comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
reꝑta sunt qui si quol aliomo
intesligantur nicħ interest ¶ H¬
uic ꝓxima est illa iuris regła fa¬
lsa demonstratione legatum
non ꝑimi.¶celuti siquis itale¬
gauerit stichum ẜuũ meum u̾¬
nam dolego. lz enim non uerna
s emptus sit si deẜuo tamen ꝯs¬
tat utile est legatum ⁊ ꝯueĩẽ¬
ter si ita demonstrauerit stich¬
um ẜuum quem asero emisitq
falsa causa non nocet. ueluri
cum ita quis dix̾it titio qui
absente me negocia mea cura¬
mine liberatus sũ stichum do
lego. lzenim nec negotia testa¬
cinio liberatus est legatum
enuntiara fuerit cã aliud ui¬
ris est ułi ħ modo. tino si nego¬
cia mnea curauerit fundum

Expanded text:
reperta sunt, qui si quolibet alio modo reperta sunt, qui si quolibet alio modo intellegantur, nihil interest. Huic proxima est illa iuris regula, falsa demonstratione legatum non peremi, veluti si quis ita legaverit ‘ Stichum servum meum vernam do lego ’: licet enim non verna sed emptus sit, de servo tamen constat, utile est legatum. et convenienter si ita demonstraverit ‘ Stichum servum, quem a Seio emi ’, sitque falsa causa non nocet. veluti cum ita quis dixerit: ‘ Titio, quia absente me negotia mea curamine liberatus sum, Stichum do lego ’: licet enim neque negotia testacinio eius liberatus est, legatum enuntiata fuerit causa, aliud iuris est. veluti hoc modo: ‘ Titio, si negotia mea
Abbreviated transcription (Latin):
ri¶ Sub certa ud demonstranoe
.i ex certis ꝑsoms in certe ꝑsõe
recte legabatur nłi ex cognatis
meis qui nunc sunt. si quis fili¬
am meam uxorem duxerit ei:
hr̃s meus illam rem dato ¶In¬
certis au̾t ꝑsonis legata uel fi¬
dei ꝯmissa relicra et ꝑ errorẽ
soluta repeti non posse sacris ꝯs¬
titutionib cantum est ¶ Ps¬
bumo quoq alieno in uriliter
legabatut est añt aliquis post¬
hums qui natus inter suos hes
restatoris fururus non est. ido¬
q ex emantipato filio ꝯceptus
nepos extraneus erit post bu
tus est sine iusta emendatiõe
relicta cum in ur̃o codice osti¬
tutio poĩta est per quam ⁊ hĩc
ꝑti me debimur non solum in
ꝯstitutionis lectione clarescit.
¶Entor aurem nec ꝑ nrãm ꝯs¬
titutionem in certus dari d qr
cetio iuditio d quis protute¬
la sue postenortati cauere spost¬
hum aũt alien⁊ h̾rs instirui ⁊
antea potat ⁊ nuncꝰ potest ¶Si¬
p̾noie legatatarii erraueritesi
significandorum hominũ grã

Expanded text:
t. sub certa vero demonstratione, id est ex certis personis incertae personae recte legabatur, veluti ‘ ex cognatis meis qui nunc sunt si quis filiam meam uxorem duxerit, ei heres meus illam rem dato. ’ incertis autem personis legata vel fideicommissa relicta et per errorem soluta repeti non posse, sacris constitutionibus cautum erat. Postumo quoque alieno inutiliter legabatur: est autem alienus postumus qui natus inter suos heredes testatoris futurus non est: ideoque ex emancipato filio conceptus nepos extraneus erat postumuses penitus est sine iusta emendatione derelicta, cum in nostro codice constitutio posita est, per quam et huic parti medevimus non solum in constitutionis lectione clarescit. tutor autem nec per nostram constitutionem incertus dari debet, quia certo iudicio debet quis pro tutela suae posteritati cavere. Postumus autem alienus heres institui et antea poterat et nunc potest, niraenomine legatarii erraverit tessignificandorum hominum gratia
Abbreviated transcription (Latin):
ditarios aut ex ꝑte aucillarum
lorditariaꝵ aut ex fetu pecoruz
tantum accresẜit ħeditati ut cẽ¬
rum aureis legatoꝵ nõie eroga¬
tis. h̃rs quartam partem hẽdi¬
tatis H̾iturus sit. s ncc̾e est ut
nicħos quarta ꝑs legatis detra¬
hatur. ¶Ex ⁊ diuerso si septu¬
aguita quinq legau̾it. ⁊ ante
aditam lorditatem intantum¬
bona decreu̾it. incendus forte
aut nau fragus au̾s morte ẜuo¬
rumsũt non amplio ꝙͣ septua¬
gita quinq aureoꝵ substan¬
tia ut iam mino relinqͣuetur.
solida legata dentursnec ea res
dampnosa ẽ h̃rdi cui liberũ est
non adire h̾rditatẽ. que res ef¬
ficit ut nece sit legatariꝯ ned̾s¬
tituto testamento nicħ ꝯseqͣñt
ẜuorum. tunc deinde in reliqͦ
roira hetur. ut ex eo quarta ꝑᷤᷤ
ap hedes remaneat. tres uo ꝑ
res inter legatarios distribu

Expanded text:
ditarios aut ex partu ancillarum hereditariarum aut ex fetu pecorum, tantum accesserit hereditati ut, centum aureis legatorum nomine erogatis, heres quartam partem hereditatis habiturus sit, sed necesse est ut nihilo minus quarta pars legatis detrahatur. ex diverso si septuaginta quinque legaverit et ante aditam hereditatem in tantum decreverint bona, incendiis forte aut naufragiis aut morte servorum, ut non amplius quam septuaginta quinque aureorum substantia vel etiam minus relinquatur, solida legata debentur. nec ea res damnosa est heredi, cui liberum non adire hereditatem: quae res efficit, ut necesse sit legatariis, ne destituto testamento nihil consequantur, orum, tunc deinde in reliquo ita ratio habetur, ut ex eo quarta pars apud heredes remaneat, tres vero partes inter legatarios distribu
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ legatum fuerit. ¶tmq si
fingamo qͣdringentos aureos
legatos ẽẽ. ⁊ pr̃imonii qnͣtita¬
tem ex qua legata erogari oz
quadringentoꝵ ẽẽ quarta ꝑs
singulis legatariis dethi deb.
octana d detrahi. ꝙ si quingẽ¬
ros legauerit initio quinta.
demde quarta d detrahi aute
eĩ detrahendum est.ꝙ extrabo¬
noꝵ quantitatem ẽ Istem̃ qd̾¬
ex bonis aphedem remanere oz.

Expanded text:
 legatum fuerit. itaque si fingamus, quadringentos aureos legatos esse, et patrimonii quantitatem, ex qua legata erogari oportet, quadringentorum esse, quarta pars singulis legatariis detrahi debeoctava debet detrahi. quodsi quingentos legaverit, initio quinta, deinde quarta detrahi debet: ante enim detrahendum est quod extra bonorum quantitatem est, de
Abbreviated transcription (Latin):
potest. a quoq res in reꝵ
natura non est. si modo furura
est recte legatur usi fructus ꝗ
in eo fundo natierunt. aut ꝙ ex
ancilla natum erir. ¶ Sieadẽ
res duob legam sit sũ diuncñ
sũ disiunctim. Si ambo ꝑuen̾¬
int ad legatum scinditur inter
eos legatum si alter destinat. qr
aut sprenerit legatũ aut unio
testatore de cesserit aut quolz¬
alio modo defecerit totum ad
collegatarium ꝑtinz. ¶Dinc¬
tim ita legatur ułi siꝗs dicat
titio scio hominem stichiundo
lego disiunctim ĩ hominẽ sti¬
chum do lego scio stichum do
lego. S si exp̾sserit eundem ho¬
minem stichum eque disiunc¬
nim legatum intelligitur ¶ Si
cui fundus aliemis legatus fũ¬
it et em̾it ꝓprietatem decͣcto n
suf̾. ⁊ usus fructus ad eum per¬
uẽĩt ⁊ postea exrestamento agaͬ
recte eum agere et fundum pe¬
tere. Iuliam ait. qr ususfructus
in petitione ẜuitutis locum op¬
ut deducto usu fructu iubeat

Expanded text:
potest. Ea quoque res, quae in rerum natura non est, si modo futura est, recte legatur, veluti fructus, qui in illo fundo nati erunt, aut quod ex illa ancilla natum erit. Si eadem res duobus legata sit sive coniunctim sive disiunctim, si ambo perveniant ad legatum, scinditur inter eos legatum: si alter deficiat, quia aut spreverit legatum aut vivo testatore decesserit aut alio quolibet modo defecerit, totum ad collegatarium pertinet. coniunctim autem legatur, veluti si quis dicat ‘ Titio et Seio hominem Stichum do lego ’: disiunctim ita ‘ Titio hominem Stichum do lego, Seio Stichum do lego ’, sed et si expresserit ‘ eundem hominem Stichum ’, aeque disiunctim legatum intellegitur. Si cui fundus alienus legatus fuerit et emerit proprietatem detracto usu fructu et usus fructus ad eum pervenerit et postea ex testamento agat, recte eum agere et fundum petere Iulianus ait, quia usus fructus in petitione servitutis locum oput deducto usu fructu iubeat
Abbreviated transcription (Latin):
Qaut ante p̾deam suc¬
cessionem olim ꝑ uniu̾
ones qualis fuerat bo¬
noꝵ emptio. que debonis debi¬
toris uendendis ꝑ multas am¬
bages fu̾at introducta. Et t̾c
locum hebat qñ iudicia ordĩa
iudicis bona possidere et ꝓut eis
utile uisum fu̾it. ea dispon̾e. qd̾
ex latiorib disgestoꝵ libris per¬
fectio apparebit. Erat et ex se¬
natus ꝯsulto clandiauo muiẜabi¬
lis per uniuersitatẽ ad quisitio
cum libera mulier ẜuili amore
bactata ip̃am libertatem ꝑ senatꝰ
ꝯsultum anuttebat. et cum lib̾¬
tatem sub̾am. Qd indignum
urĩs tprib eẽ existimantes: et
a nr̃a ciuitate deleri et non in¬
seri uris digestis ꝯcessummdd obli

Expanded text:
ant ante praedictam successionem olim et aliaesiones. qualis fuerat bonorum emptio quae de bonis debitoris vendendis per multas ambages fuerat introducta, et tunc locum habebat quando iudicia ordinariudicis bona possidere et, prout eis utile visum fuerit, ea disponere, quod ex latioribus digestorum libris perfectius apparebit. Erat et ex senatus consulto Claudiano miserabilis per universitatem adquisitio, cum libera mulier servili amore bacchata ipsam libertatem per senatus consultum amittebat et cum libertate substantiam: quod indignum nostris temporibus esse existimantes, et a nostra civitate deleri et non inseri nostris digestis concessimus.TI
Abbreviated transcription (Latin):
Ere dehĩtibus ĩ stimẽdis
Des instiuere ꝑmissum
est ram liberos homines
quam ẜuos ⁊ tam ꝓprios
cias. non aliter quam cumili¬
bertate recte instituere licebt
hodie uo̾ sine libertate ex nr̃
ꝯstitutõe hr̃des instituere. eos¬
pmissum est ꝙ non per inuo¬
uus erat et acilicino placuisse.
paulus sius libris quos ram
admassuriũ sabiũ. quamad
plautiũ scripsit. refert. Pro
in quo nũdam ꝓprietatem hr¬
testator alio: usum fruc. hnte
Est aut casus in quo nec cum
ubertate utiliter ẜuus aduã
hr̃s. instiruit ui ut ꝯstiturõe
diuorũ seuerii ⁊ antomi cau¬

Expanded text:
EREDIBUS INSTITUENDIS Heredes instituere permissum est tam liberos homines quam servos tam proprios ententias non aliter quam cum libertate recte instituere licebat. hodie vero etiam sine libertate ex nostra constitutione heredes eos instituere permissum est quod non per innous erat et Atilicino placuisse Paulus suis libris quos tam ad Masurium Sabinum quam ad Plautium scripsit refert. propegitur in quo nudam proprietatem testator habet, alio usum fructum habente. est autem casus in quo nec cum libertate utiliter servus a domina heres instituitur, ut constitutione divorum Severi et Antonini cav
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtib h̾rdes scripti sunt. et ⁊¬
tat uatantem ꝑtem. singulis
tacite pro heditari aꝑte. acce¬
dere ⁊ per inde h̃ri. ac siexter¬
cus ꝑtib hrdes scripti eent.:
¶Et ex diuerso. si płes mpor¬
tionib sint. tacite insingulis
decrescere. Uot si uerbi grã. iui¬

Expanded text:
partibus heredes scripti sunt. et cpartibus heredes scripti sunt. et constat, vacantem partem singulis tacite pro hereditaria parte accedere et perinde haberi ac si ex tertiis partibus heredes scripti essent: et ex diverso si plus asse in portionibus sit, tacite singulis decrescere, ut, si verbi grati
Abbreviated transcription (Latin):
tatus. uł exꝑte in testans de¬
cedere po̾t. nisi sit miles. cuius
sola uoumras intestando spec¬
tatur. Et ex ꝯtrario: pot ꝗs in
quantascumq uoluerit pluti¬
mas untias suam h̾editarem di¬
uidere ¶S si plures h̾rs insti¬
tuantur. ita demum in ħ cãu¬
ptium distributõ nccia est. si
nout restator eos exequis ꝑti¬
bo hordes ee. Sat̾ enim ꝯstat
nullis ꝑtib noratis equis exꝑ
tibo eos hrdes ee. ¶Partibzat
in quorundam ꝑsonis exp̾ssis.
siquis anus sinc ꝑte noiatus ei¬
est.si ꝗsd aliqua pars assits de¬
erit. ex ea ꝑre hrs fit. et si plu¬
res sine ꝑte scripti sunt. omes
in eandem ꝑtem ꝯcurrent. Si
uo totus asꝯpletus sit in ꝑtez
dum diani nocantur. et ille uł
illi homine in alt̾am dimidia.
nec interest prims. an medius
an nouissuns sine ꝑte scriptus
sit. eaenum pars data intelligi.
que uatat. ¶Uideamz si ali
si ne ꝑte hr̃s institutus sir. ꝗd
uiris sit. ułi si tres exquartis

Expanded text:
tatus et ex parte intestatus detatus et ex parte intestatus decedere potest, nisi sit miles, cuius sola voluntas in testando spectatur. et e contrario potest quis in quantascumque voluerit plurimas uncias suam hereditatem dividere. Si plures instituantur, ita demum partium distributio necessaria est si nolit testator eos ex aequis partibus heredes esse: satis enim constat, nullis partibus nominatis aequis ex partibus eos heredes esse. partibus autem in quorundam personis expressis, si quis alius sine parte nominatus erit, si quidem aliqua pars assi deerit, ex ea parte heres fit, et si plures sine parte scripti sunt, omnes in eadem parte concurrent. si vero totus as completus sit, in partem dimidiam vocantur, et ille vel illi omnes in alteram dimidiam. nec interest, primus an medius an novissimus sine parte scriptus sit: ea enim pars data intellegitur quae vacat. Videamus, si pars sine parte heres institutus sit, quid iuris sit? veluti si tres ex quartis
Abbreviated transcription (Latin):
libertate h̾rs institutus fu̾it.
hrs institutus simeadem cau¬
sa durauerit. uissu ei din ad¬
ire h̾rditatem d. Si uo̾ alie¬
natus ab eo fuerit. aut uino
testatore. aut post mortem eꝰ
añꝙͣ adeat suo arbitrio adire
broitatem pot. Scruus autẽ¬
alienus post diñ mortem r᷑¬
te hr̃s instituitur. qr et cum
heditarus ẜius est restamẽti
factõ. non dum enim adita:
h̾rditas ꝑsone uicem sustinz
non ħ̾rdis futuri. s defuncti
plurium cum ꝗbo testamenti
factio est. ab extraneo institu¬
tus hors unicuiq duorum curo
uissuadierit. ꝓportione diuiad¬
ꝗrit h̾rditatem ⁊ inum homi¬
tum quot quis uelit ħ̾edes fa¬
cere. licz ¶Trditas płiq di¬
inditur in .xii. uncias. que as¬
sis applłone ꝯtinentur. Hñt at
et hee ꝑtes ꝓpria noĩa ab inuti¬
a us adassem ut puta h̾. Sex¬
tuͣs. Sextͣaͣns. quadrans.iries.
quinquux. Seuus. Septunt: ⁊̃¬
bes.dodrans. dextans. deunx
quot testator uolu̾it. Et si unũ

Expanded text:
libertate heres institutus fuerit: heres institutus si in eadem causa duraverit, iussu domini adire hereditatem debet. si vero alienatus fuerit aut vivo testatore auquam adeat, suo arbitrio adire hereditatem potest. Servus alienus post domini mortem recte heres instituitur, quia et cum hereditariis servis est testamenti factio: nondum enim adita hereditas personae vicem sustinet, non heredis futuri, sed defuncti,plurium, cum quibus testamenti factio est, ab extraneo institutus heres, unicuique dominorum cuius iussu adierit pro portione dominii adquirit hereditatem. Et unum homitum, quot quis velit, heredes facere licet. Hereditas plerumque dividitur in duodecim uncias, quae assis appellatione continentur. habent autem et hae partes propria nomina ab uncia usque ad assem, ut puta haec; uncia, sextans, quadrans, triens, quincunx, semis, septunx, bes, dodrans, dextans, deunx,quot testator voluerit, et si unum
Abbreviated transcription (Latin):
cus dstitutionis uerba incodi
ce inseri iussims. cum aliud qͦ
preterea in ea ꝯstitutõe exp̾ssũ
est ¶Imꝑatores seuerus ⁊ an¬
toninz cocteio campano tes¬
tamentum scdo loco factum.
l in eo certarũ rerum hr̃s scri
quarta ex lege faltioia b̾rdita¬
tem restituat. hus qui in prio¬
re testamento ꝗb sempti fu̾at.
pꝑ incerta uerba sedo testam̃to
ꝗb. ut ualeret priꝯ restamẽtũ
expͥssum est. dubitari non o.

Expanded text:
cuius constitutionis inseri cuius constitutionis inseri verba iussimus, cum aliud quoque praeterea in ea constitutione expressum est. ‘ Imperatores Severus et Antoninus Cocceio Campano. Testamentum secundo loco factum, licet in eo certarum rerum heres scriquarta ex lege Falcidia, hereditatem restituat his qui in priore testamento scripti fuerant, propter inserta verba secundo testamento, quibus ut valeret prius testamentum expres
Abbreviated transcription (Latin):
uire fc̃m usz ad eoualz
donec rumpatur ritum¬
ne fiat. Rumpiturãt
testamentum. cum in eode sta¬
tu manente testatore ipsis uis
testamenti uiriatur. Si ꝗs eni
post fc̃m testamentum ad opta¬
uerit sibi filium ꝑ impatorem¬
potestate pentis fu̾it. testamen¬
tum en rumpitur. qiͣ aguatõne
sui loedis ¶Posteriore quoq te¬
stam̃to qd̾ iuire ꝑfc̃m est. suꝑius
terit. hoc enim solum spectat᷑.
an aliquo caũ exist̾e potuerit. i¬
deo siqs aur noluit hr̃s ẽe aut
ino testatore aut post mortez
ei anteꝙͣ h̾rditatem adierit
ħ̾es institutus est defunctus sit.
in hus casib p̃r familias intes¬
tatus moritur. Nam ⁊ prius
testamentum non ualz ruptũ
apost̾iore ⁊ posteriz eque nullaᷤᷤ
uires l̃t. cum ex eo nemo Res
extiterit ¶S siꝗs ꝓpriore res¬
ramentoiure ꝑfecit post̾i eq̃
iuire fecerit ⁊ si excertis rebus
in eo hedem instituerit: suꝑi
testamentũs ẽe sublatum. diui
seu̾us et antoninus rescripser.

Expanded text:
ure factum usque eo valet donec rumpatur irritumve fiat. Rumpitur autem testamentum, cum in eodem statu manente testatore ipsius testamenti ius vitiatur. si quis enim post factum testamentum adoptaverit sibi filium per imperatorempotestate parentis fuerit, testamentum eius rumpitur quasi adgnatione sui heredis. Posteriore quoque testamento, quod iure perfectum est, superius terit: hoc enim solum spectatur, an aliquo casu existere potuerit. ideoque si quis aut noluerit heres esse, aut vivo testatore aut post mortem eius, antequam hereditatem adiret, heres institutus est, defectus sit, in his casibus paterfamilias intestatus moritur: nam et prius testamentum non valet, ruptum a posteriore, et posterius aeque nullas vires habet, cum ex eo nemo heres extiterit. Sed si quis priore testamento iure perfecto, posterius aeque iure fecerit, etiamsi ex certis rebus in eo heredem instituerit, superius testamentum sublatum esse divi Severus et Antoninus rescripserunt.
Abbreviated transcription (Latin):
penis eos subitumt qui p̃cept᷑
eaꝵ uegler̾int. ¶ Set tepubli¬
cis uidinis hoc ex posummus.
ut ucb̃. possible sit sũmo di¬
gito et qiͣ ꝑ iudicem ea tenis¬
sse alicquin diligentior eoꝵ
stĩa uob̃ ex latõribus digestoꝵi
seu pautettirum libris deo pro¬
pitio ad uentura. est.

Expanded text:
unt qui praecepta earum neglexerint. Sed de publicis iudiciis haec exposuimus, ut vobis possibile sit summo digito et quasi per indicem ea tetigisse. alioquin diligentior eorum scientia vobis ex latioribus digestorum sive pandectarum libris deo propitio adventura est.
Abbreviated transcription (Latin):
sinsset. ¶ Biẜus dño noxiam
manumssus fuĩt neq cum
ipõ neq cum eo cuuis nimc
ĩ potãte sit agi põt uñ si a¬
et id postea in porate nia.
cẽ cepͣit inter dititur actõ. qr

Expanded text:
isset. Si servus domino noxiam manumissus fuerit, neque cum ipso, neque cum eo cuius nunc in potestate sit, agi potest. unde si aet is postea in potestate tua esse coeperit, intercidit ac
Abbreviated transcription (Latin):
tum focenit aut boua
rapuerĩt aũ dãpnu ded̾int
aut ĩ uriam ꝯmifĩt norales
accões. prodite sunt quibus do¬
mino dampnaro piuugrit᷑ aut
litais ex timatõem sufferre ã
huc hoĩe noxe ded̾e̾. uoy a at
ria ip̃m malefinum ueluti.
qr erat inqum nequitiã eoꝵ

Expanded text:
cerint, aut bona rapuerint, aut damnum dederint, aut injuriam commiserint, noxales actiones proditae sunt, quibus domino damnato permittitur aut litis aestimationem sufferre, aut hominem noxae dedere. Noxa autem xia ipsum maleficium, veluti fque erat iniquum, nequitiam eorum
Abbreviated transcription (Latin):
nocompetit de pecculio de¬
et agere possit. set ent stui¬
tissumis si oniissa accoc̃. qͣ
cilli me solioum ex contrac¬
tu consequi possit sc addiffi¬
cultarem perducat probãdi
ut so trorim sibi solui possit
Is quoqi cui tributoria
accõ competit quoq depocu¬
lio deq in rem u̾so agere põt
¶Set saue huic modo tri¬
butaria accõe ex pedit agere.
modo ce peculioet in rẽ u̾io tͥ¬
butaria iõ expeoit agere quia
accõt depeculio ante deduticur
ꝙ dũo tea debetur et ĩ id
ꝯdempnatur. ¶ Rursus de
peculio iõ expedit age̾ ꝙ intac
cia forte parte potulu autem
qr̃ta uel et̾ mninima negotia¬
ii.mmorẽ autem partem ĩ p̃¬
dus. et ĩ mãcipiis aut fenebri
peciña. hr̃e ꝓ ut ergo exped̾
ita quisq uł hanc accõem uł
illam elige᷑ d. Ecerte qui põt
dicimꝰ deũuo de domino
ead̾ ĩ telligemꝰ. de alio. et¬

Expanded text:
eculio deest agere possit: sed erit stultissimus, si omissa actione qua facillime solidum ex contractu consequi possit, se ad difficultatem perducat probandi,ut solidum sibi solvi possit. 5a. Is quoque, cui tributoria actio competit, aeque de peculio et in rem verso agere potest: sed sane huic modo tributoria expedit agere, modo de peculio et in rem verso. tributoria ideo expedit agere, quia actione de peculio ante deducitur quod domino debetur, et in id condemnatur. rursus de peculio ideo expedit agere, quod in hac rtia forte parte peculii aut quarta vel etiam minima negotiari, maiorem autem partem in praediis et mancipiis aut fenebri pecunia habere. prout ergo expedit, ita quisque vel hanc actionem vel illam eligere debet: certe qui potest diximus de servo et domino, eadem intell
Abbreviated transcription (Latin):
potãte sunt siue ĩ muorte parẽ¬
tis uel eni q̾tipatõe suc potãtis
cc̃ cepuit qm adu̾sus patrem
amme siue hãt eos ao huc
ĩ potãte siue cinantipau̾it.
¶Que iõ seuecus prespexit
quia sepe honerat. ere alieno.
creditax pecin̾aꝵ qͣs ĩ tuxuria
cur. Illud ĩ sũma ad monen¬
ti sumus io ꝙ iussu prĩs dĩue

Expanded text:
estate sunt, sive morte parentis vel emancipatione suae potestatis esse coeperint, quam adversus patrem avumve, sive habeat eos adhuc in potestate sive emancipaverit. quae ideo senatus prospexit, quia saepe onerati aere alieno creditarum pecuniarum, quas in luxuriam tur. Illud in summa admonendi sumus
Abbreviated transcription (Latin):
Conuentõnales sunt qͥ exo¬
uentõe utrius ꝑtis ꝯcipiũ¬
tur. ł̾ est nec iussu iudicis n
iussu p̾toris s exconuentõ¬
ne ꝯtrahentium quaꝵ totitẽ
genera sunt quot pene dix¬

Expanded text:
Conventionales sunt, quae ex conventione utriusque partis concipiuntur, hoc est neque iussu iudicis neque iussu praetoris, sed ex conventione contrahentium. quarum totidem genera sunt, quot paene dix
Abbreviated transcription (Latin):
tis. ceterisq ꝑsonis exadminis¬
tratos teneri. s ⁊ in eos ꝗ sat̃da¬
tõm accipiunt. subsidiariam
actionem ẽe. que ultimũ eis p̾¬
sidium possit afferre. Subsidia¬
ommino atutorib uł curatori¬
b sat̾ dari non curauerint aut
non idonee passi ẽent. cãm que
ꝗdem tam ex prudentium respõ¬
sis qmͣ ex ꝯstitutionib imꝑia¬
lib in eos ⁊ in heredes eorum
extenditur ꝗb ꝯstitutõibus
illd̾ exprimitur ut nisi caueãt
tutores. uł curatores pignoribꝰ
captis coherceantur. Neq añt
prefectus urbis neq p̾tor. ne¬

Expanded text:
tis ceterisque personis ex administis ceterisque personis ex administratione teneri, sed etiam in eos qui satisdationem accipiunt subsidiariam actionem esse, quae ultimum eis praesidium possit afferre. subsidiaomnino a tutoribus vel curatoribus satisdari non curaverint aut non idonee passi essent caveri. quae quidem tam ex prudentium responsis quam ex constitutionibus imperialibus et in heredes eorum extenditur. Quibus constitutionibus et illud exprimitur, ut, nisi caveant tutores vel curatores, pignoribus captis coerceantur. Neque autem praefectus urbis neque praetor ne
Abbreviated transcription (Latin):
ti sat̾̃datoe non hon̾antur qr ido¬
nei electi sunt. S ⁊ si ex intestam̃¬
to uel ex inꝗsitoe duo plures ue¬
tutores dati fuerunt. post ung
offerre sat de indempnitate pu¬
pilli uł ad olescentis ⁊ ꝯtutori
⁊ xuratori. preferri ut solus ad¬
ministret. uł ut ꝯtutor sat᷑ offe¬
rens ꝓponatur ei ut ⁊ ipe solus
administret. Itaq non potest
re suo. s offerre d ut electione
uelit acciꝑe an satis dare. Q¬
si nemo corum sat̃ offerat si ꝗdẽ
ascriptũ fuerit a testatore siꝗs
gerat. ille gerered. Oro̾ si non
fuerit ascriptum quam maior
pars elegerit iꝑe gerere d ut
ex edicto p̾toris caneatur. Sin
aũt tutores iꝑi dissenserint cͥca¬
eum eligendum uel eos ꝗ gere
re deberent p̾tor ꝑtes suas int̾¬
ponere d. ¶Ldem ⁊ inplurib
ut maior ꝑs eligere possit. per
quem administratõ fieret ¶ Sci¬
endum aũt est non solum turo¬
res uel curatores. pupilł adul¬

Expanded text:
ti satisdatione non onerantur, quia idoti satisdatione non onerantur, quia idonei electi sunt. Sed et si ex testamento vel inquisitione duo pluresve dati fuerint, potest unus offerre satis de indemnitate pupilli vel adulescentis et contutori vel concuratori praeferri, ut solus administret, vel ut contutor satis offerens praeponatur ei et ipse solus administret. itaque per se non potest re suo, sed offerre debet, ut electionem satis accipere an satis dare. quodsi nemo eorum satis offerat si quidem adscriptum fuerit a testatore, quis gerat, ille gerere debet: quodsi non fuerit adscriptum, quem maior pars elegerit, ipse gerere debet, ut edicto praetoris cavetur. sin autem ipsi tutores dissenserint circa eligendum rtes suas interponere debet. idem et in pluribus ut maior pars eligere possit, per quem administratio fieret. Sciendum autem est non solum tutores vel curatores pupillis et adul
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ mutis ⁊ ꝗ morbo ꝓpetuo laborã¬
tur qr rebz suis suꝑrẽ non posst
curatores dandi sunt. ¶Interd
autem ⁊ pupilli curatores acci¬
piunt. ut puta si legutimo tutor
non sit idoneus. qr hĩti tutorem.
tutor dari non põt ¶Itm si testa
a p̾side idoneus non administra¬
tõm ne ne tñ fraudelent̾ negoti¬
a admiinstret. solz ei tutor ad¬
iungi. ¶It in loco tutorum ꝗ
non inꝑpetuo s ad tꝑs a tutela
excusantur. solent curatores da¬
ri. Qd si tutor aduersa ualitudi¬
ne. uł alia nccͣitate impedit᷑. quo
mind negotia pupilli adminis¬
trare possit ⁊ pupillus uł absit.
uł infans sit. quem auctorẽ ꝑi¬
incuratoe sunt negotia a
tutorib uel curatorib ne ꝯsũ¬
mantur uł dimlnuantur. Cie̾
p̾tor ut ⁊ tutores ⁊ curatores
co nomine saris dent s l̾ noꝰ ẽ
ꝑpetuũ. Nam tutores testam̃to
dati satis dare non coguntur.
qr fides eoꝵ ⁊ diligentia ab ipo
testatore probata est ¶Irem ex
inꝗsitõe tutores uł curatores da¬

Expanded text:
i morbo perpetuo laborant, quia rebus suis superesse non possunt, curatores dandi sunt. Interdum autem et pupilli curatores accipiunt, ut puta si legitimus tutor non sit idoneus, quia habenti tutorem tutor dari non potest. item si testame vel a praeside idoneus non sit ad administrationem nec tamen frandulenter negotia administrat, solet ei curator adiungi. item in locum tutorum qui non in perpetuum sed ad tempus a tutela excusantur solent curatores dari. Quodsi tutor adversa valetudine vel alia necessitate impeditur, quo minus negotia pupilli administrare possit, et pupillus vel absit vel infans sit, quem velit actorem periin curatione sunt negotia a tutoribus curatoribusve consumantur vel deminuantur, curat praetor, ut et tutores et curatores eo nomine satisdent. sed hoc non est perpetuum: nam tutores testamento dati satisdare non coguntur, quia fides eorum et diligentia ab ipso testatore probata est: item ex inquisitione tutores vel curatores da
Abbreviated transcription (Latin):
ad .xxu. annum ꝯpletum
curatores accipiunt. ꝗ he pub̾¬
es sint ad huc tamẽ en etatis sũt.
ut sua negoria tueri non possit.
Dantur aut̃ curatores husde
magistratib a ꝗb tutores. s cu¬
rator testamento non datur. s da¬
tus testamento ꝯfirmatur decre¬
to p̾toris uł presidis. ¶ It̾m in¬
uiti adolescentes curatores non
accipiunt p̾t̾ quam uilitẽm. ⁊¬
Curator enim ⁊ adcertam cau¬
sam dari p̃t. ¶ Furiosi quoq ⁊
prodigi licet maiores .xxu. anis¬

Expanded text:
um annum completum curatores accipiunt; qui licet puberes sint, adhuc tamen huius aetatis sunt, ut negotia sua tueri non possint. Dantur autem curatores ab isdem magistratibus, a quibus et tutores. sed curator testamento non datur, sed datus confirmatur decreto praetoris vel praesidis. Item inviti adulescentes curatores non accipiunt praeterquam in litem: curator enim et ad certam causam dari potest. Furiosi quoque et prodigi, licet maiores vi
Abbreviated transcription (Latin):
que stipło l pure fi̾ uideatur:
tam̃ re ip̃a h̃t tp̃s inuic̾tum
quo promissor uratur ad pec¬
Et ĩo siquis ita stipłetur ho¬
die cartagine dare spondes
inutilis erit stipło cum inpos¬
sibilis sit ꝓmissio. ¶ Condi¬
p̾sens tp̃s referuntur aut sta¬
tim infirmant obligom aut
ominino non differunt. uelu
ita non sunt. nicħ ual scipło
sin aũt ita se hñt stãtũm ual
que enim ꝑ rerum nͣm c̾ta st̃
non morantur obligatões: lz
ap̾ nos incerta sint ¶ Non
solum res instipulatium dedu¬
płonib obtimũ erĩt pena
subicere ne quantiss spło¬
nis inincerto sit. ae nebe s
actori ꝓbare quod eid intersit
Itaq siquis ut fiat aliquidsti¬
puletur ita ad iti pena d si ita
fc̾m non erit: tunc pene uoĩc
.x. aureos dare spondes. s si¬
quedam fĩ quedam non fi̾

Expanded text:
ulatio licet pure fieri videatur, tamen re ipsa habet tempus iniectum, quo promissor utatur ad peet ideo si quis ita Romae stipuletur ‘ hodie Carthagine dare spondes? ’ inutilis erit stipulatio, cum impossibilis sit repromissio. Condipraesens tempus referuntur, aut statim infirmant obligationem aut omnino non differunt: velutita non sunt, nihil valet stipulatio: sin autem ita se habent, statim valent. quae enim per rerum naturam certa sunt non morantur obligationem, licet apud nos incerta sint. Non solum res in stipulatum dedupsubicere, ne quantitas stipulationis in incerto sit ac necesse sit actori probare, quid eius intersit. itaque si quis ut fiat aliquid stipuletur, ita adici poena debet: ‘ si ita factum non erit, tum poenae nomine decem aureos dare spondes? ’ sed si quaedam
Abbreviated transcription (Latin):
adiecto die quo peccunia sol
aureos primis kalend̾ mairii
dare spondes: Id aurem qd in
diem stipulamur. statum qd̃
deberur. s peti prio quam di¬
es uei̾at: non po̾t ac nͨ. eo p¬
ti p̃t. qr totus is dies arburio
siual est. datum non esfe. pris¬
quam is p̾t̾e̾at. At si ita stipł¬
eris decem auito annuos quo
adinuam dare spondes. pure
fc̃a obligatõ intelligitiur et ꝑ¬
peruatur. qr adtempd deberi
ti excentõe submonebitur.
inaliquem casum differtur o¬
bligatõ. ut si aliquid fcm̃ fu̾it
aũ non fuerit stipło cõmittat᷑.
reos dare spondes. Siquisi¬
ta stipuletur si incapitolium
non ascendero dare spondes ꝑ
inde erit: at si stipulatus eẽt
cum morieretur dari sibi ¶Ex
ꝯocconali stipłone tñi spes est
quam ꝯdito existat: mors ub̾
Otigerit. ¶Loca inseri stipłom¬

Expanded text:
adiecto die quo pecunia solvaadiecto die quo pecunia solva cum X aureos primis Calendis Martii dare spondes. Id autem quod in diem stipulamur, statim quidem debetur, sed peti priusquam dies veniat non potest ac ne eo cta est, quia totus is dies arbitrio omissum est datum non esse, priusquam is pretereat. At si ita stipulaveris, X aureos annuos, quod vivam dare spondeo et pure facta obligatio intelligitur et perpetuatur, quia ad tempus deberi ti exceptione submovebitur. in aliquem casum differtur obligatio, ut, si aliquid factum fuerit aut non fuerit, stipulatio committatur, aureos dare spondes? ’ si quis ita stipuletur ‘ si in Capitolium non ascendero, dare spondes? ’ perinde erit, ac si stipulatus esset cum morietur dari sibi. ex condicionali stipulatione tantum spes est quam condicio existat, mors nobis contigerit. Loca etiam inseri stip
Abbreviated transcription (Latin):
obligatõ ͣhitur ex int̾re¬
rogatõne ⁊ responsione.
cum quid dari fieri ne
nobis stipulamur. ex qua due
proficiscuntur actõnes. tamc̃
ti ꝯdito si certa sit stipuło qmͣ
ex stipulatu si sit incerta. que
ħ noie uide utitur: qr stipłm
ap̃ ueteres firmum appellastit᷑
forte astipite desçendens ¶In
fuerunt. spondens: spondeo ꝓ¬
fidei promitto. fidei iubes: fi¬
dei iubeo. dabis dabo. facios:
faciam. ¶Otrum aut angͦ¬
est eadem lingua utrumq uti.
s sufficit ꝯgruentum adinter¬
rogatum respond̾e. qͥn etiam
duo g̾ti latina lingua obligͦ¬
toẽm ꝯtralere possunt.¶S
b̃ sollempnia uerba olim ꝗd
in usu fuerunt. postea autẽz
leomana ꝯstõ lata est. que sol¬
lempnitate u̾boꝵ sublata: sen¬
sum et ꝯsonantem intellectu
abuitaq ꝑte solum desiderat
l quibuscumq uerbis exp̾s¬
aut pure aut indiem uł sub
ꝯditoe fit pure: ueluti qͥnq
aureos dare spondes: ioq ꝯfes¬
tim peri p̾t. In diem: qd cum

Expanded text:
obligatio contrahitur ex interrogatione et responsione, cum quid dari fierive nobis stipulamur. ex qua duae proficiscuntur actiones, tam condictio, si certa sit stipulatio, quam ex stipulatu, si incerta. quae hoc nomine inde utitur, quia stipulum apud veteres firmum appellabatur, forte a stipite descendens. In fuerunt: spondes? spondeo, pfidepromitto, fideiubes? fideiubeo, dabis? dabo, facies? faciam. utrum autem Latiest eadem lingua utrumque uti, sed sufficit congruenter ad interrogatum respondere: quin etiam duo Graeci Latina lingua obligationem contrahere possunt. sed haec sollemnia verba olim quidem in usu fuerunt: postea autem Leoniana constitutio lata est, quae, sollemnitate verborum sublata, sensum et consonantem intellectum ab utraque parte solum desiderat, licet quibuscumque verbis expresaut pure aut in diem aut sub condicione fit. pure veluti ‘ quinque aureos dare spondes? ’ idque confestim peti potest. in diem, c
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ plerũq iuuenes au̾tit
serius ad id perducemus.
ad ꝙ leuiore uia ductꝰ sñ
magno labore eius et sñ
ulla diffidentia maturi¬
us ꝑeeduci potuissent. ¶¬
uris precepta sunt hec.ẽ
honeste uiuere. Alterum
ño ledere. suum ius cuiqe
tribuere. ¶Huiꝰ studii d¬
ue st̃ positiones. ꝑuꝑlicũ
et priuatum. ¶Puplicũ
ius est ꝙ ad statum rei
romane spectat. priuat᷑
ꝙ ad singłoꝵ utilitatem
pertinet. dicendũ est gͥ
de iure priuato ꝙ est tri¬
pertite collectũ. est .N.
ex naturalib preceptis.
aut gentiũ. aut ciuilib.

Expanded text:
plerumque iuvenes avertit, serius ad id perducemus ad quod leniore via ductus sine magno labore et sine ulla diffidentia maturius perduci potuisset. Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere. Huius studii duae sunt positiones, publicum et privatum. publicum ius est quod ad statum rei Romanae spectat, privatum quod ad singulorum utilitatem pertinet. dicendum est igitur de iure privato, quod tripertitum est; collectum est enim ex naturalibus praeceptis aut gentium aut civilib
Abbreviated transcription (Latin):
s eo noĩe p̃scciptis u̾b̾ acc̃o
tatur. ¶ p̃terea sicut uul¬
go q̃tebatur an ꝑmutatis
ress epto et nenditio con¬
trahitur ita q̃ti sol de loca¬
to̾e et ꝯductoe si forte rem
tam quis ded̾it et ĩucem
a te alt̾am utentam sũ fru¬
fac̾ent et apnt alt̾m bos pe¬
riit u locati n cõducti n
ꝯmodati ꝯpetit acto qr ñ fu¬
it gratuitũ ꝯmodatũ u̾m
p̃scriptis u̾b̃ agend̾ est
adeo familiaritat̾e aliquã
int̾ se h̾re uident᷑. empt̾̃o et

Expanded text:
scriptis verbis actio datur. Praeterea sicut vulgo quaerebatur, an permutatis rebus emptio et venditio contrahitur: ita quaeri solebat de locatione et conductione, si forte rem dam quis dederit et invicem a te aliam utendam sive frufacerent, et apud alterum bos periit: neque locati vel conducti neque commodati competit actio, quia non fuit gratuitum commodatum, verum praescriptis verbis agendum est. Adeo autem familiaritatem aliquam inter se habere videntur empt
Abbreviated transcription (Latin):
N dolo et culpal s ditoris accidit
in eo uenditor seturꝰ eͥ. Set
et si post emptõm fundo. ali¬
ꝗo ꝑ aluuionem accessit ad¬
A emptoris ꝯmod̾ ꝑtinet nam
custodiam eiꝰ us ad trad itõ
uenditor susceꝑit. sane. em̃
si fusceꝑit ad ip̃is ꝑiculum
po̾t ib̾ condito̾e ułliti si sticus
m̃tra c̾tum diẽ fͥ placuerit
etit tͥ emptꝰ auteis tot. ¶ Lo¬
ca sacta ł religiosa it̾e pub¬
quis sciens emit. q̃ tñ si ꝓ pͥ¬

Expanded text:
dolo et culpa venditoris accidit, in eo venditor securus est. sed et si post emptionem fundo aliquid per alluvionem accessit, ad emptoris commodum pertinet: nam custodiam eius usque ad traditionem venditor susceperit. sane enim, si susceperit, ad ipsius periculum potest. sub condicione veluti ‘ si Stichus intra certum diem tibi placuerit, erit tibi emptus aureis tot ’. Loca sacra vel religiosa, item pubquis sciens emit, quas tamen si p
Abbreviated transcription (Latin):
ra agit᷑ : ꝑ iculũ rei rẽdita¬
e stati ad emptorem ꝑtin
ta et si ad huc ea res empto¬
r tradita ñ sit. Ita si ho
mortuus sit uel aliqua ꝑ¬
te corporis. lestis fin̾t aut
edes tote ant ex aliqua ꝑ

Expanded text:
 agitur, periculum rei venditae statim ad emptorem pertinet, tametsi adhuc ea res emptori tradita non sit. itaque si homo mortuus sit vel aliqua parte corporis laesus fuerit, aut aedes totae a
Abbreviated transcription (Latin):
datione. S ħ speties obliga¬
tionis ñ uidet᷑ ex contrac¬
tu cõsift̾e. cumis ꝙ soluen¬
di ammo dat mag̾ detͣhete
.It is cui res aliqua utenda
datur .i. comodat᷑ re obli¬
gatur et tenet᷑ ꝯmodatiat¬
tione ꝗt̾e. ¶ S is ab eo ꝙ̧
mutuñ accepit longe. dis¬
tat. Namq nõ ita tes dat᷑
ut eius fiat et ob id de ea
re ip̾a restituenda tenetur
et is qd̾ ꝙ mutuũ accepit
si quol fortuito caũq acte¬
pit admmisit. ueluti inc̾e̾¬
dio. riñna naufragio. aut
latronũ hostiũ ue ĩ cursu
nich̾ominus obligatus
ꝑmanet. at is ꝙ utendũ
accepit sane quid̾e exacti¬
ssĩmã diligentiam ctodi¬
ende rei prestare iubetur
Net sufficit ei tantam di¬
ligentiam ad hibuisse ꝙͣ¬
tam ĩ suis reb adhibere
solet: si modo alius dilei¬
gentiꝰ potit eam re̾ custo¬
I dire. s pp maiore uini¬
A maiores ue tau̾s ñ tenet᷑:
si modo ñ ip̃ius culpa. is

Expanded text:
species obligationis non videtur ex contractu consistere, cum is qui solvendi animo dat magis distrahere ahere. Item is cui res aliqua utenda datur, id est commodatur, re obligatur et tenetur commodati actione. sed is ab eo qui mutuum accepit longe distat: namque non ita res datur ut eius fiat, et ob id de ea re ipsa restituenda tenetur. et is quidem qui mutuum accepit, si quolibet fortuito casu quod accepit amiserit, veluti incendio, ruina, naufragio aut latronum hostiumve incursu, nihilo minus obligatus permanet. at is qui utendum accepit sane quidem exactquidem diligentiam custodiende rei prestare iubetur, nec sufficit ei tantam diligentiam adhibuisse, quantam in suis rebus adhibere solitus est, si modo alius diligentior poterit eam rem custodire. Sed propter maiorem vim maioresve casus non tenetur, si modo non i
Abbreviated transcription (Latin):
ti uino. oleo. frum̃to. pet¬
cunia num̃ata. ere argen¬
to. auro. quas res aut mi¬
aut metiendo in ħ damꝰ
⁊̃ mutuũ applłatum sit qr
ita a me tͥ datur ut ex meo
tuu̾ fiat et ex eo contrat¬
tu nascitur acto q̃ nocat᷑
debitum accepit ab eo ꝙ
per errorem soluit reo ob¬
ligatur datumq agentictͣ
eum pp̃ repeticiom ꝯditi¬
cia actro. Nlam per m̾ ab
eo condici põt si pac̾et eũ
dare oꝑt̾e at si mutuu̾ at¬
cepisset. Uñ pupillus ei
sũ tutoris auctoritate.
ñ debitum ꝑ errorem dat̃

Expanded text:
ti vino, oleo, frumento, pecunia numerata, aere, argento, auro, quas res aut nuaut metiendo aut adpendetiam mutuum appellatum sit, quia ita a me tibi datur, ut ex meo tuum fiat. ex eo contractu nascitur actio quae vocatur debitum accepit ab eo qui per errorem solvit, re obligatur: daturque agenti contra eum propter repetitionem condicticia actio; nam proinde ei condici potest ‘ si paret eum dare oportere ’ ac si mutuum accepisset. unde pupillus, si ei sine tutoris auctoritate non de
Abbreviated transcription (Latin):
p̾torie sunt quas p̃tor ex
sua iur̃dco̾e constituit que
ttiam honorarie uocant᷑.
detiens diuisio in quatu
aut ex malefitio aut ex qiͣ

Expanded text:
Pretorie vero quas pretor ex sua iurisdictione constituit, que etiam honorarie vocantur. Sequens divisio in quatuoaut ex maleficio aut quasi ex
Abbreviated transcription (Latin):
Id̾ mr̃ si rem satram aut
religiosam ꝙ̃ humam in¬
ris ẽe credebat ẜ publitã
q̃ usib ppłi perpetuo ex¬
poĩta sit ut foꝵ ł theatr̾¬

Expanded text:
is est, si rem sacram aut religiosam, quam humani iuris esse credebat, vel publicam, quae usibus populi perpetuo exposita sit, ut forum vel theatr
Abbreviated transcription (Latin):
h̾uit ẜ r̾e suam dari ꝗs sti¬
puletur. Niet ĩ pententi
erit stipulatio ob id ꝙ pnͣ
res iñ priuatũ dedui . xͣ
adipisci stipulat᷑ et res

Expanded text:
habuit, vel rem suam, dari quis stipuletur. nec in pendenti erit stipulatio ob id quod publica res in privatum deduci et ex adipisci stipulator potes
Abbreviated transcription (Latin):
mantipau̾it no euanes cit
assignatõ. d platuit euan¬
escere ꝙ iuliano et aliis plꝰ¬
isq iustim est net interest
testamento quis assignet

Expanded text:
mancipaverit num evanescat adsignatio? sed placuit, evanescere, quod et Iuliano et aliis plerisque visum est. Nec interest, testamento quis adsignet
Abbreviated transcription (Latin):
.i. usq ad finẽ ꝯstitutoni¬
b intͦducte. ¶Quales
sũt hee qͥs bonoꝵ posses¬
sori cet̾is q qui h̾edis lo¬
to s̃: p̃tor accõmodat.
furtiq manifesti actõ
qmͣuis ex ipiꝰ p̃toris iur¬
is dictõne ꝓficiscat᷑: tam̃
ꝑꝑetuo datur. ¶ Fibsur¬
dum . N. existimauit eẽ

Expanded text:
id est usque ad finem constitutionibus introductum, quales sunt hae quas bonorum possessori, ceterisque qui heredis loco sunt, accommodat. furti quoque manifesti actio, quamvis ex ipsius praetoris iurisdictione proficiscatur, tamen perpetuo datur: absurd
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ potestate dñi nõ reuer¬
tantur ¶ Qͥ sabini st̃ sim¬
ee ꝯstitutoni fraudẽ fece¬
rĩt. sciat me hoc admis¬
sum seueriꝰ exsecuturũ.
De patria potestate. Rͥ¬
N potestate nr̃a sunt lib̾
iñri quos ex iustis nup¬
ciis proc̾aiumus. Eupti¬
iuri et mulieris ꝯũictio
ĩdiuiduã ꝯsuetudinem:

Expanded text:
 potestatem domini non revertantur. qui Sabinus, si meae constitutioni fraudem fecerit, sciet, me admissum severius exsecuturum. TIT. 9 DE PATRIA POTESTATE In potestate nostra sunt liberi nostri, quos ex iustis nuptiis procreaverimus. Nuptiviri et mulieris coniunctio, individuam consuetudin
Abbreviated transcription (Latin):
Usticia est constans ⁊
perpetua uoluntas ius
suum unicuiq tͥbuens.¬
Iuris prudentia diuin¬
arum atq humanaꝵ
rerũ noticia iusti atq
iniusti scientia. ¶His

Expanded text:
Iusti||cia est constans et perpetua voluntas ius suum unicuique tIurisprudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia. His
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Et ex diu̾so si qͥs ĩ abrer¬
no solo sua materiar e
dificau̾it. ilius sit dom̃¬
cuiꝰ et solum est. ¶ Sed ĩ¬
hoc casu mat̾ie dñs peopͥ¬
etatem amittit. qi uolũ¬
tate eius auenata ĩtel¬
ligit᷑. utiq si ño ignora¬
bat se ĩ alieno solo edifi¬
care. ⁊ ĩo licet diruta
mat̾iam nõ potest. ¶ Cer¬
te illud ꝯstat. si in possõ¬
ne ꝯstituto edificatore
soli dñs petat. dom̃u su¬
am ẽẽ: nec soluat p̃ci¬
um mat̾ie ⁊ m̾cedes fa¬
brorũ: posse eũ ꝑ excepti¬
oñe doli mali repelli. uti¬
ꝙ si bone fid̾i possessor fu¬
it qui edificasset ¶Nã
scienti alienñ ẽe solũ pͥ
culpa obici ꝙ temere
edificauit ĩ eo solo cĩ
tellige̾t alieñ ẽe. ¶ Si
titius alienam plantã
ĩ suo solo posu̾it ĩpiꝰerit.
Et ex diu̾so si ticius su¬
am plantam ĩ meuiiso¬
lo posu̾it: meuii plãta
erit. si modo utroq ca¬
su radices egĩt añ qͣm

Expanded text:
e. Ex diverso si quis in alieno solo sua materia domum aedificaverit, illius fit domcuius et solum est. sed hoc casu materiae dominus proprietatem eius amittit, quia voluntate eius alienata intellegitur, utique si non ignorabat, in alieno solo se aedificare: et ideo, licet diruta materiam non poterit. certe illud constat, si in possessione constituto aedificatore, soli dominus petat domum suam esse, nec solvat pretium materiae et mercedes fabrorum, posse eum per exceptionem doli mali repelli, utique si bonae fidei possessor fuit qui aedificasset: nam scienti, alienum esse solum, potest culpa obici, quod temere aedificaverit in eo solo quod intellegeret alienum esse. 3 Si Titius alienam plantam in suo posuerit, ipsius erit: et ex diverso si Titius suam plantam in Maevii solo posuerit, Maevii planta erit, si modo utroque casu radices egerit, anteq
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ aliena tabula pinx̾it
quidam pusant tabu¬
lam picte cedẽ. alus ui¬
detur pictura qͣliscũq¬
⁊ sit tabule cede̾. Sed no¬
bis udetur melius ẽẽ
tabulam picture ced̾e̾.
Ridicłm est .N. pictu¬
ram apellis ł parrasii.
possidente is qui pinx¬
it eam petat nec sol¬
uat p̃ciũ tabule. pote¬
rit per exceptonẽ doli
mali submoueri. ¶At si
is qͥ puixit p̾sideat: con¬
sequẽs ẽ utilis actiodo¬
mino tabule adu̾sus
eum detur. ¶ Quo ca¬
su si nõ soluat ĩpensã
pict᷑e. poterit per excep¬
tionẽ doli mali repelli
utiq si bona fidei pos

Expanded text:
in aliena tabula pinxerit, quidam putant tabulam picturae cedere: aliis videtur pictura, qualiscumque sit, tabulae cedere. sed nobis videtur melius esse, tabulam picturae cedere: ridiculum est enim picturam Apellis vel Parrhasii iinem possidente, is qui pinxit eam petat, nec solvat pretium tabulae, poterit per exceptionem doli mali summoveri: at si is qui pinxit possideat, consequens est ut utilis actio domino tabulae adversus eum detur, quo casu, si non solvat impensam picturae, poterit per exceptionem doli mali repelli, utique si bona fide pos
Abbreviated transcription (Latin):
lib̾taꝵ tutela ad patͦ¬
ios lib̾osq eoꝵ pertinet
tãt̃oñe. ac si uerbis legis
introducta eẽt ¶ Lo.x. ip¬
so quo hereditastes lib̾to¬
rum lib̾taꝵq si intestati¬
usserat lex ad pat᷑nos lib̾¬
os ue eoꝵ pertinere. credi¬
derũt ueteres uoluisse ⁊̃
legem tutelam ad eos
ꝑtin̾e¶Cum et agna¬
tos quos ad h̾editem u¬
ocat. eosdem et tutores
ẽe iussit. ¶ ¶a plerumꝙ
est: ibi et tutele onus ẽe
debet¶Ideo aũ diximus

Expanded text:
libertorum tutela ad patronos liberosque eorum pertinet; tationem, atque si verbis legis introducta esset: Eo enim ipso, quod hereditates libertorum libertarumque, si intestaiusserat lex ad patronos liberosve eorum pertinere, crediderunt veteres, voluisse legem etiam tutelas ad eos pertinere, cum et adgnatos, quos ad hereditatem vocat, eosdem et tutores esse iussit et quia plerumque, tum, ibi et tutelae onus esse debet. ideo autem diximus
Abbreviated transcription (Latin):
tẽpserit: in duplũ hãnt̾
hii qui talem ĩiuriam:
passi s̃. N post eas fini¬
tas ñ alit̾ litem suscipi¬
ant: nͥ om̃s expensas li¬
tis aña excepĩt ut acto
ceptiones. qͥles st̾ ꝓcu¬
ratorie. ueluti si ꝑ mi¬
litem aut mulierem a¬
gere qͥs uelit. ¶Nam
tre ł uxore. n ex sacro
rescripto ꝓcͤatorio nõie
experiri ꝯcedit᷑ ¶ Suis

Expanded text:
tempserat, in duplum habeant hi qui talem iniuriam passi sunt, et post eas finitas non aliter litem suscipiant, nisi omnes expensas litis antea acceperint, ut actorceptiones: quales sunt procuratoriae, veluti si per militem aut mulierem agere quis velit: nam tre vel uxore nec, ex sacro rescripto, procuratorio nomine experiri conceditur: suis
Abbreviated transcription (Latin):
duximus. ¶Sed qm̃
⁊ equius erat. et atici¬
lino placuisse paulus
ũs lib̾is qͦs tam ad mas¬
scͥpsit: refert. ¶Pro¬
prius autẽ seruus ⁊̃
is intelligitur. ĩ quo
nudam ht̃ propͥetatẽ
testator alio usũ fruc

Expanded text:
duximus, sed quoniam et aequius erat et Atilicino placuisse Paulus suis libris quos tam ad Masscripsit refert. proprius autem servus etiam is intellegitur in quo nudam proprietatem testator habet, alio usum fruc
Abbreviated transcription (Latin):
¶Nemo igitur ad lito¬
ra maris acced̾e̾ prohi
et portus puplica sũt.
Ideoq ius piscandi õib
cõe est. ĩ portu flumini¬
ris quatinus. Hybernus
fluctus maximus ext¬
as applicare. funes arbo¬
rib ibi natis religare:
onus aliquod in his re¬
pon̾e cuilibet lib̾ium .ẽ.
sic̃ per ip̃m flumen na¬
uigare. Sed propͥetas il¬
larum eoꝵq est quorũ
p̃diis ad herent. quade
cã arbores quoq usus
est sic̃ ip̃ius maris ⁊ ob
id quiblibet lib̾m est ca¬
sc̾m ibi pon̾e ĩ quas reci¬
piant. sicut retia exsic¬
iuris ẽe cuiꝰ mare ⁊ q̃ sub¬
iacent mari t̾ra ł arena
¶Uniu̾sitatis sunt ñ sin¬
głoꝵ ueluti q̃ in ciuitati¬
b s̃ ut theatrũ. stadia⁊
similia et si qua s̃ alia

Expanded text:
Nemo igitur ad litus maris accedere prohibet portus publica sunt; ideoque ius piscandi omnibus commune est in portu fluminiris est quatenus hibernus fluctus maximus excurras applicare, funes arboribus ibi natis religare, onus aliquod in his reponere, cuilibet liberum est, sicut per ipsum flumen navigare, sed proprietas earum illorum est quorum prediis adherent. Qua de a arbores quoque in iest, sicut ipsius maris: et ob id quibuslibet liberum est, casam ibi imponere, in qua se recipiant, sicut retia siciuris esse cuius et mare, et quae subiacent mari terra vel harena. Universitatis sunt, non singulorum, veluti quae in civitatibus sunt theatra, stadia et simili
Abbreviated transcription (Latin):
de qua re int̾ de¬
bitorem ⁊ cͥdito¬
sit & debito ob¬
ligata utͣꝙ hac
s in aliis diferẽ¬
tia est. ¶ Ram
pignoris applło¬
ne eã rem propͥe
simul ẽ tradit᷑
creditori. maxĩe
si mobilis sit.
Ac eam que si¬
ne traditõne nu¬
netur. ꝓp̾e ypote¬
ones ex sua iu¬
uisdc̃one ꝓpoĩtas
de pecunia ꝯstit¬
uta cui similis
uidebat᷑ recepti¬
cia. ¶S ex no¬
stra ꝯstitutõne
cũ⁊ si quid ple¬
nius habebat ħ
ꝯstitute tnͣsfusũ
ẽ. ea quasi super

Expanded text:
qua re inter creditorem et debitosit pro debito obligata, utraque hac sed in aliis differentia est: nam pignoris appellatione eam proprie simul etiam traditur creditori, maxime si mobilis sit: at eam quae sine traditione nunetur proprie hypotheones ex sua iurisdictione propositas de pecunia constituta, cui similis videbatur recepticia: sed ex nostra constitutione, cum et, si quid plenius habebat, constitutam transfusum est, ea quasi super