comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
leniter cum reliquis fcicere cepͭ
Ita quanto longius ab oppido
discedebatur. canto tardiores
aid insequendum enut. Nuiui¬
de Int̾im in itinere ex oppidis et
castellis legationes uenire. ⁊ pol¬
liceri frumentum paratus ẽẽ que
oppidum leptim liberam ciuitatẽ
⁊ iminunem. legati ex oppido cec¬
benter se omina facturos pollice
tas oppidi ⁊ custodis impositis.
ne quis nules in oppidum intro¬
iret. aut iniuriam faceret cui¬
piam incole non longe ab oppi¬
do scd̃m litus facit castra: eodem¬
q naues ouerarie ⁊ longe ñ nulle
casu aduenerunt: reliq ut ẽ ei
nunciatum in c̾te locoꝵ uticam
u̾sus petere iusesunt. Inti cesar
smaiz non digredi. n med it̾iea
petere ꝓp̃ nauiũ errorem. eqͥtatum¬
qz in nauibz omnem continere et
ut arbitror. ne agii uastarentur.
aqm in naues iubet comportari.
Remiges int̾im qui equatum e
nauib exierant subito equites
mauri n opinantib cesarianis
adorti: multos iaculis connulu̾a¬

Expanded text:
leniter cum reliquis facere coepit. leniter cum reliquis facere coepit. Ita quanto longius ab oppido discedebatur, tanto tardiores ad insequendum erant Numidae. Interim in itinere ex oppidis et castellis legationes venire, polliceri frumentum paratosque esse qoppidum Leptim, liberam civitatem et immunem. Legati ex oppido benter se omnia facturos quae veltas oppidi et custodiis impositis, ne quis miles in oppidum introiret aut iniuriam faceret cuipiam incolae, non longe ab oppido secundum litus facit castra. Eodemque naves onerariae et longae non nullae casu advenerunt; reliquae, ut est ei nuntiatum, incertae locorum Uticam versus petere visa sunt. Interim Caesar a mari non digredi neque mediterranea petere propter navium errorem equitatumque in navibus omnem continere, ut arbitror, ne agri vastarentur; aquam in navis iubet comportari. Remiges interim, qui aquatum e navibus exierant, subito equites Mauri neque opinantibus Caesarianis adorti multos iaculis convulnera
Abbreviated transcription (Latin):
randi. ne dũ in ea cesar ẽ occupa¬
tus. crcumuentus a t̾go ab equi¬
tatu hostium laborcurt. Itaq castͣ¬
cum mou̾e uellet: subito ex oppido
erupti multicudo. atq equitatus
subsidio uno tempore casu succur¬
rit qui eint nussus a iba ad sti¬
pendium accipiendum. castin¬
q m̃ ᷑ cesar egcessus ⁊ iter face
ceꝑat occuꝑat ⁊ eius agnen ex¬
tremum insequi ceꝑunt. Queres
cum aminum aduersa ẽẽt. subi¬
to legionarii constituit ⁊ equites
quamqmͣ erant pauci. taien ꝙͣ
tantam mulcitudinem ciudacis¬
sime concurrunt. Accidit res in¬
ccedibilis. ut equites ninus .xxx.
galli. mauroꝵ equitũ .ii. nulia
loco pellerent fugarentq ĩ op¬
pidum. Postquam repulsi. et
comiecti erant incra muuitiones
cesarut̾ estitutũ ire contendit.
Qd̾ cũ sepius facerent. ⁊ modo
insequerentur. modo rursus ab
equitib in oꝑpidum repelłent᷑.
habebat in extremo agmine
collopatĩs ⁊ parte equitatus. it̾

Expanded text:
randi, ne, dum in ea re est Caesar occuparandi, ne, dum in ea re est Caesar occupatus, circumventus a tergo ab equitatu hostium laboraret. § 6 Itaque castcum movere vellet, subito ex oppido erupit multitudo atque equitatus subsidio uno tempore eis casu succurrit, qui erat missus a Iuba ad stipendium accipiendum, castraque, unde Caesar egressus iter facere coeperat, occupant et eius agmen extremum insequi coeperunt. Quae res eum animadversa esset, subito legionarii consistunt et equites, quamquam erant pauci, tamen contra tantam multitudinem audacissime concurrunt. Accidit res incredibilis, ut equites minus XXX Galli Maurorum equitum II milia loco pellerent fugarentque in oppidum. Postquam repulsi et coniecti erant intra munitiones, Caesar iter constitutum ire contendit. Quod cum saepius facerent et modo insequerentur, modo rursus ab equitibus in oppidum repellerentur, habebat in extremo agmine collocatis et parte equitatus iter
Abbreviated transcription (Latin):
tate litt̾as conscribit. ⁊ eas cap¬
tino dait ꝑferendas in oppidui
ad considium. Quo simul acq
captiuus ꝑuenisset. lictasqz ut
erat mandatum corsidio porri¬
gere cepisset. pͥusꝙͣ acciꝑet ille.
unde inquit istas: Cũ cãptiuus.
Immo ei cesare. Cum considius.
unus ẽ inquit scipio imꝑator
spectu suo statim captinum int̾¬
fici iubet littas noudum ꝑ lec¬
tas sicut erant signate dat hoĩ
cto ad scipionem ꝑferendas. Pꝰ
quam una nocte ⁊ die ad oppidũ
consumpta n responsum ullũ
a considio dabatur n ei ueliq co¬
pie succurrebant. n equitatu ha¬
bundabat. ⁊ ad oppidum oppugnã¬
dimi nõ satis copiarũ habebat.
et ecs tyronum. n pͥmo aduentu
conuuluerari exercitũ uolebat.¬
⁊ oppidi egregia munitio difficil
ad oppugnandũ erat accessus. ⁊
nuncicibatur auxilia magna
equitatus oppidanis suppetias
uenire: non est iusa ratio ad op¬
pugnandum oppidum comino¬

Expanded text:
tate litteras conscribit et eas captate litteras conscribit et eas captivo dat perferendas in oppidum ad Considium. Quo simul atque captivus cum pervenisset litterasque, ut erat mandatum, Considio porrigere coepisset, prius quam acciperet ille, 'Unde,' inquit, 'istas?' 'Tum captivus: 'Imperatore a Caesare.' Tum Considius, 'Unus est,' inquit, 'Scipio imperator nde in conspectu suo statim captivum interfici iubet litterasque nondum perlectas, sicut erant signatae, dat homini certo ad Scipionem perferendas. § 5 Postquam una nocte et die ad oppidum consumpta neque responsum ullum a Considio dabatur, neque ei reliquae copiae succurrebant neque equitatu abundabat et ad oppidum oppugnandum non satis copiarum habebat et eas tironum neque primo adventu convulnerari exercitum volebat, et oppidi egregia munitio et difficilis ad oppugnandum erat ascensus et nuntiabatur auxilia magna equitatus oppidanis suppetias venire, non est visa ratio ad oppugnandum oppidum commo
Abbreviated transcription (Latin):
ante oppidum positis sine iniu¬
ria cumsꝙͣͣ consedit cohibetq
onis ap̾da. Oppidani int̾im mu¬
ros armatis complent aute por¬
tum frequentes consideret ad se
defendendum quoꝵ nũs duaꝵ le¬
gionũ nntus erat. Cesar circum
oppidum uectꝰ natura loci per¬
specta rediit in castin. Non nenio
culpe imprudentieq adsignabat.
qd̾ n curum loca gub̾natorib
prefectis quid pet̾ent preceꝑat
n ut more ipĩus consuetudo
superiorib temporib fuerat ta¬
bellas signatas dedidert ut
in tempore his ꝑlectis. locũ
certum peterent uniuersi. quod
minume cesarem fefellert.
Namq nullum portum terre
afuice quo classes decurrerent
pro c̾to tutum ab hostium p̾sidio
fore suspicabatur. s fortuitoi
oblatam occasionem egcessus
aucupabatur .l. plancus. Int̾
legatus ꝑetit a cesare ut sibi da¬
ret potestatẽ cũ considio agendi.
si posset aliqua ratione ꝑduci
ad sauitatem. Itaq daca facul¬

Expanded text:
ante oppidum positis sine iniuante oppidum positis sine iniuria cuiusquam consedit cohibetque omnis a praeda. Oppidani interim muros armatis complent, ante portam frequentes considunt ad sese defendendum; quorum numerus duarum legionum instar erat. Caesar circum oppidum vectus natura loci perspecta rediit in castra. Non nemo culpae eius imprudentiaeque assignabat, od neque circum loca gubernatoribus praefectisque quid peterent praeceperat neque, ut more ipsius consuetudo superioribus temporibus fuerat, tabellas signatas dediderat, ut in tempore his perlectis locum certum peterent universi. quod minime Caesarem fefellerat; nam neque ullum portum terrae Africae quo classes decurrerent pro certo tutum ab hostium praesidio fore suspicabatur, sed fortuito oblatam occasionem egressus aucupabatur. § 4 L. Plancus interim legatus petit a Caesare uti sibi daret potestatem cum Considio agendi, si posset aliqua ratione perduci ad sanitatem. Itaque data facul
Abbreviated transcription (Latin):
gio uenerat in naues longas im¬
ponebatur. equitem autẽ in oue¬
raricis. Ita iauoreu ꝑtem nauiũ
antecedere iussit. ⁊ in sulcun petere
moratus bona paucoꝵ publice
uendit. deinde alieuo pretori qui
siciliam optinebat de onnubus
reb p̾cipit ⁊ de reliquo exercitu
uento certo celeriq nauigio uec¬
tus. post diem quartum cũ lon¬
gis paucis nauib in conspectum
liqz p̾ter paucas uento disꝑse
citq errabunde diuerso loca pe¬
tierunt. Clipeam classe p̾ter ue¬
hitur: dein neapolim complura
pret̾ea cascella ⁊ oppida non lou¬
ge amari reliquit. Pꝰꝙͣ ad ru
metum accessit ubi presidium
erit adu̾sarioꝵ cui preerat .c. cõ¬
sidius. ⁊ aclupeis ccdm horam
maritumam cum equitatu ad¬
rumetum. cñ. piso cũ maius cir¬
citer trib nilib apparuit. ubi
pauliꝑ cesar ante portum cõmo¬
racus dum reliq naues conue¬
nirent expoint exercitum: cuius
nũs in p̾sentia fuit. peditum.
i. nul. equites .c.l. castusqz

Expanded text:
gio venerat in navis longas imgio venerat in navis longas imponebatur, equites autem in onerarias. Ita maiorem partem navium antecedere iussit et insulam petere moratus bona paucorum vendit publice, deinde Alieno praetori, qui Siciliam obtinebat, de omnibus rebus praecipit et de reliquo exercitu vento certo celerique navigio vectus post diem quartum cum longis paucis navibus in conspectum liquae praeter paucas vento dispersae atque errabundae diversa loca petierunt. Clupeam classe praetervehitur, dein Neapolim; complura praeterea castella et oppida non longe a mari reliquit. § 3 Postquam Hadrumetum accessit, ubi praesidium erat adversariorum cui praeerat C. Considius, et a Clupeis secundam oram maritimam cum equitatu Hadrumetum petens Cn. Piso cum Maurorum circiter tribus milibus apparuit, ibi paulisper Caesar ante portum commoratus, dum reliquae naves convenirent, exponit exercitum, cuius numerus in praesentia fuit peditum III milia, equites CL, castrisque
Abbreviated transcription (Latin):
Esar itin̾ib
iustis con¬
fectis: nullo
sese naues uelle conscendere. cũ
nou amplius legionem tironũ
culum scd̃m litus ip̃m consti¬
tuit. ut ꝓpe fluctus uerberaret.
Hoc eo consilio fecit. nequis sͥ
more quicqmͣ fore sꝑaret: et ut
omnes in dies horasqz paraci
eẽ̾nt. Incidit ꝑ id tempus ut tẽ¬
pestates ad namgandum ido¬
necis non hr̃et nichilo tamen
minus in nauib remuges milites¬
qz continere. ⁊ nullam p̾t̾mitteret.
occasionem profectionis cum pre¬
sertim ab incolis eius ꝓuincie
nuntiarentur adu̾sarioꝵ coyie.
equitatus infiuitus legiones re¬
gio .iiii. leius armature arma
us. scipionis legiones .x. elefãti.
cxx. classesq ẽẽ complures. tñ
non deterrebatur. ammoq et
spe confidebat. Int̾im in dies ⁊
naues longe ad augeu ⁊oneuane
complures eodem concurtere. ⁊ legi¬
ones tironun conuenire. in his
ueterana legio quinta equicum
ad .ii. nilia. Legionib collectis.uĩ.¬
⁊ equi .ii. milia ut queqz pͥma le¬

Expanded text:
esar itineribus iustis confectis nullo sese navis velle conscendere, cum non amplius legionem tironum culum secundum litus ipsum constituit, ut prope fluctus verberaret. Hoc eo consilio fecit ne quis sibi morae quicquam fore speraret et ut omnes in dies horasque parati essent. Incidit per id tempus ut tempestates ad navigandum idoneas non haberet; nihilo tamen minus in navibus remiges militesque continere et nullam praetermittere occasionem profectionis, cum praesertim ab incolis eius provinciae nuntiarentur adversariorum copiae equitatus infinitus, legiones regiae IIII, levis armaturae magna vis, Scipionis legiones X, elephanti CXX classesque esse complures; tamen non deterrebatur animoque et spe confidebat. Interim in dies et naves longae adaugeri et onerariae complures eodem concurrere et legiones tironum convenire IIII,1 veterana legio quinta, equitum ad II milia. § 2 Legionibus collectis VI et equitum II milibus, ut quaeque prima le
Abbreviated transcription (Latin):
ficio .c. mari seruati fuissent. ce¬
saremqz eius ad finem ẽẽ audi¬
ebant. in eius castra ꝑ fug̾e cat̾¬
uatim non int̾mictunt. Quoꝵ
ex nuo electis hominib illustri¬
oribus getulos ⁊ lict̾is ad suos
ciues datis cohortatus uci ma¬
nu facta se suosq defenderent
ne sius inimicis adu̾sariisqz
dicto audientes ẽẽnt mittit. Dũ
hec ad ruspinam siunt. legati
ex acilla ⁊ ciuitate lib̾a eciam¬
undiq ad cesarem ueniunt. se¬
q paracos quecumq imꝑasset.
⁊ libenti animo facturos pollicẽt᷑.
tantum orare ⁊ pet̾e ab eo ut si
p̾dium daret quo tutius id ⁊ si¬
ne ꝑiculo facere possent se ⁊ fru¬
mentum ⁊ quecumqz res ei suppe¬
teret cominunis salutis gr̃a sb̃mi¬
instraturos. Quib reb facile a
cesare impetratis presidioq daco.
c. messium edilitia finictũ ptate
achillam iubet ꝓficisci. Quib
reb cognitis considins louguõ
qui ad rumeticũ duab legionib.

Expanded text:
ficio C. Mari usi fuissent Caeficio C. Mari usi fuissent Caesaremque eius adfinem esse audiebant, in eius castra perfugere catervatim non intermittunt. Quorum ex numero electis hominibus inlustrioribus et litteris ad suos civis datis cohortatus uti manu facta se suosque defenderent, ne suis inimicis adversariisque dicto audientes essent, mittit. § 33 Dum haec ad Ruspinam fiunt, legati ex Acylla, civitate libera et immuni,15 ad Caesarem veniunt seque paratos quaecumque imperasset et libenti animo facturos pollicentur; tantum orare et petere ab eo ut sibi praesidium daret, quo tutius id et sine periculo facere possent; se et frumentum et quaecumque res eis suppeteret communis salutis gratia sumministraturos. Quibus rebus facile a Caesare impetratis praesidioque dato, C. Messium, aedilicia functum potestate, Acyllam iubet proficisci. Quibus rebus cognitis Considius Longus, qui Hadrumeti cum duabus legionibus
Abbreviated transcription (Latin):
trbatur cuius modi uictoria eẽt
futura. Curbe enim sibi eeisti¬
mabant. tot reb gestis. tantis¬
q ex̾citib deuictis tot tam claus
uictoriis partis ab reliquis copiis
adu̾sanioꝵ suoꝵ ex fuga collectis
se cruentam ad eptum existimari
uictoriam. Itaqz constituerat
gli̾am exultationemq eorum
pati. douec sibi uet̾anaꝵ legionũ¬
pars aliqua in scdo̾ cõmea tu occur¬
usset. Scipio int̾im pauliꝑ ut au¬
tea dixi in eo loco cõmoracus ut
qͥi despexisse cesarem uderetur.
paulatun reducit suas copias
in cactra et concione ad nocata
de t̾rore suo desꝑatione exercitus
cesaris facit uerba et cohortatꝰ
suos uictoriaui so eis breui da¬
turum pollicetur. Cesar iubet
milites rursus ad opus redire.
⁊ ꝑ cãm munitionum tyrones ĩ
labore defatigare non int̾mittit.
Int̾im numide getuli defugere
cotidie ex castus scipionis. et
partim in regnum se conferre.
ꝑtim qd̾ ip̃i maiores q eoꝵ bene¬

Expanded text:
trabatur, cuiusmodi victoria esset trabatur, cuiusmodi victoria esset futura; turpe enim sibi existimabat tot rebus gestis tantisque exercitibus devictis, tot tam claris victoriis partis, ab reliquis copiis adversariorum suorum ex fuga collectis se cruentam adeptum existimari victoriam. Itaque constituerat gloriam exsultationemque eorum pati, donec sibi veteranarum legionupars aliqua in secundo commeatu occurrisset. § 32 Scipio interim paulisper, ut antea dixi, in eo loco commoratus, ut quasi despexisse Caesarem videretur, paulatim reducit suas copias in castra et contione advocata de terrore suo desperationeque exercitus Caesaris facit verba et cohortatus suos victoriam propriam se eis brevi daturum pollicetur. Caesar iubet milites rursus ad opus redire et per causam munitionum tirones in labore defatigare non intermittit. Interim Numidae Gaetulique diffugere cotidie ex castris Scipionis et partim in regnum se conferre, partim, quod ipsi maioresque eorum bene
Abbreviated transcription (Latin):
copiis adu̾sarii freti: tamẽ sepe a
le fugatis pulsis. ꝑterritioq et
concessam uitam et ignota pcc̃a.
Quib reb nuꝙͣ tanta suppet̾et
ex ipoeum mnertia conscientiaq
animi uictorie fidutia ut castin
sua adoriri auderent. p̾t̾ea ip̃ius
nomen auctoritasq magua ex
ꝑte eoꝵ exercitus minuebat auda¬
tiam. Tum egregie nuintiones
castroꝵ acq ualli fossarumq al¬
titudo et extra uallum stili ceci
mirabilem in modum consiti uł
sine defensorib adicum adu̾sariis
ꝓhibebant. scorpionum catapul¬
tarum. cet̾oꝵq teloꝵ que ad de¬
fendendum solent para magnã
copiam habebat. atq hec pp̃ ex̾ci¬
tus sui presentis pancitatẽ. et
tirocinium p̾parauerat. non hosti¬
um ui. ⁊ metu cõmotus. sapiẽ¬
tem se timuidum q hostium opiui¬
oni prebebat. Neq iccͥco copias:
quamqmͣ erant pauce tironum
non eoucebat in aciem. qui uicto¬
ne suoꝵ diffideret. s referre arbi¬

Expanded text:
copiis adversarii freti, tamen saepe a copiis adversarii freti, tamen saepe a se fugatis, pulsis perterritisque et concessam vitam et ignota peccata; quibus rebus numquam tanta suppeteret ex ipsorum inertia conscientiaque animi victoriae fiducia ut castra sua adoriri auderent. Praeterea ipsius nomen auctoritasque magna ex parte eorum exercitus minuebat audaciam. Tum egregiae munitiones castrorum atque valli fossarumque altitudo et extra vallum stili caeci mirabilem in modum consiti vel sine defensoribus aditum adversariis prohibebant: scorpionum, catapultarum ceterorumque telorum quae ad defendendum solent parari magnam copiam habebat. Atque haec propter exercitus sui praesentis paucitatem et tirocinium praeparaverat, non hostium vi et metu commotus patientem se timidumque hostium opinioni praebebat. Neque idcirco copias, quamquam erant paucae tironumque, non educebat in aciem qui victoriae suae diffideret, sed referre arbi
Abbreviated transcription (Latin):
aute aciem instructis. qmͣ latissĩe
potuit porrecta equicũ. peditumq
mulcitudine uno tempore ꝓgressꝰ
hau: ita longe a cesans castris cõ¬
stinu in campo. Quib reb cogͣtis
E: iubet nilites qui extra mu
quiqz ad eam rem opus erant.
os intiri inunitiones minutatim
modesteq sine tumultu aut t̾rore
se reciꝑe atq in oꝑe consist̾e̾. Eqͣtib
auitẽ qui in statione fu̾cuit. p̾cipit
ut usq eo locum optinerent. in quo
paulo ante constitissent. douer ab
hoste telum missum ad se ꝑueniret.
Qdꝰ si ꝓpus accederecur: quain ho¬
nestissuue se in nuniciones recipe¬
rent. Alii qͦ equitatui edicit. uti ĩ¬
suo quisq loco paratus armatusq
p̾cto ẽẽt. Ad hec nou ip̃e ꝑse coram
cum de uallo ꝓspecularetur: s mi¬
rabili ꝑitus sciencia bellandi. in p̾¬
torio sedens per speculatores ⁊ nũ¬
tios imꝑabat q̃ fieri uolebat. Rĩad¬
u̾tebat enim qmͣqm magius ẽẽnt

Expanded text:
ante aciem instructis, quam latissime ante aciem instructis, quam latissime potuit porrecta equitum peditumque multitudine uno tempore progressus haud ita longe a Caesaris castris constitit in campo. § 31 Quibus rebus cognitis Caesar iubet milites qui extra munquaeque ad eam rem opus erant,14 omnis intra munitiones minutatim modesteque sine tumultu aut terrore se recipere atque in opere consistere. Equitibus autem qui in statione fuerant praecipit ut usque eo locum obtinerent in quo paulo ante constitissent donec ab hoste telum missum ad se perveniret; quod si propius accederetur, quam honestissime se intra munitiones reciperent. Alii quoque equitatui edicit uti suo quisque loco paratus armatusque praesto esset. At haec non ipse per se coram, cum de vallo prospecularetur, sed mirabili peritus scientia bellandi in praetorio sedens per speculatores et nuntios imperabat quae fieri volebat. Animadvertebat enim, quamquam magnis essent
Abbreviated transcription (Latin):
minutis prelus inter se de pugna¬
re non inf̾iuittunt non nmquã
etiam german galliq labienani
cum cesaus equitib fide data int̾
se collo quebantur. labienus iute¬
rim cum ꝑtem equitatus leptim
oppidum cui parcenit saserna cum
cohortib .iii. oppugnare acui ircũ¬
pere conabatur. qd a defensoribus
pp̃ egregiam munitionem oppidi
⁊ multitudinem tormentoꝵ facile.
⁊ sine ꝑiculo defendebatur. Qd̃ ubi
sepius eius equitatus facere nõ
int̾unctebat. ⁊ cum forte añ portã
turma densa astitisset. scorpio ne
accuratius misso. atq eoꝵ decurio¬
ne ꝑcusso ⁊ adecima defixo. reliqui
ꝓteruiti fugasse in castua recpiunt.
Quo fco pꝰ ea sunt det̾riti oppidũ
temptare. Scipio int̾mi fere cotidie.
non louge asius castus passus.
crc. instruere aciem ac maiore ꝑ¬
te diei consumpta rursus in castͣ
se recipere. Qd cum seyius fieret
ueq ꝓpius eius copias accederet
ductis. eleꝑ hantis q turritis. xxx.

Expanded text:
minutis proeliis inter se depugnaminutis proeliis inter se depugnare non intermittunt; non numquam etiam Germani Gallique Labieniani cum Caesaris equitibus fide data inter se colloquebantur. Labienus interim cum parte equitatus Leptim oppidum, cui praeerat Saserna cum cohortibus VI, oppugnare ac vi irrumpere conabatur; quod ab defensoribus propter egregiam munitionem oppidi et multitudinem tormentorum facile et sine periculo defendebatur. Quod ubi saepius eius equitatus facere non intermittebat, et cum forte ante portam turma densa adstitisset, scorpione accuratius misso atque eorum decurione percusso et ad equum defixo reliqui perterriti fuga se in castra recipiunt. Quo facto postea sunt deterriti oppidum temptare. § 30 Scipio interim fere cotidie non longe a suis castris passibus CCC instruere aciem ac maiore parte diei consumpta rursus in castra se recipere. Quod cum saepius fieret neque propius eius copias accederet,ductis elephantisque turritis XXX
Abbreviated transcription (Latin):
sananas consectari cepit. ⁊ cũ
plures adortus eẽt. pulsus fuga¬
tusq inde discessit: sed nec ta¬
men desisteret piclitaui forte in¬
cidit in nauemi. in qua erant duo
titi hispani adolescentes trbum
legiones .u. quoꝵ patrem cesar
in senatum legat. ⁊ cum his titꝰ
sallienus centurio legionis eius.
qui .m. messalem obsedert mes¬
sane. ⁊ seditiosissima oratione
apud eum usus idemq pecumã
⁊ ornamenta tnumphi cescius
retinenda ⁊ custodienda curaret.
⁊ ob cãs sibi tunebat. hic pp̃ con
scientiam peccatoꝵ suoꝵ ꝑsuasit
adolescentib ne repugnareut.
seseq uirgilio tuiderent. Itaq
deducti a uirgilio ad scipionem.
custodib sunt traditi ⁊ pꝰ diẽ
t̾tium interfecti. Qui cũ duc̾en¬
tur ad necem petisse. dr̃ maior
titius a centurionib: uti se pͥorẽ
quam fintrem iuterficerent. idq
ab eis facile impetrasse atq ita ẽẽ
interfectos. Curme int̾i equitũ
que pro uallo in stationibz esse so¬

Expanded text:
sarianas consectari coepit. Et cum sarianas consectari coepit. Et cum pluris adortus esset pulsus fugatusque inde discessisset nec tamen desisteret periclitari, forte incidit in navem, in qua erant due Titii, Hispani adulescentes, tribuni legionis V., quorum patrem Caesar in senatum legerat, et cum his T. Salienus, centurio legionis eiusdem, qui M. Messallam legatum obsederat Messanae seditiosissima oratione apud eum usus idemque pecuniam et ornamenta triumphi Caesaris retinenda et custodienda curarat et ob has causas sibi timebat. Hicam peccatorum suorum persuasit adulescentibus ne repugnarent seseque Vergilio traderent. Itaque deducti a Vergilio ad Scipionem custodibus traditi et post diem tertium sunt interfecti. Qui cum ducerentur ad necem, petisse dicitur maior Titius a centurionibus uti se priorem quam facerem interficerent, idque ab eis facile impetrasse atque ita esse interfectos. § 29 Turmae interim equitum, quae pro vallo in stationibus esse so
Abbreviated transcription (Latin):
hͦ modo condoce̾ face̾ iustituit. Duas
istiit acies. unã fundicoꝵ cõtͣ
elephantos q̃ qiͣ adu̾sarioꝵ locum
adu̾sam lapillos minutos mitt̾et.
deinde in ordine elephantes cõsti¬
tuit. pꝰ illos autẽ suam aciẽ in¬
struxit. ut cum ab adu̾sariis la¬
ꝑides mitti cepissent. ⁊ elephanti
ꝑt̾riti se ad suos conu̾tissent. rur¬
Cus ab sua acie lapidib nussis
eos conuert̾ent adu̾sus hostem
qd egre tardeq fiebat. rudes enĩ
elephanti multoꝵ annoꝵ doctriua
usuq uecusto uix edocti tamen
cominum ꝑiculo in aciem produ¬
cuntur. Dum hec ad ruspinam
cib utrisq ducib animini strantͣ
c. uirgilius pretorius qui thapsi
oppido mariramo p̾eiat cũ animũ
ciduert̾et naues singulas cum
ex̾citu cesaris iucertas lecoꝵ atz
castroꝵ suoꝵ uagari occasionẽ
nactus nauem qm ibi habuit.
actuariam complet nulitib ⁊
sagictariis ⁊ eidem scaphas ad¬
iungit. ac singulas naues ce¬

Expanded text:
oc modo condocefacere instituit. Duas oc modo condocefacere instituit. Duas instruxit acies, unam funditorum contra elephantos, quae quasi adversariorum locum sam lapillos minutos mitteret; deinde in ordinem elephantos constituit, post illos autem suam aciem instruxit ut, cum ab adversariis lapides mitti coepissent et elephanti perterriti se ad suos convertissent, rursus ab sua acie lapidibus missis eos converterent adversus hostem. Quod aegre tardeque fiebat; rudes enim elephanti multorum annorum doctrina usuque vetusto vix edocti tamen communi periculo in aciem producuntur. § 28 Dum haec ad Ruspinam ab utrisque ducibus administrantur, C. Vergilius praetorius, qui Thapsi oppido maritimo praeerat, cum animum advertisset navis singulas cum exercitu Caesaris incertas locorum atque castrorum suorum vagari, occasionem nactus navem quam ibi habuit actuariam complet militibus et sagittariis et eidem scaphas de navibus adiungit ac singulas navis Cae
Abbreviated transcription (Latin):
missis ad allienum. ⁊ rabirium
postumium conscͥtis. ⁊ ꝑccita¬
scoyum mittit ut siue mora cie
nulla excusatione hiemis uen¬
toꝵq qmͣ celeriter ex̾citus sibi tuͣs¬
porcaretur a fucam ꝓuintiam
ꝑire funditusq eu̾ti ab sius ini¬
micis. quod insi celerit̾ sociis fo¬
ret subuentũ ꝑret̾ ip̃am africã
terram nchil ne tectum. Quidẽ
quo se reciꝑent cib illoꝵ scelere
insidiisq reliquum futurum. atq
Ip̃e in tanta eit festinatione ⁊
expectatione. ut posto die quaa
inisisset litt᷑as nuntiumq clas
uastari. pecus diupiet. trucidan
oppida castellaq dirui deleriq.
Principes ciui tatum aut inter¬
fici. aut in cathens teneri. libõs
eoꝵ obsidum nomiue inẜuitutẽ
abripuisse ⁊ miseriis. suamq fidẽ
implorantib auxilio pp̃ copiarũ
paucitatẽ sese nõ posse. Milites
intim in opere excere atq castrai
muuire. turres castellciq facere.
molesqz iacere in mare non int̾¬
mittere. Scipio uit̾im elephãtos

Expanded text:
iam ad Alienum et Rabirium Postumum conscriptis et per catascopum missis, ut sine mora ac nulla excusatione hiemis ventorumque quam celerrime exercitus sibi transportaretur: Africam provinciam perire funditusque everti ab suis inimicis; quod nisi celeriter sociis foret subventum, praeter ipsam Africam terram nihil, ne tectum quidem quo se reciperent, ab eorum scelere insidiisque reliquum futurum. Atque ipse erat in tanta festinatione et exspectatione ut postero die quam misisset litteras nuntiumque in Svastari, pecus diripi, trucidari, oppida castellaque dirui deserique, principes civitatum aut interfici aut in catenis teneri, liberos eorum obsidum nomine in servitutem abripi; eis se miseris suamque fidem implorantibus auxilio propter copiarum paucitatem esse non posse. Milites interim in opere exercere atque castra munire, turris, castella facere molesque iacere in mare non intermittere. § 27 Scipio interim elephantos
Abbreviated transcription (Latin):
in om̃s partes fuge iudissent. desꝑya¬
tis nr̃is reb domum contenderunt.
romanos pulsos suꝑatosqz castus
impedimentisqz eoꝵ hostes poti

Expanded text:
in omnes partes fugere vidissent, desperatis nostris rebus domum contenderunt: Romanos pulsos superatosque, castris impedimentisque eorum hostes poti
Abbreviated transcription (Latin):
ne paruli quidẽ excepti pocsuit.
Amplitudo cornuũ ⁊ figura. ⁊ spẽs
multum a nr̃oꝵ a nrõꝵ boum cor¬
nib differt. Hec studiose eqsita.
ab labris argento circũdudunt.
ctq in amplissins epulis ꝓ po¬
culis utuntur.

Expanded text:
ne parvuli quidem excepti, possunt. Amplitudo cornuum, et figura, et species multum a nostrorum boum cornibus differt. Haec studiose conquisita ab labris argento circumcludunt, atque amplissimis epulis pro poculis utuntur.
Abbreviated transcription (Latin):
mo equaliter decliuis ad flumẽ
scidim qd supra nominauimus
uergebat cibeo flumiue pari de¬
cliuitate collis nascebatur adu̾sꝰ
huic et contrarius. passib circit᷑.¬
a ͭ ͥ ᷤ ᷤfimꝰ aꝑtus. cib superiore ꝑ¬
te siluñs. ut nõ facile introrsus
ꝑspici posset. Intra eas siluas ho¬
stes in occulto sese continebant.
in aꝑto loco scd̾m flumen pance
stationes equitum itrumi. Ce

Expanded text:
mo aequaliter declivis ad flumen mo aequaliter declivis ad flumen Sabim, quod supra nominavimus, vergebat. Ab eo flumine pari acclivitate collis nascebatur adversus huic et contrarius, passus circiter CC infimus apertus, ab superiore parte silvestris, ut non facile introrsus perspici posset. Intra eas silvas hostes in occulto sese continebant; in aperto loco secundum flumen paucae stationes equitum vide
Abbreviated transcription (Latin):
liquisqz gallis complures cesa¬
rem secuti. mia iterꝰ facerent.
quidam ex his ut postea ex cap¬
tuus cognitũ est eoꝵ dieꝵ consue¬
tudine itineris nrĩ excitus per¬
specta uocte ad nernos ꝑuenerũt.
atq his demonstratum int̾ suigulas
legiones impediuentoꝵ magnũ
nuneꝵ int̾cedere. usq ẽẽ quicquã
negoci cum pͥma legio in castiri
ueuisset ueliq legiones inaigno
spracio abẽent. hanc sub sarciius
adoriri. Qua pulsa. impedimentis¬
q direptis: fucurum ut relique
contin consistere non auderent.
Ad iunabat etiam eoꝵ consilium
qui rem differebant. qd̾ neruii ã¬
tiquitus cum equitatu uichil pos¬
sent. n eiũ cid hoc tempus ei rei
student. s quicquid possunt pede¬
strib ualent copiis. quo facilius
finitimoꝵ equitatum si predan¬
ut instar mui hee sepes muni
rebus cum iter aginus nri impe¬
diretur: nou onuittendum sibi
consilium neruii existimauerũt.
castris delegerant. Collis ab sum¬

Expanded text:
liquisque Gallis complures Caesaliquisque Gallis complures Caesarem secuti una iter facerent, quidam ex his, ut postea ex captivis cognitum est, eorum dierum consuetudine itineris nostri exercitus perspecta, nocte ad Nervios pervenerunt atque his demonstrarunt inter singulas legiones impedimentorum magnum numerum intercedere, neque esse quicquam negotii, cum prima legio in castra venisset reliquaeque legiones magnum spatium abessent, hanc sub sarcinis adoriri; qua pulsa impedimentisque direptis, futurum ut reliquae contra consistere non auderent. Adiuvabat etiam eorum consilium qui rem deferebant quod Nervii antiquitus, cum equitatu nihil possent neque enim ad hoc tempus ei rei student, sed quicquid possunt, pedestribus valent copiis, quo facilius finitimorum equitatum, si praedanut instar muri hae saepes munimrebus cum iter agminis nostri impediretur, non omittendum sibi consilium Nervii existimaverunt. castris delegerant. Collis ab sum
Abbreviated transcription (Latin):
n reliquarumq rerim ad lurxu¬
nam ꝑtinentium inferri. qd his
mines. feros magneq uirtutis
increpitare citq incusare reliqͦs
⁊ patuam mitutẽ ꝓiecissent cõ¬
firmare se nz legatos nussuros.
n ullam conditionem pacis accep¬
turos. Cum y eoꝵ fines triduo it̾
fecisset: ĩuemiebat ex captirus eo¬
rum sabim flumen ab castris
suis nou amplius milia passuũ.
x.cibeẽ. trans id flumen omnes
neruos consedisse. aduentumq
romanoꝵ ibi expectare. una cũ
a trebcitib auiromandius fim¬
timus suis. Nam is utrisq ꝑsua¬
seicuit uti eandem fortuuam ex¬
ꝑirentur: expectari etiam ab his
at uatucoꝵ copias atq ẽẽ in
itinere. Mulieres quiq ꝑ eta¬
tem ad pugnam in utiles uide¬
rentur in euui locum ꝯiecisse.
quo pp̃ paludes excitui aditus
non ẽẽt. His reb cognitis explo¬
racora̾s. centurionesq pͥmictit.
quib cum castus idoneum deli¬
gant. Cuui ex dedinis belgis. re¬

Expanded text:
ni reliquarumque rerum ad luxuni reliquarumque rerum ad luxuriam pertinentium inferri, quod hise homines feros magnaeque virtutis; increpitare atque incusare reliquos  patriamque virtutem proiecissent; confirmare sese neque legatos missuros neque ullam condicionem pacis accepturos. Cum per eorum fines triduum iter fecisset, inveniebat ex captivis Sabim flumen a castris suis non amplius milibus passuum X abesse; trans id flumen omnes Nervios consedisse adventumque ibi Romanorum expectare una cum Atrebatibus et Viromanduis, finitimis suis nam his utrisque persuaserant uti eandem belli fortunam experirentur; expectari etiam ab iis Atuatucorum copias atque esse in itinere; mulieres quique per aetatem ad pugnam inutiles viderentur in eum locum coniecisse quo propter paludes exercitui aditus non esset. His rebus cognitis, exploratores centurionesque praemittit qui locum castris idoneum deligant. Cum ex dediticiis Belgis re
Abbreviated transcription (Latin):
dius defecisse et ppło .ro. bellum
uitulisse. qui huius concilii pͥn¬
cipes fuissent qd̾ intelligeient
quantami calamitatem ciuitati
intulissent in britaniui profu¬
gisse. pet̾e non solum bellouc¬
gos s ⁊̾ pro his heduos. ut cle¬
mentia ac mansuetudine ĩ eos
utatur: Qd̾ si fecent: heduoꝵ
auctoritatem apud om̃s belgas
amplicaturum qͦꝵ auxiliis atq
opib si qua bella inciderint su¬
stentare consuerint. Cesar ho¬
uoris diuitiaci.atq heduoꝵ eã¬
sese eos in fidem recepturum. ⁊ con¬
seruaturum dixit. ⁊ ꝙ erat cuntas
magna inter belgas auctoritate
atq hominum multitudine pre¬
stabat. dc. obsides poposcit. His
traditis ominbq armis ex oppido
collctis. cib eo loco in finos ambia¬
noꝵ ꝑueuit. qui se suciqz ouinia si¬
ne morci dediderunt. Eoꝵ fines
neruii crttingebant. quoꝵ de nat᷑a
morib q cesar cum quereret sic
reppenebat. nullum ẽẽ aditum
ad hos mercatorib nichil pati ui¬

Expanded text:
duis defecisse et populo Romano bellum duis defecisse et populo Romano bellum intulisse. Qui eius consilii principes fuissent, quod intellegerent quantam calamitatem civitati intulissent, in Britanniam profugisse. Petere non solum Bellovacos, sed etiam pro his Haeduos, ut sua clementia ac mansuetudine in eos utatur. Quod si fecerit, Haeduorum auctoritatem apud omnes Belgas amplificaturum, quorum auxiliis atque opibus, si qua bella inciderint, sustentare consuerint. Caesar honoris Diviciaci atque Haeduorum csese eos in fidem recepturum et conservaturum dixit, et quod erat civitas magna inter Belgas auctoritate atque hominum multitudine praestabat, DC obsides poposcit. His traditis omnibusque armis ex oppido conlatis, ab eo loco in fines Ambianorum pervenit; qui se suaque omnia sine mora dediderunt. Eorum fines Nervii attingebant. Quorum de natura moribusque Caesar cum quaereret, sic reperiebat: nullum esse aditum ad eos mercatoribus; nihil pati vi
Abbreviated transcription (Latin):
acceptis pͥmis ciuntatis atq ipĩꝰ
galbe regis duob filiis arnusq
omub ex oppido traditis in dedi¬
tionem suessiones accepit: exer¬
cituuiq in bellonagos ducit. Qr
cum se suaq omnia in oppidum
bratus pautiuu contulissent. at
cib eo oppido cesar cum exercitui
cirtiter nulib passuum .u. abẽet.
omnes maiores natu ex oppido
egressi. ianus ad cesaremtende̾.
⁊ uoce significare ceꝑunt. sese ĩ
eius fidem ac potestatem uenire.
nec contra ꝓpłm ro. arnus contẽ¬
deie. Item cum ad oppidum ac¬
cessisset. castrriq ibi poneret:
puri mulieres q ex muro passis
manib suo more pacem cib ro¬
mais petieriuit. Pro his diuiti¬
acus uami post discecsum belgar
dimicsis heduor copiis ad eun
reuersus eiat. facit uerba. bello¬
uagos om̃i temꝑe in fide atq a¬
impulsos ab sius pͥncipib qui
dicerent heduos a cesare in ser¬
uitutem redactos õs indignita¬
tes contumelicis q ꝑferre. ⁊ ab he¬

Expanded text:
acceptis primis civitatis atque ipsius acceptis primis civitatis atque ipsius Galbae regis duobus filiis armisque omnibus ex oppido traditis, in deditionem Suessiones accipit exercitumque in Bellovacos ducit. Qui cum se suaque omnia in oppidum Bratuspantium contulissent atque ab eo oppido Caesar cum exercitu circiter milia passuum V abesset, omnes maiores natu ex oppido egressi manus ad Caesarem tendere et voce significare coeperunt sese in eius fidem ac potestatem venire neque contra populum Romanum armis contendere. Item, cum ad oppidum accessisset castraque ibi poneret, pueri mulieresque ex muro passis manibus suo more pacem ab Romanis petierunt. Pro his Diviciacus nam post discessum Belgarum dimissis Haeduorum copiis ad eum reverterat facit verba: Bellovacos omni tempore in fide atque aimpulsos ab suis principibus, qui dicerent Haeduos a Caesare in servitutem redactos omnes indignitates contumeliasque perferre, et ab Hae
Abbreviated transcription (Latin):
õs in fuga sibi presidium pou̾ent.
ita siuẽ ullo ꝑiculo tantã eorum
multitudinem nĩ interfic̾e. qnͣ¬
tum fuit diei spacium. Sub occa¬
su solis sequi destiterunt. seq ĩ
castin ut erat imꝑatum recepe¬
runt. Post tridie eius diei. cesar
pͥusquam hostes se ex panore ac
fuga reciꝑent in fines suessionũ
qui proximi remis enuit: excitum
duxit. et magno itmere confecto
ad oppidum nouiodunũ ꝯtendit.
Id ex itinere oppugnare conatus.
Qd̾ uacuum ab defensorib esse
audiebat. pp̃ latitudinem fote
muriq altitudinem paucis de¬
fendentib expugnaie ñ potuit.
Gastus nuiitis iineas agere.
q̃q ad oppugnandum usui e
ex fugai suessionuni multitudo
i oppidum ꝓrima nocte ⁊ueuit.
celenter uiueis ad oppidũ acdis.
ante galli neqz audieuant et cele¬
ritate romanoꝵ ꝑmoti. legatos
ad cesarem a deditionemittunt. et
petentib remis ut conseruaren¬
tur impetiunt. Cescr obsidibus

Expanded text:
omnes in fuga sibi praesidium ponerent. omnes in fuga sibi praesidium ponerent. Ita sine ullo periculo tantam eorum multitudinem nostri interfecerunt quantum fuit diei spatium; sub occasum solis sequi destiterunt seque in castra, ut erat imperatum, receperunt. Postridie eius diei Caesar, prius quam se hostes ex terrore ac fuga reciperent, in fines Suessionum, qui proximi Remis erant, exercitum duxit et magno itinere confecto ad oppidum Noviodunum contendit. Id ex itinere oppugnare conatus, quod vacuum ab defensoribus esse audiebat, propter latitudinem fossae murique altitudinem paucis defendentihus expugnare non potuit. Castris munitis vineas agere quaeque ad oppugnandum usui eex fuga Suessionum multitudo in oppidum proxima nocte convenit. Celeriter vineis ad oppidum actis, ante Galli neque audierant, et celeritate Romanorum permoti legatos ad Caesarem de deditione mittunt et petentibus Remis ut conservarentur impetrant. Caesar, obsidibus
Abbreviated transcription (Latin):
stuis egressi. uuillo certo ordiue. iii
imꝑio. cum sibi quisq pͥmum itiuens
locum peteret ⁊ domum ꝑuenire ꝓpa¬
ret.fecerunt ut consinulis fuge ꝓ¬
fectio uidetur. Hac re statim cesar
ꝑ s iculatores cognta. insidias
ueritus. qd qua decausa disced̾e̾nt
noudum ꝑ spexerat exercitũ equi¬
tatumq castris continuit. Pue
luce confirmcita re ab explorato¬
nbus omnem equitatum quino¬
uissimum agnen moraretur. pre¬
misit. eiq quintum pedium. et
lincium aurunculeium coctam.
legatos prefecit: titum labienũ
legatum cum legionib trib
sub sequi iussit. Hii nomicsinos
adorti. ⁊ multa nilia passnum
ꝓ seqͣnti. magnam multitudinẽ
eoꝵ fugientium conciderunt.
Cum ab extremo agnune cid
quos uentũ eint consisterent.
fortiterq impetum nr̃oꝵ militũ
sustinent pͥores quod abẽẽ aꝑicu¬
lo uiderentur. n ulla necedaita¬
te. u miꝑio contin̾entur exau¬
dito claniore ꝑturbatis ordinib

Expanded text:
stris egressi nullo certo ordine neque stris egressi nullo certo ordine neque imperio, cum sibi quisque primum itineris locum peteret et domum pervenire properaret, fecerunt ut consimilis fugae profectio videretur. Hac re statim Caesar per speculatores cognita insidias veritus, quod qua de causa discederent nondum perspexerat, exercitum equitatumque castris continuit. Prima luce, confirmata re ab exploratoribus, omnem equitatum, qui novissimum agmen moraretur, praemisit. His Q. Pedium et L. Aurunculeium Cottam legatos praefecit; T. Labienum legatum cum legionibus tribus subsequi iussit. Hi novissimos adorti et multa milia passuum prosecuti magnam multitudinem eorum fugientium conciderunt, cum ab extremo agmine, ad quos ventum erat, consisterent fortiterque impetum nostrorum militum sustinerent, priores, quod abesse a periculo viderentur neque ulla necessitate neque imperio continerentur, exaudito clamore perturbatis ordinibus
Abbreviated transcription (Latin):
coꝵ corpora reliquos audacissime
teloꝵ reppulerunt: pͥmosq qui
timisiercuit equitatu cutumuẽ¬
tos int̾fecerunt: Hostes ubi ⁊ de
expugnaudo oppido. et de fluĩe
tumseundo. spem sese fefellisse
intellexerunt: nz nr̃os in locum
iniquiorem ꝓgredi puguaudi
causa uiderunt. atq ipĩs res fru¬
mentanas deficere cepit: consi¬
lio conuocato. constituerũt op¬
timum ẽẽ domuu suam quemi¬
q reu̾ti. ⁊ quoꝵ in fines pͥmum
romani exercitum introduxissẽt
ad eos defenden dos uudiq cõue¬
uirent. ut potius in suis quam
in ciliens fub decertarent. ⁊
domesticis coyiis rei frumentarie
uterentur. Ad eam seutentiam
cuui reliquis causis hec quoq
rntio eos deduxit. qd diuiciarũ¬
qͣ atq heduos finb bellouagoꝵ
appropinquare cognouerant. His
ꝑsucideri ut diuiciis morarentur.
nz suis auxilium ferre nou pot̾at.
Eci re constituta. scd̾a iugilia ma¬
gno cumi strepitu ac tumultu ca¬

Expanded text:
eorum corpora reliquos audacissime eorum corpora reliquos audacissime telorum reppulerunt primosque, qui transierant, equitatu circumventos interfecerunt. Hostes, ubi et de expugnando oppido et de flumine transeundo spem se fefellisse intellexerunt neque nostros in locum iniquiorum progredi pugnandi causa viderunt atque ipsos res frumentaria deficere coepit, concilio convocato constituerunt optimum esse domum suam quemque reverti, et quorum in fines primum Romani exercitum introduxissent, ad eos defendendos undique convenirent, ut potius in suis quam in alienis finibus decertarent et domesticis copiis rei frumentariae uterentur. Ad eam sententiam cum reliquis causis haec quoque ratio eos deduxit, quod Diviciacum atque Haeduos finibus Bellovacorum adpropinquare cognopersuaderi ut diutius morarentur neque suis auxilium terrent non poterat. Ea re constituta, secunda vigilia magno cum, strepitu ac tumultu ca
Abbreviated transcription (Latin):
urĩ transirent hostes expectabãt.
Nũ autem si cb illis initium
tiru seundi fieret: ut impeditos
aggrederentur parati in armis
enut. In t̾un prelio equestri int̾
duas acies conten debatur.ubi
uentri transeundi iuitumi fai¬
ciunt: secundiore equitũ prelio
nñs cesar suas suos in castra
reduxit. Hostes ꝓ tuius ex eo lato
ad fluuen crrouam contenderũt
qdͥ ẽẽ post nr̃n castrn demoustra¬
tum ẽ. Ibi uadis reꝑtis: ꝑtem co
piarum suaꝵ traducere conati
sunt: eo consilio. ut sibi possent
castellum cui preerit .q̃. titurius
legatus exꝓugnaient. potemq
interscind̾ent. Si iuinus potussẽt.
agros remoꝵ popularentur qui
magno nob̃ usui ad bellum gerẽ¬
berent. Cectior factus ab titurio:
ouiuem equitatum et leuis ar¬
mciture nimidas. funditores sa¬
gittariosqz ponteui turducit. atq
cid eos contendit. Acuiter in eo loco
pugnatum est. Hostes impedi¬
tos ur̃ in fluime agressi: ma¬
gnum eoꝵ numeꝵ occiderunt. Per

Expanded text:
nostri transirent hostes expectabant; nostri transirent hostes expectabant; nostri autem, si ab illis initium transeundi fieret, ut impeditos adgrederentur parati in armis erant. Interim proelio equestri inter duas acies contendebatur. Ubi neutri transeundi initium faciunt, secundiore equitum proelio nostris Caesar suos in castra reduxit. Hostes protinus ex eo loco ad flumen Axonam contenderunt, quod esse post nostra castra demonstratum est. Ibipiarum suarum transducere conati sunt, eo consilio, ut, si possent, castellum, cui praeerat Quintus Titurius legatus, expugnarent pontemque interciderent . Si minus potuissent agros Remorum popularentur, qui magno nobberent. Caesar certior factus ab Titurio omnem equitatum et levis armaturae Numidas, funditores sagittariosque pontem traducit atque ad eos contendit. Acriter in eo loco pugnatum est. Hostes impeditos nostri in flumine adgressi magnum eorum numerum occiderunt; per
Abbreviated transcription (Latin):
inferiores intellexit. loco ꝓ castrs
ad aciem instrriendam uat᷑a. opor¬
tuno atq ydoueo. qd is collis ubi
castra posita erruit paululum ex
plauicie editus. tm̃ adu̾sus in la¬
titudinem patebat. qnͣtum loci
acies instructa ten̾e uel occupare
poterait. atq ex utiq paite late¬
ris deiectus habebat ⁊ froutem le¬
inter castigatus paulatun ad
plauiciem redibat. ab utroq
latere eius collis tumsũscĩ fossã
obduxit cititer passuũ. ccccͤ. et
ad extremas fossas castella cõ¬
stituit. ibiq cormenta colloca¬
uit: ne cum acleui instrueisset
hostes qd̾ tantum mulcitudĩe
pocerant ab lat̾ibz pugnantes.
suos cirauuueuire possent. Hoc
facto ducib legionib quas pro¬
xime conscripserat in castris re¬
lictis. ut si qd̾ opus ẽẽt subsidio
duci possent. reliquas .ui. legio¬
ues ꝓ castus in acie conscituit.
Hostes item suas copias ex ca¬
stris eductus instrupenuit. Pa¬
lus erat non magna iit̾ nr̃mn
acq hoctium excitum. Hanc si

Expanded text:
inferiores intellexit, loco pro castris ad aciem instruendam natura oportuno atque idoneo, quod is collis ubi castra posita erant paululum ex planitie editus tantum adversus in latitudinem patebat quantum loci acies instructa occupare poterat, atque ex utraque parte lateris deiectus habebat et in fronte leniter fastigatus paulatim ad planitiem redibat, ab utroque latere eius collis transversam fossam obduxit circiter passuum CCCC et ad extremas fossas castella constituit ibique tormenta conlocavit, ne, cum aciem instruxisset, hostes, quod tantum multitudine poterant, ab lateribus pugnantes suos circumvenire possent. Hoc facto, duabus legionibus quas proxime conscripserat in castris relictis ut, si quo opus esset, subsidio duci possent, reliquas VI legiones pro castris in acie constituit. Hostes item suas copias ex castris eductas instruxerunt. Palus erat non magna inter nostrum atque hostium exercitum. Hanc si
Abbreviated transcription (Latin):
magno ab eo int̾uallo .u.ii. consti¬
tisset: ommnes nerui confertissĩo
aigmine duce Boduo gnato. qui
sũ mam imꝑii tenebat. ad eñ
locum contenderunt. Quoꝵ pais
aꝑto lcitere legiones cutũuenire:
pars sumimum castroꝵ locum pe¬
tere cepit. Eodem tpr̃e equites
nũ leuisq armature pedites
quiqz cum his una fuerant qͦs
pͥmo hostium impetu pulsos di¬
ueram cum se in castus reciꝑent
ciduersus hostib occurcebant. cic
rursus ciliam in ytem fugam
petebant: ⁊ calones qui ab ab de¬
cumana porta. et summo iugo
collis nrõs uctores flumẽ tnͣsire
conspexerant. predandi cã egressi.
cum respexissent. ⁊ hostes in mrĩs
castuis uersari iudicsent. p̾cipites
fuge sese mandabant. simul eoꝵ
qui cum impedimentis ueniebãt.
clamor fremitusq oriebatur: alii¬
que aliam in partem ꝑt̾riti fere¬
bantur. quib omĩb reb ꝑmoti
equites treuiri quoꝵ inter galles
auxilii causa a ciuitate missi

Expanded text:
magno ab ea intervallo VII. constimagno ab ea intervallo VII. constitisset, omnes Nervii confertissimo agmine duce Boduognato, qui summam imperii tenebat, ad eum locum contenderunt; quorum pars ab aperto latere legiones circumvenire, pars summum castrorum locum petere coepit. Eodem tempore equites nostri levisque armaturae pedites, qui cum iis una fuerant, quos primo hostium impetu pulsos dixeram, cum se in castra reciperent, adversis hostibus occurrebant ac rursus aliam in partem fugam petebant; et calones, qui ab decumana porta ac summo iugo collis nostros victores flumen transire conspexerant, praedandi causa egressi, cum respexissent et hostes in nostris castris versari vidissent, praecipites fugae sese mandabant. Simul eorum qui cum impedimentis veniebant clamor fremitusque oriebatur, aliique aliam in partem perterriti ferebantur. Quibus omnibus rebus permoti equites Treveri, quorum inter Gallos auxilii causa a civitate missi
Abbreviated transcription (Latin):
resisterent: sepiusqz densissims¬
ut aute aute demonstiauimus in¬
teriectis ꝓspectus impediretur. n
certa subsidia collocari. ne quid in
qua q̃ parte opus eẽt ꝓuideri. n
potenuit. Itaqz intanta rerun re¬
rum iniquitate fortune quoq
euentus uarii sequebantur. legio¬
nis .ix. ⁊ .x. nulites ut in sunstrr
parte acie constiterant pilis emissis
cursu aic lassicudine exammatos. nuil¬
neribus confectos attebates. nam
his ea pars obuenerat. celeriter ex
loco superiore in flumẽ comyuler̃t.
⁊ transire conantes in secuti gladiis.
magnam ꝑtem eoꝵ impeditam:
int̾fecerunt. Ip̃i tnͣsire flumẽ uon
dubitauerunt. ⁊ in locum ñ quim
tes hostes redintegiato prelio in
cilia in parte diuerse due legiones.
ri. ⁊ .uiii. profugatis nirouiandius
quib cum erant congressi. ex loco
superiore in ipsis flumins ripis p̾¬
liabantur. At totis fere castris a
fronte. ⁊ a sinistra ꝑte nudatis cũ
in dextro cornu legio .xii. et non

Expanded text:
resisterent saepibusque densissimiresisterent saepibusque densissimis, ut ante demonstravimus, interiectis prospectus impediretur, neque certa subsidia conlocari neque quid in quaque parte opus esset provideri neque poterant. Itaque in tanta rerum iniquitate fortunae quoque eventus varii sequebantur. Legionis VIIII. et X. milites, ut in sinistra parte aciei constiterant, pilis emissis cursu ac lassitudine exanimatos vulneribusque confectos Atrebates nam his ea pars obvenerat celeriter ex loco superiore in flumen compulerunt et transire conantes insecuti gladiis magnam partem eorum impeditam interfecerunt. Ipsi transire flumen non dubitaverunt et in locum iniquum tes hostes redintegrato proelio in alia in parte diversae duae legiones, XI. et VIII., profligatis Viromanduis, quibuscum erant congressae, ex loco superiore in ipsis fluminis ripis proeliabantur. At totis fere castris a fronte et a sinistra parte nudatis, cum in dextro cornu legio XII. et non