comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
placet. cum dãdi uerbum ad debitum refer¬
re se testator existimaũit. Contra aũt si debitõ
creditari leget nullam utilitatẽ uideo si sine qͣn¬
titate leget sed ⁊ si id demonstret. quod debere
se confitetur: nulla utilitas ẽ nisi inhis specieb
in quib emolum̃tum debiti ampliat᷑. quod si
centum aureos quos se deb̾e dicit legauit: si
quidẽ debet mutile ẽ legatum. quod si non
fuit debitor placuit utile eẽ legatum. Certa ri
nũmorum qͣntitas similis ẽ sticho legato cum
demonstratione falsa. id quoq et duuis pius scͥp¬
scͥptis pupillo sub cuiꝰ tutelam gessit. terciã par¬
tem bonorum dari uoluit. si hr̃dib suis tu¬
tele cause controũsiam non fecĩt. sed eo noĩe
om̃s lib̾aũit. pupillus legatum p̃tulit. ⁊ p̾ea
nichilomiius petit. quicquid ex distractio¬
ne. aliaue causa. ad tutorẽ suum ex tutela ꝑ¬
uenerit. Quero an uerbis testam̃ti ab his erac¬

Expanded text:
placet, cum dandi uerbum ad debitum referplacet, cum dandi uerbum ad debitum referre se testator existimauerit. contra autem si debitor creditori leget, nullam utilitatem uideo, si sine quantitate leget. sed et si id demonstret, quod debere se confitetur, nulla utilitas est nisi in his speciebus, in quibus emolumentum debiti ampliatur. quod si centum aureos, quos se debere dixit, legauit, si quidem debet, inutile est legatum, quod si non fuit debitor, placuit utile esse legatum: certa enim nummorum quantitas similis est Sticho legato cum demonstratione falsa: idque et diuus Pius rescripscriptis pupillo suo, cuius tutelam gessit, tertiam partem bonorum dari uoluit, si heredibus suis tutelae causa controuersiam non fecerit, sed eo nomine omnes liberauerit: pupillus legatum praetulit et postea nihilo minus petit quidquid ex distractione aliaue causa ad tutorem suum ex tutela peruenerit: quaero, an uerbis testamenti ab his exac
Abbreviated transcription (Latin):
ułuti titio centũq ei debeo. Iuero an per
om̃ia requirendũ putes. an debitũsit. et
plenius rogo. que ad ħ spectauit attingas:
cotidiana enĩ sunt respondi. Si is cintitius
debebat. debitũ ei remittere uoluit. nichil
int̾ est hr̃dem suũ uissit ut eum libaret. an
ꝓhibeat eũ exigere. utroq ⁊ modo lib̾andꝰ
est debitor: i utroq casi competit. ultꝰ ad li¬
bandum debitori actio. quod si ĩ centũ au¬
reorum uł fundi debiti m̃tionem fecit. ꝙ si
quidẽ debitor fuisse ꝓbetur lib̾andus est. qđ
si nichil debeat: pot̾it dici. quasi falsa demor¬
stratione adiecta. etiã petiquod comp̃heri¬
sumẽ posse. sed poterit hoc dici si ita lega¬
uerit centum aureos quos michi debet uł
stichum quem debet hr̃s m̃s dãnas esto nor⁊
petere. quod si sic dic̃ hr̃s m̃s centum aureos
quos michi titius debet dãpnas esto. eidare ⁊̃
illud tẽptari pot̾it. ut petere possit. quasi falsa
demonstratione adiecta quod mͥ nequaquã

Expanded text:
ta 'Titio centum quae ei debeo': quaero, an per omnia requirendum putes, an debitum sit. et plenius rogo quae ad haec spectant attingas: cottidiana enim sunt. respondi: si is, cui Titius debebat, debitum ei remittere uoluit, nihil interest, heredem suum iussit ut eum liberaret an prohibeat eum exigere: utroque enim modo liberandus est debitor et utroque casu competit ultro ad liberandum debitori actio. quod si etiam centum aureorum uel fundi debiti mentionem fecit, si quidem debitor fuisse probetur, liberandus est: quod si nihil debeat, poterit dici quasi falsa demonstratione adiecta etiam peti quod comprehensum est posse. sed poterit hoc dici si ita legauit: 'centum aureos, quos mihi debet' uel 'Stichum, quem debet, heres meus damnas esto non petere'. quod si sic dixit: 'heres meus centum aureos, quos mihi Titius debet, damnas esto ei dare', etiam illud temptari poterit, ut petere possit quasi falsa demonstratione adiecta: quod mihi nequaquam
Abbreviated transcription (Latin):
L egatarius ꝓ
Pparte acquirere ꝓ parte repudiare uoN
potest leganum. Hr̃des eius possunt ut alt̃
eoꝵ partem suam acquirat alt̾ repudiet.
i legatum nobis relictum constitue¬
rimus nolle ad nos ꝑtinere: ꝓeoerit quasi
nec legatum quidem sit. ⁊ idõ dicimus
nec confusas seruitutes si farte p̃dium mͥ
legatum p̃dio meo debuerit seruitutes:⁊
integra futuri acc̃o manebit. si seruus le¬
gatus sit ei. cuius nomine furt agere pot̃¬

Expanded text:
Legatarius pro parte adquirere, pro parte repudiare legatum non potest: heredes eius possunt, ut alter eorum partem suam adquirat, alter repudiet. Si legatum nobis relictum constituerimus nolle ad nos pertinere, pro eo erit, quasi nec legatum quidem sit: et ideo dicimus nec confusas seruitutes, si forte praedium mihi legatum praedio meo debuerit seruitutes, et integra furti actio manebit, si seruus legatus sit ei, cuius nomine furti agere pot
Abbreviated transcription (Latin):
icuĩ accõne solich. uł iuire faleidie dandã
ẽẽ hr̃di. qr mortis cã cepisse ñ iudet᷑. diũsũ
ꝓbandũ foret. simeuius ignorans dñm uita
decessisse. pecunia merrore lapsus dedisset.
Tunc i parcio uire falcidie reuocetur.¬
Umpat̃ fidĩ cõmisfũ p̃dioꝵ ex cestam̃to
matͥs filie debet. eandem ꝓparte ita hr̃dem
instituit. ut hr̃ditatẽ fidĩ cõmisso cõpensa¬
ret ead p̃dia filio exhr̃dato dari uoluit. ꝗͣ¬
ꝗͣ filia patͥs hr̃ditatẽ susciꝑe uoluisset. fidĩ

Expanded text:
 uel iure Falcidiae dandam esse, quia mortis causa cepisse non uideretur. diuersum probandum foret, si Maeuius ignorans dominum uita decessisse pecuniam errore labsus dedisset: tunc enim portio iure Falcidiae reuocaretur.Cum pater fideicommissum praediorum ex testamento matris filiae deberet, eandem pro parte ita heredem instituit, ut hereditatem fideicommisso conpensaret, eademque praedia filio exheredato dari voluit. quamquam filia patris hereditatem suscipere noluisset, fid
Abbreviated transcription (Latin):
bum eum nichilominiis fore quod uidelieet
fauore constituit lib̾tatis.
tp̃r dñs solempnit᷑ compleuit. si quasdam ta¬
bulas inpublico depositas abstulit atq deleũ.
que iure gesta sunt p̃sertim cum ex cetis qͣs
non abstulit res gesta declaratur non consti
tuent᷑ irrita. Paulus. notat. Sed si ut intes¬
tatus moreretur incid̾it tabulas i hoc appro¬
bauerit: hii qui ab intestato uenire deside¬
rant. scͥptis aduocabitur hereditas
De keredibus instituendis R .x

Expanded text:
um eum nihilo minus fore: quod uidelicet fauore constituit libertatis.tempore dominus sollemniter compleuit. si quasdam tabulas in publico depositas abstulit atque deleuit, quae iure gesta sunt, praesertim cum ex ceteris tabulis quas non abstulit res gesta declarettuentur irrita. Paulus notat: sed si, ut intestatus moreretur, incidit tabulas et hoc adprobaverint hi qui ab intestato venire desiderant, scriptis avocabitur hereditas. V DE HEREDIBVS INSTITVENDIS
Abbreviated transcription (Latin):
eius decedet. ⁊ alt̾ius accedet legato.¬
tem querit᷑ si seruo lib̾tas data est. si . x. dedis.¬
set hr̃di. pecłiumq ei legatũ sit.an .x. quae
dedisset hr̃di deb̾et de peclĩo decede. ⁊ ẽ u̾ũ
qđ sabino plaeuit hoc minus ẽẽ in peculio
legato. Plus ait sab. si lib eẽ statu seruĩi hr̃di
uendidit. ꝑm̃ desine eũ in peclio eẽ atq si ex¬
tͥneo uendidisset. Eis consequent᷑ querr¬
si seruus cũ dño delib̾tate pactus fuĩt ⁊ partẽ
pecunie dedit.⁊ anteꝗqͣ residiũ dedit dñs de¬
cesserit. lib̾umq eẽ testõ uisserit. cũ peculio
legato. an qd dño ded̾it in pecłio sit imputandũ.
⁊ ait labõ de pecłĩo decedẽ. Plane si nondum
ded̾at. sed donec totũ trad̾et ꝓdeposito ap̃ eũ
fuĩt. is in pecłio eẽ placuit.
tem si seruo pecłium sit legatũ:⁊ a debitore
minus ẽẽ in legato pecłi ħ ẽ decͣhendum
id qd̃ debitori legarum est.
nt̃dũ ⁊ si non

Expanded text:
o.Item quaeritur, si seruo libertas data sit, si decem dedisset heredi, peculiumque ei legatum sit, an decem, quae dedisset heredi, debeant de peculio decedere. et est uerum quod Sabino placuit, hoc minus esse in peculio legato.Plus ait Sabinus, si statuliber seruum heredi uendiderit, perinde desinere eum in peculio esse, atque si extraneo uendidisset.His consequentersi seruus cum domino de libertate pactus fuerit et parpecuniae dederit et ante quam residuum dederit dominus decesserit liberumque esse testamento iusserit cum peculio legato, an quod domino dederit in peculio sit imputandum. et ait Labeo de peculio decedere. plane si nondum dederat, sed, donec totum traderet, pro deposito apud eum fuerit, id in peculio esse placuit. Item si servo peculium sit legatum et a debitore minus esse in legato peculio, hoc est detrahendum id quod debitori legatum est. Interdum etsi non
Abbreviated transcription (Latin):
eno ũendum ne inutile legatũ sit quia quod
adicitur cͥc̃ naturã legati sit. S puto uere ad¬
hanc adiectionẽ non uictãe legatũ s nich ei
adicere: nec enĩ potest. Crescere uendicatio pe¬
culii ꝑ adiectionẽ hanc. Plane si ꝓponas legata
hr̃dem uendicantẽ uti potest. habt̃ i in solidĩ
reb uoluntatẽ: Eris alieni ñ deducendi. S et
si dñs remittẽt se seruo qđ debet. ł nicħ sibi ser¬
uum deb̾e significauit. ualet hec adiectio qr
nuda uoluntate potest seruo dñs remittere.
uoluntas testatoris. Siserui¬
i seruus ⁊ uicariꝰ eiꝰ
libi eiꝰ eẽ uissi sunt. eisq peculia sua legata siu
ũba scd̾m uoluntatẽ testatoris exaudienda tanqͣ
de duob seꝑatisq peculiis testatore locuto. ⁊¬
scd̾m ħ uicarius uicari non coĩcabitur. nͥ hȩc
mens fuit testantis. Sicnt aũt es aliemĩ
hoc ÷ qđ debet᷑ dño m̃inuit legatũ peculiũ.
S huic sentñtie adũsatur rescͥptum imꝑatoriᷤ

Expanded text:
eno, uerendum, ne inutile legatum sit, quia quod adicitur contra naturam legati ‹s›it. sed puto uerum ‹hanc› adiectionem non uitiare legatum, sed nihil ei adicere: nec enim potest crescere uindicatio peculii per hanc adiectionem. plane si proponas legatarheredem uindicantem uti potest: habet enim in solidis rebus uoluntatem aeris alieni non deducendi. sed et si dominus remittere se seruo quod debet uel nihil sibi seruum debere significauerit, ualet haec adiectio, quia nuda uoluntate potest dominus seruo remittere voluntas testatoris. Si servus et vicarius eius liberi esse iussi sint eisque peculia sua legata sint, verba secundum voluntatem testatoris exaudienda, tamquam de duobus separatisque peculiis testatore locuto: c uicarius uicarii non communicabitur, nisi haec mens fuit testantis.Sicut autem aes alienum, hoc est quod debetur domino, minuit legatum peculium, sed huic sententiae aduersatur rescriptum imperatoris
Abbreviated transcription (Latin):
mine inpossessionem sit. aꝑiende sunt scdãe
tabule ut sciatur cui de mandata sit curatio.
exemplariis scͥptum sit testam̃tum. alteru¬
tro patefacto. aꝑte tabule sunt. Si sui nat᷑a
tabule patefacte sunt. aꝑtum uidi testamen¬
tum non dubitatur. Non enim queremus
aquo aꝑiantur si tabule non comparue¬
rant. ut exuste sunt: futurum ẽ ut subue
nire legatariis debeat. Idem ẽ ⁊ si supresse
tur testam̃ti. ita sede tabule pͥncipalium ta¬
bularum partem obtinere uidentur.

Expanded text:
mine in possessione sit, aperiendae sunt secundae tabulae, ut sciatur, cui demandata sit curatio. exemplariis scriptum sit testamentum, alterutro patefacto apertae tabulae sunt. Si sui natura tabulae patefactae sunt, apertum uideri testamentum non dubitatur: non enim quaeremus, a quo aperiantur. Si tabulae non compareant uel exustae sint, futurum est, ut snire legatariis debeat. idem est, si subpressatur testamenti, ita secundae tabulae principalium tabularum partem optinere uidentur.
Abbreviated transcription (Latin):
agnoscat. Nam reuocari eum agnoscendi causa
onerosum ẽ. Iuppe sepe cum magna captione
a rebus nr̃is reuocamur et sit iniquum damp¬
nasum cuiq eẽ offmñ suum nec adrem ꝑtinet. uꝰ
absit an om̃s i si forte om̃ibus absentib causa
aliqua aꝑire tabulas urgeat. debet ꝓconsul cu¬
rare. ut int̾uenientib optime opinionis uiris
aꝑiantur. et post descͥptum. ⁊ recognitũ factum.
ab his de quib int̾uenientib aꝑte sunt obsignẽ¬
tur. tunc deinde eo mittantur. ubi ipsi signato¬
res sint: ad inspicienda sigilla sua
lp̃ .ł. ad̾. Pupillares tabulas ⁊̃ si non fue¬
rit supra scͥptum ne aꝑiantur: at tam seorsũ
eas signatas testator reliquerit. p̃tor eas aꝑi-¬
ri nisi causa cognita non patietur.

Expanded text:
agnoscat: nam revocari eum adgnoscendi causa agnoscat: nam revocari eum adgnoscendi causa onerosum est. quippe saepe cum magna captione a rebus nostris revocamur et sit iniquum damnosum cuique esse officium suum. nec ad rem pertinet, unus absit an omnes. et si forte omnibus absentibus causa aliqua aperire tabulas urgueat, debet proconsul curare, ut interuenientibus optimae opinionis uiris aperiantur et post descriptum et recognitum factum ab isdem, quibus interuenientibus apertae sunt, obsignentur, tunc deinde eo mittantur, ubi ipsi signatores sint, ad inspicienda sigilla sua. Pupillares tabulas, etiamsi non fuerit superscriptum ne aperirentur, attamen, si seorsum eas signatas testator reliquerit, praetor eas aperiri nisi causa cognita non patietur.
Abbreviated transcription (Latin):
et quid aliud ex tabulis uelit spectare: Inspec¬
tio tabularum. ĩ lectionem earum indicat. diem
aũt ⁊ cansulem tabularum non patitur p̃tor
describi. ułispici id circo: nequid falsi fiat.
Namq etiam inspectio mat̾iam falso fabricando
instruere potest. Utrum aut̃ incontinenti potesta¬
tem inspiciendi uł describendi iubet. an desidanti
tempus dabit ad exhibitionem: &̾ magis ẽ ut dari
debeat scd̾m locoꝵ angustias: seu ꝓlixitates.¬
iquis non negans apud se tabulas ẽẽ nor
patiatur inspici. ⁊ describi. om̃imodo ad hoc cõ¬
pelletur. Si tam̃ neget apud se tabulas eẽ. dicen¬
dum ẽ adint̃dictum remiti. qđ ẽ de tabulis exhi¬
hr̃di uendicatio tabularum sicut certarum hr̃¬
ditariarum rerum competit. iobid ad exhiben
dum quoq agere potest.
p̃toris idofficium ẽ.: ut cogat signatores conue¬
expedit supp̃mam hominum uidicia exitum
mitti debent tabule tastam̃ti: ubi ipse sit uti

Expanded text:
et quid aliud ex tabulis uelit spectare. Inspecet quid aliud ex tabulis uelit spectare. Inspectio tabularum etiam lectionem earum indicat. Diem autem et consulem tabularum non patitur praetor describi uel inspici idcirco, ne quid falsi fiat: namque etiam inspectio materiam falso fabricando instruere potest. Utrum autem in continenti potestatem inspiciendi uel describendi iubet an desideranti tempus dabit ad exhibitionem? et magis est, ut dari debeat secundum locorum angustias seu prolixitates. Si quis non negans apud se tabulas esse non patiatur inspici et describi, omnimodo ad hoc compelletur: si tamen neget penes se tabulas esse, dicendum est ad interdictum rem mitti quod est de tabulis exhiheredi vindicatio tabularum sicut ceterarum hereditariarum rerum competit et ob id ad exhibendum quoque agere potest. praetoris id officium est, ut cogat signatores conveexpedit suprema hominum iudicia exitum mitti debent tabulae testamenti ubi ipse sit, uti
Abbreviated transcription (Latin):
abularum testam̃ti ins¬
trum̃tum non ẽ unius hominis. hoc ẽ hr̃dis.
sed uniũ sorum quib quid illic ascͥptum ẽ qnͣq
potius publicum ẽ instrum̃tum. t̃ estam̃tum aũt
ꝓpͥe illud dr̃: quod uire ꝑfectum ẽ. Sed abusi¬
ue testam̃ta ea quoq appellamus. que falsa uel
iniusta sunt. ułirrita: uł rupta. Itemq imꝑfecta
solemus testam̃ta dicere. Ad causam aũt testa¬
m̃ti ꝑtinere uidetur id qđ cumq quasi ad testa¬
m̃tum factum sit. in quacũq materia fuerit
scͥptum quod contineat supp̃mam uoluntatem.
& tam pͥncipales quam scde tabule: edicto conti
i plura sint testam̃ta que quisInent᷑.
ex hibi desidet. uniuersoꝵ facultas faci¬
enda est.
idubitetur utrum uiuat. an decẽ¬
serit is cuius quis qđ ad causam testamenti
ꝑtinet. inspici describiq postulat. dicendumẽ
p̃torem causa cognita statuere id deb̾e. ut si li¬
querit eum uiuere: non ꝑmittat inspiei tabulas
uł ut scͥpturam ipsam quis inspiciat. i sigillet.

Expanded text:
abularum testamenti instrumentum non est unius hominis, hoc est heredis, sed uniuersorum, quibus quid illic adscriptum est: quin potius publicum est instrumentum. Testamentum autem proprie illud dicitur, quod iure perfectum est: sed abusiue testamenta ea quoque appellamus, quae falsa sunt uel iniusta uel irrita uel rupta: itemque inperfecta solemus testamenta dicere. Ad causam autem testamenti pertinere uidetur id quodcumque quasi ad testamentum factum sit, in quacumque materia fuerit scriptum, quod contineat supremam uoluntatem: et tam principales quam secundae tabulae edicto continentur. Si plura sint testamenta, quae quis exhiberi desideret, uniuersorum ei facultas facienda est. Si dubitetur, utrum uiuat an decesserit is, cuius quis quod ad causam testamenti pertinet inspici describique postulat, dicendum est praetorem causa cognita statuere id debere, ut, si liquerit eum uiuere, non permittat. Inspici tabulas est, ut ipsam scripturam quis inspiciat et sigilla
Abbreviated transcription (Latin):
bus licet nob̃ ab edib nr̃is. in alias edes tͣnsferre
possessorib earum futuris idest non distracturis.
uta imꝑator nr̃. et duus seuis rescͥpserunt. Nũ¬
quid gͦ. ⁊ legari possit ei cui aliã domum leget.
Sed negandum erit. quia a quo legatum est:

Expanded text:
bus licet nobis ab aedibus nostris in alias aedes transferre bus licet nobis ab aedibus nostris in alias aedes transferre possessoribus earum futuris, id est non distracturis: et ita imperator noster et divus Severus rescripserunt. numquid ergo et legari possit ei, cui aliam domum legem? sed negandum erit, quia cui legatum est
Abbreviated transcription (Latin):
legari non possunt. quia hec legari ñ posse
senatus censuit. uariola. ⁊ pansa consulibus.¬
tractari tam̃ poterit. siqͥndo marmora uł colũne
fuerĩt separate ab edibus. anlegatum conuales¬
cat. ⁊ si quidem ab inicio non constitit legatum
ex post facto non conualescet. quẽ a dinodum
nec res mea legata mͥ si post testam̃tum factum
fuerit alienata. quia uires abinicio legatum ñ
habuit. sed si sub conditione legetur:. poterit le¬
gatum uale si existentes conditionis tp̃r mea ñ
sit. uł edib iuncta non sit. scđ̾m eos qui emi rem
meam sub conditione. ⁊ ꝓmitti mͥ stipulanti. et
legariaũit. Purum gͥ legatum catoriana regła
impediet conditionale non: quia ad conditiona¬
lia catoriana non ꝑtinet.
tem queri potest. siquis binas edes habens
altas legauerit.⁊ ex altis aliquid inuinctum
ei cui edes legauit. an legatum ualeat. Mou
questionem qđ ex senatus consulto. ⁊ constitutioĩ¬

Expanded text:
legari non possunt, quia haec legari non posse legari non possunt, quia haec legari non posse senatus censuit Auiola et Pansa consulibus.Tractari tamen poterit, si quando marmora uel columnae fuerint separatae ab aedibus, an legatum conualescat. et si quidem ab initio non constitit legatum, ex post facto non conualescet, quemadmodum nec res mea legata mihi, si post testamentum factum fuerit alienata, quia uires ab initio legatum non habuit. sed si sub condicione legetur, poterit legatum valere, si exsistentis condicionis tempore mea non sit vel aedibus iuncta non sit, secundum eos, qui et emi rem meam sub condicione et promitti mihi stipulanti et legari aiunt. purum igitur legatum Catoniana regula impediet, condicionale non, quia ad condicionalia Catoniana non pertinet. Item quaeri potest, si quis binas aedes habens alteras legaverit et ex alteris aliquid iunctum ei cui aedes legavit, an legatum valebit? movet quaestionem, quod ex senatus consulto et constitutioni
Abbreviated transcription (Latin):
rem legatum. legatarius maiorem: uulgo fa¬
tebatur. utiq minorem eũ legasse. si maiorem
non potuerit docere legatarius.¬
oustat etiam res alienas legari posse: utiq
si cõparari possint: ĩ si difficilis eaꝵ comꝑatio
sit. si uero salustianos ortos qui sunt. aug̃. ł fun¬
dum albanum qui pͥncipalib usib deseruit.
legau̾it quis. furiosi ẽ talia legata testam̃to
ascribe. Item campum marcium. aut forum
romanum. uł edem sacram legari non posse
constat. sed ⁊ p̃dia cesaris que informam patͥ.¬
moni redacta sub ꝓcuratore pat̾moni sunt
si legeretur: estimatio eoꝵ debet pr̃ari. qm̃ cõ¬
mertium eoꝵ nisi ussu pͥncipis non fit. cum
distrai non soleant.
um deb̾i. legatarius non habet. ei cuius po̾¬
sidendi non ẽ ꝑ fidei cõmissum relinquatur
puto estimationem.¬
⁊ quidem corpora legari om̃ia ⁊ uira:⁊ serui¬
tutes possunt. Sed ea que edib uincta sunt.

Expanded text:
rem legatum, legatarius maiorem: uolgo farem legatum, legatarius maiorem: uolgo fatebitur utique minorem eum legasse, si maiorem non potuerit docere legatarius.Constat etiam res alienas legari posse, utique si parari possint, etiamsi difficilis earum paratio sit.Si uero Sallustianos hortos, qui sunt Augusti, uel fundum Albanum, qui principalibus usibus deseruit, legauerit quis, furiosi est taadscribere, Item campum Martium aut forum Romanum vel aedem sacram legari non posse constat. Sed et ea praedia Caesaris, quae in formam patrimonii resi legentur, nec aestimatio eorum debet praestari, quoniam commercium eorum nisi iussu principis non sit, cum distrahi non soleant. um legatarius non habet, ei cui ius possidendi non est per fideicommissum relinquatur, puto aestimationemet quidem corpora legari omnia et iura et seruitutes possunt.Sed ea quae aedibus iuncta sunt
Abbreviated transcription (Latin):
scribit ex uendito quidem actoꝵ me ut conse
quar p̃cium: ex testam̃to uero: ut rem quam
uendidi ⁊ tradidi recipiam. Idem subiungit.
si p̃cium quidem mͥerat solutum. remautem
nondum tradido. ex testam̃to me agentem li¬
berationem consequi.
d. iuił. scribit.E
i fundum testator quem
ab alio emerat michi legauit. hr̃dem cogen¬
dum mͥ acc̃onem exempto prãre. scilicet si ũ¬
dum res tradita fuerit. uł defuncto uł hr̃di.
i quis alicui legaũit licere lapidem cede.
quesitum ẽ. anetiam adhr̃dem hoc legatũ tͣn¬
seat. ⁊ marcellus negat adhr̃dem tͣnsinitti nͥ
nom̃ hr̃dis adiectum legato fuerit.¬
Ir̃s cogitur legati p̃dis soluere uecaigal
p̃titum uł tributum. uł salarium. uł coacariũ.
uł ꝓ aque forma. Bcio ex facto tractatum
cum quidam duos fundos eiusdem nominis
hñs legasset fundum cornelianum :⁊ eẽt alter
p̃ci maioris. ⁊ alt̃ minoris. ⁊ hr̃s diceret mino¬

Expanded text:
scribit ex uendito quidem me acturum, scribit ex uendito quidem me acturum, quar, ex testamento vero, ut rem quam vendidi et tradidi recipiam. idem subiungit, si pretium quidem mihi erat solutum, rem autem nondum tradideram, ex testamento me agentem liberationem consequi. Idem Iulianus scribit, si fundum testator, quem ab alio emerat, mihi legavit, heredem cogendum mihi actionem ex empto praestare, scilicet si nondum res tradita fuerit vel defuncto vel heredi. Si quis alicui legaverit licere lapidem caedere, quaesitum est, an etiam ad heredem hoc legatum transeat. et Marcellus negat ad heredem transmitti, nisi nomen hHeres cogitur legati praedii soluere uectigal praeteritum uel tributum uel solarium uel cloacarium uel pro aquae forma.Scio ex facto tractatum, cum quidam duos fundos eiusdem nominis habens legasset fundum Cornelianum et esset alter pretii maioris, alter minoris et heres diceret mino
Abbreviated transcription (Latin):
incide inedictum. quiauso ẽ facultate ea qͣ
ei testator concesserit. Quod si non ei non coi¬
cesserit. sp̃aliter testator omittere is ordo erit.
sequendus: ꝗ̃ uił ostendit. Iiud deinde dice¬
mus. si hisdem ⁊ ex testam̃to legata ⁊ fidĩ cõ¬
missa ab intestato fuerint relicta.⁊ p̃terea
aliis fidei commissa: an ordinem debeamꝰ
facere quem iuł monstrat: An uero contri¬
buemus om̃s fidĩ cõmissarios quasi equa¬
les : et magis ẽ ut ita distingannus. multum
int̾eẽ utrum uicidit inedictum hr̃s: annon.
Nam si incidit p̃ferendi erunt hii quibus testa¬
m̃to relicta fuerant quedam. Sin uero non in¬
cidit quia hec fuerit testatoris uoluntas: ut
daret ei facultatem ⁊ ab intestato succedendi.
uł quia alia causa int̾cessit. que scđm ea quae
supͣ scͥpta sunt non offendit edictum: dicendum
ẽ. contribui fidei cõmissa deb̾e. quasi exequata.¬
on simplicit᷑ aut p̃tor pollicitus ẽ se daturũ

Expanded text:
incidere in edictum, quia usus est facultate ea, quam incidere in edictum, quia usus est facultate ea, quam ei testator concessit: quod si non ei concessit specialiter testator omittere, is ordo erit sequendus, quem Iulianus ostendit. Quid deinde dicemus, is isdem et ex testamento legata et fideicommisaliis fideicommissa? an ordinem illum debeamus facere, quem Iulianus monstrat, an uero contribuemus omnes fideicommissarios quasi aequales? et magis est, ut ita distinguamus multum interesse, utrum incidit in edictum heres an non. nam si incidit, praeferendi erunt hi quibus testamento relicta fuerunt quaedam: sin uero non incidit, quia haec fuit testatoris uoluntas, ut daret ei facultatem et ab intestato succedendi, uel quia alia causa intercessit, quae secundum ea quae supra scripta sunt non offendit edictum, dicendum est contribui fideicomissa debere quasi exaequata.Non simpliciter autem praetor pollicitus est se daturum
Abbreviated transcription (Latin):
ł .i. ad.Quia aut̃ qͥui ab intestato
possidet hr̃ditatem conueniri potest. si omit¬
teret causam testam̃ti. quesitum ẽ si quasiex
uoluntate destatoris uidetur omisisse. ancog¬
atur pr̃are ut puta frẽm suum scͥpsit hr̃dem.
icodicillos fecit ab intestato. petiitq afrẽ ut si
legitima hr̃ditas ad eium ꝑtinuerit. fidĩ com¬
missa pr̃aret quib dam. Si gͥ omissa causa
testam̃ti abintestato possideat hr̃ditatem. ui¬
dendum ẽ an legatariis cogatur respondẽ.
fuerit ex dodrante: tunc fidĩ cõmissa cogi
pr̃are. Cet̾um si legata assumant dodran¬
hab̾e enim integrum quadrantem legitimũ
cõmissa. dum modo quadins non tangat᷑.
Ego puto uił sententiam ita accipiendam.
ut si omissa testam̃ti causa ab intestato possi¬
deat hr̃ditatem. cogatur omimodo legata pr̃a¬
re. Nec enim utiq omittere ei hr̃ditatẽ ꝑmisit.
qui fidĩ cõmissa ab eoreliquit ab intestato. Pla¬
ne si nominatim id ei ꝑmisit. dicemus noneũ

Expanded text:
qui ab intestato possidet hereditatem conueniri potest, si omittit causam testamenti, quaesitum est, si quasi ex uoluntate testatoris uideatur omisisse, an cogatur praestare. ut puta fratrem suum scripsit heredem et codicillos fecit ab intestato petitque a fratre, ut, si legitima hereditas ad eum pertinuerit, fideicommissa praestaret quibusdam: si igitur omissa causa testamenti ab intestato possideat hereditatem, videndum est, an legatariis cogatur respondere.fuerit ex dodrante, tunc fideicommissa cogi praestare: ceterum si legata absumant dodranhabere enim integrum quadrantem legitimum commissa, dummodo quadrans non tangatur. ego puto Iuliani sententiam ita accipiendam, ut, si omissa causa testamenti ab intestato possideat hereditatem, cogatur omnimodo legata praestare: nec enim utique omittere ei hereditatem permisit, qui fideicommissa ab eo relinquit ab intestato. Plane si nominatim id ei permisit, dicemus non eum
Abbreviated transcription (Latin):
collata. dicendum erit locum eẽ utili accufa¬
tioni. adũsus eum qui possidet hr̃ditatem. et
recte dicetur. ubicũq quis dum uult p̃stitum ei
qui se repudiante uenturus ẽ non repudiaturũ
nisi p̃stitum uellet. ⁊ maxime si obeuertenda ui¬
dicia id fecit: sbi dicendum ẽ adũsus possessores
competere accusationem. Sic tam̃ ut ĩbi qͥdem
pecuniã acceptã repudiauit. ibi dicemus eum
qui omisit conueniendum eẽ. Ubi uero gͣtis
infraudem tam̃ eoꝵ quib quid rectum ẽ possẽ¬
sorem deb̾e conueniri utili accusatione. Quã ꝗͣ
de hr̃dib institutis uideatur p̃tor loqui. Attam̃
etiam ad alios hr̃des serpit. ut si sit legatarius
a quo fidei cõmissum relictum ẽ. ⁊hic idegisset
ut omittat᷑ hr̃ditas doloq id fecit. conueniride
i quis uendid̾it hr̃ditatem.
utiq posside uidecur non fecisse dolo quo mi¬
nus possideat.

Expanded text:
collata, dicendum erit locum esse utili accollata, dicendum erit locum esse utili actioni adversus eum qui possidet hereditatem. Et recte dicetur, ubicumque quis, dum vult praestitum ei, qui se repudiante venturus est, non repudiaturus, nisi praestitum vellet, et maxime si ob evertenda iudicia id fecit, ibi dicendum est adversus possessorem competere actionem, sic tamen, ut, ubi quidem pecunia accepta repudiauit, ibi dicamus eum qui omisit conueniendum, ubi uero gratis, in fraudem tamen eorum quibus quid relictum est, possessorem debere conueniri utili actione. Quamquam de heredibus institutis uideatur praetor loqui, attamen etiam ad alios haec res serpit: ut, si sit legatarius, a quo fideicommissum relictum est, et hic id egisset, ut omittatur hereditas, doloque id fecit, conueniri debet. Si quis uendiderit hereditatem, utique possidere uidetur, non dolo fecisse, quo minus possideat.
Abbreviated transcription (Latin):
qui omissa causa testam̃ti. ab intestato possidet
hr̃ditatem. diuis adrianus rescripsit. ꝓinde le¬
gataris. ifidĩ commissariis tenebitur. Sed utrũ
ab eo erit incipiendum.⁊ sic adhr̃dem uenien¬
dum. an conuertemus ordinem: im uidetur
humanior ẽẽ hȩc sent̾ntia. ut possessor hr̃dita
tis excutiatur: maxime silucratiuam habet
possessionem.
ceꝑis. ut p̃mitteres isq adierit. andanda sit le¬
gatariis accrifatio: dubitari potest. & puto si ip¬
se quoq p̃termiserit. ⁊ qđ lege ad se rediret. pꝰ¬
sidebit hr̃ditatem. in utrũq uerum dandam.
ut ei tam̃ eui ab utroq legatum sit: in alter¬
utrum detur actio.
ꝑit. simplicit̃ aũt omiserit causam testam̃ti.dĩ
uult p̃stitum ei qui substitutus ẽ uł legitimo. nũ¬
quia locus non sit edicto: Plane indignandũ ẽ
circumuentam uoluntatem defunca. ⁊ idõ si
liquido constitĩt in necem legatarioꝵ hoc factũ.
quãuis non pecunia accepta. sed nimia gratia

Expanded text:
amenti ab intestato possidet ereditatem, divus Hadrianus rescripsit: proinde legatariis et fideicommissariis tenebitur. Sed utrum ab eo erit incipiendum et sic ad heredem veniendum an convertemus ordinem? mihi videtur humanior esse haec sententia, ut possessor hereditatis prior excutiatur, maxime si lucrativam habet possessionem. ceperis, ut praetermitteres, isque adierit, an danda sit legatariis actio, dubitari potest. et puto, si ipse quoque praetermiserit et, quod lege ad se rediret, possidebit hereditatem, in utrumque vestrum dandam, ut ei tamen, cui ab utroque legatum sit, in alterutrum detur actio. pit, simpliciter autem omisit causam testamenti, dum vult praestitum ei qui substitutus est vel legitimo, numquid locus non sit edicto? plane indignandum est circumventam voluntatem defuncti: et ideo si liquido constiterit in necem legatariorum hoc factum, quamvis non pecunia accepta, sed nimia gratia
Abbreviated transcription (Latin):
ciꝑet. habeo sibi uidi ait. non minus delinq̃re
eum qui non incipiat posside. quam eum qui
desinat que sententia optinet. Siquis ꝑ
fraudem omiserit hr̃ditatem. ut ad legitimũ
ꝓueniat: legatoꝵ petitione tenebitur.

Expanded text:
ciperet. Labeo sibi videri ait non minus delinquere eum, qui non incipiat possidere, quam eum qui desinat: quae sententia optinet. Si quis per fraudem omiserit hereditatem, ut ad legitimum perveniat, legatorum petitione tenebitur.
Abbreviated transcription (Latin):
hr̃des adũsus eũ dũ taxat debitorẽ qͥ nouissimiᷤ
codicisł ut ꝓponit᷑ designatꝰ ẽ acc̃one pr̃are debe.
iliam ex asse instituit hr̃dem eiq substituit
nepotẽ suum. ⁊ ita cauit siqͥ ab ominor neq fiba
mea neq nepos m̃s hr̃s erunt tunc porcionẽ meã
partis dimidie fundi illiꝰ ad lib̾tos mõ ꝑtinere
uolo querit᷑ cũ ante cestatoẽ ⁊ filiã. ⁊ nepos dece̾¬
serunt ⁊ intestati bona ꝑtinuer̃ ad ꝓnepotẽ euiᷤꝰᷤ

Expanded text:
sus eum dumtaxat debitorem, qui novissimus codicillis, ut proponitur, designatus est, actionem praestare debere. Filiam ex asse instituit heredem eique substituit nepotem suum et ita cavit: "si, quod abominor, neque filia mea neque nepos meus heredes mei erunt, tunc portionem meam partis dimidiae fundi illius ad libertos meos pertinere volo". quaeritur, cum ante testatorem et filia et nepos decesserunt et intestat
Abbreviated transcription (Latin):
i accõnẽ ꝗdẽ sidĩ c̃. in ꝑsonã cõpetentẽ oĩb
inuicẽ man̾e: ñ aut̃ sidĩ cõmissũ restituendũ
ẽ: ñ pͥus debitũ ab eis emptori eidq cohr̃di
ꝑsolueretur. Filie sidĩ ꝯmisit in ħ u̾ba: peto
a te filia m̃a ut dotalẽ cautionẽ post mortẽ meã
mures: nta renoues: ut fr̃s tui dotẽ stipłarentur.
hoc casu ut si sinelibis uno pluribꝰue in m̾m̾o
morieris: dos ad eos ꝑueniat. Post mortẽ patris
decessit maritus añꝗͣ renouaret᷑ cautio dotalis.
et pꝰea alii nupta decessit. nullo liboꝵ relicto
uiuo adhuc titio uno exfr̃ib quesitũ ẽ antitiũ
petitionẽ hãt reꝵ que indotẽ fuerant.R fidĩ cõ-¬

Expanded text:
in personam competentem omnibus inuicem manere: non autem fideicommissum restituendum est, nisi prius debitum ab eis emptori eidemque coheredi persolueretur. Filiae fidei commissit in haec uerba: 'peto a te, filia mea, ut dotalem cautionem post mortem meam mutes et ita renoues, ut fratres tui dotem stipularentur hoc casu, ut, si sine liberis uno pluribusue in matrimonio morieris, dos ad eos perueniat'. post mortem patris decess‹it› maritus, antequam renouaretur cautio dotalis, et postea alii nupta decessit nullo liberorum relicto, uiuo adhuc Titio uno ex fratribus. quaesitum est, an Titius petitionem haberet rerum, quae in dotem fuerant. respo
Abbreviated transcription (Latin):
liuis eiꝰ donauit ⁊ adiecit p̃cipua ħ eũ suiq uũs. ⁊ post
mortẽ suam habe uelle q̃ro cũ testõ significaũit. Si
ꝗͥ assignatũ recepisset id uice codicilloꝵ uale. epla
se uelle significauit qd̃ indiuisã cũ fr̃e suo remhabeb
estimationes conslitĩt ẽẽ uniũsas duomiliũ aureo¬
rum sidĩ ur̃o cõmitto uti ꝓ porciones ur̃as mille au¬
reos alucͬtio paccato patruo nr̃o accipiatis: huic tes¬
tam̃to ꝗn q̃nnno suꝑuixit. ⁊ habund patͥmonium
reliq quesitũ ẽ anhr̃des lucͣtu paccati scd̃m u̾ba supͣ
scͥpta offerentes mille aureos fidĩ conseq̃nt᷑ .R.scd̾ ea¬

Expanded text:
 eum suique iuris et post mortem suam habere uelle. quaero, cum testamento significauerit, si quid obsignatum recepisset, id uice codicillorum ualeret, se velle significavit. Qui indivisam cum fratre suo rem habebaestimationis constiterit esse universas duo milium aureorum, fidei vestrae committo, uti pro portione vestra mille aureos a Lucretio Pacato patruo vestro accipiatis": huic testamento quinquennio supervixit et abunde patrimonium reliquit: quaesitum est, an heredes Lucretii Pacati secundum verba supra scripta offerentes mille aureos fideicommissum conse
Abbreviated transcription (Latin):
dotẽ fr̃ stipłaretir.ilu ⁊ filiam hr̃aes ins¬
tituit: ⁊ libtis legata dedit. eoꝵq fidĩ cõmisit in ħ
ũba a uob peto. ut ꝗꝗ uob delegaui contenti
stas. ut uiuentes post uos filiis mis restituatis: De¬
functa testatͥcis filia meuia libtus decessit. hrde
instituto patͦne filio ex parte debita. ex alt̾a extͣneo.
Quesitũ est. an adita hr̃ditate patͦne filius a cohr̃¬
de suo parcẽ eoꝵ q̃ ex testõ matͥs ad meuiũ lib̾tũ
ñ adisset partẽ a cohr̃de petẽ posse.
Paritus uxorẽ ex asse hr̃dem instituit cuius
post mortẽ codicillos aꝑire testor p̃cepit: p̃dium
hr̃ditariũ uxor infructuosũ uxori sue estimans uen¬
didit: emptor q̃rit. anrecc̾tari ħ uenditio possit. pꝰ
mortẽ mulieris ab his quib codicilł ꝑfidĩ c̃. hr̃. di

Expanded text:
dotem frater stipularetur. Filium et filiam heredes instituit et libertis legata dedit eorumque fidei commisit in haec uerba: 'a uobis peto, ut quidquid uobis legaui, contenti sitis uiuentes, ut post uos filiis meis restituatis'. defuncta testatricis filia Maeuia libertus decessit herede institut‹o› patronae filio ex parte debita, ex altera extraneo: quaesitum est, an adita hereditate patronae filius a coherede suo partem eorum, quae ex testamento matris ad Maeuium libertum non adisset, partem a coherede petere posse. Maritus uxorem ex asse heredem instituit, cuius post mortem codicillos aperiri testator praecepit: praedium hereditarium uxor infructuosum rationi suae existimans uendidit: emptor quaerit, an retractari haec uenditio possit post mortem mulieris ab his, quibus codicillis per fi
Abbreviated transcription (Latin):
sit in cõmue bona sua conferre.
Iuatuor filios aequis partib instituit.⁊ fundũ
ꝓ p̃ceptionẽ singłis legauit. filii cũ uniũsa p
atris bona obligata eẽnt mutua accepta pecu¬
nia hr̃ditario creditori soluer̃. ⁊ postĩori oblig¬
auer̃. ꝗ cũ ei debitũ non soluet᷑. p̃dia uniũs alege¬
pignoris uni ex hr̃dib uendidit. Querit᷑ ancũ
iste filius ex cã ep̃tionis ea possideat. fr̃ĩb ⁊ cohr̃¬

Expanded text:
it in commune bona sua conferre. Quattuor filios aequis partibus instituit et fundum per praeceptionem singulis legauit: filii, cum uniuersa bona patris obligata essent, mutua accepta pecunia hereditario creditori soluerunt et posteriori obligauerunt, qui, cum ei debitum non soluepignoris uni ex heredibus vendidit: quaeritur, an, cum iste filius ex causa emptionis ea possideat, fratribus et cohere
Abbreviated transcription (Latin):
substitutus uire cõmuni capiet. posteam autem
xtatem ex pͥuilegio militum patris dũtaxat
cum fructib muentis in hr̃ditate.
iquis eum quem
Intestam̃to suo legauit rursus a substituto fili
lib̾um eẽ uisserit lib erit. quasi legato empto.
Nam im legato inhis testam̃tis nouissima scͥp¬
tura erit spectanda sicut in eodem testam̃to
i suo testam̃to ꝑfecto alia rursus hora
p̾ater filio testam̃tum feci̾t. adhibitis legitmĩ
testibus. nichilominus id ualebit:⁊ tam̃ patris
testam̃tum ratum manebit. Nam isi ⁊ sibi et¬
filio pater testam̃tum fecisset: deinde sibi tanũ
utrũq suꝑuis rumꝑetur. Qd ed si scd̾m testa¬
intum ita fec̾it pater ut sibi hr̃dem instituat. si
uiuo se filius decedat. potest dici non rumpi
p̃teritus sit.

Expanded text:
substitutus iure communi capiet, post eam autem aetatem ex privilegio militum patris dumtaxat cum fructibus inventis in hereditate.Si quis eum, quem testamento suo legauit, rursus a substituto filii liberum esse iusserit, liber erit quasi legato adempto: nam et in legato in his testamentis nouissima scriptura erit spectanda, sicut in eodem testamentoSi suo testamento perfecto alia rursus hora pater filio testamentum fecerit adhibitis legitimis testibus, nihilo minus id ualebit et tamen patris testamfilio pater testamentum fecisset, deinde sibi tantum, utrumque superius rumpetur. sed si secundum testamentum ita fecerit pater, ut sibi heredem instituat, si uiuo se filius decedat, potest dici non rumpi praeteritus sit.
Abbreviated transcription (Latin):
ti ⁊ ꝓ dignitate eiꝰ: atq mulieĩs. Deminu¬
tio aũt ad õs sũptus fiei debet. Primũ ex
pecunia mĩata. si ea ñ fũit. ex his rebu̾
q̃ patmoĩa onerare mag̃ impendio quã
agͥere fructib ꝯsueuer̃. Itẽ si ꝑicłmẽ ne
int̾im res usu capiant᷑. ne debitores ip̃e lib̾en¬
tur: idẽ curare debet. Ita gͥ curã ħ qͦ officio
amministrabit. qͦ solent curatores atq tu¬
tores pupilloꝵ. ¶ Eligͥ aũt curator ut aut
titutis. aut ex amicis defuncti. aut excredi¬
torib. S utiq is ꝗidoneꝰ uidebit᷑. aut si deꝑ
sit curator ꝯstitutꝰ. qd pleꝵq aut ñ pecitur:
nare. id̾ ait ad custodienda ea que sine
custodia salua eẽ ñ posst̃. custodẽ ab hr̃de
ponendũ. ut puta pecoris. ⁊ si ñdũ messis
uindemiaue facta sit. ⁊ si fuit ꝯtrou̾sia
qͣntũ diminui oporteat. arbitrũ dandũ.
curatore aũt ꝯstituto. ħ oĩa cessare puto.
tariũ reꝵ facienti. tã du aũt uent̾ inposse̾¬

Expanded text:
ius atque mulieris. Deminutio autem ad hos sumptus fieri debet primum ex pecunia numerata: si ea non fuerit, ex his rebus, quae patrimonia onerare magis impendio quam augere fructibus consueverunt. Item si periculum est, ne interim res usu capiantur, ne debitores tempore liberentur, idem curare debet. Ita igitur curam ho quo solent curatores atque tutores pupillorum. Eligitur autem curator aut titutis aut ex amicis defuncti aut ex creditoribus, sed utique is, qui idoneus videbitur: aut si de sit curator constitutus quia plerumque aut non petitur ari adsignare.Idem ait ad custodienda ea, quae sine custodia salua esse non possunt, custodem ab herede ponendum ut puta pecoris, et si nondum messis uindemiaue facta sit: et si fuerit controuersia, quantum deminui oporteat, arbitrum dandum. Curatore autem constituto haec omnia cessare puto: tarium rerum facienti. Tamdiu autem venter in posses
Abbreviated transcription (Latin):
b ꝑmittendũ in custodia bõꝵ eẽ. Si uͦ ñ tantã
uent. s ĩ boĩs curator datꝰ ẽ. possunt ẽẽ seci
creditores. cũ ꝑicłm ad curatorẽ ꝑtineat. Id¬
circo curatorẽ boĩs ex inꝗsitione dandũ ido¬
neũ scilicet oportet creditores curare. uel
se successuꝵ. diligntiꝰ atq circũspectius id
fieĩ debebit ⁊ plures si desid̾ent᷑ dandi funt.
Mulier aũt in possessione missa. ea sola sine
quib fetꝰ sustmu̾̃i. ⁊ ad partũ usq ꝓduci ñ¬

Expanded text:
n tantum uentri, sed etiam bonis curator datus est, possunt esse securi creditores, cum periculum ad curatorem pertineat. idcirco curatorem bonis ex inquisitione dandum, idoneum scilicet, oportet creditores curare uel sse successurum, diligentius atque circumspectius id fieri debebit et plures, si desiderentur, dandi sunt. Mulier autem in possessionem missa ea sola, sine quib
Abbreviated transcription (Latin):
sessionẽ uent̃. si ñ ẽ exhr̃datus. ⁊ idq. ĩutero
eĩt. int̾ suos hr̃des futuꝵ erit. S ⁊si mc̾tũ sit.
aliqͦ tam̃ casu possit exist̾e̾. quo ꝗ edit᷑ suus
alim̃ta ei ꝗ dñs bonoꝵ aliquo casu futurꝰ est.¬
qr̃ ⁊ si ita exhr̃datio facta sit. si mͥ filiꝰ unꝰ nas¬
cet᷑ ex hr̃s esto. qr filia nasci pot̃. ł plures fili.
ł filiꝰ ⁊ filia. uent̾ in possessionẽ nuttet᷑. Satis ẽ
n sub inẽto eiꝰ ꝗ edet᷑ ali ̃ eũ qui exhr̃datũ
sit ꝗͣ eũ ꝗ ñ sit exhr̃datꝰ fame necariratũq
ẽẽ debet qͥ deminutũ ẽ. qͣuis is nascat᷑ ꝗ repel¬
lit᷑. id eit dicñdũ. ⁊ si mulier que fuit in posse̾¬
sione abortũ fecisset. S ⁊ si sub ꝯditione po¬
stumꝰ sit exhr̃datus. pendñte ꝯditione. pedi
sentñtiã admittimꝰ. existimantis posses uen
trẽ in possessionẽ mitti. qr subine̾to ut illiꝰ
ẽ uentrẽ mali. Si uent̃ abinstitutis exhr̃da¬

Expanded text:
n est exheredatus et id quod in utero erit inter suos heredes futurum erit. sed et si incertum sit, aliquo tamen casu possit existere, quo qui editur suus alimenta ei, qui dominus bonorum aliquo casu futurus est.Quare et si ita exheredatio facta sit: 'si mihi filius unus nascetur, exheres esto', quia filia nasci potest uel plures filii uel filius et filia, uenter in possessionem mittetur: satius est enim sub incerto eius qui edetur ali etiam eum qui exheredatus sit, quam eum qui non sit exheredatus fame necari: ratumque esse debet, quod deminutum est, quamvis is nascatur, qui repellitur. Idem erit dicendum et si mulier, quae fuit in possessione, abortum fecisset. Sed et si sub condicione postumus sit exheredatus, pendente condicione pedii sententiam admittrem in possessionem mitti, quia sub incerto utilius est uentrem ali.Si uent‹er› ab institutis exhereda
Abbreviated transcription (Latin):
It̃ int̾ẽ ipsiꝰ cã pata sint legata: an ip̃ius cã ẽpta ꝑatis
ti omĩa ꝯtinent᷑. q̃ ipsiꝰ usib fuer̃ designata. Empta
Utͦq aũt legato ꝯtinebunt᷑. ⁊ q̃ maritꝰ emi mandaũat.
uł q̃ em̾at. necdũ aut ei assignau̾at: assignaturꝰ siuis¬
sisset. E Parui aũt refert uxori an ꝯcubine ꝗs legoe.
q̃ eiꝰ cã ep̃ta ꝑata sc̃. Sane .ii: nͥdignitate nichil int̃est.

Expanded text:
parata sint ei legata an ipsius causa empta: paratis enim omnia continentur, quae ipsius usibus fuerunt destinata, empta utroque autem legato continebuntur et quae maritus emi mandauerat uel quae emerat, necdum autem ei adsignauerat, adsignaturus si ui‹x›isset. Parui autem refert, uxori an concubinae quis leget, quae eius causa empta parata sunt: sane enim nisi dignitate nihil interest.
Abbreviated transcription (Latin):
puris scͥpsit ueꝵ ẽ. Nã nec carte purae debñt᷑
libris legatis. nec cartis legatis libri debent᷑.
nͥ forte̾ hic nos urserit uoluntas. ut puta siquiᷤ
ꝗͣ libros habebat studiosus studioso. Nemo ndubr¬
tabit libros deb̾i. nã unusu pleriq libros cartaᷤᷤ

Expanded text:
puris scripsit, uerum est: nam nec chartae purae debentur puris scripsit, uerum est: nam nec chartae purae debentur libris legatis nec chartis legatis libri debebuntur, nisi forte et hic nos urserit uoluntas: ut puta si quisquam libros habebat, studiosus studioso: nemo enim dubitabit libros deberi: nam et in usu plerique libros charta
Abbreviated transcription (Latin):
ibroꝵ appellationẽ
ꝯtinent᷑ om̃ia uolumina. siue incarta sit̃ siue in
m̃brana sint. siue inqͣuis alia mat̾ia. S si infili¬
ra aut intilia ut ñnulli ꝯficiunt. aut in qͦ alio
coĩo.: id erit dicendũ. Qđ si in codicib fint m̃bra¬
tis codicilł. an debeãt᷑ iudeamꝰ igaiꝰ cassiꝰ scribit.
deb̾i ⁊ m̃burnas lib̾is legatis. Conseq̃ntur gͥ cet̾a
quoq debebunt᷑: siñ adu̾set᷑ uoluntas testatoris.
Sicui centũ libri s̃ legati .c. uolumina eida
in uno uolumine. ñ qͣdraginta .uiii. libos cõputa¬
mus s hoc unũ homeri uolum̃. ꝓ lib̾o accipien¬
dũ ẽ. Si homeri corpꝰ sit legatũ. ⁊ ñ sit plenum.
qͣntecũq artes hodie inueniant᷑. debent᷑: libiᷤ
aũt ligatis bibliothecas ñ ꝯtiñi. sab scrib̃. Id̃ et
cassiꝰ ait ti m̃branas que scͥpte sunt ꝯtiñ. de iñ
adiecit. neq armaria. neq scrinianeq cet̃a
inqꝰ libri ꝯdunt᷑ deb̃i. qđ tm̃ cassiꝰ de m̃braniꝰ

Expanded text:
ibrorum appellatione ntinentur omnia uolumina, siue in charta siue in membrana sint siue inra aut in tilia ut nonnulli conficiunt aut in quo alio corio, idem erit dicendum. quod si in codicibus sint membratis codicillis, an debeantur, uideamus. et Gaius Cassius scribit deberi et membranas libris legatis: consequenter igitur cetera quoque debebuntur, si non aduersetur uoluntas testatoris. Si cui centum libri sint legati, centum uolumina ei dain uno uolumine, non quadraginta octo libros computamus, sed unum Homeri uolumen pro libro accipiendum est. Si Homeri corpus sit legatum et non sit plenum, quantaecumquae rha‹p›sodiae inueniantur, debentur. Libris autem legatis bibliothecas non contineri Sabinus scribit: idem et Cassius: ait enim membranas quae scriptae sint contineri, deinde adiecit neque arduntur, deberi. Quod tamen Cassius de membranis
Abbreviated transcription (Latin):
at. s ut pubes. Cet̾m si mat̾ q̃ suspectã habuit ma¬
riti a qͦ diũteret uitã. filio suo qͣuis in pubileget:
PItem si furioso uł
ꝓdigo ł ei cui p̃ror ex cã curatorẽ dedit ita sit le
gatũ. puto ide eo sensum casu qͦ cure ⁊tutelelib¬
et᷑. Ex his ⁊ huiꝰ modi apparent uoluntatis q̃sti¬
sua potestate testatorẽ sensisse. Sic aut̃ ħ scͥptura
uaria ẽ:iuoluntatis ht̃ q̃stionẽ. ut illa qͦq siqͥs
ita scͥpsit̃ cũ sin uũs fuit factus. Nã alit̾ alias accipi¬

Expanded text:
at, sed ut pubes. ceterum si mater, quae suspectam habuit mariti a quo diuorterat uitam, filio suo quamuis impuberi leget, Item si furioso uel prodigo uel ei, cui praetor ex causa curagatum, puto et de eo sensum casu, quo curae et tutelae liberetur. Ex his et huiusmodi apparet voluntatis quaestisua potestate testatorem sensisse. Sic autem haec scriptura varia est et voluntatis habet quaestionem, ut illa quoque, si quis ita scripserit "cum sui iuris fu
Abbreviated transcription (Latin):
t̃cia emancipatꝰ ꝓ parte tercia his qui iN
potestate remansit ꝓparte t̾cia qui in ad¬
optionẽ datus ẽ ⁊ filii eiꝰ simul habebunt.
ita ut sextãns patͥ. sextans nepotib cedat.
¶Si pat̃ ex duob filiis alt̾um hr̃dem filios
emancipau̾it.⁊ unũ ex nepotib quẽ ante
emancipaũat in locũ filii adoptaũit.p̃t̃
to dem̃ emancipato decesserit. equus erit
nepoti qui in locũ filii uenerit. succurri
uuntres partes hr̃ditatẽ deduciait unã
hãt qui in potestate remanserit. alt̾am
nepos adoptatus in locũ filii t̾ciã eman¬
cipatus cũ filio suo qui in nepotis locum

Expanded text:
parte tertia is qui in potestate remansit, pro parte tertia qui in adoptionem datus est et filii eius simul habebunt, ita ut sextans patri, sextans nepotibus cedat. Si pater ex duobus filiis alterum habentem filios emancipaverit et unum ex nepotibus, quem ante emancipaverat, in to deinde emancipato decesserit, aequius erit nepoti, qui in locum filii uenerit, succurri et in tres partes hereditatem diduci, ut unam habeat qui in potestate remanserit, alteram nepos adoptatus in locum filii, tertiam emancipatus cum filio suo, qui nepotis loco
Abbreviated transcription (Latin):
extͣneis hr̃dib institutis filius huiꝰ qui in potesta¬
de aui remansit ꝯtͣ tabrlas patͥs sui bonoꝵ
possessionẽ petẽ potit.quis nunꝗͣ in potesta
te sũit huiꝰ. i dõ nec debuisse in potestote ẽẽ
uidetur. Nam si alit̃ obseruat᷑. nec si emanci¬
patus filiꝰ sũt. nepos ex eo qui in potestate
aui remansit. bonoꝵ possessionẽ ꝯtͣ tabulaᷤ
pet̃e poũt. Idẽq uiris ẽ si emancipato filio
nepos ex eompotestate aui remanserit:⁊

Expanded text:
extraneis heredibus institutis: filius huius, qui in potestaextraneis heredibus institutis: filius huius, qui in potestate aui remansit, contra tabulas patris sui bonorum possessionem petere poterit, quamuite huius fuerit. ideo nec debuisse in potestate esse videtur. nam, si aliter observatur, nec si emancipatus filius fuerit, nepos ex eo, qui in potestate avi remansit, bonorum possessionem contra tabulas petere poterit. Idemque iuris est, si emancipato filio nepos ex eo in potestate