comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
stitutus ant totameam parteni. ant par¬
tis uartis parten: restituere rogatur. Nama
queitotus hãditans restitnione diximuis.
Siquis una aliquare teclucta. siue ꝑcepta
quequãrtam ꝯtinet: uelim fundo. uel alĩa
re. rogatus sit restituere heditatem. stmili mõ
e trebesliano .s. ꝯsulto restitimo fiat ꝑinte
acsi quarta parte ceterta rogaius eẽtreli¬
quam hẽctitatem restituere. Sa ullud inter¬
ẽ. quod ex alt̾o caũ idẽ cumteaucta siue ꝑ¬
cepta aliqua re restitiutur hẽditas: insolicu
exeo senatus ꝯfulto actiones transferuntur.
Et ros queremanet apudhẽdem: sine ullo
honere hẽtitano apud eum manet.quasi
exiegato ei adquisita. Alt̾o uero can idẽ. cũ
quarta parte retenta. rogatus ẽ hẽs resti¬
tuere hereclitatem: ⁊cumrestitut scindunt̃
actiones. ⁊ ꝓdodrante quidem transfenint᷑
ad fidei ꝯmissanum. ꝓquadrante rema¬
neant apudnẽdem. Quin⁊̃ licet. tnã. ĩ¬
aliqua re cdeclucta aut ꝑcepta. restituere au¬

Expanded text:
stitutus aut totam partem aut partis partem restituere rogatur: nam et quae in totius hereditatis restitutione diximus. Si quis una aliqua re deducta sive praecepta quae quartam continet, veluti fundo vel alia re, rogatus sit restituere hereditatem, simili modo ex Trebelliano senatus consulto restitutio fiat, perinde ac si quarta parte retenta rogatus esset reliquam hereditatem restituere. sed illud interest, quod altero casu, id est cum deducta sive praecepta aliqua re restituitur hereditas, in solidum ex eo senatus consulto actiones transferuntur, et res quae remanet apud heredem sine ullo onere hereditario apud eum manet, quasi ex legato ei adquisita, altero vero casu, id est cum, quarta parte retenta, rogatus est heres restituere hereditatem et restituit, scindantur actiones et pro dodrante quidem transferantur ad fideicommissarium, pro quadrante remaneant apud heredem. quin etiam licet in una re, qua deducta aut praecepta restituere al
Abbreviated transcription (Latin):
Ate angusti tempora ꝯstat Decoclicillis.
lentulus. excnius ꝑsona ⁊̃ fidei ꝯmissa ceꝑut̃:
codicillos introcdireit. Nam cum decedet i
affnca. scͥpsit codiallos testam̃to confirmatos.
quibus ab angusto penit ꝑfidei ꝯmissum.
ut facẽt auquid. Et cumdimis angustus
uoluntatem enis impless. deinceps reliqui
anctoritatem eius secuti fidei ꝯmissa p̃stabãt¬
⁊ filia lentuli legata que uire nd̃ebebat.
soluit. Diatur aũt augustus ꝯuocasse pru¬
dentesinter quos trebatium quoq. cunis tc̃
anctoriatas maxima erat: ⁊ quesisse anpos¬
sit noc recipi. nec absonãs auinsratione cõ¬
dicilloꝵ usus ẽ. ⁊ tretutioum suasisse angy¬
nanones. que apud ueteres fuissent. Ubisi
quis testmn facere ñpossa. tm̃codicillos pos
cisset. iamnemini dubium erat. quin co¬
dicilli ure optimo admitterentur Non
tm̃ aut testõ facto põt quis codicillos facere
s ⁊ intestato quis dececiens fidei ꝯmutere
codicilł põt.s.⁊ cum are testmn factum codi¬

Expanded text:
te Augusti tempora constat ius Lentulus, ex cuius persona etiam fideicommissa coeperunt, codicillos introduxit. nam cum decederet in Africa scripsit codicillos testamento confirmatos, quibus ab Augusto petiit per fideicommissum ut faceret aliquid: et cum divus Augustus voluntatem eius implesset, cuius deinceps reliqui auctoritatem secuti, fideicommissa praestabant, et filia Lentuli legata quae iure non debebat solvit, dicitur Augustus convocasse prudentes, inter quos Trebatium quoque, cuius tunc auctoritas maxima erat, et quaesisse, an possit hoc recipi nec absonans a iuris ratione codicillorum usus esset: et Trebatium suasisse Augurinationes, quae apud veteres fuissent, ubi, si quis testamentum facere non posset, tamen codicillos posscisset, iam nemini dubium erat quin codicilli iure optimo admitterentur. Non tantum autem testamento facto potest quis codicillos facere, sed et intestatus quis decedens fideicommittere codicillis potest. sed cum ante testamentum factum codi
Abbreviated transcription (Latin):
extrebelliano senatus ꝯsulto restituebat᷑
hẽcutas: ⁊ inutrumq acciones nẽditane ꝓ
rata parte dabantur. inhẽdem quidemi
tanquam inhẽdem. at siplus quam dodrã¬
tem uel ⁊̃ totam hẽduitatem restituere roga¬
tus fit: locus erat pegasiano senatus ꝯsuito. ⁊⁊
heres quisemel adient hẽclitaten. simodo

Expanded text:
ex Trebelliano senatus consulto restituebatur ex Trebelliano senatus consulto restituebatur hereditas et in utrumque actiones hereditariae pro rata parte dabantur: in heredem quidem itamquam in heredem. at si plus quam dodrantem vel etiam totam hereditatem restituere rogatus sit, locus erat Pegasiano senatus consulto, et heres qui semel adierit hereditatem si modo
Abbreviated transcription (Latin):
recusabant. atq obid extinguebantur fidĩ¬
ꝯmissa. postea uespasiani angusti tp̃ibus
pegaso ⁊pusione ꝯsiuib senatus censuit:
ut ei quirogatus eẽt Nẽditatem restituere:
pinde liceret quartam partem retinere.at¬
q lege faicioia exiegans retinere ꝯceclitur.
Ex singuus quoq reb que ꝑfidi ꝯmissum
relinquuntur eadem retentio ꝑmissa ẽ.
Post quod senatus ꝯsuitum ipse hes hone¬
ra hẽtutaria sustinebat. Ille anten⁊ quiex fidĩ¬
ꝯmissd recipiebat hẽditatis partem. legatarũ
particiani loco erat. idẽ eius legatarii. cui
pars bonoꝵ legabatur. Quespenes legati pã¬
titio uocabatur. qr cumiãde legatarius par
ieggiu iñponi. Ieedem insponebant̃
inter eum qui exfidi ꝯmissorecipit nẽdeita¬
tem. ⁊ heredem. idẽ. ut lucrum ⁊ dampnũ
hẽditarium ꝓrata parte int̾ eos cõe sit. Er¬
gͥosiquidem ñplus quam dodrantem rẽ¬
ditatis scͥptus hẽs rogatus sit restituere. tc̃

Expanded text:
recusaban, atque ob id extinguebantur fideicrecusaban, atque ob id extinguebantur fideicommissa; postea Vespasiani Augusti temporibus Pegaso et Pusione consulibus senatus censuit, ut ei qui rogatus esset hereditatem restituere perinde liceret quartam partem retinere, atque lege Falcidia ex legatis retinere conceditur. ex singulis quoque rebus quae per fideicommissum relinquuntur eadem retentio permissa est. post quod senatus consultum ipse heres onera hereditaria sustinebat: ille autem qui ex fideicommisso recepit partem hereditatis legatarii partiarii loco erat, id pars bonorum legatur; quae species legati 'partitio' uocatur, quia cum herede legatarius 'parlegatarium interponi, eaedem interponantur inter eum, qui ex fideicommissi causa recipittem et heredem, id est ut et lucrum et damnum hereditarium pro rata parte inter eos commune sit. Ergo si quidem non plus quam dodrantem hereditatis scriptus heres rogatus sit restituere, tunc
Abbreviated transcription (Latin):
luci titi. ut cum pͥmum possis hẽcaitatẽ
meam adire: eam gaio seiorestituias. ⁊ red¬
das. ¶ Potest aut quisq departe restito¬
enda hedem rogare. Et lib̾um est uł pure
uel sub ꝯditione relinquere. fidei ꝯmis¬
sum uel exdie certo. ¶ Restituta aut hẽ¬
ditater isquid̃ quirestituit: nichilhominꝰ
hẽres ꝑmanet is ueroquire cipit hẽditatẽ.
aliquando hereclis: aliquando legatarii
loco habetur ⁊ mnneronis quidem tempori¬
bus trebellio maximo.⁊ antea seneca ꝯsu¬
libus. senatus ꝯsilitum factum ẽ. quocanti
est. at suẽclitas ex fidĩ cõmissi cã restituta
sit: om̃s acciones. que uir̃e ciuili hẽcli et
in herecdem ꝯpetent. ei uneum darentur.
cui exfidi comisso restituta ẽ heclitas. Post
quod senatus ꝯsultum p̃tor utiles actiones
ei ⁊ meum quirecipit hẽclitatem. quasi nẽ¬
scͥpti. cum aut totam hẽcuitatem. aut pene
totan plerumq resticuere rogabantur. ad¬
ire hẽcditatem obnullum uł minimũ lucry

Expanded text:
Luci Titi, ut, cum primum possis hereditatem meam adire, eam Gaio Seio reddas restituas ’. potest autem quisque et de parte restituenda heredem rogare: et liberum est vel pure vel sub condicione relinquere fideicommissum vel ex die certo. Restituta autem hereditate is quidem qui restituit nihilo minus heres permanet: is vero qui recipit hereditatem aliquando heredis aliquando legatarii loco habebatur. Et in Neronis quidem temporibus Trebellio Maximo et Annaeo Seneca consulibus senatus consultum factum est. quo cautum est ut, si cui hereditas ex fideicommissi causa restituta sit, omnes actiones quae iure civili heredi et in heredem competerent, ei et in eum darentur cui ex fideicommisso restituta esset hereditas. post quod senatus consultum praetor utilos actiones ei et in eum qui recepit hereditatem, quasi herscripti, cum aut totam hereditatem aut paene totam plerumque restituere rogabantur, adire hereditatem ob nullum vel minimum lucrum
Abbreviated transcription (Latin):
tor ꝓprius crearetur. quifidĩ cõmissi ius di¬
ceret: quem sidei cõmissarium appellabãt.
Inpͥm̃is igitur saendum est opns eẽ. utauꝗs
recto unre testam̃tohe̾s instituatur: eiusq fi¬
dei ꝯmittatur ut eam rẽditatem alii restinuat.
Alioqui inutile ẽ testam̃tum: inquone¬
mohe̾s instituitur. Cuigitur aliquis scͥpsit̃
lutuis titins hes esto. ponit adicere. Rogotẽ¬

Expanded text:
tor proprius crearetur, qui fideicommissis ius ditor proprius crearetur, qui fideicommissis ius diceret, quem fideicommissarium appellabant. In primis igitur sciendum est, opus esse ut aliquis recto iure testamento heres instituatur, eiusque fidei committatur ut eam hereditatem alii restituat: alioquin inutile est testamentum in quo nemo heres instituitur. cum igitur aliquis scripserit: ‘ Lucius Titius heres esto ’, poterit adicere: ‘ rogo te
Abbreviated transcription (Latin):
ex bonis apnd nerecdem rentanere oportet.
de fideicõmissariis hẽditatibus.
Unc transeamus ad fidei cõmissa. Et pͥusẽ¬
ut dehẽclitatibus fidei ꝯmissariis uideamus.
Sciendum itaq est omĩa fidei ꝯmifsa pri¬
mis temporib infirma eẽ: quia nemoinin¬
tus cogebatur p̃stare io dequo rogatus erat.
Quib N ñ potanͣt hereditate uellegata
relinquere. sirelinquebant. fidei cõmitte¬
bant eoꝵ quicapere potant extestam̃to
hẽditatem. Et ideofidei ꝯmissa appellata
funt. quia nullo unculo uiris. s. ⁊ tm̃ pudo¬
recoꝵ quirogabantur ꝯtinebantur Po¬
stea pͥmus diuus augustuis. semel it̃umq.
gr̃a ꝑsonarum motis. uelqr ꝑipsius salurẽ.
rogatus quis diceretur: aut obinsignem quo¬
Rdam ꝑficdiam: iussit ꝯstilibus auctorita¬
tem suam int̃ponere. Quod qr iustum u¬
debãtur. ⁊ populare erat: paulatim ꝯũsuo
ẽ massiduam uiris dictionem. Tantusq
fauor eoꝵ factus ẽ. ut paulatim euam pre¬

Expanded text:
ex bonis apud heredem remanere oportet. TIT. ex bonis apud heredem remanere oportet. TIT. 23 DE FIDEICOMMISSARIIS HEREDITATIBUS Nunc transeamus ad fideicommissa. et prius de hereditatibus fideicommissariis videamus. Sciendum itaque est, omnia fideicommissa primis temporibus infirma esse quia nemo invitus cogebatur praestare id de quo rogatus erat: quibus enim non poterant hereditates vel legata relinquere, si relinquebant, fidei committebant eorum qui capere ex testamento poterant: et ideo fideicommissa appellata sunt, quia nullo vinculo iuris, sed tantum pudore eorum qui rogabantur, continebantur. postea primus divus Augustus semel iterumque gratia personarum motus, vel quia per ipsius salutem rogatus quis diceretur, aut ob insignem quorundam perfidiam iussit consulibus auctoritatem suam interponere. quod, quia iustum videbatur et populare erat, paulatim conversum est in adsiduam iurisdictionem: tantusque favor eorum factus est, ut paulatim etiam prae
Abbreviated transcription (Latin):
tis. heres quartam partem habiturus dit.¬
pars detrayatur. ¶ Exduao niepni agin¬
ta quinꝙ legnit. ⁊ ant aditam hecli¬
tatem intm̃ decreum̃t bona incendiis for¬
te aut naufragus. aut morte ẜuoꝵ. ut ñ
am minus relinquatur. sonda iegata den¬
tur. Nec eans dampnosa est rẽcui. an lib̃ũ
ẽ nõadire rẽctitatem. Que res efficit. ut ne¬
cesse sit legatarus. nedestituto testam̃tonicͥ
ꝯsequantur. cum hẽde inportione pacisci.
Cum aũt ratio iegis falcidie ponitur. ante
oucleduatur es abenum. Item fimisim¬
pensa. ⁊ p̃tioa ẜ uoꝵ manumissoꝵ. tunc
fur̃t. Itaq sifinganius quadrigentos anreoͤ
legatos ce: ⁊ patrimonii quantitatem ex
qua legata errogarioportet quadrigentoꝵ
eẽ. quarta pars singnls legatariis detrani
octaua debet detrahi. Quod siquingen¬
tos legauit. mitio quinta. deide quarta d̃¬
trahi debet. Ante n detrahendumẽ. quod
extra bonoꝵ quantitatem ẽ. deinde quod

Expanded text:
tis, heres quartam partem heredittis, heres quartam partem hereditis detrahatur. ex diverso si septuaginta quinque legaverit et ante aditam hereditatem in tantum decreverint bona, incendiis forte aut naufragiis aut morte servorum, utam minus relinquatur, solida legata debentur. nec ea res damnosa est heredi, cui liberum est non adire hereditatem: quae res efficit ut necesse sit legatariis, ne destituto testamento nihil consequantur, cum herede in portione pacisci. Cum autem ratio legis Falcidiae ponitur, ante deducitur aes alienum, item funeris impensa et pretia servorum manumissorum, tunc fuerit. itaque si fingamus, quadringentos aureos legatos esse, et patrimonii quantitatem, ex qua legata erogari oportet, quadringentorum esse, quarta pars singulis legatariis detrahi octava debet detrahi. quodsi quingentos legaverit, initio quinta, deinde quarta detrahi debet: ante enim detrahendum est quod extra bonorum quantitatem est, deinde quod
Abbreviated transcription (Latin):
Et cumquesttum eet cduob hẽdib institutis
ueluti titio t seio. sintii pars aut tota exan¬
sta sit legans que nõatim abeo datasint.
ant supra modum. honerata: aseiouero a¬
ut nulla relicta: aut que partem eius dũ¬
taxat inpartem dimidiam minuunt. an
quia is quãrtam partem totus hẽditatis nĩ¬
aut amplius: titionichil exlegatis que abeo
relicta sunt retinere licet: placiit utquartam
partem sue partis saiuam hãt. ⁊põsse retinẽ.
Et ii insinguus hẽdib ratioiegis falcidie po¬
nendaẽ ¶ Quantitas ant parrimomi.
ad quam fatio legis faiciore retligitur: mõ¬
tis tpr̃ spectanir. Itaq siuerbi gratia is qui
centum aureoꝵ patrimonium inbonis¬
habetat. cenium aureos iegauit. nichil
legatariis ꝓpẽ. siañt aditam hẽcutatem ꝑ
ẜ uos hẽditarios. aut expartu ancillaꝵ hẽre¬
ditariarum. aut exfetu petoꝵ tm̃accessit̃
hẽcditati. nt .c. aureis legatoꝵ noĩe erroga¬

Expanded text:
Et cum quaesitum esset, duobus heredibus institutis, Et cum quaesitum esset, duobus heredibus institutis, veluti Titio et Seio, si Titii pars aut tota exhausta sit legatis quae nominatim ab eo data sunt, aut supra modum onerata, a Seio vero aut nulla relicta sint legata, aut quae partem eius dumtaxat in partem dimidiam minuunt, an, quia is quartam partem totius hereditatis aut amplius habet, Titio nihil ex legatis quae ab eo relicta sunt retinere liceret: placuit, ut quartam partem suae partis salvam habeat, posse retinere: etenim in singulis heredibus ratio legis Falcidiae ponenda est. Quantitas autem patrimonii, ad quam ratio legis Falcidiae redigitur, mortis tempore spectatur. itaque si verbi gratia is qui centum aureorum patrimonium habebat centum aureos legaveri, nihil legatariis prodest, si ante aditam hereditatem, per servos hereditarios aut ex partu ancillarum hereditariarum aut ex fetu pecorum, tantum accesserit hereditati ut, centum aureis legatorum nomine eroga
Abbreviated transcription (Latin):
alias ꝓbrosa. hunis mocdi i⁊ testatoꝵ cdis¬
positiones ualere secta temporũ meoꝵ non
Demptio legatoꝵ siue eodem testanito adm¬
mantur iegita sine codicillis firma ẽ. Siue
contranis ũbis fiat adempno. Uenati. siquid
ita quis iegauit. dolego ta adimatur. nõ
do. ñ lego. Sine ñcontrariis. idẽ. aliis quil¬
cumq uerbis. ¶Trans ferriquoq legan
abalio ad alum pͥot. Ueluti siquis ita dreit̃
hominem. stichum quentitio legaui. se¬
io do iego. Sine ineodem testõ sme inco
Uper est. ut delege falcibia dispitiamis. q̃
modus nouissime legatis impositus ẽ. Cui
legandi ucentiam cohartare ¶ Ioq ipoꝵ
testatoꝵ gr̃a ꝓuisum ẽ. obid quod pieruimq
dious: ꝓmulo ant minimo lucro herecuta¬
tes adire. Et cum super hoc tamlex furiã. q̃
lex uoconia late sunt: quarum neutra suft¬
tiens a drei ꝯsumationem uidebatur nours¬
sime lataẽ lex faicidia: quacauetur nepiui
legare licet̾ quam dodrantem totoꝵ bonoꝵ. ⁊

Expanded text:
alias probrosa: huiusmodi enim testatorum dispositiones valere, secta temporum meorum non Ademptio legatorum, sive eodem testamento adimantur sive codicillis, firma est, sive contrariis verbis fiat ademptio, veluti si quod ita quis legaverit ‘ do lego ’ ita adimatur ‘ non do non lego ’, sive non contrariis, id est aliis quibuscumque verbis. Transferri quoque legatum ab alio ad alium potest, veluti si quis ita dixerit: ‘ hominem Stichum, quem Titio legavi, Seio do lego ’, sive in eodem testamentoSuperest, ut de lege Falcidia dispiciamus, qua modus novissime legatis impositus est. cumlegandi licentiam coartare, idque ipsorum testatorum gratia provisum est, ob id quod plerumqo nullo aut minimo lucro hereditates adire. et cum super hoc tam lex Furia quam lex Voconia latae sunt, quarum neutra sufficiens ad rei consummationem videbatur: novissime lata est lex Falcidia, qua cavetur, ne plus legare liceat quam dodrantem totorum bonorum
Abbreviated transcription (Latin):
cipuum regasiani senatus lliti fuerat. ut qnͣ
cessitas ei imponeretur totam hereditatẽ.
uolemi fidei ꝯmissario restituere. ⁊ om̃s ad
eum. ⁊ contra enm transue actiones: ⁊ hoctrã¬
spommus adseonatis ꝯsultum trebellianũ.
ut exhoc sdlo ⁊ necessitas rẽcli imponatur: si
no neccommodo apud rẽdem remanente.
Nichil aũt interẽ uirum aliquis exasse
hes institutus. aut totam heclitatem. aut

Expanded text:
aecipuum Pegasiani senatus consulti fuerat, ut, quaaecipuum Pegasiani senatus consulti fuerat, ut, quacessitas ei imponeretur totam hereditatem volenti fideicommissario restituere, et omnes ad eum et contra eum transirent actiones, et hoc transposuimus ad senatus consultum Trebellianum, ut ex hoc solo et necessitas heredi imponatur, si no nec commodo apud heredem manente. Nihil autem interest, utrum aliquis ex asse heres institutus aut
Abbreviated transcription (Latin):
captiosas eas romo excetsi ingenii. pãp. appel
uat: ⁊ nobis inlegib magis simpncitas quã÷
difficuttas placet: ideo om̃ib noris fudge¬
stis. tam similitudinibus qnamdiffentus ut̾¬
usq senatus ꝯfsuti placuit exploso senatus pe
gassano quodpostea superuenit omnem au¬
ctoritatem extrebelliano senatus ꝯfulto p̃re¬
stare: ut ex eostoei ꝯmissane hẽclitates reftur¬
antur. sine hat hẽs exnoluntate restatonoi
quartam siuie plus fiue minus fiue penitus
nchil. Ut tunc quando uelnichil. uelminus
quarta apudeum remaneat. liceat ei uelquã¬
tam uel quod dcẽ exnostia auctontate retinẽ.
nelrepetere souitum. quasi extrebesliano sena¬
tus ꝯsulto prorata portione actionibus tam
inrẽddem quam infidei ꝯmissarium cõpeten¬
tib. ¶ Siuero totam Reclitatem sponte refti¬
tuit: om̃s rẽtitarine actiones fidei cõnussa¬
rio. ⁊ adũsus eum ꝯpetunt. ¶ Scci id quodpͣ¬

Expanded text:
captiosas eas homo excelsi ingenii Papinianus apcaptiosas eas homo excelsi ingenii Papinianus appellat et nobis in legibus magis simplicitas quam difficultas placet, ideo omnibus nobis suggestis tam similitudinibus quam differentiis utriusque senatus consulti, placuit exploso senatus consulto Pegasiano, quod postea supervenit, omnem auctoritatem Trebelliano senatus consulto praestare, ut ex eo fideicommissariae hereditates restituantur, sive habeat heres ex voluntate testatoris quartam sive plus sive minus sive penitus nihil, ut tunc, quando vel nihil vel minus quarta apud eum remaneat, liceat ei vel quartam vel quod deest, ex nostra auctoritate retinere vel repetere solutum, quasi ex Trebelliano senatus consulto pro rata portione actionibus tam in heredem quam in fideicommissarium competentibus, si vero totam hereditatem sponte restituerit, omnes hereditariae actiones fideicommissario et adversus eum competunt; sed etiam id quod pr
Abbreviated transcription (Latin):
partem sine nolũt retinere. ipse uniũ¬
sa honera honera hectitana sustm̃ebat. S⁊
quartaquitẽ retenta. quasi partis. ⁊ꝓparte
stipulationes trt̃ponebantir: tanquã int
partitiarum legatanum: ⁊ hẽdem ¶ Siuõ
totam hẽditatem restituet̃ empte ⁊uendi
te hẽtitatis stipulationes interponebun
tur. S⁊ sirecusi scͥptus hẽs adire hẽditateo
obid quoddicat eam sibi suspectam ẽẽ. idĩt¬
quasidampnosam. cauetur pegaficano
senatus. ⁊suito: intle siderante eo cunrestru¬
ere iogats est. iussuptons ad eadt. ⁊ resti¬
hẽctitatem. acciones dantur: ac suuris ẽ. Ex
trebelliano senatus ꝯsulto. Quo caũ nul¬
lis stipulationi: opuse. quia simul cihuic
quirestituit securtas datur. ⁊ acciones hẽ¬
ditarie ei ⁊ mneum transferuntur quireci¬
pit hẽuitatem. inppꝑ senatus ꝯsulto in hac
spene ꝯcunente. ¶Si qr stipulationes ex
senatus ꝯstutu pegaslano descendentes: ⁊ipsi
antiquitati dispicuerunt: ⁊ quib dam cãsibus

Expanded text:
partem sive noluerit retinere, ipse universa onera hereditaria sustinebat. sed quarta quidem retenta, quasi partis et pro parte stipulationes interponebantur tamquam inter partiarium legatarium et heredem: si vero totam hereditatem restittae hereditatis stipulationes interponendae sunt. Sed si recuset scriptus heres adire hereditatem ob id, quod dicat eam sibi suspectam esse quasi damnosam, cauetur Pegasiano senatus consulto, ut desiderante eo, cui restituere rogatus est, iussu praetoris adeat et restihereditatem actiones dentur, acsi iuris est ex Trebelliano senatus consulto: quo casu nullis stipulationibus opus est, quia simul et huic qui restituit securitas datur, et actiones hereditariae ei et in eum transferuntur qui recipit hereditatem, utroque senatus consulto in hac specie concurrente. Sed quia stipulationes ex senatus consulto Pegasiano descendentes et ipsi antiquitati displicuerunt et quibusdam casibus
Abbreviated transcription (Latin):
re. s iros herecdis: aut legatarii. aiit fidei cõ¬
missani. ant cuius ub ⁊ alt̾uis. Itaq ⁊ le¬
gatanus. ⁊ fidei ꝯmissarius. ñ solum deea
re rogar põt: ut eam ancui restituat que
ei relicta sit. s. ⁊̃ dealia sine ipsuis siue aliena
sit. hoc solum obẜuandum ẽ. neplus ꝗs¬
quam regetur alicui restituere. quam ipe
extestam̃to ceꝑit. Nam quod amplius ẽ in¬
utiuter reunquitur. Cum aũt auenas res
ꝑficdeiꝯ missum relinquitur. neccẽ ẽ ei qui
rogatus est aut ipsam redim ere. ⁊p̃stare. a
res eum rgetur manumitere. uł iegatanꝰ.
uel fidei ꝯ missarius. Nec interest. utrum de
suo ẜuoꝓpͥo testator rogi: andeeo quu p̃ius
herectis. aut legatarii. uł ⁊̃ ex traneisit. I¬
taq ⁊ alienus ẜuus: recdimi ⁊ manumiti
tebet. Quod sidñs eum ñuendat. simodo¬
ncͥ ex indino eius quirenquent lib̾tatem re¬
ceꝑit: ñstatim extinguitur sidei comissaria
lib̾tas. s cliffertur. quia possat tempore ꝓce¬

Expanded text:
legatarii aut fideicommissarii aut cuiuslibet alterius. itaque et legatarius et fideicommissarius non solum de ea re rogari potest, ut eam alicui restituat, quae ei relicta sit, sed etiam de alia, sive ipsius sive aliena sit. hoc solum observandum est, ne plus quisquam rogetur alicui restituere quam ipse ex testamento ceperit; nam quod amplius est inutiliter relinquitur. cum autem aliena res per fideicommissum relinquitur, necesse est ei qui rogatus est aut ipsam redimere et praestare ares eum rogetur manumittere vel legatarius vel fideicommissarius. nec intesuo proprio seruo testator roget an de eo, qui ipsius heredis aut legatarii uel etiam extranei sit. Itaque et alienus seruus redimi et manumitti debet. quodsi dominus eum nnihil ex iudicio eius qui reliquit libertatem percepit, non statim extinguitur fideicommissaria libertas, sed differtur, quia possit tempore proce
Abbreviated transcription (Latin):
ineq ex scͥptura: neq ex quinq testũnũo
quim fidei ꝯmissis iegitimus eẽ nostitur:
res possit manifestar. s uel pantiores qm̃
quinq. uel nemo penitus testis intuenit.
tunc sine pater hẽdis. siue alius quicum q
sit. quifidem elegit ix̃dis: ⁊ abeao aliquidre¬
stitiu uoluĩt. siẽs ꝑfideia tentus adim¬
plere fidem recusat: negando rem itaet̃ sub.¬
secutam. sifidi ꝯmissarius uis uirandum ei
detulent. cumpͥus ipse decalumpnia uira¬
uit᷑. neceẽ eum hr̃e. uł uisiurandum. suo¬
ire quodnchil tale atestatore audunt. uel
recusantem ad fidĩ ꝯmissi uł immiũ̾sitatis uel
spetialis solutionem coartan. nedepeat ul¬
tima uoluntas testatons fidei heredis cõmis¬
sa. Eadem obẜuari censuimus. ⁊ si alegata¬
tio uel fidei ⁊missario auquid similiter re¬
lictum sit. Quod sus. aquo relictum dicitur.
ꝯfiteatur quidẽ aliquid ase relictum eẽ: sec
adlegis subtilitatem decurrat. om̃i modo
pecuniam nũãtam. ⁊ uł ipsum hẽdem reo¬

Expanded text:
neque ex scriptura neque ex quinque testium numero, qui in fideicommissis legitimus esse noscitur, res possit manifestari, sed vel pauciores quam quinque vel nemo penitus testis intervenerit, tunc sive pater heredis sive alius quicumque sit, qui fidem elegit heredis et ab eo aliquid restitui voluerit, si heres perfidia tentus adimplere fidem recusat, negando rem ita esse subsecutam, si fideicommissarius iusiurandum ei detulerit, cum prius ipse de calumnia iuraverit, necesse eum habere vel iusiurandum subire, quod nihil tale a testatore audivit, vel recusantem ad fideicommissi vel universitatis vel specialis solutionem coartari, ne depereat ultima voluntas testatoris fidei heredis commissa. eadem observari censuimus et si a legatario vel fideicommissario aliquid similiter relictum sit. quodsi is a quo relictum dicitur confiteatur quidem aliquid a se relictum esse, sed ad legis subtilitatem decurrat, omnimodo pecuniam numeratam, et vel ipsum heredem ro
Abbreviated transcription (Latin):
bãri. ¶Subcerta uõ demonstratione. idẽ
excertis ꝑsonis. incerte ꝑsone recte legabat̃
ueluti excognatis meis quinuncsit. siꝗs
filiam meam uxorem ouxĩf. ei hẽs meus. il¬
Lamrem dato. ¶ Incertis aut ꝑsonis legata
uel fidei ⁊ ꝯmissa relicta: ⁊ per errorem idui¬
ta repeti nonposse sacris ꝯstitutionib cautũ
erat. ¶Postumo quoq alieno mnutiuter
legabatur. Est aũt alienus postumus. qui
natus int̾ suos: hẽs̃ testatori futurus nõẽ.¬

Expanded text:
bat. sub certa vero demonstratione, id est ex certis personis incertae personae recte legabatur, veluti ‘ ex cognatis meis qui nunc sunt si quis filiam meam uxorem duxerit, ei heres meus illam rem dato. ’ incertis autem personis legata vel fideicommissa relicta et per errorem soluta repeti non posse, sacris constitutionibus cautum erat. Postumo quoque alieno inutiliter legabatur: est autem alienus postumus qui natus inter suos heredes testatoris futurus no
Abbreviated transcription (Latin):
scͥpserunt. Sitm defunctus uoluit legoata¬
num luere. ⁊hoc exp̃ssit: nondebet heres eã
luere. ¶ Sires auiena legata fuit̃. ⁊ eius in¬
uotestatore legarius dñs factus fuĩt. siqui¬
dem excausa emptionis. extestam̃ti actio¬
ne p̾tium ꝯsequi põt. Siuero excausa lu¬
cratiua ueluti exdonatione ł ex̃ aua simili cã.
agere ñ põt. Nam trãditum ẽ cluas lucra¬
inter est utrumrem anextimationem exte
testam̃to ꝯsecutus ẽ. Nam̃sirem. agere ñ pot.
quia ht̃ eam excansalucratiua: si extimatioẽ.
agere põt ¶ Ea quoq res quẽmrerum naty¬
ra nonest. simodo futuraẽ recte legatur. ⁊¬
uetuti fructus quiin illo fuñdo nati erũt̃
aut quod exilla ancilla natumerit ¶Si
eadem res duobuslegatasit. siue ꝯuinc¬
tim. sine disiunctĩs. siambo ꝑueniant ad
legatum. scindͣitur inter eos legatum. S¬
uero alter defiuat. quia aut spreuit᷑ lega¬
tum: aut inuotestatore deceffit᷑. aut quo

Expanded text:
scripserunt. si tamen defunctus voluit legatascripserunt. si tamen defunctus voluit legatarium luere et hoc expressit, non debet heres eam luere. Si res aliena legata fuerit et eius, vivo testatore, legatarius dominus factus fuerit, si quidem ex causa emptionis, ex testamento actione pretium consequi potest: si vero ex causa lucrativa, veluti ex donatione vel ex alia simili causa, agere non potest. nam traditum est, duas lucrainterest utrum rem an aestimationem ex testamento consecutus est: nam si rem, agere non potest, quia habet eam ex causa lucrativa, si aestimationem, agere potest. Ea quoque res, quae in rerum natura non est, si modo futura est, recte legatur, veluti fructus, qui in illo fundo nati erunt, aut quod ex illa ancilla natum erit. Si eadem res duobus legata sit sive coniunctim sive disiunctim, si ambo perveniant ad legatum, scinditur inter eos legatum: si alter deficiat, quia aut spreverit legatum aut vivo testatore decesserit aut alio
Abbreviated transcription (Latin):
iuns cognita. facile possint ꝑmixtonẽ
eoꝵ eruditi subtiliorib aurib percipere
¶Noniolum autem testatoris. uelhẽcus.s
recdimere eam ⁊ p̃stare: ⁊ sinonpot reclim
ere eam. ⁊ p̃stare. extimationem eius dare
Scisitalis ressit. cuius nest ꝯm̃tium. nel¬
ficuti. campum marcum. uł basilicas.
uel templa. uel que publico usui destinata
sunt: legauit᷑. Nam nullius mom̃ti legaty
est ¶ Quod aut cdiximus auenam remie¬
gari posse. ita intelligendum est. scidefunc¬
tus sciebat alienam rem eẽ. non isigñorabat.
forsitan enĩ fiscissa alienam eẽ. nonlegasset.
ꝓbare oportere scisse auenam rem legare
defunctum. non heredem ꝓbare oportere
ignorasse auenam. Quia semper necessitã
ꝓbandi incumbit illi quiagit. ¶ S⁊ ⁊ sirẽ
obligatam creditori alqnis legauit. neceẽ h
habet heres luere. Et hoc quoꝙ cau idẽ pla¬
cet quod inre auena utita demum luere ne¬
cesse habeat heres. sisciebat defunctus rem
obligatam eẽ. Et itadiuus seuerus. ⁊ añt. re¬

Expanded text:
iuris cognita, facile possint permixtionem eorum eruditi suptilioribus auribus accipere. Non solum autem testatoris vel heredis reredimere eam et praestare vel, si non potest redimere, aestimationem eius dare. sed si talis res sit, cuius non est commercium, nesicuti si campum Martium vel basilicam vel templa vel quae publico usui destinata sunt, legaverit: nam nullius momenti legatum est. quod autem diximus, alienam rem posse legari, ita intellegendum est, si defunctus sciebat alienam rem esse, non et si ignorabat; forsitan enim si scisset alienam non legasset: probare oportere, scisse alienam rem legare defunctum, non heredem probare oportere, ignorasse alienam, quia semper necessitas probandi incumbit illi qui agit. Sed et si rem obligatam creditori aliquis legaverit, necesse habet heres luere. et hoc quoque casu idem placet quod in re aliena, ut ita demum luere necesse habeat heres, si sciebat defunctus rem obligatam esse: et ita divi Severus et Antoninus re
Abbreviated transcription (Latin):
testm̃ decessiss⁊ testator. hoc ñdebet ideoua¬
lere. qr dintius testator iuxit. ¶ Subꝯditi¬
one uero recte legatur. ut requiranius anquo
tempore dies legati cedit. mpotestate hẽ¬
dis nonsit ¶ Exdiu̾io hẽde insututo ser¬
no: qui dño iecte q̃ sine ꝯditione legetur
hẽclitas alegato separatasit: ⁊ possit ꝑeñ
ẜnum alius hẽs effici: sipͥusquã infsu do¬
mini adeat. ialt̾uis potestate trans latus
sit: uelmanumissus ip̃e hc̃s efficitur. Oupb
cãm mile ẽ iegatum: Quod sun eadẽ cau¬
sa ꝑmansit᷑: canssulegatarii adierit: eua¬
nescit legatum ¶Ante hedisꝰ institutio¬
nem. miuiluter antea legabatur. Scał quia
testam̃ta ium exinstitutione hẽctum acci

Expanded text:
testamentum decessisset testator, hoc non debet ideo vatestamentum decessisset testator, hoc non debet ideo valere, quia diutius testator vixerit. sub condicione vero recte legatur, ut requiramus, an, quo tempore dies legati cedit, in potestate heredis non sit. Ex diverso herede instituto servo, quin domino recto etiam sine condicione legetur, hereditas a legato separata sit et possit per eum servum alius heres effici, si prius quam iussu domini adeat in alterius potestatem translatus sit, vel manumissus ipse heres efficitur: quibus casibus utile est legatum: quodsi in eadem causa permanserit et iussu legatarii adierit, evanescit legatum. Ante heredis institutionem inutiliter antea legabatur, scilicet quia testamenta vim ex institutione heredum acci
Abbreviated transcription (Latin):
minum gr̃a repertas: quisi quolibet alio mõ
intelligantur: nncͥ int ẽ. ¶ hinc ꝓxima ẽ
illa uins regula. falsa demonstratione legatit
ñꝑimi. Uelimi siquis ita legauit. Stichum ẜ¬
num meum uernam do. lego. licet i mier¬
na set empius sit. side fuotiñ ꝯstat. utue ẽ le¬
gatũ. Et ꝯuenienter. Suta demostram̃t sti¬
ge magis legato falsa s causa ñnoor. Ueluti
cumita quis dixit̃. T ito qui absente me ne¬
gona mea curanit. stichii do. lego. uelita. Ti¬
tio quia patrocimo eius capitau criminei¬
bãtus sum. stichum do lego. licet ineqꝙꝑ
negotia sestatons unquam gessit titius. ne¬
q patrocimo eius li̾atuse. legatum tm̃ ualt
s⁊ si ꝯditionaliter eminuata fuĩt cã aliud
uins ẽ. Ueluti hot m̃o: Titio sinegotia mea
te legamus queritur. Et ꝯsttat pũre mnuti¬
liter legari. nec quicquã ꝓficere. siuiuo te¬
statore depotestate hẽcdis exient. Qma qd̃
mutlle foret legatum. sistatim post factum

Expanded text:
minum gratia reperta sunt, qui si quolibet alio modo intellegantur, nihil interest. Huic proxima est illa iuris regula, falsa demonstratione legatum non peremi, veluti si quis ita legaverit ‘ Stichum servum meum vernam do lego ’: licet enim non verna sed emptus sit, de servo tamen constat, utile est legatum. et convenienter si ita demonstraverit ‘ Stige magis legato falsa causa non nocet. veluti cum ita quis dixerit: ‘ Titio, quia absente me negotia mea curavit, Stichum do lego ’, vel ita: ‘ Titio, quia patrocinio eius capitali crimine liberatus sum, Stichum do lego ’: licet enim neque negotia testatoris umquam gessit Titius neque patrocinio eius liberatus est, legatum tamen valet. sed si condicionaliter enuntiata fuerit causa, aliud iuris est. veluti hoc modo: ‘ Titio, si negotia mea te legamus, quaeritur. et constat, pure inutiliter legari, nec quidquam proficere si vivo testatore de potestate heredis exierit, quia quod inutile foret legatum, si statim post factum
Abbreviated transcription (Latin):
nonsolum inhẽditatibus. s ⁊̃ inlegatis.
seuel fidei commissis. ꝙ euidenter ex ipst̃
ꝯstitutionis lectione clarescit. ¶Qutor̃
debet. quia c̾to uiditio debet quis ꝓtutela si¬
e postentan cauere. ¶Postumus aut alienꝰ:
heres institui. ⁊ antea potat: ⁊nunc põt. n¬
si iut̃o euis sit. que nire nostro uxor eẽ nõ

Expanded text:
non solum in hereditatibus, sed etiam in legatis et fideicommissis: quod evidenter ex ipsius constitutionis lectione clarescit. tutor autus dari debet, quia certo iudicio debet quis pro tutela suae posteritati cavere. Postumus autem alienus heres institui et antea poterat et nunc potest, nisi in utero eius sit quae iure nostra uxo
Abbreviated transcription (Latin):
udeonisi ipse legatarius uiuus optauãt.
adhẽdem legatum ñtrans mutebat.Sa
ex ꝯstitutione nr̃a: ⁊ hoc admeliorem statũ
reformatum. ⁊data ẽ licentia heredi lega¬
tarii optare ꝓuum. licet legatarius uiuus
hoc nonfecit. Et diligentiore tractatu habi
piures iegatarii existant. quib optio relicta
est: ⁊ dissentiant incorpore eligendo. siuie
unius iegatarii piures hẽdes. ⁊rater se cir¬
ca optandum dissentiant alio anud corpus
eligere cupiente. neꝑeat legatum quod pie¬
riq prudentium contra benuiolentiam ĩ¬
troducebant. fortunam eẽ huius optionis
uidicem. ⁊ sorte eẽ hoc dirimendum: ut
ad quem sors ueniat. illius sententia in
optione p̾cellat ¶legan aut ilis solie
pot. cumquib testamti factioẽ. ¶ Incer¬
tis uero ꝑsonis. neq legata. neq fidei com¬
missa: oum relin qui ꝯcessum erat. Nam
ut dius adranus rescͥosit. Incerta ueroꝑ
son aidebatur quam incerta opinone am¬
mo suotestator subitiebat. Ueluti siquis ita

Expanded text:
deo nisi ipse legatarius vivus optaverat, ad heredem legatum non transmittebat. sed ex constitutione nostra et hoc in meliorem statum reformatum est et data est licentia et heredi legatarii optare licet vivus legatarius hoc non fecit. et diligentiore tractatu habitplures legatarii existant, quibus optio relicta est, et dissentiant in corpore eligendo, sive unius legatarii plures heredes, et inter se circa optandum dissentiant, alio aliud corpus eligere cupiente, ne pereat legatum quod plerique prudentium contra benevolentiam introducebant, fortunam esse huius optionis iudicem et sorte esse hoc dirimendum, ut, ad quem sors perveniat, illius sententia in optione praecellat. Legari autem illis solis potest, cum quibus testamenti factio est. Incertis vero personis neque legata neque fideicommissa olim relinqui concessum erat: nam ut divus Hadrianus rescripsit. incerta autem persona videbatur quam incerta opinione animo suo testator subiciebat, veluti si quis ita
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯmisidꝵ inueniatur. ¶Pene quoq nõe
inutiliter legabatur: ⁊ adimebatur. ueltnͣs¬
ferebatur: Pene aũt noĩe legariuidetur. qd̃
cohertendi hẽclis causa relinquitur. quoma¬
gis aliquto fanat. aut nonfatiat. Ueluti si
quis ita scͥpnt̃. heros meus sifiliam suam
inmatrimonium titio collocanit̃. dato. x
titio .x. aureosdato. Et intñ hec regula ob¬
ẜuabatur. ut quamplurib pͥncipaub ꝯsti¬
tutionib significetur. nec pͥncipem quidem
agnosdẽ. quod ei pene noĩe leganimsit. Nec
exmilitis quid̃ testam̃to taua legata uale
luti. siquis itadicat. Titius hes̃ esto. Siti
qua ratione titius coherceatur: uirum legati
datione. ancoheredis adiectione. Si huiꝰ¬
modi scrupulositas nobis ñplacuit. ⁊gnã¬
liter ea. querelinquũtur. licet pene noĩe
fũt relicta. ueladempta. uelmauos t¬

Expanded text:
m inveniatur. Poenae quoque nomine inutiliter legabatur et adimebatur vel transferebatur. poenae autem nomine legari videtur quod coercendi heredis causa relinquitur, quo magis is aliquid faciat aut non faciat: veluti si quis ita scripserit: ‘ heres meus si filiam suam in matrimonium Titio collocaverit ’ vel eaureos dato ’. et in tantum haec regula observabatur, ut perquam pluribus principalibus constitutionibus significetur nec principem quidem agnoscere quod ei poenae nomine legatum sit. nec ex militis quidem testamento talia legata valebluti si quis ita dicat: ‘ Titius heres esto: si Titqua ratione Titius coerceatur, utrum legati datione an coheredis adiectione. at huiusmodi scrupulositas nobis non placuit, et generaliter ea quae relinquuntur, licet poenae nomine fuerint relicta vel adempta vel
Abbreviated transcription (Latin):
rescͥpsũnt pecuuum iuderi iegatum cũ
rationib. redoitis liħee iufsus ẽ. ⁊ exeoi
resquas merre ¶Tam ant corporaies
res quam incorporales legan possunt:
udeo quoddẽfuncto debetur põt aucu
legari. ut actiones suas hes legatano pre¬
stet. nisi exigit uiuus testator pecumã.¬

Expanded text:
um videri legatum, cum rationibus redditis liber esse iussus est et ex eo reliquas inferre. 2 Tam autem corporales res quam incorporales legari possunt. et ideo quod defuncto debetur potest alicui legari, ut actiones suas heres legatario praestet, nisi exegerit vivus testator pecu
Abbreviated transcription (Latin):
tur. quodtestatio mentis ẽ.set ut ni dis.¬
chil antiquitans pennus ignoretur: sciẽ¬
dumẽ Nolim quidem duognã testam̃toꝵ
inusu fuisse. quoꝵ alt̾o inꝑace ⁊ inotiou¬
tebantur. quod calathis cõmitiis appel
ꝓanctum dicebatur. Accessit deide ter¬
tumgenus testam̃toꝵ. quod dicebatur

Expanded text:
tur quod testatio mentis est. Sed ut nitur quod testatio mentis est. Sed ut nihil antiquitatis penitus ignoretur sciendum est, olim quidem duo genera testamentorum in usu fuisse, quorum altero in pace et in otio utebantur, quod calatis comitiis appell essent, quod procinctum dicebatur. accessit deinde tertium genus testamentorum, quod dicebatur
Abbreviated transcription (Latin):
Sietiam possessio. loquimur aut inutri¬
usq ꝑsona secuntũ diffinitionem. quam
¶Exhisitaq apparet ꝑubos hominea quos
neq uiri uestro subiectos habetis. neq rona fi¬
nem. nulla excausa nobis adquiri posse. ⁊
hocẽ quod licitur ꝑextraneam ꝑionam
nichil adquir posse. excepto eoquod per
libãm ꝑsonã. ueluti ꝑprocuratorem pla¬
cet ñ solum scientib sa etiam ignorantib
adquiri possessionem secundum du se
dñs ñsit. ¶ Accenus tantũ ꝑ admonuisse
suffitiat. quemadmodi singule res adqui¬
nintur. Nam ⁊ legatoꝵ ius quo ipsouie fi¬
gule res uobis ad quinintur. item fidei ꝯ¬
musoꝵ ubi singule res uobis relinquant̃.
oportunius infenore loco referemus. Uide
facti fitis. siue cuius bonoꝵ possessionem
petieritis. uelsiquem adrogauentis. uel si
cuius uona ubertatũ ꝯẜuandanm carsa
uobis addita fiñt. euis res om̃s aduos trã
seunt. Ac pͥus dehẽditatur dispitiantins. qͣ¬
his dispitiamus: que uobis extestam̃to ob¬

Expanded text:
etiam possessio: loquimur autem in utriusque persona secundum definitionem quam Ex his itaque apparet, per liberos homines, quos neque vestro iuri subiectos habetis neque bona finem, nulla ex causa vobis adquiri posse. et hoc est quod dicitur, per extraneam personam nihil adquiri posse: excepto eo quod per liberam personam, veluti per procuratorem, placet non solum scientibus, sed etiam ignorantibus vobis adquiri possessionem secundum divi Sdominus non sit. Hactenus tantisper admonuisse sufficiat, quemadmodum singulae res adquiruntur: nam legatorum ius, quo et ipso singulae res vobis adquiruntur: item fideicommissorum, ubi singulae res vobis relinquuntur, opportunius inferiori loco referemus. videafacti sitis sive cuius bonorum possessionem petieritis vel si quem adrogaveritis vel si cuius bona libertatum conservandarum causa vobseunt. Ac prius de hereditatibus dispiciamus, quhis dispiciamus, quae nobis ex testamento ob
Abbreviated transcription (Latin):
piunt. ⁊ obio ueliiti caput ait funda¬
intirm intelligitur totius testam̃ti hẽ¬
dis mnattutio. ¶ Pari ratione nec lib̃¬
tas ante herecuis insinutionem daripo¬
terai. S. ⁊ inciule ẽẽ putauimus ordinẽ
quidem s cͥpture sequi: quod ⁊ ipsi antiꝗ¬
tan uituꝑandum fuãt insum. sperni
aũt se sitoris uoluntatem. ꝑ nostram
ꝯstitutionem: ⁊ hoc uitiũ emendauimꝰ
ut liceat ⁊ añt hedis institutionem: ⁊ĩ¬
ter meclias hẽdum institutiones lega¬
tum reliquere: ⁊ multomagis ub̃tatẽ.
cuius usus fauorabilior ẽ ¶ Post mõ¬
tem quoq nẽclis siue iegataru. simili o¬
modo mutiuter legabatur. Ueluti siquis
ita dicat. Cum heres m̃s mortuus erit do
lego. Item pͥchequam hẽs aut legatariꝰ¬

Expanded text:
piunt et ob id veluti caput atque fundamentum intellegitur totius testamenti heredis institutio. pari ratione nec libertas ante heredis institutionem dari poterat. sed quia incivile esse putavimus, ordinem quidem scripturae sequi quod et ipsi antiquitati vituperandum fuerat visum, sperni autem testatoris voluntatem: per nostram constitutionem et hoc vitium emendavimus, ut liceat et ante heredis institutionem et inter medias heredum institutiones legatum relinquere et multo magis libertatem, cuius usus favorabilior est. Post mortem quoque heredis aut legatarii simili modo inutiliter legabatur: veluti si quis ita dicat: ‘ cum heres meus mortuus erit, do lego ’: item ‘ pridie quam heres aut legatari
Abbreviated transcription (Latin):
ditore iuantur. ¶Siuero quis partem rei
legate auenanit: pars quenon est auena¬
ta ommmodo debetur. Pars aut auena¬
ta itadebetur. singnadrmendi al animo
auenatasit ¶ Siquis deb̾iton suolib̃a¬
tionem segauit. legatum utue ẽ. ⁊neq ab
ipsodebitore neq ab herecie eius põt hes
petere. nec abalio quihẽdde loco est.S.⁊⁊
potest adebudre ꝯueniri: utlibẽt eum.
Pot añt quis uel ad cempus uibere. nehẽs
suo quod debet legauit: inutue ẽ legatum:
sinichil plus ẽ in legato quam indebito. qui¬
Sa nichil ampiuis ht̃ ꝑlegatum. Quodsi
indiem ł sub ꝯditione debitum eipurele¬
gauit. uile ẽ leganum ꝓpdter rep̃senta¬
tionem. Quod siuiuo testatore dies uene
nichilhominus legatum. qr semel ꝯstitit
Quod ⁊uerumẽ. Non hl placuit senten¬
tiã existimantium extinctum eẽ lega¬
tum. qr meam causam ꝑuenit. aqua ĩ¬
cipere nonpõt. ¶S i siuxon mantus
dotem leganit. ualet legatum. qr plemꝰ

Expanded text:
ditore luantur. si vero quis partem rei ditore luantur. si vero quis partem rei legatae alienaverit, pars quae non est alienata omnimodo debetur, pars autem alienata ita debetur si non adimendi animo alienata sit. Si quis debitori suo liberationem legaverit, legatum utile est, et neque ab ipso debitore neque ab herede eius potest heres petere, nec ab alio qui heredis loco est: sed et potest a debitore conveniri, ut liberet eum. potest autem quis vel ad tempus iubere, ne heres suo quod debet, legaverit, inutile est legatum, si nihil plus est in legato quam in debito, quia nihil amplius habet per legatum. quodsi in diem vel sub condicione debitum ei pure legaverit, utile est legatum propter repraesentationem. quodsi vivo testatore dies venernihilo minus legatum, quia semel constitit. quod et verum est: non enim placuit sententia existimantium, extinctum esse legatum, quia in eam causam pervenit, a qua incipere non potest. Sed si uxori maritus dotem legaverit, valet legatum, quia plenius
Abbreviated transcription (Latin):
ligitur ¶ Sicui fundus aliemis legatus
fuit᷑. ⁊ emerit ꝓpͥetatem tetracto usuf: ciuso
fructus adeum ꝑuenũ: ⁊ postea extestam¬
to agat. recte eum agere. ⁊ fidum petere
uilianus ait. qr usus .f. inpetitione. ẜm̃¬
tutis iocũm optinet. s offitio uidicis ꝯti¬
neri attdeducto isuffugu ulbeat exti¬
mationem p̃star. ¶S⁊ afirem legatari
quis ei legauit: ĩnuille leganimẽ. qr quod
ꝓpͥum ẽ ipsius. ampuus eus fien ñpot̾.
Et licet auenauiͣt eam: nondebetur nec
ipsa nec extimatio eius. ¶ Siquis rem sũ¬
am quasi alienam legauit. ualet legatum
Namplus ualet quod inueritate ẽ.quamꝙ¬
mopmone.S. ⁊ ⁊ sei legatani putauit. ualere
ꝯstat. qi exitum uonnitas defuncti põt hr̃e.
Sirem suam legauit testator. posteaq eã
alienanit̃. celsus existimat. sinon abmen¬
di ammo uendidit nichilhominus debe
tum p̃dia quelegata erant pignoridedit:
ademisse legatum ñuideri. udeo legata¬
rium cumherede agere posse: ut p̾dia ac̃-¬

Expanded text:
legitur. Si cui fundus alienus legatus fuerit et emerit proprietatem detracto usu fructu et usus fructus ad eum pervenerit et postea ex testamento agat, recte eum agere et fundum petere Iulianus ait, quia usus fructus in petitione servitutis locum optinet; sed officio iudicis contineri, ut deducto usu fructu iubeat aestimationem praestari. Sed si rem legatariuis ei legaverit, inutile legatum est, quia quod proprium est ipsius, amplius eius fieri non potest: et licet alienaverit eam, non debetur nec ipsa nec aestimatio eius. Si quis rem suam quasi alienam legaverit, valet legatum: nam plus valet quod in veritate est quamone. sed et si legatarii putavit, valere constat, quia exitum voluntas defuncti potest habere. Si rem suam legaverit testator posteaque eam alienaverit, Celsus existimat, si non adimendi animo vendidit, nihilo minus debertum praedia quae legata erant pignori dedit ademisse legatum non videri, et ideo legatarium cum herede agere posse, ut praedia a cre
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯstitutiõnis ꝑpensum modum exipsius ce¬
nore ꝑfectissime accipere posscibile est ¶S
nusq adeam ꝯstitimorem. standum epeꝰ
existimauius. Cum N antiquitatẽ inue¬
nimꝰ iegata quidem sincte ꝯcludeniẽ. fidei¬
ꝯmissis aũt que exuolimtate magis descende¬
bant de functoꝵ pinguiorem nattram in¬
dulgentem. necessanum eẽ duximus omĩa
lẽgata fitei ꝯmissis exequare: ut nuilla sit int̃
ea diffeñtia. s quod deest legãtis hoc reple¬
atur ex natura fidi comissoꝵ. ⁊ ñ q̃nod am¬
pluis est inlegatis: ꝑ hoc crescat ficei ꝯmissi
natura S. ⁊ ne in pͥmis legun⁊ cunabulis ꝑ¬
mixte dehis exponendo stuoiosis adholescẽ¬
mus. opere p̾tium eẽ dũximus interim se¬
paratim pnus delegatis. ⁊ postea defidei cõ¬

Expanded text:
constitutionis perpensum modum ex ipsius teconstitutionis perpensum modum ex ipsius tenore pe fectissime accipere possibile est. Sed non usque ad eam constitutionem standum esse existimavimus. cum enim antiquitatem invenimus legata quidem stricte concludentem, fideicommissis autem, quae ex voluntate magis descendebant defunctorum, pinguiorem naturam indulgentem, necessarium esse duximus omnia legata fideicommissis exaequare, ut nulla sit inter ea differentia, sed quod deest legatis, hoc repleatur ex natura fideicommissorum, et si quid amplius est in legatis per hoc crescat fideicommissi natura. sed ne in primis legum cunabulis permixte de his exponendo studiosis adulescee pretium esse duximus, interim separatim prius de legatis et postea de fideico