comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
animo paterer. nimiscđia in ꝑniciem casura. ẽẽt. Nã & illis
quantũ inportunitatis habent parum. ẽ. impune malefecisse.
nisi deinde faciendi licencia cripitur. Et uob alt̾na sollicitu¬
do remanebit cũ intelligetis aut seruiendũ. ẽe : aut ꝑmanꝰ
libtatẽ retinendã. Nã fidei quidẽ aut concordiȩ quȩ spes.ẽ.
dominari illi uolunt : uos liberi. ẽẽ. facere illi in iurias.
uos ꝓhibere. Postremo sociis nr̃is ueluti hostibus: hostib pro
sociis utunt᷑. Potest ne intã diũsis mentib pax aut amicicia
esse : quare moneo hortorq uos. ne tantũ scelus in punitũ
omittatis. Non peculatꝰ ęrarui. factus ẽ. neq ꝑ ium
socuis creptȩ pecuniȩ. Quȩ quãꝗ grauiast̃ : tam̃ consue¬
tudine iam ꝓnichilo habentur. hosti acerrimo: ꝓdita se¬
natus auctoritas ꝓditũ imꝑium ur̃m . ẽ. Domi milicieq

Expanded text:
animo paterer, ni misericordia in perniciem casura esset. Nam et illis, animo paterer, ni misericordia in perniciem casura esset. Nam et illis, quantum importunitatis habent, parum est impune male fecisse, nisi deinde faciendi licentia eripitur, et vobis aeterna sollicitudo remanebit, cum intellegetis aut seruiendum esse aut per manus libertatem retinendam. Nam fidei quidem aut concordiae quae spes est? Dominari illi volunt, vos liberi esse; facere illi iniurias, vos prohibere; postremo sociis nostris ueluti hostibus, hostibus pro sociis utuntur. Potestne in tam diuersis mentibus pax aut amicitia esse? quare moneo hortorque vos, ne tantum scelus impunitum omittatis. Non peculatus aerari factus est neque per vim sociis ereptae pecuniae, quae quamquam gravia sunt, tamen consuetudine iam pro nihilo habentur; hosti acerrimo prodita senatus auctoritas, proditum imperium vestrum est; domi militiaeque
Abbreviated transcription (Latin):
atq: eo ueementius qđ magis dedecus. ẽ. parta amit tere.
quã om̃ino ñ parauisse : dic& aliquis. Quid igͥ. censes
uindicandũ in eos qui hosti ꝓdidere rẽ .p. non manu.
neq: ui qđ magis uos fecisse quã illis accidisse indignũ. ẽ.
Uerũ questionib: & indicio ipsius iugurthȩ. qui si de iugurtha¬
dicius ẽ ꝓfecto iussis ur̃is oboediens erit. Sin ea contepnit.
scilic& existimabatis qualis illa pax aut dediciosit. ex qua
ad iugurthã scelerũ inpunitas. ad paucos potentes maxi¬
rint: nisi forte ñdũ etiã uos dominationis eorũ sacietas
tenet: Et illa quã hec tẽpora magis placent : cũ regna.
ꝓuinciȩ. leges. iura. iudicia. bella. atq paces. postre¬
mo diuina. & humana. om̃ia penes paucos erant.
quidẽ quis urm recusare audebat. Atq: ego tam & si
uirũ flagitiosissimũ existimo impune in iuriã accepisse.
tam̃ uos hominib: sceleratissimis ignoscere. qm̃ ciues sunt ȩquo

Expanded text:
Atque eo vehementius, quo maius dedecus est parta amittere Atque eo vehementius, quo maius dedecus est parta amittere quam omnino non parauisse. Dicet aliquis "quid igitur censes?" Vindicandum in eos, qui hosti prodidere rem publicam, non manu neque vi, quod magis vos fecisse quam illis accidisse indignum est, verum quaestionibus et indicio ipsius Iugurthae. Qui si dediticius est, profecto iussis vestris oboediens erit; sin ea contemnit, scilicet existimabitis, qualis illa pax aut deditio sit, ex qua ad Iugurtham scelerum impunitas, ad paucos potentis maxirint; nisi forte nondum etiam vos dominationis eorum satietas tenet et illa quam haec tempora magis placent, cum regna prouinciae leges iura iudicia bella atque paces, postremo divina et humana omnia penes paucos erant; quidem quis vestrum recusare audebat? Atque ego tametsi viro flagitiosissimum existimo impune iniuriam accepisse, tamen vos hominibus sceleratissimis ignoscere, quoniam ciues sunt, aequo
Abbreviated transcription (Latin):
ñ p̃dȩ habeant. Serui ere parati : in iusta imꝑia domi¬
norũ ñ ꝑfer̃. Uos quirites imꝑionati ȩquo animo seruitu¬
ratissimi. cruentis manib:. immani auaricia. nocen¬
tissimi. & idẽ suꝑbissimi. quib fides. decus. pietas. pos¬
tremo: honesta. atq in honesta om̃ia questuĩ sunt.
Parseorũ occidisse tribunos pleb̾. alii questiones in iustas.
pleriq cȩdẽ in uos fecisse ꝓmunim̃to habent. Ita quam
quisq passime fec̃. tã maxime tutus :. Metũ ascelere
suo ad ignauiã uram transtulere. Quos om̃s eadẽ cupere.
eadẽ odisse. eadẽ metuere : in unũ coegit. S: hȩo : in t̃
ꝓfecto neq res .p. sicuti nc̃ uastaretur. & beneficia
ur̃a penes obtimos ñ audacissimos forent. Maiores ur̃i
parandi iuris. & maiestatis constituendȩ gr̃a: bis ꝑcessi¬
onem armati aduentinũ montẽ occupauere. Nospro
lib̃tate quã ab illis accepistis ñne sũma openitem ini.

Expanded text:
non praedae habeant. Servi aere parati iniusta imperia dominon praedae habeant. Servi aere parati iniusta imperia dominorum non perferunt; vos, Quirites, in imperio nati aequo animo servituratissimi, cruentis manibus, immani auaritia, nocentissimi et idem superbissimi, quibus fides decus pietas, postremo honesta atque inhonesta omnia quaestui sunt. Pars eorum occidisse tribunos plebis, alii quaestiones iniustas, plerique caedem in vos fecisse pro munimento habent. Ita quam quisque pessime fecit, tam maxime tutus est. metum ab scelere suo ad ignaviam vestram transtulere, quos omnis eadem cupere, eadem odisse, eadem metuere in unum coegit. Sed haec inter profecto neque res publica sicuti nunc vastaretur et beneficia vestra penes optimos, non audacissimos forent. maiores vestri parandi iuris et maiestatis constituendae gratia bis per secessionem armati Auentinum occupauere; vos pro libertate, quam ab illis accepistis, nonne summa ope nitemini?
Abbreviated transcription (Latin):
necesse ÷ suim& ipsi more p̃cipites eant. Occiso tiberio
gracco quẽ regnũ parare aiebant : in plebẽ romanã questi¬
ones habite st̃. Post .G. gracchi & .M. fuluii cȩdẽ itẽ
ur̃i ordinis multi mortales in carcere necatis. Utriꝰq
cladis ñlex: uerũ libido eorũ finẽ fec̃. Sed sane fuerit
regni paratio plebi sua restituere. Quic qͥd sine sangui¬
ne ciuiũ ulcisci nequit᷑: iure factũ sit: Supioribus
annis taciti in dignabamini: aerariũ expoliari. reges.
& popłos. liberos paucis nobilib: uectigal pendere. penes
eosdẽ & sũ mã głam. & maximas diuicias. eẽ. Tam̃ hȩc
talia facinora impune suscepisse : parũ habuere. Itaq
postremoleges maiestas ur̃a. diuina. & humana om̃ia :¬
hostib: traditast̃ Neq eos qui eas fecere : pud& aut peni¬
ter . S incedunt ꝑora ur̃a magnifice. sac̃ dotia. & c̃sulatꝰ
parstrium phos suos ostentantes. ꝑ inde quasi ea honori.

Expanded text:
necesse est suomet ipsi more praecipites eant. Occiso Ti. necesse est suomet ipsi more praecipites eant. Occiso Ti. Graccho, quem regnum parare aiebant, in plebem Romanam quaestiones habitae sunt; post C. Gracchi et C. Fului caedem item vestri ordinis multi mortales in carcere necati sunt: utriusque cladis non lex, verum libido eorum finem fecit. Sed sane fuerit regni paratio plebi sua restituere; quicquid sine sanguine civium ulcisci nequitur, iure factum sit. Superioribus annis taciti indignabamini aerarium expilari, reges et populos liberos paucis nobilibus uectigal pendere, penes eosdem et summam gloriam et maximas divitias esse. Tamen haec talia facinora impune suscepisse parum habuere, itaque postremo leges, maiestas vestra, divina et humana omnia hostibus tradita sunt. Neque eos qui ea fecere pudet aut paenitet, sed incedunt per ora vestra magnifici, sacerdotia et consulatus, pars triumphos suos ostentantes; proinde quasi ea honori,
Abbreviated transcription (Latin):
bestiȩ. huiꝰcemodi uerb disseruit. Multa me dehor¬
tantur a uob̵ quirites : ni studiũ res .p. om̃ia super&.
Opes factionis. ur̃a pacientia. ius nullũ. ac mame qđ in¬
nocentiȩ plus periculi ꝗ honoris. ẽ. Nã illa qͥdẽ pigot
dicere. his annis .xv. quã ludibrio fueritis suꝑbiȩ pau¬
corũ. quã foede. quãq multi perierint ur̃i defensores.
ut uob̵ animꝰ abignauia. atq socordia corruptꝰ sit. qͥne
nc̃ quidẽ ob noxiis inimicis exsurgitis. atq etiã nunc
timetis eos qͥb dec& terrori. ẽẽ. S: quãꝗ hec talia sint.
tam̃ obuiã ire potentiȩ factionis animus subigit
Gerte ego libtatẽ quȩ in aparente meo tradita ẽ: experur
Uerũ id frustra. anobrẽ faciã in ur̃a manu sitũ :. qͥrites
Neq egouos hortor qđ sepe maior es ur̃i fecere. uti cont᷑
in iurias armati eatis. Nichilui nichil secessione opus.ẽ.

Expanded text:
bestiae huiusce modi verbis disseruit: "Multa me dehorbestiae huiusce modi verbis disseruit: "Multa me dehortantur a vobis, Quirites, ni studium rei publicae omnia superet: opes factionis, vestra patientia, ius nullum, ac maxime quod innocentiae plus periculi quam honoris est. Nam illa quidem piget dicere, his annis quindecim quam ludibrio fueritis superbiae paucorum, quam foede quamque inulti perierint vestri defensores, ut vobis animus ab ignavia atque socordia corruptus sit, qui ne nunc quidem obnoxiis inimicis exurgitis atque etiam nunc timetis eos, quibus decet terrori esse. Sed quamquam haec talia sunt, tamen obviam ire factionis potentiae animus subigit. Certe ego libertatem, quae mihi a parente meo tradita est, experiar. Verum id frustra an ob rem faciam, in vestra manu situm est, Quirites. Neque ego vos hortor, quod saepe maiores vestri fecere, uti contra iniurias armati eatis. Nihil vi, nihil secession opus est;
Abbreviated transcription (Latin):
el efanti .xxx. petus. atq equi multi: cũ paruo ar-¬
genti pondere questori tradunt᷑. Calpurniꝰ : romam
admagistratus rogandos ꝓficiscit᷑. Innumidiã & in ex¬
ercitu nr̃o pax agitabat᷑. Post ꝗres in affrica gestas qͦq mͦ
actȩ forent. fama diuulgauit Rome : ꝑ om̃s locos. & con¬
uentꝰ defacto c̃sulis agitari. Apđ plebẽ : grauis inuidia.
Patres solliciti erant ꝓbarent netantũ flagiciũ. ande¬
cretũ c̃sulis subuerterent: parũ c̃stabat. Ac maxime
eos potentia scauri. qđ is auctor. & sociꝰ bestiȩ ferebat᷑.
auero bonoq: impediebat. At G. menmiꝰ cuius delibtate
in genii. & odio potenciȩ nobilitatis supdiximꝰ : int̃
dubitationẽ & moras senatꝰ. concionib: popłm ad uin¬
rent. Multa suꝑba & crudelia facinora nobilitatis
fuit: decere existimaui unã extã multis orationẽ ei us
ꝑscribere. Ac potissimũ ea dicã : q̃ in contione postreditũ

Expanded text:
elephanti triginta, pecus atque equi multi cum paruo arelephanti triginta, pecus atque equi multi cum paruo argenti pondere quaestori traduntur. Calpurnius Romam ad magistratus rogandos proficiscitur. In Numidia et exercitu nostro pax agitabatur. Postquam res in Africa gestas quoque modo actae forent fama diuulgauit, Romae per omnis locos et conventus de facto consulis agitari. Apud plebem grauis invidia, patres solliciti erant: probarentne tantum flagitium an decretum consulis subuerterent, parum constabat. Ac maxime eos potentia Scauri, quod is auctor et socius Bestiae ferebatur, a vero bonoque impediebat. At C. Memmius, cuius de libertate ingeni et odio potentiae nobilitatis supra diximus, inter dubitationem et moras senatus contionibus populum ad vinrent, multa superba et crudelia facinora nobilitatis fuit, decere existimaui unam ex tam multis orationem eius perscribere, ac potissimum ea dicam, quae in contione post reditum
Abbreviated transcription (Latin):
ab ono honestoq in prauũ abstractus.ẽ. S iugurtha pri-¬
mũ tantũ mͦ belli morã redimebat: existimans sese aliqͥd
interĩ rome p̃cio aut gr̃a effecturũ. Postea uͦ quẽ partici¬
pem negociis caurũ accepit. in maximã spem adductus
recuperandȩ pacis : statuit cũ eis de omnib: pactionibus
p̃sens agere. Cętũm in terea fidei causa mittit᷑ a consule
Sexcius questor. in oppidũ iugurthȩ uaccã. cuius rei
species : erat acceptio frum̃ti qđ calpurniꝰ palã legatis im-¬
ner auerat. qm̃ deditionis mora induciȩ agitabantur.
Igrex uti c̃stituerat : incastra uenit. Ac pauca p̾̃senti
consilio locutꝰ de inuidia factisui. atq uti indeditionẽ
acciperet᷑ . reliqͣ cũbestia & scauro secreto transegit.
Dein postera die qͦsi ꝑlegẽ satirã sentenciis exquisitis:
in dedicionẽ accipit᷑. S uti ꝓconsilio imꝑatũ erat.

Expanded text:
a bono honestoque in prauum abstractus est. Sed Iugurtha pria bono honestoque in prauum abstractus est. Sed Iugurtha primo tantummodo belli moram redimebat, existimans sese aliquid interim Romae pretio aut gratia effecturum. Postea vero quam participem negoti Scaurum accepit, in maximam spem adductus recuperandae pacis statuit cum iis de omnibus pactionibus praesens agere. Ceterum interea fidei causa mittitur a consule Sextius quaestor in oppidum Iugurthae Vagam. Cuius rei species erat acceptio frumenti, quod Calpurnius palam legatis imperauerat, quoniam deditionis mora indutiae agitabantur. Igitur rex, uti constituerat, in castra venit, ac pauca praesenti consilio locutus de invidia facti sui atque uti in deditionem acciperetur, relicua cum Bestia et Scauro secreta transigit. Dein postero die quasi per saturam sententiis exquisitis in deditionem accipitur. Sed, uti pro consilio imperatum erat,
Abbreviated transcription (Latin):
fore sꝑabat. In qͥs fuit scaurus cuius denatura & ha¬
bitu : supͣ memorauimꝰ. Nã in consulenro multȩ
bonȩq artes animi & corporis erant. Quas om̃s a uaricia
p̃pediebat. Paciens laborũ. acriingenio. satis ꝓuidus. bel¬
li haud ignarus. firmissimus cont᷑ pericula. & insidias.
Sed legiones ꝑitaliã. hegiũ. atq in de siciliã. porro exsicilia.
in affricã transuectȩ sunt. Igͥ calpurniꝰ inicio paratis cõme¬
atib acrit̃ numidiã ingressus ÷ multosq mortales & ur-¬
bes aliq̃t pugnando cȩpit. S ubi iugurtha plegatos pecu¬
nia tẽptare. belliq qđ administrabat asꝑitatẽ ostendere
cȩpit : animꝰ eger. a uaricia facile conuersus . ẽ. Cȩterũ
socius & ad minister om̃ium consilioꝵ assumit᷑ scaurus.
qͥtã & si apͥncipio plerisq exfactione eius corrupts acerri¬
me regẽ impugnauerat : tam̃ magnitudine peccuniae

Expanded text:
fore sperabat. In quis fuit Scaurus, cuius de natura et hafore sperabat. In quis fuit Scaurus, cuius de natura et habitu supra memorauimus. Nam in consule nostro multae bonaeque artes et animi et corporis erant, quas omnis auaritia praepediebat: patiens laborum, acri ingenio, satis prouidens, belli haud ignarus, firmissimus contra pericula et invidias. Sed legiones per Italiam Regium atque inde Siciliam, porro ex Sicilia in Africam transuectae. Igitur Calpurnius initio paratis commeatibus acriter Numidiam ingressus est, multosque mortalis et urbis aliquot pugnando cepit. Sed ubi Iugurtha per legatos pecunia temptare bellique, quod administrabat, asperitatem ostendere coepit, animus aeger auaritia facile conuersus est. Ceterum socius et administer omnium consiliorum assumitur Scaurus, qui tametsi a principio plerisque ex factione eius corruptis acerrime regem impugnauerat, tamen magnitudine pecuniae
Abbreviated transcription (Latin):
Consules declarati .p. scipionasica. Ibestia. cabpurnius.
calpurnio numidia. scipioni italia obuenit. De inde
exercitꝰ qui in affricã portaretur : scribit᷑. stipendiũ
aliaq que bello usui forent. decernunt᷑ At iugur¬
tha contͣspem nuncio accepto : quippe cui rome om̃ia
uenũ ire in animo heserat. filiũ & cũ eo duosfamilia¬
res ad senatũ legatos mittit. hisq uti illis quos hiem¬
sale int̃fecto miserat : p̃cepit om̃s mortales pecunia
aggrediant᷑. Qui postꝗ romã aduentabant. senatꝰ
abestia consultus ÷ placer& nelegatos iugurthe recips
moenib. Hiq decreuere. nisi regnũ ipsumq deditũ
aduenissent: uti indieb ꝓximis decẽ italia deceđent
Consul numidis exsenatꝰ decreto ñciari iubet. Ita in¬
fectis rebus. illidomũ discedunt. In terim calpurniꝰ
parato exercitu : legat sibi hões nobiles. ad olescentes.¬
factiosos. quorũ auctoritas quȩ deliquiss& munita

Expanded text:
consules declarati P. Scipio Nasica, L. Bestia Calpurnius; consules declarati P. Scipio Nasica, L. Bestia Calpurnius; Calpurnio Numidia, Scipioni Italia obuenit. Deinde exercitus, qui in Africam portaretur, scribitur; stipendium aliaque, quae bello usui forent, decernuntur. At Iugurtha contra spem nuntio accepto, quippe cui Romae omnia venire in animo haeserat, filium et cum eo duos familiaris ad senatum legatos mittit iisque uti illis, quos Hiempsale interfecto miserat, praecipit, omnis mortalis pecunia aggrediantur. Qui postquam Romam adventabant, senatus a Bestia consultus est, placeretne legatos Iugurthae recipi moenibus, iique decrevere, nisi regnum ipsumque deditum venissent, uti in diebus proximis decem Italia decederent. Consul Numidis ex senatus decreto nuntiari iubet. Ita infectis rebus illi domum discedunt. Interim Calpurnius parato exercitu legat sibi homines nobilis factiosos, quorum auctoritate quae deliquisset munita
Abbreviated transcription (Latin):
catur. decet̃is : senatui curȩ fore. At ille tã & si om̃ia
pociora fide iugurthȩ rebatur: tam̃ qr penes eosdem
si aduersaret᷑ cogendi potestas erat. ita uti censueranĩ
italici deditionẽ facit. Iugurtha in pͥmis atherbalẽ
excruciatũ necat : deinde om̃s puberes numidas. atq
negotiatores ꝓmiscue uti qͥsq armatꝰ obuius fuerat
int̾ficit. Qđ postquã rome cognitum ẽ : & res
insenatu agitari coepit idẽ ili ministri regis int̃pellando
desepe gr̃a interdũ iurgiis trahendo tẽpus a trocitatemn
facti leniebant : eni .G. meminius tribunus pł. designatꝰ
uiracer. & infestus potentiȩ nobilitatis .p.r e docuis&e
profecto om̃is inuidia ꝓlatandis c̃sultationib drlapsa
for& Tantauis gr̃ȩatq peccuniȩ regiserat. Sed ubi
senat delicti c̃scientia popłmtim& : lege sẽpronia pro¬
uinciȩ futuris consulib: numidia atq: italia decretȩ

Expanded text:
catur; de ceteris senatui curae fore. At ille, tametsi omnis catur; de ceteris senatui curae fore. At ille, tametsi omnis potiora fide Iugurthae rebatur, tamen, quia penes eosdem, si aduersaretur, cogendi potestas erat, ita, uti censuerant Italici, deditionem facit. Iugurtha in primis Adherbalem excruciatum necat, deinde omnis puberes Numidas atque negotiatores promiscue, uti quisque armatus obvius fuerat, interficit. Quod postquam Romae cognitum est et res in senatu agitari coepta, idem illi ministri regis interpellando ac saepe gratia, interdum iurgiis trahendo tempus atrocitatem facti leniebant. Ac ni C. Memmius tribunus plebis designatus, vir acer et infestus potentiae nobilitatis, populum Romanumprofecto omnis invidia prolatandis consultationibus dilapsa foret: tanta vis gratiae atque pecuniae regis erat. Sed ubi senatus dilicti conscientia populum timet, lege Sempronia prouinciae futuris consulibus Numidia atque Italia decretae;
Abbreviated transcription (Latin):
issa legatis. Porro animꝰ cupi dine cecus: ad inceptũ sc&ꝰ
rapiebat᷑. Uic̃ tam̃ in auido ingenio p̃uũ consiliũ: Ag
exercitu circũdato sũma ui cirtã irrũpere nitit᷑ : ma¬
xime sꝑans diducta manu hostiũ. aut ui. aut dolis. sese
casũ uictoriȩ inuenturũ. Qđ ubi sȩcus ꝓcedit : neque
qđ intenderat efficere potest. ut priusꝗ legatos cõue¬
niret atherbalis potiret᷑. ne amplius morando scaurũ
quẽ plurimũ metuebat incenderet : cũ paucis eqͥtib
in ꝓuinciã uenit. Actam &si senatꝰ uerbis grauesminȩ
ñtiabantur. qđ ab oppugnatione ñ desister& : multa tam̃
oratione c̃sũpta legati frustra discessere. Ea postquã
audita cirte sunt: it alici quorũ uirtute moenia de¬
fensabant᷑. confisi deditione facta ꝓpt̃ magnitudinẽ
popłi .&. in uiolatos sese fore. atherbali suadent uti
seq & oppidũ iugurthȩ tradat. tantũ ab eo uitã pacis¬

Expanded text:
isset legatis; porro animus cupidine caecus ad inceptum scelus isset legatis; porro animus cupidine caecus ad inceptum scelus rapiebat. vicit tamen in auido ingenio prauum consilium. Igitur exercitu circumdato summa vi Cirtam irrumpere nititur, maxime sperans diducta manu hostium aut vi aut dolis sese casum victoriae inventurum. Quod ubi secus procedit neque quod intenderat efficere potest, ut, prius quam legatos conveniret, Adherbalis potiretur, ne amplius morando Scaurum, quem plurimum metuebat, incenderet, cum paucis equitibus in prouinciam venit. Ac tametsi senati verbis graues minae nuntiabantur, quod ab oppugnatione non desisteret, multa tamen oratione consumpta legati frustra discessere. Ea postquam Cirtae audita sunt, Italici, quorum virtute moenia defensabantur, confisi deditione facta propter magnitudinem populi Romani inviolatos sese fore, Adherbali suadent, uti seque et oppidum Iugurthae tradat, tantum ab eo vitam pacis
Abbreviated transcription (Latin):
masinisse. His lit teris recitatis: Fuero houercitũ
bali subueniendũ. De iugurtha interim uti c̃suletur
q̃m legatis ñ paruiss&. Sed ab eisdẽ illis regis fautorib
sũma ope nisum. ẽ: netale decretũ fier&. Ita bonum
publicũ uti plerisq negociis solet : priuata grã deuictũ.
Legant᷑ tam̃ in affricã. maiores natu nobiles. amplis ho¬
norib ufi. in quisfuit. em. scaurus de qͦ supra memo¬
rauimus. consularis. & tũ insenatu princeps. Hi qđ
res in inuidia erat. simul & anumidis obsecrati : tri¬
duo nauẽ ascendere. Dein breui uticã appulsi : lit¬
teras ad iugurthã mittunt quã ocissime ad prouinciã
iccedebat seq ad eũ absenatu dicentes missos ueiubi ac¬
cepit homines cdaros quorũ auctoritatẽ Rome paulere au¬
auuerati cont inceptũ suũ uenisse : pͥmo cõmotꝰ metu atq
libi dine diũsus agitabat᷑ Timebat irã senatꝰ ni paru¬

Expanded text:
Masinissae." His litteris recitatis fuere qui exercitum Masinissae." His litteris recitatis fuere qui exercitum bali subueniendum; de Iugurtha interim uti consuleretur, quoniam legatis non paruisset. Sed ab isdem illis regis fautoribus summa ope enisum, ne tale decretum fieret. Ita bonum publicum, uti in plerisque negotiis solet, privata gratia deuictum. legantur tamen in Africam maiores natu nobiles, amplis honoribus usi. In quis fuit M. Scaurus, de quo supra memorauimus, consularis et tum senatus princeps. Ii, quod res in invidia erat, simul et ab Numidis obsecrati, triduo nauem ascendere. Dein brevi Vticam appulsi litteras ad Iugurtham mittunt: quam ocissime ad prouinciam accedat, seque ad eum ab senatu missos. Ille ubi accepit homines claros, quorum auctoritatem Romae pollere audiuerat, contra inceptum suum venisse, primo commotus metu atque libidine diuersus agitabatur: timebat iram senatus, ni paru
Abbreviated transcription (Latin):
quã egosũpetere. neq simul amiciciã urãm. & regnũ
meũ sꝑare. Utrũ grauius existim& nemini occultũ ÷.
Na inicio occidit hiensalẽ frẽm meũ. deinde patrio regno me
expulit. Quȩ sane fuerint nr̃ȩ in iuriȩ̨: nichil aduos.
Uerũ nc̃ urm regnũ armis tenet. me quẽ uos imꝑatorẽ nu¬
midis posuistis. clausũ obsid&. Legatoꝵ uerba quanti fece¬
rit: pericula mea declarant. Quid ÷ reliquũ nisi uisur̃a
qua moueri possit : nã ego quidẽ uellẽ & hȩc quȩ scribo
& illa q̃ antea insenatꝰ questꝰ sũ. uana forent potius: quã
miseria mea fidẽ uerb facer&. Sed qm̃ eonatus sũ ut
iugurthȩ scelerũ ostentui essem: ñ iã mortẽ neq erũ¬
nas. tantũ modo iniici imꝑiũ. & cruciatꝰ corporis de¬
Me ex manib impiis eripite. ꝑ maiestatẽ imꝑii: ꝑ ami¬
citiȩ fidẽ. si ulla apđ uos memoria remanet aui mei

Expanded text:
quam ego sum petequam ego sum petemeum sperare. utrum grauius existimet, nemini occultum est. Nam initio occidit Hiempsalem fratrem meum, deinde patrio regno me expulit. Quae sane fuerint nostrae iniuriae, nihil ad vos. Verum nunc vestrum regnum armis tenet, me, quem vos imperatorem Numidis posuistis, clausum obsidet; legatorum verba quanti fecerit, pericula mea declarant. Quid est relicuum nisi vis vestra, quo moveri possit? nam ego quidem vellem, et haec, quae scribo, et illa, quae antea in senatu questus sum, uana forent potius, quam miseria mea fidem verbis faceret. Sed quoniam eo natus sum, ut Iugurthae scelerum ostentui essem, non iam mortem neque aerumnas, tantummodo inimici imperium et cruciatus corporis deme manibus impiis eripite, per maiestatem imperi, per amicitiae fidem, si ulla apud vos memoria remanet aui mei
Abbreviated transcription (Latin):
intellegit om̃s fortunas suas in extremositas. hostẽ infestũ.
auxilii sp̃e nullã. penuria rerũ necessariũrũ. bellũ trahi
ñ posse exhisqͥuna cyrta ꝓfugerant. duos maxime im¬
pigros delegit eosmulta pollicendo ac miserando casum
suũ confinuu n ꝑ hostiũ munitiones noctu ad ꝓximũ
mare. dein romã ꝑgeret. Numidȩ paucis dieb iussa effi¬
ciunt. Lit terȩ atherbalis in senatu recitatȩ. quarũ sententia
uasit. ut neq uos neq dõs in mortales in animo habeat.
sanguinẽ meũ quã omnia malit. Itaq quintũ iãmensẽ
socius & amicus .p .r. armis obsessus teneor. neq mͥ micip¬
sȩ patris mei beneficia. neq ur̃a decreta auxiliantur.
Fame anferro acrius urgear : incertussũ. Plura de iu-¬
gurtha scribere de hortatur me fortuna mea: &iã antea
qdđ exꝑtussũ parũ miseris fideiẽe. nisitam̃ intelligo illũ supͣ

Expanded text:
intellegit omnis suas fortunas in extremo sitas, hostem infestum, intellegit omnis suas fortunas in extremo sitas, hostem infestum, auxili spem nullam, penuria rerum necessariarum bellum trahi non posse, ex iis, qui una Cirtam profugerant, duos maxime impigros delegit; eos multa pollicendo ac miserando casum suum confirmat, uti per hostium munitiones noctu ad proximum mare, dein Romam pergerent. Numidae paucis diebciunt. litterae Adherbalis in senatu recitatae, quarum sententia invasit, ut neque vos neque deos inmortalis in animo habeat, sanguinem meum quam omnia malit. itaque quintum iam mensem socius et amicus populi Romani armis obsessus teneor; neque mihi Micipsae patris mei beneficia neque vostra decreta auxiliantur; ferro an fame acrius urgear, incertus sum. Plura de Iugurtha scribere dehortatur me fortuna mea, et iam antea expertus sum parum fidei miseris esse; nisi tamen intellego illum supra
Abbreviated transcription (Latin):
se enixum: ut ab optimo quoq ꝓbaret᷑ uirtute non
malicia .p. scipionis sũ mouiro placuisse ob easdem
artes amicipsa ñ penuria liberoꝵ in regnũ ad optatũ
cẽ. E&erũ qđ plura bene atq strenue feciss&: eo animũ suũ
in iuriam minus tolerare. Atherbalem dolis uitȩ suȩ in sidiatũ
Qđ ubi comperiss& : scleris sui obuiam isse . popłm .R. neq
recte neq ꝓbono facturũ si abiure gentiũ sese ꝓhibuerins
Postremo de om̃ib rebus se legatos romã breui missurũ. Ita
utriq: digrediuntur. A therbalis appellandi copia ñ fuit
ugurtha ubi eos africa decessisse ratus . ẽ. neq ꝓpt̃ loci natu¬
ram cyrtam expugnare armis potest. uallo atq fossa mȩ¬
nia circũdat. turres extruit. easq p̃sidiis firmat. Preterea
dies noctesq aut ꝑuim. aut dolis tẽptare. defensorib moe¬
niam p̃mia mͦ. modo formidinẽ ostentare. suos hortando

Expanded text:
se enisum, ut ab optimo quoque probaretur; virtute, non se enisum, ut ab optimo quoque probaretur; virtute, non malitia P. Scipioni, summo viro, placuisse; ob easdem artis a Micipsa, non penuria liberorum in regnum adoptatum esse. Ceterum, quo plura bene atque strenue fecisset, eo animum suum iniuriam minus tolerare. Adherbalem dolis vitae suae insidiatum; quod ubi comperisset, sceleri eius obviam isse. Populum Romanum neque recte neque pro bono facturum, si ab iure gentium sese prohibuerit. Postremo de omnibus rebus legatos Romam brevi missurum. Ita utrique digrediuntur. Adherbalis appellandi copia non fuit. Iugurtha ubi eos Africa decessisse ratus est neque propter loci naturam Cirtam armis expugnare potest, vallo atque fossa moenia circumdat, turris extruit easque praesidiis firmat; praeterea dies noctisque aut per vim aut dolis temptare; defensoribus moenium praemia modo, modo formidinem ostentare; suos hortando
Abbreviated transcription (Latin):
alios arma sumentes fugant funduntq:. Atherbal cũ
paucis equitib cyrtã ꝓfugit. Et ni multitudo togatoꝵ
fuiss& quȩ numidas insequentes moenib ꝓhibuit: u no
die int̃ duos reges coeptũ. atq patratũ foret bellũ. Igit᷑
iugurtha oppidũ circũ sedit. uineis. turrib:q & ma¬
chinis om̃ium generũ expugnare aggreditur. Ma¬
xime festinans tempus legatorũ ante capere. quos
ante p̃lium factum romã ab ather bale missos audi¬
uerat. Sed postꝗ senatꝰ debello eorũ accepit. tres ad¬
lescentes in affricã legant᷑ qui ambos reges ad eant.
senatus popłiq .r. uerbis nuntient uelle. & censere eos
a fricã maturantes ueniunt. eo magis qđ rome dũ ꝓfi¬
cisci parant : de p̃lio facto & obpugnatione cyrtȩ au¬
diebat᷑. Sed isrumor demens erat. Quorũ iugurtha
accepta oratione . respondit sibi neq maius quicquã.
neq carius. ẽẽ. auctoritate senatꝰ ab ad olescentia ita

Expanded text:
alios arma sumentis fugant funduntque. Adherbal cum alios arma sumentis fugant funduntque. Adherbal cum paucis equitibus Cirtam profugit, et ni multitudo togatorum fuisset, quae Numidas insequentis moenibus prohibuit, uno die inter duos reges coeptum atque patratum bellum foret. Igitur Iugurtha oppidum circumsedit, vineis turribusque et machinis omnium generum expugnare aggreditur, maxime festinans tempus legatorum antecapere, quos ante proelium factum ab Adherbale Romam missos audiuerat. Sed postquam senatus de bello eorum accepit, tres adulescentes in Africam legantur, qui ambos reges adeant, senatus populique Romani verbis nuntient velle et censere eos Africam maturantes veniunt, eo magis quod Romae, dum proficisci parant, de proelio facto et oppugnatione Cirtae audiebatur; sed is rumor clemens erat. Quorum Iugurtha accepta oratione respondit sibi neque maius quicquam neque carius auctoritate senatus esse. Ab adulescentia ita
Abbreviated transcription (Latin):
At ille qđ neq separẽ armis existimabat. & amicitia
tham de in iuriis questũ misit. Quitam & si contu¬
meliosa dicta retulerant. prius decreuit pati quã
eo magis cupido iugurthȩ minuebatur. quippe qui
totũ regnũ eius animo iã inuaserat. Itaq: non uti
antea cum pͣdatoria manu sed magno exercitu
cõparato bellũ gerere coepit: & aꝑte totius numi¬
diȩ imperiũ petere. Ceterũ qua ꝑgebat urbes. agros
uastare. p̃das agere. suis animũ. hostib: terrorem
augere. At herbal ubi inialigit in ꝓcessũ utirignum
aut relinquendũ. ẽẽt. aut armis retinendũ. nec essario
copias parat. & iugurthȩ obuius ꝓcedit. Interea haud longe
amari ꝓpe cyrtam oppidũ. utriusq exercitꝰ consedit.
Et quia diei extremũ erat. p̃liũ ñ inceptũ. Sed ubi plerũq
noctis ꝓcessit obscuro etiãtũ lumine. milites signodato
iugur thini castra hostiũ inuadunt. semisonnos partim.

Expanded text:
At ille, quod neque se parem armis existimabat et amicitia At ille, quod neque se parem armis existimabat et amicitia tham de iniuriis questum misit. Qui tametsi contumeliosa dicta rettulerant, prius tamen omnia pati deeo magis cupido Iugurthae minuebatur, quippe qui totum eius regnum animo iam invaserat. Itaque non uti antea cum praedatoria manu, sed magno exercitu comparato bellum gerere coepit et aperte totius Numidiae imperium petere. Ceterum, qua pergebat, urbis agros vastare, praedas agere, suis animum hostibus terrorem augere. Adherbal ubi intellegit eo processum, uti regnum aut relinquendum esset aut armis retinendum, necessario copias parat et Iugurthae obvius procedit. Interim haud longe a mari prope Cirtam oppidum utriusque exercitus consedit et, quia diei extremum erat, proelium non inceptum. Sed ubi plerumque noctis processit, obscuro etiam tum lumine milites Iugurthini signo dato castra hostium invadunt, semisomnos partim,
Abbreviated transcription (Latin):
boccus imperitabat. Pret̃ nomen. cȩtera ignarus
Deafrica & eius incolis ad necessitudinẽ rei satis dictum.
Postꝗ diuiso regno legati africa decessere. & iugurtha
c̃tra timorẽ animi p̃mia sceleris ad eptũ sese uid&. certũ
ratus. ẽẽ. qđ ex amicis a pđ num antiã acceperat. om̃ia
uenalia. ẽe. simul & illoꝵ pollicitationib accensus.
quos paulo ante munerib: expleuerat. in regnum
atherbalis animũ intendit. Ipse acer. bellicosus.
At is quẽ petebat quietus. in bellis. placido ingenio.
oportunus in iuriȩ. metuens magis quã metuendus.
Igͥ ex in prouiso fines eius cũ magna manu inuadit. mul¬
tos mortales cũ pecore atq alia p̃da capit. edificia
incendit. pleraq loca hostilit̃ cũ equitatu accedit.
deinde cũ om̃i multitu dine in regnũ suũ c̃uer¬
tit. existimans a therbalem dolore ꝑmotũ. in iuri¬
assuas uindicaturũ manu: eãq rẽbellicausam fore.

Expanded text:
Bocchus imperitabat, praeter nomen cetera ignarus Bocchus imperitabat, praeter nomen cetera ignarus De Africa et eius incolis ad necessitudinem rei satis dictum. Postquam diviso regno legati Africa decessere et Iugurtha contra timorem animi praemia sceleris adeptum sese videt, certum esse ratus, quod ex amicis apud Numantiam acceperat, omnia Romae venalia esse, simul et illorum pollicitationibus accensus, quos paulo ante muneribus expleuerat, in regnum Adherbalis animum intendit. Ipse acer, bellicosus; at is quem petebat quietus, inbellis, placido ingenio, opportunus iniuriae, metuens magis quam metuendus. Igitur ex improuiso finis eius cum magna manu invadit, multos mortalis cum pecore atque alia praeda capit, aedificia incendit, pleraque loca hostiliter cum equitatu accedit, deinde, cum omni multitudine in regnum suum conuertit, existimans Adherbalem dolore permotum iniurias suas manu vindicaturum eamque rem belli causam fore.
Abbreviated transcription (Latin):
ad rimetũ. leptim. aliasq urbes in ora maritima c̃didere
Heq ciuitates breui multũ auctȩ. parsoriginib: suis p̃sidio
aliȩ decori fuere. Nam de Kartagine silere melius puto
⁊ parũ dicere. qm̃ alio ꝓperare tempus monet. Igitur
ad catabathmon quilocus egiptũ ab africa diuidit scđo
mari. pͥma cirene .ẽ. colonia thereon. ac de inceps. duȩ
syrthes. int̃q eas leptis. de inde philenon arȩ. quẽ locũ
egiptũ uersus finẽ imperii habuere kartaginenses.
Post aliȩ punicȩ urbes. Cetera loca usq ad mauritaniã
numidȩ tenent. Proximȩ hispaniam mauris. Super
numidiã getulos accepimus. partim intuguri is. alios
incultius uagos agitare. Posteos ethiopes esse. de in loca
exusta solis ardorib. Igͥ bello iugurthino plaraq ex
punicis oppida. & fines kartaginensiũ quos nouissime
Getulorũ magna pars. & numidȩ usq ad flum̃ muluc-¬
cham sub iugrtha erant. Mauris om̃ib rex

Expanded text:
Hadrumetum Leptim aliasque urbis in ora maritima condidere; Hadrumetum Leptim aliasque urbis in ora maritima condidere; eaeque brevi multum auctae, pars originibus suis praesidio, aliae decori fuere. Nam de Carthagine silere melius puto quam parum dicere, quoniam alio properare tempus monet. Igitur ad Catabathmon, qui locus Aegyptum ab Africa dividit, secundo mari prima Cyrene est, colonia Theraeon, ac deinceps duae Syrtes interque eas Leptis, deinde Philaenon arae, quem locum Aegyptum versus finem imperi habuere Carthaginienses, post aliae Punicae urbes. Cetera loca usque ad Mauretaniam Numidae tenent, proximi Hispaniam Mauri sunt. Super Numidiam Gaetulos accepimus partim in tuguriis, alios incultius uagos agitare, post eos Aethiopas esse, dein loca exusta solis ardoribus. Igitur bello Iugurthino pleraque ex Punicis oppida et finis Carthaginiensium, quos novissime Gaetulorum magna pars et Numidae usque ad flumen Muluccham sub Iugurtha erant; Mauris omnibus rex
Abbreviated transcription (Latin):
africũ agitabant. Getuli. subsole magis haud ꝓcul
abardorib Hiq mature oppida habuere. Nã freto
diuisi ab hispania. mutare res int̾se instituerant.
N om̃ eorũ paulatim libies corrupere. barbara lingua
mauros ꝓmedis appellantes. Sed resꝑsarũ breui ad¬
oleuit. ac postea nomine numidiȩ ꝓpt̃̾ multitudinẽ
aparentib digressi possidere ea loca quȩ ꝓxime hartaginẽ
numidia appellatur. Deinde utriq alteris freti finiti¬
mos armis. aut metu sub imꝑium suũ coegere. Nomen
głamq sibi addidere magis hi qui ad nr̃m mare ꝓcesserant.
Quia libies quã getuli. minus bellicosi. Deniq pars affricȩ
inferior. pleraq ab numidis possessa ẽ. Uicti om̃s. ingen¬
tem nom̃q imꝑantiũ c̃cessere. Postea phenices alii mul¬
titudinis domi minuende gña. parsimperii cupidine
sollicitata plebe & aliis nouarũ rerũ auidis. hypponem.

Expanded text:
Africum agitabant, Gaetuli sub sole magis, haud procul Africum agitabant, Gaetuli sub sole magis, haud procul ab ardoribus—, iique mature oppida habuere; nam freto divisi ab Hispania mutare res inter se instituerant. Nomen eorum paulatim Libyes corrupere, barbara lingua Mauros pro Medis appellantes. Sed res Persarum brevi adoleuit, ac postea nomine Numidae, propter multitudinem a parentibus digressi, possedere ea loca, quae proxima Carthaginem Numidia appellatur. Deinde utrique alteris freti finitimos armis aut metu sub imperium suum coegere, nomen gloriamque sibi addidere, magis ii, qui ad nostrum mare processerant, quia Libyes quam Gaetuli minus bellicose. Denique Africae pars inferior pleraque ab Numidis possessa est, victi omnes in gentem nomenque imperantium concessere. Postea Phoenices, alii multitudinis domi minuendae gratia, pars imperi cupidine sollicitata plebe et aliis novarum rerum auidis, Hipponem
Abbreviated transcription (Latin):
sedes: habebant. Sed postꝗ in hispania hercules sicuti afri
putant interiit. exercitus eius cõpositus ex uariis gentibus.
amissoduce ac passim multis sibi quisq imperiũ petentib
breui dilabitur. Ex eo numero : medi & ꝑsȩ & armenii
nauib: in africam transuecti. ꝓximos nr̃o mari locos occu¬
pauere. Sed ꝑsȩ intra oceanũ magis. Hiiq alueos nauiũ
in uersos ꝓtuguriis habuere. qr neq: matheria in agris.
neq ab hispaniis em̃di. aut mutandi copia erat. Mare
magnũ. & ignara lingua. cõmertia ꝓhibebant. Hi
paulatim ꝑ conubia. getulos secũ miscuere. Et quia sepe
tẽptantes agros. alia. de inde alia loca petiuerant sem&
ipsos numidas appellauere. Cȩterũ adhuc edificia nu¬
midarum a grestiũ quȩ mapalia illi uocant oblonga
in curłis laterib: tecta. quasi nauium carinȩ s̃. Medis
autẽ : & armeni is accessere libies. Nã hii ꝓpius mare

Expanded text:
sedes habebant. Sed postquam in Hispania Hercules, sicuti Afri sedes habebant. Sed postquam in Hispania Hercules, sicuti Afri putant, interiit, exercitus eius, compositus ex variis gentibus, amisso duce ac passim multis sibi quisque imperium petentibus brevi dilabitur. Ex eo numero Medi, Persae et Armenii nauibus in Africam transuecti proximos nostro mari locos occupauere, sed Persae intra Oceanum magis, iique alueos nauium inversos pro tuguriis habuere, quia neque materia in agris neque ab Hispanis emendi aut mutandi copia erat: mare magnum et ignara lingua commercio prohibebant. Ii paulatim per conubia Gaetulos secum miscuere et, quia saepe temptantes agros alia, deinde alia loca petiuerant, semet ipsi Numidas appellauere. Ceterum adhuc aedificia Numidarum agrestium, quae mapalia illi vocant, oblonga, incuruis lateribus, tecta quasi nauium carinae sunt. Medis autem et Armeniis accessere Libyes—nam ii propius mare
Abbreviated transcription (Latin):
Ager frugũ fertilis. Bonus pecori. arbori infecundus cȩlo
terraq: penuria aquarũ. genus hominũ salubri corpore.
uelex. paciens laborũ. plerosq senectus dissoluit. nisi qui
ferro aut bestiis interierint. Nam morb haut sepe quẽ ꝗ
suꝑat. Ad hoc malefici generis. plurima animalia.
Sed qui mortales inicio africã habuerint. quiq postea ac¬
cesserint. aut quomͦ inẽse ꝑmixti sint. quãꝗ ab ea fama
quȩ plerosq obtinet diuersum . ẽ. tam̃ uti ex libris punicis
qui regis hiemsalis dicebant᷑ interp̃tatũ nobis. ẽ. utq rẽ sese
habere cultores eiꝰ terrȩputant. quã paucissimis dicã. Ceterũ
fides eiꝰrei penes auctores erit. Africã in itio habuere getuli.
& libi es asperi incultiq. quis cib erat caroferina. atq humi
pabulũ. uti pecorib. Hi neq morib: neq lege. aut imꝑio
cuiusꝗ regebantur. Uagi. palantes. quas nox coegerat

Expanded text:
ager frugum fertilis, bonus pecori, arbori infecundus; caelo ager frugum fertilis, bonus pecori, arbori infecundus; caelo terraque penuria aquarum. genus hominum salubri corpore, velox, patiens laborum; ac plerosque senectus dissoluit, nisi qui ferro aut bestiis interiere, nam morbus haud saepe quemquam superat; ad hoc malefici generis plurima animalia. Sed qui mortales initio Africam habuerint quique postea accesserint aut quo modo inter se permixti sint, quamquam ab ea fama, quae plerosque obtinet, diuersum est, tamen, uti ex libris Punicis, qui regis Hiempsalis dicebantur, interpretatum nobis est utique rem sese habere cultores eius terrae putant, quam paucissimis dicam. Ceterum fides eius rei penes auctores erit. Africam initio habuere Gaetuli et Libyes, asperi incultique, quis cibus erat caro ferina atque humi pabulum uti pecoribus. Ii neque moribus neque lege aut imperio cuiusquam regebantur: uagi palantes quas nox coegerat
Abbreviated transcription (Latin):
legatos eadẽ uia aggressus. plerosq capit. paucis carior fides
quã peccunia fuit. In diuisione quȩ parsnumidiȩ mauri¬
taniam attingit. agro. uirisq opulentior iugurthȩ tra¬
ditur. Iuã alterã specie quã usu potiorẽ. quȩ portuosior. &
edificiis magis exornata erat atherbal possedit. Res postula¬
re uidetur africesitũ paucis exponere. & eas gentes quib: cum
nobis bellũ. aut amicicia fuit attingere. Sed quȩ loca. & na¬
tiones. obcalorẽ aut asperitatẽ. it ẽ solitudines minus frequen¬
tatas : dehis haud facile cõꝑtũ narrauerim. Ceterũ quam
paucissimis absoluã. Indiuisione orb terre. pleriq: in parte
tercia africã posuere. Pauci tantũ modo asiam. & europam. eẽ.
sed africã in europa. Ea fines habet ab occidente fretũ nostri
maris & oceani. ab ortusolis decliuẽ latitudinẽ. Quẽ locum
catabathion in cole appellant. mare secuim. importuosũ.

Expanded text:
legatos eadem via aggressus plerosque capit, paucis carior fides legatos eadem via aggressus plerosque capit, paucis carior fides quam pecunia fuit. In divisione, quae pars Numidiae Mauretaniam attingit, agro virisque opulentior, Iugurthae traditur; illam alteram specie quam usu potiorem, quae portuosior et aedificiis magis exornata erat, Adherbal possedit. Res postulare videtur Africae situm paucis exponere et eas gentis, quibuscum nobis bellum aut amicitia fuit, attingere. Sed quae loca et nationes ob calorem aut asperitatem, item solitudines minus frequentata sunt, de iis haud facile compertum narrauerim. Cetera quam paucissimis absoluam. In divisione orbis terrae plerique in parte tertia Africam posuere, pauci tantummodo Asiam et Europam esse, sed Africam in Europa. Ea finis habet ab occidente fretum nostri maris et Oceani, ab ortu solis decliuem latitudinem, quem locum Catabathmon incolae appellant. mare saevum, importuosum;
Abbreviated transcription (Latin):
subueniendũ a therbali & hiemsalis mortẽ seuere uindi¬
candã censebant. Sed ex om̃ib maxime emilius scaurus
homo nobilis. impiger. factiosus. auidus potentiȩ. honoris.
diuiciarũ. ceterũ uicia sua callide occultans Is postꝗ
uid& regis largitionẽ fam osã impudentẽq ueritus
qđ intali resol&. nepolluta licentia inuidiã accende¬
ret : animũ a consueta libi dine continuit. Uic̃ tam̃¬
insenatu pars illa. quȩ uͦ. p̃cium. aut gr̃am anteferebat.
Derretũ fit ut decẽ legati regnũ qđ micipsa obtinuerat.
int̃ iugurthã &atherbalem diuiderent. Cuius lega¬
tionis princeps fuit .L.opimius homo darus & tũ insena¬
tu potens. qr consulib s. gracco. & marco fuluio flacco int̃¬
fectis. acerrime uictoriã nobilitatis inplebem exercuerat.
Eum iugurtha tam & si rome in amicis habuerat. tam̃ accura¬
tissime recepit. Dando & pollicendo multa ꝑfec̃. uti fama. fide.
postremo om̃ib: suis reb: commodũ regis anteferr&. Reliqͦs

Expanded text:
subueniendum Adherbali et Hiempsalis mortem seuere vindicandam censebant, sed ex omnibus maxime Aemilius Scaurus, homo nobilis impiger factiosus, auidus potentiae honoris divitiarum, ceterum vitia sua callide occultans. Is postquam videt regis largitionem famosam impudentemque, veritus, quod in tali re solet, ne polluta licentia invidiam accenderet, animum a consueta libidine continuit. Vicit tamin senatu pars illa, quae vero pretium aut gratiam anteferebat. decretum fit, uti decem legati regnum, quod Micipsa obtinuerat, inter Iugurtham et Adherbalem dividerent. quoius legationis princeps fuit L. Opimius, homo clarus et tum in senatu potens, quia consul C. Graccho et M. Fulvio Flacco interfectis acerrume victoriam nobilitEum Iugurtha tametsi Romae in amicis habuerat, tamen accuratissime recepit, dando et pollicendo multa perfecit, uti fama, fide, postremo omnibus suis rebus commodum regis anteferret. Relicuos
Abbreviated transcription (Latin):
sularib p̃terea. cuiq optimo lit teras nittit se fuł sis
criminib circũ uentũ. Qm̃ factioni inimicoꝵ resistere
nequiuerit. fortunȩ cedere. mas siliam inexteluim
ꝓfics ci non quo sibi tanti sceleris conscius e̾et. sed
itti res .P. qui&a for& neue exsua contentione.
seditio oriretur. Abhis longe diuersas litreras.
Q.catulus in senatũ recitauit. quas sibi catilinȩ
nomine redditas dicebat. Earum exemplum.
infra scriptũ ẽ .l. catilina : o catulo: Egregia
ua fides pecognita gratamͥ. magnis inperĩ¬
culis. fiduciam cõmẽdationi meae tribuit.
ua̾ obrẽ. defensionẽ in nouo cõsilio. nonstatui
parare. Satis factionẽ exnulla conscientia.
deculpa ꝓ ponere decreui. Quã medius fidius
uerã lic& cognoscas Iniuriis contumeliisq
cõcitat᷑ : qđ fructu laboris induftrieq meȩ
priuatꝰ statũ dignitatis ñ obtinebã. publicã

Expanded text:
sularibus, praeterea optumo cuique litteras mittit: Se falsis sularibus, praeterea optumo cuique litteras mittit: Se falsis criminibus circumventum, quoniam factioni inimicorum resistere nequiverit, fortunae cedere, Massiliam in exsilium proficisci, non quo sibi tanti sceleris conscius esset, sed uti res publica quieta foret neve ex sua contentione seditio oreretur. Ab his longe divorsas litteras Q. Catulus in senatu recitavit, quas sibi nomine Catilinae redditas dicebat. Earum exemplum infra scriptum est: "L. Catilina Q. Catulo. Egregia tua fides re cognita, grata mihi magnis in meis periculis, fiduciam commendationi meae tribuit. Quam ob rem defensionem in novo consilio non statui parare; satisfactionem ex nulla conscientia de culpa proponere decrevi, quam, medius fidius, veram licet cognoscas. Iniuriis contumeliisque concitatus, quod fructu laboris industriaeque meae privatus statum dignitatis non obtinebam, pub
Abbreviated transcription (Latin):
nĩ : miserti plebis romanȩ. decretis suis inopiȩ eiꝰ opitu¬
lati sũt Ac nouissime memoria nr̃a ꝓpt̃ magnituditõ
aeris alieni uolentib om̃ib bonis: argentũ ere solutõ
est Sepe illa plebs aut dominãdi studio ꝓmota
aut suꝑbia: magistra tuũ. armata. a patrib recessit.
Atnos ñ imperiũ. neq diuitias petimꝰ quarũ rerũ
causa. bella : atq certamina onĩa int̾ mortales sun
sed lił ertacẽ. quã nemo bonꝰ: nisi cũ anima sinul
ciuib legis p̃sidiũ. quod iniqͥtas p̃toris eripuit.
restituatis. Neue nobis eam necessitudinẽ imponatis.
ut queramꝰ qͦnã modo maxime ulti sanguinẽ nrĩn
pereamꝰ. Adhȩc &. martius respondit. siquid
a senaru petere uellent. ab armis discedaN Fromã
suppucis ꝓficis cantur. Ea mansuetidine. atq miscđa
uuxilium petiuerit. At catilina exitinere plerisq con¬

Expanded text:
trum, miseriti plebis Romanae, decretis suis inopiae eius opitutrum, miseriti plebis Romanae, decretis suis inopiae eius opitulati sunt, ac novissume memoria nostra propter magnitudinem aeris alieni volentibus omnibus bonis argentum aere solutum est. saepe ipsa plebs, aut dominandi studio permota aut superbia magistratuum, armata a patribus secessit. at nos non imperium neque divitias petimus, quarum rerum causa bella atque certamina omnia inter mortalis sunt, sed libertatem, quam nemo bonus nisi cum anima simul civibus, legis praesidium, quod iniquitas praetoris eripuit, restituatis neve nobis eam necessitudinem inponatis, ut quaeramus, quonam modo maxume ulti sanguinem nostrum pereamus!" Ad haec Q. Marcius respondit: Si quid ab senatu petere vellent, ab armis discedant, Romam supplices proficiscantur; ea mansuetudine atque misericauxilium petiverit. At Catilina ex itinere plerisque con