comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sus uiuni dis ex senat decro nunciari ub&. Eta infetis t eeodure domen
disce dur. lesterĩ calpuruis parato exercitu. lagte sib ihomiles aiat̃i¬
ln quis fuit scaurus. cuiꝰ de natura & habita supra memorauimꝰ. Nã in
consule nr̃o. multȩ bonȩ artes animi & corporis erant:: quas om̃s auari¬
tia p̃pediebat: patiens laboꝵ. acri ingenio satis ꝓuidens. belii haud
ignarus firmis simꝰ contra pericula & insidias. Sed legionesꝑitaliã.
regiũ. atq inde siciliã. porro ex sicilia in affricã sunt transuectȩ. Igit᷑
calpurniꝰ ininitio paratis cõmeatib acrit̃ numidiã ingressus . mul¬
tosq mortales & urbes aliquot pugnando coepit. Sed ubi iugurtha ꝑle¬
gatos pecunia tẽp̃tare. belliq qđ administrabat asꝑitatẽ ostendere coepit.
animꝰ eger auaritia facile conursus. Cȩterũ sotius & administer om̃iũ
consilioꝵ as sumit᷑ seaurꝰ. Quitã  si a principio plerisq ex factione ei

Expanded text:
sul Numidis ex senatus decreto nuntiari iubet. Ita infectis rebus illi domum discedunt. Interim Calpurnius parato exercitu legat sibi homines nobiIn quis fuit Scaurus, cuius de natura et habitu supra memorauimus. Nam in consule nostro multae bonaeque artes et animi et corporis erant, quas omnis auaritia praepediebat: patiens laborum, acri ingenio, satis prouidens, belli haud ignarus, firmissimus contra pericula et invidias. Sed legiones per Italiam Regium atque inde Siciliam, porro ex Sicilia in Africam transuectae. Igitur Calpurnius initio paratis commeatibus acriter Numidiam ingressus est, multosque mortalis et urbis aliquot pugnando cepit. Sed ubi Iugurtha per legatos pecunia temptare bellique, quod administrabat, asperitatem ostendere coepit, animus aeger auaritia facile conuersus est. Ceterum socius et administer omnium consiliorum assumitur Scaurus, qui tametsi a principio plerisque ex factione eius
Abbreviated transcription (Latin):
iitias emagines memoriã sui p̃clarã uurtute ñ reliquert ieeco.
post ant: ea sola neci dlat᷑ dono neq accipit᷑: Sordiaũ merseultis no¬
rib auĩti as parũ seite cõuiuiũ exorno Neq histrione ulluĩ neqis
psiis peũ coelui q̃ uillic̃ habeo. Quȩ m̾libet c̃fiti qͥrites. Haexpar¬
enro med eraluis sanetis uiris ita acepi. munditias mulieribi pars
tiõt ame ne. potent ubi adolescentiã habuere. senec turte ⁊gãt.
lebunnis dediti uent. & tpissimnȩ parti corporis Sudorepu
ñ ita ẽ. Nã ubi flagitiis dedecorauere tͣpissimi uiri bonoꝵ. pͥmia erep¬
tũ eunt. Ita ĩustissime. luxuria. ⁊ ignau̾a pessimȩ artis. illis qͥ co-¬
ercitꝰ: ibi locoꝵ sciens .s. me hercule magͣ strenuꝰ ꝗͣ felix. Nã ma.¬
gna pars eiꝰ auaritia atq temeritate ducũ attͥta. Qua obreͤ
uos qͥb ẽ militaris ÷ ȩtas. annitimini mec̃ ⁊ capessite re .p. ne qu̾e¬

Expanded text:
divitias, imagines, memoriam sui praeclaram; virtutem non reliquere, neque poterant: ea sola neque datur dono neque accipitur. Sordidum me et incultis moribus aiunt, quia parum scite convivium exorno  coquum quam vilicum habeo. Quae mihi libet confiteri, Quirites. Nam ex parente meo et ex aliis sanctis viris ita accepi, munditias mulieribus, viris ciant: ament, potent; ubi adulescentiam habuere, ibi senectutem agant, in conviviis, dediti ventri et turpissimae parti corporis; sudorem, non ita est. Nam ubi se flagitiis dedecorauere turpissimi viri, bonorum praemia ereptum eunt. Ita iniustissime luxuria et ignavia, pessimae artes, illis, qui coercitus ibi est locorum sciens, sed mehercule magis strenuos quam felix. Nam magna pars eius auaritia aut temeritate ducum attrita est. Quam ob rem vos, quibus militaris aetas est, annitimini mecum et capessite rem pu
Abbreviated transcription (Latin):
cies locoꝵ cũ uentis simul mutat᷑. Sirtes atractu nominatȩ. Cius
ciuitatis lingua mͦ c̃uersa conubio numidarũ legũ cultꝰq pleraq
si donica. Quȩ eo faciliꝰ retinebant: qđ ꝓcul ab imꝑio regis ȩtatem
agebant.Inter illos ⁊ frȩquentẽ numidiã multi uastiq soi eraeti
S qmn ĩbas regiones ꝑleptitan& negotia uenimꝰ ñ ĩ dignũ uiaet᷑

Expanded text:
cies locorum cum ventis simul mutatur. Syrtes ab tractu nominatae. Eius cies locorum cum ventis simul mutatur. Syrtes ab tractu nominatae. Eius civitatis lingua modo conuersa conubio Numidarum, legum cultusque pleraque Sidonica; quae eo facilius retinebant, quod procul ab imperio regis aetatem agebant. Inter illos et frequentem Numidiam multi vastique loci erant. Sed quoniam in eas regiones per Leptitanorum negotia
Abbreviated transcription (Latin):
ragũ coportant ibi uind. exł onerati illas ⁊ dorũ ⁊ semes igon
cortupunt s quas uicti ab hostib penas metueranto eas ipsi no.
lame tolu uener᷑ãt. orantes uti p̾sidĩ p̃fectũoi eo nttereao
homicare quenda hõem nobisẽ faceiosũ nouis reb studere ad.¬
de apncipio belli nigurthini. ad bestiã c̃sułe ⁊ ostea omam
ne serant ionicitia so cietateq rogatũ Deide ubi ea um petrata
reme soni faelesq mansere. ⁊ euncta bestia albino metelloc e p
ab sidonuis c̃ditũ est. quos accepimꝰ ꝓfugos ob discordias ciuile s
nauibiis ĩ eos locos uenise. Cȩt̾um situm inter duas sirtes qͥb
nom̃ exre ĩ ditũ. Hã duo st̃ sinus ꝓpe in extraema affrica ĩ pares ma¬
gnitudine. ĩ pari nat᷑a. qu&ꝵ ꝓxima terrȩ ꝑalta st. çet̾a uti sors tu¬
lit alta. alia ĩ pestate uadosa. Nã ubi mare magnũ ẽẽ. & seuire
uentis cȩpit. limũ harenãq & saxa ĩ gentia fluctꝰ trabunt. Ita fa¬

Expanded text:
regiam comportant. Ibi vino et epulis onerati illaque et domum et semet igni corrumpunt, et quas victi ab hostibus poenas metuerant, eas ipsi volead Metellum venerant orantes, uti praesidium praefectumque eo mitteret: Hamilcarem quendam, hominem nobilem factiosum, novis rebus studere, aduinde a principio belli Iugurthini ad Bestiam consulem et postea Romam miserant amicitiam societatemque rogatum. Deinde ubi ea impetrata, semper boni fidelesque mansere et cuncta a Bestia, Albino Metelloque imab Sidoniis conditum est, quos accepimus profugos ob discordias civilis nauibus in eos locos venisse, ceterum situm inter duas Syrtis, quibus nomen ex re inditum. Nam duo sunt sinus prope in extrema Africa, impares magnitudine, pari natura; quorum proxima terrae praealta sunt, cetera uti fors tulit alta alia, alia in tempestate uadosa. Nam ubi mare magnum esse et saevire ventis coepit. limum harenamque et saxa ingentia fluctus trahunt: ita fa
Abbreviated transcription (Latin):
eodẽ ꝓpinquo suo int̾fecto. primũ regnũ eiꝰ sceleris sui p̃dã fecit:
post ubi me isdẽ dolis nequit caꝑe. nichil minꝰ quã iũ aut bellũ
expectantẽ: in imꝑio ur̃o sicuti uidetis. extorrẽ patria. domo. in o¬
pẽ & cooꝑtũ miseriis effecit. ut ubiuis cutius quã in regnomeo ẽẽm.

Expanded text:
eodem propinquo suo interfecto primum regnum eius sceleris sui praedam fecit; eodem propinquo suo interfecto primum regnum eius sceleris sui praedam fecit; post ubi me isdem dolis nequit capere, nihil minus quam vim aut bellum expectantem in imperio vestro, sicuti videtis, extorrem patria domo, inopem et coopertum miseriis effecit, ut ubiuis tutius quam in meo regno essem.
Abbreviated transcription (Latin):
Uerũ ego his finib eiectꝰ sũ: quos maiorib meis popłs .r. dedit. Unde
pat᷑ & auus ms una uobiscũ expulere si facẽ. & carthaginienses. Urã bene¬
ficia mͥ erepta sunt .p.c. uos in mea in iuria despecti estis. Heu me miserũ
huceme micipsa pat̾ beneficia tua euasere. ut quẽ tu parẽ cũ liberis tuis
regniq participẽ fecisti. is potissimũ stirpis tuȩ extinctor sit: Nunquã¬
ne gͦ familia nr̃a quieta erit: Semꝑne in sanguine. ferro. fugauersa¬
bit᷑: dũ carchaginienses in columes fuere. uire omĩa seua patiebam᷑.
hostes ab latere. uos amici ꝓcul: spes om̃is in armis erat. Postquã ilia
pestis ex affrica eiecta .: leti pacẽ agitabamꝰ quippe quis hostis nuliꝰ
erat. nisi forte quẽ uos iuississetis. Ecce aut̃ ex impuiso ugurtha in¬
toleranda audatia. scelere atq suꝑerbia sese efferens fr̃e meo atq

Expanded text:
Verum ego iis finibus eiectus sum, quos maioribus meis populus Romanus dedit, unde Verum ego iis finibus eiectus sum, quos maioribus meis populus Romanus dedit, unde pater et auos meus una vobiscum expulere Syphacem et Carthaginiensis. Vestra beneficia mihi erepta sunt, patres conscripti, vos in mea iniuria despecti estis. Eheu me miserum! Hucine, Micipsa pater, beneficia tua euasere, ut, quem tu parem cum liberis tuis regnique participem fecisti, is potissimum stirpis tuae extinctor sit? Numquamne ergo familia nostra quieta erit? Semperne in sanguine ferro fuga versabitur? Dum Carthaginienses incolumes fuere, iure omnia saeva patiebamur: hostes ab latere, vos amici procul, spes omnis in armis erat. Postquam illa pestis ex Africa eiecta est, laeti pacem agitabamus, quippe quis hostis nullus erat, nisi forte quem vos iussissetis. Ecce autem ex improuiso Iugurtha, intoleranda audacia scelere atque superbia sese efferens, fratre meo atque
Abbreviated transcription (Latin):
numidiȩ tantũ modo ꝓcurationẽ existimarẽ meã. Cȩterũ. uis
cissẽ: inurã amicitia exercitũ. diuitias. munimenta regni me habi¬
turũ. Quȩ cũ p̃cepta patris mei agitarẽ: iugurtha homo om̃iũ quos
terra sustin& sceleratis simꝰ. contẽpto imꝑio urõ. masinis sȩ me nepotẽ
meoꝵ beneficia posse me auob̾ auxiliũ petere. ac maxime deberi mͥbene
Sed qm̃ parũ tuta ꝑse ipsã ꝓbitas :: neq mͥ in manu fuit iugurtha qualis
quã usui eẽ. Cȩteri reges aut bello uicti inamicitiã sunt a uob̾ recepti:
bello carthaginiensi instituit amicitiã: quo tempr̃. magis fides eiꝰ quã
nissȩ frustra a uob auxiliũ petere. Si ad impetrandũ nichil causȩ habe¬
rẽ . p̃ter miserandã fortunã. qđ paulo ante rex genere. fama. atq co¬
piis potens. nunc deformatꝰ erumnis. mops alienas opes expeto: tam̃ erat

Expanded text:
Numidiae tantummodo procurationem existimarem meam, ceterum ius Numidiae tantummodo procurationem existimarem meam, ceterum ius cissem, in vestra amicitia exercitum divitias munimenta regni me habiturum. Quae cum praecepta parentis mei agitarem, Iugurtha, homo omnium quos terra sustinet sceleratissimus, contempto imperio vestro Masinissae me nepotem meorum beneficia posse me a vobis auxilium petere, ac maxime deberi mihi beSed quoniam parum tuta per se ipsa probitas est neque mihi in manu fuit, Iugurtha qualis quam usui esse. Ceteri reges aut bello victi in amicitiam a vobis recepti sunt ulo Romano bello Carthaginiensi amicitiam instituit, quo tempore magis fides eius quam nissae frustra a vobis auxilium petere. Si ad impetrandum nihil causae haberem praeter miserandam fortunam, quod paulo ante rex genere fama atque copiis potens, nunc deformatus aerumnis, inops alienas opes expecto, tamen era
Abbreviated transcription (Latin):
ritia nobilitatis. & pecunia sua spẽ habere. Itaq paucis dieb cũ au¬
ro & argento multo romã legatos mittit: quis p̃cepit uti primũ ue¬
teres amicos munerib expleant. deinde nouos ad quirant. postre¬
mo quȩcunq pos sint largiendo parare. ne cunctent᷑. Sed ubi romã
legatiuenere. & ex p̃cepto regis hospitib aliisq quoꝵ ea tẽpestate
in senatu auctoritas pollebat. magna munera misere: tanta com¬
mutatio incessit. ut ex maxima inuidia in grãm. & fauorẽ nobi¬
litatis iugurcha uenir&. Quoꝵ pars spe. alii p̃mio inducti: sin¬
gulos ex senatu ambiundo: nitebant᷑. ne grauius in eũ consulereas¬
tur. lgit᷑ ubi legati satis confidunt: die constituto. senatꝰ utrisq da¬
tur. Tunc adherbalẽ hoc modo locutũ accepimꝰ. Or̃ adherBalis¬
Iatres conscripti. ancipsa pat̃ nis moriens. mͥ p̃cepit. uti regni

Expanded text:
ritia nobilitatis et pecunia sua spem habere. Itaque paucis diebus cum auritia nobilitatis et pecunia sua spem habere. Itaque paucis diebus cum auro et argento multo Romam legatos mittit, quis praecipit, primum uti ueteres amicos muneribus expleant, deinde nouos aqquirant, postremo quaecumque possint largiendo parare ne cunctentur. Sed ubi Romam legati venere et ex praecepto regis hospitibus aliisque, quorum ea tempestate in senatu auctoritas pollebat, magna munera misere, tanta commutatio incessit, ut ex maxima invidia in gratiam et fauorem nobilitatis Iugurtha veniret. Quorum pars spe, alii praemio inducti singulos ex senatu ambiendo nitebantur, ne grauius in eum consuleretur. Igitur ubi legati satis confidunt, die constituto senatus utrisque datur. Tum Adherbalem hoc modo locutum accepimus: "Patres conscripti, Micipsa pater meus moriens mihi praecepit, uti regni
Abbreviated transcription (Latin):
referunt. Cȩterũ fama tanti facinoris. ꝑ omẽm affricã breui diuulgaba¬
tur. Adherbalẽ om̃sq qͥ sub imꝑio micipsȩ fuerant: metꝰ inuadit. In
duas partes discedunt numide. Plures adherbalẽ sequunt᷑ sedi illũ
alterũ bello meliores. Igit᷑ iugurcha quã maximas potest copias armat.
urbes partĩ ui. alias uoluntate. imperio suo adiungit. Omĩ numidiȩ:
imꝑare parat. Adherbal tam & si romã legatos miserat qui senatũ doce¬
rent de nece fr̃is & fortunis suis tam̃ fretꝰ multitudine militũ. para¬
bat armis contendere. Sed ubires ad certam̃ uectꝰ ex prelio ꝓfugit in
ꝓiuntiã : ac deinde romã contendit. Tunc iugurtha patratis consiliis.
postquã omĩ numidiȩ potiebat᷑: in otio facinꝰ suũ cũ animo repu¬
tans. timere popłi romanũ. neq aduersus irã eiꝰ. usquã nisi in aua¬

Expanded text:
referunt. Ceterum fama tanti facinoris per omnem Africam brevi diuulgareferunt. Ceterum fama tanti facinoris per omnem Africam brevi diuulgatur. Adherbalem omnisque, qui sub imperio Micipsae fuerant, metus invadit. In duas partis discedunt Numidae: plures Adherbalem secuntur, sed illum alterum bello meliores. Igitur Iugurtha quam maximas potest copias armat, urbis partim vi alias voluntate imperio suo adiungit, omni Numidiae imperare parat. Adherbal tametsi Romam legatos miserat, qui senatum docerent de caede fratris et fortunis suis, tamen fretus multitudine militum parabat armis contendere. Sed ubi res ad certamen venit, victus ex proelio profugit in prouinciam ac deinde Romam contendit. Tum Iugurtha patratis consiliis, postquam omnis Numidiae potiebatur, in otio facinus suum cum animo reputans timere populum Romanum neque aduersus iram eius usquam nisi in aua
Abbreviated transcription (Latin):
aliꝰo concessere. Sed hiempsal in oppido thirmida forte eiꝰ domo utebat᷑:
qͥ proximꝰ lictor iugurthȩ: carus acceptꝰq ei semꝑ fuerat. Quẽ ille casu
ministrũ oblatũ: ꝓmissis honerat. impellitq. uti tanquã suã uisens do¬
mũ eat. portarũ claues adulterinas par&. Nã uere. ad hiempsalẽ refe.¬
rebant᷑. Ceterũ ubi res postular&e. seipsũ cũ magna manu uenturũ.
Numida mandata breui conficit: atq uti doctꝰ erat. noctuiugurthȩ
milites introducit. Qui postquã in edes irrupere: diuersi regẽ querere.
dormientes alios. alios occursantes int̃ficere. scrutari loca abdita. clau¬
sa effringere. strepitu & tumultũ omĩa miscere. Cũ interĩ hiempsal
repperit᷑. occultans se tugurio mulieris ancillȩ. quo initio pauidus &
ignarus lociꝑfugerat: numidȩ caput eiꝰ uti iussi erant ad iugurthã

Expanded text:
alio concessere. Sed Hiempsal in oppido Thirmida forte eius domo utebatur, alio concessere. Sed Hiempsal in oppido Thirmida forte eius domo utebatur, qui proximus lictor Iugurthae carus acceptusque ei semper fuerat. Quem ille casu ministrum oblatum promissis onerat impellitque, uti tamquam suam visens domum eat, portarum clauis adulterinas paret— nam verae ad Hiempsalem referebantur—ceterum, ubi res postularet, se ipsum cum magna manu venturum. Numida mandata brevi conficit atque, uti doctus erat, noctu Iugurthae milites introducit. Qui postquam in aedis irrupere, diuersi regem quaerere, dormientis alios, alios occursantis interficere, scrutari loca abdita, clausa effringere, strepitu et tumultu omnia miscere, cum interim Hiempsal reperitur occultans se tugurio mulieris ancillae, quo initio pauidus et ignarus loci perfugerat. Numidae caput eius, uti iussi erant, ad Iugurtham
Abbreviated transcription (Latin):
quennii consulta & decreta omĩa rescindi: nã ꝑ ea tẽpora confe¬
ctũ annis micipsã. parũ animo ualuisse. Tũ idẽ hi empsal place¬
re sibi respondit. nã ipsũ illũ trib ꝓximis annis. adoptatione in
regnũ ꝑuenis se. Qđ uerbũ: in pectꝰ iugurthȩ altius quã quisquã
ratꝰ erat ascendit . Itaq ex eo tẽpore ira & metu anxius. moliri. pa¬
rare. atq ea modo cũ animo habere. quib hiempsal ꝑdolũ caperet᷑.
auȩ ubi tardius pcedunt. neq lenit᷑ animꝰ ferox. statuit quouis
modo in coeptũ ꝑficere. Primo conuentu quẽ ab regulis factũ
supra memoraui.: ꝓpt̃ dissensionẽ placuerat diuidi thesauros. finesq im¬
perii singulis constitiu. Itaq tempꝰad utrãq rẽ decernit᷑: sed maturiꝰ ad
pecuniã distribuendã. Reguli interea in loca ꝓpinqua thesauris. alius.

Expanded text:
quenni consulta et decreta omnia rescindi, nam per ea tempora confequenni consulta et decreta omnia rescindi, nam per ea tempora confectum annis Micipsam parum animo valuisse. tum idem Hiempsal placere sibi respondit, nam ipsum illum tribus proxumis annis adoptatione in regnum pervenisse. quod verbum in pectus Iugurthae altius, quam quisquam ratus erat, descendit. itaque ex eo tempore ira et metu anxius moliri, parare atque ea modo cum animo habere, quibus Hiempsal per dolum caperetur. quae ubi tardius procedunt neque lenitur animus ferox, statuit quovis modo inceptum perficere. Primo conventu, quem ab regulis factum supra memoravi, propter dissensionem placuerat dividi thesauros finisque imperi singulis constitpecuniam distribuendam. Reguli interea in loca propinqua thesauris alius
Abbreviated transcription (Latin):
lite & obseruate talẽ hunc uirũ. imitamini uirtutẽ. & enitimini:
ne ego meliores liberos sumpsisse uidear. quã genuisse. ad ea. iu¬
gurcha tã & si regẽ ficta locutũ intelligebat. & ipse longe alit̾̃ ani¬
moagitabat. tam̃ ꝓtempore benigne respondit. micipsa paucis¬
paucis post dieb morit᷑: Postquã illi more regio iuxta magnifice
fecerant reguli inunũ conuener̃. ut int̾se de cunctis negotis di¬
sceptarent. Sed hiempsal qͥminimꝰ ex illiserat. natura ferox: etiã
ante ignobilitatẽ iugurthȩ qr mat̾ nogenere impar erat despiciens.
dextera adherbalẽ assedit. ne medius ex crib qđ apud numidas ho¬
nori ducit᷑. iugurcha for&. deintam̃ ut ętati conceder&. fatigatꝰ
a fr̃e. iux in partẽ alterã transductꝰ .. lbi cũ multa de administran¬
do imperio dis sererent: i gurtha int̾ alias res ait. oportere qͥn¬

Expanded text:
lite, obseruate talem hunc virum, imitamini virtutem et enitimini, lite, obseruate talem hunc virum, imitamini virtutem et enitimini, ne ego meliores liberos sumpsisse videar quam genuisse." Ad ea Iugurtha, tametsi regem ficta locutum intellegebat et ipse longe aliter animo agitabat, tamen pro tempore benigne respondit. Micipsa paucis post diebus moritur. Postquam illi more regio iusta magnifice fecerant, reguli in unum convenerunt, ut inter se de cunctis negotiis disceptarent. Sed Hiempsal, qui minimus ex illis erat, natura ferox et iam antea ignobilitatem Iugurthae, quia materno genere inpar erat, despiciens, dextra Adherbalem adsedit, ne medius ex tribus, quod apud Numidas honori ducitur, Iugurtha foret. dein tamen, ut aetati concederet, fatigatus a fratre, vix in partem alteram transductus est. ibi quom multa de administrando imperio dissererent, Iugurtha inter alias res iacit oportere quin
Abbreviated transcription (Latin):
diã uicisti. Nunc qm mͥ natura finẽ uitȩ fecit: ꝑ hanc dexterã. ꝑre¬
gni fidẽ moneo obtestorq te. ut hos qui tibi genere ꝓpinqui. bene¬
ficio meo fr̃s sunt: caros habeas. neu malis alienos adiungere. quã
sanguine coniunctos retinere. Non exercitꝰ. neq thesauri p̃sidia regni
sunt. uerũ amici. quos neq armis cogere. neq auro parare queas.
officio & fide pariunt᷑. Quis aut̃ amicitior quã fr̃ frĩ: Aut quẽ
alienũ fidũ inuenies si tuis hostis extiteris: Equidẽ ego regnũ uob̾
trado firmũ si boni eritis. Sinmali. imbecillũ. Nã concordia: paruȩ
res creseunt: discordia: maximȩ dilabunt᷑. ceterũ. ante hos te ui¬
gurtha qi ȩtate & sapientia prior es: ne alit̾ quid eueniat ꝓuidere
dec&. Nã in om̃i certamine: qͥ opulentior .x. etiã si accipit in iuriã.
tam̃ qi̾ plus potest. facere uidet᷑. uos aut̃ adherbal & hiempsal. co¬

Expanded text:
diam vicisti. Nunc, quoniam mihi natura finem vitae facit, per hanc dexteram, per rediam vicisti. Nunc, quoniam mihi natura finem vitae facit, per hanc dexteram, per regni fidem moneo obtestorque te, uti hos, qui tibi genere propinqui, beneficio meo fratres sunt, caros habeas neu malis alienos adiungere quam sanguine coniunctos retinere. Non exercitus neque thesauri praesidia regni sunt, verum amici, quos neque armis cogere neque auro parare queas: officio et fide pariuntur. Quis autem amicior quam frater fratri? Aut quem alienum fidum invenies, si tuis hostis fueris? Equidem ego vobis regnum trado firmum, si boni eritis, sin mali, inbecillum. Nam concordia paruae res crescunt, discordia maximae dilabuntur. Ceterum ante hos te, Iugurtha, qui aetate et sapientia prior es, ne aliter quid eveniat, prouidere decet. Nam in omni certamine qui opulentior est, etiam si accipit iniuriam, tamen, quia plus potest, facere videtur. Vos autem, Adherbal et Hiempsal, co
Abbreviated transcription (Latin):
ma acceꝑat ex litteris imꝑatoris ita e̾̃ẽ cognouerat. cũ uirtute tũ
grã uiri ꝑmotꝰ. flexit animũ suũ: & ugurthã beneficis uincere ag
stituit. Sed ipse post annos paucos morbo atq ȩtate confectꝰ cũ sibi
finẽ uite ad ẽẽ intelliger&: corã amicis & cognatis itẽq ad herba¬
le & hiempsale filiis. dr̃ huiꝰcemodi uerba cũ iugurcha habuis se.
sine spe. sine opib. in meũ regnũ accepi. existimans ñ minꝰ me cibi
quã liberis si genus sẽ obbeneficia carũ fore. Neq ea res: falsũ me
habuit. Nã ut alia magna & egregia tua omittã: nouissime redi¬
ens numantia. meq regnũq meũ gła honorauisti. tuaq uirtute
nob̾ romanos ex amiois amicissimos fecisti. In hispania: nom̃ familiȩ¬
nr̃ẽ renouatũ. Postremo. qđ difficillimũ int̾ mortales :: gła inui¬

Expanded text:
ma acceperat ex litteris imperatoris ita esse cognovit, quom virtute tum ma acceperat ex litteris imperatoris ita esse cognovit, quom virtute tum gratia viri permotus flexit animum suom et Iugurtham beneficiis vincerestituit. Sed ipse paucos post annos morbo atque aetate confectus cum sibi finem vitae adesse intellegeret, coram amicis et cognatis itemque Adherbale et Hiempsale filiis dicitur huiusce modi verba cum Iugurtha habuisse: sine spe, sine opibus in meum regnum accepi, existimans non minus me tibi quam liberis, si genuissem, ob beneficia carum fore. Neque ea res falsum me habuit. Nam, ut alia magna et egregia tua omittam, novissime rediens Numantia meque regnumque meum gloria honorauisti tuaque virtute nobis Romanos ex amicis amicissimos fecisti. In Hispania nomen familiae renovatum est. Postremo, quod difficillimum inter mortalis est, gloria invi
Abbreviated transcription (Latin):
tutẽ. romȩ omĩa uenalia ẽẽ.Sed postquã numantia deleta.p. scipio
dimittere auxilia. & ipse reuerti domũ decreuit: donatũ atq lau¬
datũ magnifice ꝓ contione iugurthã in p̃toriũ adduxit. Ibi secreto
largiri insuescer&. periculose a paueis emi. qđ multoꝵ eẽt. Si ꝑma¬
nere uell& in suis artib. ultro illi głam & regnũ uenturũ. Sin ꝓꝑan¬
tius ꝑger&: suã & ipsũ. pecuniã p̃cipitẽ casurũ. Sic locutꝰ cũ litteru¬
lis eũ quas micipsȩ redder& dimisit. Farũ sententia hȩc erat.
ocorthȩ tui: bello numantino longe maxima uirt᷑ fuit. Quã rẽtibi
certe scio gaudio ẽẽ. Nob̾. ob merita sua carus .a. Ut idẽ senatui & popło
nomano sit: sũma ope nitem᷑. Tibi quidẽ: ꝓ nr̃a amicitia gratulor.
En habes uirũ dignũ te: atq auosuo masinissa. lgit᷑ rex ubi ea quȩ fa¬

Expanded text:
tutem, Romae omnia venalia esse. Sed postquam Numantia deleta P. Scipio tutem, Romae omnia venalia esse. Sed postquam Numantia deleta P. Scipio dimittere auxilia et ipse reverti domum decrevit, donatum atque laudatum magnifice pro contione Iugurtham in praetorium abduxit ibique secreto eu quibus largiri insuesceret: periculose a paucis emi quod multorum esset. Si permanere vellet in suis artibus, ultro illi et gloriam et regnum venturum; sin properantius pergeret, suamet ipsum pecunia praecipitem casurum. sic locutus cum litteris eum, quas Micipsae redderet, dimisit. earum sententia haec erat: 'Iugurthae tui bello Numantino longe maxuma virtus fuit, quam rem tibi certo scio gaudio esse. nobis ob merita sua carus est; ut idem senatui et populo Romano sit, summa ope nitemur. tibi quidem pro nostra amicitia gratulor. en habes virum dignum te atque avo suo Masinissa.' Igitur rex, ubi ea quae fa
Abbreviated transcription (Latin):
e̾ẽt. Ac sane qđ difficillimũ in primis.x: & p̃liostrenuus erat. & bonꝰ
consilio. Quoꝵ alterũ ex ꝓuidentia timorẽ: alterũ ex audatia temeri¬
tatẽ afferre plerunq sol&. lgit᷑ impr̃ om̃s fere res. asꝑas. ꝑiugurthã
agere in amicis habere. magis magisq eũ in dies amplecti. quippe
cuiꝰ neq consiliũ. neq in coeptũ ullũ frustra erat. Huc accedebat mu¬
nificentia animi: & ingenii sollertia. Quib reb sibi multos ex ro¬
manis familiari amicitia coniunxerat. Ea tẽpestate in exercitu nr̃o
fuere cõplures noui atq nobiles. quib diuitiȩ bono honestoq potio¬
res erant. factiosi. domi potentes. apud sotios clari magis quã honesti.¬
qͥuigurthȩ ñ medioerẽ animũ pollicitando accendebant. si micipsa
rex occidiss&. fore uti solꝰ imꝑii numidiȩ potiret᷑: In ipso maximã uir¬

Expanded text:
esset. Ac sane, quod difficillimum in primis est, et proelio strenuus erat et bonus esset. Ac sane, quod difficillimum in primis est, et proelio strenuus erat et bonus consilio, quorum alterum ex providentia timorem, alterum ex audacia temeritatem afferre plerumque solet. Igitur imperator omnis fere res asperas per Jugurtham agere, in amicis habere, magis magisque eum in dies amplecti, quippe cujus neque consilium neque inceptum ullum frustra erat. Hoc accedebat munificentia animi atque ingeni solertia, quibus rebus sibi multos ex Romanis familiari amicitia conjunxerat. Ea tempestate in exercitu nostro fuere complures novi atque nobiles quibus divitiae bono honestoque potiores erant, factiosi domi, potentes apud soqui Iugurthae non mediocrem animum pollicitando accendebant, si Micipsa rex occidisset, fore uti solus imperi Numidiae potiretur: in ipso maximam vir
Abbreviated transcription (Latin):
quib sitalẽ uirũ dolis int̃ fecis s&. ne qua seditio aut bellũ oriret᷑
anxius erat. his difficultatib circunuentꝰ. ubi uid& neq ꝑuim. neq:
insidiis opprimi posse hominẽ tã acceptũ popularib. qđ erat iugur¬
tha manu promptꝰ. & appetens głȩ militaris. statuit eũ aͦbiectare
ꝑiculis. & eo modo fortunã tẽptare. Igit᷑ bellonumantino micipsa
uirtutẽ uł hostiũ seuitia facile eũ occasurũ. p̃fecit numidis quos in
hispaniã mitcebat. Sed ea res: longe alit̾ ac ratꝰ erat euenit. Nã iugurtha
ut erat impigro atq acri in genio: ubi naturã scipionis qͥtũ romanis imp̃r
erat. & morẽ hostiũ cognouit: multo labore multaq cura. p̃terea mo¬
destis sime parendo. & sepe obiuã eundo ꝑiculis: in tantã claricudinẽ
breui ꝑuenerat. ut nr̃is uehem̃ter carus numantinis inaximo t̃rori

Expanded text:
quibus, si talem virum dolis interfecisset, ne qua seditio aut bellum oriretur, quibus, si talem virum dolis interfecisset, ne qua seditio aut bellum oriretur, anxius erat. His difficultatibus circumventus ubi videt neque per vim neque insidiis opprimi posse hominem tam acceptum popularibus, quod erat Iugurtha manu promptus et appetens gloriae militaris, statuit eum obiectare periculis et eo modo fortunam temptare. Igitur bello Numantino Micipsa,virtutem vel hostium saevitia facile eum occasurum, praefecit Numidis, quos in Hispaniam mittebat. Sed ea res longe aliter, ac ratus erat, evenit. Nam Iut erat inpigro atque acri ingenio, ubi naturam P. Scipionis, qui tunc Romanis imperator erat, et morem hostium cognovit, multo labore multaque cura, praeterea modestissime parendo et saepe obviam eundo periculis in tantam claritudinem brevi pervenerat, ut nostris vehementer carus, Numantinis maximo terrori
Abbreviated transcription (Latin):
ñ lixui. neq mnertiȩ corrũpendũ dedit. sed uti mos gentis illiꝰ &: ȩquitare.
iaculari. cursu cũ ȩqualib certare. Et cũ om̃s gła ante ir&: om̃ib tam̃
carus eet. Ad hoc pleraq tẽpora inuenando a gere. leonẽ atq alias feras
primꝰ aut in primis ferire. plurimũ facere. & minimũ ipse de se loqui.
Quib reb micipsa tã & si mitioletꝰ fuerat. existimans uirtutẽ iugurthȩ
regno suo głȩ fore: tam̃ postquã hominẽ ad olescentẽ exacta sua ȩtate
& paruis liberis magis magisq erescere intelligit: uehement᷑ eonegotio
ꝓmotꝰ. multa cũ animo suo uoluebat. Terrebat eũ natura mortaliũ
auida imperii. & preceps ad explendũ. animi cupidinẽ. Prȩterea
oportunitas suȩ liberoꝵq etatis. quȩ etiã medioeres uiros spe predȩ
transuersos agit. Ad hoc studia numidarũ in iugurthã accensa. ex

Expanded text:
non se luxu neque inertiae corrumpendum dedit, sed, uti mos gentis illius est, equitare, non se luxu neque inertiae corrumpendum dedit, sed, uti mos gentis illius est, equitare, iaculari; cursu cum aequalibus certare et, cum omnis gloria anteiret, omnibus tamen carus esse; ad hoc pleraque tempora in venando agere, leonem atque alias feras primus aut in primis ferire: plurimum facere, et minimum ipse de se loqui. Quibus rebus Micipsa tametsi initio laetus fuerat, existimans virtutem Iugurthae regno suo gloriae fore, tamen, postquam hominem adulescentem exacta sua aetate et parvis liberis magis magisque crescere intellegit, vehementer eo negotio permotus multa cum animo suo voluebat. Terrebat eum natura mortalium auida imperi et praeceps ad explendam animi cupidinem, praeterea opportunitas suae liberorumque aetatis, quae etiam mediocris viros spe praedae transversos agit, ad hoc studia Numidarum in Iugurtham accensa, ex
Abbreviated transcription (Latin):
magisq in aꝑto sint. Bello punico sed̾o. quo dux carthaginiensiũ hannibal
post magnitudinẽ nominis romaniitaliȩ opes maxime actriuerat:
masinis sarex numidarũ in amicitiã receptꝰ a .p.scipione. cui postea
affricano cognom̃ ex uirtute fuit: multa & p̃clara facinora reimili
taris fecerat. Obq̃ uictis carthaginiensib & capto si face cuiꝰ in affrica
coeperat. regi donodedit. Igit᷑ amicitia masinissȩ. bona atq honesta
nob ꝑmansit: sed imꝑii uiteq eiꝰ finis idem fuit. Dem. micipsa filiꝰ. re¬
gnũ solꝰ optinuit: mastanabale & gulussa fr̃ib morbo absumptis. Is
adherbalẽ & hiempsalẽ ex sese genuit: iugurthamq filiũ mastaña¬
balis fr̃is. quẽ masinissa qđ ortꝰ ex concubina erat. priuatũ dereli¬
querat: eodẽ cultu quo liberos suos. domi habuit. Qui ubi primũ ado¬
leuit : pollens uirib. decora facie. sed multomaxime ingenio ualidus.

Expanded text:
magisque in aperto sint. Bello Punico secundo, quo dux Carthaginiensium Hannibal magisque in aperto sint. Bello Punico secundo, quo dux Carthaginiensium Hannibal post magnitudinem nominis Romani Italiae opes maxime attriuerat, Masinissa rex Numidarum in amicitiam receptus a P. Scipione, cui postea Africano cognomen ex virtute fuit, multa et praeclara rei militaris facinora fecerat. Ob quae victis Carthaginiensibus et capto Syphace, cuius in Africa ceperat, regi dono dedit. Igitur amicitia Masinissae bona atque honesta nobis permansit. Sed imperi vitaeque eius finis idem fuit. Dein Micipsa filius regnum solus obtinuit Mastanabale et Gulussa fratribus morbo absumptis. Is Adherbalem et Hiempsalem ex sese genuit Iugurthamque filium Mastanabalis fratris, quem Masinissa, quod ortus ex concubina erat, privatum dereliquerat, eodem cultu quo liberos suos domi habuit. Qui ubi primum adolevit, pollens viribus, decora facie, sed multo maxime ingenio validus,
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ soliti erant nobilitatẽ ante uenire. furtĩ & ꝑlatrocinia potiꝰ quã
bonis artib ad imꝑia & honores nitunt᷑: Pinde quasi p̃tura & consulatꝰ
atq alia omiã huiꝰcemodi. ꝑse ipsa clara & magnifica sint. ac ñ ꝑ inde
habeant᷑ ut eoꝵ qͥea sustinent iurtꝰ . Uerũ egoliberiꝰ altusq ꝓcessi. dũ¬
ꝗũ me cutatis morũ piget. tedetq Nunc adincoeptũ redeo.
elloco scripturus sũ: qđ .p.r. cũ iugurtha rege numidarũ gessit.
ẜrimũ: qr magnũ & atrox. uariaq uictoria fuit. dem. qr tunc
p̃rimũ suꝑbiȩ nobilitatis obuiã itũ .. Quȩ contentio: diuina & hum a¬
na cuncta ꝑmiscuit. Eoq uecordiȩ ꝓcessit: ut studiis ciuilib bellũ atq
uastitas italiȩ finẽ facerent. Sed priusquã huiꝰcemodirei initiũ expe¬
diã: pauca supra repetã. quo ad cognoscendũ omĩa illustria magis

Expanded text:
tem soliti erant nobilitatem antevenire, furtim et per latrocinia potius quam tem soliti erant nobilitatem antevenire, furtim et per latrocinia potius quam bonis artibus ad imperia et honores nituntur; proinde quasi praetura et consulatus atque alia omnia huiusce modi per se ipsa clara et magnifica sint ac non perinde habeantur, ut eorum qui ea sustinent virtus est. Verum ego liberius altiusque processi, dum me civitatis morum piget taedetque. Nunc ad inceptum redeo. Bellum scripturus sum, quod populus Romanus cum Iugurtha rege Numidarum gessit, primum quia magnum et atrox variaque victoria fuit, dein quia tunc primum superbiae nobilitatis obviam itum est; quae contentio divina et humana cuncta permiscuit eoque vecordiae processit, ut studiis civilibus bellum atque vastitas Italiae finem faceret. Sed prius quam huiusce modi rei initium expedio, pauca supra repetam, quo ad cognoscendum omnia illustria magis
Abbreviated transcription (Latin):
Qui si reputauerint & quib ego tẽporib magistratũ adeptꝰ sũ & quales
uiriidẽ assequi nequiuerint : ꝓfecto enistinicb iuunenie magis merito
quã ignauia. iudiciũ animi mei mutauisse. maiꝰq commodũ ex ocio
meo. quã ex alioꝵ negotiis.r.p̃. uenturũ. Nã sepe ego audiui quintũ
maximũ publiũ scipionẽ. p̃terea ciuitatis nr̃ẽ p̃claros uiros solitos dice¬
re. cũ maioꝵ imagines intuerent᷑. uehem̃tissime sibi animũ adurtu¬
tẽ accendi: scilic& ñ cerã illã neq figurã tantã uim in sese habere.:
sed ꝓmemoria rerũ gestarũ eã flammã egregiis in pectore crescere.
neq prius sedari. quã untꝰ eoꝵ famã atq głam a dequauerit. At con¬
tra. quis& omĩtĩ his morib. qͥ m̃ diuitiis & sumptib ñ ꝓbitate. neq indu¬
stria. cũ maiorib suis contendat. Etiã homines noui qͥ antea ꝑuirtu¬

Expanded text:
Qui si reputauerint, et quibus ego temporibus magistratus adeptus sum et quales Qui si reputauerint, et quibus ego temporibus magistratus adeptus sum et quales viri idem assequi nequiverint etquam ignavia iudicium animi mei mutavisse maiusque commodum ex otio meo quam ex aliorum negotiis rei publicae venturum. Nam saepe ego audivi Q. Maximum, P. Scipionem, praeterea civitatis nostrae praeclaros viros solitos ita dicere, cum maiorum imagines intuerentur, vehementissime sibi animum ad virtutem accendi. Scilicet non ceram illam neque figuram tantam vim in sese habere, sed memoria rerum gestarum eam flammam egregiis viris in pectore crescere neque prius sedari, quam virtus eorum famam atque gloriam adaequauerit. At contra quis est omnium his moribus, quin divitiis et sumptibus, non probitate neque industria cum maioribus suis contendat? Etiam homines novi, qui antea per virtu
Abbreviated transcription (Latin):
magis honesti sunt. Nã ui quidẽ regere patriã aut parentes. quanquã
& possis. & delicta corrigas. tamen importunũ .x : cũ p̃sertĩ om̃s rerũ
mutati ones. cedẽ. fugã. aliaq hostilia portendant. Frustra aut̃ niti.
neq aliud se fatigando nisi odiũ querere: extremȩ dementiȩ x. Nisi
forte quẽ in honesta & ꝑniciosa libido ten& potentiȩ paucoꝵ decusatq
libertatẽ suã gratificari. Ceterũ ex aliis negotiis quȩ in genio exercent᷑:
in primis magno usui x memoria rerũ gestarũ. Cuiꝰ de uirtute qr mul¬
ti dixere: p̃tereundũ pitto. simul ne ꝑ insolentia. quis existim& mem & stu¬
diũ meũ laudando extollere. atq ego credo fore. qui qr decreui ꝓcul. are. p
ȩtatẽ agere : tanto tãq utili labori nom̃ in ertiȩ imponant. certe quib
maxima industria uidet᷑ salutare plebẽ. & conuiuiis gram quȩ rere.

Expanded text:
magis honesti sunt. Nam vi quidem regere patriam aut parentis, quamquam magis honesti sunt. Nam vi quidem regere patriam aut parentis, quamquam et possis et delicta corrigas, tamen importunum est, cum praesertim omnes rerum mutationes caedem, fugam aliaque hostilia portendant. Frustra autem niti neque aliud se fatigando nisi odium quaerere extremae dementiae est; nisi forte quem inhonesta et perniciosa libido tenet potentiae paucorum decus atque libertatem suam gratificari. Ceterum ex aliis negotiis, quae ingenio exercentur, in primis magno usui est memoria rerum gestarum. Cuius de virtute quia multi dixere, praetereundum puto, simul ne per insolentiam quis existimet memet studium meum laudando extollere. Atque ego credo fore qui, quia decrevi procul a re publica aetatem agere, tanto tamque utili labori meo nomen inertiae imponant, certe quibus maxima industria videtur salutare plebem et conviviis gratiam quaerere.
Abbreviated transcription (Latin):
mad hoc uis corporis. & alia hiuꝰcemodi breui dilabunt᷑. At ingenii
egregia facinora. sicuti anima: immortalia suĩ. Postremo corporis &
fortunȩ bonoꝵ: ut initiũ. sic finis÷. om̃iaq orta occidunt. & aucta se¬
nescunt. animꝰ incorruptꝰ. ȩternꝰ. rector humani generis agit. atq
hab& cuncta: neq ipse habet᷑. Quo magis prauitas eoꝵ admiranda .x.
qͥdediti corporis gaudus. ꝑluxũ & ignauiã ȩcatẽ aguns. Ceterũ. ingeniũ
quo neq meliꝰ neq ampliꝰ. aliud in natura mortaliũ ÷. in cultu atq socor¬
dia torpescere sinunt: eũ p̃serti mumadte uarięq lint artes animi. qu
summa claritudo parat᷑. Uerũ ex his. magistratꝰ & imperia. postremo
omĩs cura rerũ publicarũ minime mͥ hac tẽpestate cupienda uident᷑: qm̃
neq uirtuti honos dat᷑ neq illi quib ꝑ fraudẽ is fuit. utiq tuti. aut eo

Expanded text:
ad hoc vis corporis et alia omnia huiusce modi brevi dilabuntur; at ingeni ad hoc vis corporis et alia omnia huiusce modi brevi dilabuntur; at ingeni egregia facinora sicuti anima immortalia sunt. Postremo corporis et fortunae bonorum ut initium sic finis est, omniaque orta occidunt et aucta senescunt: animus incorruptus, aeternus, rector humani generis agit atque habet cuncta neque ipse habetur. Quo magis pravitas eorum admiranda est, qui, dediti corporis gaudiis, per luxum et ignaviam aetatem agunt, ceterum ingenium, quo neque melius neque amplius aliud in natura mortalium est, incultu atque socordia torpescere sinunt, cum praesertim tam multae variaeque sint artes animi, quibus summa claritudo paratur. Verum ex iis magistratus et imperia, postremo omnis cura rerum publicarum minime mihi hac tempestate cupienda videntur, quoniam neque virtuti honor datur neque illi, quibus per fraudem iis fuit uti, tuti aut eo
Abbreviated transcription (Latin):
AlSOQUΕRΙTΩR denatura sua genꝰ humanũ: qđ imbe¬
cilla atq eiui breuis. sorte potiꝰ quã uirtute regat᷑. Nãs
contra. reputando neq maiꝰ aliquid neq prestabilius
inuenlas. magisq naturȩ in dustriã hominũ: quã iam aut tempꝰ¬
deesse. Sed dux acq imꝑator uitȩ. mortaliũ animꝰ &: qui ubi ad
głam uirtutis uia grassat᷑. habunde pollens potensq &e clarus
est: neq fortuna eget. Quippe ꝓbitatẽ industriã. aliasꝙ artes
bonas: neq dare. neq eripere eui quã potest. Sm captꝰ prauis eu¬
pidinib: ad inertiã & uoluptates corporis pes sundatꝰ  ꝑuiti¬
osa libidine paulisꝑusus. ubi ꝑsocordiã uires ȩtatis tempꝰ. inge¬
mũ deflucere: naturȩ infirmitas accusat᷑. Suã qurq eulpair
actores ad negotia trans feruq: & đ si hominib bonarũ rerũ tanta eura
petunt. neq regerent᷑ magis quã regerent casus. & eo magnitudinis
alia. alia animi naturã sequunt᷑. ligitur p̃clara facies. magnȩ duti

Expanded text:
also queritur de natura sua genus humanum, quod inbecilla atque aevi brevis forte potius quam virtute regatur. Nam contra reputando neque maius aliud neque praestabilius invenias magisque naturae industriam hominum quam vim aut tempdeesse. Sed dux atque imperator vitae mortalium animus est: qui ubi ad gloriam virtutis via grassatur, abunde pollens, potensque et clarus est, neque fortunae eget, quippe quae probitatem, industriam, caeterasque artes bonas neque dare, neque eripere cuiquam potest. Sin captus pravis cupidinibus ad inertiam et voluptates corporis pessumdatus est, perniciosa libidine paulisper usus, ubi per socordiam vires, tempus, aetas, ingenium diffluxere, naturae infirmitas accusatur: suam quisque culpam auctores ad negotia transferunt. Quod si hominibus bonarum rerum tanta cura petunt, neque regerentur magis quam regerent casus et eo magnitudinis alia, alia animi naturam secuntur. Igitur praeclara facies, magnae divitiae,
Abbreviated transcription (Latin):
rimas uxores denas alii. alii plures habebant. s reges eo ampluiᷤ
Ita animꝰ multitudine distrahit᷑. Hullã ꝓ socia obtinet. parit᷑ om̃ᷤ
uiles st̃. Igit᷑ ĩ locu ambob placitũ exercitꝰ conueniunt. Ibi dat᷑
fide ⁊ accepta uigurtha bocei animu̾ oratione accendit ĩ inus

Expanded text:
rimas uxores, denas alii, alii pluris habent, sed reges eo amplius. rimas uxores, denas alii, alii pluris habent, sed reges eo amplius. Ita animus multitudine distrahitur: nulla pro socia obtinet, pariter omnes viles sunt. Igitur in locum ambobus placitum exercitus conveniunt. Ibi fide data et accepta Iugur
Abbreviated transcription (Latin):
tãeo sua renis. eo onauere. Ita unm obruiti. Carthaginenesin er
loco pbilenis fr̃ib aras consecrauere. Aliiq illis gomusesun es
istitist: himo ał rẽ redeo Iugurtha. postꝗͣ amisa ti alaunt
sotis ł rmũ cont᷑ metellũ putat ꝑ magnas solitiidiunes ũ pauet
ꝓferctꝰ pueunit ad getulos genꝰ homiũm ferũ in cultiuo et eatet¬
porignãr nominis romani. Eq multitudinẽ in unii cogit. ac
paulat̃ ẽ suȩ fac̃ ordines habere. signa sequi. impeniũ obsẽiare
It̃ alia militaria facere. fret̾ea regis bocci ꝓximos magnis mainerib
& maiorib ꝓmissis. sui ad studiũ ꝑducit. Quib adiutorib regem
aggressus impellit: uti aduersũ romanos bellũ incipiat. Id ea gr̃a
faciliꝰ ꝓmiꝰq fuit: qđ boccꝰ in initio huiꝰce belli. legatos rom̃ã miserat
sedꝰ⁊ amititia petitũ. Qũa rem oportunissimã incepto belli pau¬
Et ĩa antea iugurthȩ filia nupserat bocco. Ueru ea necessitudo a¬

Expanded text:
ae condonauere: ita viui obruti. Carthaginienses in eo loco Philaenis fratribus aras consecrauere, aliique illis domi honores instituti. Nunc ad rem redeo. Iugurtha postquam amissa Thala nihil satis firmum contra Metellum putat, per magnas solitudines cum paucis profectus pervenit ad Gaetulos, genus hominum ferum incultumque et eo tempore ignarum nominis Romani. Eorum multitudinem in unum cogit ac paulatim consuefacit ordines habere, signa sequi, imperium obseruare, item alia militaria facere. Praeterea regis Bocchi proximos magnis muneribus et maioribus promissis ad studium sui perducit, quis adiutoribus regem aggressus impellit, uti aduersus Romanos bellum incipiat. Id ea gratia facilius proniusque fuit, quod Bocchus initio huiusce belli legatos Romam miserat foedus et amicitiam petitum, quam rem opportunissimam incepto bello pauEt iam antea Iugurthae filia Boccho nupserat, verum ea necessitudo a
Abbreviated transcription (Latin):
ce alt̃i slt̃os aliqͣntulũ atͥuerant: ẜeriti ne mer uictosuieto¬
resq defessos alꝰ aggrede̾t᷑ ꝓ ĩdutias sponsione facunt. uti certo
me es ut domo ꝓfscerent. Quo ĩ loco ĩter se o buĩi fuissent cis co¬
munis utoiꝰa. popłi fnis haberet᷑.lgit᷑ harthagine auent mio
Qi quib noiũ pbilenes erat matauere iter ꝓgere. sy renensestar¬
uliire loso cordiane an casui acciderat paru cognonr enenses ler
Tilus locis ẽ pestas haut secꝰ anti ĩmari retinera ota ubi u solet
eadlia o uudla gignentiũ uentꝰ exortꝰ harenã humo excitanit
Su m adora mi a quata ora oclosq implere solet Iitu pseetu iumpe¬
deto moraniũ. Postũ ey renenses aliqͣnto postemiores se einre
dent eri eẜre corruptã domi penas mȩtiunt orinin aessi art¬
haguienses aute tẽptꝰ domo digressos cͥ turbare re.N enaq hart

Expanded text:
et alteri alteros aliquantum attriueret. veriti, ne mox victos victoresque defessos alius aggrederetur, per indutias sponsionem faciunt, uti certo die legati domo proficiscerentur: quo in loco inter se obvii fuissent, is communis utriusque populi finis h quibus nomen Philaenis erat, maturauere iter pergere, Cyrenenses tardius iere. Id socordiane an casu acciderit, parum cognovi. Ceterum solet in illis locis tempestas haud secus atque in mari retinere. Nam ubi per loca aequalia et nuda gignentium ventus coortus harenam humo excitauit, ea magna vi agitata ora oculosque implere solet: ita prospectu impedito morari iter. Postquam Cyrenenses aliquanto posteriores se esse vident et ob rem corruptam domi poenas metuont, criminari Carthaginiensis a
Abbreviated transcription (Latin):
ti sͣ: cȩti qͦ qͦ mͦ potuere. pauci in tegri magna pars cͦ flicti u
ulnerib ab eunt. deniq utrĩq pͣliũ nox diremit. Metellꝰ post¬
ꝗͣ uidet frustra inceptũ neq opidũ capi. neq iugurtã nͥ exĩ¬
sidis aut suo loco pugn᷑a facere. ⁊ iaͣ estatẽ exactã ẽẽ. ab ramͣ
discedit. ⁊ ĩ his urbib quȩ ab se defecerant. satisq munitȩ lo

Expanded text:
ti sunt, ceteri, quoquo modo potuere, pauci integri, magna pars uulneribus ti sunt, ceteri, quoquo modo potuere, pauci integri, magna pars uulneribus confecti abeunt. Denique utrimque proelium nox diremit. Metellus postquam videt frustra inceptum neque oppidum capi neque Iugurtham nisi ex insidiis aut suo loco pugnam facere et iam aestatem exactam esse, ab Zama discedit et in iis urbibus, quae ad se defecerant sat
Abbreviated transcription (Latin):
alt̾i alt̾os sauciare. qu̾a semet tegere. Clamor ꝑmixtꝰ horta¬
tione. lȩticia. gemitu. ltẽ strepitꝰ armoꝵ ad cęlũ ferri. Tȩla
utr̃iq uolare. S illi qui mȩnia defensabant. ubi hostes pau-¬
lũ mͦ pugnã remiserant. intenti pͣliũ equestre ꝓspectabant.
ac sicͣ audiri asus. aut cerni possent. Monere alii. alii horta¬
bundi aut iacientes tela agitare. Qd̃ ubi mario cognitũ ẽ: naͣ
is ĩ ea parte curabat. cͣsulto leniꝰ agere. ac diffidentiã rei simi¬
lare pati numidas sine tumultu regis uisere pͣliũ. lta illis st¬
udio suoꝵ astrictis. repente magna ui murũ aggredit᷑. ⁊ iam
scalis egressi milites: ꝓpe summa acceꝑant. cuͣ oppidam con¬
currunt. Lapides. igne̾. alia pͣt̾ea tela ĩ ger. nr̃i pͥmo resistere.
Deĩde unȩ atq alt̾ȩ scalȩ c̾ominutȩ sͣ qui suꝑ steterant afflie-¬

Expanded text:
alteri alteros sauciare quam semet tegere, clamor permixtus hortaalteri alteros sauciare quam semet tegere, clamor permixtus hortatione laetitia gemitu, item strepitus armorum ad caelum ferri, tela utrimque uolare. Sed illi, qui moenia defensabant, ubi hostes paulum modo pugnam remiserant, intenti proelium equestre prospectabant. ac, sicuti audiri a suis aut cerni possent, monere alii, alii hortabundi aut iacientes tela agitare. Quod ubi Mario cognitum est—nam is in ea parte curabat —, consulto lenius agere ac diffidentiam rei simulare, pati Numidas sine tumultu regis proelium visere. Ita illis studio suorum asstrictis repente magna vi murum aggreditur. Et iam scalis egressi milites prope summa ceperant, cum oppidani concurrunt; lapides ignem alia praeterea tela ingerunt. Nostri primo resistere; deinde ubi unae atque alterae scalae comminutae, qui supersteterant afflic
Abbreviated transcription (Latin):
ȩquitatũ omnẽ ĩ ea parte qua regis aduentus erat. pro
castris agitare iubet. portas. ⁊ ꝓxima loca tribunis disꝑtit.
Deiͣde ipse ꝑgit ad oppidũ. atq uti suꝑiori die murũ aggredi¬
tur. Interĩ iugurta occulte nr̃os ĩ uadit. Qui ĩ pximo locati fu¬
erant. paulisꝑ tͣriti ꝑtͣbant᷑. Reliqͥ cito sub uenunt. nec diuciꝰ.
numidȩ resistere qͥuissent. ni pedites cũ ȩqͥtib ꝑmixti magn̾a
cladẽ ĩ c̃ gressu facerent. Quib illi freti nͥ uti ĩ equestri pͣlio sob
seqͥ deĩ cedẽ. s ad u̾si ȩqͥs cͣcurrere. inplicare ac ꝑtͣbare aciẽ. lta ex-¬
peditis peditib suis : hostes pene uictos dare. Eodẽ tẽpore apud
zamã maxima ui certabat᷑. Ubi qͥsq legatus aut tribunꝰ curabat:
eo acerrime niti. neq alius ĩ alio magis ꝗͣ ĩ se spe habere. Parit¬
q oppidani agere. oppugnare. aut parare. om̃ib locis. audius

Expanded text:
 equitatum omnem in ea parte, qua regis adventus erat, pro  equitatum omnem in ea parte, qua regis adventus erat, pro castris agitare iubet, portas et proxuma loca tribunis dispertit, deinde ipse pergit ad oppidum atque uti superiore die murum aggreditur. interim Iugurtha ex occulto repente nostros ierant, paulisper territi perturbantur, relicui cito subueniunt. Neque diutius Numidae resistere quiuissent, ni pedites cum equitibus permixti magnam cladem in congressu facerent. Quibus illi freti non, uti equestri proelio solet, sequi, dein cedere, sed aduersis equis concurrere, implicare ac perturbare aciem : ita expeditis peditibus suis hostis paene victos dare. Eodem tempore apud Zamam magna vi certabatur. ubi quisque legatus aut tribunus curabat, eo acerrime niti, neque alius in alio magis quam in sese spem habere; pariterque oppidani agere: oppugnare aut parare omnibus locis, auidius