comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
solebat ȩccłas construxit. Hic monasteriũ scĩ Petri
qđ foras muros ticinensis ciuitatis sitũ ẽ. et cȩlũ¬
quod aureũ appellat᷑ instituit. Insũma qͦq bardo¬
nis alpe. monasteriũ quod bercetũ dicit᷑ ȩdificauit
In holonna uero nichilomin suo ꝓastio miro opere
in quo et monasteriũ fecit. Pari etiã modo. multa
ꝑ loca singula diuina tẽpla instituito. Intra suum
quoq palatiũ. oraculũ dni saluatoris aedificauit.
Et qđ nulli alii reges habuerant. sacerdotes & cłos
instituit. qui ei cottidie diuina officia detantarer̃
iuxta fluuiũ tanarũ. uir mirȩ sc̃ĩtatis. baudolinꝰ
nomine. qui multis miraculis xp̃i grãm suffra¬
gantẽ refulsit. Qui sȩpe et futura p̃dixit. absen¬
lia quoq quasi p̾sentia nunciauit. Deniq dum
rex liuthprandus in urbẽ siluã uenatũ isset. unꝰ
exeius comitib ceruũ sagitta ꝑcutere uissus. eiꝰdẽ

Expanded text:
solebat basilicas construxit. Hic monasterium beati Petri, solebat basilicas construxit. Hic monasterium beati Petri, quod foras muros Ticinensis civitatis situm est, et coelum Aureum appellatur, instituit. In summa quoque Bardonis alpe monasterium quod Bercetum dicitur aedificavit. In Olonna nihilominus suo probastio miro opere,in quo et monasterium fecit. Pari etiam modo multa per loca singula divina templa instituit. Intra suum quoque palatium oraculum Domini Salvatoris aedificavit, et quod nulli alii reges habuerant, sacerdotes et clericos instituit, qui ei quotidie divina officia decantarent.juxta fluvium Tanarum, vir mirae sanctitatis Baodolinus nomine, qui multis miraculis, Christi gratia suffragante, refulsit. Qui saepe futura praedixit, absentia quoque quasi praesentia nuntiavit. Denique cum rex Liutprandus in Urbem silvam venatum isset, unus ex ejus comitibus, cervum sagitta percutere nisus, ejusdem
Abbreviated transcription (Latin):
spoletini a tergo uenientes. unũ eoꝵ auersa cuspide
feriens. de eodẽ ponte deiecit. Alterũ uero subito
ad eũ conuersus: uita priuauit. post eũ mersit
At uero Liuthprandus spoletiũ ꝑueniens: li¬
trasemundũ ducatu expulit. eumq clericũ fecit
C uius in loco Ansprandũ suũ nepotem constituit.
Cũ uero beneuentũ ꝓperaret. Godescaleus audito
eiꝰ aduentu nauĩ conscendere. atq ingretiã fugere
molitus ẽ. Qui postquã uxorẽ et cunctã suppel¬
lectilẽ suã naui imposuisset. & nouissime ipse
ascendere ueller irruentib beneuentanis gisulfi
fidelib extinctus ẽ. Uxor sane illius cũ om̃ibus
quȩ habebat. constantinopoli ꝑlata ẽ. Tunc rex
Liuthprandus beneuentũ ꝑueniens. Gisulfũ suũ¬
nepotem iterũ in loco ꝓprio ducẽ constituit. re¬
busq cõposuit. & ita ad suũ palatiũ remeauit
multas in xp̃s honorẽ ꝑ singła loca ubi degere

Expanded text:
Spoletini a tergo venientes, unum eorum aversa cuspide Spoletini a tergo venientes, unum eorum aversa cuspide feriens de eodem ponte deiecit, alterum vero, subito ad eum conversus, vita privatum post socium mersit. At vero Liutprandus, Spoletum perveniens, Trasemundum ducatu expulit, eumque clericum fecit. Cujus in loco Agibrandum suum nepotem constituit. Cum vero Beneventum properareeius adventu, navem conscendere atque in Greciam fugere molitus est. Qui postquam uxorem et cuncta supellectilem suam in navi inposuisset et novissime ipse ascendere vellet, inruentibus Beneventanis, Gisulfi fidelibus, extinctus est. Uxor sane illius cum omnibus quae habebat Constantinopolim perlata est. 58. Tunc rex Liutnepotem iterum in loco proprio ducem constituit. Rebusque ita compositis, ad suum palatium remeavit. multas in Christi honore per singula loca ubi degere
Abbreviated transcription (Latin):
Qui pentapoli ueniens. dũ a fano ciuitatẽ forũ sim¬
phronu ꝑgeret. insilua quȩ in medio ẽ. spoletini
se cũ romanis sociantes. magna in cõmoda regis
exercitui intulerunt. Qui rex in nouissimo loco
ratchis ducẽ et eiꝰ frm agistulfũ. cũ foroiulanis
estituit. Suꝑͣ quos spoletini cũ romanis irruentes
aliquos exeis uulnerauerunt. Sed tam̃ rachis cũ
suo germano & aliquib uiris fortissimis. om̃e illud
pondus pugnȩ sustinentes. uirilit̾q certantes.
multisq trucidatis. se suosq exinde pręt̾ ut dixi
paucis sauciatis exemerunt. Ibi ꝗdam spoletinoꝵ
fortissim uir. berto nõe. nominatiue ratchis accla¬
mans. armis instructꝰ suꝑ eũ uenit. Quẽ rachis
subito ꝑcutiens. equo deiecit. Cũq eum eiꝰ socui
perimere uellent. eũ pietate solita fugere ꝑmisit.
Qui manib pedibusq reptans. siluã ingressus euasit.
Suꝑ agistulfũ uero in quodã ponte uiri fortissimi

Expanded text:
Qui Pentapolim veniens, dum a Fano civitate Forum SimQui Pentapolim veniens, dum a Fano civitate Forum Simphronii pergeret, in . silva, quae in medio est, Spoletini se cum Romanis sociantes, magna incommoda regis exercitui intulerunt. Qui rex in novissimo loco Ratchis ducem et eius fratrem Aistulfum cum Foroiulanis constituit. Supra quos Spoletini et Romani inruentes, aliquosuo germano et aliquibus viris fortissimis omne illud pugnae pondus sustinentes viriliterque certantes, multisque trucidatis, se suosque exinde, praeter ut dixi paucis sauciatis, eximerunt. Ibi quidam Spoletinorum fortissimus Berto nomine nominative Ratchis adclamans, armis instructus super eum venit. Quem Ratchis subito percutiens, equo deiecit. Cumque eum eius socii perimere vellent, eum pietate solita fugere permisit. Qui manibus pedibusque reptans, silvam ingressus evasit. Super Aistulfum vero in quodam ponte duo fortissimi
Abbreviated transcription (Latin):
cis quȩ ad ꝑticas dicit᷑: regẽ leuauerunt. Cui dũ
contũ sicut moris ẽ traderent. in eiꝰ sũmitate
cuculus auis uolitando ueniens insedit. Tc̃ aliꝗb
prudentib hoc portentũ uisũ est significari. eiꝰ
principatũ inutilem fore. Rex aut̃ liuthprand
cũ hoc cognouisset. ñ equo animo accepit. tamen
deinfirmitate sua conualescens. eũ regni sui con¬
sortẽ habuit. Euolutis dehinc aliquot annis.
T rasemundus qui romã fugerat spoletiũ rediens
hildericũ extinxit. Rursũq contra regẽ rebelli¬
onis audaciã sũpsit. At uero Gregorius dũ apud
beneuentũ annis .uii. ducatũ gessisset: uita exce¬
ptus ẽ. Post cuiꝰ obitũ Godescalcus dux effectus
annis .iii. beneuentanis p̃fuit. cui in coniugio soci¬
ata ẽ nomine anna
Rex igit᷑ LIUTHPRANDUS talia despoletio siue bene¬
uento audiens. rursũ cũ exercitu spoletiũ petit

Expanded text:
cis, quae ad Perticas dicitur, regem levaverunt. Cui dum cis, quae ad Perticas dicitur, regem levaverunt. Cui dum contum, sicut moris est, traderent, in eius conti summitate cuculus avis volitando veniens insedit. Tunc aliquibus prudentibus hoc portentu visum est significari, eius principatum inutilem fore. Rex autem Liutprand cum hoc cognovisset, non aequo animo accepit; tamen de infirmitate convalescens, eum regni sui consortem habuit. Evolutis dehinc aliquod annis, Transamundus, qui Romam fugerat, Spoletium rediens, Hildericum extinxit rursumque contra regem rebellionis audaciam sumpsit. 56. At vero Gregorius dum aput Beneventum annis septem ducatum gessisset, vita exemptus est. Post cuius obitum Godescalcus dux effectus, annis tribus Beneventanis praefuit; cui in coniugio uxor sociata nomine Anna fuit. Rex igitur Liutprand talia de Spoletio sive Benevento audiens, rursum cum exercitu Spoletium petiit.
Abbreviated transcription (Latin):
oRTYo aut̃ Romualdo iuniore
beneuentanoꝵ duce. qui .xxͣ. et ui. ducatũ tenu¬
erat annis. Gisulfus eius filius adhuc paruulus¬
remansit. Contra quẽ aliqui insurgentes. eum
moliti sunt extinguere. Sed beneuentanoꝵ po
pulus qui suis ductorib semꝑ fidelis extitit: eos
peremerunt. sui ducis uitã seruantes. Egisulfus
tũ regendũ popłm non esset. liuthprandꝰ exbene¬
uento tunc ueniens. eũ exinde abstulit. et apud
beneuentũ suũ nepotẽ gregoriũ ducẽ ordinauit.
Cui in matrimonio uxor sociata: Gisemꝑga nõe fuit
ta rex liuthprandus reb cõpositis. ad suũ solũ reme¬
auit. Gisulfũ quoq suũ nepotẽ paterna pietate
erudiens. ei cuniꝑgã nobili ortã ꝓgenie in matri¬
monio coniunxit. Ipse exeo tẽpore in languorem
decidens. morti approximauit. Quẽ langobardi
uitã excedere existimantes. eiꝰ nepotẽ hildepran
dũ foras muros ciuitatis ad basilicã sc̃ȩ dĩ genitri¬

Expanded text:
Mortuo autem Romualdo iuniore Mortuo autem Romualdo iuniore Beneventanorum duce, qui viginti et sex ducatum tenuerat annis, Gisulfus, eius filius adhuc parvolusremansit. Contra quem aliqui insurgentes, eum moliti sunt extipulus, qui suis ductoribus semper fidelis exstitit, eos peremerunt, sui ducis vitam servantes. Qui Gisulfus populum regendum non esset, Liutprandus rex Beneventum tunc veniens, eum exinde abstulit, et apud Beneventum suum nepotem Gregorium ducem ordinavit. Cui in matrimonio uxor sociata Giselberga nomine fuit. Ita rex Liutprandus rebus compositis, ad suum solium remeavit. Gisulfumque suum nepotem paterna pietate erudiens, ei Conibergam, nobili ortam progenie, in matrimonium junxit. Ipse rex eo tempore in languorem decidens, morti adproximavit. Quem Langobardi vita excedere exisdum foras muros civitatis ad basilicam sanctae Dei genetri
Abbreviated transcription (Latin):
noꝵ. mox ab illis regionib aufugit. Liuth pran¬
dus uero cũ om̃i suo exercitu aditaliã rediit.
multa idem regnator contra romanos bella gessit
inquib semꝑ uictor extitit. pret̾ quod semel in
arimino. eo absente eius exercitꝰ cȩsus ẽ. Et alia
uice cũ apud uicũ pilleũ in pehtapolĩ demoran¬
te. magna multitudo hoꝵ qui regi munuscula
uel exenia. ł singularũ ȩccłarũ benedictiones
uincentin dux obtinerent irruentib subito ue¬
neticis hilde prandus ab eis captꝰ ẽ Peredeus uiri¬
lit̾ pugnans. occubuit. Insequenti quoq tẽpore
romani elatione solita turgidi. congregati uni¬
uersalit̾ habentes in capite agathonẽ perusinoꝵ
ducẽ. uener ut bononiã cõprehenderent: ubi
tunc Walcari. peredeus. et rothari morabant᷑
in castris. Qui suꝑ romanos irruentes. multas
Suꝑ quẽ rex cũ exercitu ueniens ipse trasemundꝰ
romã fugit. in cuiꝰ loco hildericus ordinatus ẽ

Expanded text:
norum mox ab illis regionibus aufugit; Liutprannorum mox ab illis regionibus aufugit; Liutprandus vero cum omni suo exercitu ad Italiam rediit. Multa idem regnator contra Romanos bella gessit, in quibus semper victor extitit, praeter quod semel in Arimino eo absente eius exercitus caesus est, et alia vice, cum aput vicum Pilleum, rege in Pentapoli demorante, magna multitudo horum qui regi munuscula vel exenia vel singularum ecclesiarum benedictiones Vicentinus dux optinerent, inruentibus subito Veneticis, Hildeprandus ab eis captus est, Peredeo viriliter pugnans occubuit. Insequenti quoque tempore Romani, elatione solita turgidi, congregati universaliter, habentes in capite Agathonem Perusinorum ducem, venerunt ut Bononiam conprehenderent, ubi tunc Walcari, Peredeo et Rotcari morabantur in castris. Qui super Romanos inruentes, multam Super quem rex cum exercitu veniens, ipse Transamundus Romam fuga petiit. In cuius loco Hildericus ordinatus est.
Abbreviated transcription (Latin):
ingress. magnã multitudinẽ sclauoꝵ int̾ficiens.
eoꝵ omĩa deuastauit. Ubi cũ sclaui suꝑ eũ subito
irruissent et ipse adhuc lanceã suã ab armigero
ñ abstulisset. eũ qui primꝰ occurrit eleuata quam
manu gestabat. ꝑcutiens. ei uitã extinx̃. Circa hȩc
susciꝑet. Qui eiꝰ cȩsariem incidens. ei pat̾ effectꝰ ẽ
multisq eũ ditatũ regiis munerib genitori re¬
misit. ꝑidem tẽpꝰ saracenoꝵ exercitꝰ rursũ in
galliã introiens. multã deuastationẽ fecit.
Contra quos karolus ñ longe a narbone bellũ
cõmittens. eos sicut et prius maximaq cȩde pro¬
strauit. Iterato saracȩni galloꝵ fines ingressi.
usq ad prouentiã uener̃ et capta arelate. om̃a
circũquaq demoliti sunt.
unc RaRolUs legatos cũ munerib ad liuth prandũ
regẽ mittens. ab eo contra saracȩnos auxiliũ poposcit
Qui nichil moratꝰ. cũ om̃i langobardoꝵ exercitu in
eiꝰ adiutoriũ properauit. Quo cõꝑto gens sarace¬

Expanded text:
magnam multitudinem Sclavorum interficiens, eorum omnia devastavit. Ubi cum Sclavi super eum subito inruissent, et ipse adhuc lanceam suam ab armigero non abstulisset, eum qui primus ei occurrit clava, quam manu gestabat, percutiens, eius vitam extinxit. 53. Circa haec susciperet. Qui eius caesariem incidens, ei pater effectus est multisque eum ditatum regiis muneribus genitori remisit. 54. Per idem tempus Sarracenorum exercitus rursum in Galliam introiens, multam devastationem fecit. Contra quos Carolus non longe a Narbone bellum committens, eos sicut et prius maxima caede prostravit. Iterato Sarraceni Gallorum fines ingressi, usque ad Provinciam venerunt, et capta Arelate, omnia circumquaque demoliti sunt. unc Carolus legatos cum muneribus ad Liutprandum regem mittens, ab eo contra Sarracenos auxilium poposcit; qui nihil moratus cum omni Langobardorum exercitu in eius adiutorium properavit. Quo conperto gens Sarrace
Abbreviated transcription (Latin):
gallo greti. postea uero galatȩ appellati sunt
Et hi sunt quib doctor gentiũ scripsit epłam
PAULUS. Centũm lia quoq galloꝵ qui in italia
remanserunt. TICINΥ. MEDIΟLAΝUq: BERGA¬
ꝙũ. Brixiamq construentes. cisalpinã galliã
regioni nom̃ dederunt. Isti sunt galli nones
qui olim urbẽ romulcã inuaserunt. S.cut enim
dicimꝰ galliã trans alpinã quȩ ultra alpes habet̾
sic galliã cis alpinã in hac parte quȩ infra alpes ẽ
Taliã quoq quȩ has prouincias continet. ab
italo siculoꝵ duce quirã antiquitus inuasit.
dnen accepit. Siue obhoc italia dicit᷑. quia
magni in ea boues hoc ẽ itali habent᷑. Ab eo
nãq qđ est italus. ꝑ diminutionẽ licet una lit¬
tera addita. altera immutata. iatulus appellat
Italia etiã ausonia dicit᷑ ab ausonio ulixis filio
Prius tam̃ beneuentana regio hoc nomine appella¬
ta ẽ postea uero tota sic cepit italia uoc tari

Expanded text:
Gallogreci, postea vero Galatae appellata sunt. Gallogreci, postea vero Galatae appellata sunt. Et hi sunt quibus doctor gentium scripsit epistolam Paulus. Centum milia quoque Gallorum, quae in Italia remanserunt, Ticinum Mediolanumque, Bergamum Brixiamque construentes, Cisalpinae Galliae regioni nomen dederunt. Istique sunt Galli Senones, qui olim urbem Romuleam invaserunt. Sicut enim dicimus Galliam Transalpinam, quae ultra Alpes habetur, sic Galliam Cisalpinam hac parte, quae infra Alpes est, Italia quoque, quae has provincias continet, ab Italo Siculorum duce, qui eam antiquitus invasit, nomen accepit. Sive ob hoc Italia dicitur, quia magni in ea boves, hoc est itali, habentur. Ab eo namque quod est italus per diminutionem, licet una littera addita altera immutata vitulus, appellatur. Italia etiam Ausonia dicitur ab Ausono, Ulixis filio. Primitus tamen Beneventana regio hoc nomine appellata est; postea vero tota sic coepit Italia vocitari.
Abbreviated transcription (Latin):
uIIII. sardinia ponit᷑ quȩ utrȩq t̾renis fluctib ambiui
orro corsica aduce suo corso. sardinia aserdȩ erculis
filio nominat᷑.
ERTUM ẽ tamen LiGUriã ad partẽ uenetiȩ emi¬
liam quoq & Flaminsiã. uȩteres ystoriographos
Galliã cisalpinã appellasse. Inde ẽ qđ donatꝰ gra¬
maticus in expositione uirgilii. mantuã galliã eẽ
dixit. Indeq ẽ qđ in romana ystoria legit᷑. Arimi¬
NŨ ingallia constitutũ. Siꝗdem antiquissimo tp̃re
Bremnus Re galloꝵ. qui apud se nonas urbẽ re¬
gnabat. cũ .ccc. milib galloꝵ senonũ aditaliã uenit
eamq usq ad senogalliã. quȩ agallis senonib uoci¬
tata ẽ occupauit. Causa aut̃ cur galli initaliam
uenerrã. hȩc fuisse describit᷑. Dũ enĩ uinũ degustasseN
ab italia delatũ. auiditate uini illecti. ad italiã
transierunt. hoꝵ centũmilia. ñ longe ad elpł
insulã properantes. grecoꝵ gladis extincti s̃
Alii uero .c. milia ingalatia ingressa Prmũ

Expanded text:
ima Sardinia ponitur. Quae utraeque Tyrrenis fluctibus ambiuntur. Porro Corsica a duce suo Corso, Sardinia a Sarde, Herculis filio, nominatur. ertum est tamen, Liguriam et partem Venetiae, Emiliam quoque Flamminiamque veteres historiographos Galliam Cisalpinam appellasse. Inde est, quod Donatus grammaticus in expositione Virgilii Mantuam in Gallia esse dixit; indeque est, quod in Romana historia legitur Ariminum in Gallia constitutum. Siquidem antiquissimo tempore Brennus rex Gallorum, qui aput Senonas urbem regnabat, cum trecentis milibus Gallorum Senonum ad Italiam venit eamque usque ad Senogalliam, quae a Gallis Senonibus vocitata est, occupavit. Causa autem cur Galli in Italiam venerint haec fuisse describitur. Dum enim vinum degustassent ab Italia delatum, aviditate vini inlecti ad Italiam transierunt. Horum centum milia non longe a Delphos insula properantes, Graecorum gladiis extincta sunt; alia vero centum milia in Galatia ingressa, primum
Abbreviated transcription (Latin):
qua Pestus et lamus. Cassianũ. & Consentina
Regiũq sunt positȩ ciuitates.
Nona deniq prouincia in apenninis alpib nuncu¬
patur. quȩ inde originẽ capiunt. ubi cotiarum
alpes finiunt᷑. heȩ appenninȩ alpes ꝑmediã
italiã ꝑgentes. Tusciã. Abtmilia. umbriaꝙ
Aflãminia diuidunt. Inqua sunt ciuitates
FERRONIAN & monteu Bellum. Bobium et
URBINŨ necnon Et opidỹ. quod uerona appel¬
latur. Alpes aut̃ appenninȩ dictȩ s̃ apenicis.
hoc ẽ ab annibale et eiꝰ exercitu. qui ꝑ easdẽ romã
tendentes. transitũ habuerunt. Sunt qui alpes coti¬
as et appenninas. unã dicant eẽ ꝓuinciã. Sed hos
dictores reuincit hystoria. quȩ alpes cotias perse
prouinciã appellant. decima porro emilia. aligu¬
ria incipiens. int̾ appenninas alpes et padi fluenta.
uersus rauennã ꝑgit. hȩc locupletib urbib deco¬
ratur. placentia scilicet & parma. regio et bononia.

Expanded text:
qua Pestus et Lainus, Cassianum et Cosentia qua Pestus et Lainus, Cassianum et Cosentia Regiumque sunt posite civitates. Nona denique provincia in Appenninis Alpibus computatur, que inde originem capiunt, ubi Cottiarum Alpes finiuntur. He Appennine Alpes, per mediam Italiam pergentes, Tusciam ab Emilia, Umbriamque a Flaminia dividunt; in qua sunt civitates Feronianus et Montemvellium, Bobium et Orbinum, necnon et oppidum que Verona appellatur. Alpes autem Appennine dicte sunt a Punicis, hoc est Hannibale et eius exercitu, qui per easdem, Romam tendentes, transitum habuerunt. Sunt qui Alpes Cottias et Appenninas unam dicant esse provinciam, sed hoc Victoris revincit historia, que Alpes Cottias per se provinciam appellat. Decima porro Emilia a Liguria incipiens, inter Appenninas Alpes et Padi fluenta versus Ravennam pergit. Hec locupletibus urbibus decoratur: Placentia scilicet Parmaque, Regio et Bononia
Abbreviated transcription (Latin):
sic appellataẽ. Hȩc habet intrase cirrũ uersus aure¬
liã. ab orientis uero parte umsriã. In hac ꝓuin¬
cia. roma quȩ olim totius mundi caput extitit.
ẽ constituta. In umbria uero quȩ istius in parte
ponit᷑. PERI SIUM. & lacus ditorius. spoletiumq
consistunt. Umbria aut̃ dicta ẽ qđ in uirib suꝑ¬
fuerit. quã quos ad ades olim popłs deuastaret.
usq ad sylere lucaniȩ fluuiũ producit᷑ inqua
opulentissimȩ urbes. CAΡUA NEo Polim et
SALERNUS. constitutȩ sunt. Quȩ ideo cãpania
appellata ẽ ꝓpt̾ uberrimã capuȩ planitiem
cȩterũ exmaxima parte montuosa ẽ. Porro octa¬
ua lucania quȩ nom̃ aquodã luco accepit.
Asylere fluuio inchoat. cũ brittua quȩ ita aregi
nȩ quondã suȩ nomine appellata ẽ. Usq ad fre¬
tum siculũ ꝑ ora maris tyreni sicut & duȩ supe¬
riores. dextrũ italiȩ cornu tenens ꝑtingit. In

Expanded text:
sic appellata est. Hec habet intra se circium versus Auresic appellata est. Hec habet intra se circium versus Aureliam, ab orientis vero parte Umbriam. In hac provincia Roma, que olim totius mundi caput extitit, est constituta. In Umbria vero, que istius in parte ponitur, Perusium et lacus Clitorius Spoletiumque consistunt. Umbria autem dicta est, que imbribus superfuerit, cum aquosa clades olim populos devastaret. ue ad Siler, Lucanie fluvium, producitur, in qua opulentissime urbes Capua, Neapolim et Salernus constitute sunt. Que ideo Campania appellata est propter uberrimam Capue planitiem, ceterum ex maxima parte montuosa est. Porro octava Lucania, que nomen a quodam luco accepit, a Silere fluvio inchoat cum Britia, que ita a regine sue quondam nomine appellata est, usque ad fretum Siculum per oram maris Tyrrheni, sicut due superiores, dextrum Italie cornu tenens, pertingit. In
Abbreviated transcription (Latin):
Uon abre esse arbitror. sietiam cȩteras italiȩ pro¬
uncias breuit̾ attingamꝰ. Secunda prouincia
LIGURIA. alegendis iđ colligendis leguminib
quoꝵ satis fertilis nominat᷑. in qua mediolanũ ẽ
et ticinũ. quę alio nomine papia appellat᷑. hȩc
usq ad galloꝵ fines extendit᷑ int̾ hanc et sueuiam.
hoc ẽ alemannoꝵ ꝓunciã. quȩ uersus setentrionẽ¬
ẽ posita. duȩ ꝓuinciȩ. iđ rȩtia prima et REtia
scđa int̾ alpes consistunt. in quib propriȩ Reti
habitare noscunt᷑.
Qinta uero ꝓuincia alpes cotiȩ noscit. quȩ sic
a cotio rege qui neronis tempore fuit appellatȩ s̃
Iec aliguria in eurũ uersus. usq ad mare tyrenũ ex¬
tendit᷑. Ab occiduo uero galloꝵ finib copulat᷑ in
aquis. ubi aquȩ callidȩ sunt dertone. et monaste¬
rium bobiũ. ienua quoq et saona ciuitates habent᷑
suꝑstitiose insacrificiis dõꝵ suoꝵ incendere solebat᷑.

Expanded text:
on ab re esse arbitror si etiam ceteras Italie proon ab re esse arbitror si etiam ceteras Italie provincias breviter attingamus. Secunda provincia Liguria a legendis, id est colligendis, leguminibus, quorum satis ferax est, nominatur, in qua Mediolanum est et Ticinus, que alio nomine Papia appellatur. Hec usque ad Gallorum fines extenditur. Inter hanc et Suaviam, hoc est Alamannorum patriam, que est posita, duae provinciae, id est Retia prima et Retia secunda, inter Alpes consistunt; in quibus proprie Reti habitare noscuntur. Quinta vero provincia Alpes Cottiae dicuntur, quae sic a Cottio rege, qui Neronis tempore fuit, appellatae sunt. Haec a Liguria in eurum versus usque ad mare Tyrrenum extenditur, ab occiduo vero Gallorum finibus copulatur. In hac Aquis, ubi aquae calidae sunt, Dertonam et monasterium Bobium, Genua quoque et Saona civitates habentur. superstitiose in sacrificiis deorum suorum incendere solebat,
Abbreviated transcription (Latin):
xccłȩ ep̃s Petrus. quia regis erat consanguineus
ab ariꝑto quondã rege apud spoletiũ exilio fuerat
tanti. isdẽ uenerabilis martyr p̾nunciauit. qđ
proprio apud eandẽ ciuitatẽ construxit. Hic int̾
reliquos optimȩ uitȩ quas habuit uirtutes. etiã
proprio ponem.
Tuero Liuthprandus postquã xxxi. annis. & uii¬
mensib optinuit regnũ. iã ętate maturus. huius
uitȩ cursũ expleuit. Corpusq ei inbasilica beati
AdrIANi mar. ubi eiꝰ genitor requiescit. sepultũ ẽ.
Fuit aut̃ uir multȩ sapientię. consilio sagax. pius
ad modũ. et pacis amator. belli prȩpotens. delin¬
quentib clemens. castus. pudicus. orator. ꝑuigil
elemosinis largus. litterarũ quidem gnarus. sed
phylosophia sequendus. nutritor gentis. legũ au¬
gmentator. Initiũ regni sui baioarioꝵ plurima
castra cȩpit. Plus semꝑ orationib quam armis
fidens maxima semꝑ cura francoꝵ abbarũq pacẽ
ustodiens. Finit. Ameis¬

Expanded text:
copus Petrus, qui quia regis erat consanguineus, ab Ariperto quondam rege apud Spoletum exsilio fuerat tanti isdem venerabilis martyr praenuntiavit, qproprio, apud eamdem civitatem construxit. Hic inter reliquas optimae vitae quas habuit virtutes, etiam proprio ponemus. At vero Liutprandus, postquam triginta et um optenuit, iam aetate maturus huius vitae cursum explevit; corpusque eius in basilica beati Adriani martyris, ubi et eius genitor requiescit, sepultum est. Fuit autem vir multae sapientiae, consilio sagax, pius admodum et pacis amator, belli praepotens, delinquentibus clemens, castus, pudicus, orator pervigil, elemosinis largus, litterarum quidem ignarus, sed philosophis aequandus, nutritor gentis, legum augmentator. Hic initio regni sui Baioariorum plurima castra cepit, plus semper orationibus quam armis fidens, maxima semper cura Francorum Avarumque pacem custodiens. FINIT LI
Abbreviated transcription (Latin):
affluentissimã instruunt. Qui dũ diuersis ȩpulis
multoq grauati uino somnoq ꝗeuissent. grimolls
suipeos post noctis mediũ irruenl. tanta eos cede
ꝓstrauit. ut uix pauci exeis elapsi. patriã ualueriñ
repedare. Qui locus ubi hoc gestũ ẽ p̃liũ francoꝵ
usq hodie riuulus appellat᷑. nec longe distat ab
appellatꝰ. italiã alangobardoꝵ manu eruere cupi¬
ens. constantinopoli ẽ egressus. ꝑ litoralia it̃ habens
athenas uenit. Indeq mare transgressus. ad taren
tũ ciuitatẽ applicuit. Qtam̃ prius ad solitarium
quendã loqueret᷑. qui ꝓphetiȩ sp̃m habere dicebat᷑
adut. studiose ab eo diligent̾q sascitans. utrũ gen
tem langobardoꝵ qui initalia habitant superare¬
ac delere. et obtinere eos possit. A quo cu seruus dĩ
spaciũ unius noctis expetisset. ut ꝓhoc ipso dñm dm̃

Expanded text:
affluentissimam instruunt. Qui dum diversis epulis affluentissimam instruunt. Qui dum diversis epulis multoque degravati vino somnoque quievissent, Grimuald super eos post noctis medium inruens, tanta eos caede prostravit, ut vix pauci ex eis elapsi patriam valuerint reppedare. Qui locus, ubi hoc gestum est proelium, Francorum usque hodie Rivus appellatur, nec longe distat ab appellatus, Italiam a Langobardorum manu eruere cupiens, Constantinopolim egressus, per litoralia iter habens, Athenas venit, indeque mare transgressus, Taren tum applicuit. Qui tamen prius ad solitarium quendam, qui prophetiae spiritum habere dicebatur, adiit, studiose ab eo sciscitans, utrum tem Langobardorum, quae in Italia habitabant, superare et optinere possit. A quo cum servus Dei spatium unius noctis expetisset, ut pro hoc ipso Dominum
Abbreviated transcription (Latin):
requisiuit dics. utrũ melius ei eẽt secũ inpalatiũ
manere. an cũ ꝑtarith inperegrinatione degere
Qcũ ei similia sicut et unulfus respondisset: eorũ
uerba benigne suscipiens. ut᷑rũq fidẽ collaudans
p̃cepit unulfo ut ꝗcꝗd uellet de domo sua tolle¬
ret. pueros scilicet et equos. et diuersã suppellecti¬
lem. et ad ꝑtarith illesus ꝓperaret. Pari ȩtiã modo
et uestiariũ illũ absoluit. Iomĩa sua scđm benigni¬
tatẽ regis sufficient̾ tollentes. cũ eiusdẽ regis adiu¬
HAc tẽpestate francoꝵ exercitꝰ dępiuncia gallia
egrediens. initaliã introiuit. Contra quos grimo¬
aldus cũ langobardis ꝓgressus. eos arte decepit
Fugere ꝗꝓpe eoꝵ impetu simulans. castra sua simul
cũ tentoriis. et diuersis parit̾ referta bonis. p̃cipueq
cũ langobardis pauore ꝑt̾ritos castra in tegra relieͥse
mox leti effecti certatim cuncta inuadunt. Cȩnaq

Expanded text:
requisivit dicens, utrum melius ei esset secum in palatium requisivit dicens, utrum melius ei esset secum in palatium manere, an cum Perctarit in peregrinatione degere. Qui cum ei similia sicut et Unulfus respondisset, rex eorum verba benigne suscipiens eorumque fidem conlaudans, praecepit Unulfo, ut quicquid vellet de domo sua tolleret, pueros scilicet et equos et diversam supellectilem, et ad Perctarit inlaesus properaret. Pari etiam modo et vestiarium illum absolvit. Qui omnia sua secundum benignitatem regis sufficienter tollentes, cum eiusdem regis adiu5. Hac tempestate Francorum exercitus de Provincia egrediens, in Italiam introivit. Contra quos Grimuald cum Langobardis progressus, hac eos arte decepit. Fugere quippe se eorum impetum simulans, castra sua simul cum tentoriis et diversis pariter referta bonis praecipueque cum Langobardis pavore deterritos castra integra reliquisse, mox laeti effecti certatim cuncta invadunt coenamque
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ homo iste bene habere. ꝗse ꝓfide sui dñi morti
tradere ñ recusauit. Cũq mox int̾ suos uestia¬
rios ẽẽ p̾cepit. ad monens eũ ut sibi eandẽ fidẽ
quã ꝑ tarith habuerat seruaret. multa ei comoda
largiturũ promittens. Cumq rex regreret. ꝗd
de unulfo factũ fuisset. mox adeũ misit. sponte
ꝓmittens qđ nichil pateret᷑ mali. tantũ in sua
fide ueniret. Unulfus uero talẽ regis ꝓmissio¬
nẽ audiens. mox ad palatiũ uenit atq ad regis
uestigia ꝓuolutꝰ. in t̾rogatꝰ abeo ẽ quomodo aut
qualit̾ ꝑtarith euadere potuisset. At ille cũ ei
cuncta exordine retulisset. rex eiꝰ fidẽ et pruden¬
tiã collaudans. om̃s ei facultates. et ꝗcꝗd habere
poterat eidem clement̃ concessit u
CNmq post aliquot tẽpus rex unulfũ ingreret
utrũ uellet ipsis dieb cũ f tarith eẽ. Ille iureiurando
ait. Prius se uelle cũ ꝑtarith mori. quã usquã alibi
in sũmis deliciis uiuere. Tc̃ rex etiã uestiariũ illũ

Expanded text:
homo iste bene habere, qui se pro fide sui domini morti tradere non recusavit. Eumque mox inter suos vestiarios esse praecepit, admonens eum ut sibi eamdem fidem quam erga Bertaridum habuerat servaret, multa se ei commoda largiturum promittens. Cum rex requireret quid de Hunulfo factum fuisset, nuntiatum promittens, quod nihil pateretur mali, tantum in sua fide veniret Unulfus vero talem regis promissionem audiens, mox ad palatium venit, atque ad regis vestigia provolutus, interrogatus ab eo est, quomodo aut qualiter Perctarit evadere potuisset. At ille cum ei cuncta ex ordine retulisset, rex eius fidem et prudentiam conlaudans, omnes eius facultates et quicquid habere poterat eidem clementer concessit. 4. Cumque post aliquot tempus rex Unulfum inquireret, utrum vellet ipsis diebus cum Perctarit esse, ille iureiurando ait, prius se vellet cum Perctarit mori, quam usquam alibi in summis deliciis vivere. Tunc rex etiam vestiarium illum
Abbreviated transcription (Latin):
rantes. iam satis ebriosus ille. Emox calcib eidẽ
cubiculi ostiũ confringunt. Ingressiq ꝑtarith
in lectulo reꝗrunt. Quẽ cũ nec ibi repperisser
uestiariũ illũ in t̾rogant ꝗd deꝑtarith factũ fuis¬
set. ꝗb ille fugisse eũ respondit. Quẽ statim
capillis app̃hensũ furentes. eũq uerberanted. add
pilatiũ ꝑtrahunt. eũq in regis p̃sentiã ꝑducen¬
tes. fugit ꝑtarith. hunc eẽ consciũ. ideoq morte
dignissimũ dicunt. Quẽ rex dimitti p̾cepit.
eũq ꝑordinẽ qualit̾ ꝑtarith effugisset inꝗsiuit.
lle regi uniuersa sicut acta fuerant retulit. Tunc
rex acircũstantib reꝗsiuit dic̃s ꝗd de homine isto¬

Expanded text:
rantes, iam satis ebriosum illum rantes, iam satis ebriosum illum cubiculi ostium confringunt, ingressique Perctarit in lectulo requirunt. Quem cum vestiarium illum interrogant, quid de Perctarit factum fuisset. Quibus ille, fugisse eum, respondit. Quem statim capillis adprehensum, furentes eumque verberantes, ad palatium pertrahunt. Eumque in regis praesentiam perducentes, fugae Perctarit hunc esse conscium ideoque morte dignissimum dicunt. Quem rex dimitti praecepit eumque per ordinem, qualiter Perctarit effugisset, inquisivit. Ille regi universa sicut acta fuerant retulit. Tunc rex a circumstantibus requisivit dicens: "Quid vobis
Abbreviated transcription (Latin):
hominũ hinc et inde astare fecit. ut ꝑeorum
mediũ ꝑtarith deduceret̾. quatii fugere mini¬
me posset. Cũq arege missi uenissent qͥ ꝑtarith
ad palatiũ reuocarent. et ad ostiũ quo eũ ꝗescere
putabant pulsassent. uestiarius ille ꝗ introrsus
erat rogabat eos diẽs. Miãm cũ eo facite. eũq¬
paululũ quiescere sinite. quia ad huc deitinere
lassus grauissimo somno deprimit᷑. Qđ cũ adꝙ
euissent. hoc ipsũ regi nunciauert. qͥa adhuc
ꝑtarith graui sõno quiesceret. Tẽ ille. sic inꝗt
hesterna sera se uino oppleuit. ut uigilare non
possit. Ib tam̃ p̾cepit ut mox eũ excitatũ ad pi¬
latiũ deducerent. Qui uenientes ad ianuã cubi¬
culi in quo ꝑtarith sperabant quiescere. cȩpert̃
acrius pulsare. Tc̃ uestiarius ille rursũ rogare
eos cȩpit. ut quasi eundẽ ꝑtarith aliquantulũ
adhuc dormire ꝑmitterent. Qui irati uocife¬

Expanded text:
hominum hinc et inde astare fecit, ut per eorum hominum hinc et inde astare fecit, ut per eorum medium Bertaridus deduceretur, quatenus effugere minime posset. Cumque a rege missi venissent, qui Bertaridum ad palatium evocarent, et ad ostium in quo eum quiescere putabant pulsassent, vestiarius ille, qui introrsus erat, rogabat eos dicens: Misericpaululum quiescere sinite, quia adhuc de itinere lassus gravissimo somno deprimitur'. Quod cum illi adquievissent, hoc ipsum regi nuntiaverunt, quia adhuc Perctarit gravi somno quiesceret. Tunc ille: 'Sic', inquit, 'hesterna sera se vino opplevit, ut adhuc vigilare non possit'. Quibus tamen praecepit, ut mox eum excitatum ad palatium deducerent. Qui venientes ad ianuam cubiculi, in quo Perctarit sperabant quiescere, coeperunt acrius pulsare. Tunc vestiarius ille rursum eos rogare coepit, ut quasi eundem Perctarit aliquantulum adhuc dormire permitterent. Qui irati vocife
Abbreviated transcription (Latin):
ili audientes. et uera quȩ audierant ẽẽ creden¬
tes. leti effecti s. et eũ parit̾ ꝑ tarith que puta¬
bant seruũ. et ꝗoportune agnoscerer̾ habebat
caput. Locũ illis dantes abire ꝑmiser̃. Illis aut̃
abeuntib uestiarius ille fidelissim obserato dili¬
gent̃ ostio remansit intrinsecus solus. Unulfud
uero ꝑtarith demuro anguli qui ẽ a parte ticini
fluminis ꝑfunẽ deposuit. eiq quos potuit socios
coniunxit. Qui arreptis quos inpastũ inuenerat̾
bant. et qui adhuc grimoaldo rebelles extabar̃
deinde quãtotius ꝑtarith taurinensẽ urbẽ pe¬
tens. ac ꝑclaustra italię transgressus. ad francoꝵ
patriã ꝑuenit. Sicq ds̃ omps dispositione mĩȩ¬
et in nocentẽ amorte eripuit. et regẽ exanimo
bona facere cupientẽ ab offensione seruauit. ui
Tuero Grimoald dũ ꝑtarith in hospitio suo gescere
putabat. ab eodẽ hospitio usq ad palatiũ acies

Expanded text:
illi audientes et vera quae audierant esse credenilli audientes et vera quae audierant esse credentes, laeti effecti sunt, et eum pariterque Perctarit, quem putabant servum et qui opertum, ne agnosceretur, habebat caput, locum illis dantes, abire permiserunt. Illis autem abeuntibus, vestiarius ille fidelissimus, obserato diligenter ostio, remansit intrinsecus solus. Unulfus vero Perctarit de muro anguli, qui est a parte Ticini fluminis, per funem deposuit eique quos potuit socios coniunxit. Qui, arreptis quos in pastu invenerant bant et qui adhuc Grimualdo rebelles extabant. Deinde quantotius Perctarit Taurinensem urbem petens, ac post claustra Italiae transgressus, Francorum ad patriam pervenit. Sicque Deus omnipoet innocentem a morte eripuit et regem ex animo bona facere cupientem ab offensione servavit. 3. At vero rex Grimoald dum Perctarit in hospitio suo quiescere putaret, ab eodem
Abbreviated transcription (Latin):
lis. consiliũ aperuit. et obsetrat eũ ut cũ ꝑtarith
fugeret. ipse eũ quãdiu possit intra idem cubi¬
culũ quiescere diceret. Cũq hoc se facturũ spo¬
pondisset. unulfus pannos lectaricios. et culcidrã
ursinãq pellẽ. supra dorlũ ac ceruicẽ ꝑtarith
imposuit. eũq exconsilio quasi rusticanũ seruũ
extra ianuã impellere cȩpit. multasq ei iniurias¬
faciens. fuste eũ insuꝑ ꝑcutere desuꝑ. et urguere
ñ cessabat. ita ut ĩpulsus atq ĩctus sepius adtra
corrueret. Cũq eundẽ unulfũ regis satellites ꝗ
ad custodiã positi erant requirerent ꝗd hoc eẽt
seruus iste inꝗt nequã lectũ michi incubiculo
ebriosi istius ꝑtarith statuit ꝗ in tantũ uino
plenꝰ ẽ ut quasi mortuus iacet. Sed satis ẽ. qđ
eiꝰ nuncusq amentiã secutꝰ sũ. Iam deinceps in
uita doni regis. indomo ꝓpria manebo. Fxc

Expanded text:
les, consilium ei aperuit et obsecravit eum ut cum Bertaridus les, consilium ei aperuit et obsecravit eum ut cum Bertaridus fugeret, ipse eum quandiu posset intra ejusdem cubiculum quiescere simularet. Cumque ille se hoc facturum spopondisset, Hunulfus pannos suos lecticarios, et culcitram ursinamque pellem, supra dorsum ac cervicem Bertaridi imposuit, eumque ex consilio quasi rusticanum servum extra januam impellere coepit, multasqfaciens, fuste eum insuper percutere desuper et urguere non cessabat, ita ut inpulsus atque ictus saepius ad corrueret. Cumque eundem Unulfum regii satellites, qui ad custodiam positi erant, requirerent, quid hoc esset: 'Servus iste', inquit, 'nequam lectum mihi in cubiculo ebriosi istius Perctarit statuit, qui in tantum vino plenus est, ut quasi mortuus ita cubet. Sed satis est, quod eius nunc usque amentiam secutus sum, iam deinceps in vita domni regis in domo propria manebo'. Haec
Abbreviated transcription (Latin):
Cũq hi ꝗdiuersi generis potiones ei arege defere¬
bant. de uerbo eũ regis rogarent ut totã fialam
biberet. ille in honore regis se totã bibere ꝓmit¬
tens. parũ aquȩ̨ libabat de argenteo calice. Qui
ministri regis dũ hȩc nunciarent qđ ille auidis¬
sime biberet. rex lȩtꝰ respondit. Bibat ebriosus
ille. cras enĩ parit̾ eadem uina mixta cũ sangui¬
ne refunder. ł tarith uõ unulfũ citius adse asci¬
tũ. desua morte ei regis c̃siliũ nunciauit. Istatĩ
ad domũ suã puerũ misit. ut sibi lectisternia de¬
ferret. Lectũq sibi iuxta stratũ ꝑtarith fieri p̾ce¬
pit. Net mora rex grimoald suos satellites di¬
rexit. ꝗ domũ in qua ꝑtarith quiescebat ne aliqͦ
modo effugere possit custodire deberent. Cumq
cęna finita eẽt. et egressis om̃ib ꝑtarith suo cũ¬
uestiario remansisset. ꝗ utiq eidẽ satis erat fide¬

Expanded text:
Cumque hi qui diversi generis potiones ei a rege defereCumque hi qui diversi generis potiones ei a rege deferebant de verbo regis eum rogarent, ut totam fialam biberet, ille in honorem regis se totam bibere promittens, parum aquae libabat de argenteo calice. Qui ministri dum haec regi nuntiarent, quod ille avidissime biberet, rex laetus respondit: "Bibat ebriosus ille; cras enim pariter eadem vina mixta cum sanguine refundet". Perctarit vero Unulfum citius ad se adscitum, de sua morte ei regis consilium nuntiavit. Qui statim ad domum suam puerum misit, ut sibi lectisternia deferret, lectumque sibi iuxta stratum Perctarit fieri praecepit. Nec mora, rex Grimuald suos satellites direxit, qui domum, in qua Perctarit quiescebat, ne aliquo modo effugere possit, custodire deberent. Cumque coena finita esset, et egressis omnibus Perctarit tantuertaridi, remansissent, qui utique ei satis erant fide
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗa nisi ꝑtarith citius uita priuaret ipse regnũ
ꝓtinꝰ cũ uita ꝑderet. asseuerantes obhoc ad eum
totã concurrere ciuitatẽ. His auditis Grimo ald
nimis credulus effectꝰ et qđ ꝓmiserat oblit in
innocentis ꝑtarith statĩ necẽ accendit̾. Csiliũq
iniit. qualit̾ eũ quia iã tardiorhora erat. in cra¬
stino uita priuaret. Cui deniq aduesperã diuer¬
sos cibos. una quoq p̃cipua. uariaq potionũ
genera transmisit. ut eũ in ebriari possit. Iua¬
ten multa eadẽ nocte potatione resolut. uinoq
sepult. ad suã nichil salutẽ cogitare ualeret.
Ic̃ un ꝗdem ꝗ de ei patris obsequio fuerat. cum
eidẽ ꝑ tarith ferculũ regiũ attulisset. quasi eũ
salutaturus subm̃sã caput mittens. eidẽ secrete
quia rex eũ occidere disponeret nunciauit. Fta¬
rith uõ statĩ suo pincernę p̾cepit. ut sibi infiala
argentea ñ aliud quã aliquantulũ aquȩ ꝓpinaret

Expanded text:
quia, nisi Perctarit citius vita privaret, ipse regnum quia, nisi Perctarit citius vita privaret, ipse regnum protinus cum vita perderet; adseverantes, ob hoc ad eum totam concurrere civitatem. His auditis Grimuald nimium credulus effectus, et quod promiserat oblitus, in innocentis Perctarit statim necem accenditur, consiliumque iniit, qualiter eum, quia iam hora tardior erat, in crastino vita privaret. Cui denique ad vesperam diversos cibos, vina quoque praecipua variaque potionum genera transmisit, ut eum inebriare possit, quatenus multa eadem nocte potatione resolutus vinoque sepultus, de sua nihil salute cogitare valeret. Tunc unus qui de eius patris obsequio fuerat, cum eidem Perctarit ferculum regium adtulisset, quasi eum salutaturus sub mensam caput mittens, eidem secrete, quia rex eum occidere disponeret, nuntiavit. Perctarit vero statim suo pincernae praecepit, ut sibi in fiala argentea non aliud quam aliquantulum aquae propinaret.
Abbreviated transcription (Latin):
Hȩc ille audiens. fident̾ ꝓmisit. in sua eũ fide ueni¬
entẽ nichil mali passurũ fore. Int̾ hȩc ꝑtarith
adueniens ad grimoaldũ ingressus. cũ eius se uesti¬
giis aduoluere conatꝰ eẽt. rex eũ clemt̃ retinuit
tuus sũ inquit. sciens te xp̃ianissimũ et piũ esse
cũ possi int̾ paganos uiuere. fretus de tua dem̃¬
tia. ad tua uestigia ueni. Cui rex ut solebat iureiu¬
rando ita repromisit dicens. Peum ꝗme nascifec̃.
post quã in meã fidem ad me uenisti. nichil ialiq
mali patieris. sed ita te ordinabo ut decent̃ uiuere
possis. Tunc ei inspacio ad omo hospitiũ prebens
ei post tantũ laborẽ habere requiem iussit. p̾cipi¬
ens eidẽ expublico uictũ. et quȩq eẽnt necessaria
largius ministrari. ꝑtarith uero cũ adhospitiũ
sibi arege p̾paratũ uenisset. mox ad eũ ticinensiũ
regẽ ꝗdam maligni adulatores. regi denunciarͭ.

Expanded text:
Haec ille audiens, fidenter promisit in sua eum fide veniHaec ille audiens, fidenter promisit in sua eum fide venientem nihil mali passurum fore. Inter haec Bertaridus adveniens, ad Grimoaldum ingressus, cum ejus se vestigiis advolvere conatus esset, rex eum clementer retinuit, tuus sum", inquit; "sciens te christianissimum et pium esse, cum possim inter paganos vivere, fretus de tua clementia ad tua vestigia veni". Cui rex, ut solebat, iureiurando ita repromisit dicens: ."Per eum qui me nasci fecit, postquam in meam fidem ad me venisti, nihil in aliquo mali patieris, sed ita te ordinabo, ut decenter vivere possis". Tunc ei in spaciosa domo hospitium praebens, eum post viae laborem habere requiem iussit; praecipiens eidem ex publico victum et quaeque essent necessaria largius ministrari. Perctarit vero cum ad hospitium sibi a rege praeparatum venisset, mox ad eum Ticinensium regem quidam maligni adolatores, regi denuntiant,
Abbreviated transcription (Latin):
nũ. non post multũ tẽpꝰ iam dudũ pactã sibi ariꝑti
regis filiã. cuiꝰ germanũ gundeꝑtũ extinxerat.
duxit uxorẽ. Beneuentanũ uõ exercitũ cuius
auxilio regnũ adeptꝰ erat. multis ditatũ mune¬
rib remisit ad ꝓpria. Aliquantos tam̃ exeis secũ
habitaturos retinuit. largissimas eis tribuens pos
ꝓfugũ sithiã appetisse. et apud cacanũ demorari.
eidẽ cacano abbaroꝵ regi ꝑlegatos mandauit. ut
si ꝑtarith in suo regno detineret. cũ langobardid
et secũ pacẽ quã acten habuerat. deinceps habere
ñ possit. Hȩc abbaroꝵ rex audiens. ascito ꝑtarith
dix̃ ei. ut inquã partẽ ueller ꝑgeret. ne propt̃
eũ abbares cũ langobardis inimicitias c̃trahereñ
repetiit. Audierat enĩ eũ esse clem̃tissimũ. Igitꝰ
cũ ad laudensẽ ciuitatẽ uenisser. misit ante se
ad grimoaldũ regẽ. unulfũ sibi fidelissimũ ꝗsuũ
ueniens. ꝑ tarith inei fidẽ aduentare nunciauit

Expanded text:
num, non multo post tempore iam dudum pactam sibi Ariperti regis filiam, cuius germanum Godepertum extinxerat, duxit uxorem. Beneventanum vero exercitum, cuius auxilio regnum adeptus erat, multis dotatum muneribus remisit ad propria. Aliquantos tamen ex eis secum habitaturos retenuit, largissimas eis tribuens possprofugum Scithiam appetisse et aput cacanum demorari, eidem cacano Avarum regi per legatos mandavit, ut, si Perctarit in suo regno detineret, cum Langobardis et secum pacem, quam hactenus habuerat, deincnon posset. Haec Avarum rex audiens, ascito Bertarido, dixit ei, ut in quam partem vellet pergeret, ne propter eum Avares cum Langobardis inimicitias contraherentrepetiit, audierat enim eum clementissimum esse. Igitur cum ad Laudensem civitatem venisset, misit ante se ad Grimoaldum regem Hunulfum sibi fidelissimum virum,veniens, Bertaridum in ejus fide adventare nuntiavit.
Abbreviated transcription (Latin):
nos ita factũ esse ꝓbauimꝰ. ꝗ ante langobardoꝵ
ꝑditionẽ eandẽ beati Ioħis baptȩ basilicã utiq
in loco qui modoetia dicit᷑ ẽ constituta. ꝑ uiles
ꝑsonas ordinari conspeximꝰ. ita ut indignis et
adulteris ñ ꝓuitȩ merito sed p̾mioꝵ datione:

Expanded text:
nos ita factum esse probavimus, qui ante Langobardorum perditionem eandem beati Iohannis basilicam, quae utique in loco qui Modicia dicitur est constituta, per viles personas ordinari conspeximus, ita ut indignis et adulteris non pro vitae merito, sed praemiorum datione,
Abbreviated transcription (Latin):
freãq consiliũ dedisse. ut inniloꝵ mulierẽ
solutos crines erga faciem ad barbę similitudi¬
nem cõponerent. maneq primo cũ uiris adeent
seseq godan uidendas. parit̾ region& qua ille
ꝑ fenestram in orientẽ uersus erat solitꝰ aspicere
collocarent. Cũq ita factũ fuisset. eosq godan
isti longibarbi. Tunc freã subiunxisse. ut ꝗb
nom̃ tribuerat. uictoriã condonaret. Sicq
innilis godan uictoriã concessisse. Hȩc risui
digna sunt. et ꝓnichilo habenda. Wictoria eni
ñ potestati ẽ attributa hominũ. sed decęlo poriũ
ministrat

Expanded text:
Freamque consilium dedisse, ut Winilorum mulieres, Freamque consilium dedisse, ut Winilorum mulieres, solutos crines erga faciem, ad barbae similitudinem componerent, maneque primo cum viris adessent, seseque a Wodan videndas pariter e regione, qua ille per fenestram, Orientem versus, erat solitus aspicere, collocarent; atque ita factum fuisse. Quas cum Wodan isti Langobardi? Tunc Fream subjunxisse, ut quibus nomen tribuerat, victoriam condonaret; sicque Winilis Wodan victoriam concessisse. Haec risu digna sunt, et pro nihilo habenda. Victoria enim non potestati est attributa hominum, sed e coelo potius ministrat
Abbreviated transcription (Latin):
narrandi seriem redeam
Gitur egressi descatinauia Winnili cũ ibor
et agione ducib in regionẽ quȩ appellat̾ sco¬
ringa uenientes. ꝑ annos illic aliquot c̃seder
Illo quoq tẽpore ambri et asi Wandalorũ
duces. uicinas quasq prouincias bello prȩme¬
bant. Hu multis elati uictoriis : nuncios ad
Ninnilos mittunt. ut aut tributa Wanda¬
lis ꝑsoluerent. aut se adbelli certamina p̃para¬
rent Tunc ibor et agio annitente gambara
legatos Wandalis. pugnaturos se potius m
ser uituros. Erant siꝗdem tunc Winnilo
uersi iuuanili ȩtate florentes. sed numero ꝑ exigui
quippe qui unius ñ nimiȩ amplitudinis insulȩ
tertia solũmodo particula fuerat¬
effert hoc loco antiꝗtas ridiculã fabulã. qđ
longis nilis postulauer̃. illeq responderit se illis uicto¬
riã daturũ. quando primũ oriente sole conspe¬
xisset. Tunc accessisse gambara ad fream uxo¬
rem godan. et Winnilis uictoriã postulasse.

Expanded text:
narrandi seriem redeamus. 7. narrandi seriem redeamus. 7. Igitur egressi de Scadinavia Winnili, cum Ibor et Aione ducibus, in regionem quae appellatur Scoringa venientes, per annos illic aliquot consederunt. Illo itaque tempore Ambri et Assi Wandalorum duces vicinas quasque provincias bello premebant. Hi iam multis elati victoriis, nuntios ad Winnilos mittunt, ut aut tributa Wandalis persolverent, aut se ad belli certamina praepararent. Tunc Ibor et Aio, adnitente matre Gambara, legatos Wandalis, pugnaturos se potius quam servituros. Erant siquidem tunc Winnili universi iuvenili aetate florentes, sed numero perexigui, quippe qui unius non nimiae amplitudinis insulae tertia solummodo particula fuerintRefert hoc loco antiquitas inilis postulaverint, illeque responderit, se illis victoriam daturum quos primum oriente sole conspexisset; tunc accessisse Gambaram ad Fream, uxorem Wodan, et Winilis victoriam postulasse,
Abbreviated transcription (Latin):
aspiceret. ipsoq pauore p̾mortuus se illuc
ruiturũ expectaret. subito qđ sperare ñ potẽ¬
rat saxo quodã suꝑiectꝰ insedit Decursis siꝗ¬
dem iam om̃ib quȩ sorbendȩ erantt aquis.
ora illius fecerant marginis denudata. Duq
ibi int̾ tot angustias anxius uiso metu palpi¬
tans resideret. dilatãq̃ ad modicũ mortem
nichilominꝰ operiret: ecce conspicit subito qͣsi
magnos aquaꝵ montes deprofundo resilire
auesq quȩ absortȩ fuerant primũ se mer¬
gere. cũ una exillis ei contigua fuerat ad eã
uolatu prope litus aduectꝰ. metuendȩ necis
casus euasit. proprii postmodũ periculi rela¬
tor existens. Nr̃m quoq idest adriaticũ
mare : qđ licet min simile. tam̃ uenetiarũ
ystriȩq litore ꝑuadit credibile ẽ. paruos
hui modi occultosq habere meatus. ꝗb et
recedentes aquę sorbent̾. et rursũ inuaso
litore remouent᷑. His ita p̾libatis. ad ceptã¬

Expanded text:
aspiceret, ipsoque pavore praemortuus se illuc aspiceret, ipsoque pavore praemortuus se illuc ruiturum exspectaret, subito, quod sperare non poterat, saxo quodam superiectus insedit. Decursis siquidem iam omnibus quae sorbendae erant aquis, orae illius fuerant margines denudati; dumque ibi inter tot angustias anxius vix ob metum palpitans resideret, dilatamque ad modicum mortem nihilominus operiret, conspicit ecce subito quasi magnos aquarum montes de profundo resilire navesque, quae absortae fuerant, primas emergere. Cumque una ex illis ei contigua fieret, ad eam i volatu prope litus advectus, metuendae necis casus evasit, proprii postmodum periculi relator exsistens. Nostrum quoque, id est Adriaticum, mare, quod licet minus, similiter tamen Venetiarum Histriaeque litora pervadit, credibile est, parvos huiusmodi occultosque habere meatus, quibus et recedentes aquae sorbeantur et rursum invasurae litora revomantur. His ita praelibatis, ad coepta