bona publicant, super his ad Cesarem legatos mittunt, qui factum purgent, veniam petant. Et hec omnia non fide, sed metu agentes solita interim in secreto belli consilia a
Abbreviated transcription (Latin):
sari fabus nũtiauit is quilega¬
tus ad castra remãserat et hicil¬
li nũtius noctis et iue medio
occurrit ꝑꝑ quem gressu addito
accelerans ad castra nõdu orto
sole ꝑuenit. ¶Et hedui litauic¬
ti de suoꝵ cede nũciis auditis
infurorem u̾si omẽs nichil ã¬
plius expectantes nilq aliud
requirentes anfłã ẽẽ possẽt que
ueri utiq faciem nõ hr̃ent.sed
more gentis audita quelibet
pro ꝯꝑtis accipe solite romanos
ciues qui apud eos ceu fidissios
amcos securl agebant aut mõ¬
te aut ẜ uitute damnauerãt bo¬
na dirupuerãt nil ĩpietatis o¬
miserant. Agitabant aĩos latẽti
odio accensos auantia ira teme¬
ritas familiares pestes gentuiz
illarũ et addebat stimulos furo¬
ri cõuictolitanis cesaris munẽ
sũmus heduoꝵ magistratus sũ¬
mus romanoꝵ hostis ac cesaris
horũ ꝯsilior auetor et princeps
Io sua sponte ꝯcitarũ ppłm uerbi
urgebat ut eo illos adduceret

Expanded text:
sari Fabius nuntiavit, is, qui legasari Fabius nuntiavit, is, qui legatus ad castra remanserat; et hic illi nuntius noctis et vie medio occurrit, per quem gressu addito, accelerans ad castra nondum orto sole pervenit: et Edui, Litaviti de suorum cede nuntiis auditis, in furorem versi omnes, nichil amplius expectantes nilque aliud requirentes, an falsa esse possent, que veri utique faciem non haberent; sed more gentis audita quelibet pro compertis accipere solite, romanos cives, qui apud eos ceu fidissimos amicos securi agebant, aut morte aut servitute damnaverant, bona diripuerant, nil impietatis omiserant. Agitabant animos latenti odio accensos avaritia, ira, temeritas, familiares pestes gentium illarum, et addebat stimulos furori Convictolitanis, Cesaris munere summus Eduorum magistratus, summus Romanorum hostis ac Cesaris, horum consiliorum auctor omnium et princeps. Is sua sponte concitatum populum verbis urgebat, ut eo illos adduceret,
Abbreviated transcription (Latin):
se p̃cipitem in locum sui ducis
fraude ꝑductos. proiectis itaq
statim armis et protẽtis ad cesa¬
rem manib ceperunt alta uoce
erroris implorare. Lictauictus ⁊¬
uero intelligens in efficax suũ
ẽẽ cõmentu dimisso ex̾citu am¬
plius nõ suo cũ clientib sius q
eũ more gallico in nulla deserẽ
poterant fortuna equo stimłis a¬
dacto clam dilabit᷑ ꝑuentq ger¬
goniã. ¶Cesar nũciis heduum
missis qui proditõne lituuicti
suamq clem̃tiã nũtiarẽt serua¬
trice suorũ ciuũ quos occidere
belli iire licuerit non amplius
ꝙ tres horas noctis ad requiem
sius dedit ueritus credo ne ni¬¬
mio sopore marcescerẽt in gergo¬
niam redit duo interim picłosa
ꝯtigerant. ꝯam et aluerni eo di¬
gresso castra eiꝰ inuascrant et ca¬
stroꝵ latitudo et paucitas defẽ¬
sorum et uis hostumrem insũ¬
mu discrim̃ ad duxerat. Id se
primo die passum proximoqz
passurũ atq ad id se p̃parare ce¬

Expanded text:
se precipitem in locum sui ducis se precipitem in locum sui ducis fraude perductos. Proiectis itaque statim armis et protentis ad Cesarem manibus, ceperunt alta voce erroris veniam implorare. Litavitus vero intelligens inefficax suum esse commentum, dimisso exercitu amplius non suo, cum clientibus suis, qui eum more gallico in nulla deserere poterant fortuna, equo stimulis adacto, clam dilabitur pervenitque Gergoniam. Cesar, nuntiis Eduum missis, qui proditionem Litaviti suamque clementiam nuntiarent, servatricem suorum civium, quos occidere belli iure licuerit, non amplius, quam tres horas noctis, ad requiem suis dedit, veritus, credo, ne nimio sopore marcescerent; inde Gergoniam rediit. Duo interim periculosa contigerant. Nam et Alverni, eo digresso, castra eius invaserant, et castrorum latitudo et paucitas defensorum et vis hostium rem in summum discrimen adduxerat: id se primo die passum proximoque passurum atque ad id se preparare Ce
Abbreviated transcription (Latin):
dedit itinere. Inq ip̃o castrorũ
exitu hortat suos ne nocturno
labore turbent᷑ ẽẽ erũ ut ĩ eptũ
tp̃s ad eundum sic necessariu
piũq iter et debere pietatẽ uie
duntiẽ superare õĩbusq alacri¬
tatẽ multã atq eundi cupidita¬
tem gestu ac uoce signantibus
proficiscit̾ et iugĩtiqnq milib
passuum ex actis uidet ab aduer¬
so ueĩente aciem heduorũ. p̃mi¬
ttitq illis obuiam equitatum
qui illos impediat. ac recardet
graui omnib in hibitõne ꝓpo¬
sita nequẽ prorsus occiderẽt nõ
seueri uidicis set pii more patri
castigare uolens nõ pimẽ. Noĩa¬
tun eporidorigez et uiri domañi
ire iubet et suos alloqui. ut uide¬
ant eos cesos nõ esse sicut ꝓdi¬
tor ille ꝯfinxerat. Qui ubi ad he¬
duos uenere amicosq et notos
cõpellare ceperunt nemo autez
illos e toto agmune nõ et noue¬
rat et amabat pcussit aĩos illico
uera ꝯsideratio senserũtq omẽs

Expanded text:
cedit itinere, inque ipso castrorum cedit itinere, inque ipso castrorum exitu hortatus suos, ne nocturno labore turbentur, esse enim, ut ineptum tempus ad eundum, sic necessarium piumque iter, et debere pietatem vie duritiem superare; omnibusque alacritatem multam atque eundi cupiditatem gestu ac voce signantibus, proficiscitur, et, vigintiquinque millibus passuum exactis, videt ab adverso venientem aciem Eduorum premittitque illis obviam equitatum, qui illos impediat ac retardet, gravi omnibus inhibitione proposita, ne quem prorsus occiderent, non severi iudicis, sed pii more patris castigare volens, non perimere. Nominatim Eporedorigem et Viridomarum ire iubet et suos alloqui, ut videant eos cesos non esse, sicut proditor ille confinxerat. Qui ubi ad Eduos venire amicosque et notos compellare ceperunt nemo autem illos e toto agmine non et noverat et amabat, percussit animos illico vera consideratio, senseruntque omnes
Abbreviated transcription (Latin):
merariis et iniquis uiuenu
ꝯsiliis ut occurrat nec ꝑmittat
sibi ppłoq R. amicissimã ciuita¬
tẽ paucorũ ĩmo unius homĩs
medatio alienã fieri p̃uidere eĩ
se aĩo futuru si tot milia hedu¬
orũ ciuiũse ad hostes ducis li¬
cet fraude ꝯtulerint ut uix cun¬
tas rem ꝯtẽpnat. Abscessit hoc
nũtio sõnus cesari. cura aũt gra¬
nis accessit ꝙ heduor res semꝑ
ei corde fuerat et piculũ proui¬
debat et qm̃ celeritate eximiã
res poscere uisa est statĩ cũtoto
equitatu et quattuor expeditis¬
simis legionib castris egre dit̾
que tp̃ris exelusis angustiis nõ
artunt ut decuit. sed ĩgẽti spatõ
psidiũ exiguũ nõ nisi duarum
scilicet legionũ sub legato fabi¬
o dimisit An oĩa tam̃ litauicti
fratres capi iusserat. Illi autẽ ut
cũ fratre ꝯuenerãt ad hostes pa¬
ulo an profugerãt.Ita fraude
oĩ exꝑte cõstante cesar intelli¬
gens tanto intẽtius cepto pro¬

Expanded text:
merariis et iniquis iuvenum merariis et iniquis iuvenum consiliis ut occurrat, nec permittat sibi populoque romano amicissimam civitatem paucorum, immo unius hominis, mendacio alienam fieri; providere enim se animo futurum, si tot millia Eduorum civium se ad hostes, ducis licet fraude, contulerint, ut vix civitas rem contemnat. Abscessit hoc nuntio somnus Cesari, cura autem gravis accessit, quod Eduorum res semper ei cordi fuerat, et periculum providebat. Et quoniam celeritatem eximiam res poscere visa est, statim cum toto equitatu et quatuor expeditissimis legionibus castris egreditur, que temporis exclusus angustiis non arctavit, ut decuit, sed ingenti spatio presidium exiguum nonnisi duarum scilicet legionum sub legato Fabio dimisit. Ante omnia tamen Litaviti fratres capi iusserat. Illi autem, ut cum fratre convenerant, ad hostes paulo ante profugerant. Ita fraudem omni ex parte constantem Cesar intelligens tanto intentius cepto pro
Abbreviated transcription (Latin):
Neq hoc ꝯtentus flagitio litaui¬
ctus ꝑ omẽs heduoruz fines hẽ
rumore spargit suadetq õib
idem facere quod ip̃e fecerit ut
scelere implicitos ułeriore im¬
pio a romana disiũgat amiti¬
cia. ¶Erant cũ cesare duo hedui
adolescentes egregii quorũ sup̃
m̃tio est hĩta poredorix prosa¬
pia ortus illustri magneq int̾
iuos potencie et uirdomarus
par gra atq etate set gne longe
imp᷑ar. Hunc cesar sibi aduuti¬
aco cõmẽdatu eximo in altuz
ualde prouexerat.ita ut cũ epo¬
ridorige ip̃o de pͥoritate cõtẽderet
de quorũ cede litanictus apud
ex̾citũ mẽtitus erat ut diximus
Ad huc eporidorigez circa medi¬
um noctis huiꝰce rei fama pue¬
nerat et quid litauictus dixiss
quid egisset auduut et ꝗdaĩo
uolueret cogitauit. Stãti ergo
nulla mora interposita cesarez
adit et proditõne aperit futu¬
rus ip̃e mox proditor. Re ut cia
exposita ducẽ orat sua sapiã te¬

Expanded text:
Neque hoc contentus flagitio LitaviNeque hoc contentus flagitio Litavitus per omnes Eduorum fines hunc rumorem spargit, suadetque omnibus idem facere, quod ipse fecerit, ut scelere implicitos vel errore impio a romana disiungat amicitia. Erant cum Cesare duo Edui adolescentes egregii, quorum supra mentio est habita, Eporedorix, prosapia ortus illustri magneque inter suos potentie, et Viridomarus par gratia atque etate, sed genere longe impar. Hunc Cesar sibi a Divitiaco commendatum ex imo in altum valde provexerat ita, ut cum Eporedorige ipso de prioritate contenderet; de quorum cede Litavitus apud exercitum mentitus erat, ut diximus. Ad hunc Eporedorigem circa medium noctis huiusce rei fama pervenerat: et, quid Litavitus dixisset, quid egisset, audivit, et, quid animo volveret, cogitavit. Statim ergo, nulla mora interposita, Cesarem adit, et proditionem aperit futurus ipse mox proditor. Re, ut erat, exposita, ducem orat, sua sapientia te
Abbreviated transcription (Latin):
testes prodeũt de ꝯficta historia
nil mutintes. his auditis terri¬
ti oẽs exclamãt litanictũ orãt
ut saluti oĩum ꝯsulat qͣi nõ fc̃ĩ
in quit set ꝯsilii tp̃s sit nõ ẽ de
rebus certissimis ꝯsultandum
Quin unus gͥ in gergoniaz et
aluernorũ signis nr̃a signa ꝯũi¬
gimus Cui enĩ dubiũ ẽe põt qu
romani tanto scelere polluti nõ
hic peccandi finẽ facturis ĩ no¬
strã necem illico ut nos uiderĩt
ruiturisint. Mortem itaq fugi¬
amus et qua dat᷑ ĩpresẽs ulcis¬
cam occisos. Erant comitatu io¬
mani ciues magnã ium frum̃ti
et cõmeatuũ reliquorũ ad castra
cesaris deferentes qui ut tutuis
proficiscerent᷑ omẽs hoĩu ceca
et futuri inscia se se illis ad iũxe¬
rant eos litanictus ostendens
digito occidamus ĩquit hos la¬
trones paretur statum ĩ piis pre¬
ceptis iux dum uerba funerat
cõcursuq militũ crudelit̾ ĩterf᷑¬
ti sũt. et direpta que ferebãt oĩa

Expanded text:
testes prodeunt, de conficta historia testes prodeunt, de conficta historia nil mutantes. His auditis, territi omnes exclamant, Litavitum orant, ut saluti omnium consulat. Quasi non facti, inquit, sed consilii tempus sit, non est de rebus certissimis consultandum. Quin imus igitur in Gergoniam et Alvernorum signis nostra signa coniungimus? Cui enim dubium esse potest, quin Romani tanto scelere polluti non hunc peccandi finem facturi, sed in nostram necem illico, ut nos viderint, ruituri sint? Mortemque igitur fugiamus, et, qua datur in presens, ulciscamur occisos. Erant in comitatu romani cives magnam vim frumenti et commeatuum reliquorum ad castra Cesaris deferentes, qui, ut tutius proficiscerentur o mens hominum ceca et futuri inscia! sese illis adiunxerant: eos Litavitus ostendens digito: Occidamus, inquit, hos latrones. Paretur statim impiis preceptis. Vixdum verba finierat, concursuque militum crudeliter interfecti sunt et direpta, que ferebant, omnia.
Abbreviated transcription (Latin):
cesarem mittenda mõstrauimꝰ
ut lictauicte ducenda cõmitte¬
rent id quidem nullo negocio
ĩpetratũ est. Is gͦ p̃missis Ad ce¬
sarem fratrib ꝗd de reliquo sĩt
acturi cũ eisdem ordinat Cum
ergo romanis castris cum exci¬
tu propĩquaret Neq iam ãpli¬
us ꝙͣ triguita milibus passiui
abesset substitit et repente qͣi tri¬
sti nũtio accepto uersus ad snos
et illacrimãs Quo ꝑgimus ĩ qt
et quid agunus amici. oĩs nr̃a
nobilitas oĩs noster equitatus
qui cũ romanis erat absũptus
est. Eporedorix et uiridomarus
prĩcipes gentis nr̃e false prodi¬
toĩs crim̾ine circũuẽti quã eũ
aluinis clãdestina colloquia ha¬
buissẽt p̾repta facultate defensi¬
onis occisi sũt de fratrib meis
ac ꝓpinquis loqui lacrimis ĩpe¬
dior. õiuim siłis est fortuna sim̾
nõ ereditis hos audite quos ex
ca cede nõ romanorũ misericor¬
diaset ip̃oꝵ fuga subtraxit ad fa¬
cienda uerbis fide subornati

Expanded text:
Cesarem mittenda monstravimus, Cesarem mittenda monstravimus, ut Litavito ducenda committerentur. Id quidem nullo negotio impetratum est. Is ergo, premissis ad Cesarem fratribus, quid de reliquo sint acturi, cum eisdem ordinat. Quum ergo romanis castris cum exercitu appropinquasset, neque iam amplius quam triginta millibus passuum abesset, substitit, et repente, quasi tristi nuntio accepto, versus ad suos et lacrimans: Quo pergimus, inquit, et quid agimus, amici? Omnis nostra nobilitas, omnis noster equitatus, qui cum Romanis erat, absumptus est. Eporedorix et Viridomarus, principes gentis nostre, falso proditionis crimine circumventi, quod cum Alvernis clandestina colloquia habuissent, prerepta facultate defensionis, occisi sunt. De fratribus meis ac propinquis loqui lacrimis impedior. Omnium similis est fortuna. Si michi non credite, hos audite, quos ex ea cede non Romanorum misericordia, sed ipsorum fuga subtraxit. Ad faciendam verbis fidem subornati
Abbreviated transcription (Latin):
s imperio menĩssent. unicã ẽẽ
urbem he duoꝵ que tocius gallie
uictoriã remoretur eius exẽplũ
sequi alias. hac ad cõe bonũ rede¬
unte ceteras secuturas nec ioã¬
nis ubi deinceps pedem ponãt
in gallia suꝑesse. Neq uero pretͥ
ignauiã heduor ꝗcquã cause ẽẽ
an romanos magis hedui quã
romani heduos de sius questi¬
onibus adeant. Non hec ampli
toleranda ẽẽ sed cesani ac idãnis
ostendendũ et liberos se et iuros
et gallicos Et eor quidem ado¬
lescentiu princeps erat litauic¬
tus quida ciusq germani qui
cito omnes nõ ꝯsiliũ set aucto¬
rem ꝯsilii extimantes senioris
atq potentioris et magistratu
sumo p̃diti in sentẽciã trasierũt
Sct qm̃ ciuitatẽ bñficiorũ cesaĩs
obliuisci posse nec sperabãt nec
credibille udebat alia ad id mn
fraudulẽtior est in uenta stulta
tam̃ inuentio et in uẽtioribus
sus digna ca uero fuit Huiꝰmo¬
di. Auxilia que ab hedius ad

Expanded text:
sed imperio, meminissent. Unicam esse sed imperio, meminissent. Unicam esse urbem Eduorum, que totius Gallie victoriam remoretur; eius exemplum sequi alias; hac ad commune bonum redeunte, ceteras secuturas, nec Romanis, ubi deinceps pedem ponant, in Gallia superesse; neque vero preter ignaviam Eduorum quicquam cause esse, cur Romanos magis Edui, quam Romani Eduos, de suis questionibus adeant; non hec amplius toleranda esse, sed Cesari ac Romanis ostendendum et liberos se et viros et Gallicos. Et eorum quidem adolescentium princeps erat Litavitus quidam eiusque germani, qui cito omnes non consilium, sed auctorem consilii estimantes, senioris atque potentioris et magistratu summo prediti in sententiam transierunt; sed quoniam civitatem beneficiorum Cesaris oblivisci posse nec sperabant nec credibile videbatur, alia ad id via fraudulentior est inventa, stulta tamen inventio et inventoribus suis digna. Ea vero fuit huiusmodi: auxilia, que ab Eduis ad
Abbreviated transcription (Latin):
or prima amica ppłi ro̾. et sui
ducis et senatus sepe decretis
honestata interq omẽs imo p̃
omnibus gallicis urbibus sũ¬
mo semꝑ in honore hĩta de rebe¬
lione. quis hoc unꝙͣ crederet co¬
gitauit Initium rebellionis a
cõnictolitaue illo quẽ cesar añ
paucos dies in ciuiliũ sediconũ
direptõne pretulerat.o. ꝙ faci¬
le in gratis aĩs magnoꝵ licet i¬
atq recẽtiũ bñficiorũ sub repit
obliuio. Ille se quidez bñficio ce¬
saris obstrictũ fassus ꝙ sibi iusti¬
ssima tñ fauisset in cã omissa m̃¬
cione pecunie ꝙ̃ ut romaĩs fidẽ
frangeret ab aluernis accepert
cum nulla sit turpior ꝑfidia ꝙͣ
ciui auaritia causam dedit fedo¬
q ꝓposito uelum cause honestio¬
ris obtẽdẽs et plus se lib̾tati pa¬
trieq asserens debere ꝙ cesar nõ¬
nulsis adolescentib nobilibus
ac suꝑbis facile ꝑsuasit ut roma¬
ne amiticie iuĩcłum lene discute¬
rent. seq nõ solum lib̾tati natos

Expanded text:
orum, prima amica populi romani et sui orum, prima amica populi romani et sui ducis et senatus, sepe decretis honestata interque omnes, immo pre omnibus gallicis urbibus, summo semper in honore habita, de rebellione quis hoc unquam crederet? cogitavit. Initium rebellionis a Convictolitane illo, quem Cesar ante paucos dies in civilium seditionum diremptione pretulerat. O quam facile ingratis animis magnorum licet atque recentium beneficiorum subrepit oblivio! Ille siquidem beneficio Cesaris obstrictum se fassus, quod sibi iustissima tamen favisset in causa, omissa mentione pecunie, quam, ut Romanis fidem frangeret, ab Alvernis acceperat, quum nulla sit turpior perfidia, quam cui avaritia causam dedit, fedoque proposito velum cause honestioris obtendens, et plus se libertati patrieque asserens debere, quam Cesari, nonnullis adolescentibus nobilibus ac superbis facile persuasit, ut romane amicitie vinculum leve discuterent, seque non solum libertati natos,
Abbreviated transcription (Latin):
collis unus quem si romani oc¬
cupassent poterãt hostes ⁊ aqua¬
tõe et pabulo impediri. Is collis
ꝙ cetenis oĩbus difficilior erat
atq p̃ruptior negligentius ser¬
uabat s uirtuti mil usꝙͣ difficile
nil p̃ruptum loci huiꝰ oportuni¬
tate ꝯspicatus cesar nõ misit ꝗ
eũ caperẽt set ꝑ se ip̃m nocte ĩtẽ¬
pesta prostus ex castris ascẽsum
luce media uix accessibilez supa¬
uit. et repentinus ad ueniens
depulso in p̃sidio hostili occupa¬
uit collem et castra ibi minora
cõstituit quibus duas legioneᷤᷤ
assignauit. Tum duplicem fo¬
ssam duodenos pedes seu altitu¬
dinis seulatitudinis hñtez ami¬
noribus castris ad maiora ꝓpetu¬
am duxit quo nulla ius hostiũ
uetare posset quin inter se libe
nescio quõ ĩ procur¬
su rez ad uota flu¬
entuiz prosperis
adusa se inserunt.
Cesare ad gergoniã res agente
nilq nisi de hostibus solicito ꝓ¬
iculosa deficio unde minime
timebatur erupit Cutas hedu¬

Expanded text:
collis unus, quem si Romani occollis unus, quem si Romani occupassent, poterant hostes et aquatione et pabulo impediri. Is collis, quod ceteris omnibus difficilior erat atque preruptior, negligentius servabatur. Sed virtuti nil usquam difficile, nil preruptum. Loci huius opportunitatem cunspicatus Cesar non misit, qui eum caperent, sed per se ipsum nocte intempesta profectus e castris ascensum luce media vix accessibilem superavit; et repentinus adveniens, depulso inde presidio hostili, occupavit collem, et castra ibi minora constituit, quibus duas legiones assignavit. Tum duplicem fossam duodenos pedes seu altitudinis seu latitudinis habentem a minoribus castris ad maiora perpetuam duxit, quo nulla vis hostium vetare posset, quin inter se liberNescio quomodo, in procursu rerum ad vota fluentium, prosperis adversa se inserunt. Cesare ad Gergoniam res agente nilque, nisi de hostibus, sollicito, periculosa defectio, unde minime timebatur, erupit. Civitas Edu
Abbreviated transcription (Latin):
stun reficit ⁊ traductis legiõib
castra cõmunit p̃missasq legi¬
ones adse euestigio reuerti iubet
Intelligens se delusum u̾cingeto¬
rix amoto obice quo ab hoste se¬
parabat̾me ĩ uitus ad pugnam
cogi posset ex eo ip̃o loco ubi era
dum reditũ legionũ et ꝓprium
uidit errorẽ magnis cursibus
in anteriora ꝯtendit/ quẽ non
segnius sua puestigia cesar ĩseq¬
tur quĩtoq die gergoniã pue¬
nit et primo statim aduẽtu le¬
ue p̾lium cquestre cõmissum
set nil in co memorabłe gestu
est. Cesar urbez altissimo in mõ¬
te sitam et accessu ab oĩ ꝑte dif¬
ficilem speculatus et agnoscẽs
nõ exigui tẽporis opus ẽẽ oppu¬
gnatõne differeda statuit do¬
nec curã reifrum̃tarie et comea¬
tibus ĩpendisset. uercingetorix
singłos ppłos insingłis collib
gergonie circũ fusis explicuet
ostentatoẽ terrifica que hostes
facile solo spectaculo cõsternass
rem huĩssent. Erat ex plurimis

Expanded text:
stim reficit; et traductis legionibus, stim reficit; et traductis legionibus, castra communit, premissasque legiones ad se e vestigio reverti iubet. Intelligens se delusum Vercingetorix, amoto obice, quo ab hoste separabatur, ne invitus ad pugnam cogi posset, ex eo ipso loco, ubi erat, dum reditum legionum et proprium vidit errorem, magnis cursibus in anteriora contendit. Quem non segnius sua per vestigia Cesar insequitur, quintoque die Gergoniam pervenit, et primo statim adventu leve prelium equestre commissum, sed nil in eo memorabile gestum est. Cesar urbem altissimo in monte sitam et accessu ab omni parte difficilem speculatus, et agnoscens non exigui temporis opus esse oppugnationem differendam statuit, donec curam rei frumentarie et commeatibus impendisset. Vercingetorix singulos populos in singulis collibus Gergonie circumfusis explicuerat ostentatione terrifica, que hostes facile solo spectaculo consternassetrem habuissent. Erat ex plurimis
Abbreviated transcription (Latin):
illi uouerat omẽs fluuii pontes
fregit cui laber alicubi clauer
nom̃ in uenio. Itaq ꝑueniẽs
ꝗ p̾clusos aditus ⁊ aduersa ĩ ri¬
pa ob ambulantẽ hostẽ reperit
hoc instatu p̃mebant narie du¬
ces cure. uercingetorix nequẽ
cesar e pontib reficeret metue¬
bat Cesar uõ ne flumĩs alueo p̾̇¬
peditus qd uadari añ autũpnũ
nõ soleat otiosam agere cogeret
estatẽ omẽ tam̃ in cõmodu̾ iu¬
cit ducis ingeniũ si quidem
p̃missis eregione omĩbus ĩpedi¬
mẽtis et quatuor legioĩb additi¬
q cohortib aliquot ut ꝯstare nu
querentis ip̃e locis abditis cu
procederet᷑ atq ita ase hoste di¬
straherẽt ĩ ꝑauit tũc hoste digreᷤᷤ¬
so et romani excitus iter obser¬
uantent ubicũq tr̃asire uolen¬
tibus obuiaret locum uacuum
relictum cesar occupat atq ep̃o¬
tibus unũ cuiꝰ ꝑs ima uisa ẽ inta¬
ctior minorisq egẽs opere ꝯfe¬

Expanded text:
illi noverat, omnes fluvii pontes illi noverat, omnes fluvii pontes fregit, cui Laber, alicubi Claver, nomen invenio. Itaque perveniens et preclusos aditus et adversa in ripa obambulantem hostem reperit. Hoc in statu premebant varie duces cure: Vercingetorix, ne quem Cesar e pontibus reficeret, metuebat; Cesar vero, ne fluminis alveo prepeditus, quod vadari ante autumnum non soleat, otiosam agere cogeretur estatem. Omne tamen incommodum vicit ducis ingenium. Siquidem, premissis e regione omnibus impedimentis et quatuor legionibus additisque cohortibus aliquot, ut constare numquerentis, ipse locis abditis cum procederent atque ita a se hostem distraherent, imperavit. Tunc hoste digresso et romani exercitus iter observante, ut ubicumque transire volentibus obviaret, locum vacuum relictum Cesar occupat, atque e pontibus unum, cuius pars ima visa est intactior minorisque egens opere, confe
Abbreviated transcription (Latin):
sua autoritate ꝯpescuit totum
enĩ uir nobilissimũ et totius
gentis potentissimũ cũ creatũ
ꝯtra leges certis testimoiis de¬
p̃hendisset cedere. Cõuictolita¬
uẽ uõ rite ꝑ sacerdotes more pa¬
trio institutu p̃ẽe magistratiu
ĩpauit obtẽꝑatũq p̃cep̾to ẽ siñ
ullo murmure aut querela hor¬
tatus de hinc heduos ut cuulib
discordiis ab stinerẽt que pesti¬
fere semꝑ magnis urbib ac fu¬
neste sunt. utq ĩ presens bellũ
auxillia que possent mitterẽt
de uicta gallia digna ase premia
ꝑcepturi equitatus ab his oĩs
et decem milia peditũ ut sͥ mi¬
tterent᷑ obtinuit. Tũc exercitũ
duas distribuit ĩ partes. quatu¬
or legiones ĩ partem nõ exigu¬
am equitatus sub labieno ĩ se¬
nones atq parisios direxit. ip̃e
cũ sex legionib et reliquo equi¬
tatu in aluemos rediit ꝑ rexitq
gorgoniã. ¶Uercĩgetorix ad nẽ¬
tu cesaris p̃cognito qua trãseũd

Expanded text:
sua auctoritate compescuit. Cotum sua auctoritate compescuit. Cotum enim, virum nobilissimum et totius gentis potentissimum, quum creatum contra leges certis testimoniis deprehendisset, cedere, Convictolitanem vero, rite per sacerdotes more patrio institutum, preesse magistratui imperavit; obtemperatumque precepto est sine ullo murmure aut querela. Hortatus dehinc Eduos, ut civilibus discordiis abstinerent, que pestifere semper magnis urbibus ac funeste sunt, utque in presens bellum auxilia, que possent, mitterent, devicta Gallia, digna a se premia percepturi, equitatus ab his omnis et decem millia peditum, ut sibi mitterentur, obtinuit. Tunc exercitum duas distribuit in partes: quatuor legiones et partem non exiguam equitatus sub Labieno in Senones atque Parisios direxit, ipse cum sex legionibus et reliquo equitatu in Alvernos rediit perrexitque Gergoniam. Vercingetorix, adventu Cesaris precognito, qua transeundum
Abbreviated transcription (Latin):
ignarus quidem quãta p̃serti
in bello iactura sit tp̃ris. quãtu
ĩdilatõe ꝑcłm sed amicam urbẽ
destituere populo. R. seq ĩ dignõ
arbitrabatur quã iam in armis
esse hanc ob cam et pene iã ꝯfli¬
gere fama erat neq in honestuz
m̃o set ꝑicło sum prouidebat eã
rem negligere/ne auxiliũ fortas¬
sis ab hostibus ꝑs in ferior pos¬
tularet. neq uerd egi aĩcorum
ulla ĩ ꝑte de rogare fas ducebat
qua cautum erat ne is qui sũ¬
mo pesset magistratu fines pa¬
trios ulla rõe transcẽderet quẽ
sibi gradũ pars utraq iũdicaret
rebus omĩbus regno parẽ nisi
etate. erat enĩ anuus magistratꝰ
Quã obrem neq ad se partes e¬
uocare sustinuit. neq in dignũ
censuit negotiũ ad qd̃ ꝯponen¬
dum ip̃e proficisceret. In heduos
gͥ cum uenisset decetiam opprdu
et partes et senatũ omẽm ꝯue¬
nire iussit et presens de uire pã¬
tium cognouit motusq omẽs

Expanded text:
ignarus quidem quanta presertim ignarus quidem quanta presertim in bello iactura sit temporis, quantum in dilatione periculum; sed amicam urbem destituere populo romano seque indignum arbitrabatur, quam iam in armis esse hanc ob causam et pene iam confligere fama erat. Neque inhonestum modo, sed periculosum providebat eam rem negligere, ne auxilium fortassis ab hostibus pars inferior postularet. Neque vero legi amicorum ulla in parte derogare fas ducebat, qua cautum erat, ne is, qui summo preesset magistratui, fines patrios ulla ratione transcenderet, quem sibi gradum pars utraque vindicaret, rebus omnibus regno parem, nisi etate; erat enim annuus magistratus. Quamobrem neque ad se partes evocare sustinuit, neque indignum censuit negotium, ad quod componendum ipse proficisceretur. In Eduos ergo quum venisset, Decetiam oppidum et partes et senatum omnem convenire iussit, et presens de iure partium cognovit, motusque omnes
Abbreviated transcription (Latin):
gnĩs cõtraxit auxilia. quibus
acceptum auarici detrimentu
suppleret. Accessit olouiconis fi¬
lius theuthomotus nithiobõgũ
rex cuiꝰ patrẽ romanus senatus
amicu appellauerat sed ut sepe
filii derelictis parentũ semitis
nouas querũt iste ꝯtra romanos
ad uercingetorige cum multo
se ꝯtulit equitatu. ¶Cesar ad ua¬
ricum cõpluscłos dies egit.⁊ fru¬
m̃ti larga ibi copia atq õiu co¬
meatuu̾ in uenta fessum atq
esurientẽ exercitu recreauit. In¬
de ꝙ uernum bellis aptum tp̃s
instaret ad hostem ire tota m̃te
dispositus ut in uentũ uł tedio
in aptum eliceret et ĩpugnam
cogeret ul obsidione ꝯficeret⁊
dum ad hoc iter accingit᷑ legati¬
onib heduorũ exoratus ad ꝯpo¬
nẽdas eorũ lites et ꝯtrou̾sias in¬
testinas añ oĩa proficisci huĩt. q̃
inter duos primores ppłi de sũ¬
mo magistratu orte totã urbẽ
altemis suffragus agitabãt. nõ

Expanded text:
generis contraxit auxilia, quibus generis contraxit auxilia, quibus acceptum Avarici detrimentum suppleret. Accessit Oloviconis filius Teutomotus, Nichioborgum rex, cuius patrem romanus senatus amicum appellaverat; sed, ut sepe filii, derelictis parentum semitis, novas querunt, iste contra Romanos ad Vercingetorigem cum multo se contulit equitatu. Cesar ad Avaricum complusculos dies egit, et, frumenti ibi larga copia atque omnium commeatuum inventa, fessum atque esurientem exercitum recreavit; inde, quod vernum bellis aptum tempus instaret, ad hostem ire tota mente dispositus, ut inventum vel tedio in apertum eliceret et in pugnam cogeret, vel obsidione conficeret. Dum ad hoc iter accingitur, legationibus Eduorum exhortatus, ad componendas eorum lites et controversias intestinas ante omnia proficisci habuit, que inter duos primores populi de summo magistratu orte totam urbem alterius suffragiis agitabant; non