comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ystraut In teora mortuu¬
⁊ t fint Ibe maxinum torueamẽtũ¬
⁊st helias et Raydulphus hoc
mari ad centoria Et uenentis
euny societate sua Ramy du hohus
antem̃ aute dos ꝓstrut In
ter̃ pam mortimm cabraetum
sotium uorelli signum trass e
forttr clamando et arteg
pora/ equi ad se traheret
Ui aelios Interpenti Ihos trã abbas
Uelias uadelicet grarddens qr
Radulphus Ita uene fecerat
uides matiandimm Iuxta bro¬
lñ ignum cras Ie fortiter
et euodam equm In quodam
fe iato. uidentẽ Rgina
erarolus hoc uidens gauisuo
aitu so robus est noster tilias
et ꝯsiuia se nnobali est ortus
porpy ãpra ntrahat ad eam
et spoor eum mouuiteruum
oyaqe at liorabitur ut
apparet God matrandus
pleunis ueroecundia et Rubore
iya et tristicia In tigante
intrauit cnutatem per portam
Regram. Postea in aula
Regia et In loto ubi mahouic̃ta
adhorabatur erat ymager
quedam magna argeũtra
daurata et sicut uemt
Pru set cum poede ymaginenꝰ
et cam In ma homẽte uitu¬
permun laceraint dicens

Expanded text:
stravit in terra mortuum et fuit ibi maximum torneamentt Helias et Radulphus hoc mari ad tentoria; et venientes cum societate sua Raydulphus autem ante omnes prostravit in terra mortuum Cabraetum, socium Borelli, signum Crasse fortiter exclamando et, antequam lora equi ad se traheret, V alios interfecit. Postea abbas Helias videlicet gaudens, quia Radulphus ita bene fecerat, vidit Matrandum iuxta Brolium. Signum Crasse fortiter et equum in quodam fossato, vidente regina Karolus videns hoc gavisus ait: «Probus est noster abbas et, quia de nobili est ortus prosapia, atrahit ad eam et per eum monasterium Crasse meliorabitur, ut apparet». Sed Matrandus plenus verecundia et rubore, ira et tristicia instigante, intravit civitatem per Portam Regiam. Postea in aula regia et in loco, ubi Mahometus adorabatur, erat ymago quedam magna argentea deaurata, et, sicut venit, percussit cum pede ymaginem et eam in Mahometi vituperium laceravit dicens,
Abbreviated transcription (French):
aliquy ⁊ uuapraor. Ad
ultiurm cleuauerunt In
Bore llmuy le tampo et aufunr
bo s arracem. e nulites. et
corueaur̃e tum Robur accipiens
Erauolus e de sus cexituꝵ
epiens s parauit  baldretum¬
A elii iuteles enm eti equu
pes mediuoy. Et Roclandus

Expanded text:
ari. Ad ultimum elevaverunt vi Borellum de campo et amiserunt ibi Sarraceni D milites. Et torneamentum robur accipiens, Karolus de suo exercitu exiens separavit Baldretum, regem Tutele, eum et equum per medium. Et Rotolandus
Abbreviated transcription (Latin):
Na pͥbrnam borellus Recũba
¶urs maeriluis ad sugcuosum
matraudi Ibr⁊ nusit Et
qualiter facerent. Ad ultimum
matrariduõitum sp̃iet ftuepunt
Un aunuter concordari. ut borellus
nm sab. uii.. mulibus misitũ
apud excer cituum lxͣ aulites
Dt dum /li de erercitit
eos. essen Ins ecuti Ĩ pĩsubito
exisẜent et quicqũ eis dãxom
prtiussent Intulis sent. et
galeis exierunt de epcercitir
Baroli plus ꝙ Aue nrli
In eguis et yccid e uunt d Pas
x. Sed borellus et matrãdus
icut airs tituerant exicrut
et n. Et postea Infia narbꝰ¬
nam uelociter Intrauerunt
suorum doluit ultra modũ
coretingis Ios t dollandus ait
Mx. Sũt exx arbitror ut in hac
nocte aliqu extranei /bi ueuer̃t¬
⁊ x de hoc̃ nullatenus dubi/¬

Expanded text:
bonam Borellus de Cumba quos Marcilius ad succursum Matrandi ibi misit et aceni, qualiter facerent. Ad ultimum Matrandus cum ipsis fuerunt unanimiter concordati, ut Borellus cum suis VII milibus militum apud exercitum LX milites; et, dum illi de exercitu eos essent insecuti, ipsi subito exissent et, quicquid eis dampni potuissent, intulissent; et oricis et galeis exierunt de exercitu Karoli plus quam duo milia in equis et occiderunt de illis LX. Sed Borellus et Matrandus, sicut constituerant, exierunt et CC et postea infra Narbonam velociter intraverunt. suorum doluit ultra modum contigisse. Et Rotolandus ait ei: «Domine, ego arbitror, ut in hac nocte aliqui extranei ibi venerint, et de hoc nullatenus dubi
Abbreviated transcription (Latin):
utiorum fuiepurt ꝓ plupunũ
nuracula porecedentia
coguouerunt exs/ auctos
et In celos li palatio
uni tieutos/ Dolor ⁊ orum
et tris ticia fuit aliquãtulũ
nutiata ⁊oos tea dipgit doꝰ
corpora is sepelienda pusi deti¬
ueporties ab iufromitate que
Iusiulin tas ymubus mayĩsta
erat Sed. unimus lrabolus
ait Stemus I hac nocte et

Expanded text:
iorum fuerunt quam plurimum miracula precedencia cognoverunt eos sanctos et in celesti palatio constitutos, dolor eorum et tristicia fuit aliquantulum mitigata. Postea dixit dominus corpora sepelienda, nisi detineretur ab infirmitate, que infirmitas omnibus manifesta erat. Sed dominus Karolus ait: «Stemus in hac nocte et
Abbreviated transcription (Latin):
Iue ertillonting erent enuaruaint
Carca tertiam exunt borellus
auigutus cum sius a pud bro¬
Enum et proiecit de equo uascouẽ
engelebinm et  bi fuit maxunũ
corueamentum. Ed tamen
borellus preidit᷑ .U. nulihes
dpraros In unũ Iuxetũ. Pystc̃a
Et sa lomon d britaina

Expanded text:
gerant, enarravit. circa tertiam exivit Borellus armatus cum suis apud Brolium et proiecit de equo Vasconem Engelerium et ibi fuit maximum torneamentum. Sed tamen Borellus occidit V milites christianos in uno impetu. Postea et Salamon
Abbreviated transcription (French):
et uille br̃tiais et mortem
nelas que In coubus tious habi¬
taculi deut operatul fuit
et pre liunir eorum uictoriam
melle et delations.An
cras Iam et l u uorem quod
eis Intulerant. et .u.

Expanded text:
et Ville Bercianis, et mortem cula, que in conbustione habitaculi Deus operatus fuit, et prelium et eorum victoriam Niele et delationem VII Crassam et honorem, quem eis intulerant, et de V
Abbreviated transcription (Latin):
pbullin preparat:. ⁊Ut fuert̃
ccs comatus et cera nonã
apud eron Iam fuerunt. Et
urrnachi tum solein ꝓ cessire
et puls ãtione campanarum
et cantis qunit ceperunt
t. eguis collocatis omes
t orationde facta. Cuupu
acce Iit ad ocum thouie
et/ em uoidins precate motꝰ

Expanded text:
eparati et fuerunt CCC armati. Et circa nonam apud Crassam fuerunt et monachi cum sollempni processione et pulsatione campanarum et cantu eos receperunt. Et equis collocatis omnes et oratione facta Turpinus accessit ad locum Thome et eum videns p
Abbreviated transcription (French):
lx. putellitẽs. Et c .xxͭ dño
mouache. Et pos ne punt
In qualibet turri u de satel¬
litibus. Et mouacha unmes
fuit yidem monachus Raydulphus
nomue de nobilt geuert qmi
gaandeusyr de prelro aet suis soiy¬

Expanded text:
et CXX duo monachi et posuerunt in qualibet turri V satellites et monachi omnes uit quidam monachus, Raydulphus nomine, de nobili genere ortus, qui gaudens de prelio ait suis so
Abbreviated transcription (French):
fuerunt onius congregate
As helias s mur ⁊ dromonem
hunc modum: Emi milli
qui eos agnouẽrit sit dubiũ
qui amure chorne &t suoꝵ
uniorumꝰ Innpelesti sint
p alanio con ctit Es
hoc Uam agrroninũs pdr
yueultas nuraulde qi amore
spoum tiea tort om tudibis
uideuibes es t operalus dy

Expanded text:
congregati et Helyas suum sermonem hunc modum: «Cum nulli, qui eos cognoverit, sit dubium, quin anime Thome et suorum sociorum in celesti sint palatio constitute, et hoc iam cognovimus per multa miracula, que amore ipsorum Creator omnium nobis vid
Abbreviated transcription (Latin):
grerodi dei uiauar̃ et Rãmlon
d uos tira et nuln deapisla.
Ipi auunculi Ipĩas fũiteũt
Iucratus fuerat᷑. Et rarolus
uidens enm gamsus fuit inltm̃
ꝗ noueain ualde diligebat eum¬

Expanded text:
Girardi de Viana et Raynerii de Losania et Milii de Apulia. Isti avunculi ipsius fuerunt,lucratus fuerat. Et Karolus videns eum gavisus fuit multum, quoniam valde diligebat eum
Abbreviated transcription (Latin):
edeus mheliam gaisus fuit
ualis. ꝙuerensi quaslitir
rates apud crasqam
⁊ hellas ex parte tõciꝰ
conuentrs salutando ait
Dñe. ualde bene s mune.
iucrati et Auus mins siliter
At Ille ait Decucio
dles. Et quia esturoio
canius ad tentoria et ꝑostea
narrabitis mchi uniiã fhaatim
Et In Iutroitũ ex ceportus pie¬
cepit tur puo ut tractaret d
eclras et eurs. souis qui oos
sy ospetauit et fent eis quicod
fuis mecces sa uirm elargior¬
E t ca perta conrestiaie
Et poreteport᷑ ei lrarolus
us ymcquid placeret. E¬
Doram unud bnis iceret
Et helias uepbor ad ubuz¬

Expanded text:
dens Heliam gavisus fuit valde querens, qualiter erat eis apud Crassam. Et Helyas ex parte tocius conventus salutando ait: «Domine, valde bene; sumus lucrati, sed amisimus similiter». At ille ait: «De lucro doleo, et quia esurio, eamus ad tentoria et postea narrabitis mihi omnia seriatim». Et in introitu exercitus precepit Turpino, ut tractaret de Helya et eius sociis, qui eos hospitavit et fecit eis, quicquid fuit necessarium, elargiri. Et peracta comestione et precepit ei Karolus, ut, quicquid ei placeret, coram omnibus diceret. Et Helias verbo
Abbreviated transcription (Latin):
fuerunt Ibi Interfecte qua¬
drngenti nulices sarracem
poscea sepelierunt ep̃m
In eccliã saucti felicis ad̃
Sourrem/ cuius deus Reddidit
bidein contractis plenarie
die aymericus ne pos grrard
deoiana et fRaynern de
lausana patris oliuern qui
ayauericus fuit pestea Sux¬
de uambone et non epat lad¬
cgior aliguis In cõto excolocitu
negs prosuor./ Cnmi ccc. mii¬
tibus et lxᵒ aixchib alestariis
traus iuit ciquau cipid trapra
pictam eet ess clurt purtatem
ett lia parte et fuit ui gs
ad pena coiad en usq ad porta
aquariam et occidit Ibi.l.
sarracturs et repit E. cquos
Rt tamisius et matrandus
exmexunt et alia partẽ
gantes an mericum t secerr̃
prelium maxĩ. Postta
Brarolus et dellandus cnm

Expanded text:
fuerunt ibi interfecti quadringenti milites Sarracenorum postea sepelierunt episcopum in ecclesia Sancti Felicis, ad honorem cuius Deus reddidit ibidem contractis plenarie die Aymericus, nepos Girardi de Viana et Raynerii de Lausana, patris Oliverii – qui Aymericus fuit postea dux Narbone, et non erat largior aliquis in toto exercitu neque probior – cum CCC militibus et LX archibalistariis transivit aquam apud Capram Pintam et assalivit civitatem ex alia parte et ivit usque ad PenacriadAquariam. Et occidit ibi L Sarracenos et cepit C equos, et Tamisus et Matrandus exierunt ex alia parte. gantes Aymericum et fecerunt prelium maximum. Postea Karolus et Rotolandus cum
Abbreviated transcription (French):
orgeberius edoastouia intes¬
feniet pbo bruauentim ffratiem
matrandi. A d uthĩ. aron
potuerit plle de narboua
Fuga acceptat Intrant
Aoualamꝰ et diystutroitu Rollãd̃
renidit .xi.. quilites sarrace¬
nos. et el aus Tonnt portao

Expanded text:
Engelerius de Vasconia interfecit ibi Bruaventum, fratrem Matrandi. Ad ultimum non potuerunt illi de Narbona fuga accepta intraverunt villam. Et in introitu Rotolandus occidit XL milites Sarracenos, et clauserunt po
Abbreviated transcription (Latin):
menm. cnsiluim uet eanius
des troueret mouasceuũ ccasye.
et Iu tecficienus ⁊ a bbatem et mo/¬
naethoq ireterea In quodam
moute Ibi prope sunt .uii. hoiẽs
quos lrperolus diligrt ultra mod
etrraiore errum edi ficaluet
mrouasiterumntrasse et occide¬

Expanded text:
m consilium, ut eamus destruere monasterium Crasse, et interficiemus abbatem et monachos. Preterea in quodam monte ibi prope sunt VII homines, quos Karolus diligit ultra modum et amore eorum hedificavit monasterium Crasse, et occide
Abbreviated transcription (Latin):
beatis Pnicam uirgmem diepre¬
cantes ꝓ serati sunt corauilecto
thoma ad hono rem cins
bantissmia uirgo / maria
et eius filius ueiugni Iums
Res Rituerunt sauitatem eio¬
De / auitate quoram tanta
furt g eticia In monisterir
ꝙ aꝙuilibet denm glorificaus
occlabis Inturepi Positea

Expanded text:
beatissimam Virginem deprecantes prostrati sunt coram lecto Thome, ad honorem cuius beatissima virgo Maria et eius filius benignissimus restituerunt sanitatem eiDe sanitate eorum tanta fuit leticia in monasterio, quod quilibet Deum glorificans occulis intueri. Postea
Abbreviated transcription (French):
et suy ex arotũ intrauerunt
mane pdmatrarolus preparo¬
uat s uad expuguaindium
uillauy. et iugenra et petraria
traherent et destruedietĩt
muros. S Srebint omnes
tres ffratrils el uill a cum
.xi. Iullibus doomatorum et
Iullibẽt corum occidit unũ

Expanded text:
runt mane, dum Karolus preparabat se ad expugnandum villam et ingenia et petrarias traherent et destruerent muros, exierunt omnes tres fratres de villa cum XI milibus armatorum et quilibet illorum occidit unum
Abbreviated transcription (Latin):
nuiet sret et pro ulado darẽt
Et sta factum fuit. Nam
helias et Radulpus iistrant
apud cra sctmy nulas et .c.
marchas argenti et qmc̃quid.
fucrati fuerant In prelio
sc iras Iuill die matrandus
es porelus min trtaisna
gente aruenti exierunt. Q
alia ptiotẽ trarolulitum sina
et aꝑpud oriolium fuit płmm.
Mapennmꝰ Et Rollaindus
Iatlrolecit pbrdem quemd am
nagilem ꝓmlititm / marrocfirũ
socum borelli. A lexendr
nouas. t dum ex utraqs
partẽ conflictus etissabut
Ex albieusis p artibus et
Polos ams uenit quidem
Nobilis uir falio demõte¬

Expanded text:
mitteret et pro blado darentur. Et ita factum fuit; nam Helyas et Radulphus miserunt apud Crassam mulas et C marchas argenti et quicquid lucrati fuerant in prelio, Crastina die Matrandus et Borellus cum tota sua gente armati exierunt; ex alia parte Karolus cum suis et apud Brolium fuit prelium maximum, et Rotolandus interfecit ibi quendam nobilem militem Marochinum, socium Borelli, Alexander nomine. Et dum ex utraque parte conflictus conspissabatur, ex Albiensibus partibus et Tholosanis venit quidam nobilis vir, Falco de Monte
Abbreviated transcription (Latin):
sunt Aaldes: Tnut abbas et
proior audita morti Roberti
repariit molend inum et
ciecdount femmai ⁊ filios
et dixerunt ꝙ de helẽmosnus
mougs Lern. uiuerent decẽt̾o
maud̾o. fulii do lhntes dexeriñ
matri sut q frent conqueri
rarolo dde debbate. Matir irõ
fuit. ausã. Sod unus
tuief ad crarolum et inuert
cum apud io enetrad. Et
rarolus Uidens eum pietate
urtus. quom ain multrm
diligeb at patrem smim
ques unt alo do qualiter
peres sp̃ñs conguerendo mõstraͭ
qualiter aobbag̃ et puor abstu

Expanded text:
sunt valde. Tunc abbas et prior audita morte Roberti ceperunt molendinum et eiecerunt feminam et filios et dixerunt, quod de helemosinis monasterii viverent de cetero, mando. Filii dolentes dixerunt matri sue, quod irent conqueri Karolo de abbate. Mater non fuit ausa, sed unus ivit ad Karolum et invenit eum apud Penetrad. Et Karolus videns eum pietate motus, quoniam multum diligebat patrem suum, quesivit ab eo, qualiter pedes ipsius conquerendo monstravit, qualiter a
Abbreviated transcription (Latin):
ad. ulanum frrerirat olenss
sepleny concordes ut aoronasterũ
Pxlinigicereñt et In mr̃te iulle
turerent et itte factum fiut
licet a bbato. ex mo uachis
E precipocie Oid anmy
probo monacho nomme
Ipdicenedunt/ emper eis¬
mectatis pauem et uiuum et
Corum iuecces aria sicit
Saeretis Cis  ñ hic nobistum

Expanded text:
Ad ultimum fuerunt omnes VII concordes, ut monasterium relinquerent et in monte Ville tuerent. Et ita factum fuit, licet abbati et monachis et precipue cuidam probo monacho, nominipsi recedunt, semper mitatis eis panem et vinum et eorum necessaria, sicut daretis eis, si hic
Abbreviated transcription (Latin):
non uenerant In adiutorud
yuto ater suus pipomus ed¬
ificauerat mio nascẽiorũ urituũ
et sẽe Decdiꝓicaulpat et
multta Et contulirat quare
abbas ad dnm debur Fet
Uemis Is cum tõto pos ie suo
uopatites ouedasse. Et falo

Expanded text:
non venerant in adiutorium quod pater suus Pipinus hedificaverat monasterium Soricinium et ipse rehedificaverat et multa ei contulerat, quare abbas ad eum debuisset venisse cum toto posse suo, veraciter obsedisse. Et Falco
Abbreviated transcription (Latin):
q non uedimus licteras ⁊ raroli
uet puer dediti nõbis sicet
Ararolus socsuet et Ita
port eroimus excus ari et abb̃as
cncisseties strictum fuit
Itei ꝙ prirr haibuit lplid
lena et euĩlans de captiont
Rdderet ei qm̃ ingil cõr¬
rrat. utl cap eretur spẽ iias
et mesta iuit apud molendinũ
et cexit x pullos puiges et
bours cun una gallma
et posut eos in calato et
nm ilis ⁊ filio suy mõri
iuit narbonain et fuuent
karolum apond urolini ñ¬

Expanded text:
 non vidimus litteras Karoli nec puer dedit nobis, licet Karolus hoc sciret; et ita poterimus excusari». Et abbas concessit et factum fuit ita. Et prior habuit L solidos, flens et eiulans de captione redderet ei, qui nichil comiserat, ut caperetur. Ipse minans et mesta ivit apud molendinum et cepit X pullos pingues et bonos cum una gallina et posuit eos in calato; et cum illis et filio suo minori ivit Narbonam et invenit Karolum apud Brolium
Abbreviated transcription (French):
stragiu et ce pertunt enu
et ẽdifitrmerunt /bi plures
cappeltas⁊ Poscad ueueait
opld biccerosim et caepecunt
s. Fatina eam. Et itraroluo
fecit  aptizari omues sar¬
racenos ÷ orsiequenter Rollã¬

Expanded text:
stagnum et ceperunt eum et hedificaverunt ibi plures capellas. Postea venerunt apud Biterim et ceperunt statim eam. Et Karolus fecit baptizari omnes Sarracenos. Consequenter Rotolan
Abbreviated transcription (Latin):
ex a unum Eentem sancte colour¬
en E npero dictos episcopos
fuitntiam mons ẽcpat᷑a. Iem
sbblo decbo rĩdanfenit a lium
adahororem sancte Iulian

Expanded text:
et unum dentem Sancte Colcii, et per dictos episcopos fuit ecclesia consecrata; item abbas de Briude fecit aliud ad honorem
Abbreviated transcription (Latin):
Barolus se cielus fuit erun
cum toto excercitu. Et Ryl¬
laudus Uẽnit usq add porta.
Regiam. Et matiandus
corueamentiñm. Et/ matrandus
amiget Phi cc. milites Elt
Asclaredus xiiii. ostea / ueũ
trarolus et obs Redepient uillam
tami ultra ap̃seram ꝙ ntra.
naucad perias appos nerut
se.Ibi plus sy .xxx mila
apud sauctuu / nucaelem
Ul. melia apud capra pictam
plus ꝙ. ⁊. mẽleas Apud
broluim pos ut se Rollandus
Et omdes .xiii pares Eot
Prarolies fetit e difficeioi
mouastecmm sanct felicis
et pͥos uit se Ibi Etsta
obs cederunt narboyiam
Postere srarolus misit
pro/ magro Iuo Roberto
apl̃d cras i am qui romeato
Et ab alis ueni tupudi nar¬
bouam. Et lraxalus doidens

Expanded text:
arolus secutus fuit eum cum toto exercitu et Rotolandus venit usque ad Portam Regiam et Matrandus torneamentum. Et Matrandus amisit ibi DCC milites et Rotolandus XIIII. Postea venit Karolus et obsederunt villam tam ultra aquam quam citra. Nam ad Periacum apposuerunt se ibi plus quam XXX milia, apud Sanctum Michaelem XL milia, apud Capram Pictam plus quam L milia, apud Brolium posuit se Rotolandus et omnes XII pares. Et Karolus fecit hedificari monasterium Sancti Felicis et posuit se ibi; et ita obsederunt Nabonam. Postea Karolus misit pro magistro suo Roberto apud Crassam, qui comeato et ab aliis venit apud Narbonam. Et Karolus
Abbreviated transcription (Latin):
ques pis le teona et eius
socyis quꝰ qualiter Reneũ
a mouas terar plenarie
Marramt et ostea dedir
rarolus . C. marchas argẽti
alobati ad uladum ⁊mrendim.
Sl Cum Ielis Reddyit ad mouasl¬
rimm et omnes /mon achos ex
partẽ brarole stelutaut
uera s tuiñi gillab ertusi
prior uoçaui abbattuy er
quondam cocxedit / dabit nos
tuniõr craroli Qui est ꝙ hoc
ferispen. ded ultimum fuerĩ
contordes ut hoc facertut/
Lt Eptraperiut Et molẽ dio
lx. seꝑtaria b ladi et occupauent
nerlendinum. Sed mulierem
cumy suis filii o ꝑuians ẽ pant
ꝑ muauere. Et hos tõtum
Recerunt In uicto hlia et
aliis mouachis Contige

Expanded text:
quesivit de Thoma et eius sociis; qui, qualiter recesserunt a monasterio, plenarie narravit ei. Postea dedit Karolus C marchas argenti abbati ad bladum emendum, et cum illis rediit ad monasterium et omnes monachos ex parte Karoli salutavit. In crastinum Gilabertus prior vocavit abbatem et quoniam cotidie dabit nobis timor Karoli, diu est, quod hoc fecissem». Ad ultimum fuerunt concordes, ut hoc facerent. Et extraxerunt de molendino LX sextaria bladi et occupaverunt molendinum; sed mulierem cum suis filiis permiserunt remanere. Et hoc totum fecerunt invito Helya et aliis monachis. Contigit
Abbreviated transcription (Latin):
Suis. ireleuritus ꝙ nic ha potur
dicere. Wdd braroluo expoliaut
intapaux s. uaiy et geme flexo
orauiti / Dostea dixi ãbb̃t
q non faceret tam longnam
amplexaueratq aetare God
lrarolus abstulit ei capuud.
Ita ꝙ caput Iuit ae lougs
Et iorpus cecibit extransumyx
et fuit mer aculum nõmiã
nichel In tolo aetari fuit

Expanded text:
potuit dicere. Sed Karolus expoliavit capam suam et genu flexo oravit. Postea dixit abbati, quod non faceret tam longam amplexaverat altare. Sed Karolus abstulit ei capud ita, quod capud ivit a longe et corpus cecidit ex transverso; et fuit miraculum, quoniam nichil in t
Abbreviated transcription (Latin):
qr abbas hoc inhouerat
os delictum snum. posteã
siunit prio rem clarstralem
et ⁊uomos et Iuuemt enin
et erut et occulos. postea
uocait omnes mpuachos
etdapat eis ꝙ nullũ t̾uuorẽ
haberen̾t osteddeus eis causam
quare ħ oc̃ fecerat: Et helias
⁊pondit ei dũe mala
pon̾te ur̃i abbas ⁊ prior
supradicta fanebant et
qr hoc fenislis castigati
epinis nos et uniues succo.¬
orig nr̃i  a talibus. St
karolus dipitt en helias uos
tociis abbacie et. Regatiseet
gubdruetis et lio Dauii faci¬
dixit helias quicquid deo et
uobis placueri ftacieimus
Rt dum Ita tractarent
Homas Iduit et fleus a res¬
Sit des brarolum. petent
qualiter abbatem Int ficerat
Rt brarolus. narr aint et
ounã. ostha periit corpꝰ
nã sepeliend . Et krarolus
dedit et. t er sẽpulto thomas
penit domeatim a karolo /¬
et denssit:  rauolus autem
Retet Ibi per totam noctez
sucras tuum R ꝯslatuit
onuõ uxyre Robert sibi ab/¬
lata et precpit Ielie ut
eam diligeret et In oid̃ons
beue et honest se halerer

Expanded text:
uerat ob delictum suum. Postea quesivit priorem per claustrum et domos et invenit eum et eruit ei oculos. Postea vocavit omnes monachos et dixit eis, quod nullum timorem haberent, ostendens eis causam, quare hoc fecerat. Et Helyas respondit ei: «Domine, mala sponte nostri abbas et prior supradicta 1500 faciebant et, quia hoc fecistis, castigati erimus nos et omnes successores nostri a talibus ». Et Karolus dixit ei: «Helias, vos tocius abbacie, et regatis et gubernetis, et Deo dante facidixit Helyas, «quicquid Deo et vobis placuerit, faciemus». Et dum ista tractarent, Thomas venit et flens accessit ad Karolum petens, qualiter abbatem interfecerat. Et Karolus narravit ei omnia. Postea peciit corpus ad sepeliendum et Karolus dedit ei; et eo sepulto Thomas peciit comeatum a Karolo et recessit. Karolus autem stetit ibi per totam noctem et in crastinum restituit omnia uxori Roberti sibi ablata et precepit Helye, ut eam diligeret et in omnibus bene et honeste se haberet.
Abbreviated transcription (Latin):
issi uucor̃des naugs fuernt
ommues. Reges cachalomne.
uidelicet. ꝙy lepde trctoze chorat
barchinome guorude eti multi
alii de conucuus partibus
utis accurrerent matramden
t indi ꝑfuerunte ones. axud
elira curtatem In Rosfilione
erat mortuubiuet fratued
eius  du uitane uiur tĩ /iutrare
Aarbouam. Ets alia uice
Iam fuerient Ibu deuictey
Tnus. habuerunt cons ilmin
Inter se qualitẽr facerent et
Rex yler̃de aittar autar est
Cuperbia karoli et tautum

Expanded text:
namque fuerunt omnes reges Catalonie, videlicet Ylerde, Tortose, Terragone, Barchinonie, Gironde et multi alii de convicinis partibus, ut succurrerent Matrando. Et dum fuerunt omnes apud Elnam civitatem in Rosilione, erat mortuus et frater eius; et dubitaverunt intrare Narbonam et quia alia vice iam fuerant ibi devicti. Tunc habuerunt consilium inter se, qualiter facerent. Et rex Ylerde ait: «Tanta est superbia Karoli et tantum
Abbreviated transcription (Latin):
ab eo quar de causa uenerat
Es rele, ait . u. Reges preliati
sunt per totam Silm caslariũ
et auis erunt Ibi. M. hrmimes
et Illa decaslario .xox. t
putauerunt Intrare uallem
crasse et destruere Id quõd
edifficatum. xt. Ibi Et mon
fuerut proptẽs dificultatem
Iutrgitns. Et tu pius art e¬

Expanded text:
ab eo, qua de causa venerat. Et ille ait: «Quinque reges preliati sunt per totam noctem Caslarium et amiserunt ibi mille homines et illi de Caslario XXX; et putaverunt intrare vallem Crasse et destruere id, quod hedificatum est ibi, et non fuerunt ausi propter difficultatem introitus». Et Turpinus ait
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ tette uallis ondi qz Roonabut
ACam sumd̃ꝰs de Illo pan
aomadiIet a sius pectalio
onũ uño eredebat᷑ esse mũ detus
Et tũxpinius chara uort
lamaint uiri fratres et
patres nos de sua magna
ceator/ omum sanauit. Q
ex quo Ita est ꝙ tais sanctos
Unopo Inndmumo eatis omiues
et Poredatio per ualleniet
preparetio tentoria uora
et qm̃ nen habent entorian
Se frou̾dibus arborum faciat̃
Demos Nobi pss suit dectero
Sermaneue. q̃mi  domnnus lrariius
Rananebit secrete cum I tio
auctis dontis. dt stas factũ
est. et omnes Dec peount¬
amrites q duces et exceptis
Iptĩs omnes ulii Aemstrũt
oc facio frarolus Bocutus
fuit cum chomas et aliis potys
Diceus Es carissum ⁊donu¬

Expanded text:
 tota vallis undique resonabat; nam quicumque de illo pane comedisset, a suis peccatis omnibus credebat esse mundatus. Et Turpinus clara voce clamavit: «Viri patres et fratres, nos de sua manna Creator omnium saciavit. Et ex quo ita est, quod tam sanctos viros invenimus, eatis omnes et recedatis per vallem et preparetis tentoria vestra; et qui non habent tentoria, de frondibus arborum faciant domos, ubi possint de cetero permanere, quoniam dominus Karolus remanebit secrete cum istis sanctis viris». Et ita factum est et omnes recesseruntcomites quam duces, et exceptis istis omnes alii recesserunt. Hoc facto Karolus locutus fuit cum Thoma et aliis sociis dicens e
Abbreviated transcription (French):
Religaae et sautus tleritorim
et pulsã tr̃o camꝑ auapieras
maxmiꝵ et fuiuo chuxis st aro¬
matim crati ecclia cõta Repleta
Sei Romas. corperint altaoe
ucates Uaxgnus ot ystendit eis
rolumpnam maruloream Imegna
lãpis ultaris substantabãtur
Cam de Coligiis Ioauctoꝵ Iaq.

Expanded text:
t cantus clericorum et pulsatio campanarum erat maxima, et fumo thuris et aromatum erat ecclesia tota repleta. Et Thomas discooperuit altare beate Virginis et ostendit eis columpnam marmoream, in qua lapis altaris sustentabatur, eam de reliquiis
Abbreviated transcription (French):
Sixit ibri ⁊ bbabi Int ellagatio
ppt a hue uobis̃ dicam. gͣsite
sanctu et brnus cocus Etce
dilectus ader et s emper erit
solum nũdo satis casti et muõdi
C aueatis us deliquas yctõre
srribus uẽst̾ris ut sitis casti
et mund / et ne sitis adula¬
tores nec adulatores credatis
et frtis uous fidea et diligilo
ues tros anicos et ionãchos
genotẽ ⁊ heo smentes ne ⁊tis

Expanded text:
«Abbas, intelligatis ista, que vobis dicam. Iste sanctus est et bonus locus et dilectus a Deo et semper erit, solummodo sitis casti et mundi. Caveatis, ne reliquias sanctorum, ssoribus vestris, ut sitis casti et mundi et ne sitis adulatores nec adulationes credatis et sitis bone fidei et diligatis vestros fratres et monachos devote Deo serviente
Abbreviated transcription (Latin):
iut enum Itao ꝙ ẜomas con¬
gregauit s. uos sonos et ꝯste¬
Eit eis ꝙ non erat domini
Ut Ateal Illos monachos
et bibere et habere pulcias
cepaet pendties contraria ẜr¬

Expanded text:
it enim ita, quod Thomas congregavit suos socios et ostendit eis, quod non erat bonum, ut inter illos monachos,et bibere et habere pulcra erat penitus contraria
Abbreviated transcription (Latin):
essemus enaturt tante
Non pos senais. dos su bst̃ime
ricus potermius Reuertam᷑
t sre congregati cepcuit
fugam. Sed eintep ffinssent
marcilius. de suis .xui. miłia.
Et Prollandus perm st¬
si bi queaud pedem balgratu

Expanded text:
tanti, non possemus eos sustinere; cicius poterimus, revertamur». Et sic congregati ceperunt fugam. Sed antequam fuissent Marcilius de suis XVI milia; et Rotolandus percussit ibi quendam regem Baldragum
Abbreviated transcription (Latin):
etaifenim orrenttm fecit dẜ¬
proigati see slẽpit genebus
Lor terram et post uam aotus
excerritus ⁊ am clericornm
q Aliorum pleardo et lacri.¬
mando gracias ageae
beate doirgin Iuiridx
et campauclit ꝑ se puesa¬
uerunt. Eet tunt earõe
pectorumꝰ et fletũ et plantu

Expanded text:
et suum orientem fecit deproiecit se flexis genibus in terram et post eum totus exercitus tam clericorum quam aliorum flendo et lacrimando gratias agentes beate Virgini Marie; et campanelle per se pulsaverunt. Et tunc ex percussione pectorum et fl
Abbreviated transcription (French):
sim abbas. et qd iusugnetero
de ebus secularions exteat
cogitare. Dolius qu meliuor
strats e intiouuctere est hic
ueccisa rues. Sediogo nec
alequis meoꝵ ocioꝵ uoluuus
aligui alind̾ d c̾tero / nstut
colporce dui In uãc uitar sits

Expanded text:
sim abbas et quod me de cetero de rebus secularibus oporteat cogitare; alius, qui melius sciat se intromittere, est hic necessarius; sed ego nec aliquis meorum sociorum volumus aliquid aliud de cetero, nisi ut corpora, dum
Abbreviated transcription (Latin):
precuretis Aonus quis qg. Et
L. bom estis beus uidebunus
et bene Coit uobis. Et so
mali beue/ Ciemus et malum
uobi s̃ euemet s ns mora
retirea . Reliuquo uobis hic
magros et hommes quos operi
coguoninus neccess arios yye
t Robertum mu. uxore sua
ot duobus fiais᷑ ad turoee
et poutẽm faciend̃. Et mando
⁊eobisz ut enm houoretĩs. Et
melius facitiuus Es quam.
posset nr̃o dr adiutorio faci¬
eneus. E ⁊ Rbertus dixit
harolo: Duc̃ ex quo uultis¬
ꝙ ut chic Remaneam placet
micꝭe etcopous ꝑficiam dnuã
gr̾atias mediantẽ Sed tãmen
ileme̾nciam uram de pretor qua¬
cinus unum ꝑ arium Locum
hic prope niche dẽtio In quo
uolo unum molendinũ difica¬
hic poroxoe. mand̃ lon yedam abbao
dixit rarolus Sedit ee. Dueꝰ¬

Expanded text:
procuretis unusquisque. Et si boni estis, bene videbimus et bene erit vobis, et, si mali, bene sciemus et malum vobis eveniet sine mora. Preterea relinquo vobis hic magistros et homines, quos operi cognovimus necessarios esse, et Robertum cum uxore sua et duobus filiis ad turres et pontem faciendum et mando vobis, ut eum honoretis et d«melius faciemus eis quam posse nostro Dei adiutorio faciemus». Et Robertus dixit Karolo: «Domine, ex quo vultis, ut hic remaneam, placet mihi et opus perficiam divina gratia mediante. Sed tamen clemenciam vestram deprecor, quatinus unum locum parvum hic prope mihi detis, in quo volo unum molendinum hedificahic prope apud Boysedam». «Abbas», dixit Karolus, «det
Abbreviated transcription (Latin):
oratione tantus spolendoe
corĩt Inter eos / ac si meri/¬
adies isseciadt Intiro sar¬
uaccurs tanta tenebrositas
ac se nox espet iuigerrima
situtierat. St antẽ tercianꝰ
In cast̾mum In plano / wsseliris
fuerunt et Ibi fecerunt plmm
t Iteionmy sfint: martilius

Expanded text:
oratione tantus splendor corruit inter eos, ac si meridies esset, et inter Sarracenos tanta tenebrositas, ac si nox esset nigerrima, sicut erat. Et ante terciam in crastinum in plano Rosellionis fuerunt. Et ibi fecerunt prelium et iterum fuit Marcilius
Abbreviated transcription (French):
In paua me et mers libera
etinado fendo. N auy In ediffica¬
tione, monastitrn ueatẽ u stiuis
cras se mon expectabam ulrius
Harbere prelium. Et s⁊ auodo
opportet me preliari lomm¬
plias ꝯmichi ad hourem ip̃is
cnicedas. Et Rollandus dix̃

Expanded text:
me et meos libera et defende; nam in edificatione monasterii beate Virginis Crasse non spectabam ulterius habere prelium et, si modo oportet me preliari, triumphum mihi ad honorem ipsius concedas ». Et Rotolandus dixit
Abbreviated transcription (Latin):
esla yormuls Rex narbour
d truis prretes onnuss ali¬
reusis̾i Ceronis uarretus
omnsl Rex in nemauseñ Sop¬
tnuus blabetus. Rỹ. galdanõis
intreisis. Nomis furenus
Rex piodoneusis /etimua¬

Expanded text:
 primus, rex Narbone, ad cuius preces omnes aliriensis; tercius Barretus binus, rex Nemausensis; septimus Blabetus, rex Gabaldanensis; inensis rex; nonus Furenus, rex Lodovensis; decimu
Abbreviated transcription (French):
D ecog utro dilectionis etx
auuacie eoruidem. n capite
Ii peuerali fes Io s ancte marie
as I nmiptioris ueniat ad
mouas rcronim tra / Ie si abbas
mandarerit et celebret fbr
nus iam et audiãt esfer siouto
Infiriorum. Et pos leli abb̃as
Set et palafrdu snum
Ins ignnm dulectionis ¶
fuerit probus Io relliea polipio
uobididõs fusticiam teneatiõ tam
trayolo doe heuditatẽgipe es

Expanded text:
dilectionis et amicicie eorundem. In capite in generali festo Sancte Marie assumptionis veniat ad monasterium Crasse, si abbas mandaverit, et celebret ibi missam et audiat confessiones infirmorum; et postea abbas det ei palafredum suum in signum dilectionis, si fuerit probus. Preterea precipio vobis, ut iusticiam teneatis tam t
Abbreviated transcription (Latin):
Robertũ magrñopepis.
etaet Ed Et ne dedi tibe
stias ad. deffeudendoꝵea
que frrẽrunt neccessauias et
pica et ppila et alia ferramẽta
etouietualiamad tres nr̃e es
Et se alqud aliud. est
tibi neccess aõn modo pete
t Ruertus Rexpudit
qui ꝙ est nobio neccessarnum
habemus. Et archiepus tur¬
pumo ait Roberte tu habes
.xx. pila et maruroredered
faciendum furd̃ arnt̾tum chori
et facies .xiii. feues tras et
uinim forameñ Rotundum et
cum. ao cũbus Renoluctis otũ
mona / ⁊ẽpium. edifficabis
etram In choro Quorum .x.
archroo fanes qz. u. au utiaq¬

Expanded text:
Robertum, magistrum operis, et ait ei: «Ecce dedi tibi stias ad deferendum ea, que fuerint necessaria, et picas et palas et alia ferramenta et victualia ad tres menses et, si aliquid aliud est tibi necessarium, modo pete». Et Robertus respondit: «Quicquid est nobis necessarium, habemus». Et archiepiscopus Turpinus ait: «Roberte, tu habes XX pilas et marmores ad faciendum fundamentum chori, et facies XIII fenestras et unum foramen 550 rotundum et cum arcubus revolvetis totum monasterium; hedificabis etiam in choro dominorum X archos faciesq
Abbreviated transcription (Latin):
cauxꝓ uns et sauch diomsyi et
anctusiãturium et. clariseti faiũd.
Ct po tra. d es cẽndit et iuic
apud altare sancti audips. E
et Hod am froramis In archic
posut Reliꝰ mas ussanctas saucti
si euaslr̃am rstẽa In altari
heati petro pos intia endem
etianes auctm murim. Hoc
facte fe cerunt. campauas pussari
et domuus papa atlebraut
nus Iam  ꝑ nclẽbrata . suam
benedictionem conũbis antulit
dicens onũ bis. Iot. angredeutur
aueliores et iarobilioles Et
eleganito abbatem et onures coucg¬
Uongreꝯ atios onũbus nobilis¬
ribus tam clericis pͫ
protulit In hunc modim. uiri
bonitates eti feddelitate min̾ti itue /atis
qu des adurtorio retqꝵ ur̃i ex qux

Expanded text:
ampsonis et Sancti Dionisii et Sancti Saturnini et clausit illud. Et postea descendit et ivit apud altare Sancti Andree et in quodam foramine in archu posuit reliquias Sancti Sebastiani. Postea in altari Beati Petri posuit de eisdem et etiam Sancti Mauricii. Hoc facto fecerunt campanas pulsari et dominus papa celebravit missam; missa celebrata suam benedictionem omnibus contulit dicens omnibus, ut congregentur meliores et nobiliores et eligant abbatem, et omnes conceCongregatis omnibus nobilioribus tam clericis quaermonem protulit in hunc modum: «Viri bonitate et fidelitate muniti, bene scitis, quod Dei ad
Abbreviated transcription (Latin):
y prelio coronabitur coroua
In marte pbili et eteuna solum¬
peccatoꝵ. t ex quoigitiis
et sy suita et Imorte tantini
Irennum ex pect amus Cum
magua audccia et ylaritate
Sebenius Tos uirililey pypugnape
xmos qu uices pe tor
gerimus In hac pare de ptatẽs
ei et nobio coclata Reussnous
ororum obis. ⁊ unfitms oñ
peccatolum. et splla s ãtir
benedictione benedicti qn udeus
nouuis Iutrauit expercitm
uemius es francia de cnins
aduentu totus Ex cerrtiro I
ie Coco uenis tam necce s ario
atqs horao. Ciis adictis

Expanded text:
 prelio, coronabitur corona inmarcessibili et eterna, solumpeccatorum. Et ex quo igitur et in vita et in morte tantum premium expectamus, cum magna audacia et ylaritate debemus eos viriliter expugnare. Et nos, qui vices Petri gerimus in hac parte, de potestate ei et nobis crorum vobis conferimus omnium peccatorum, et illa sitis benedictione benedicti, qua Deus nomine, intravit exercitum veniens de Francia, de cuius adventu totus exercitus quia loco venit tam necessario atque hora. His dictis
Abbreviated transcription (Latin):
hoco dicto. expiraunt aiam
cuas Aoistbelitir angeli
de tulirunt. Ea  karolus
etdominus cplicus uener̃t
etum et tõtus excercitus
epoud palacum. Et tpomas
et etii ħ ecẽmetẽ audita morte

Expanded text:
hoc dicto expiravit, animam cuius visibiliter angeli detulerunt. Et Karolus et dominus apostolicus venerunt secum et totus exercitus apud Palacium. Et Thomas et
Abbreviated transcription (Latin):
audiens y dus Rarolus
et nos Iommes bamrs.
isis hnc fẽre totum smurpos E
uoedens per eos nos dem̃cere
Bes efreator omi est eo paẽucior¬
I acrotinir curio Urimut suffulti

Expanded text:
audiens, quod dominus Karolus et nos omnes debemus misit hic fere totum suum posse credens per eos nos devincere, Sed Creator omnium est eo potentior, patrocinio cuius erimus suff
Abbreviated transcription (Latin):
apud ⁊ab bonau facta qitt
cpadelitẽr uindicare /obeterea
narrduit Cio ꝙ ꝓ refim fecit
cum dis In pratis pediliaĩ. et
dd ultintum fuit deuictus aiec
murum. quom am cum marcilio
erant .ccc. nuliat In eqnis et nõ
utam noctem um sugauerunt

Expanded text:
apud Narbonam facta fuit, crudeliter vindicaret. Preterea narravit eis, quod prelium fecit cum eis in Pratis Pediliani et fad ultimum fuit devictus; nec mirum, quoniam cum Marcilio erant CCC milia in equis, et non totam noctem eum fugaverunt
Abbreviated transcription (Latin):
macrandus uidit ꝙ non pot̾rit
sustiuere uulueratus tamen
futraut N arbouamn et onies
claus ctonut porcͥas anu tat
et tunt pRemansit torueaurẽ trm

Expanded text:
Matrandus vidit, quod non poterat sustinere, vulneratus tamen intravit Narbonam et omnes clauserunt portas civitatis et tunc remansit torneamentum.
Abbreviated transcription (French):
eti realisit. foramẽii pos tẽa as cẽu¬
edi Iulti ditas q eiustras In toriui
simper rertare/ et dommus pp
odit ei. Aunam puxidem factam
de aurs etcergeier Innolutam
Ii quadam bursa purpurea
In pixads cerant de capillis beate
Diotatii apexeddm Iiindicto foram̃e
et alias Rliquias xiiii. s auctoꝵ
positere el ausit foramen
dos tearo as rendir In terciam
fereescram et In eslod for arme¬

Expanded text:
ostea ascendit inter duas fenestras in cornu super altare, et dominus papa dedit ei unam pixidem factam de auro et argento involutam in quadam bursa purpurea; in pixide erant de capillis beate dictam pixidem in dicto foramine et alias reliquias XIIII sanctorum; postea clausit foramen. Postea ascendit in tertiam fenestram et in quodam foram
Abbreviated transcription (Latin):
Aeribuo et ifect Inselitis
torum pon plorando et In paio
Ictre taidis fratiem ⁊ Reyis
Gieteouls el funit po edim
maxanaum dram duo milia

Expanded text:
regibus et fecit insultum torium implorando, et in primo ictu occidit fratrem regis Biterrensis et fuit prelium maximum. Nam duo milia
Abbreviated transcription (Latin):
In capite mrnciũ Ropeliois
adsouorem / aucti audiee
quõd montestepr̃um erit sub me
dus promisit et Ibi ̃st sepultꝰ
Ile bounis .uix. Set quid
angerius de noruandia¬
.Enũca uolut lrarolus et qui cũ
ex eraĩt. deluorie ẜeiũs. Ioesta
hrarolus urcaut philomenam
mayestonu y storie et dixii
ꝓ totum hoc pdueret nnstoria
Et nichil fah⁊ appouerer
s. Iy sin uellet auncicia
he peractio Com̃es flã¬
diesis o uidit ꝙ tota uallis
grat Repoleta tam Uictualium
na et gandinin magnum
ueuerat᷑ In exocepcitu / dixit
raroto / Sñe e quo In tanta
ocietate s iiuis opportet
ut nomeñ uablis Inutetur.
Nam non est̾ dde retero ueccys.¬
A cougruum ut uallis
matraꝰ uocetur. Et karolus
ait turpio. Instum est ꝙ
cõmes dixit. Et uos Imipo¬
natisa nomen. Ait liuenter
uallis cras ia decetro nũcu¬
poetur.  Et hoc nomen plaint
Degi et coto exceoriti et ta
Iuit postẽa  increcupatã . ̾e dũ
demutatione nouunis letarẽtur

Expanded text:
in capite moncium Roselionis ad honorem Sancti Andree, quod monasterium erit sub mond Rotolandus promisit, et ibi est sepultus ille bonus vir». «Et quis Augerius de Normandia». Tunc doluit Karolus et omnes, qui cum eo erant, de morte ipsius. Postea Karolus vocavit Philomenam, magistrum ystorie, et dixit, quod totum hoc poneret in ystoria et nichil falsi apponeret, si in sui vellet amicicia  peractis comes Fladrensis vidit, quod tota vallis erat repleta tam victualium na et gaudium magnum venerat in exercitum, dixit Karolo: «Domine, ex quo in tanta sacietate sumus, oportet, ut nomen vallis mutetur; nam non est de cetero congruum, ut vallis Macra vocetur». Et Karolus ait Turpino: «Iustum est, quod comes dixit, et vos imponatis aliud nomen». Ait: «Libenter; vallis Crassa de cetero nuncupetur». Et hoc nomen placuit regi et toto exercitui, et ita fuit postea nuncupata. Et dum de mutatione nominis letarentu
Abbreviated transcription (Latin):
tota alia Eiclia et omma
capitella cum caua faciets
Cam Iy quolis et poutums
atis Le liquias. Et ait¬
Aobertũs quot capita ut
fiant rbi al tariar faciemꝰ
Et ait ceo papar propt̾
trictureum Loci tria tantũ
Sed feuystras capitis
ubi doit altare beate
uirgnus faciatis magnas
et super quamlibet uirũ
forauey duue ctatis Et In
Iurlibet .iͣ. cupa po Irt
Intrare ꝙ foramen possir
cland Lapide enmontẽ
ad qõdny clarus et inter
aliud foramen ꝑ iuetatis
et properetis opus. et
.xy. pila Cuirgone ordi¬
netis. Et lrarolus ait
magisero Robeole oinã
Set/ dedixas Instriptis
ut ngal ouuetas dt ẜi5.
Et rls Aobertus uestra et
Sorum.lu tatem in onũbuꝵ¬

Expanded text:
ia et omnia capitella concava facietis; nam in quolibet ponemus satis reliquias». Et Robertus ait: «Quot capita, ut fiant ibi altaria, faciemus?» Et ait Leo papa: «Propter stricturam loci tria tantum. Sed fenestras capitis, ubi erit altare beate Marie Virginis, faciatis magnas et super quamlibet unum foramen dimitatis, ut in quolibet una cupa possit intrare; quod foramen possit claudi lapide eminenti ad modum clavis, et inter aliud foramen permitatis et properetis opus et XX pilas congrue ordinetis». Et Karolus ait magistro: «Roberte, omnia hec redigas in scriptis, ut nichil omitas de his». Et ait Robertus: «Vestri et eorum
Abbreviated transcription (Latin):
facele bener. fetisus Sixi
srarolus. S es citra quide
mou trbus ur gedłi fecius
prelium cum tlobug Aegibus
neute s arraenica
adiuesmius quadringentõ
de nois dt ait lrarolus
apoud Impieras Un Appa maris
qui proms epunt᷑ eĩ ꝓ baxiza¬
reuiur. Ged axud. dorpellum

Expanded text:
Bene fecistis», dixit Karolus, «sed citra quid montibus Urgelli fecimus prelium cum tribus regibus,gente Sarracenica et amisimus quadringentos de nostris». Et ait Karolus: apud Impurias in ripa maris, quoniam promiserunt ei, quod baptizarentur. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ braies dpount foramen. et enuy
colut piram et cooperues mas
iropertis auro et serico. bot
pacto in archu flipo Dosuite
turpinus x̾h enodam forcuuine nultas

Expanded text:
a clauserunt foramen et cum columpnam et cooperuerunt coopertis auro et serico. Hoc facto in archu flexo crucis posuit Turpinus in quodam foramine multas
Abbreviated transcription (Latin):
fiius Aroiestiun eyend ebat
et cur abiliter Boeulebant
uera sitimimi celebtatis nussis
Ridi excer citui  edierunt. et
archiehpõs trerprins. dixit lrarolo
Dynẽ ⁊non est. bomun ꝙ huc
muis. A lum matastios et
tõtum i pous iur pediuues ploptir
tpictur am Aaillis i sedexeamꝰ

Expanded text:
romatum ascendebat, et mirabiliter redolebant. In crastinum celebratis missis ad exercitum redierunt et archiepiscopus Turpinus dixit Karolo: «Domine, non est bonum, quod hic simus; nam magistros et totum opus impedimus propter stricturam vallis; sed
Abbreviated transcription (Latin):
et ait pecis: uiri bomi.
Rollaindus Aces it quem
lcus cum ommibus sonis
mo samam et Iucolumen
nobis Ecodat . G.d tris
eptimane sunt elay/ e
ħ nos fuius Sit  Dt deo
ppportet nos tractare qua¬
exceratus maneat
liquis possit ex nõb̃.

Expanded text:
boni, Rotolandus recessit, quem Deus cum omnibus sociis suis sanum et incolumem nobis reddat. Sed tres septimane sunt elapse, quod nos fuimus hic, et ideo oportet nos tractare, quaexercitus maneat, ne aliquis possit ex nobis
Abbreviated transcription (Latin):
nont tumutnltelind nist ut uos
fugiatis. Ee ut krarolus
Naig si dectu tantr esseut
hic me modis unũ õnb Inue¬
irent quoutam ediffico hit
Domiui uerte Aoixgim marie
Ipms. eing pritrycunum pre¬
nalet eorum fragile runge /¬
riẽr Infidelitatio ⁊ stulticie
pleua. Et ceriᵒ Id quod de nõb
noedintufacires puos deigoss
eio. sufffulii patroeus facie¬
mus Sed utinram Rollandus
es piet hic nobiscum: Lyoc dict
auditis dumoribus euant
circa Enm dongregati: Sequit᷑¬
Ioi Nobiles Isti Reges
qurs audiuis dis uenuũt
contra nos et sunt hic prope.
icet fuit multi coruin pote¬
ria coit praua. Nam dens
qui est uera fertencra est
nobisitum et hos odit E̾t nos¬
sius hic ad houortin bcate
uixgius dngrepati et sumꝰ
certi ꝙ eiuis cemuo patro¬
cuuo. E⁊ nare nullus urm̃
du bitet neq paneati aed
ylares et cum paindio /tetis
¶nomam eos uiriliter demcenꝰ
effccietur hodie. Et si aliem
moriu tuo Sed. doliuaii pnrelus

Expanded text:
non timent aliud, nisi ut vos fugiatis». Et ait Karolus: nam si decem tanti essent, hic me modis omnibus invenirent, quoniam hedifico hic domum beate Virgini Marie, ipsius, eius patrocinium prevalet eorum fragili congeriei infidelitatis et stulticie plene. Et certe id, quod de nobis credunt facere, nos de ipsis eius suffulti patrocinio faciemus. Sed utinam Rotolandus esset hiauditis rumoribus erant circa eum congregati: «Viri nobiles, isti reges, quos audivistis, veniunt contra nos et sunt hic prope et, licet sint multi, eorum potencia erit parva; nam Deus, qui est vera potencia, est nobisus hic ad honorem beate Virginis congregati et sumus certi, quod eius tuemur patrocinio; quare nullus vestrum dubitet neque paveat, set ylares et cum gaudio stetis, quoniam eos viriliter devincemus. efficietur hodie et si aliqui moriuntur – sed utinam nullus
Abbreviated transcription (Latin):
excercitum et s. ecundum ꝙ
promis erant mictuntud
herciitas et eod monasterũ
leate marie. Qcuam ꝑtem
iliaIutere urues Et uat

Expanded text:
exercitum et, secundum quod promiserant, mitunt ad heremitas et ad monasterium beate Marie decimam partem ilia inter boves
Abbreviated transcription (French):
uictua lia/ Et tomis cleri
consilim est ue Roblandus
transert mrubes. et equitet
per trtain terrain U Iz¬
is bar chmonam et gerondam
et non fanet tbi moram
maximnam mer feeges Illius patrit¬
I possinnte congreperoi uellum¬
⁊ ei publitum efriciendo. Sud
ab co. et ⁊o unm bns peto
Cucrati fueoitis aecunamꝰ ꝑtem

Expanded text:
victualia, mei et tocius cleri consilium est, ut Rotolandus transeat montes et equitet per totam terram usque Barchinonam et Gerundam et non faciat ibi moram maximam, ne reges illius patrie possint congregari bellum ei publicum faciendo. Sed ab eo et ab omnibus peto lucrati fueritis, dec
Abbreviated transcription (Latin):
et/ Aexexit opus et plarut
ei. dum aussas suit
celebrata uocaiit aychrexm
turpium et quissanit ab eo
cunsciliumꝰ quem abbatẽm
Ege in Rsxondens aut.
Infiratur Et faciatis I bi fuer
Respectormim et dormitoruim
et canieras coqmiae itlariũ
et iufiomariam molendina¬
et furuos et pouatio ee
porpdus In parce ne pyqir
diuirm Ut egualis portir
hos pitale In quo pauptres
hos pitentur/. Preterea ꝯstituatis
nea alequis fl eciynatus ꝓba
isi. etpe̾t/ nobilis abiquo
porecio q nomamn Igreobiles
guouelia. cgitant et per unos
nobiles unus probitas houor
et umius bomui ex actat
łoc ffacto pruatis Ibi
alobatem. Esed si t home
millum alim faciatis
Lot concẽdo ⁊ dixit harolus¬
alignd̃ upersi efatiatio

Expanded text:
pus et ei placuit et, dum missa fuit celebrata, vocavit archiepiscopum Turpinum et quesivit ab eo consilium, quem abbatem Qui respondens ait: perficiatur. Et faciatis ibi fieri refectorium et dormitorium et cameras, coquinas, cellarium et infirmariam, molendina, furnos et ponatis ei pondus in pane, ne possit diminui, ut equalis porcio hospitale, in quo pauperes hospitentur. Preterea constituatis, ne aliquis recipiatur ibi, nisi esset nobilis aliquo precio, quoniam ignobiles ignobilia cogitant et per viros nobiles omnis probitas, honor et omne bonum exaltatur. Hoc facto ponetis ibi abbatem. Sed si Thome nullum alium faciatis ». «Hoc concedo», dixit Karolusal
Abbreviated transcription (Latin):
rissme nepos uos pbitrs
sicutdomuns dixit. Sed.
caueatis uouis ab ouimi
decerniõne sarractuorum
Tt uolo dot uõuiscum ducatis
.xx. milia militum et rxx
nilia peditum et q ricurs
pooieritis Pcatio. Et Ita
tactum fuit uccepota bẽntdictirs
a thona et ommes setundum

Expanded text:
rissime nepos, vos ibitis, sicut dominus papa dicit; sed caveatis vobis ab omni deceptione Sarracenorum. Et volo, ut vobiscum ducatis XX milia militum et XXX milia peditum et, quam cicius poteritis, redeatis». Et ita factum fuit accepta benedictione a Thoma; et omnes, secundum