comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Utrumq in hospitum inuitat. et qͣdo
forseo sub uno tecto eẽ atq ad eosdem
penates uoluisset conthere ad colloqͥ¬
um dirimedarũ simultatum causa
est conatus scippione abnuente haud
pͥuatim sͥ ullum cum peno odium eẽ
qd̃ collo quendo finiret. aue de re. ꝑ.
quicꝗͣ secum hoste agere in iussu senatꝰ
posse illud magnoꝑe tendente rege.
nec alter hospitium exclusus mensa ui¬
detur ut in anmum induceret ad edẽ
uenire epulas haud abnuit. cenatũq
simul apuo regem ẽ. et eod etiam lecto
scippio atq hasdrubal quia ita cordi
erat regi accubuerunt. tanta autẽ inerat
scippioni atq ad omnia nat᷑ał
ingenio exteritas ut non siphacem mͦ
barbarum insuetumq morib romanis
s hostem etiam infastissimum facunde
alloquendo sͥ conciliare mirabiliorẽq
sͥ eum uirum congresso coram uisum
p̃se ferebat ꝗͣ bello reb gestis nec dubi¬
tare quin simphax regnumq eius iã

Expanded text:
utrumque in hospitium inuitat, et quoniam utrumque in hospitium inuitat, et quoniam fors eos sub uno tecto esse atque ad eosdem penates uoluisset, contrahere in conloquium dirimendarum simultatium causa est conatus, Scipione abnuente aut priuatim sibi ullum cum Poeno odium esse quod conloquendo finiret, aut de re publica quicquam se cum hoste agere iniussu senatus posse. illud magno opere tendente rege, ne alter hospitum exclusus mensa uideretur, ut in animum induceret ad easdem uenire epulas haud abnuit, cenatumque simul apud regem est; eodem etiam lecto Scipio atque Hasdrubal quia ita cordi erat regi accubuerunt. tanta autem inerat comitas Scipioni atque ad omnia naturalis ingenii dexteritas ut non Syphacem modo, barbarum insuetumque moribus Romanis, sed hostem etiam infestissimum facunde adloquendo sibi conciliarit. mirabiliorem sibi eum congresso coram uisum prae se ferebat quam bello rebus gestis, nec dubitare quin Syphax regnumque eius iam
Abbreviated transcription (Latin):
remib ab carthagine ꝓfectus tͣnqͥllo
mari plurimũ renus interdum et
leni adiuuante uento in affricam
traiecit. forte ita incidit ut eo ipso tꝑre
pulsus hispania septem triremib por¬
tum inuectus. anchoris positis terre
applicaret. naues cum confectȩ duo
quinq remes hanc ꝗͣ dubio qͥn hos¬
tium eẽnt. oppͥmiq aplurib pͥusqͣ
portum intrarent possent. nich aliud
ꝗͣ tumultum ac trepidationẽ simul
militum ac nauctarum. ne quicꝗͣ
armaq et naues expedientium fece¬
runt ꝑcussa enim ex altoue paulo a¬
criori uento prius in portum intule¬
runt quinq: remes ꝗͣ peni anchoras
mollirentur. ne ultra tumultũ de re
quisꝗͣ in regio portu audebat ita in
terram prior hasdrubal mox scippio
et lelius egressi ad regem ꝑgunt mag-¬
nificumq id siphaci nec erat aliter ul¬
sum duoꝵ oppulentissimoꝵ ea tempes-¬
tate duces populoꝵ uno die fuam pa¬
cem amicitiamq petentis uenisse:

Expanded text:
eremibus ab Carthagine profectus tranquillo eremibus ab Carthagine profectus tranquillo mari plurimum remis, interdum et leni adiuuante uento, in Africam traiecit. forte ita incidit ut eo ipso tempore Hasdrubal, pulsus Hispania, septem triremibus portum inuectus, ancoris positis terrae applicaret naues cum conspectae duae quinqueremes, haud cuiquam dubio quin hostium essent opprimique a pluribus priusquam portum intrarent possent, nihil aliud quam tumultum ac trepidationem simul militum ac nautarum nequiquam armaque et naues expedientium fecerunt. percussa enim ex alto uela paulo acriori uento prius in portum intulerunt quinqueremes quam Poeni ancoras molirentur; nec ultra tumultum ciere quisquam in regio portu audebat. ita in terram prior Hasdrubal, mox Scipio et Laelius egressi ad regem pergunt. magnificumque id Syphaci—nec erat aliter—uisum duorum opulentissimorum ea tempestate duces populorum uno die suam pacem amicitiamque petentes uenisse.
Abbreviated transcription (Latin):
uius ei sanctiusq ꝗͣ uulgo barbaris
quib ex fortuna pendet fides ratus
fore orationem ad eum .c. lelium. cum
donis mittit. quib barbarus letus. et qr
res tuum ꝓsꝑe ubiq romanis. penis aĩi¬
in italia aduerse in hispania nulle iã
erat amicitie se romanoꝵ acciꝑe annu-¬
it firmandas eius fidem nec dare.
nec acciꝑe nͥ cum ipso coram duce ro¬
mano. ita lebius in id mͦ fide ab rege
accepta tutũ aduentum fore ad scippi¬
onem redit magnũ in omĩa mom̃tũ
siphax affectanti res erat affrice opu¬
lentissimus eius terre bello iam exꝑtꝰ
ipsos carthaginienses finib etiam re-¬
gni apte ad hispaniam qd̃ freto exi¬
guo dirimuntur. positis dignani. ita¬
q remscippio ratusq. qm̃ non alit̾
posset magno ꝑiculo peteretur. L.
martio. tarconem silano carthagine
noua quo pedib ab tarracone itine¬
rib magni ierat ad p̃sidium hispanie
relictis ipse cum .c. lslio. duab qͥnq¬

Expanded text:
uius ei sanctiusque quam uolgo barbaris, uius ei sanctiusque quam uolgo barbaris, quibus ex fortuna pendet fides, ratus fore, oratorem ad eum C. Laelium cum donis mittit. quibus barbarus laetus et quia res tum prosperae ubique Romanis, Poenis in Italia aduersae in Hispania nullae iam erant, amicitiam se Romanorum accipere adnuit: firmandae eius fidem nec dare nec accipere nisi cum ipso coram duce Romano. ita Laelius in id modo fide ab rege accepta tutum aduentum fore, ad Scipionem redit. magnum in omnia momentum Syphax adfectanti res Africae erat, opulentissimus eius terrae rex, bello iam expertus ipsos Carthaginienses, finibus etiam regni apte ad Hispaniam quod freto exiguo dirimuntur positis. dignam itaque rem Scipio ratus quae, quoniam non aliter posset, magno periculo peteretur, L. Marcio Tarracone M. Silano Carthagine Noua, quo pedibus ab Tarracone itineribus magnis ierat, ad praesidium Hispaniae relictis ipse cum C. Laelio duabus quinqu
Abbreviated transcription (Latin):
signis ħ maxime mͦ ductu atq auspi¬
bellum initũ quinto. ꝗͣ recipi ꝓuin¬
tiam. ꝙ exercitũ accepit. hauđ̃ multo
post filanus debellatum referens
tarraconem ad scippionẽ rediit:L
scippio. cum multis nobilib captuis
nuntiis recepte hispanie romam ẽ
missus: Ꝙ cum cet̾i leticiam glaq
ingenti eam rem uulgo ferrent unꝰ
qui gesserat in explebił uirtutis uereq
laudis paruum instar eoꝵ quȩ spe
ac magnitudine animi concepisset. re¬
ceptas hispanias ducebat iam in af¬
fricam magnamq carthaginem
in suum decus nomenq. uelut
consuminatã eius belli głam spectabat.
itaq p̃molienda sͥ ratus iam reconci¬
liandosq regum gentiumq animꝗs
sophatem pͥmum regem statuit tẽpta¬
re masse silioꝵ is rex erat masesuligens
adfinis mauris in regionẽ hispanie
maxime qua sita noua carthago est
spectani sedus eatempestate rei cum
carthaginiensib erat. qd̾ haud gra¬

Expanded text:
signis. hoc maxime modo ductu atque auspisignis. hoc maxime modo ductu atque auspibellum initum, quinto quam P. Scipio prouinciam et exercitum accepit. haud multo post Silanus debellatum referens Tarraconem ad Scipionem rediit. L. Scipio cum multis nobilibus captiuis nuntius receptae Hispaniae Romam est missus. et cum ceteri laetitia gloriaque ingenti eam rem uolgo ferrent, unus qui gesserat, inexplebilis uirtutis ueraeque laudis, paruum instar eorum quae spe ac magnitudine animi concepisset receptas Hispanias ducebat. iam Africam magnamque Carthaginem et in suum decus nomenque uelut consummatam eius belli gloriam spectabat. itaque praemoliendas sibi ratus iam res conciliandosque regum gentiumque animos, Syphacem primum regem statuit temptare. Masaesuliorum is rex erat. Masaesulii, gens adfinis Mauris, in regionem Hispaniae maxime qua sita Noua Carthago est spectant. foedus ea tempestate regi cum Carthaginiensibus erat, quod haud gra
Abbreviated transcription (Latin):
lerabił erat: Itaq transitiones ad hos¬
tem tenebant. postremo dux ipse na¬
uib acceptis ne ꝓcul inde aberat ma¬
re nocte relicto exercitu gadis ꝑfug̃.
Scippio fuga ducis hostrum indicta. x
no ad castroꝵ obsidionẽ ipse cum cets
copiis septuagesimis castris ꝓtinus
causis reguloꝵ ciuitatumq cognoscẽ¬
dis ut p̃miam ad ueram meritoꝵ esti¬
mationem tribui possent tarraconem
rediit. ꝓfactionem eius masinissa cum
silano clam congressus. ut ad noua cõ¬
filia gentem quoq suam obedientem
hab̾et cum paucis popłarib in affricã
traiecit. non tam euidenti tempore subi¬
te mutationis causa ꝗͣ docum̃to post
id tp̃s constantissime ad ultimã senectã
fidei. ne tum quid eum sine ꝓbabili
causa fecisse: Mago inde remissis ab
hasdrubale nauib gaudiis petit. ceteri
deserti ab ducib parstransitione fuga
dissipati ꝑ ꝓximas ciuitates ft̃ non
nulla numero aut uirib manus in¬

Expanded text:
lerabilis erat; itaque transitiones ad hoslerabilis erat; itaque transitiones ad hostem fiebant. postremo dux ipse nauibus accitis—nec procul inde aberat mare—nocte relicto exercitu Gades perfugit. Scipio fuga ducis hostium audita deceno ad castrorum obsidionem; ipse cum ceteris copiis septuagensimis castris, protinus causis regulorum ciuitatiumque cognoscendis ut praemia ad ueram meritorum aestimationem tribui possent, Tarraconem rediit. post profectionem eius Masinissa cum Silano clam congressus, ut ad noua consilia gentem quoque suam oboedientem haberet cum paucis popularibus in Africam traiecit, non tam euidenti eo tempore subitae mutationis causa quam documento post id tempus constantissimae ad ultimam senectam fidei ne tum quidem eum sine probabili causa fecisse. Mago inde remissis ab Hasdrubale nauibus Gades petit; ceteri deserti ab ducibus, pars transitione, pars fuga dissipati per proximas ciuitates sunt, nulla numero aut uiribus manus in
Abbreviated transcription (Latin):
sequentes issent: Haitd dubie assecuturi
suerint ducib ẽ creditum breuius ali¬
ud ẽẽ iter ad begim fluuium: ut transeũ¬
tis aggredentur: Hasdrubal clauso tͣn¬
situ fluminis ad occeanũ plectit etiam
inde fugientiũ mͦ effusi abibant. itaq
ab legionib romanis aliꝗͣtum int̾ualli
fecit eques leuisq armatura: Nunc
ab tergo. nc̃ ab laterib occurrendo fati¬
gabat morabaturq . s. eum acrebro
tumultus signa consisterent. ⁊ nunc e¬
questria. nc̃ cum uelitib auxiliisq
p̃ditum p̃lia consererent. suꝑuenert
legiones: Inde ñ iam pugna. s truci¬
datio uelut pecoꝵ fieri. donec ipse dux¬
a fuge auctor in ꝓximos cołł. cum sex
milib ferme semierimũ euasit. cet̾
cesi. captiq castra tumultuaria raptĩ
peni tumulo editissimo cõmuniu̾int
atq inde cum hostis ne quicꝗͣ subire
iniquo ascensu conatus ẽet. haud diffi¬
culter sese tutati sunt. s obsidio in loco
nudo atq mopi uix in pauicos dies to¬

Expanded text:
sequentes issent, haud dubie adsecuturi fuerint: ducibus est creditum breuius aliud esse iter ad Baetim fluuium ut transeuntes adgrederentur. Hasdrubal clauso transitu fluminis ad Oceanum flectit, et iam inde fugientium modo effusi abibant; itaque ab legionibus Romanis aliquantum interualli fecit. eques leuisque armatura nunc ab tergo nunc ab lateribus occurrendo fatigabat morabaturque, sed cum ad crebros tumultus signa consisterent et nunc equestria nunc cum uelitibus auxiliisque peditum proelia consererent, superuenerunt legiones. inde non iam pugna sed trucidatio uelut pecorum fieri donec ipse dux fugae auctor in proximos colles cum sex millibus ferme semermium euasit; ceteri caesi captique. castra tumultuaria raptim Poeni tumulo editissimo communiuerunt, atque inde cum hostis nequiquam subire iniquo adscensu conatus esset haud difficulter sese tutati sunt. sed obsidio in loco nudo atque inopi uix in paucos dies to
Abbreviated transcription (Latin):
ualerius. leuinus arequm eas legiones
octauio. qͥ prouintie p̃erat captas eas
celias frum̃to misso ad hannibalẽ com¬
meatuq onustas ualerius p̃dam etru¬
scam ligurumq ⁊ montanoꝵ captuos
carthaginem ꝑportandis tradit in
bruttiis. nich ferme eo anno memora¬
bile gestam pestilentia incesserat pari
clade in romanos penosq nͥ quo pu¬
nicum exercitum suꝑ morbũ etiam
fames affecit ꝓ iunonis lacinia tẽplum
estate hannibal egit. ibiq aram condi¬
dit dedicauitq cum ingenti rerum
gestarum Ntulo punicis grecisq
litteris insculpto

Expanded text:
Ualerius Laeuinus Arretium eas legiones Ualerius Laeuinus Arretium eas legiones Octauio , qui prouinciae praeerat, captae; eas Coelius frumento misso ad Hannibalem commeatuque onustas, Ualerius praedam Etruscam Ligurumque et Montanorum captiuos Carthaginem portantes captas tradit. in Bruttiis nihil ferme anno eo memorabile gestum. pestilentia incesserat pari clade in Romanos Poenosque, nisi quod Punicum exercitum super morbum etiam fames adfecit. propter Iunonis Laciniae templum aestatem Hannibal egit, ibique aram condidit dedicauitque cum ingenti rerum ab se gestarum titulo Punicis Graecisque litteris insculpto
Abbreviated transcription (Latin):
ris filius ex minore baliarum insula
uͥ hib̾narat iuuentute lata in classem
ianuamq nulł p̃sidiis maritimam
oram tutantib repentino aduentu
cepit. inde ad oram ligurum alpinoꝵ
si quos ibi motus facere posset. classẽ
appulit in gaunis ligurũ eagens est¬
bellum ea tempestate gerebant cum
epantheriis montanis. gͥ penus a¬
uone oppido alpino p̃da deposita.
xx. longis nauib instatione ad p̃sidi¬
um relictis. cet̾is carthaginẽ missis
ad tuendam maritimã oram. qr fama
erat scippionẽ traiecturũ ipse societate
cum ingaunis quoꝵ gr̃am malebat cõ¬
posita montano instituit oppugnare
et crescebat exercitus indies ad famã
hadrubali cũ exercitu deleto biennio
ante forent letati. si par aliud inde bel¬
lum duce tm̃ mutato oriret᷑ curam
ingentẽ accendit patrib itaq et an.
liuii. ꝓcõns. ex etruria uolonũ exerertũ
admouere ariminum iusserunt .I. cñ.
uidetur dato ex urbe duci iub̾et .m.

Expanded text:
ris filius ex minore Baliarium insula, ris filius ex minore Baliarium insula, ubi hibernarat, iuuentute lecta in classem Genuamque nullis praesidiis maritimam oram tutantibus repentino aduentu cepit. inde ad oram Ligurum Alpinorum, si quos ibi motus facere posset, classem adpulit. Ingauni—Ligurum ea gens est—bellum ea tempestate gerebant cum Epanteriis Montanis. igitur Poenus Sauone oppido Alpino praeda deposita et decem longis nauibus in statione ad praesidium relictis, ceteris Carthaginem missis adtuendam maritimam oram quia fama erat Scipionem traiecturum, ipse societate cum Ingaunis quorum gratiam malebat composita Montanos instituit oppugnare. et crescebat exercitus in dies ad famam Hasdrubale cum exercitu deleto biennio ante forent laetati si par aliud inde bellum duce tantum mutato oreretur, curam ingentem accendit patribus. itaque et M. Liuium proconsulem ex Etruria uolonum exercitum admouere Ariminum iusserunt, et Cn. Suideretur dato ex urbe duci iuberet. M.
Abbreviated transcription (Latin):
nõia in classem dedert̃ cameries cũ eqͦ
federe cũ romanis ẽent cohortẽ arma¬
tam sexcentoꝵ hominũ miserunt.
quadriremes cum eẽnt posite ipse ita
detracta mat̾ia erat naues instructe
siciliam est.x.xx. nauib longis uo¬
luptarioꝵ .uii. ferme milib in naues
impositis. et .ꝑ. licinius in bruttios
ad uos exercitus consulares uenit ex
eis eum sͥ sumpsit. quẽ .L.ueturiꝰ
cõs. habuerat metello: ut quib p̾su
isse facilius cũ assuetis imꝑiorẽ gestaꝵ
ratus ꝑmisit. ⁊ p̃tores diuersi in pro¬
uintias ꝓfecti. & qr pecuniã ad bellũ
deerat agri campani regionẽ fossa gre¬
cia ad mare uersam uendere questorẽ
iussi iudicio quoq ꝑmisso qui ager q¬
uis campani fuisset. ut his publicus
qͣte pecunie ager indicatus ẽet pars
decima. et. c̃ii. seruilio. p̃r. urb. ne¬
gotum datum. ut campani ciuies uͥ
rent animadu̾teretq: in eos qui alibi
habitarent ead estatemh ago hamilca¬

Expanded text:
nomina in classem dederunt. Camertes cum aequo nomina in classem dederunt. Camertes cum aequo foedere cum Romanis essent cohortem armatam sescentorum hominum miserunt. eremes decem quadriremes, cum essent positae ipse ita detracta materia erat naues instructaeSiciliam est triginta nauibus longis, uoluntariorum septem ferme milibus in naues impositis. et P. Licinius in Bruttios ad duos exercitus consulares uenit. ex iis eum sibi sumpsit quem L. Ueturius consul habuerat: Metello ut quibusset, facilius cum adsuetis imperio rem gesturum ratus, permisit. et praetores diuersi in prouincias profecti. et quia pecunia ad bellum deerat, agri Campani regionem a fossa Graeca ad mare uersam uendere quaestores iussi, indicio quoque permisso qui ager ciuis Campani fuisset, uti is publicus quantae pecuniae ager indicatus esset pars decima. et Cn. Seruilio praetori urbano negotium datum ut Campani ciues, ubirent, animaduerteretque in eos qui alibi habitarent. eadem aestate Mago Hamilca
Abbreviated transcription (Latin):
scippio cum ut dilectum hab̾et. neq un¬
petrasset. neq magnoꝑe tetendisset
ut uoluntarios sͥ milites liceret tenuit
et qr impense negauerat rei.ꝑ. futu¬
ram classem ui. que ab sotiis darent᷑
ad nouas fabricandas naues acciꝑet
etrurie primum populi ꝓ suis quisq
facultatib consulem adituros pollici¬
te cerithes frum̃tum sotiis naualib
cõmeatumq omnis gn̾is ppłonenses
ferrum tarquinienses lintea in uela
uolaterrani int̾ramenta nauium et
frumentum arretini. xx.x. scutorũ
galeas. totidem pylagesa. hastas lon
gn̾is expleturos securis rubra falces
et inuiaticũ decurionib remigibusq
collaturos ꝑusini cdusinirus selani.
abietes. in fabricandas naues. et fru¬
menti magnum numerũ abiete ex pui¬
blicis siluis ẽ usus umbrie ppłi. & pt̾
hos nursini. et reagni. & amit̾ninis ab¬
in usq om̃is ager militi pollicit marsi
peligni marruciniq mult uoluntari

Expanded text:
Scipio cum ut dilectum haberet neque imScipio cum ut dilectum haberet neque impetrasset neque magnopere tetendisset, ut uoluntarios ducere sibi milites liceret tenuit et, quia impensae negauerat rei publicae futuram classem, ut quae ab sociis darentur ad nouas fabricandas naues acciperet. Etruriae primum populi pro suis quisque facultatibus consulem adiuturos polliciti: Caerites frumentum sociis naualibus commeatumque omnis generis, Populonenses ferrum, Tarquinienses lintea in uela, Uolaterrani interamenta nauium et frumentum, Arretini tria milia scutorum, galeas totidem, pila gaesa hastas longnumero expleturos, secures rutra falces  modium et in uiaticum decurionibus remigibusque conlaturos; Perusini Clusini Rusellani abietem in fabricandas naues et frumenti magnum numerum; abiete ltetgt ex publicis siluis est usus. Umbriae populi et praeter hos Nursini et Reatini et Amiternini Sabinusque omnis ager milites polliciti. Marsi Paeligni Marrucinique multi uoluntarii
Abbreviated transcription (Latin):
sum senatui est: Prouintie ita credite
alteri consuli siciłia. & .xx.x. rostrate
naues quas .c. seruilius. suꝑiore an¬
no habuisset ꝑmissumq ut in affricã
siio e.re.p̃. eẽ censeret traiceret alteri
brutqos. et bellum cum hannibale eũ
eo exercitu. quẽ .l. ueturius. et .o. ce¬
cilius habuisset sortirentur inter se cõ¬
pararent. ut in bruttiis duab legiõib
quas. cõs. reliquisset rem gereret.
imꝑiumq in annum ꝓrogaretur cui
ea ꝓuintia euenisset. et ceteris ꝑ̃ter
consules p̃toresq qui exercitib ꝓuin¬
tis q p̃futuri erant ꝓrogata impiaq
cecilia sorti euenit. ut cum. cõs. inbrut¬
tiis aduersus hannibalem bellũ gere¬
ret: Ludi deinde scippionis magna fre¬
quentia et fauore expectantium cele-¬
brati legati delphos ad donum exp̃da
hasdrubał portandum missi .i. pom¬
ponius. matho atq catus tulerunt
coronam auream. ce. pondo. ꝙ simula¬
chra spolioꝵ ex .x. pondo argenti facta

Expanded text:
sum senatui est. prouinciae ita decretae: sum senatui est. prouinciae ita decretae: alteri consuli Sicilia et triginta rostratae naues quas C. Seruilius superiore anno habuisset; permissumque ut in Africam, si id e re publica esse censeret, traiceret; alteri Bruttii et bellum cum Hannibale, cum eo exercitu quem††. L. Ueturius et Q. Caecilius sortirentur inter se compararentue uter in Bruttiis duabus legionibus quas consul reliquisset rem gereret, imperiumque in annum prorogaretur cui ea prouincia euenisset. et ceteris †praeter consules praetoresque qui exercitibus prouinciisque praefuturi† erant prorogata imperia. Q. Caecilio sorti euenit ut cum consule in Bruttiis aduersus Hannibalem bellum gereret. ludi deinde Scipionis magna frequentia et fauore spectantium celebrati. legati Delphos ad donum ex praeda Hasdrubalis portandum missi M. Pomponius Matho et Q. Catius . tulerunt coronam auream ducentum pondo et simulacra spoliorum ex mille pondo argenti facta.
Abbreviated transcription (Latin):
eo ẽet qd̃ censuissent an ad popłm laturꝰ.
Cum scippio respondisset. se qd̃ ere . p
ẽet facturum: tum fuluius ñ ego ig¬
narus quid responsurus facturusue
ẽẽs quesiui. quippe cum p̃ te feras tẽꝑ¬
tare te magis ꝗͣ consulere senatum.
et ni ꝓuintiam tibi ꝗͣ uolueris extim¬
plo decernamus. paratã rogationẽ
habeas: Itaq a uobis . tr̃. pł. postulo
inquit ut sententiã mͥ de eo. cõs. non
dicendo qd̃ ẽ in meam sententiã disce¬
datur. non sit ratum habiturus. cõs.
auxilio sitis: Inde altercatio orta cũ
cõs. negaret equũ ẽẽ tribunos inter¬
cedere. quo minus suo quisq: loco ro¬
gatus sententiam diceret: tribuni ita
mittit stari eo qd senatus censuerit ferꝰ¬
ri placeat. ne de ea re ferri ad popłm
patiemur: Si ñ ꝑmittit : qui de ea re
sententiã recusauit dicere. auxilio eri¬
mus: Consul diem ad colloquendũ
cum collega petit: Postero die. ꝑmis¬

Expanded text:
eo esset quod censuissent an ad populum laturus. eo esset quod censuissent an ad populum laturus. cum Scipio respondisset se quod e re publica esset facturum, tum Fuluius: 'non ego ignarus quid responsurus facturusue esses quaesiui, quippe cum prae te feras temptare te magis quam consulere senatum et ni prouinciam tibi quam uolueris extemplo decernamus paratam rogationem habeas. itaque a uobis, tribuni plebis, postulo' inquit 'ut sententiam mihi ideo non dicenti quod, etsi in meam sententiam discedatur, non sit ratum habiturus consul auxilio sitis.' inde altercatio orta cum consul negaret aequum esse tribunos intercedere quo minus suo quisque loco rogatus sententiam diceret. tribuni ita mittit, stari eo quod senatus censuerit placet, nec de ea re ferri ad populum patiemur; si non permittit, qui de ea re sententiam recusabit dicere auxilio erimus.' consul diem ad conloquendum cum collega petit; postero die permis
Abbreviated transcription (Latin):
um ex menib nr̃is uideamus: Affrica
sit reliqui belli sedes. illuc terror fugaq
popłatio agroꝵ. defectio sotioꝵ. cetere
ingruerunt. uertanturꝰ: Qd ad rem
p. ꝑtinet. ⁊ bellum qd̃ instat. ꝙ ꝓuin¬
tias de quib agiturꝰ dixisse satis est:
lla longa oratio nec ad uos ꝑtinens sit
si quemadmod̃ .Q. fabius. meas res
gestas in hispania eleuauit: sic ego con¬
tra głam eius eludere. & meam uerb
extolle uelim: N eutrum faciam . p̃. c̃
& si ulla alia re modestia. certe & tem¬
pando lingue adolescens senẽ uicero:
ta et uixi. et gessi res. ut tacitus ea o¬
pinione ꝗͣ ur̃a sponte conceptã animꝰ
hretis facile contemptus ẽẽm minus
equis animis auditus ẽ scippio qr uul¬
gatum erat. si apud senatum ñ opti¬
niusset. ut ꝓuintia affrica sͥ decerne¬
retur ad p̾opłm. extimplo laturum:
tum duceret. ꝑmitteretne patribus
ut de ꝓuintiis decernerent. staturusq

Expanded text:
um ex moenibus nostris uideamus. Africa um ex moenibus nostris uideamus. Africa sit reliqui belli sedes; illuc terror fugaque, populatio agrorum, defectio sociorum, ceterae ingruerunt, uertantur. 'quae ad rempertinent et bellum quod instat et prouincias de quibus agitur dixisse satis est: illa longa oratio nec ad uos pertinens sit, si quemadmodum Q. Fabius meas res gestas in Hispania eleuauit sic ego contra gloriam eius eludere et meam uerbis extollere uelim. neutrum faciam, patres conscripti, et si nulla alia re, modestia certe et temperando linguae adulescens senem uicero. ita et uixi et gessi res ut tacitus ea opinione quam uestra sponte conceptam animis haberetis facile contentus essem.' minus aequis animis auditus est Scipio quia uolgatum erat si apud senatum non obtinuisset ut prouincia Africa sibi decerneretur, ad populum extemplo laturum. tu diceret permitteretne patribus ut de prouinciis decernerent staturusque
Abbreviated transcription (Latin):
cogam pugnare eum et carthago p̃
tioꝵ castella ne quid interim dum
trahitio. dum expono exercitũ in af¬
frica. dum castra ad carthaginẽ pro-¬
moueo .R. p. hic detrim̃ti capiat.
Qd̃ tu .o. fabi cum uictor tota uolita¬
ret italia hannibal potuisti pr̃are. qͥn¬
ea sacris absit pontifex maximus. ideo
in sortem tam longinque ꝓuintie ñ
uenit. si hercules nichomatur iꝯ hoc
qd̃ ego censeo mͦ ꝓficeretur bellum.
tam̃ ad dignitatem ppli .R. famamq
apud reges gentes q exteras ꝑtinebat
ñ ad defendendam mͦ italiam. s ad
inferencda etiam affrice arma uideri
nobis animum ẽẽ. nec hoc crech uulga¬
riq qd̃ hannibal ausus sit. neminem
ducem romanoꝵ aude. et pͥore puni¬
co bello tum de sicilia certaretur.
affricam paccatam ẽe: Requiescat ali¬
ꝗͣdo uexata iam diu italia. uraturꝰ
euasteturq inuicem affrica. castra
romana potius carthaginis portis
immineant. ꝗͣ nos iterum uallũ hosti¬

Expanded text:
cogam pugnare eum, et Carthago potcogam pugnare eum, et Carthago potttiorum castella. ne quid interim dum traicio, dum expono exercitum in Africa, dum castra ad Carthaginem promoueo, res publica hic detrimenti capiat, quod tu, Q. Fabi , cum uictor tota uolitaret Italia Hannibal potuisti praee a sacris absit pontifex maximus ideo in sortem tam longinquae prouinciae non uenit. si hercules nihilo maturius hoc quo ego censeo modo perficeretur bellum, tamen ad dignitatem populi Romani famamque apud reges gentesque externas pertinebat, non ad defendendam modo Italiam sed ad inferenda etiam Africae arma uideri nobis animum esse, nec hoc credi uolgarique quod Hannibal ausus sit neminem ducem Romanum audere, et priore Punico bello tum cum de Sicilia certaretur tAfricam pacatam esse. requiescat aliquando uexata tam diu Italia: uratur euasteturque in uicem Africa. castra Romana potius Carthaginis portis immineant quam nos iterum uallum hosti
Abbreviated transcription (Latin):
post cannensem cladem ꝗͣtominus qͥcꝗͣ
in affrica carthaginiensib firmũ aut
stabilem sit infidis sotiis gͣuib ac supb
dñis : Ad hoc nos etiam deserti ab sotis
utrib nr̃is milite romano stetimus:
Carthaginiensi nicħ ciuił roboris est
mercecde paratos milites habent affros
numidasq leuissima fide nutante in¬
genia: Hic mͦ nich more sit una et
traiecisse me audietis et ardere bello
affricam. & molientem hinchannibalẽ
et obsideri carthaginẽ. letiores et freq̃n¬
tiores ex affica expectante nuntios. qͣ ex
hispania accipiebatis. Has mͥ spes
olati testes. sipax et masinissa reges.
quoꝵ ego fidei ita ut ꝑfidie innitor: ut
bene tutus a ꝑfiois: Inde multa quȩ
nunc ex int̾̃uallo ñ apparent bellum
aꝑiet. idem ẽ uiri et ducis ñ deesse for¬
tune p̃benti se. & ablacta casu plectere:
Ad consilium habeoq fabi parem quem
Das hannibalem. s illum ego potus
traham ꝗͣ ille me retineat in sua terra

Expanded text:
post Cannensem cladem: quanto minus quicquam post Cannensem cladem: quanto minus quicquam in Africa Carthaginiensibus firmum aut stabile est infidis sociis, grauibus ac superbis dominis. ad hoc nos, etiam deserti ab sociis, uiribus nostris milite Romano stetimus: Carthaginiensi nihil ciuilis roboris est: mercede paratos milites habent, Afros Numidasque, leuissima fidei mutandae ingenia. hic modo nihil morae sit, una et traiecisse me audietis et ardere bello Africam et molientem hinc Hannibalem et obsideri Carthaginem. laetiores et frequentiores ex Africa exspectate nuntios quam ex Hispania accipiebatis. has mihi spes olati testes, Syphax et Masinissa reges quorum ego fidei ita innitar ut bene tutus a perfidia sim. 'multa quae nunc ex interuallo non apparent bellum aperiet: id est uiri et ducis, non deesse fortunae praebenti se et oblata casu flectere ad consilium. habebo, Q. Fabi , parem quem das Hannibalem; sed illum ego potius traham quam ille me retineat. in sua terra
Abbreviated transcription (Latin):
scippionib occisis in hispaniã traicerẽ
nec felitius santippũ lacedemonium
carthagini qͣ me patrie meȩ sinerem
natum eẽ cresceretq mͥ ex eo ipso fidu¬
tia qd̃ possit in hominis unius uirtute
tm̃ monenti ẽẽ: Ac etiam athenienses
audiendi sunt temere in siciliã omisso
domi bello trangressi: Cur gͦ qm̃ gre¬
cas fabulas enarrare uacat ñ agat hoc¬
lempotus siracusanum regem cũ diui
sicilia punico bello ureret᷑. transg̾ssum
in hanc eandẽ affricã auertisse. eo
bellum unde uenerat refers: S qͥd
ultro metum inferre hosti. & ab se re¬
moto ꝑiculo alium in discrimen ad¬
ducere quale sit. uet̾ib externisq ex¬
emplis admonere opus ẽ: Multum
osuri excindiq uideas plus animi ẽ
inferenti ꝑiculum ꝗͣ pro pulsanti ad
hoc maior ignorarũ rerum ẽ terror
malaq hostum ex ꝓpinquo egressus
fines aspicies: Non supauerat hanni¬
bal fore : ut tot in italia ad se deficerent

Expanded text:
Scipionibus occisis in Hispaniam traicerem? Scipionibus occisis in Hispaniam traicerem? nec felicius Xanthippum Lacedaemonium Carthagini quam me patriae meae sinerem natum esse, cresceretque mihi ex eo ipso fiducia quod possit in hominis unius uirtute tantum momenti esse. at etiam Athenienses audiendi sunt temere in Siciliam omisso domi bello transgressi. cur ergo, quoniam Graecas fabulas enarrare uacat, non Agathoclem potius, Syracusanum regem, cum diu Sicilia Punico bello ureretur, transgressum in hanc eandem Africam auertisse eo bellum unde uenerat refers? 'sed quid, ultro metum inferre hosti et ab se remoto periculo alium in discrimen adducere quale sit, ueteribus externisque exemplis admonere opus est? maius os uri exscindi uideas; plus animi est inferenti periculum quam propulsanti. ad hoc maior ignotarum rerum est terror: bona malaque hostium ex propinquo ingressus fines adspicias. non sperauerat Hannibal fore ut tot in Italia populi ad se deficerent: defecerunt
Abbreviated transcription (Latin):
est: Facile ẽ post fusos fugatos ꝙ .iiii.
exercitus punicos. post et urbes ui
captas. aut metu fubactas inditionẽ
post domita omĩa usq ad occeanũ
tot regulos. tot seuas gentes. post re¬
ceptam totam hispaniam. ita ut uesti¬
gium belli nullum reliquum sit ele¬
uare meas res gestas tam herde qͣ
si uctor ex affrica redierim: ea ipsa
eleuat: Que nunc retinendi mei causa
ut terribilia ead uideantur: uerbis ex¬
tolluntur: Negat aditum ẽẽ in affr̃icã
negat ullos patere portus .m. atqliũ
captum in affrica cõmemorat tanꝗͣ. m̃.
atcilius pͥmo accessu ad affricam osfen¬
derit. neq recordatur illi ipsi. tam in¬
felici imꝑatori patuisse tam̃portus af¬
frice. & res egregias pͥmo anno gessisse
& qͣtum ad carthaginienses duces at¬
tinet: inuictum ad ultimũ ꝑmansisse:
Nichil gͥ me isto exemplo terrueris. si hoc
xl. ista clades accepta foret. quin ego
minus in affricam regulo capto. quã

Expanded text:
est? facile est post fusos fugatosque quattuor est? facile est post fusos fugatosque quattuor exercitus Punicos, post tot urbes ui captas aut metu subactas in dicionem, post perdomita omnia usque ad Oceanum, tot regulos, tot saeuas gentes, post receptam totam Hispaniam ita ut uestigium belli nullum reliquum sit, eleuare meas res gestas, tam hercule quam, si uictor ex Africa redierim, ea ipsa eleuare quae nunc retinendi mei causa ut terribilia eadem uideantur uerbis extolluntur. 'negat aditum esse in Africam, negat ullos patere portus. M. Atilium captum in Africa commemorat, tamquam M. Atilius primo accessu ad Africam offenderit, neque recordatur illi ipsi tam infelici imperatori patuisse tamen portus Africae, et res egregie primo anno gessisse et quantum ad Carthaginienses duces attinet inuictum ad ultimum permansisse. nihil igitur me isto exemplo terrueris. si hoc uadraginta ista ita clades accepta foret, qui ego minus in Africam Regulo capto quam
Abbreviated transcription (Latin):
quemꝗͣ nr̃i similem euad̾e ciuem: Id
sit: Cõmemorauit qͣtum eẽm ꝑiculi
adituros siin affricam traicerent qui
cem uidere sollicitus: Unde hȩc repẽ¬
te cura de me exorta. cum pat̾ patru¬
usq meus interfecti. cum duo exer¬
citus eoꝵ ꝓpe obsidione occisi eẽnt
cum amisse Inspanie cum .iiii. ex̾citꝰ
penoꝵ. quattuorq duces omnia me¬
tu armisq tenerent. cumq: situs ad
io bellum imꝑator nemo se ostendẽt
p̃ter me. nemo ꝓfiteri ausus c̃et cum
mͥ quattuor & .x.x. annos nato detu
mo etatem meam um hostrum diffi¬
cultatem belli patris patruiq recen¬
tem cladem cõmemorabat: Utrum
maior aliqua nẽ in affrica calamitas
accepta ẽ. ꝗͣ tunc in hispania erat:
An maiores nunc sunt exercitus in affri¬
ca. & duces plures melioresq ꝗͣ tunc
in hispania fuer̾t. an etas mea tuns
matur ior bello gerendo fuit ꝗͣ nunc
est: an cum carthaginiensi hoste in his¬
pania ꝗͣ in affrica bellum geri aptiꝰ

Expanded text:
quemquam nostri similem euadere ciuem; id quemquam nostri similem euadere ciuem; id est. 'commemorauit quantum essem periculi aditurus si in Africam traicerem, ut mcem uideretur sollicitus. unde haec repente cura de me exorta? cum pater patruusque meus interfecti, cum duo exercitus eorum prope occidione occisi essent, cum amissae Hispaniae, cum quattuor exercitus Poenorum quattuorque duces omnia metu armisque tenerent, cum quaesitus ad id bellum imperator nemo se ostenderet praeter me, nemo profiteri nomen ausus esset, cum mihi quattuor et uiginti annos nato detulmo aetatem meam, uim hostium, difficultatem belli, patris patruique recentem cladem commemorabat? utrum maior aliqua nunc in Africa calamitas accepta est quam tunc in Hispania erat? an maiores nunc sunt exercitus in Africa et duces plures melioresque quam tunc in Hispania fuerunt? an aetas mea tunc maturior bello gerendo fuit quam nunc est? an cum Carthaginiensi hoste in Hispania quam in Africa bellum geri aptius
Abbreviated transcription (Latin):
sententia sua posse obtrectationẽ suspec¬
ta ẽe Cuius ego rei non tam ipse ausim
tm̃ uisum. insimulare ꝗͣ ea suspitio uicio
orationis an rei haud sane purgata ẽ
Sic enim honores suos ⁊ famam rerum
gestarum extulit uerbis. ad extinguen-¬
dum inuidie crimen: tanꝗͣ mͥ ab insi¬
mo quoq ꝑiculum sit. ne mecũ emule¬
tur. & non ab eo qui suꝑ ceteros excellat
equari nolit. sic senem se ꝑfunctumq
& me infra etatem filii etiam sui posuit
tanꝗͣ non longius ꝗͣ qͣtum uite huma¬
ne spacium ẽ cupiditas głe extendat᷑
maximaq pars eius in memoriam
ac posteritatem ꝑmineat: Maximo
cuiq id accid̾e animo certum habeo
ut se non cum p̃sentib mͦ. scum om̃i
seui claris uiris cõparet: Equidem
haud dissimulo metuas. quin te fabi
laudes non adsequi solum uelle s bona
tua cdixerim. si possim etiam me ex su¬
ꝑare illuo. nec tibiin me. nec mͥ iN
minorib natu animi sit: ut nolumus

Expanded text:
sententia sua posse obtractationem suspecsententia sua posse obtractationem suspectam esse; cuius ego rei non tam ipse ausim tantum uirum insimulare quam ea suspicio, uitio orationis an rei, haud sane purgata est. sic enim honores suos et famam rerum gestarum extulit uerbis ad exstinguendum inuidiae crimen tamquam mihi ab infimo quoque periculum sit ne mecum aemuletur, et non ab eo qui, quia super ceteros excellat,e sibi aequari nolit. sic senem se perfunctumque et me infra aetatem filii etiam sui posuit tamquam non longius quam quantum uitae humanae spatium est cupiditas gloriae extendatur maximaque pars eius in memoriam ac posteritatem promineat. maximo cuique id accidere animo certum habeo ut se non cum praesentibus modo sed cum omnis aeui claris uiris comparent. equidem haud dissimulo me tuas, Q. Fabi , laudes non adsequi solum uelle sed—bona uenia tua dixerim—, si possim, etiam exsuperare. illud nec tibi in me nec mihi in minoribus natu animi sit ut nolimus
Abbreviated transcription (Latin):
pugnandum sit: Quam cõpar consi¬
lium tui parentis uti consilio sit re¬
puta: Ille consul ꝑfectus in italiam¬
hispaniam : ut hannibali ab alpib
descendenti occurreret in italiam ex
ꝓuintia rediit: Tu cum hannibal
in italia sit. relinquere italiam paras:
et głiosum ceses ẽẽ. sicut cũ ꝓuintia et
exercitus relicto sine lege. sc̃. duabus
& maiestatem imꝑii que tuo in tuo ca
nelium rei .ꝑ. nobis que ñ sibupsi pͥua¬
tim creatum consulem existimo exerci¬
tusq ad custodiam nobis atq italie
scriptos ẽẽ. ñ quos regio more ꝑ suꝑbiã
consules quo terrarum uelint traiciãt
Cum oratione ad tempus parata fabius
tum auctoritate et inueterate prudentie
fama. magnam partem senatus et se¬
niores maxime mouisset: pluresq con¬
silium senis ꝗͣ animum adolescentie
ferocem laudarent. scippio ita locutus
fertur et ipse: Q. fabius pͥncipio oratio¬
nis patres conscripti cõmemorauit in

Expanded text:
pugnandum sit? quam compar consipugnandum sit? quam compar consilium tuum parentis tui consilio sit reputa. ille consul profectus in Hispaniam, ut Hannibali ab Alpibus descendenti occurreret, in Italiam ex provincia rediit: tu, cum Hannibal in Italia sit, relinquere Italiam paras, et gloriosum censes esse—sicut cum prouincia et exercitu relicto sine lege sine senatus et maiestatem imperii, quae tum in tuo capnelium rei publicae nobisque, non sibi ipsi priuatim creatum consulem existimo, exercitusque ad custodiam urbis atque Italiae scriptos esse, non quos regio more per superbiam consules quo terrarum uelint traiciant.' cum oratione ad tempus parata Fabius, tum auctoritate et inueteratae prudentiae fama magnam partem senatus et seniores maxime ltcumgt mouisset, pluresque consilium senis quam animum adulescentia ferocem laudarent, Scipio ita locutus fertur: 'et ipse Q. Fabius principio orationis, patres conscripti, commemorauit in
Abbreviated transcription (Latin):
uicto in italiam ẽẽ: Patere nos oĩa
tuo consilio adsignare aduersa casib
incertis belli. & fortune legare: Quo
melior fortiorq es: eo magis talem p̃¬
sidem sͥ patria atq uniuersa italia
retinet. non potes ne ipse quid̃ dissimu¬
lare uͥ hannibal sit. ibi caput arcem:
huius belli ẽẽ quippe qui te p̃te feras
trahas: S iue hic gͥ. siue illic: cũ han¬
nibale est tibi futura res: Utrum tan¬
dem gͦ firmior eris in affrica solus.
an hic tuo college quȩ tui exercitu con
iuncto: Ne claudius quid ⁊ liuius
cõs. tam recenti exemplo. ꝗͣtum id
intersit docum̃to sint: Quid hanni¬
balem utrum tandem extremus an¬
gulus agri brutii frustra iam du
poscentem ab domo auxilia an ꝓpin¬
qua carthago et tota socia potentior¬
est armis uirisq faciet: Qd̃ istud
consilium ẽ ibi malle decernere ubi
tue dunidie omnino res copie sint
hostium. multo maiores ꝗͣ uͥ duob
exercitib aduersus unum tot pliis
etiam diuturna ⁊ graui militia fessũ

Expanded text:
uicto in Italiam esse. patere nos omniatuo consilio adsignare, aduersa casibus incertis belli et fortunae relegare: quo melior fortiorque es, eo magis talem praesidem sibi patria tua atque uniuersa Italia retinet. non potes ne ipse quidem dissimulare, ubi Hannibal sit, ibi caput atque arcem huius belli esse, quippe qui prae te feras trahas. siue igitur hic siue illic, cum Hannibale est tibi futura res. 'utrum tandem ergo firmior eris in Africa solus an hic tuo collegiuncto? ne Claudius quidem et Livius consules tam recenti exemplo quantum id intersit documento sunt? quid ? Hannibalem utrum tandem extremus angulus agri Bruttii, frustra iam diu poscentem ab domo auxilia, an propinqua Carthago et tota socia Africa potentiorem armis virisque faciet? quod istud consilium est, ibi malle decernere ubi tuae dimidio minores copiae sint, hostium multo maiores, quam ubi duobus exercitibus adversus unum tot proeliis et tam diuturna ac gravi militia fessum
Abbreviated transcription (Latin):
ut tritior mora uid̾etur fecit pͥncipium
defectionis ab athene regulo turdetano¬
rum factus ẽ is cum magna popłariũ
manu transfugit inda duo munita op¬
pida cum p̃sidiis tradita ap̃fectis roma¬
no & ne latus inclinatis semel ad defec-¬
tionem animis serperet res filentio ꝓxi¬
me noctis hasdrubal castra mouet scip¬
pio. ut pͥma luce qui instationib erant
retulerunt ꝓfectos hostis p̃misso eqͥ¬
tatu signa ferri ubet ad eoq citato ag¬
mine ducti sunt. ut siuia recta uestigia

Expanded text:
ut tutior mora uideretur fecit. principium ut tutior mora uideretur fecit. principium defectionis ab Attene regulo Turdetanorum factum est; is cum magna popularium manu transfugit; inde duo munita oppida cum praesidiis tradita a praefectis Romano; et ne latius inclinatis semel ad defectionem animis serperet res, silentio proximae noctis Hasdrubal castra mouet. Scipio, ut prima luce qui in stationibus erant rettulerunt profectos hostes, praemisso equitatu signa ferri iubet; adeoque citato agmine ducti sunt ut, si uia recta uestigia
Abbreviated transcription (Latin):
cedẽt terga extimplo data atq in fugam
sese om̃s effudunt ac pͥmo consistere si¬
una in radicib collium hac reuocare in
ordines militem ceꝑant cunctantib in
adu̾sum collem erigere aciem romanis
inde inferri impigre signa uiderunt
utegra fuga in castra pauidi cõpellunt᷑:
nec ꝓcul uallo romanus aberant cepis-¬
sentq. Lanto impetu castra ni se ex uehe¬
menti sole qualis inter grauis imbͣes nu¬
bes effulget tanta uisaq deiecisset. ut
uix in castra sua receꝑint se uictores qͦs¬
dam etiam relligio ceꝑit ulterius qͥcꝗͣ
eo die conandi: Carthaginienses quã ꝗͣ
fessos labore ac uulnerib nox imberq
ad necessariam quietem uocabat tamen
q metus et ꝑiculum. cessandi ñ dabat
tempus pruna luce oppugnaturis hostib
castra saxis undiq circa ex ꝓpinquis
uallib congestis augent uallum muni¬
mento sese ꝗͣdo in armis parum p̃sidii
foret defensuri: S transitio socioꝵ fuga

Expanded text:
cederet, terga extemplo data, atque in fugam cederet, terga extemplo data, atque in fugam sese omnes effuderunt. ac primo consistere signa in radicibus collium ac reuocare in ordines militem coeperant cunctantibus in aduersum collem erigere aciem Romanis; deinde ut inferri impigre signa uiderunt, integrata fuga in castra pauidi compelluntur. nec procul uallo Romanus aberat; cepissetque tanto impetu castra nisi ex uehementi sole, qualis inter graues imbre nubes effulget, tanta uis aquae deiecta esset ut uix in castra sua receperint se uictores, quosdam etiam religio ceperit ulterius quicquam eo die conandi. Carthaginienses, quamquam fessos labore ac uolneribus nox imberque ad necessariam quietem uocabat, tamen quia metus et periculum cessandi non dabat tempus prima luce oppugnaturis hostibus castra, saxis undique circa ex propinquis uallibus congestis augent uallum, munimento sese quando in armis parum praesidii foret defensuri; sed transitio sociorum fuga
Abbreviated transcription (Latin):
xerat scippio ut sera pugna eẽt nam ab
septima demum ora peditum signa cor¬
nib in cucurrerunt. ad medias acies
aliqͣto serius ꝑuenit. pugnauit prius
estus a merioiano sol. & labor stand
sub armis. & simul fames sitisq corꝑa
afficerent. ꝗͣ manus cum hoste consere¬
rent: Ita stecerunt scutis innixi. nam
suꝑ cetera elefanti etiam tumultuoso
genere pugne equitum uelitũq. et
leius armature consternatũ ecornib
in mediam aciem sese intulerant: Fessi
gͥ corporib animisq retulere pedem
ordines tam̃ seruantes haud secus ꝗͣsi
imꝑio ducis cedent integra acies. s cũ
eo ipsa acrius uͥ inclinatam sensere uic¬
tores se undiq inueherent nec fragile
impetus sustineri posset qua ꝗͣ retinebat.
obsistebatq cedentib hasdrubal ab tergo
ẽẽ cołl tutumq receptum si modice se re-¬
ciꝑent clamitans tam̃ uincente metu ue-¬
recundiam cũ ꝓximus quisq hostem

Expanded text:
xerat Scipio ut sera pugna esset; nam ab xerat Scipio ut sera pugna esset; nam ab septima demum hora peditum signa cornibus incucurrerunt; ad medias acies aliquanto serius peruenit pugna, ita ut prius aestus a meridiano sole laborque standi sub armis et simul fames sitisque corpora adficerent quam manus cum hoste consererent. itaque steterunt scutis innixi. iam super cetera elephanti etiam tumultuoso genere pugnae equitum uelitumque et leuis armaturae consternati e cornibus in mediam aciem sese intulerant. fessi igitur corporibus animisque rettulere pedem, ordines tamen seruantes haud secus quam si imperio ducis cederet integra acies. sed cum eo ipso acrius ubi inclinatam sensere rem uictores se undique inueherent, nec facile impetus sustineri posset quamquam retinebat obsistebatque cedentibus Hasdrubal ab tergo esse colles tutumque receptum si modice se reciperent clamitans, tamen uincente metu uerecundiam cum proximus quisque hostem
Abbreviated transcription (Latin):
inter se medie acies possent: ita didu¬
ctis cornib cum ternis pecditum co¬
hortib ternisq equitũ turmis ad hoc
uelitib citato gradu in hostẽ ducebãt
sequentib in oblicum aliis snus in
medio erat. qua segnius hispanoꝵ sig¬
na incidebant: Etiam confluxerunt
cornua cum qd̾ roboris in acie hostẽ
erat. peni ueterani. affriq nundum
ad teli coniunctũ uenissent: Neq
in cornua ut adiuuarent pugnantes
discernere auderent mediam aciem
uenienti ex aduerso hosti cornu ancipi¬
t p̃lio urgebantur eques leuisq ar-¬
matura uelites circumductis aliis in
latera incurrebant cohortes afronte
urgebant. ait abrumꝑent cornu a cẽta
acie. & cum ab om̃i parte haud quaꝗͣ
par pugna erat: Tum qd̃ pugna bale-¬
arium tyronumq hispanoꝵ. romano
deficere hasdrubalis exercitum ceꝑant
oppressos matutino tumultu coactisq
priusꝗͣ cibo corpora firmarent raptũ
in aciem exire ad to sedulo diem extra¬

Expanded text:
inter se mediae acies possent. ita diduinter se mediae acies possent. ita diductis cornibus cum ternis peditum cohortibus ternisque equitum turmis, ad hoc uelitibus, citato gradu in hostem ducebant sequentibus in obliquum aliis; sinus in medio erat, qua segnius Hispanorum signa incedebant. et iam conflixerant cornua cum quod roboris in acie hostium erat, Poeni ueterani Afrique, nondum ad teli coniectum uenissent, neque in cornua ut adiuuarent pugnantes discurrere auderent ne aperirent mediam aciem uenienti ex aduerso hosti. cornua ancipiti proelio urgebantur; eques leuisque armatura ltacgt uelites circumductis alis in latera incurrebant: cohortes a fronte urgebant ut abrumperent cornua a cetera acie; et cum ab omni parte haudquaquam par pugna erat, tum quod turba Baliarium tironumque Hispanorum Romano deficere Hasdrubalis exercitum coeperant, oppressos matutino tumultu coactosque priusquam cibo corpora firmarent raptim in aciem exire; et ad id sedulo diem extra
Abbreviated transcription (Latin):
signa legionum fulgentia plenosq hos¬
tium campos uidit equitatũ omnem
extimplo in equites emitꝗt ipse cum pe¬
ditum agmine castris egreditur. nec ex
ordine solito quicꝗͣ aciem instruenda
mutat equitum iam diu anceps pugna
erat. nec ipsa ꝑ se decerni poterat : qr pul.¬
sis qd̃ ꝓpe inuicem fiebat in aciem peditũ
titus receptus erat. s uͥ iam haud plus¬
ͦ. passus acies inter sese aberant signo re¬
ceptui dato scippio patefactisq ordinib
equitatum omnem leuemq armaturã
in medium acceptam diuisamq in parꝰ¬
tes duas in subsidiis post cornua locat
inde uͥ incipiende iam pugne tꝑs erat
spanos ea media acies fuit p̾ssu gradu
incede iubet. ipse edextro cornũ ibi
namq p̃erat nuntium ad siluanũ et
marcum mittit. ut cornu extencłet in
sinistram partem quẽadmodũ se ten¬
dentem ad dextram uidissent. et cum
expeditis peditum ȩquitumq pͥus pu¬
gnam consererent cum hoste ꝗͣ coire

Expanded text:
signa legionum fulgentia plenosque hossigna legionum fulgentia plenosque hostium campos uidit, equitatum omnem extemplo in equites emittit; ipse cum peditum agmine castris egreditur, nec ex ordine solito quicquam acie instruenda mutat. equitum iam diu anceps pugna erat nec ipsa per se decerni poterat quia pulsis, quod prope in uicem fiebat, in aciem peditum tutus receptus erat; sed ubi iam haud plus quingentos passus acies inter sese aberant, signo receptui dato Scipio patefactisque ordinibus equitatum omnem leuemque armaturam in medium acceptam diuisamque in partes duas in subsidiis post cornua locat. inde ubi incipiendae iam pugnae tempus erat, Hispanos— ea media acies fuit—presso gradu incedere iubet; ipse e dextro cornu—ibi namque praeerat—nuntium ad Silanum et Marcium mittit ut cornu extenderent in sinistram partem quemadmodum se tendentem ad dextram uidissent, et cum expeditis peditum equitumque prius pugnam consererent cum hoste quam coire