comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
condonare dicit. Dunnorigi custodes ponit ut quȩ agat
quibuscum loquatur scire possit. Eodem tp̃r ab explorato¬
ribus certior factus hostes sub monte consedisse milia passuũ
ab ipsis castris octo: qualis ess& natura montis: & qualis
in circuitu ascensus qui cognoscer& misit. Renuntiatum
est facilem esse. De tertia uigilia Titum labienum legatu
pro pretore cum duabus legionibus & his ducibus qui iter co¬
gnouerant summum iugum montis ascendere iubet:quid
sui consilii sit ostendit: Ipse de quarta uigilia eodem itinere
quo hostes ierant: ad eos contendit: equitatumq omnem añ
se mutit. Considius qui rei militaris peritissimus ha¬
bebatur. ꝗq in exercitu. L. Sylle. & postea in. Mar. Crassi
fuerat cum exploratoribus premittitur. Prima luce cum⁊
summus mons a .T. labieno teneretur. ipse ab hostium castͥs
non longius mille & .u. passibus abess&.: neq ut postea ex

Expanded text:
condonare dicit. Dumnorigi custodes ponit, ut quae agat, condonare dicit. Dumnorigi custodes ponit, ut quae agat, quibuscum loquatur scire possit. Eodem die ab exploratoribus certior factus hostes sub monte consedisse milia passuum ab ipsius castris octo, qualis esset natura montis et qualis in circuitu ascensus qui cognoscerent misit. Renuntiatum est facilem esse. De tertia vigilia T. Labienum, legatum pro praetore, cum duabus legionibus et iis ducibus qui iter cognoverant summum iugum montis ascendere iubet; quid sui consilii sit ostendit. Ipse de quarta vigilia eodem itinere quo hostes ierant ad eos contendit equitatumque omnem ante se mittit. P. Considius, qui rei militaris peritissimus habebatur et in exercitu L. Sullae et postea in M. Crassi fuerat, cum exploratoribus praemittitur. Prima luce, cum summus mons a Lucio Labieno teneretur, ipse ab hostium castris non longius mille et quingentis passibus abesset neque, ut postea ex
Abbreviated transcription (Latin):
mi atq in reliqua gallia: ille minimum propter adolescentiã
poss& per se creuisset. Quibus opibus ac neruis non solum ad
minuendam gratiam: sed pene ad pernitiem suam uteretur.
se se tamen & amore fraterno & existimatione uulgi cõmo¬
ueri: qđ si quid ei a Cęsare grauius accidiss&. cum ipse eum
locum amiciciȩ apud eum teneret: neminem existimaturũ
non sua uoluntate factum. Qua ex re futurum ut totius
galliȩ animi a se auerterentur. Hȩc cum pluribus uerbiᷤᷤ
flens a Cȩsare peteret. Cęsar eius dexteram prehendit: cõ¬
solatus rogat. finem orandi faciat. tanti eius apud se gratiam eẽ
ostendit: uti & rerum iniuriam & suum dolorem eius uolun-¬
tati ac precibus condonet. Dunnorigem ad se uocat. fratrẽ
adhibet: quȩ in eo reprehendat ostendit. quȩ ipse intelligat:
quę ciuitas queratur proponit. mon& ut in reliquum tem¬
pus omnes suspitiones uitet. Preterta se Diuiatico fratri

Expanded text:
mi atque in reliqua Gallia, ille minimum propter adulescentiam mi atque in reliqua Gallia, ille minimum propter adulescentiam posset, per se crevisset; quibus opibus ac nervis non solum ad minuendam gratiam, sed paene ad perniciem suam uteretur. Sese tamen et amore fraterno et existimatione vulgi commoveri. Quod si quid ei a Caesare gravius accidisset, cum ipse eum locum amicitiae apud eum teneret, neminem existimaturum non sua voluntate factum; qua ex re futurum uti totius Galliae animi a se averterentur. Haec cum pluribus verbis flens a Caesare peteret, Caesar eius dextram prendit; consolatus rogat finem orandi faciat; tanti eius apud se gratiam esse ostendit uti et rei publicae iniuriam et suum dolorem eius voluntati ac precibus condonet. Dumnorigem ad se vocat, fratrem adhibet; quae in eo reprehendat ostendit; quae ipse intellegat, quae civitas queratur proponit; monet ut in reliquum tempus omnes suspiciones vitet; praeterita se Diviciaco fratri
Abbreviated transcription (Latin):
lum .ro. studium summam in se uoluntatem: egregiã fidem
iustitiam. temperantiam cognouerat. nam ne eius supplicio di¬
uiatici animum offender& uerebatur. ita qđ priusꝗͣ quicꝗͣ co¬
naretur Diuiaticum ad se uocari iub&. & quotidianis inter¬
pretibus remotis per.E. Ualerium aroacillum principem¬
galliȩ prouinciȩ familiarem suum. cui summam omnium rerum
fidem habebat: cum eo colloquitur simul cõmone facit: quȩ ipso
presente in concilio gallorum de Dunnorige sint dicta: & ostẽ¬
dit quȩ seperatim quisq de eo apud se dixerit petit atq horta¬¬
tur ut sine eius offensione animi. uel ipse causa cognita statu¬¬
at uel ciuitatem statuere iubeat. Diuiaticus multis cum
lacrimis Cȩsarem complexus. obsecrare cepit ne quid grauiꝰ
in fratrem statuer&. scire se illa esse uera: nec quenꝗͣ ex eo plus
ꝗͣ se doloris capere. propterea qđ cum ipse gratia plurimum do¬

Expanded text:
lum Romanum studium, summum in se voluntatem, egregiam fidem, lum Romanum studium, summum in se voluntatem, egregiam fidem, iustitiam, temperantiam cognoverat; nam ne eius supplicio Diviciaci animum offenderet verebatur. Itaque prius quam quicquam conaretur, Diviciacum ad se vocari iubet et, cotidianis interpretibus remotis, per C. Valerium Troucillum, principemGalliae provinciae, familiarem suum, cui summam omnium rerum fidem habebat, cum eo conloquitur; simul commonefacit quae ipso praesente in concilio Gallorum de Dumnorige sint dicta, et ostendit quae separatim quisque de eo apud se dixerit. Petit atque hortatur ut sine eius offensione animi vel ipse de eo causa cognita statuat vel civitatem statuere iubeat. Diviciacus multis cum lacrimis Caesarem complexus obsecrare coepit ne quid gravius in fratrem statueret: scire se illa esse vera, nec quemquam ex eo plus quam se doloris capere, propterea quod, cum ipse gratia plurimum do
Abbreviated transcription (Latin):
he luetiis propter eam affinitatem: odisse etiam suo nomine
Cesarem & romanos qđ eorum aduentu potentia eius dimi¬
nueretur: & Diuiaticus frater in antiquum locum gratiae
atq honoris sit restitutus. Siquid accidit romanis sum¬
mam in spem perheluetios regni obtinendi uenire: imperio. pͥo.
Ro non modo de regno sed & de ea quam habebat gratia de¬
lio Cesari hedui miserant Dunnorix preerat. eorum fuga re¬
liquum esse equitatum perterritum. Quibus rebus cogni-¬
tis cum ad has suspiciones certissime res accederent: qđ
per fines sequanorum heluetios traduxiss&: qđd obsides int̾
eos dandos curaret: qđ ea omnia non modo iniussu suo &
ciuitatis: sed & inscientibus ipsis feciss&. qđ a magistra-¬
tu heduorum accusaretur satis esse etiam arbitrabatur. qͥre
in eum aut ipse animaduertere iuberet. His omnibus reb
unum repugnabat. qd Diuiatici fratris summum in popu¬

Expanded text:
Helvetiis propter eam adfinitatem, odisse etiam suo nomine Helvetiis propter eam adfinitatem, odisse etiam suo nomine Caesarem et Romanos, quod eorum adventu potentia eius deminuta et Diviciacus frater in antiquum locum gratiae atque honoris sit restitutus. Si quid accidat Romanis, summam in spem per Helvetios regni obtinendi venire; imperio populi Romani non modo de regno, sed etiam de ea quam habeat gratia delio Caesari Haedui miserant, Dumnorix praeerat: eorum fuga reliquum esse equitatum perterritum. Quibus rebus cognitis, cum ad has suspiciones certissimae res accederent, quod per fines Sequanorum Helvetios traduxisset, quod obsides inter eos dandos curasset, quod ea omnia non modo iniussu suo et civitatis sed etiam inscientibus ipsis fecisset, quod a magistratu Haeduorum accusaretur, satis esse causae arbitrabatur quare in eum aut ipse animadverteret aut civitatem animadvertere iuberet. His omnibus rebus unum repugnabat, quod Diviciaci fratris summum in popu
Abbreviated transcription (Latin):
eas res iactari nolebat celeriter consilium dimittit. Liscum re¬
tinet. querit ex solo ea quȩ in conuentu dixerat. dicit liberiꝰ
atq audacius. Fodem secreto ab alis querit reperit esse uera
ipsum esse Dunnorigem summa audacia magna apud ple¬
bem propter liberalitatem gratia. cupidum rerum nouarum
compluris annos portoria reliquaq omnia heduorum uectiga¬
lia paruo precio redempta habere propterea ꝗd illo ducẽte
contradicere audeat nemo. His rebus & suam rem fami¬
liarem auxisse & facultates ad largiendum magnas comparas.¬
se: magnum numerum equitum suo sumptu semper alere: &
circum se habere: neq solum domi sed & apud finitimas ciui¬
tates largitr᷑ posse: atq huius potentie causa matrem in uitu-¬
rigibus homini illic nobilissimo ac potentissimo collocasse. ipsum
ex heluetiis uxorem habere sororem ex matre & propinquas
suas nuptum in alias ciuitates collocasse. fauere & cuperer

Expanded text:
eas res iactari nolebat, celeriter concilium dimittit, Liscum reeas res iactari nolebat, celeriter concilium dimittit, Liscum retinet. Quaerit ex solo ea quae in conventu dixerat. Dicit liberius atque audacius. Eadem secreto ab aliis quaerit; reperit esse vera: ipsum esse Dumnorigem, summa audacia, magna apud plebem propter liberalitatem gratia, cupidum rerum novarum. Complures annos portoria reliquaque omnia Haeduorum vectigalia parvo pretio redempta habere, propterea quod illo licente contra liceri audeat nemo. His rebus et suam rem familiarem auxisse et facultates ad largiendum magnas comparasse; magnum numerum equitatus suo sumptu semper alere et circum se habere, neque solum domi, sed etiam apud finitimas civitates largiter posse, atque huius potentiae causa matrem in Biturigibus homini illic nobilissimo ac potentissimo conlocasse; ipsum ex Helvetiis uxorem habere, sororum ex matre et propinquas suas nuptum in alias civitates conlocasse. Favere et cupere
Abbreviated transcription (Latin):
tur. Tum demum Liscus oratione cȩsaris adductus. quod añ
tacuerat proponit. esse non nullos quorum auctoritas apud
plebem plurimum ualeat. qui priuatim plus possent ꝗͣ ipsi magi¬
stratus. Hos seditiosa atq improba oratione multitudinem dete¬
rere ne frumentum conferant: quod prestare debeant si iami
principatum galliȩ obtinere non possent gallorum ꝗͣ romanorũ
imperia uelle proficere: neq dubitare debeant quin si heluetios
superauerint romani una cum reliqua gallia heduis libertatem
sint erepturi. Ab usdem nostra consilia quȩq in castris gera¬
tur hostibus enuntiari. hos a se coerceri non posse. Iuin etiam
qdđ necessariam rem coactus Cȩsari enuntiauit. intelligere sese
quanto id cum periculo fecerit. & ob eam causam ꝗͣ diu potue¬
rit tacuisse. Cęsar hac oratione Lisci Dunnorigem diuia¬
tici fratrem designari sentiebat. sed ꝗd pluribus presentibus

Expanded text:
tur. Tum demum Liscus oratione Caesaris adductus quod antea tur. Tum demum Liscus oratione Caesaris adductus quod antea tacuerat proponit: esse non nullos, quorum auctoritas apud plebem plurimum valeat, qui privatim plus possint quam ipsi magistratus. Hos seditiosa atque improba oratione multitudinem deterrere, ne frumentum conferant quod debeant: praestare, si iam principatum Galliae obtinere non possint, Gallorum quam Romanorum imperia perferre, neque dubitare debeant quin, si Helvetios superaverint Romani, una cum reliqua Gallia Haeduis libertatem sint erepturi. Ab isdem nostra consilia quaeque in castris gerantur hostibus enuntiari; hos a se coerceri non posse. Quin etiam, quod necessariam rem coactus Caesari enuntiarit, intellegere sese quanto id cum periculo fecerit, et ob eam causam quam diu potuerit tacuisse. Caesar hac oratione Lisci Dumnorigem, Diviciaci fratrem, designari sentiebat, sed, quod pluribus praesentibus
Abbreviated transcription (Latin):
sita est non modo frumenta in agris matura non erant. sedi
ne pabuli quidem satis magna copia suppetebat. Eo aũt fru¬-¬
mento quod flumine arare nauibus subuexerat. propterea uti
minus poterat. ꝗd iter ab arare heluetii auerterant: a quibus
discedere nolebat. diem ex die ducere hedui conferri. compor¬
tari. adesse dicere. Ubi se diutius duci intellexit & diem
instare: quo die frumentum militibus metiri oportet: con¬
uocatis eorum principibus: quorum magnam copiam in ca¬
stris habebat: In his Diuico & Lisco qui summo magistra¬
tui preerant quem vergobretum appellant hedui. qui creatur
annuus. & uita necisq in suos habet potestatem: grauiter
eos accusat. qd cum neq emi: neq ex agris sumi poss& tam
necessario tempore: tam propinquis hostibus ab his non suble¬
uetur: presertim cum magna ex parte eorum precibus adductꝰ
bellum susceperit: multo &iam grauius qđ sit destitutus q̃ri¬

Expanded text:
sita est, non modo frumenta in agris matura non erant, sed sita est, non modo frumenta in agris matura non erant, sed ne pabuli quidem satis magna copia suppetebat; eo autem frumento quod flumine Arari navibus subvexerat propterea uti minus poterat quod iter ab Arari Helvetii averterant, a quibus discedere nolebat. Diem ex die ducere Haedui: conferri, comportari, adesse dicere. Ubi se diutius duci intellexit et diem instare quo die frumentum militibus metiri oporteret, convocatis eorum principibus, quorum magnam copiam in castris habebat, in his Diviciaco et Lisco, qui summo magistratui praeerat, quem vergobretum appellant Haedui, qui creatur annuus et vitae necisque in suos habet potestatem, graviter eos accusat, quod, cum neque emi neque ex agris sumi possit, tam necessario tempore, tam propinquis hostibus ab iis non sublevetur, praesertim cum magna ex parte eorum precibus adductus bellum susceperit; multo etiam gravius quod sit destitutus queri
Abbreviated transcription (Latin):
ro die castra ex eo loco mouẽt. Idem facit Cȩsar. equitatũq
omnem. ad numerum quatuor milium quem ex omni pro¬
uincia & heduis atq eorum sociis coactum habebat: Frȩ¬
minit qui uideant quas in partes iter hostes faciant. Qui
cupidius nouissimum agmen insecuti alieno loco cum ȩquita¬¬
tu heluetiorum prelium cõmitunt. & pauci de nostris cadũt.
Quo prelio sublati heluentii. qđ. u. equitibus tantam multi¬¬
tudinem equitum propulerant. audacius subsistere: non nũqͣ
ex nouissimo agmine prelio nostros lacessere ceperunt. Cȩ¬
sar suos a prelio continebat. ac satis habebat in presentia
ter .xu. iter fecerunt. uti inter nouissimum hostium agmen
& nostrum primum non amplius quinis aut senis milibꝰ¬
passuum interess&. Interim quotidie Cȩsar ab hedius fru¬
mentum quod essent publice polliciti. flagitare. nam proptꝰ
frigora ꝗd gallia sub septentrionibus ut ante dictum est po¬

Expanded text:
ro die castra ex eo loco movent. Idem facit Caesar equitatumque ro die castra ex eo loco movent. Idem facit Caesar equitatumque omnem, ad numerum quattuor milium, quem ex omni provincia et Haeduis atque eorum sociis coactum habebat, praemittit, qui videant quas in partes hostes iter faciant. Qui cupidius novissimum agmen insecuti alieno loco cum equitatu Helvetiorum proelium committunt; et pauci de nostris cadunt. Quo proelio sublati Helvetii, quod quingentis equitibus tantam multitudinem equitum propulerant, audacius subsistere non numquam et novissimo agmine proelio nostros lacessere coeperunt. Caesar suos a proelio continebat, ac satis habebat in praesentia ter XV iter fecerunt uti inter novissimum hostium agmen et nostrum primum non amplius quinis aut senis milibupassuum interesset. Interim cotidie Caesar Haeduos frumentum, quod essent publice polliciti, flagitare. Nam propter frigora quod Gallia sub septentrionibus, ut ante dictum est, po
Abbreviated transcription (Latin):
& recentium iniuriarum: qđ eo inuito iter per prouinciam
per uim temprassent: qđ heduos. qđ ambrarios allobroges ue¬
xassent memoriam deponere posset: Qđ sua uictoria tam
insolenter gloriarentur. qđ q ͤ tam diu impune iniurias tulisse
admirarentur: eodem pertinere. Consueuisse .ni. deos immor¬
tales. quo grauius homines ex cõmutatione rerum doleant: qͦs
pro scelere eorum ulcisci uelint: his secundiores interdu res
& diuturniorem impunitatem concedere. Cum ea ita sint.
tamen si obsides ab his sibi dentur: uti ea quae polliceantur. fa¬¬
cturos intelligat. & si heduis de iniuriis quas ipsi sociisq eoꝵ
intulerunt: item si allobrogibus satisfaciant. se se cum his pacem
esse facturum. Diuico respondit. Ita heluetios a maioribuᷤ
suis institutos esse uti obsides accipere non dare consueuerĩt
eius rei ppͥ. roͣ. esse testem. hoc responso dato discessit. Poste¬

Expanded text:
etiam recentium iniuriarum, quod eo invito iter per provinciam etiam recentium iniuriarum, quod eo invito iter per provinciam per vim temptassent, quod Haeduos, quod Ambarros, quod Allobrogas vexassent, memoriam deponere posse? Quod sua victoria tam insolenter gloriarentur quodque tam diu se impune iniurias tulisse admirarentur, eodem pertinere. Consuesse enim deos immortales, quo gravius homines ex commutatione rerum doleant, quos pro scelere eorum ulcisci velint, his secundiores interdum res et diuturniorem impunitatem concedere. Cum ea ita sint, tamen, si obsides ab iis sibi dentur, uti ea quae polliceantur facturos intellegat, et si Haeduis de iniuriis quas ipsis sociisque eorum intulerint, item si Allobrogibus satis faciunt, sese cum iis pacem esse facturum. Divico respondit: ita Helvetios a maioribus suis institutos esse uti obsides accipere, non dare, consuerint; eius rei populum Romanum esse testem. Hoc responso dato discessit. Poste
Abbreviated transcription (Latin):
uoluiss&. Sin bello psequi perseuerat& reminisceretur & uete¬
ris incõmodi populi .ro. & pristinȩ uirtutis heluetiorum. Qđ
improuiso unum pagum adortus esset cum hi qui flumen trãsis¬
sent: suis auxilium ferre non possent ne ob eam rem suȩ magnope
uirtuti tribueret: aut ipsos despiceret: se ita a patribus maioribꝰq
niterentur. Quare ne cõmitteret ut is locus ubi constitissent
ex calamitate. pͥo. ro. & internitione exercitus nomen capet
aut memoriam proder&. His Cȩsar ita respondit eo sibi mi¬
nus dubitationis dari qđ eas res quas legati heluetii comme¬¬
morassent memoria tener&: atq eo grauius ferre. quo minus
merito. pͥp. rͥo. accidisset: qui si alicuius iniuriȩ sibi consciuᷤ
fuiss&: non fuisse difficile cauere. sed eo deceptum qđ neq com-¬
missum a se intelliger& quare timer& neq sine causa timen-¬
dum putaret. Qđ si ueteris contumeliȩ obliuisci uellet: nũ

Expanded text:
voluisset; sin bello persequi perseveraret, reminisceretur et vetevoluisset; sin bello persequi perseveraret, reminisceretur et veteris incommodi populi Romani et pristinae virtutis Helvetiorum. Quod improviso unum pagum adortus esset, cum ii qui flumen transissent suis auxilium ferre non possent, ne ob eam rem aut suae magnopere virtuti tribueret aut ipsos despiceret. Se ita a patribus maioribusque niterentur. Quare ne committeret ut is locus ubi constitissent ex calamitate populi Romani et internecione exercitus nomen caperet aut memoriam proderet. His Caesar ita respondit: eo sibi minus dubitationis dari, quod eas res quas legati Helvetii commemorassent memoria teneret, atque eo gravius ferre quo minus merito populi Romani accidissent; qui si alicuius iniuriae sibi conscius fuisset, non fuisse difficile cavere; sed eo deceptum, quod neque commissum a se intellegeret quare timeret neque sine causa timendum putaret. Quod si veteris contumeliae oblivisci vellet, num
Abbreviated transcription (Latin):
unus cum domo exisset patrum nostrorum memoria luciũ
Cassium consulem interfecerat: & eius exercitum sub iugum mise¬
rat. Ita siue casu siue consilio deorum immortalium: quȩ parᷤ
ciuitatis heluetiȩ insignem calamitatem populo romano intule¬
rat: ea princeps penas persoluit. Qua in re Cȩsar non solũ. pu
sed & priuatas iniurias ultus est: quod eius soceri.L. fisonis
cop: ias heluetiorum ut consequi poss& pontem in arare faciẽ¬
dum curat: atq ita exercitum traducit. Heluetii repentino eiꝰ
aduentu commoti: cum id quod ipsi diebus .xx. egerrime cõ¬
fecerant ut flumen transirent. uno die fecisse cesarem intellige¬
rent. legatos ad eum mittunt. Cuius legationis Diuico princep
fuit: qui bello cassiano dux heluetiorum fuerat. Isuacum Cȩsare
egit. Si pacem populus.Ro. cum heluetus faceret. in eam partem
ituros: atq ibi futuros heluetios ubi . Cȩsar constituiss&: atq esse

Expanded text:
unus, cum domo exisset, patrum nostrorum memoria L. unus, cum domo exisset, patrum nostrorum memoria L. Cassium consulem interfecerat et eius exercitum sub iugum miserat. Ita sive casu sive consilio deorum immortalium quae pars civitatis Helvetiae insignem calamitatem populo Romano intulerat, ea princeps poenam persolvit. Qua in re Caesar non solum publicas, sed etiam privatas iniurias ultus est, quod eius soceri L. Pisonis copias Helvetiorum ut consequi posset, pontem in Arari faciendum curat atque ita exercitum traducit. Helvetii repentino eius adventu commoti cum id quod ipsi diebus XX aegerrime confecerant, ut flumen transirent, illum uno die fecisse intellegerent, legatos ad eum mittunt; cuius legationis Divico princeps fuit, qui bello Cassiano dux Helvetiorum fuerat. Is ita cum Caesare egit: si pacem populus Romanus cum Helvetiis faceret, in eam partem ituros atque ibi futuros Helvetios ubi eos Caesar constituisset atque esse
Abbreviated transcription (Latin):
hil esse reliqui. Ouibus rehus adductus Celar nõ expectãdy
sibi statuit. dum omnibus fortunis sociorum consumptis in san¬
tones heluetii peruenirent. Flumen est arar: quod per fines
heduorum & sequanorum in rodanum influit incredibili le¬
nitate ita ut oculis in utram partem fluat iudicari non possit.
Id heluetii ratibus ac lintribus iunctis transibant. Ubi per ex¬
ploratores Cȩsar certior factus est tres iã partes copiarum hel¬
uetios id flumen traduxisse. quartam fere partem citra flumẽ
ararim relictam esse: de tertia uigilia cum legionibus tribus e
castris profectus ad eam partem peruenit. quȩ nondum flumen
transierat. eos impeditos & inopinantes aggressus magnam
partem eorum concidit. reliqui se se fugȩ mandarunt atq in ꝓ¬
ximas siluas abdiderunt. Is pagus appellabatur tigurinus.
Iam omnis ciuitas heluetia in quatuor pagos diuisa est. Is pagꝰ

Expanded text:
hil esse reliqui. Quibus rebus adductus Caesar non expectandum hil esse reliqui. Quibus rebus adductus Caesar non expectandum sibi statuit dum, omnibus, fortunis sociorum consumptis, in Santonos Helvetii pervenirent. Flumen est Arar, quod per fines Haeduorum et Sequanorum in Rhodanum influit, incredibili lenitate, ita ut oculis in utram partem fluat iudicari non possit. Id Helvetii ratibus ac lintribus iunctis transibant. Ubi per exploratores Caesar certior factus est tres iam partes copiarum Helvetios id flumen traduxisse, quartam vero partem citra flumen Ararim reliquam esse, de tertia vigilia cum legionibus tribus e castris profectus ad eam partem pervenit quae nondum flumen transierat. Eos impeditos et inopinantes adgressus magnam partem eorum concidit; reliqui sese fugae mandarunt atque in proximas silvas abdiderunt. Is pagus appellabatur Tigurinus; nam omnis civitas Helvetia in quattuor pagos divisa est. Hic pagus
Abbreviated transcription (Latin):
ciȩ extremum in fines vocõtiorum ulterioris prouinciȩ die.uiiͦ.
peruenit. inde in allobrogum fines. Ab allobrogibus inasebu¬
sianos exercitum ducit. Hi sunt extra prouinciam trans rhoda¬
num primi Heluetii iam per angultias & fines sequanorum
suas copias traduxerant & in heduorum fines peruenerant.
eorumq agros populabantur. Hedui cum se suaq ab his defen¬
dere non possent legatos ad Cȩsarem mittunt rogatum auxi¬
lium ita se omni tempore de populo. ro. meritos esse. ut pene
in conspectu exercitus nostri agri uastati liberi eorum in ser¬¬
uitutem adducti oppida expugnari non debuerunt. Eodem
tempore hedui. ambaruiꝰ necessarii & consanguinei heduorum
Cȩsarem certiorem faciunt se se depopulatis agris non facile
ex oppidis uim hostium prohibere. Item allobroges qui
trans rodanum uicos possessionesq habebant. fuga se ad
Cesarem recipiunt. & demonltrant sibi prȩter agri solum ni¬

Expanded text:
ciae extremum, in fines Vocontiorum ulterioris provinciae die septimo ciae extremum, in fines Vocontiorum ulterioris provinciae die septimo pervenit; inde in Allobrogum fines, ab Allobrogibus in Segusiavos exercitum ducit. Hi sunt extra provinciam trans Rhodanum primi. Helvetii iam per angustias et fines Sequanorum suas copias traduxerant et in Haeduorum fines pervenerant eorumque agros populabantur. Haedui, cum se suaque ab iis defendere non possent, legatos ad Caesarem mittunt rogatum auxilium: ita se omni tempore de populo Romano meritos esse ut paene in conspectu exercitus nostri agri vastari, liberi eorum in servitutem abduci, oppida expugnari non debuerint. Eodem tempore quo Haedui Ambarri, necessarii et consanguinei Haeduorum, Caesarem certiorem faciunt sese depopulatis agris non facile ab oppidis vim hostium prohibere. Item Allobroges, qui trans Rhodanum vicos possessionesque habebant, fuga se ad Caesarem recipiunt et demonstrant sibi praeter agri solum ni
Abbreviated transcription (Latin):
ficio & iniuria transeant. Cȩsari renuntiatum heluetiis eẽ
in animo per agrum sequanorum & heduorum iter in santo¬
num fines facere qui non longe a tholosacium finibus absunt.
quȩ ciuitas est in prouincia id si fier& intelligebat magno cũ
periculo prouinciȩ futurum ut homines bellicosos populi. Ro.
inimicos locis patentibus maximeq frumentariis finitimos ha¬
berent. Ob eas causas ei munitioni quam fecerat Titum la¬
bienum legatum prefecit. ipse in italiam maximis itineribus
contendit. duasq legiones conscripsit: & tres quȩ circum aquile¬
giam hiemabant. ex hibernis educit. & qua proximum iter
in ulteriorem galliam per alpes erat: cum his quinq legionibus
ire contendit. Ibi centrones & garucelli & caturiges locis
superioribus occupatis ab itinere exercitum prohibere conant᷑.
Compluribus his prelus pulsis ab Ocello quod est citerioris prouin¬

Expanded text:
ficio et iniuria transeant. Caesari renuntiatur Helvetiis esse ficio et iniuria transeant. Caesari renuntiatur Helvetiis esse in animo per agrum Sequanorum et Haeduorum iter in Santonum fines facere, qui non longe a Tolosatium finibus absunt, quae civitas est in provincia. Id si fieret, intellegebat magno cum periculo provinciae futurum ut homines bellicosos, populi Romani inimicos, locis patentibus maximeque frumentariis finitimos haberet. Ob eas causas ei munitioni quam fecerat T. Labienum legatum praeficit; ipse in Italiam magnis itineribus contendit duasque ibi legiones conscribit et tres, quae circum Aquileiam hiemabant, ex hibernis educit et, qua proximum iter in ulteriorem Galliam per Alpes erat, cum his quinque legionibus ire contendit. Ibi Ceutrones et Graioceli et Caturiges locis superioribus occupatis itinere exercitum prohibere conantur. Compluribus his proeliis pulsis ab Ocelo, quod est oppidum citerioris provin
Abbreviated transcription (Latin):
re conentur: prohibiturum ostendit. Heluetii ea spe deiecti
nauibus iunctis ratibusq compluribus factis. alii uadis roda¬
ni qua minima altitudo fluminis erat nonnunꝗͣ interdiu. sae¬
pius noctusi perrumpere possent conati operis munitione &
militum concursu & telis repulsi hoc conatu destiterũt. Re¬
linquebatur una per sequanos uia: qua sequanis inuitis pp
angustias ire non poterant. His cum sua sponte persuadere
non possent. legatus ad Dunorigem heduum mittitnt ut eo
deprecatore a sequanis impetrarent. Dunnorix gratia. &
largitione apud sequanos plurimum poterat. & heluetus etat
amicus. qđ ex ea ciuitate Orgentorigis filiam in matrimoniu
duxerat: & cupiditate regni adductus nonis rebus studebat: &¬
itaq rem suscepit. & a sequanis impetrat ut per fines suoe
heluetios ire patiantur: obsidesq uti inter se se dent perfecit.
sequani ne itinere heluetios prohibeant heluetii ut sine male¬

Expanded text:
re conentur, prohibiturum ostendit. Helvetii ea spe deiecti re conentur, prohibiturum ostendit. Helvetii ea spe deiecti navibus iunctis ratibusque compluribus factis, alii vadis Rhodani, qua minima altitudo fluminis erat, non numquam interdiu, saepius noctu si perrumpere possent conati, operis munitione et militum concursu et telis repulsi, hoc conatu destiterunt. Relinquebatur una per Sequanos via, qua Sequanis invitis propter angustias ire non poterant. His cum sua sponte persuadere non possent, legatos ad Dumnorigem Haeduum mittunt, ut eo deprecatore a Sequanis impetrarent. Dumnorix gratia et largitione apud Sequanos plurimum poterat et Helvetiis erat amicus, quod ex ea civitate Orgetorigis filiam in matrimonium duxerat, et cupiditate regni adductus novis rebus studebat Itaque rem suscipit et a Sequanis impetrat ut per fines suos Helvetios ire patiantur, obsidesque uti inter sese dent perficit: Sequani, ne itinere Helvetios prohibeant, Helvetii, ut sine male
Abbreviated transcription (Latin):
sub iugum missum. concedendum non putabat. neq homines
inimico animo data facultate per prouinciam itineris faciũ¬
di temperaturos ab iniuria & maleficio existimabat: tamen
ut spacium intercedere posset: dum milites quos imperauerat
conuenirent: legatis respondit diem ad deliberandum se sũ¬
pturum. si quod uellent ad idus aprilis reuerterent᷑. Interea
ea legione quam secum habebat militibusq qui ex prouĩcia
conuenerant a lacu lemãno qui in flumen rodanum influit.
ad montem uiram qui fines sequanorum ab heluetiis diuidit
milia passuum .x. & .ix. murum in altitudinẽ pedum .XUi. fos¬
samq perducit. Eo opere perfecto pręsidia disponit. castella
cõmuniuit: quo facilius si se inuito transire conarentur prohi¬
bere possit. Ubi ea dies quam constituerat cum legatis uenit
& legati ad eum reuerterunt. negat se more & exemplo
populi. Ro. posse iter ulli per prouintiam dare. & si uim face¬

Expanded text:
sub iugum missum, concedendum non putabat; neque homines sub iugum missum, concedendum non putabat; neque homines inimico animo, data facultate per provinciam itineris faciundi, temperaturos ab iniuria et maleficio existimabat. Tamen, ut spatium intercedere posset dum milites quos imperaverat convenirent, legatis respondit diem se ad deliberandum sumpturum: si quid vellent, ad Id. April. reverterentur. Interea ea legione quam secum habebat militibusque, qui ex provincia convenerant, a lacu Lemanno, qui in flumen Rhodanum influit, ad montem Iuram, qui fines Sequanorum ab Helvetiis dividit, milia passuum XVIIII murum in altitudinem pedum sedecim fossamque perducit. Eo opere perfecto praesidia disponit, castella communit, quo facilius, si se invito transire conentur, prohibere possit. Ubi ea dies quam constituerat cum legatis venit et legati ad eum reverterunt, negat se more et exemplo populi Romani posse iter ulli per provinciam dare et, si vim face
Abbreviated transcription (Latin):
ripam rodani omnes conueniant. Is dies erat ad .u. Rlas.
aprilis. L. fisone. Aulo gabinio. cons. Cȩsari cum id nũ-¬
tiatum ess& eos per prouinciam nostram iter facere cona¬¬
ri maturat ab urbe proficisci: & ꝗͣmaximis potest itineribus
in galliam ulteriorem contendit. & ad Genuam ꝓuenit.¬
prouinciȩ toti ꝗͣ maximum potest militum numerum im¬
perat. Erat omnino in gallia ulteriore legio una. Pontem
qui erat ad genuam iub& rescindi. Ubi de eius aduentu
heluetii certiores facti sunt. legatos mittunt ad eum nobi¬
lissimos ciuitatis. Cuius legationis Nammens & Ueru¬
docius principum locum obtinebant. qui dicerent sibi esse
in animo sine ullo maleficio iter per prouinciam facere ꝓ¬
pterea qd aliud iter haberent nullum: rogarentq ut eius uolu¬
tate id sibi facere liceat. Cesar ꝗd memoria tenebat. L. Cas¬
sium. cons. occisum exercitumq eius ab heluetus pulsum &

Expanded text:
ripam Rhodani omnes conveniant. is dies erat a. d. V. Kal. ripam Rhodani omnes conveniant. is dies erat a. d. V. Kal. Apr. L. Pisone, A. Gabinio consulibus. Caesari cum id nuntiatum esset, eos per provinciam nostram iter facere conari, maturat ab urbe proficisci et quam maximis potest itineribus in Galliam ulteriorem contendit et ad Genavam perveProvinciae toti quam maximum potest militum numerum imperat erat omnino in Gallia ulteriore legio una, pontem, qui erat ad Genavam, iubet rescindi. Ubi de eius adventu Helvetii certiores facti sunt, legatos ad eum mittunt nobilissimos civitatis, cuius legationis Nammeius et Verucloetius principem locum obtinebant, qui dicerent sibi esse in animo sine ullo maleficio iter per provinciam facere, propterea quod aliud iter haberent nullum: rogare ut eius voluntate id sibi facere liceat. Caesar, quod memoria tenebat L. Cassium consulem occisum exercitumque eius ab Helvetiis pulsum et
Abbreviated transcription (Latin):
trans rhenum incoluerant: & in agrum noricum transierãt.
noricamq oppugnarant receptos ad se socios sibi adsciscũt
Frant omnino itinera duo: quibus itineribus domo exire .⁊.¬
possent. Unum per sequanos angustum & difficile inter
montem uiram & flumen rodanum uix qua singuli car¬
ri ducerentur. Mons autem altissimus impendebat. ut fa¬
cile perpauci prohibere possent. Alterum per prouinciam
nostram multo facilius atq expeditius: propterea qđ inter
fines heluetiorum & allobrogum qui nuper populo. Ro.¬
pacati erant. rodanus fluit: isq non nullis locis uado tran¬
situr. Extremum oppidum allobrogum elt: proximumq
heluetiorum finibus Genua. ex eo oppido pons ad helue¬
tios pertinet. Allobrogibus se se uel persuasuros qđ nondũ
bono animo in populũ ro. uiderentur existimabant: uel ui
coacturos ut per suos fines eos ire paterentur. Omnibus
rebus ad profectionem comparatis diem dicunt: qua die ad

Expanded text:
trans Rhenum incoluerant et in agrum Noricum transierant trans Rhenum incoluerant et in agrum Noricum transierant Noreiamque oppugnabant, receptos ad se socios sibi adsciscunt. Erant omnino itinera duo, quibus itineribus domo exire possent: unum per Sequanos, angustum et difficile, inter montem Iuram et flumen Rhodanum, vix qua singuli carri ducerentur, mons autem altissimus impendebat, ut facile perpauci prohibere possent; alterum per provinciam nostram, multo facilius atque expeditius, propterea quod inter fines Helvetiorum et Allobrogum, qui nuper pacati pacati erant, Rhodanus fluit isque non nullis locis vado transitur. Extremum oppidum Allobrogum est proximumque Helvetiorum finibus Genava. Ex eo oppido pons ad Helvetios pertinet. Allobrogibus sese vel persuasuros, quod nondum bono animo in populum Romanum viderentur, existimabant vel vi coacturos ut per suos fines eos ire paterentur. Omnibus rebus ad profectionem comparatis diem dicunt, qua die ad
Abbreviated transcription (Latin):
retur. Die constituta causae dictionis Orgentorix ad iudiciu
clientes oberatosq suos quorum magnum numerum habebat
eodem conduxit. per eos ne causam dicer& eripuit. Cum ciui¬
tas ob eam rem incitata armis ius suum exequi conaretur mul¬¬
titudinemq hominum ex agris magistratus cogerent. Orgẽtorix
mortuus est. neq abest suspitio ut heluetii arbitrantur. quin ipse
sibi mortem consciuerit. Post eius mortem nihilominus helue¬
ti id quod constituerãt facere conantur. Ut e finibus sus exeãt.
bi iam se ad eam rem paratos esse arbitrati sunt oppida sua oĩa
frumentum omne prȩterꝰ quod secum portaturi erant comburũt:
Ut domum reditionis spe sublata paratiores ad omnia pericłã
subeunda essent.Trium mensium molita cibaria sibi quẽq
domo efferre iub&: persuadent rauracis & tulingis & la¬
tocubicis finitimis uti eodem usi consilio oppidis suisr
uicisq combustis una cum eis proficiscantur. boiosq qui

Expanded text:
retur. Die constituta causae dictionis Orgetorix ad iudicium retur. Die constituta causae dictionis Orgetorix ad iudicium clientes obaeratosque suos, quorum magnum numerum habebat, eodem conduxit; per eos ne causam diceret se eripuit. Cum civitas ob eam rem incitata armis ius suum exequi conaretur multitudinemque hominum ex agris magistratus cogerent, Orgetorix mortuus est; neque abest suspicio, ut Helvetii arbitrantur, quin ipse sibi mortem consciverit. Post eius mortem nihilo minus Helvetii id quod constituerant facere conantur, ut e finibus suis exeant. Ubi iam se ad eam rem paratos esse arbitrati sunt, oppida sua omniafrumentum omne, praeter quod secum portaturi erant, comburunt, ut domum reditionis spe sublata paratiores ad omnia pericula subeunda essent; trium mensum molita cibaria sibi quemque domo efferre iubent. Persuadent Rauracis et Tulingis et Latobrigis finitimis, uti eodem usi consilio oppidis suis vicisque exustis una cum iis proficiscantur, Boiosque, qui
Abbreviated transcription (Latin):
loq romano amicus appellatus erat: ut regnum in ciuitate sua
occuparet. quod pater ante habuerat. Itemq Dunnorigi he¬
duo fratri Diuiatici qui eo tempore principatum in ciuitate
obtinebat sua: ac maxime plebi acceptus erat: ut idem conaret᷑
persuad&. eiq filiam suam in matrimonium dat: perfacile
factu esse illis probat conata perficere propterea qđ ipse suae
ciuitatis imperium obtempturus ess&. nec esset dubium quin
totius galliȩ plurimum heluetii possent. seq suis copiis suoq
exercitu illis regna conciliaturum confirmat. Hac oratione ad¬
ducti fidem inter se & iusiurandum dant. & regno occupato
per tres potentissimos ac firmissimos populos totius galliȩ sese
potiri posse sperant. Ea res ut est heluetiis per indiciũ enun-¬
tiata: moribus suis Orgentorigem ex uinculis causam dicere
coegerunt: damnatum penam sequi oportebat ut igni crema-¬

Expanded text:
li Romani amicus appellatus erat, ut regnum in civitate sua li Romani amicus appellatus erat, ut regnum in civitate sua occuparet, quod pater ante habuerit; itemque Dumnorigi Haeduo, fratri Diviciaci, qui eo tempore principatum in civitate obtinebat ac maxime plebi acceptus erat, ut idem conaretur persuadet eique filiam suam in matrimonium dat. Perfacile factu esse illis probat conata perficere, propterea quod ipse suae civitatis imperium obtenturus esset: non esse dubium quin totius Galliae plurimum Helvetii possent; se suis copiis suoque exercitu illis regna conciliaturum confirmat. Hac oratione adducti inter se fidem et ius iurandum dant et regno occupato per tres potentissimos ac firmissimos populos totius Galliae sese potiri posse sperant. Ea res est Helvetiis per indicium enuntiata. Moribus suis Orgetoricem ex vinculis causam dicere coegerunt; damnatum poenam sequi oportebat, ut igni crema
Abbreviated transcription (Latin):
bellandi cupidi magno dolore afficiebantur. Pro multitudine
autem hominum & pro gloria belli atq fortitudinis angustoᷤ
se fines habere arbitrabantur: qui in longitudinem mille pas-¬
suum ccxl. in latitudinem. clxxx. patebant. His rebus ad¬
ducti & auctoritate Orgentorigis permoti. constituerunt ea q̃
ad proficiscendum pertinent comparare. Iumentorum & carro¬
rum ꝗͣ maximum numerum coemere: sementes qͣmaximas fa-¬
cere ut in itinere copia frumenti suppeteret: cum proximis ciui¬
tatibus pacem & amiciciam confirmare: Ad eas res conficien¬
das biennium sibi satis esse duxerunt. in tertium annum pro¬
fectionem lege confirmant. Ad eas res conficiendas Orgentorix
deligitur. Is igitur ubi ad ciuitates legationem suscepit in eo iti¬¬
nere persuad& castico catamanta leodis filio sequano: cuius pr̃
regnum in sequanis multos annos obtinuerat: & a senatu. popu-¬¬

Expanded text:
bellandi cupidi magno dolore adficiebantur. Pro multitudine bellandi cupidi magno dolore adficiebantur. Pro multitudine autem hominum et pro gloria belli atque fortitudinis angustos se fines habere arbitrabantur, qui in longitudinem milia passuum CCXL, in latitudinem CLXXX patebant. His rebus adducti et auctoritate Orgetorigis permoti constituerunt ea quae ad proficiscendum pertinerent comparare, iumentorum et carrorum quam maximum numerum coemere, sementes quam maximas facere, ut in itinere copia frumenti suppeteret, cum proximis civitatibus pacem et amicitiam confirmare. Ad eas res conficiendas biennium sibi satis esse duxerunt; in tertium annum profectionem lege confirmant. Ad eas res conficiendas Orgetorix deligitur. Is sibi legationem ad civitates suscipit. In eo itinere persuadet Castico, Catamantaloedis filio, Sequano, cuius pater regnum in Sequanis multos annos obtinuerat et a senatu popu
Abbreviated transcription (Latin):
num uergit ad septentrionem: & orientem solem. Aquitania a
garumna flumine ad pyreneos montes & ad eam partem occeai
quȩ ad hispaniam pertin& spectat: inter occasum solis & septen¬
triones. Apud heluetios longe nobilissimus fuit & ditissimus
te inductus coniurationem nobilitatis fecit. ac ciuitati psuasit
Ut de finibus suis cum omnibus copiis exirent. Perfacile esse cũ
uirtute omnibus prȩstarent. totius galliȩ imperio potiri. Id
hoc facilius ei persuasit ꝗd undiq loci natura tuti heluetii con¬
tinerentur. Una ex parte flumine: latissimo atq altissimo. qui agu
heluetium a germanis diuidit. altera ex parte monte lura¬
altissimo: qui est inter Sequanos & heluetios: tertia lacu lema-¬
no & flumine rodano qui prouinciam nostram ab heluetiis di¬
uidit. His rebus fiebat ut & minus late uagarentur & minꝰ
facile finitimis bellum inferre possent.Iua decausa homines

Expanded text:
num, vergit ad septentriones. Benum, vergit ad septentriones. BeGarumna flumine ad Pyrenaeos montes et eam partem Oceani quae est ad Hispaniam pertinet; spectat inter occasum solis et septentriones. Apud Helvetios longe nobilissimus fuit et ditissimus te inductus coniurationem nobilitatis fecit et civitati persuasit ut de finibus suis cum omnibus copiis exirent: perfacile esse, cum virtute omnibus praestarent, totius Galliae imperio potiri. Id hoc facilius iis persuasit, quod undique loci natura Helvetii continentur: una ex parte flumine Rheno latissimo atque altissimo, qui agrum Helvetium a Germanis dividit; altera ex parte monte Iualtissimo, qui est inter Sequanos et Helvetios; tertia lacu Lemanno et flumine Rhodano, qui provinciam nostram ab Helvetiis dividit. His rebus fiebat ut et minus late vagarentur et minus facile finitimis bellum inferre possent; qua ex parte homines
Abbreviated transcription (Latin):
ALLIA EST.OMNIS. DIUISA
in partes tris. quarum unam incolunt
Belge aliam Aquitani. tertiam qui
ipsorum lingua Celtȩ nostra galli ap¬
pellantur. Ni omnes lingua institu¬
tis. legibus inter se difserunt. Galloᷤ
ab aquitanis garumna flumen a
Belgis matrona & sequana diuidit
Norum omnium fortissimi sunt Belgȩ: propterea ꝗd a cultu
atq humanitate prouinciȩ longissime absunt: minimeq ad eoᷤ
mercatores sȩpe commeant. atq ea quȩ ad esseminandos ani¬
mos pertinent important. proximis sunt germanis qui irans
rhenum incolunt: cum quibus continenter bellum gerunt. Qua
decausa Heluetii quoq reliquos gallos uirtute precedunt qd fere
quotidianis: prelus s cum germanis contendunt: cum aut suis fi¬
nibus eos prohibent aut ipsi in eorum finibus bellum gerunt.
Eorum una pars quam gallos obtinere dictum est initium capit
a flumine rhodano: contincturq garumna flumine. Occeanũ
finis belgarum attingit. & a sequanis & heluetiis flumen rhe¬

Expanded text:
allia est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt Belgipsorum lingua Celtae, nostra Galli appellantur. Hi omnes lingua, institutis, legibus inter se differunt. Gallos ab Aquitanis Garumna flumen, a Belgis Matrona et Sequana dividit. Horum omnium fortissimi sunt Belgae, propterea quod a cultu atque humanitate provinciae longissime absunt, minimeque ad eos mercatores saepe commeant atque ea quae ad effeminandos animos pertinent important, proximique sunt Germanis, qui trans Rhenum incolunt, quibuscum continenter bellum gerunt. Qua de causa Helvetii quoque reliquos Gallos virtute praecedunt, quod fere cotidianis proeliis cum Germanis contendunt, cum aut suis finibus eos prohibent aut ipsi in eorum finibus bellum gerunt. Eorum una pars, quam Gallos obtinere dictum est, initium capit a flumine Rhodano, continetur Garumna flumine, Oceano, finibus Belgarum, attingit etiam ab Sequanis et Helvetiis flumen Rhe
Abbreviated transcription (Latin):
stra ꝗͣ reliquorum est admiratio. Ceteri .N. ꝗͣ bene atq emẽ¬
date: nos etiam ꝗͣ facile atq celeriter eos perfecerit scimus.
Erat autem in cęsare cum facultas atq elegantia sum ma
scribendi tum uerissima sententia suorum consiliorum expli¬
candorum. Mihi ne illud quidem accidit: ut alexandrino
atu affricano bello interessem. Quȩ bella ꝗͣ ꝗͣ ex parte nobis
Cȩsaris sermone sint nota: tamen aliter audimus ea: quȩ re¬
rum nouitate aut admiratione nos capiunt. aliter quȩ pro
testimonio sumus dicturi: Sed ego nimirum dum omne
ex cusationis numeros colligo: ne cum cesare conferar: hoc
ipsum crimen arrogantiȩ subeo: qđ me iuditio cuiusꝗͣ existi¬
mem posse cum Cȩsare comparari: UALE.

Expanded text:
stra quam reliquorum est admiratio: ceteri enim, quam bene atque emenstra quam reliquorum est admiratio: ceteri enim, quam bene atque emendate, nos etiam, quam facile atque celeriter eos perfecerit scimus. Erat autem in Caesare cum facultas atque elegantia summa scribendi, tum verissima scientia suorum consiliorum explicandorum. Mihi ne illud quidem accidit, ut Alexandrino atque Africano bello interessem; quae bella quamquam ex parte nobis Caesaris sermone sunt nota, tamen aliter audimus ea, quae rerum novitate aut admiratione nos capiunt, aliter, quae pro testimonio sumus dicturi. Sed ego nimirum, dum omnes excusationis causas colligo ne cum Caesare conferar, hoc ipsum crimen arrogantiae subeo, quod me iudicio cuiusquam existimem posse cum Caesare comparari. Vale.
Abbreviated transcription (Latin):
tidiana mea recusatio: non difficultatis excusationẽ
sed inertiȩ uideretur depretationem habere: diffi¬¬
cillimam rem suscepi. Cęsaris nostri commentarios rerum
gestarum galliȩ non comparandos superioribus atq inferio
ribus scriptis eius contexiii. Nouissimumq imperfectum
ab rebus gestis alexię confeci usq ad exitum: non quidem
ciuilis dissensionis: cuius finem nullum uidemus: sed uitȩ Cȩ¬
saris. Quos utinam qui legerint. scire possint ꝗͣ inuitus susce¬
perim scribendos. quo facilius caream stultitiȩ atq arrogã¬
tiȩ crimine. qui me medus interposuerim Cęsaris scriptie.
Constat enim inter omnes nihil tam operose ab aliis esse per¬
fectum qđ non horum elegantia comentariorum superetur: ꝗ
sunt ȩditi ne scientia tantarum rerum scriptoribus desit.
adeoq probantur omnium iudicio: ut prerepta non prebi¬
ta facultas scriptoribus uideatur. Cuius tamen rei maior no¬

Expanded text:
tidiana mea recusatio non difficultatis excusationem, tidiana mea recusatio non difficultatis excusationem, sed inertiae videretur deprecationem habere, rem difficillimam suscepi. Caesaris nostri commentarios rerum gestarum Galliae, non comparantibus superioribus atque insequentibus eius scriptis, contexui novissimumque imperfectum ab rebus gestis Alexandriae confeci usque ad exitum non quidem civilis dissensionis, cuius finem nullum videmus, sed vitae Caesaris. Quos utinam qui legent scire possint quam invitus susceperim scribendos, qua facilius caream stultitiae atque arrogantiae crimine, qui me mediis interposuerim Caesaris scriptis. Constat enim inter omnes nihil tam operose ab aliis esse perfectum, quod non horum elegantia commentariorum superetur: qui sunt editi, ne scientia tantarum rerum scriptoribus deesset, adeoque probantur omnium iudicio ut praerepta, non praebita, facultas scriptoribus videatur. Cuius tamen rei maior no
Abbreviated transcription (Latin):
arma prouiciuntur: reseruatis hedius atq aruernis: si per eoᷤ
ciuitates recuperare poss&. Ex reliquis captiuis toto exer¬
citu capita singula predȩ nomine distribuit. His rebus
confectis in heduos proficiscitur: ciuitatem recipit. Eo le-¬
gati ab aruernis missi: quȩ imperar& se facturos pollicent᷑.
I mperat magnum nuẽrum obsidum: Legiones in hiberna
dimittit. Captiuorum circiter .xx. milia hedus aruerniq:
restituit. Titum Labienum tum duabus legionibus. &
equitatu in sequanos proficisci iub&. Huic. Mar. Sem¬
a finitimis bellouacis calamitatem accipiant. C. Antistio
Reginum in ambibractos. T. Sextum in bicturiges. C. Ca¬¬
ninum Rebillum in ruthenos cũm singulis legionibus mit¬
tit. Q. Tullium Ciceronem: &. P. Sulpitium cabiloni &
matiscone in heduis ad ararim rei frumentariȩ causa col¬
locat. Ipse bibracte hiemare constituit. His litteris cogni-¬
tis romȩ dierum .xx. supplicatio redditur:

Expanded text:
arma proiciuntur. Reservatis Aeduis atque Arvernis, si per eos arma proiciuntur. Reservatis Aeduis atque Arvernis, si per eos civitates reciperare posset, ex reliquis captivis toto exercitui capita singula praedae nomine distribuit. His rebus confectis in Aeduos proficiscitur; civitatem recipit. Eo legati ab Arvernis missi quae imperaret se facturos pollicentur. Imperat magnum numerum obsidum. Legiones in hiberna mittit. Captivorum circiter viginti milia Aeduis Arvernisque reddit. Titum Labienum duabus cum legionibus et equitatu in Sequanos proficisci iubet: huic Marcum Semllocat, ne quam ab finitimis Bellovacis calamitatem accipiant. Gaium Antistium Reginum in Ambivaretos, Titum Sextium in Bituriges, Gaium Caninium Rebilum in Rutenos cum singulis legionibus mittit. Quintum Tullium Ciceronem et Publium Sulpicium Cabilloni et Matiscone in Aeduis ad Ararim rei frumentariae causa collocat. Ipse Bibracte hiemare constituit. His litteris cognitis Romae dierum viginti supplicatio redditur.