comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nobilissimos ciuitatis. Cuius legationis dsaneius ce uerublotius ꝑti¬
espum locum obtinebant: qui dicerent sibi ẽe inaĩo sine ulo malefi¬
Cassium consuiem occisum. exercitum q eiꝰ ab heluetiis pulsu. et
subiugum missum concedendum non putabat. neq homines inimico
animo data facultate perprouintiam itineris fatiundi temꝑaturos ab in¬
uiria ce malifitio existimabat. tamen ut spatium intercedere posset dũ
milites quos imꝑauerat conuenirent legatis respondit diem se addeli¬
berandum sumpturum siquid uellent adydus apͥlis reuẽterent̃. int̾ea
ea legione: quam secum hẽbat: militibus q qui ex prouintia ꝯuenerãt
alacu lemanno qui influmẽ rhodanum influit ad mõtem uiram qui
fines sequanorum abheluetiis diuidit millia passuum .x. ce uiiii muꝵ
in altitudine pedum .xui. fossamq ꝑducit. eo oꝑe ꝑfecto p̃sidia dis po¬

Expanded text:
nobilissimos civitatis, cuius legationis Nammeius et Verucloetius prinobilissimos civitatis, cuius legationis Nammeius et Verucloetius principem locum obtinebant, qui dicerent sibi esse in animo sine ullo malefiCassium consulem occisum exercitumque eius ab Helvetiis pulsum et sub iugum missum, concedendum non putabat; neque homines inimico animo, data facultate per provinciam itineris faciundi, temperaturos ab iniuria et maleficio existimabat. Tamen, ut spatium intercedere posset dum milites quos imperaverat convenirent, legatis respondit diem se ad deliberandum sumpturum: si quid vellent, ad Id. April. reverterentur. Interea ea legione quam secum habebat militibusque, qui ex provincia convenerant, a lacu Lemanno, qui in flumen Rhodanum influit, ad montem Iuram, qui fines Sequanorum ab Helvetiis dividit, milia passuum XVIIII murum in altitudinem pedum sedecim fossamque perducit. Eo opere perfecto praesidia dispo
Abbreviated transcription (Latin):
icoluerant. ce inagrum noricum transierant. noryam ꝙ oppugreaã
rceptos ac se sotios sibi adsiscunt. Erant oĩo itinera duo. qb inineibr
domo exire possent. Unum ꝑ sequanos angustum ce edifficile ĩt motẽ
& allobiogum. qui nuꝑ põro paccati erant. rhodanꝰ fluit. Io ꝙ. mõ
nulis locis uado transitur Extremum opppdum allobragu e paoo¬
ximum q heluetioꝵ finibus genua. Ex eo oppido pons acheluetios
paterent᷑. Omnibus rebus ad profectionem comparatis diem. cicut
qua die adripani thodlani om̃s conueniant. Is dies erat ad o. he apbiot
ciam nostram iter facere conari matuiat ab urbe proficisci. de q̃ maris
p̃t it inetibus sngalliam ulteriotem contendit. & ad genuã ꝓuelt pesat¬
dĩo ingallia ulteriore legio una pontem qui erat ad genuam ueib. i escu¬
du ubi leeius aquentis heluetui certiores fcĩsunt legatos adeũ mitũ

Expanded text:
incoluerant et in agrum Noricum transierant Noreiamque oppugnabant, incoluerant et in agrum Noricum transierant Noreiamque oppugnabant, receptos ad se socios sibi adsciscunt. Erant omnino itinera duo, quibus itineribus domo exire possent: unum per Sequanos, angustum et difficile, inter monet Allobrogum, qui nuper pacati erant, Rhodanus fluit isque non nullis locis vado transitur. Extremum oppidum Allobrogum est proximumque Helvetiorum finibus Genava. Ex eo oppido pons ad Helvetios paterentur. Omnibus rebus ad profectionem comparatis diem dicunt, qua die ad ripam Rhodani omnes conveniant. is dies erat a. d. V. Kal. Apnciam nostram iter facere conari, maturat ab urbe proficisci et quam maximis potest itineribus in Galliam ulteriorem contendit et ad Genavam peino in Gallia ulteriore legio una, pontem, qui erat ad Genavam, iubet rescindi. Ubi de eius adventu Helvetii certiores facti sunt, legatos ad eum mittunt
Abbreviated transcription (Latin):
uiditium omnẽ suã familiam adhominum decem millia undique
coegit. & om̃s clientes oberratos q suos. quoꝵ magnum nũm. Habebat
eodem condiixit. ꝑ eos ne cãm dicẽt se eripuit. Cum duutas obeam
rem incitata amis sus suum exequi conaret᷑. Orgentotrsi iotũus
eonsciust. Post et mõtem nichilominus heluetꝰ id quos cõstituerãt
facere conantur. ut efimibus suis ereant. Ubilam se adearo retio puaston
e aroutati sunt oppida sua omnia numero achaci. tucos adl qua d imge¬
tos doteniq uapt iata ecifita incendunt. frumentum o ꝑtero qã
lecum põtaturi erant conbutaũt. ut domum teditionis spe sublata
pantio res adoia pericula subeunda eẽnt. łrium mensium mollitat
bana sibi unum quemq domo efferre uibent. persuadẽt rarus. suet
chulingis̃: de latocubicis finitimis uti eodem usicon siliouoppnbs huns
uuli  e ussis unacumeis proficiscantur. Boyos q qui trans orhenũ

Expanded text:
udicium omnem suam familiam, ad hominum milia decem, undique udicium omnem suam familiam, ad hominum milia decem, undique coegit, et omnes clientes obaeratosque suos, quorum magnum numerum habebat, eodem conduxit; per eos ne causam diceret se eripuit. Cum civitas ob eam rem incitata armis ius suum exequi conaretur multitudinemque homiconsciverit. Post eius mortem nihilo minus Helvetii id quod constituerant facere conantur, ut e finibus suis exeant. Ubi iam se ad eam rem paratos esse arbitrati sunt, oppida sua omnia, numero ad duodecim, vicos ad quadringentos, reliqua privata aedificia incendunt; frumentum omne, praeter quod secum portaturi erant, comburunt, ut domum reditionis spe sublata paratiores ad omnia pericula subeunda essent; trium mensum molita cibaria sibi quemque domo efferre iubent. Persuadent Rauracis et Tulingis et Latobrigis finitimis, uti eodem usi consilio oppidis suis vicisque exustis una cum iis proficiscantur, Boiosque, qui trans Rhenum
Abbreviated transcription (Latin):
appelatus erat: ut regnum inciuitate sua occuparet quod p̃r an habueraf
ltem q cymnorigi hediuo frẽs diuitiaci. qui eo tpt̃e pͥncipatum ĩciuita tes
obtinebat sua: acmaxime plebi acceptꝰ erat ut idem conaret ꝑsuadet e¬
q filiam suam in matrimonium dat ꝑfacile factu ẽe illis ꝓbat conasa
ꝓficere. ꝓp ea ꝙ ipẽ suȩ ciuitatis imꝑium obtentarꝰ eẽt. nec ee dubiũ
quin totius gallie plurimum helue.q possent suis secopiis suo qͥp
exercitu illis regna conciliatuꝵ confirmat. hac oratione ad aducti int̾
se fidem oe ius uuandum dant. Et regno occupato ꝑtres potentisi¬
mos ac firmissimos populos tots gallee sese potra posse. sperit. Sa
red ut est heluetiis ꝑinditium enuntiata motibus sus orgentor y ge
ex uinculis cam̃ dicere ecegerunt dãptum penam sequi opportebatta
ut ioni cremaretur: die constituta cause dictionis o. gentotri ⁊ acue¬

Expanded text:
mani amicus appellatus erat, ut regnum in civitate sua occuparet, quod pater ante habuerit; mani amicus appellatus erat, ut regnum in civitate sua occuparet, quod pater ante habuerit; itemque Dumnorigi Haeduo, fratri Diviciaci, qui eo tempore principatum in civitate obtinebat ac maxime plebi acceptus erat, ut idem conaretur persuadet eique filiam suam in matrimonium dat. Perfacile factu esse illis probat conataerea quod ipse suae civitatis imperium obtenturus esset: non esse dubium quin totius Galliae plurimum Helvetii possent; se suis copiis suoque exercitu illis regna conciliaturum confirmat. Hac oratione adducti inter se fidem et ius iurandum dant et regno occupato per tres potentissimos ac firmissimos populos totius Galliae sese potiri posse sperant. Ea res est Helvetiis per indicium enuntiata. Moribus suis Orgetoricem ex vinculis causam dicere coegerunt; damnatum poenam sequi oportebat, ut igni cremaretur. Die constituta causae dictionis Orgetorix ad i
Abbreviated transcription (Latin):
rhodano: qui prouintiam niãm abheluetiis diuidit. His rebus fiebatũ &e
minus late uagerentur &e minus facile finitimis bellum inferre possent¬
Qua decausa homines bellandi cupidi magno dolore affitiebant᷑. Premuil¬
tutidime at hoiũim ee progloria belli atq fortitudinis angustos se fines
hre arbittabant᷑. qui in longitudine millia passiuim. ccxl. in lantudi¬
nem chexx. patebant. Elis rebus ad dncti ce auctoritate ogetorigis
ut mitinere copia frumenti suppeteret cum proximis ciuitatibus pa¬
eem de amiciciam confrmare. Adeas res confitiendas bienniũ satis
et sibi dixerunt. intertium annum profectionem legȩ cõfrmãt. Adead
res confitiendas otgentotux ddiligitur. Is ig ubi legationem adciuitanes
suscepit ineo in nere psuadet casacco catamãta leodis filio sequãno aũ
p̃r regnum in sequannis multos annos obtinuerat. oe.a.S. s. E s amie

Expanded text:
Rhodano, qui provinciam nostram ab Helvetiis dividit. His rebus fiebat ut et Rhodano, qui provinciam nostram ab Helvetiis dividit. His rebus fiebat ut et minus late vagarentur et minus facile finitimis bellum inferre possentqua ex parte homines bellandi cupidi magno dolore adficiebantur. Pro multitudine autem hominum et pro gloria belli atque fortitudinis angustos se fines habere arbitrabantur, qui in longitudinem milia passuum CCXL, in latitudinem CLXXX patebant. His rebus adducti et auctoritate Orgetorigis ut in itinere copia frumenti suppeteret, cum proximis civitatibus pacem et amicitiam confirmare. Ad eas res conficiendas biennium sibi satis esse duxerunt; in tertium annum profectionem lege confirmant. Ad eas res conficiendas Orgetorix deligitur. Is sibi legationem ad civitates suscipit. In eo itinere persuadet Castico, Catamantaloedis filio, Sequano, cuius pater regnum in Sequanis multos annos obtinuerat et a senatu populi Ro
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinent ad interiorem ꝑtem flumitus oeheni: spectant ad septetrionẽ. et
orientem solem aquitania: &e agarũna flumine ad pyreneos montes &e ad
eam ꝑtem occeani quȩ adhyspaniam ꝑtinet: spectat inter occasum solis
ce septemtrionem. Apud heluetios longe nobilissimus fuit ce ditissimus
orgentotrix. is.M. Mesalla. ce publio.M. pisone consulibus regni cupi¬
ditate inductus cõiurationem nobilitatis fecit: ac ciuitati ꝑsuasit ut de
finibus suis cum omnib copiis exirent ꝑ facile ẽẽ cum uitute om̃ibus
prestarent: totius galliȩ imperio potiri id hoc facilius eiꝰ ꝑsuasit ꝙ ũdiq
loci nã tuti heluetũ continerent᷑. Una exꝑte flumine ceheno latissimo atq
altissimo quod agrum heluetium agermanis diuidit. Altera ex ꝑte mõte
uua altissimo qui est inter sequanos: &e heluetios. tertia lacu lemãno &e fluĩe

Expanded text:
pertinent ad inferiorem partem fluminis Rheni, spectant in septentrionem et pertinent ad inferiorem partem fluminis Rheni, spectant in septentrionem et orientem solem. Aquitania a Garumna flumine ad Pyrenaeos montes et eam partem Oceani quae est ad Hispaniam pertinet; spectat inter occasum solis et septentriones. Apud Helvetios longe nobilissimus fuit et ditissimus Orgetorix. Is M. Messala, et P. M. Pisone consulibus regni cupiditate inductus coniurationem nobilitatis fecit et civitati persuasit ut de finibus suis cum omnibus copiis exirent: perfacile esse, cum virtute omnibus praestarent, totius Galliae imperio potiri. Id hoc facilius iis persuasit, quod undique loci natura Helvetii continentur: una ex parte flumine Rheno latissimo atque altissimo, qui agrum Helvetium a Germanis dividit; altera ex parte monte Iura altissimo, qui est inter Sequanos et Helvetios; tertia lacu Lemanno et flumine
Abbreviated transcription (Latin):
Allia est omnis intres pãtes diuisa. quarum unam ĩ¬
colunt belgae. aliam aquitani. tertiam qui ipõrum
tanis garũna flumen abelgis matrona &e sequana di¬
uidit. Horum omnium fortissimi sunt belgae: ꝓpt̾ea
ꝙ acultu atq humanitate proiuntiȩ longissime abst̾.:
minimeq adeos mercatores sepe ꝯmeant. atq ea q̃
ad efeminandos animos ꝑtinent impõtant. proximiq sunt germanis ꝗ
ttansce henum incolunt cum quibus continent᷑ bellum gerunt qua de
cã heluecĩ ꝙ reliquos gallos iurtute precedunt: ꝙ fere quotidianis prȩ¬
liis cum germanis contendunt: cum ãt suis finibus eos prohibent: at ip̃i
in eorum finibus bellum gerunt. Eorum una ꝑs. quam gallos obtinere
dictum est initium capit a thodano flumine: continet᷑q garunna flumi¬
ne occeanum fines belgaꝵ aitingit. Etiam ab sequanis & heluetiis flum̃
cehenum uergit ad setentrionem. Belgae ab ẽxmis galliȩ finib oriuntur.

Expanded text:
allia est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt Belgae; alteram, Aquitani; tertiam, qui, ipsorum tanis Garumna flumen, a Belgis Matrona et Sequana dividit. Horum oquod a cultu atque humanitate provinciae longissime absunt, minimeque ad eos mercatores saepe commeant atque ea quae ad effeminandos animos pertinent important, proximique sunt Germanis, qui trans Rhenum incolunt, quibuscum continenter bellum gerunt. Qua de causa Helvetii quoque reliquos Gallos virtute praecedunt, quod fere cotidianis proeliis cum Germanis contendunt, cum aut suis finibus eos prohibent aut ipsi in eorum finibus bellum gerunt. Eorum una pars, quam Gallos obtinere dictum est, initium capit a flumine Rhodano, continetur Garumna flumine, Oceano, finibus Belgarum, attingit etiam ab Sequanis et Helvetiis flumen Rhenum, vergit ad septentriones. Belgae ab extremis Galliae finibus oriuntur,
Abbreviated transcription (Latin):
testam obsignabantur horum uocibus ac timore paulatim etiam hi
qui magnum incastris usum habebant milites: centuriones q: quiq eq¬
tatui preerant perturbabantur: qui se ex his minus timidos existimai
uolebant: non se hostem uereri: sed angustias locoꝵ: et magnitudinẽ
taram: ut satis commode suppõtari posset timere dicebant. Nõ null
ẽt cȩsari renuntiabant cum castra moueri ac signa fieri inuisset nõ fore
dẽo audientes milites neq ꝑꝑ timorem signa laturos. Hec cũ aĩadũtisset¬
Cȩsar conuocato concilio omniumq ordinum ad id consiliũ adhibit
centurionibus uehementer eos incusauit. Primum ꝙ au̾ quã ĩꝑtem
aut quo consilio ducẽnt᷑: sibi querendum: aut cogitandũ putarẽt.
Ariouistum se consule cupidissime pp̃li. ro. amiciciam appetisse.
Cur ioritur hunc tam timere quisq̃ ab offiõ disessurum iudicarerti gib

Expanded text:
testamenta obsignabantur. Horum vocibus ac timore paulatim etiam ii testamenta obsignabantur. Horum vocibus ac timore paulatim etiam ii qui magnum in castris usum habebant, milites centurionesque quique equitatui praeerant, perturbabantur. Qui se ex his minus timidos existimari volebant, non se hostem vereri, sed angustias itineris et magnitudinefrumentariam, ut satis commode supportari posset, timere dicebant. Non nulli etiam Caesari nuntiabant, cum castra moveri ac signa ferri iussisset, non fore dicto audientes milites neque propter timorem signa laturos. Haec cum animadvertisset, convocato consilio omniumque ordinum ad id consilium adhibitis centurionibus, vehementer eos incusavit: primum, quod aut quam in partem aut quo consilio ducerentur sibi quaerendum aut cogitandum putarent. Ariovistum se consule cupidissime populi Romani amicitiam adpetisse; cur hunc tam temere quisquam ab officio discessurum iudicaret? Sibi
Abbreviated transcription (Latin):
q gallorum at mercatoꝵ qui ingenti magnitudine corpoꝵ germa¬
nos incredibili uĩtute atq exercitatione in armis ẽẽ predicabant
et sepenumero se se cum his congressos ne uultum quidem atq
aciem oculorum dicebant ferre potuisse. tantus subito timõ cẽm
exercitum occupauit: ut non mediocriter omnium mentes aiõsq
perturbaret. Hic pͥmum ortus est timor atribunis militum: ac prefectis
teliquisq: qui ex urbe amicitie causa cesarem secuti non magnum ꝑicu¬
alius causa illata q̃ sibi adproficiscendum necessarã ẽẽ dicẽt ut petebat
eius uolumptate discedere licẽt. non nulli pudore adducti ut timoris
suspitionem uitarent temanebant. hi neq uultum fingere neq ĩtẽdu
lacrimas tenere poterant abditi in tabernaculis: ãt suum fctm q̃rebant̃
aut cum familiaribus suis cõe ꝑiculum miserebant᷑. Uulgo totis castris

Expanded text:
sque Gallorum ac mercatorum, qui ingenti magnitudine corporum Germasque Gallorum ac mercatorum, qui ingenti magnitudine corporum Germanos, incredibili virtute atque exercitatione in armis esse praedicabant saepe numero sese cum his congressos ne vultum quidem atque aciem oculorum dicebant ferre potuisse, tantus subito timor omnem exercitum occupavit ut non mediocriter omnium mentes animosque perturbaret. Hic primum ortus est a tribunis militum, praefectis, reliquisque qui ex urbe amicitiae causa Caesarem secuti non magnalius alia causa inlata, quam sibi ad proficiscendum necessariam esse diceret, petebat ut eius voluntate discedere liceret; non nulli pudore adducti, ut timoris suspicionem vitarent, remanebant. Hi neque vultum fingere neque interdum lacrimas tenere poterant: abditi in tabernaculis aut suum fatum querebantur aut cum familiaribus suis commune periculum miserabantur. Vulgo totis castris
Abbreviated transcription (Latin):
quod est oppidum maximum sequannoꝵ contendere tridui ꝙ
uiam asius finibus procesisse. id ne accidẽt magnope sibi p̃cauẽ¬
clum cesar existimabat. Nam q omnium rerum quȩ adbellũ usui
erant summa erat ineo oppido difficultas. Ed q nã loci sic munie¬
batur: ut magnam adducendum bellũ daret facultatem propterea
ꝙ flumen alduasdubus ut cĩcino entunductum pene totũ oppi¬
dum cingit. Reliquum spatium quod est nõn amplius pedũ .ui.
qua flumen intermictit mõs continer magna altitudine ĩta it
radices eius montis exutraq ꝑte ripe fluminis contingant. hũc mun
circundatus arcem efficit: et cum oppido coniungit. Huc cȩsar
magnis nocturnis. diurnisq itineribus contendit occupato q
oppido ibi presidium collocat. Dum paucos dies aduesoncionem
rei frumentarie cõmeatus q cã morat᷑ ex ꝑ coctatione nr̃oꝵ uocib¬

Expanded text:
quod est oppidum maximum Sequanorum, contendere triduique quod est oppidum maximum Sequanorum, contendere triduique viam a suis finibus processisse. Id ne accideret, magnopere sibi praecavendum Caesar existimabat. Namque omnium rerum quae ad bellum usui erant summa erat in eo oppido facultas, idque natura loci sic muniebatur ut magnam ad ducendum bellum daret facultatem, propterea quod flumen alduas Dubis ut circino circumductum paene totum oppidum cingit, reliquum spatium, quod est non amplius pedum MDC, qua flumen intermittit, mons continet magna altitudine, ita ut radices eius montis ex utraque parte ripae fluminis contingant, hunc murus circumdatus arcem efficit et cum oppido coniungit. Huc Caesar magnis nocturnis diurnisque itineribus contendit occupatoque oppido ibi praesidium conlocat. Dum paucos dies ad Vesontionem rei frumentariae commeatusque causa moratur, ex percontatione nostrorum vocibu
Abbreviated transcription (Latin):
aeret᷑: Intellectoꝵ quid inuicti germani exercitatissimi marmis qui in¬
reaannos: iui. tectum non subussent uirtute possent. Nȩc ãt eodẽ
tempore cesari mandata referebantur: et legati abhedius et atreueris
uenieront hedui questum. quod arudes. frigali qui nuꝑ ingalliam
transpotati fines eorum popularentur: sese ne obsidibus quidem dats
pacem at iouisti redimere potuisse. Treueri uõ pagos .C. suouoꝵ ad
riras de heni consedisse qui oehenum transire conarentur. his pẽe
riastam et ciriberium frẽs. quibus rebus cesar uehementer cõmotꝰ
maturandum sibi existimauit. fiesi noua manus sueuoꝵ cum ueti¬
has copus amouisti se se conũisissent minus facile resisti possent. itaq
pe frumentaria q̃ celerime potuit comꝑata magnis itineribus adauo¬
uistum contendit. Cum tridui inam processiss nunciatum est ei
aniouistum cum suis copiis omnibus adoccupandum uesuratĩc̃e

Expanded text:
deretur: intellecturum quid invicti Germani, exercitatissimi in armis, qui inderetur: intellecturum quid invicti Germani, exercitatissimi in armis, qui inter annos XIIII tectum non subissent, virtute possent. Haec eodem tempore Caesari mandata referebantur et legati ab Haeduis et a Treveris veniebant: Haedui questum quod Harudes, qui nuper in Galliam transportati essent, fines eorum popularentur: sese ne obsidibus quidem datis pacem Ariovisti redimere potuisse; Treveri autem, pagos centum Sueborum ad ripas Rheni consedisse, qui Rhenum transire conarentur; his praeesse Nasuam et Cimberium fratres. Quibus rebus Caesar vehementer commotus maturandum sibi existimavit, ne, si nova manus Sueborum cum veteribus copiis Ariovisti sese coniunxisset, minus facile resisti posset. Itaque re frumentaria quam celerrime potuit comparata magnis itineribus ad Ariovistum contendit. Cum tridui viam processisset, nuntiatum est ei Ariovistum cum suis omnibus copiis ad occupandum Vesontionem,
Abbreviated transcription (Latin):
ro. perpetuam grãm atq amiciciam cum eo futuram. Si nõ impetraẽt
se se.qm̃. M. mesalla .K. pisone consuł. Senatꝰ cẽsuisset uti ꝗcumq
ceteros q amicos ppłi . ro. deffendẽt se heduoꝵ ĩ uirias nõ neglectuꝵ
Ad hec ariouistus rñdit ius ẽẽ belli: ut qui uicissent his quos uicis¬
sent quemadmodum uellent imꝑarent. Idem. ppłm. Ro. uictis nõ
alterius preceptum: sed ad suum ãbitrium imꝑare cõsuesse. Si ipẽ
se stent et a rmis coneressi ac suꝑati essent stipendiarios eẽ fctos magnã
desarem inuiriam facere qui suo aduentu uectigalia sibi deteriora facẽt.
aturum hineo manerẽt quod conuenis stipendiumq quot annis
nenderenti Mi non fecissent longe abhis fraternum nomen. ꝓp̃łi to¬
iofuturum. Quoe si cesar denuntiaret se heduoꝵ in iurias nõ neglec¬
tutum neminem secum sine sua pernitie contendisse cũ uell cõgre¬

Expanded text:
Romano perpetuam gratiam atque amicitiam cum eo futuram; si non impetraret, Romano perpetuam gratiam atque amicitiam cum eo futuram; si non impetraret, sese, quoniam M. Messala, M. Pisone consulibus senatus censuisset uti quicumque ceterosque amicos populi Romani defenderet, se Haeduorum iniurias non neglecturum. Ad haec Ariovistus respondit: ius esse belli ut qui vicissent iis quos vicissent quem ad modum vellent imperarent. Item populum Romanum victis non ad alterius praescriptum, sed ad suum arbitrium imperare consuesse. Si ipse tassent et armis congressi ac superati essent, stipendiarios esse factos. Magnam Caesarem iniuriam facere, qui suo adventu vectigalia sibi deteriora faceret. inlaturum, si in eo manerent quod convenisset stipendiumque quotannis penderent; si id non fecissent, longe iis fraternum nomen populi Romani afuturum. Quod sibi Caesar denuntiaret se Haeduorum iniurias non neglecturum, neminem secum sine sua pernicie contendisse. Cum vellet, congre
Abbreviated transcription (Latin):
gationi ariouistꝰ rñdit. siquid ip̃i acesare opus eẽt se se adeum uen¬
turum fuisse. Si quid ille ase uellit illum ad se uenire oppõtere. preta
se neq sine exercitu ineas ꝑtes gallie uenire audere: quas cesar possidẽt
Neq exercitum sine magno comeatu atq emolumento in unum locũ
contrare posse.Sibi ãt mirum uideri quid in sua gallya quam bello uiciss
legatis. Interim cesar adeum legatos cum his mandatis mictit: qm̃
tanto suo ppłiq. roͥ. benefitio affectus cum in consulatu suo reratq
cognoscendum putaret. hec ẽẽ que abeo postularet. Primũ nequã
multitudinem hominum amplius transcehenum ingalliã traduceret
Deinde obsides quos hr̃et abhedius reddẽt. sequannis q ꝑmictẽt ut
quos illi habẽnt uolũptate eiꝰ reddere illislicẽt: ne ue heduos ĩ iuxia la¬
cesseret: neue eis sotus q eoꝵ bellum inferret. Si id ita fecisset sibi płoꝰ

Expanded text:
gationi Ariovistus respondit: si quid ipsi a Caesare opus esset, sese ad eum vengationi Ariovistus respondit: si quid ipsi a Caesare opus esset, sese ad eum venturum fuisse; si quid ille se velit, illum ad se venire oportere. Praeterea se neque sine exercitu in eas partes Galliae venire audere quas Caesar possideret, neque exercitum sine magno commeatu atque molimento in unum locum contrahere posse. Sibi autem mirum videri quid in sua Gallia, quam bello vicisselatis, iterum ad eum Caesar legatos cum his mandatis mittit: quoniam tanto suo populique Romani beneficio adfectus, cum in consulatu suo rex atque cognoscendum putaret, haec esse quae ab eo postularet: primum ne quam multitudinem hominum amplius trans Rhenum in Galliam traduceret; deinde obsides quos haberet ab Haeduis redderet Sequanisque permitteret ut quos illi haberent voluntate eius reddere illis liceret; neve Haeduos iniuria lacesseret neve his sociisque eorum bellum inferret. Si id ita fecisset, sibi populoque
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmis ꝙ heduos frẽs consanguineos q sepe nũo asenatu appellatos
inseruitute: atq dedictione uidebat germanoꝵ teneri: eoꝵq obsi¬
des ẽẽ apud arioiustum ac sequãnos intelligebat ꝙ intanto ĩpio
ppłi ro. turpissimum sibi et reip. ẽe ãbitraret᷑. Paulatim aũt gẽ.¬
manos consuescere cehtnum transire et ingalliam magnã eorum
multitudinem uenire ppło.ro. ꝑiculosum uidebat: n̃ sibi hoĩes
feros ac bãbaros obtempaturos existimabat. Quin cum omẽm galliã
occupassent utante cimbri theutoniq fecissent inprouintiam exirent
atq inde initaliam contenderent. Presertim cum sequannos aprouĩ¬
non uideret᷑: quam obrem placuit ei ut ad arioiustum legatos micteret:
qui abeo postularent uti aliquem locum mediũ utriusq colloquio de¬
ligeret uelle se se derep. et summis utriusq rebus cum eo agere. Ei le¬

Expanded text:
primis quod Haeduos, fratres consanguineosque saepe numero a senatu appellatos, primis quod Haeduos, fratres consanguineosque saepe numero a senatu appellatos, in servitute atque in dicione videbat Germanorum teneri eorumque obsides esse apud Ariovistum ac Sequanos intellegebat; quod in tanto imperio populi Romani turpissimum sibi et rei publicae esse arbitrabatur. Paulatim autem Germanos consuescere Rhenum transire et in Galliam magnam eorum multitudinem venire populo Romano periculosum videbat, neque sibi homines feros ac barbaros temperaturos existimabat quin, cum omnem Galliam occupavissent, ut ante Cimbri Teutonique fecissent, in provinciam exirent atque inde in Italiam contenderent , praesertim cum Sequanos a provinnon videretur. Quam ob rem placuit ei ut ad Ariovistum legatos mitteret, qui ab eo postularent uti aliquem locum medium utrisque conloquio deligeret: velle sese de re publica et summis utriusque rebus cum eo agere. Ei le
Abbreviated transcription (Latin):
net abeauureꝵ facere quasceteri fecisent. Sed mristes capite demuso
teram intueri Euis reique cã eẽt miratꝰ exip̃is quesiuit. dil. sequani
responderẽ sed ineadem tnstit᷑ taciti ꝑmanere.⁊ um abhis septꝰ. que¬
repoo nieq ulsam oinnino uocem ex pͥmẽ possent. Idem diuitias he¬
duus respondit hoc ẽe miseriorem: grauioremꝙ fortunã sequanoꝵ
q̃ reliquoꝵ quod soli ne mocculto quidem queri neꝙ auriliũ implo¬
tare audeñt᷑. abntis q ariouisti crudelitatem uelut si corã adesser¬
horeret ꝑꝑ ea ꝙ reliquis tm̃ fuge facultas daret̃. Sequannis uõ qui
intra fines suos arioiustum recepissent. quorum q omnia opprda
in ptãte eius eẽnt õs crutiatꝰ eẽnt ꝑferendi. His reb cognitis Cesar
rastoꝵa sos uierbis confirmat. pollicitus q est eã rẽ curȩ sibi futurã
maonam se hr̃e spem et bñfiõ suo ce auctẽ adductũ arioiustũ fines
hotabant̃. qr̃ sibi eam tem agitandam et suscipiendam putaret. Inc

Expanded text:
 rerum facere quas ceteri facerent sed tristes capite demisso terram intueri. Eius rei quae causa esset miratus ex ipsis quaesiit. Nihil Sequani respondere, sed in eadem tristitia taciti permanere. Cum ab his saepius quaereret neque ullam omnino vocem exprimere posset, idem Diviacus Haeduus respondit: hoc esse miseriorem et graviorem fortunam Sequanorum quam reliquorum, quod soli ne in occulto quidem queri neque auxilium implorare auderent absentisque Ariovisti crudelitatem, velut si coram adesseerea quod reliquis tamen fugae facultas daretur, Sequanis vero, qui intra fines suos Ariovistum recepissent, quorum oppida omnia in potestate eius essent, omnes cruciatus essent perferendi. His rebus cognitis Caesar Gallorum animos verbis confirmavit pollicitusque est sibi eam rem curae futuram; magnam se habere spem et beneficio suo et auhortabantur quare sibi eam rem cogitandam et suscipiendam putaret, in
Abbreviated transcription (Latin):
si qua res nõ adnutum at̃ aduolumptatem eiꝰ frã sit. hõe ẽẽ bãbaꝵ
iracundum temeratium nõ posse eiꝰ imꝑia dutẽ sub taneri qusrad udesare¬
po suaor nt ut domo emigrent aliud domicilu. alias sedes tenotas
coea ario uestosint non clubitate quuin deoĩb obsidibus qui apud euro
ti q anussuntum su poltium summat cesarem uelauctate sua atq pĩe¬
cis uel isecentiuictoria uel noĩẽ ipl̃i. rõ. detẽrere posse ne maiõ mulai¬
rudo rrmanor ethenum traducat᷑. G aliam q cẽm abariouisti ũui
poslse deftenciere: Haciorone adiuitiaco h̃ta. õd qui aderãt magno

Expanded text:
si qua res non ad nutum aut ad voluntatem eius facta sit. Hominem esse barbarum, si qua res non ad nutum aut ad voluntatem eius facta sit. Hominem esse barbarum, iracundum, temerarium: non posse eius imperia, diutius sustineri. Nisetii fecerint, ut domo emigrent, aliud domicilium, alias sedes, remotas ntiata Ariovisto sint, non dubitare quin de omnibus obsidibus qui apud eum sint gravissimum supplicium sumat. Caesarem vel auctoritate sua atque exercitus vel recenti victoria vel nomine populi Romani deterrere posse ne maior multitudo Germanorum Rhenum traducatur, Galliamque omnem ab Ariovisti iniuria posse defendere. Hac oratione ab Diviciaco habita omnes qui aderant
Abbreviated transcription (Latin):
mam ad senatũ uenisse auxiliũ postulatꝭ ꝙ solus n iure uirãdo n
obsidib tenẽt᷑. Sed peiꝰ uictõib sequãnis q̃ hedus uictis accidisse
agri sequãni ꝗ ẽẽt optimus totiꝰ galliȩ occupass et nũc de alt̾a p̾ate
tertia sequãnos decedere uiberet ꝑꝑ ea ꝙ paucis mensibus ante ha¬
rudum millia hominum.xxiiii. ad eum uenissent quibus locus
ac sedes paretur. futuꝵ ẽe paucis annis uti oĩs galliȩ finibus pelle¬
rentur. at õs gẽmani ethenũ transirẽt. Neq .n. conferendum ẽẽ
gallicum cũ gẽmanoꝵ agro neq hanc consuetudinem uictꝰ cũ illa
comperandam. Ariouistũ aũt ut semel galloꝵ copias p̃lio uicerit
quod prelium fctm̃ sit ad megeptobrie suꝑbe: et crudełr iꝑare. ob¬
sides nobilissimi: cuiꝰ q liberos poscẽ et ĩ eos oĩa exͦ. crutiatꝰ q edẽ

Expanded text:
ilium postulatum, quod solus neque iure iurando neque ilium postulatum, quod solus neque iure iurando neque obsidibus teneretur. Sed peius victoribus Sequanis quam Haeduis victis accidisse, tertiamque partem agri Sequani, qui esset optimus totius Galliae, occupavisset et nunc de altera parte tertia Sequanos decedere iuberet, propterea quod paucis mensibus ante Harudum milia hominum XXIIII ad eum venissent, quibus locus ac sedes pararentur. Futurum esse paucis annis uti omnes ex Galliae finibus pellerentur atque omnes Germani Rhenum transirent; neque enim conferendum esse Gallicum cum Germanorum agro neque hanc consuetudinem victus cum illa comparandam. Ariovistum autem, ut semel Gallorum copias proelio vicerit, quod proelium factum sit ad Magetobrigam, superbe et crudeliter imperare, obsides nobilissimi cuiusque liberos poscere et in eos omnia exempla cruciatusque edere,
Abbreviated transcription (Latin):
summum incrutiatum seuenturos uiderent. Locutꝰ ẽ prohis diui¬
cus heduis galliȩ totius factiones eẽ duas. harum alterius principatũ
tenere heduos alterius arbẽnos. Hi cum tantoꝑe depotentatu inter se
multos annos contenderent fctm̃ ẽẽ uti abaruernis. sequanisq ger¬
mani mercede arcesserentur. Hoꝵ pͦ circiter millia .xu.ethenũ tran¬
sisse. Postea q̃ agros et cultum et copias galloꝵ homines fieri ac bãbari
adamassent traductos plures nunc cum ẽẽ ingallia ad.c. et .xx. millu
ãmis contendisse magnam cdaritatem pulsos accepisse oẽm nobilita¬
tem. omnem senatum omnem equitatum amisisse quibus prȩliis
amicia ante ingallia potuissent. Coactos ẽe sequannos obsides dare
nobilissimos cuutatis et ureuirando ciuitatem obstringere se se n
quominus perpetuo subilloꝵ dictione atq imꝑio eẽnt unum se
ẽe ex oĩ ciuitate heduoꝵ qui abducinon potuerint ut uraret aut¬

Expanded text:
summum in cruciatum se venturos viderent. Locutus est pro his Divisummum in cruciatum se venturos viderent. Locutus est pro his Diviciacus Haeduus: Galliae totius factiones esse duas; harum alterius principatum tenere Haeduos, alterius Arvernos. Hi cum tantopere de potentatu inter se multos annos contenderent, factum esse uti ab Arvernis Sequanisque Germani mercede arcesserentur. Horum primo circiter milia XV Rhenum transisse; postea quam agros et cultum et copias Gallorum homines feri ac barbari adamassent, traductos plures; nunc esse in Gallia ad C et XX milium armis contendisse; magnam calamitatem pulsos accepisse, omnem nobilitatem, omnem senatum, omnem equitatum amisisse. Quibus proeliis e amicitia plurimum ante in Gallia potuissent, coactos esse Sequanis obsides dare nobilissimos civitatis et iure iurando civitatem obstringere sese neque quo minus perpetuo sub illorum dicione atque imperio essent. Unum se esse ex omni civitate Haeduorum qui adduci non potuerit ut iuraret aut
Abbreviated transcription (Latin):
rorabhis penas bello repetisset. Tam̃ eã rẽs non minus exus. tore gallie
suas heluetii reliquissent uti toti gallie bellum infercererent. guen
poru entue: locum q domicilio ex magna copia deligerens querel
ex omni gallia opõtunissimum atq fructuosissimtm uudice ssenm toliꝰ¬
quasq cinitates sti pendiarias hrtẽnt. petierunt uti sibi concilium orẽ
quasci am res: quas exõi consensi abeo petere uellent:oete pii.sar diemi
concilio statueritait: et iure uuando nequis enuntiaret. nasiquid uqe
cõi consilios mandatum eẽt interse sanerunt eo concilio dimesso nde
pni ncises ciuntatum qui antefuerant ad cesarem teuerterũde petieruĩti
uti sibi secreto in oculto. desua omniumq salute cumeo age lice tẽr
Ea re impetrata se se om̃s flentes cesaris adpedes ꝓroiecerin natenti¬
nus ia secontendiere et laborare ne ea que doxisent enainna reneũ
ꝗuen ea que uelent im petatent. Propterea q si enuntatum esset

Expanded text:
ab his poenas bello repetisset, tamen eam rem non minus ex usu terrae Gasuas Helvetii reliquissent uti toti Galliae bellum inferrent imperioque potirentur, locumque domicilio ex magna copia deligerent quem ex omni Gallia oportunissimum ac fructuosissimum iudicassent, reliquasque civitates stipendiarias haberent. Petierunt uti sibi concilium totius  habere quasdam res quas ex communi consensu ab eo petere vellent. Ea re permissa diem concilio constituerunt et iure iurando ne quis enuntiaret, nisi quibus communi consilio mandatum esset, inter se sanxerunt. Eo concilio dimisso, idem princeps civitatum qui ante fuerant ad Caesarem reverterunt petieruntque uti sibi secreto in occulto de sua omniumque salute cum eo agere liceret. Ea re impetrata sese omnes flentes Caesari ad pedes proiecerunt: non minus se id contendere et laborare ne ea quae dixissent enuntiarentur quam uti ea quae vellent impetrarent, propterea quod, si enuntiatum esset,
Abbreviated transcription (Latin):
eorum qui sub yuba petreioq õdines duxetant. Item q thapsia
inuiia rapinis q defendit. Leptitanos quoꝵ suꝑiorib ãms bo¬
na yuba diripuerat: & ad senatum questi ꝑ legatos atq ãbitros a
senatu datos sua receꝑant .xxx. centenis millibus ponderib oley
Thysdritanos ꝑꝑ humilitatem ciuitatis cẽto nũõ frumenti mule
tat his rebris gestis ydibus uniis utice classem contendit. et post
diem tertium Calarim in sard: nĩam ꝑuenit. ibiq sulcitaõs qd
Hassidium: eiusq classem receꝑant copiis q inuenerant .S. mule¬
tat e prodetimis actauas pendere iubet. bona q paucoꝵ uẽdit
et añ diem quãtã Rł. ꝗntił naues cõscendit. et acalaribus scd̃m
tertam ꝓuectus duo de trigesimo die: iõ q tempestatibus ĩ põti¬
bus cohibebat ad ũbem romam uenit.

Expanded text:
eorum qui sub Iuba Petreioque ordines duxerant, Thapsitanis eorum qui sub Iuba Petreioque ordines duxerant, Thapsitanis iniuria rapinisque defendit. Leptitanos, quorum superioribus annis bona Iuba diripuerat, et ad senatum questi per legatos atque arbitris a senatu datis sua receperant, XXX centenis milibus pondo olei Thysdritanos propter humilitatem civitatis certo numero frumenti multat. § 98 His rebus gestis Idibus Iun. Uticae classem conscendit et post diem tertium Caralis in Sardiniam pervenit. Ibi Sulcitanos, quod Nasidium eiusque classem receperant copiisque iuverant, HS C multat et pro decumis octavas pendere iubet bonaque paucorum vendit et ante diem IIII Kal. Quint. navis conscendit et a Caralibus secundum terram provectus duodetricesimo die, ideo quod tempestatibus in portibus cohibebatur, ad urbem Romam venit.
Abbreviated transcription (Latin):
preter pautos equites qui ex pͥmo agmine fugerant: reliquos aũt ĩter¬
ficit aut indedictionem accepit. affraniũ et faustum cum coniugi¬
bus et liberis iuuos capit. paucis diebus post discensione in exerci¬
tu orta faustus et affranius interfitiunt᷑. Pompeie cum fausti li¬
beris cesar incolumitatem: suaq. omnia concessit. Scipio inten
cum clamasippo et torquato et plectorio rustiano nauibus lõgio
dui multum q iactati cum hispaniã peterent ad hypponem regni
deferuntur: ubi classis .p. Siccitii ad id tempus erat: inqua pa¬
uciora abamplioribus circum uenta nauigia depͥmunt᷑: ibiq Sci¬
pio cum quos paulo ante memoraui interiit. Cesar interim yme
do consilium ceꝑant. tributis uectigalibus q regiis irrogatis ex
resno prouintia fc̃a . atq ibi crispo salustio proconsule cũ impei̾o
rlicto ip̃e zama egressus uticam se recepit. ibi bonis uenditis

Expanded text:
praeter paucos equites, qui ex primo agmine fugerant, reliquos aut interpraeter paucos equites, qui ex primo agmine fugerant, reliquos aut interfecit aut in deditionem accepit, Afranium et Faustum cum coniuge et liberis vivos capit. Paucis post diebus dissensione in exercitu orta Faustus et Afranius interficiuntur; Pompeiae cum Fausti liberis Caesar incolumitatem suaque omnia concessit. § 96 Scipio interim cum Damasippo et Torquato et Plaetorio Rustiano navibus longis diu multumque iactati, cum Hispaniam peterent, ad Hipponem regium deferuntur, ubi classis P. Sitti id temporis erat. A qua pauciora ab amplioribus circumventa navigia deprimuntur, ibique Scipio cum illis quos paulo ante nominavi interiit. § 97 Caesar interim Zamae do consilium ceperant, tributis vectigalibusque regiis locatis ex regnoque provincia facta atque ibi C. Sallustio pro consule cum imperio relicto ipse Zama egressus Uticam se recepit. Ibi bonis venditis
Abbreviated transcription (Latin):
suis q liberis prodessent a Caninio proconsule qui eum obsi¬
debat. acceptaq se et sua omnia et oppidum proconsuli t̃didł.
Rex interim ab omnibus ciuitatibus ex clusus desꝑata salute
cum iam conatus esset cum petreio ut ꝑ uĩtutem interfecti ẽẽ
uiderentur ferro inter se depugnant. atq firmio inbecilliorem
yuba petreium facile ferro consumpsit.De inde ip̃e sibi cum cona¬
ret gladio traicere pectus. neq posset precibus ã seruo suo impe¬
trauit: ut se interficeret: idq obtinuit. p. Sitius interim pulso
exercitu Saburre p̃fecti iube: ip̃o q interfecto cum iter cum pau¬
cis ꝑ mauritaniam: ad cesarem faceret forte incidit infaustũ affia¬
nium qui eam manum habebant: qua utica diripuerãt: uterq
inhyspaniam intendebant: & erant nũo circitẽ milla.d. ita que
celeriter noctũno tempore insidiis dispositis eos pͥma luce adõtꝰ

Expanded text:
suisque liberis a Caninio pro consule, qui eum obsisuisque liberis a Caninio pro consule, qui eum obsidebat, fide accepta seque et sua omnia et oppidum proconsuli tradit. § 94 Rex interim ab omnibus civitatibus exclusus, desperata salute, cum iam cenatus esset cum Petreio, ut per virtutem interfecti esse viderentur, ferro inter se depugnant atque firmiorem imbecilliorem Iuba Petreium facile ferro consumpsit. Deinde ipse sibi cum conaretur gladio traicere pectus nec posset, precibus a servo suo impetravit ut se interficeret idque obtinuit. § 95 P. Sittius interim pulso exercitu Saburrae, praefecti Iubae, ipsoque interfecto cum iter cum paucis per Mauretaniam ad Caesarem faceret, forte incidit in Faustum Afraniumque, qui eam manum habebant qua Uticam diripuerant iterque in Hispaniam intendebant et erant numero circiter mille. Itaque celeriter nocturno tempore insidiis dispositis cum prima luce adortus
Abbreviated transcription (Latin):
mentiaq propemodum om̃s regni equites zamam ꝑueniunt ad
Cesarem abeo q sunt metu periculoq liberati: Dum hec utrobiq
gerunt̃: considius q Tisdre cum familia sua gladiatoria manu ge¬
tulis q preerat cognita cede suoꝵ domitii q ce legionum aduẽtu
ꝑteritus. desꝑata salute oppidum deseruit.seq clam cũ paucis
bãbaris pecunia onustus subducit: atq in regnum fugere cõtẽdit.
Quem getuli sui comites initinere prede cupidi concidunt: seq
in quascum q potuere ꝑtes conferunt. C. Interim uĩgilius p̃qͣ
terra mariq clausus se nihil proficere intellexit. suos q int̾fectos
aut fugatos . M. cathõem Utice sibi manus ip̃i intulisset. Regẽ
uagum asuisq expulsum et desertum ab omnibus asꝑnari.
Sabũram: eiusq copias ab Sitio esse deletas: unce sine mora ce
sarem receptum detanto exercitu reliquas esse nullas: que sibi

Expanded text:
mentiaque propemodum omnes regni equites Zamam perveniunt ad mentiaque propemodum omnes regni equites Zamam perveniunt ad Caesarem ab eoque sunt metu periculoque liberati. § 93 Dum haec utrobique geruntur, Considius, qui Thysdrae cum familia sua, gladiatoria manu Gaetulisque praeerat, cognita caede suorum Domitique et legionum adventu perterritus desperata salute oppidum deserit seque clam cum paucis barbaris pecunia onustus subducit atque in regnum fugere contendit. Quem Gaetuli, sui comites, in itinere praedae cupidi concidunt seque in quascumque potuere partis conferunt. C. interim Vergilius, postquam terra marique clausus se nihil proficere intellexit suosque interfectos aut fugatos, M. Catonem Uticae sibi ipsum manus attulisse, regem vagum ab suisque desertum ab omnibus aspernari. Saburram eiusque copias ab Sittio esse deletas, Uticae Caesarem sine mora receptum, de tanto exercitu reliquias esse nullas, ipse sibi
Abbreviated transcription (Latin):
multum q pͥmo minis pro imperio egisset cum camensibus demu
cum se parum proficere intellexisset. precibus orasset uti se ad suos
penates admicterent: ubi eos ꝑstare insumma animaduertit. ñ minis
nec pretibus suis moueri: quo magis se reciperent: tertio petit abeis
sibi nł oĩo oppidanos responsum reddere animaduẽtit. nulla re ab
his impetrata azama discedit atq aduillã suã cũ Petreio paucisq
equitib confert. Iamenses Interim legatos dehis rebus adcȩsatẽ
Uticam mictunt. petunt q abeo uti anteq rex manum colligẽt. sese¬
q oppugnare sibi auxilium micteret. sed tñ paratos esse sibi qͦ ad
uita suppeteret oppidum se q ei seruare. Legatos colla udatos E¬
sar domum iubet antecedere ac suũ aduentum prenuntiare. Ipse
postero die utica egressus cum equitatu in regnum ire contendit.
Interim initinere exregiis copiis duces complures ad cesarẽ ueni¬

Expanded text:
multumque primo minis pro imperio egisset cum Zamensibus, dein multumque primo minis pro imperio egisset cum Zamensibus, dein cum se parum proficere intellexisset precibus orasset uti se ad suos deos penates admitterent, ubi eos perstare in sententia animadvertit nec minis nec precibus suis moveri quo magis se reciperent, tertio petit ab eis  sibi nihil omnino oppidanos responsi reddere animadvertit, nulla re ab his impetrata ab Zama discedit atque ad villam suam se cum M. Petreio paucisque equitibus confert. § 92 Zamenses interim legatos de his rebus ad Caesarem Uticam mittunt petuntque ab eo uti antequam rex manum colligeret seseque oppugnaret sibi auxilium mitteret: se tamen paratos esse, sibi quoad vita suppeteret, oppidum seque ei reservare. Legatos collaudatos Caesar domum iubet antecedere ac suum adventum praenuntiare. Ipse postero die Utica egressus cum equitatu in regnum ire contendit. Interim in itinere ex regiis copiis duces complures ad Caesarem veni
Abbreviated transcription (Latin):
gras agunt Cesari. Rex interim yuba ut ex proelio fugerat una cu
petreio interdiu inuillis latitando tandem noctunis itineribus cõfec¬
tis in regnum ꝑuenit atq ad oppidum gamã ubi ip̃e domicilium
conuiges liberos q habebat: quo ex cuncto regno omẽm pecuniã ca¬
rissimas q res comportauerat: quod q inito bello oꝑib maxĩs mu¬
nierat: accedit. quem antea oppidani rumore exoptato decesaĩs uic¬
toia audito obeas cͥausas oppido prohibuerunt ꝙ bellum. s̃.p.R. su
scepit in oppido zame lignis congestis maximam in medio foro pita
construx erat: ut si forte bello foret suꝑatꝰ omnibus rebus eo coacerua¬
tis. dein de ciuibus cunctis interfertis eodemq proiectis igne sub¬
iecto tum demum se ip̃e insuꝑ interficeret: atq una cum cõiugib
c̾uiibus: cunctaq gaça regia cremaret. postq̃ yuba añ portas dui

Expanded text:
gratias agunt Caesari. § 91 Rex interim Iuba, ut ex proelio fugerat, una cum gratias agunt Caesari. § 91 Rex interim Iuba, ut ex proelio fugerat, una cum Petreio interdiu in villis latitando tandem nocturnis itineribus confectis in regnum pervenit atque ad oppidum Zamam, ubi ipse domicilium, coniuges liberos habebat, quo ex cuncto regno omnem pecuniam carissimasque res comportaverat quodque inito bello operibus maximis muniverat, accedit. Quem antea oppidani rumore exoptato de Caesaris victoria audito ob has causas oppido prohibuerunt, quod bello contra populum Romanum suscepto in oppido Zamae lignis congestis maximam in medio foro pyram construxerat ut, si forte bello foret superatus, omnibus rebus eo coacervatis, dein civibus cunctis interfectis eodemque proiectis igne subiecto tum demum se ipse insuper interficeret atque una cum liberis, coniugibus, civibus cunctaque gaza regia cremaretur. Postquam Iuba ante portas diu
Abbreviated transcription (Latin):
aduocata uticenses in colas hõtatus grãs proeoꝵ erga se studio egit. Ciues
aũt romanos negotiatoes et eos qui inter .ccc. pecunias contulerat uã¬
ro & Scipioni multis uẽbis accusatos: et deeoꝵ sceletibus lãgioe habita
conctioẽ ad exmum ut sine metu prodirẽt edicit se eis dum taxat ui¬
tam concessurum bona quidem eoꝵ se uendituꝵ ita tñ ut qui eoex
sua bona redimisset. sed bonoꝵ uenditioẽm indultuꝵ: et peciũã
nomine relaturum ut incolumitatem retinẽ posset. ꝗbiis metu
ex anguibus: deuitaq ex suo merito desꝑantibus subito oblata salu-¬
te: libentes q cupide conditiõem acceperunt. petierunt q a cesare ũi
uniuersi.ccc. uno nomine pecuniam imꝑaret. Itaq bis milies deste¬
rio his imposito ut ꝑtriennium sex pensionibus ppło. Ro soluẽnt
nullo eorum retusante ac se eodem die demũ natos p̃dicantes leti

Expanded text:
advocata Uticensis incolas cohortatus gratias pro eorum erga se studio egit, civis advocata Uticensis incolas cohortatus gratias pro eorum erga se studio egit, civis autem Romanos negotiatores et eos qui inter CCC pecunias contulerant Varo et Scipioni multis verbis accusat et de eorum sceleribus longiore habita oratione ad extremum ut sine metu prodirent edicit: se eis dumtaxat vitam concessurum; bona quidem eorum se venditurum, ita tamen, qui eorum ipse sua bona redemisset, se bonorum venditionem inducturum et pecuniam multae nomine relaturum, ut incolumitatem retinere posset. Quibus metu exsanguibus de vitaque ex suo promerito desperantibus subito oblata salute libentes cupidique condicionem acceperunt petieruntque a Caesare ut universis CCC uno nomine pecuniam imperaret. Itaque bis milies sestertio his imposito, ut per triennium sex pensionibus populo Romano solverent, nullo eorum recusante ac se eo demum die natos praedicantes laeti
Abbreviated transcription (Latin):
frumẽti nũm telorum ceteraꝵ q reꝵs cum ꝑuo p̃sidio habuerat: his ad¬
ueniens potit᷑. deinde adrumentum ꝑuenit: quo cum sine mota ĩtro¬
isset ãmis frumento. pecunia q considerata. q. ligario: et. C. considii fi¬
lio qui cum ibi fuerat uitam concessit. Deinde eodem die adrumento
egressus hiumelo regulo cum legione ibi relicto uticam ire contendit:
oui initinere fuit obuius. R. Cesar: subito q se adgenua proicit: uitam¬
q sibi neq amplius quicq dep̃cat᷑. cui facile Cesar et pro nã sua et in
stituto concessit. Item Cecinne. Ceteio petreio. E Celio. petrey filio M.
appio. M. aquino cathonis filio. damasippi q liberis excõsuetudiñ sua¬
tribuit: cĩciterq noctem luminibus accensis uticam ꝑuenit atq ex oppi¬
dum ea nocte mansit. postero die mane inoppidum introuit. Cõctioneq

Expanded text:
frumenti numerum, armorum, telorum ceterarumque rerum cum parvo praesidio habuerat. Id adfrumenti numerum, armorum, telorum ceterarumque rerum cum parvo praesidio habuerat. Id adveniens potitur, deinde Hadrumetum pervenit. Quo cum sine mora introisset, armis, frumento pecuniaque considerata Q. Ligario, C. Considio filio, qui tum ibi fuerant, vitam concessit. Deinde eodem die Hadrumeto egressus Livineio Regulo cum legione ibi relicto Uticam ire contendit. Cui in itinere fit obvius L. Caesar et subito se ad genua proiecit vitamque sibi neque amplius quicquam deprecatur. Cui Caesar facile et pro natura sua et pro instituto concessit, item Caecinae, C. Ateio, P. Atrio, L. Cellae patri et filio, M. Eppio, M. Aquino, Catonis filio Damasippique liberis ex sua consuetudine tribuit circiterque luminibus accensis Uticam pervenit atque extra oppidum ea nocte mansit. § 90 Postero die mane in oppidum introiit contioneque