comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
id deo magis ꝙͣ tibi notũ est.
Tu uero si nr̃a aspernaris mo¬
mita. sacros sume canones. et
his saltem consentiens iusta
Decerne. Tum demũ rex ãm̃i
antistitis ut erat callidus
Hoc mͦ multere cepit. Erat
aũt corã eis mensa. panisq
superpositus cũ diuersis fer¬
culis. Ait gͦ rex ad sacerdõte
En inquit hoc ferculũ tui
grã paraui In quo nil aliud ꝙͣ
citer carnes q cõtinet᷑ uolatiliũ.
Utere nĩc eo libens mecũ Be¬
ato xo gregorio respondente ꝙ
cibus ei gratior esset fac̾e uolũ¬
tatem prĩs sui qui in celis est
et a rege petente ut sponderet
rex nichil se contra canones
acturũ. Eleuatis chilpericus
manibus iurauit ꝑ uiuentẽ
in scla se decreta sanctorũ patrũ
non transgressurũ. In crastinũ
uero aurora incipiente legati
fredegũdis regie ad hospiciũ
memorati pontificis uenerũt.
poscentes et duas libras ar¬
genti pro muñẽ offerentes
ut in deiectione pretextati cõ¬

Expanded text:
id Deo magis quam notum est. id Deo magis quam notum est. Tu vero si nostra aspernaris monita, sacros sume canones, et, his saltem consentiens, justa decerne. » Tum demum rex animum antistitis, ut erat callidus, hoc modo mulcere coepit. Erat autem coram eis mensa panisque superpositus, cum diversis ferculis. Ait ergo rex ad sacerdotem: « En, inquit, ferculum tui gratia paravi, in quo nil aliud quam cicer carnesque continentur volatilium. Utere nunc eo libens mecum. » Beato veroGregorio respondente quod cibus ei gratior esset facere voluntatem Patris sui qui in coelis est, et a rege petente ut sponderet rex nihil se contra canones acturum, elevatis Chilpericus manibus juravit per Viventem in saecula se decreta sanctorum Patrum non transgressurum. In crastinum vero, aurora incipiente, legati Fredegundis reginae ad hospitium memorati pontificis venerunt, poscentes, et duas libras argenti pro munere offerentes, ut in dejectionem Praetextati con
Abbreviated transcription (Latin):
ragnemũdo parisiaco taliter
rex ep̃m allocutus est dicens
Dic dñe pontifex qui iusticie
tramitem cet̾is ẜuas michi
cur denegas: Sed ut uideo
ꝑuersis consentis. et implet᷑
in te uulgare prouerbiũ. ꝙ
coruus corui oculũ nõ eruet.
Cui sacerdos. Michi inquit
O rex equitatem deserenti cor¬
reptores erũt multi. Te aũt
delinquentẽ quis corripiet nͥ
is qui se fatet᷑ peccaminum
uindicem. Quapp̃ si nos te de
iusticia cõmonẽtes audire
contempseris plus a deo ꝙͣ a
nobis condampnaberis. Ad hec
rex. Apud alios semꝑ iusticie
causam obtineo. apud te nuiꝙͣ
Uerũ ego optimã mee ultions
ĩuem materiani. Persuaso nãꝙ
turonico ppło ut clamet sibi ate
equitatis iura denegari. ego
quoq proclamabo me qui etiã
que ip̃i postulãt a te posse
promereri. Et sic orto adussi
te populorũ odio ĩiusti noie
denotaberis. Etontra põtifez
respondit. Si quidem sim ĩiustꝰ

Expanded text:
Ragnemodo Parisiaco, taliter Ragnemodo Parisiaco, taliter rex episcopum allocutus est dicens: « Dic, domne pontifex, qui justitiae tramitem caeteris servas, mihi cur denegas? Sed, ut video, perversis consentis, et impletur in te vulgare proverbium, quod Corvus corvi oculum non eruet. » Cui sacerdos: « Mihi, inquit, o rex, aequitatem deserenti correptores erunt multi. Te autem delinquentem quis corripiet, nisi ille qui se fatetur peccaminum vindicem? Quapropter si nos, te de justitia commonentes, audire contempseris, plus a Deo quam a nobis condemnaberis. » Ad haec rex: « Apud alios semper justitiae causam obtineo, apud te nunquam. Verum ego optimam inveni ultionis meae materiam. Persuaso namque Turonico populo, ut clamet sibi a te aequitatis jura denegari, ego quoque proclamabo me, qui etiam quae ipsi postulant a te posse promereri. Et sic orto adversum te populorum odio, injusti nomine denotaberis. » Econtra pontifex respondit: « Si quidem sim injustus,
Abbreviated transcription (Latin):
matur. Illis quoq nec ad ista
respondentibus subiũxit ãtistes
Cauenda nobis sc̃tissim pr̃es
illa terribilis dñi cõminatio
est. quam per ꝓphetã p̾nuĩci¬
auit. Si me inquiens dicente
ad impiũ. morte morieris
nõ ãnũciaueris ei sangiuiẽm̃
eus de manu tua requiram.
Nos itaq qui speculatores in
domo dei sumꝰ positi non
negligamꝰ regi ꝑicula sua¬
ostendere. et si necesse sit
exemplis ad resipiscendũ ꝓ uo¬
cet᷑ qualiter maximꝰ impe¬
rator beatũ martinũ impus
cõitare compellens imperio
pulsus sit. Uel clodomirus
sacerdoti auito nõ obaudiens
interiit. Cũq nec tũc quidem
quilz eorũ responsa p̃buisset
aliqui adulatorie artis regi
denũciauerũt nullũ ei ꝑtina¬
cius resistere ꝙͣ gregoriũ turo¬
nicũ qui mox̾ ꝑ quendã aulicũ
euocatus stante rege p̃p̃ taber¬
naculũ ramis tectũ bertrãnoq
burdegalensi pontifice dextre
euis inherente. simstre uero

Expanded text:
niatur. » Illis quoque nec ad ista niatur. » Illis quoque nec ad ista respondentibus, subjunxit antistes: « Cavenda nobis, sanctissimi Patres, illa terribilis Domini comminatio est, quam per prophetam praenuntiavit: S i me, inquiens, dicente ad impium: Morte morieris, non annuntiaveris ei, sanguinem ejus de manu tua requiram . Nos itaque, qui speculatores in domo Dei sumus positi, non negligamus regi pericula ostendere sua, et, si necesse sit, exemplis ad resipiscendum provocetur, qualiter Maximus imperator, beatum Martinum impiis communicare compellens, imperio pulsus sit, vel Clodomirus, sacerdoti Avito non obaudiens, interierit. » Cumque nec tunc quidem aliquis eorum responsa praebuisset, aliqui adulatoriae artis regi denuntiaverunt nullum ei pertinacius resistere quam Gregorium Turonicum. Qui mox per quemdam aulicum evocatus, stante rege propter tabernaculum ramis tectum Bertrannoque Burdegalensi pontifice dextrae ejus inhaerente, sinistrae vero
Abbreviated transcription (Latin):
In hoc inquit ueros uos esse
confirmo ꝙ muneratos uos
a me fore fatemini. Qiid ẽi
uestris ditatus doms agerẽ
nisi ut par pro pari referrẽ
Quod ꝟo falso confingitis
me mala regi machinatũ esse
id õimodis falsũ est. Hec eo
dicente rex quidem in regiam
se recepit. Ep̃ĩs aũt in domo
eccliẽ residentibus aduemiẽs
ecius arthidyaħ ꝯ parisiensis¬
ita eos alloquit᷑. Nũc inquiens
est tempus O sanctissum sacer¬
dotes quo aut pro uestra ma¬
gnanimi constancia glorifice¬
mini. aut pro deiectione et
cõtuẽlia fratris ac coẽpĩ ur̃i
contemptui ĩ posterũ si tacue¬
ritis habeañ. Tũc cet̾is ta¬
centibus eo ꝙ metuerẽt regne
furorem cuius instinctu ista
gerebant᷑. et digitũ ori suo
superponẽtibus gregorius
turonorũ antistes sic orsus
fruũt᷑ familiaritate salubria
ei suggerere consilia. ne forte
ira deuictus plus iusto in sacer¬
dotem dñi cõmoueat᷑. et a deo
ĩnocentiũ ultore grauius pu¬

Expanded text:
« In hoc, inquit, veros vos esse « In hoc, inquit, veros vos esse confirmo, quod muneratos vos a me fore fatemini. Quid enim vestris ditatus donis aliud agerem, nisi ut par pro pari referrem? Quod vero falso confingitis, me mala regi machinatum esse, id omnibus modis falsum est. » Haec eo dicente, rex quidem in regiam se recepit, episcopis autem in domo ecclesiae residentibus, adveniens Etius archidiaconus Parisiensisita eos alloquitur: « Nunc, inquiens, est tempus, o sanctissimi sacerdotes, quo aut pro vestra magnanimi constantia glorificemini, aut pro dejectione et contumelia fratris ac coepiscopi vestri, contemptui in posterum, si tacueritis, habeamini. » Tunc caeteris tacentibus quod metuerent reginae furorem, cujus instinctu ista gerebantur et digitum ori suo superponentibus, Gregorius Turonorum antistes sic orsus fruuntur familiaritate salubria ei suggerere consilia, ne forte, ira devictus, plus justo in sacerdotem Domini commoveatur et a Deo, innocentium ultore, gravius pu
Abbreviated transcription (Latin):
reñ maiestatis legibus cõdã¬
pnare possit Ego hũc qui falsit
sibi pastoris nom̃ẽ usurpat
cõuirationis cõtra me facte
auctorem. sacris nõ cõtradicẽs
canonibus ur̃e audiencie repre¬
sento. Et cõuersus ad p̾textatũ
rothomagensem epm. Ut quid
ait o episcope munera ppło
cõtra meã erogasti salutem.
Qua ue de causa filiũ mẽũ
meroueũ cũ uxore patrui cõ¬
uĩxisti: Nũ ignorabas quid
de hac causa sentiãt canones.
Quare aũt ita filiũ aduersus
patrem armasti suũ ut ille pa¬
riter cũ iuita regnũ uellet eri¬
pere meũ: Post ꝙͣ uero rex
siluit. franci qui proforibus
stabant fremẽtes. hostia base¬
lice effringere intebat᷑ ut
antistitem penis subderent
Ded rex hoc fieri prohibens
pretextato copiam purgandi
tribuit. Cũq ille obiecta re¬
felleret. quidam falsi testes
surgẽtes calũpinabant᷑ a põ¬
tifice sibi munera data ut regẽ
dolo perderent. Quib ep̃us

Expanded text:
reum majestatis legibus condereum majestatis legibus condemnare possit, ego tamen hunc, qui falsum sibi pastoris nomen usurpat, conjurationis contra me factae auctorem, sacris non contradicens canonibus, vestrae audientiae repraesento. » Et conversus ad Praetextatum Rothomagensem episcopum: « Ut quid, ait, o episcope, munera populo contra meam erogasti salutem? Quave de causa filium meum Meroveum cum uxore patrui conjunxisti? Non ignorabas quid de hac causa sacri sanciant canones? Quare autem ita filium adversus patrem armasti suum, ut ille pariter cum vita regnum vellet eripere meum? » Postquam vero rex siluit, Franci, qui prae foribus stabant frementes, ostia basilicae effringere nitebantur, ut antistitem poenis subderent. Sed rex, haec fieri prohibens, Praetextato copiam purgandi tribuit. Cumque ille objecta refelleret, quidam falsi testes surgentes calumniabantur a pontifice sibi munera data, ut regem dolo perderent. Quibus episcopus:
Abbreviated transcription (Latin):
Ittauenses quoq et ba¬
gasseni qui tũt arbassem
dicũt᷑. cõiũcti andegauensib
uuarocũ comitem britonũ repẽ¬
tino impetu oppͥme molliebãt᷑
Quorũ p̃uenit ĩsidias uearocꝰ
circa mediũ noctis suꝑ eos irru¬
ens et maximã ex eis strage
faciens. Tercia uero die cum
ducibus chilperici fedus pepi¬
git. Dans filiũ suũ obsidem et
que ꝑsuaserat reddens. Uenetũ
quoq urbem ea condicõe refu¬
dit ut si ex gr̃a regis eã tene
mẽret᷑ tributa quotãns solũe
nõ moraret᷑. Aliquãto aũt inf̃¬
iecto tp̃e a fide desciscens eumũ
uenetice urbis epm ad regem
dirigit pro quibusdã causis
responsa laturũ. Quem rex
cũ na obuirgatũ direxit in
exilum¬
Is ita gestis chilpericus
rex congregato cõsilio
pontificũ in ecclia scti petri
parisiace urbis pretextatũ
rothomagensem ep̃m cuius
iam mem̃ĩmꝰ exilio reuotatũ
in eorũ pñcia cũ hac accusutõe
exhabuit dicens. Qͣiuis o uene¬
randi pontifices regia ptãs

Expanded text:
ictavienses quoque et Bagasseni, qui nunc Arbasseni dicuntur, conjuncti Andegavensibus, Varocum comitem Britonum repentino impetu opprimere moliebantur. Quorum praevenit insidias Varocus, circa medium noctis super eos irruens et maximam ex eis stragem faciens. Tertia vero die cum ducibus Chilperici foedus pepigit, dans filium suum obsidem et quae pervaserat reddens. Venetum quoque urbem ea conditione refudit ut si ex gratia regis eam tenere mereretur, tributa quotannis solvere non moraretur. Aliquanto autem interjecto tempore a fide desciscens, Eunium Veneticae urbis episcopum ad regem dirigit, pro quibusdam causis responsa laturum. Quem rex cum ira objurgatum direxit in exsiliumHis ita gestis, Chilpericus rex congregato concilio pontificum in ecclesia Sancti Petri Parisiacae urbis, Praetextatum Rothomagensem episcopum cujus jam meminimus exsilio revocatum, in eorum praesentia cum hac accusatione exhibuit, dicens: « Quamvis, venerandi pontifices, regia potestas
Abbreviated transcription (Latin):
Ege domũ reuertẽti
longobardorũ quem ip̃e foro¬
uliensibus ducẽ dederat in
ytalia res nouas molliri et
iam cõplures ad eũ ciuitates
defecisse. Ad quos motus cõ¬
pͥmendos cũ sibi festinandũ
iudicaret stremussimũ quẽq
suorũ secũ ducens raptimi
italiã ꝓficiscit᷑. Rodgaudo qui
regnũi affectabat int̾fecto ciui¬
tatib quoq que ad ẽũ defete¬
rant sine dilatione receptis.
et in eis francorũ comitibus
cõstitutis eadem qua uenerat¬
uia uelociter reuersus est.
Cui iux alpes tnsgresso ottur¬
rerũt qui mĩciarent eresbur¬
gũ castrũ a saxonib expu¬
gnatũ ac p̃sidiũ francorum
quod in eo posuerat expulsũ
Sigis burgũ aliud castellũ oppu¬
gnatũ quidem s nõ captum
eo ꝙ hi qui in eo causa p̃sidii¬
fuerãt constituti facta erup¬
tione ĩcautos atq oppugna¬
tioni intentos saxones a tͬgo

Expanded text:
egi domum revertenti Langobardum, quem ipse Foroiuliensibus ducem dederat, in Italia res novas moliri, et iam conplures ad eum civitates defecisse. Ad quos motus comprimendos cum sibi festinandum iudicaret, strenuissimum quemque suorum secum ducens, raptim Italiam proficiscitur, Hruodgaudoque qui regnum adfectabat interfecto, civitatibus quoque, quae ad eum defecerant, sine dilatione receptis, et in eis Francorum comitibus constitutis eadem, qua venerat, velocitate reversus est. Cui vix Alpes transgresso occurrerunt, qui nuntia rent, Eresburgum castrum a Saxonibus expugnatum ac praesidium Francorum, quod in eo posuerat, expulsum; Sigiburg um aliud castellum oppugnat um quidem , sed non captum, eo quod hi, qui in eo causa pfuerant constituti, facta eruptione incautos atque obpugnationi intentos Saxones a tergo
Abbreviated transcription (Latin):
instar duorũ scutorũ igneoꝵ¬
colore rubeo flãmãtes et agi¬
tantes supra ip̃am fore eccãz¬
plurimis eorũ int̾fectis. reliqͦs
nõ solũ oppugnationẽ dimitte
s etiã fugere compulerunt.
pallantes q atq dispersos
ad lippiam usq flumẽ ꝓsecuti
sũt. Hec cũ regi Delata fuissẽt
cõuentu apud warmatiam
habito saxomam sine mora sta¬
tuit cũ exercitu ẽẽ petendã
cõtractis q ingẽtib copus
tanta celeritate ad destinatũ
a se in saxomã locũ ꝑuenit
ut om̃s hostiũ conatus quib
ei resistere parabãt illa festi¬
natione preuerteret. Nã ad
fontem lippie uemẽs ĩmẽsã
illiꝰ ꝑfidi ppłi multitudinẽ
uelut deuotã ac suppliceni.
et quam erroris sui pemitet
ueniam poscentẽ ĩuenit. Qui
cũ et imẜicorditer ignouisset
et eos qui se xpianos fieri
uelle affirmabãt baptizari fe¬
cisset datis et acceptis pro
fide ẜuanda fraudulẽtis eordẽ
promissiombus. obsidib quoq
imperauerat receptis eresbur¬

Expanded text:
instar duorum scutorum colore rubeo flammantes et agitantes supra ipsam eccplurimis interfectis reliquos non solum oppugnationem dimittere, sed etiam fugere compulerunt, palantesque ac dispersos ad Lippiam usque fluvium persecuti sunt. Haec cum regi adlata fuissent, conventu apud Wormaciam habito Saxoniam sine mora statuit cum exercitu esse petendam contractisque ingentibus copiis tanta celeritate ad destinatum a se in Saxonia locum pervenit, ut omnes hostium conatus, quibus ei resistere parabant, illa festinfontem Lippiae veniens, inmensam illius perfidi populi multitudinem velut devotam ac supplicem, et quam erroris sui poeniteret, veniam poscentem invenit. Cui cum et misericorditer ignovisset, et eos qui se christianos fieri velle adfirmabant, baptizari fecisset, datis et acceptis pro fide servanda fraudulentis eorundem promissionibus, obsidibus quoque quos imperaverat receptis, Aeresbur
Abbreviated transcription (Latin):
uirũ sapientem et stremiũ
gnarũq utilitatis et hone¬
statis regie. In tantũ autem
regi patri hec placuisse dicũt
ut hac mutatione stipendia¬
riam in francia interdiceret
annonã nlitarẽ dari. et
alia plurima corrigi Iuberet
congratulãs felicibus filii

Expanded text:
virum sapientem et strenuum, virum sapientem et strenuum, gnarumque utilitatis et honest tis regiae. In tantum autem regi patri haec placuisse dicuntur, ut hac imitatione stipendiariam in Francia interdiceret annonam militarem dari, et alia plurima corrigi juberet, congratulans felicibus filii
Abbreviated transcription (Latin):
mentũ et misericordie q̃ sibi
ieuina probat᷑ patefecit affe¬
ctũ. Nam ordinauit qualiter
in q̃tuor locis hyberna tnsiget
ut tribus ãnis ex actis. qr̃to
demũ ãno hiematurũ se qͥsq
eorũ sustiꝑet lotus. Cheo ati¬
adum scil palaciũ. cassiogilũ
andiacũ. et eurogilũ. Que loca
qñ quartũ rediebat᷑ ad ãmĩ
sufficientẽ regio ẜuicio exhi¬
bebant expensum
Dibus prudẽtissime or¬
dinatis inhibuit a ple¬
beis ulteriꝰ ãnonas militares
quas uulgo foderũ uocant
dari. et licet hoc unri unlitan
egre tulerĩt tamẽ ille uir mi¬
fericordie cõsiderãs et p̾ben¬
tiuĩ penuriã. et exigentuun
trudelitate. simul et utrorũq
ꝑdicionẽ satius iudicanit de
Pio submnstrare sius.q sicͦ
piitendo copiam rei frumẽ¬
tare suos irretiri periculis
riuo tp̃e albigenseo tributo
quo nidando umo et anona
grauabant᷑. sua liberalitate rele¬
uauit. Habebat aũt tũt tp̃is
meginariũ secũ missũ sͥ a pr̃e

Expanded text:
mentum, et misericordiae, quae illi genuina probatur, patefecit affectum 796. Nam or dinavit qualiter in quatuor locis hiberna transigeret, ut tribus annis exactis, quarto demum anno hiematurum se quisque eorum susciperet locus, Tehotuadum scilicet palatium, Cassinogilum, Andiacum, et Eurogilum. Quae loca, quando quartum redibatur ad annum, sufficientem regio servitio exhibebant expensam. uibus prudentissime ordinatis, inhibuit a plebeiis ulterius annonas militares, quas vulgo foderum vocant, dari. Et licet hoc viri militares aegre tulerint, tamen ille vir misericordiae, considerans et praebentium penuriam, et exigentium crudelitatem, simul et utrorumque perditionem, satius judicavit de suo subministrare suis, quam sic permittendo copiam rei frumentariae, suos irretiri periculis. Quo tempore Albigenses tributo quo in dando vino et annona gravabantur, sua liberalitate relevavit. Habebat autem tunc temporis Meginarium secum, missum sibi a patre,
Abbreviated transcription (Latin):
tis deũ illis ꝓpiciũ fieri cũ
ingenti gemitu p̃catus est.
Hoc eodem tp̃e britonũ impetꝰ
est motus. s tam facile cõqui¬
euit ꝙͣ imperator in ẽũ spem
posuit cui ueracissime dicit᷑.
subest em̃ tibi dñe cũ uolue¬
ris posse.

Expanded text:
tis, Deum illis propitium fieri cum tis, Deum illis propitium fieri cum ingenti gemitu precatus est. Hoc eodem tempore Brittonum inpetus est motus, sed tam facile conquievit, quam imperator in eum spem posuit, cui veracissime dicitur: Subest enim tibi, Domine, cum volueris, posse.
Abbreviated transcription (Latin):
bribus usq ad iisẜam sancti
martim hni pͥmores eiꝰ uita
excesserũt. Iesse olim ambia¬
nensis epũs. helias trecasine
urbis epũs. uuallo corbeiensis
monasterii abbas. Matfridus
lugo. Lambertus. godefridus
Item q filius eius godefridꝰ.
agũbertus comes partensis
Borgaritus quondã p̃fectus
uenatoribus regalibus. s et
ricardus uix euasit. nã post¬
nõ multũ et ip̃e morit᷑. liii
enĩ erãt quorũ recessu dice¬
bat᷑ francia nobilitate orbata
fortitudine ꝙiͣ nerius succisis
euirata. prudencia his obeũ
rutis ostendit deus ꝙͣ salubre
Non gloriet᷑ inquiens sapiẽs
in sapiencia nͭ fortis in for¬
titudine sua. nec diues in
diuicis suis S et imperato¬
ris añn quis miret᷑ digne
quãta hũc temperantia dĩna
gubernauerit clementia. Et¬
em̃ hoc suscepto nũtio n ͨ in se
exultauit. nec morti ĩnimitoꝵ
insultauit. S pugno pectore
tunso. Iatͥmis q oculis opple¬

Expanded text:
bribus usque ad missam sancti bribus usque ad missam sancti Martini, hii primores eius vita excesserunt: Iesse olim Ambianensis episcopus, Helias Trecassine urbis episcopus, Uuala Corbeiensis monasterii abbas, Matfridus, Hugo, Lantbertus, Godefridus, itemque filius eius Godefridus, Agimbertus comes Pertensis, Burgaritus quondam prefectus venatoribus regalibus; sed et Richardus vix evasit, non post multum et ipse moritur. Hii enim erant, quorum recessu dicebatur: Francia nobilitate orbata, fortitudine quasi nervis succisis evirata, prudentia hiis obeunrutis ostendit Deus, quam salubNon glorietur, inquiens, sapiens in sapientia, nec fortis in fortitudine sua, nec dives in divitiis suis. Sed et imperatoris animum quis miretur digne, quanta hunc temperantia divina gubernaverit clementia? Etenim hoc suscepto nuncio, nec in se exultavit, nec morti inimicorum insultavit, sed pugno pectore tunso lacrimisque oculis opple
Abbreviated transcription (Latin):
licet sensim cõtinue tamẽ ex
naribus affluebat. S tanta
alacritate ad uerba impera¬
toris et compassionẽ eius
recreatus est ut profiteret᷑
se pene in cõmodatis ꝓprie
oblitũ. Itaq et imissũ ad se
opulentissime curauit apud
se consistentẽ ditissime mu¬
nerauit recedentem. miltens
cũ eo duos epõs petrũ cen¬
tũcellensis urbis et georgiũ
regionariũ romane urbis
simul epm. Lotharius porro
ut audiuit memoratorum
ep̃õrũ ad domnũ imperatorẽ
aduentũ iisit leonẽ qui
tam apud illũ magni loci
habebat᷑ bononam qui iagno
intentato terrore ultͣ ꝓgredi
epõs prohibuit. Adrebaldus
tñ epistolã imperatori desti¬
natam ab eis occulte suste¬
pit. et cuidã suorũ sub opt̃e¬
tu mẽdici quousq alpes tͣn¬
siret ferendã cõmisit. ac post
imperatori prexit. Ea tempe
state quãta lues mortalis
ppłm qui lothariũ secuti sũt
ĩuaserit mirabile est dictu
In breui eñi idest a kł septẽ¬

Expanded text:
licet sensim continue tamen ex licet sensim continue tamen ex naribus effluebat; sed tanta alacritate ad verba imperatoris et compassionem eius recreatus est, ut profiteretur se pene incommoditatis proprie oblitum. Itaque et missum ad se opulentissime curavit apud se consistentem, ditissime muneravit recedentem, mittens cum eo duos episcopos, Petrum Centumcellensis urbis et Georgium regionarium Romane urbis , simul episcopum. Hlotharius porro, ut audivit memoratorum episcoporum ad domnum imperatorem adventum, misit Leonem – qui tum apud illum magni loci habebatur – Bononiam, qui magno intentato terrore ultra progredi episcopos prohibuit. Adrebaldus tamen epistolam imperatori destinatam ab eis occulte suscepit et cuidam suorum sub obtentu mendici, quousque Alpes transiret, ferendam commisit ac post imperatori pstate quanta lues mortalis populum qui Lotharium secutus est, invaserit, miserabile est dictu. In brevi enim, id est a Kalendis Septem
Abbreviated transcription (Latin):
se liña beatorũ apłoꝵ ĩuisere
uelle. Quod ne fieret irruptio
nordinanorũ in frisiam ĩpedi¬
uit. Ad quorũ comp̾mendã
pergens insolenciai misit
ad lothariũ fulconẽ scilicet
abb̃em et ricardũ conutẽ. nno
et adrebaldũ abbem Quorũ
fulco et ricardus responsũ
sib ab lothario referrent. adre¬
baldus porro romã perget
gregoriũ papã de necessa¬
rus consulturꝰ. et uolũtatẽ
imperatoris ceteraq sibi iũ¬
cta perlaturꝰ S lotharius
de his cõuentꝰ. necñõ et de
rebus quarũdã ecclesiarũ
ablatis que in ytalia sunt
quibusdã ãnuit. quedã se non
posse ẜuare respondit. et fulco
quidẽ atq ricardus imꝑatori
a frisia post fugã normanoꝵ
reuertenti talia ñciãt in
franconofurd palacio. ubi ip̃e
autũnalem exercens uena¬
tionem hiematũ aquis sese
rom̃a ut iussũ sibi fuerat
ꝑuenit. Domnũ gregorium
papã egrotantem reperit.
et maxĩẽ fluxu sangius qͥ

Expanded text:
se limina beatorum apostolorum invisere se limina beatorum apostolorum invisere velle. Quod ne fieret, inruptio Nordmannorum in Frisiam impedivit. Ad quorum conprimendam pergens insolentiam, misit missos ad Hlotharium, Fulconem scilicet abbatem et Richardum comitem necnon et Adrebaldum abbatem; quorum Fulco et Richardus responsum sibi a Hlothario referrent, Adrebaldus porro Romam pergeret, Gregorium papam de necessariis consulturus et voluntatem imperatoris ceteraque sibi iniuncta perlaturus. Sed Hlotharius de his conventus, necnon et de rebus quarundam ecclesiarum ablatis que in Italia sunt, quibusdam annuit, quedam se non posse servare respondit. Et Fulco quidem atque Richardus imperatori a Frisia post fugam Nordmannorum revertenti talia nunciant in Franconofurd palatio; ubi ipse autunnalem exercens venationem, hiematum Aquis sese Romam, ut iussum sibi fuerat, pervenit, domnum Gregorium papam egrotantem repperit et maxime fluxu sanguinis, qui
Abbreviated transcription (Latin):
tori eo quod condicoes sacra¬
mentorũ dudũ promissas
irrũperet. maxĩe q ecclĩam
sancti petri quam tam auus
eius pipniꝰ ꝙͣq pater eius
karolus necnõ et ip̃e in tutelã
susceperãt. hoies eius crudelis¬
sua clade uexarent. Que
res amimũ illiꝰ mitissimũ¬
extra ordinarie ut uidebatur
missos dirigeret nullũ pene
ad tantũ iter conficiendũ spa¬
ciũ tribuens misit ad lothariũ
cõmonens ne talia fieri ꝑdu¬
ceret. monens ut memor ẽẽt
quia q̃ñ ei regnũ ytalie Dona¬
uit etiã curã sancte romane
ecclĩe simul cõmisit. et quã
ab aduersariis defensandã
susceperat nequaꝙͣ a sius diripi
ꝑmitteret. cõmonens etiam
sacramẽtorũ ab eo sͥ nuper
promissorũ ne forte obliuistẽs
aut paruipendẽs et diuintatẽ
offenderet quod sibi impune
futurũ nõ ignoraret. Simul
etiam iubens parare sibisti¬
pendiarias ãnonas. statuasq
cõgruas per om̃e iter quod
romã transmictit. dicebat eĩĩ

Expanded text:
tori, eo quod conditiones sacratori, eo quod conditiones sacramentorum dudum promissas inrumperet, maximeque ecclesiam sancti Petri, quam tam avus eius Pippinus quamque pater eius Karolus necnon et ipse in tutelam susceperant, homines eius crudelissima clade vexarent. Que res adeo animum illius mitissimuextraordinarie, ut videbatur, missos dirigeret, nullum pene ad tantum iter conficiendum spatium tribuens. Misit ad Hlotharium, commonens ne talia fieri permitteret, monens ut memor esset, quia quando ei regnum Italic donavit, etiam curam sanctae Romanę ecclesię simul commisit, et quam ab adversariis defensandam susceperat, nequaquam a suis diripi permitteret. Commonens etiam sacramentorum ab eo sibi nuper promissorum, ne forte obliviscens aut parvipendens ea divinitatem offenderet, quod sibi ‹non› impune futurum, non ignoraret. Simul etiam iubens, parari sibi stipendiarias annonas stativasque congruas per omne iter, quod Romam transmittit; dicebat enim,
Abbreviated transcription (Latin):
tor cũ cõiuge reconciliari uo¬
luit. p̾mũ ip̃i u̾ualle dimissis
quecũq in ẽũ cõmiserat delictis
multa alacritate et benignitate
cordis. Mandauit qz per eũ
et ceteros filio missos ut ꝙ̃to¬
tius ueniret. Quod si faceret
consultissime sibi futurũ stiret
Qui redierũt et filio rem re¬
tulerũt. S ne mãdatũ impe¬
ratoris ad effectũ ꝑduceret᷑
morbus febris q mt̾cessit. et
uuallam quidem reb hũanis
abduxit. Lothariũ uero letto
deiciens maxĩo tp̃e languere
fecit. Imperator uero clemen¬
tissimꝰ natura ut filiũ adũsa
ualitudine correptũ audiuit
per missos fidelissimos scilicet
hugonẽ fratren suũ. s et adal¬
gariũ comitem eũ uisitauit
atq eius om̃iã incõmoda re¬
scire studuit. imitatus uidelz
beatũ dauid qui multis ĩue¬
ctionib lacessitus a filio mortẽ
tamẽ eius egerrime tulit. At
uero postꝙͣ de seuiente lãgore
cõualuit. nũciatũ est impera¬

Expanded text:
tor cum coniuge reconciliari votor cum coniuge reconciliari voluit primum ipsi Uualę, dimissis quaecumque in eos commiserat delictis multa alacritate et benignitate cordis, mandavitque per eum et ceteros filio missos, ut quantocius veniret; quod si faceret, consultissime sibi futurum sciret. Qui redierunt et filio rem retulerunt. Sed ne mandatum imperatoris ad effectum perduceretur, morbus febrisque intercessit, et Uualam quidem rebus humanis abduxit, Hlotharium vero lectulo deiciens maximo tempore languere fecit. Imperator vero clementissimus natura, ut filium adversa valitudine correptum audivit, per missos fidelissimos, Hugonem videlicet fratrem suum sed et Adalgarium comitem, eum visitavit atque eius omnia incommoda rescire studuit, imitatus videlicet beatum Dauid, qui multis insectationibus lacessitus a filio, mortem tamen eius egerrime tulit. At vero postquam deseviente languore convaluit, nuntiatum est impera
Abbreviated transcription (Latin):
aquis se cõtulit. filioq suo lo¬
thario mãdauit ut nobiles qͦsq
suorũ ad eũdem locũ diriget.
quatinꝰ reconciliationis mutue
inter se et illũ ratio inuestiga¬
ret᷑. Augusta iudich cũ cõsili¬
aris imperatoris inito cõcilio
quod ualencia ut uidebatur
imperatoris corpus destitueret
et si mors ingrueret et sibi et
lrarolo ꝑiculũ ĩmineret. insi
aliquen fratrũ sib acisterẽt
cõiectantes qz nullũ filiorum
imperatoris tam cõuementem
huiꝰ ce rei. sicut lothariũ hortati
sũt imperatorem ut ad eũ missos
pacificos mitteret. et ad hoc ĩp̃m
ĩuitaret. Qui ut paci semper
studens. semper qz dilector pa¬
cis atq amator unitatis. q̃re¬
bat nõ m ͦ filios s et inmitos
sibi caritate uniri. In cõdicta
porro iulla et in tp̃e p̃finito
affuere missi a filio quos ip̃e
p̾cepit plurum Inter quos
etiam uualla pͥmꝰ affuit.
Causa aũt supradita uẽtilata
atq ad calcem perducta Impera¬

Expanded text:
Aquis contulit se, filio suo HloAquis contulit se, filio suo Hlothario mandavit, ut nobiles quosque suorum ad eundem locum dirigeret, quatinus reconciliationis mutuae inter se et illum ratio investigaretur. Augusta Iudith cum consiliaribus imperatoris inito consilio, eo quod valentia, ut videbatur, imperatoris corpus destitueret, et si mors ingrueret, et sibi et Karolo periculum immineret, nisi aliquem fratrum sibi adscisserentur, coniectantesque nullum filiorum imperatoris tam convenientem huiusce rei sicut Hlotharium, hortati sunt imperatorem, ut ad eum missos pacificos mitteret et ad hoc ipsum invitaret; qui ut paci semper studens semperque dilector pacis atque amator unitatis, querebat non modo filios, sed et inimicos sibi caritate uniri. LV. LV.In condicta porro villa et tempore praefinito adfuere missi a filio, quos ipse praecepit, plurimi; inter quos etiam Uuala primus adfuit. Causa autem supradicta ventilata atque ad calcem perducta, impera
Abbreviated transcription (Latin):
pit. Ipẽ aũt quadragesime tp̃us
ibidem exegit. s et pasche sole¬
pnitatem mettis celebrauit.
Ost solẽpnntatem porro
paschalem ante pẽtheco¬
stes uenerabilem diem. tuuta¬
ten uangionũ que mĩc u̾oar¬
macia uocat᷑. scdm̃ condictũ
ad celebrandũ cõuentũ gene¬
ralem adit. Ubi ei etiã filius
pipiꝰ occurrit. nec ludouicꝰ
alter eius filius defuit. More
aũt suo imperator nequaꝙͣ
cõuentũ istũ a publica utili¬
tate uacare passus est. Diligẽ¬
ter nãq in eo exam̃are stu¬
duit quiqz missorũ in diusas
partes directi quid egerint.
Et qr aliqui comitũ in repħe¬
sione et exterminatõe latronũ
segnes reperti sũt diu̾sis sen¬
tencus eorũ segniciem condi
opp̾ssione releuarent. int̾miãtꝰ
etiam seueriorem in eos se li¬
braturũ smãm. qui huic ãmo¬
nitiomi nõ essent obtempera¬
turi. Eũq ab hoc placito po¬
pulũ dimitteret et sequens in
theodonis uilla post pascha
cõstitusset ad hiemandum

Expanded text:
pit. Ipse autem quadragesime tempus ibidem exegit, sed et paschę sollempnitatem Metis celebravit. Post sollempnitatem porro paschalem atque pentecostes venerabilem diem, civitatem Uuangionum, que nunc Uuarmatia vocatur, secundum condictum ad celebrandum conventum generalem adiit, ubi ei etiam filius Pippinus occurrit, nec Hludouuicus alter filius eius defuit. More autem suo imperator nequaquam conventum istum a publica utilitate vacare passus est: Diligenter namque in eo examinare studuit, quique missorum in diversas partes directi quid egerint. Et quia aliqui comitum in reprehensione et exterminatione latronum segnes reperti sunt, diversis sententiis eorum segnitiem condigoppressione relevarent; interminatus etiam severiorem in eos se libraturum sententiam, qui huic ammonitioni non essent obtemperaturi. Cumque ab hoc placito populum dimitteret et sequens in Theodonis villa post pascha constituisset, ad hiemandum
Abbreviated transcription (Latin):
Udouicus rex gͣmame
mense maio in tͥburas
placitũ suũ tenuit. Et qr ibi
que meditatus fuerat ꝑficere
nõ potuit. iterũ placitũ suũ
secus arũenam ꝑuenit. ubi
certo mĩcio ludonccũ nepotẽ
suũ ꝑtalie imperatorẽ obusse
comperit. Quapp̃ inde moñes
ad pontigonem ꝑuenit. et
quoscũq potuit de uicinis suis
consiliarus obuiam sibi uenire
precepit. et a quibuscũqz ualuit
suppetias in itiere suo accepit.

Expanded text:
udowicus rex Germaniae mense Maio in Triburas placitum suum tenuit, et quia ibi quae meditatus fuerat perficere non potuit, iterum placitum suum secus Arduennam pervenit; ubi certo nuntio, Hludowicum nepotem suum Italiae imperatorem obisse, comperit. Quapropter mox inde movens, ad Pontigonem pervenit et quoscumque potuit de vicinis suis consiliariis obviam sibi venire praecepit et a quibuscumque valuit suppetias in itinere suo accepit.
Abbreviated transcription (Latin):
super altare occidit.
U̾douicus rex gͣmame
ad frẽm suũ karolum
filiũ suũ harolũ cũ aliis suis¬
missis direxit. petens ut smił
loquerent᷑ secus mosellami. ad
quod placitũ cũ harolus ꝑgẽt
uentris solutõe detentus ad
illud placitum ͥ sicut fuerat cõ¬
dictũ ꝑuenire nõ potuit. Unde
collocutio eorũ karoli scilicet
et ludonici secus mosam apud
heristalliũ tirta kł. decem̃br
fuit. De qua collocutõe harolus

Expanded text:
altare occidit. udowicus, rex Germaniae, ad fratrem suum Carolum filium suum Carolum cum aliis missis suis direxit, petens ut simul loquerentur secus Mosellam; ad quod placitum cum Carolus pergeret, ventris solutione detentus, ad illud placitum, sicut fuerat condictum, pervenire non potuit. Unde conlocutio eorum, Hludowici scillicet et Caroli, secus Mosam apud Heristallium circa Kalendas Decembris fuit. De qua conlocutione Carolus
Abbreviated transcription (Latin):
Et accepit ip̃am epłam Inuolutã
Una cũ ioħe tustanensi et icħe
arhetino et dedit illã ansegiso
et iussit sellã plectilem ponere
ante om̃s ẽpõs cisalpini regni
ansegiso ut suꝑgrederet᷑ om̃s
ante se ordinãtos et sederet in
et petentib epis ut liceret eis
uel exemplar sibi de epistola di
trare. et sic soluta est synodus

Expanded text:
Et accepit ipsam epistolam involutam Et accepit ipsam epistolam involutam una cum Iohanne Tuscanensi et Iohanne Aritino et dedit illam Ansigiso, et iussit sellam plectilem ponere ante omnes episcopos Cisalpini regni Ansigiso, ut supergrederetur omnes ante se ordinatos et sederet in et petentibus episcopis, ut liceret eis vel exemplar de epistola sibi dirtrare. Et sic soluta est synodus
Abbreviated transcription (Latin):
ponenda et emicleanda q̃rãt᷑.
Petentib aũt epĩs ut eis ꝑuit¬
teret᷑ ip̃a legi epłã. quib erat
De his iussis apłicis responderẽt
quorũ rñsio talis fuit ut ẜuato
singłis inetropolitanis iure pͥui¬
legni pm sacros canones. et
iuxta secreta sedis romane põ¬
tificũ ex eisdem sacͥs canoĩb
promulgata domni ioħis p̃p̃e
apłicis iussionib obedirent.
Et cũ imꝑator et legati apłici
satis agerent ut absolute archi¬
ep̃i responderẽt se obedituros
de pͥmatu ansegisi sicut aplicꝰ
stͥpsit. aliud insi ut p̃dictũ est
responsũ ab eis extorq̃ri nõ
potuerũt excepto ꝙ frothariꝰ
burdegalensis epũs qm̃ a burde¬
gala ad pictaus. inde qz ad
bituricũ fauore p̾ncipis cõtra
regulas se cõtulit ꝑ adulatoem
respondit quod imperatori place
cognouit. Tũc motus imꝑator
dixit. ꝙ donuiꝰ apłitus ei suas
uices cõmisit in synodo et ꝙͦ
ille p̾cepit. isdem exequi studẽt.

Expanded text:
ponenda et enucleanda quaerantur. ponenda et enucleanda quaerantur. Petentibus autem episcopis, ut eis permitteretur ipsa legi epistola quibus erat de his iussis apostolici responderent. Quorum responsio talis fuit, ut, servato singulis metropolitanis iure privilegii secundum sacros canones et iuxta decreta sedis Romanae pontificum ex eisdem sacris canonibus promulgata, domni Iohannis papae apostolici iussionibus oboedirent. Et cum imperator et legati apostolici satisegerint, ut absolute archiepiscopi responderent, se oboedituros de primatu Ansigisi sicut apostolicus scripsit, aliud nisi ut praedictum est responsum ab eis extorquere non potuit, excepto quod Frotarius Burdegalensis episcopus, quoniam a Burdegala ad Pictavis indeque ad Bituricum favore principis contra regulas se contulit, per adolationem respondit, quod imperatori placere cognovit. Tunc motus imperator dixit, quod domnus papa ei suas vices commisit in synodo, et quod isdem praecepit ille exequi studeret.
Abbreviated transcription (Latin):
in cõuigiũ sumpsit.
Ndecĩõ kł. Iulii indictõe ix
clericis uestibus eccliasticis
indutis et domo ac sedilib
palliis protensis. atq ĩgremio
synodi et prospectu imꝑialis
sedis lectorio suppõĩtis sacrosã¬
ctis euuãgelus uenit donniiꝰ
imꝑator karolus in uestitu
Deaurato habitu francisco cũ
legatis apł̃ice sedis in synodũ
et cantorib antiphonam. Ex¬
audi nos dñe cũ ꝟsib et głia
cãtantib post kyriel. et data
orone a Iohẽ tustanense ep̃õ
resedit dominꝰ imꝑator in sy¬
nodo et legit Iohes tuscanẽsis
epus epistolas a domno apłico
siastica dictauerit: siue in euo¬
canda synodo siue in aluis nego¬
cus exercendis per gallias
et g̾manias apłica uite fruat᷑
et decreta sedis apłite per
ip̃m epĩs manfesta efficiãt᷑.
Et rursus que gesta fuerint
eius relatõe si nctẽ fuerit apłice
sedi pandant᷑: et maiora nego¬
cia ac dificiliora queq sugge¬
stione ip̃ius a sede apłica dis¬

Expanded text:
imonium sumpsit. Undecimo Kalendas Iulii, indictione 9, clericis vestibus ecclesiasticis indutis, et domo ac sedilibus palliis protensis, atque in gremio synodi et prospectu imperialis sedis lectorio superpositis sacrosanctis euangeliis, venit domnus imperator Karolus in vestitu deaurato, habitu Francico, cum legatis apostolicae sedis in synodum. Et cantoribus antiphonam Exaudi nos Domine cum versibus et Gloria cantantibus, post Kyrieleyson, et data oratione a Iohanne Tuscanense episcopo, resedit domnus imperator in synodo. Et legit Iohannes Tuscanensis episcopus epistolas a domno apostolico litas ecclesiastica dictaverit, sive in evocanda synodo sive in aliis negotiis exercendis, per Gallias et per Germanias apostolica vice fruatur, et decreta sedis apostolicae per ipsum episcopis manifesta efficiantur, et rursus quae gesta fuerint eius relatione, si necesse fuerit, apostolicae sedi pandantur, et maiora negotia ac difficiliora quaeque suggestione ipsius a sede apostolica dis
Abbreviated transcription (Latin):
predami putantes eam auide
insequũt᷑ At ip̃a transito
flumine uadũ ostendit. ac
deinceps nulli comparuit. Ita
rex cũ oi exercitu tnͣsmẽas
pictauis ꝑuenit. et haud ꝓcul
a basilica sc̃ti hylarii tentoria
fixit. edictoq compescuit ppłm
qui secũ aderat ne quid in ea
prõiũcia raperent nec cibi
quidem necessaria. Cũ ecce
medio noctis silencio farus
mrea iuisa est egredi ab ecc̃a
sancti hylarii. ac suꝑ tab̾na¬
culũ in quo rex quiestebat
protendi. Conẜto go prelio
Uicti gothi terga uerterũt
Inter ip̃as uero confertissias
acies clodoueus cũ alarico
tertamẽ imit. Cũ q ẽũ terre
prostrauisset. et qua letale
Uuluꝯ infligeret rimaretur
duo gothi eũ a latere costis
ferunt. S pp̃ loricam eum
Uulnerare nequiuerunt.

Expanded text:
praedam putantes, eam avide praedam putantes, eam avide insequuntur. At ipsa transito flumine vadum ostendit, ac deinceps nulli comparuit. Ita rex cum omni exercitu transmeans Pictavis pervenit, et haud procul a Basilica sancti Hilarii tentoria fixit, edictoque compescuit populum qui secum aderat, ne quid in ea provincia raperent, nec cibi quidem necessaria; cum ecce medio noctis silentio pharus ignea visa est egredi ab Ecclesia sancti Hilarii, ac super tabernaculum in quo rex quiescebat, protendit. Conserto ergo praelio victi Gothi terga verterunt. Inter ipsas vero confertissimas acies Clodoveus cum Alarico certamen iniit. Cumque eum terrae prostravisset, et qua lethale vulnus infligeret rimaretur, duo Gothi eum a latere contis feriunt; sed propter loricam eum vulnerare nequiverunt.
Abbreviated transcription (Latin):
sepulcheũ sancti mitteret mar¬
tu dixit eis. Ite et a basilica
sancti martim mihi signũ ui¬
itorie referte.Abeñtes illi
dũ eccliam oraturi intrant
uox cantoris eorũ insonuit
auribus dicens. Preciuxisti
me dñe uirtute ad bellũ et
iniicorũ meorũ dedisti inͣ
dorsa. letantes illi orone cõ¬
pleta munĩb q oblatis regi
signũ uictorie a deo sͥ cõcessũ
depromũt et alacrem efficiũt
Um aũt flumen ciui
ugenna nomen est transire
deliberaret. dũ uãdũ nõ ĩue¬
iret. eo ꝙ fluuius pluuis
auctus ex undasset his dm̃niĩ
u̾bis exorare cepit. Grinitas
inquit in ꝑsoms deus et in
maiestate unus mihi contra
aduersarios fidei catholice ui¬
ctoriam tribuens facilem huiꝰ
aluei concede transitũ. Annuit
his p̾cibus clemens auris õĩpo¬
tentis. Cũq illucescente die
castra mouissent. ecte terua
quedam se subito conspectib
eorũ ingessit Illi ut moris est
francoꝵ. uenatui scil insistẽ

Expanded text:
sepulcrum sancti mitteret Marsepulcrum sancti mitteret Martini, dixit eis: « Ite et a basilica sancti Martini mihi signum victoriae referte. » Abeuntes illi dum ecclesiam oraturi intrant, vox cantoris eorum insonuit auribus, dicens: Praecinxisti me, Domine, virtute ad bellum, et inimicorum meorum dedisti mihi dorsa . Laetantes illi, oratione completa muneribusque oblatis, regi signum victoriae a Deo sibi concessum depromunt, et alacrem efficiunt. Cum autem flumen, cui Vigenna nomen est, transire deliberaret, dum vadum non inveniret, eo quod fluvius pluviis auctus exundavisset, his Dominum verbis exorare coepit: « Trinitas, inquit, in personis Deus, et in majestate unus, mihi contra adversarios fidei catholicae victoriam tribuens, facilem hujus alvei concede transitum. » Annuit his precibus clemens auris Omnipotentis. Cumque illucescente die castra movissent, ecce cerva quaedam se subito conspectibus eorum ingessit. Illi ut moris est Francorum, venatui scilicet insistere
Abbreviated transcription (Latin):
Ostendũt profecto se totius
iam gentis non posse ꝑpeti
qui unius expauerũt con¬
stanciam legãti. hoc solũ uos¬
nosse cupio uobis aduersum
ĩmanissimos hostes nõ pro cõui¬
gibus aut liberis/ nõ etiã pro
acquirendis certamen ẽẽ diui¬
cus Sz potius pro inseparabili
sancte trinitatis unitate quã
illi nefandissimo diidunt
errore. Ad extremũ pro dĩnis
Imul hũanis q legib que ĩiu¬
riaꝵ ĩmunes sentiũt debe̾̃ ẽẽ
eos qui mediatores hostiliũ
efficiũt᷑ armorũ inter arma nãq
hostilia sola legatio pacis seque¬
strata est. Exunit hostẽ qui le¬
gatione fungit᷑. festinemꝰ igit᷑
ad p̾liũ et de diuina protectõe
confisi hostiles phalanges aggre¬
diamꝰ intrepidi. Hac alloquutõe
ducis aĩati uiri uirtutis cõtra
hostes proficiscũt᷑ corde cõstãti
aut unncere aut mori parati.
affuisse auxiliu signa
a deo ostensa docuerũt. Nã dũ
legatos munera ferentes ad

Expanded text:
Ostendunt profecto se totius Ostendunt profecto se totius iram gentis non posse perpeti, qui unius expaverunt constantiam legati. Hoc solum vosnosse cupio, vobis adversum immanissimos hostes, non pro conjugibus aut liberis, non etiam pro acquirendis certamen esse divitiis, sed potius pro inseparabili sanctae Trinitatis unitate, quam illi nefandissimo dividunt errore; ad extremum pro divinis simul humanisque legibus, quae injuriarum immunes sanciunt debere esse eos qui mediatores hostilium efficiuntur armorum. Inter arma namque hostilia, sola legatio pacis sequestra est. Exuit hostem qui legatione fungitur. Festinemus igitur ad praelium, et de divina protectione confisi hostiles phalanges aggrediamur intrepidi. » Hac allocutione ducis animati viri virtutis contra hostes proficiscuntur corde constanti, aut vincere aut mori parati. adfuisse auxilium signa a Deo ostensa docuerunt. Nam, dum legatos munera ferentes ad
Abbreviated transcription (Latin):
riret᷑ conti. quor sũma soli¬
dorũ ad dñium deueniret
regis francor. Redeũt qui
fuerãt missi iudiciũ referũt
regis theoderici. quod cũcti lau¬
dauerũt franci. S gothi id
se nõ posse implere dixerũt
Insuper et legatũ cõtumelus
ille in solario cuiisdã domus
dormitũ isset gothi tabulatũ
quod ante lectũ eius erat destru¬
xerũt. Qui ad requisita dũ
surgeret nature pede lapso
corruit brochio q cõtrito uix
uiuus euasit festinꝰ itaq
natale solit repetit. rei geste
ordinẽ ei aquo missus fuerat
pandit flebilẽq sue qrełã
erũpne miserabiliter deꝓunt
Rex gͦ clodoneus in talibus
nõ esse procrastinandũ intꝰ
simul q prõ ĩiuria legati ir̃e
impatiens cõgregat excitũ
quem tali hortat᷑ õrone ad
Pugnami. Uirtutis inquit
uestre o fortissimi cõmilitones
securus aĩositatem uestram
millius exhortatois in digã
extinuerũt. ut legatũ nr̃m
infanda cede perimere uellẽt

Expanded text:
riretur conti; quorum summa soliriretur conti; quorum summa solidorum ad dominium deveniret regis Francorum. Reversi qui fuerant missi judicium referunt regis Theodorici, quod cuncti laudaverunt Franci. Sed Gothi id se non posse implere dixerunt; insuper et legatum Clodovei conocte, dum ille in solario cujusdam domus dormitum isset, Gothi tabulatum quod ante lectum ejus erat destruxerunt, qui, ad requisita dum surgeret naturae, pede lapso corruit, brachioque contrito vix vivus evasit. Festinus itaque natale solum repetit, rei gestae ordinem ei a quo missus fuerat pandit, flebilemque suae querelam aerumnae miserabiliter depromit. Rex ergo Clodoveus, in talibus non esse procrastinandum ratus, simul pro injuria legati irae impatiens, congregat exercitum, quem tali hortatur oratione ad pugnam: « Virtutis, inquit, vestrae, o fortissimi commilitones, securus, animositatem vestram nullius exhortationis indigam extimuerunt ut legatum nostrum infanda caede perimere vellent.
Abbreviated transcription (Latin):
tiens pat̾mis ad dm̃̃ suũ regres¬
sus mĩciat ei que cognouerat
complacuisse gothis. Progressus
itaqz clodoueus e francia uenit
in aquitamã Et anteꝙ ꝑue¬
niret ad locũ placito destinatuũ
sup̃ memoratũ dirigit legatũ
quo habitu gothi uterentur
exploraturũ. Qui dũ alarito
regi colloqueret᷑ ferreũ hostii
obicem eũ pro baculo mami
gerere ꝑsensit. et qͣuod reliqui
idem facerent agnouit. appre¬
hensaq dextra regis dixit ei.
Quid inquit o rex te lesit
dñs meus clodoueus et franci
ut nos fraude machinareris
decipe. Quo negante et causa
ad uirgiũ usq procedente defi¬
nitũ est ut iudicio theoderici
ytalia quo et regnabat dirigũt
Qui utriusq partis agnita
tausa statuit ut legatus fran¬
corũ equo ascenso ante fores
palacii regis alarici stãs ele¬
uatam teneret hastã mami
super quã alaricus et gothi
eo usq copiam iacerẽt nĩmoꝵ
argenti quousqz sũmitas ope¬

Expanded text:
tiens Paternus, ad dominum suum regrestiens Paternus, ad dominum suum regressus, nuntiat ei quae cognoverat complacuisse Gothis. Progressus itaque Clodoveus e Francia venit in Aquitaniam, et antequam perveniret ad locum placito destinatum, supra memoratum dirigit legatum, quo habitu Gothi uterentur exploraturum. Qui, dum Alarico regi colloqueretur, ferreum ostii obicem eum pro baculo manu gerere persensit, et quod reliqui idem facerent agnovit. Apprehensaque regis dextra, dixit ei: « Quid, inquit, o rex, te laesit dominus meus Clodoveus et Franci, ut nos fraude machinareris decipere? » Quo negante, et causa ad jurgium usque procedente, definitum est ut judicio Theodorici,Italiam, ubi et regnabat, dirigunt. Qui, utriusque partis agnita causa, statuit ut legatus Francorum, ascenso equo ante fores palatii regis Alarici stans, elevatam teneret hastam manu, super quam Alaricus et Gothi eo usque copiam jacerent nummorum argenti quousque summitas ope
Abbreviated transcription (Latin):
secuti burgũdiones erãt. optimã¬
q galliarũ partẽ a fluiuo scil
ligeris usq ad pireneor iuga
montiũ optinebãt
xtitit et alia iusta huius
pugne occasio. Miserat
iden clodoueus legatũ suũ nõĩe
paternũ ad alaricũ regem go¬
thorũ ut que pacis essent cũ
eo tractaret. simul etiã ut uolũ¬
tatem eius agnosceret In quo
loco ambos reges simul pro
utriusq regni utilitatib collo¬
cuturos oporteret occurrere
et alaricus iuxta more ãtiqͦ
barbam clodouei tangens adop¬
tuiꝰ ei fieret pater legato ad¬
uenienti et pp̃ que uenerat ĩti¬
mãti alaricus designat locũ.
dicitq se colloquio nõ defutuꝵ
Inquirit demũ legatus utrum
cũ paucis an cũ multitudine
adueniret exercitus. Ille se fatet᷑
paucis assũptis eorũt expetiturũ
colloquiũ. Rursus int̾rogat pat̾nꝰ
utrũ armati essent an mermes
Dicit ille suos om̃s mermes ue¬
turos. et ut itidem franci faciant
postulaturos. His om̃ib consen¬

Expanded text:
erant, optimamque Galliarum partem a fluvio scilicet Ligeris usque ad Pyrenaeorum juga montium obtinebant. Exstitit et alia justa hujus pugnae occasio. Miserat idem Clodoveus legatum suum, nomine Paternum, ad Alaricum regem Gothorum, ut quae pacis essent cum eo tractaret, simul etiam ut voluntatem ejus agnosceret, quo in loco ambos reges sibi pro utriusque regni utilitatibus collocuturos oporteret occurrere, et Alaricus, juxta morem antiquorum, barbam Clodovei tangens, adoptivus ei fieret pater. Legato advenienti et propter quae venerat intimanti Alaricus designat locum, dicitque se colloquio non defuturum. Inquirit demum legatus utrum cum paucis an cum multitudine adveniret exercitus. Ille se fatetur, paucis assumptis, eorum expetiturum colloquium. Rursus interrogat Paternus utrum armati essent an inermes. Dicit ille: Suos omnes inermes venturos, et ut itidem Franci faciant postulaturos. His omnibus consen