comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
licet a cibi ars płimũ ꝓsit. tñ ad offensionẽ
suam potest accusare fortunã. Qui uͦ suꝑuẽ¬
tum insidias subsessas passus ẽ culpam suã ñ
potest excusare. qr hec uitare potuit. ⁊ ꝑ spe¬
cłatores idoneos ante cognoscere. Cum cͤedit᷑
talis fraus fieri consueuit. Recto itin̾e pauci
equices in secuntur. ualida manꝰ occulte ꝑ
alia mittit᷑ loca. Ubi ad agm̃ inimicoꝵ ꝑue¬
nerint : equites temptant leuit̾ atq ducedt̃
Ille credit quicquid insidiar̃ fuerat p̾t̾isse.
⁊ sine cura resoluit᷑ ad negligentiam. Tunc il¬
la manus que secreto itinere destinata sũat
suꝑueniens oppͥmit ignorantes. Multi cũ ab
hoste discedunt: si ꝑsilluas ituri sunt pre¬
mittunt. qui angusta ł abrupta occupẽt
loca. ne ibidem patiant᷑ insidias. Et rursũ
post se p̃cisis arborib uias claudunt. qua
concedes uocant. ut adu̾sariis facultatẽs
adimant ꝑseq̃ndi. Et pene utriq parti in

Expanded text:
licet et ibi ars plurimum prosit, tamen ad defensionem licet et ibi ars plurimum prosit, tamen ad defensionem suam potest accusare fortunam; qui vero superventum insidias subsessas passus est, culpam suam non potest excusare, quia haec evitare potuit et per speculatores idoneos ante cognoscere.Cum receditur, talis fraus fieri consuevit. Recto itinere pauci equites insequuntur, valida manus occulte per alia mittitur loca; ubi ad agmen inimicorum pervenerint equites, temptant leviter atque discedunt; ille credit quicquid insidiarum fuerat praeterisse et sine cura resolvitur ad neglegentiam; tunc illa manus quae secreto itinere destinata fuerat superveniens opprimit ignorantes. Multi, cum ab hoste discedunt, si per silvas ituri sunt, praemittunt qui angusta vel abrupta occupent loca, ne ibidem patiantur insidias; et rursus post se praecisis arboribus vias claudunt, quas concaedes vocant, ut adversariis facultatem adimant persequendi. Et paene utrique parti in
Abbreviated transcription (Latin):
ploratis itiñibꝰ noc̾tu cũ ex̾citu recedebant. ut
hostes die orta c̃ intellexissent ñ possent ꝯp̾hñ¬
d̾e p̃cedentes. p̾t̾ea leuis armata p̃mictebat᷑
ad colles acq subico totus reuocaret᷑ ex̃citꝰ. ⁊ si
hostes insequi uoluissent aleui armat᷑a q̃ añ
occupauerat loc̃ additis equicibꝰ defendebat᷑
Nicħ enĩ ꝑicłosius existimant. qmͣ sun cõsulte
in segñtibꝰ abhis qui insubsessa fuerint. ł qu
Htempiis ẽ quo oporcune collocant᷑ insidie
Q adu̾sus fugientes maior audatia ⁊ minor c̃a e.
ecessario ã amplior securitas gͣuiꝰ sol hr̃e
discͥm̃. In paratis cibũ capientibꝰ initin̾e
lassis eqͦs suos pascentibꝰ. ac nicħ tale suspicã¬
tib suꝑuent᷑ adsolent fieri. Qd̾ ⁊ nob̾ uitad̾
ẽ. ⁊ hosti in eiusmͦi occasionibꝰ ꝑnities infe¬
renda. ħ enĩ casu opp̾ssis. nec uirtꝰ pot̾ nec mł¬
titudo ꝓdẽe: qr inatie publica. uincet᷑ pugna

Expanded text:
ploratis itineribus nocte cum exercitu recedebant, ut ploratis itineribus nocte cum exercitu recedebant, ut hostes die orta cum intellexissent non possent comprehendere praecedentes. Praeterea levis armatura praemittebatur ad colles ad quos subito totus revocaretur exercitus, et si hostes insequi voluissent, a levi armatura, quae ante occupaverat locum, additis equitibus fundebantur. Nihil enim periculosius existimant quam si inconsulte insequentibus ab his qui in subsessa fuerint vel qui tempus est quo oportune collocantur insidiae, quia adversus fugientes maior audacia et minor cura est. Necessario autem amplior securitas gravius solet habere discrimen. Imparatis, cibum capientibus, in itinere lassis, equos suos pascentibus ac nihil tale suspicantibus, superventus adsolent fieri, quod et nobis vitandum est et hosti in eiusmodi occasionibus pernicies inferenda. Hoc enim casu oppressis nec virtus potest nec multitudo prodesse. Qui in acie publica vincitur pugna,
Abbreviated transcription (Latin):
enim añ ꝯg̃sso recedet: exacie suis fiducta minur
⁊ inimicis addit audatiam. Uer̃ q ħ sepiꝰ necẽe ẽ
euenire. quibꝰ modis cute possit fieri declarandũ
ẽ. pͥmũ ut tui nesciant. idõ ce recedẽ q declinasi¬
ire conflictũ. s credant arte aliqͣ se idõ reuocari.
ut ad oportuniorẽ locũ in intet᷑ hostis. ut faciliuᷤ
suꝑet᷑. aut c̃̾te inseqñtibꝰ adũsariis secretiores coslo¬
cent᷑ insidie. Nã ad fugam parati sunt qui ducẽ
suuĩ sentiunt desꝑare. Illd̾ qͦ uitandũ ẽ ne hosteᷤ
te recedẽ sentiant. ⁊ statĩ uruaut. ꝓpt̾ea płiq añ
pedices suos eqͥtes posuerunt. ut disc̾rentes adũsa¬
rios uide ñ siñent. qm̃adm̃ pedices abscedebãt.
Item particłatim incipientes apͥmis singłas a¬
cies subducebant. retͦq reuocabant. ingͣdii suo
mauentibꝰ reliqͥs. qͦs sensim postea cessimq ad
illos uingebant. qͦs subdux̾ant pͥmũ. Aliqnͣti ex¬

Expanded text:
enim ante congressum recedit ex acie, et suis fiduciam minuit et inimicis addit audaciam. Verum quia hoc saepius necesse est evenire, quibus modis tuto possit fieri declarandum est,primum ut tui nesciant ideo te recedere quia declinas inire conflictum, sed credant arte aliqua se ideo revocari ut ad oportuniorem locum invitetur hostis ac facilius superetur aut certe insequentibus adversariis secretiores collocentur insidiae; nam ad fugam parati sunt qui ducem suum sentiunt desperare.Illud quoque vitandum est, ne hostes te recedere sentiant et statim inruant. Propterea plerique ante pedites suos equites posuerunt, ut discurrentes adversarios videre non sinerent quemadmodum pedites abscedebant. Item particulatim incipientes a primis singulas acies subducebant retroque revocabant, in gradu suo manentibus reliquis, quos sensim postea cessimque ad illos iungebant quos subduxerant primum. Aliquanti ex
Abbreviated transcription (Latin):
exp̃sserint. tͣnsicusq sydũ quos planetas uocant. c̃
pͥscripco cursu diei arbitͥo creatoris suscipiunt sig¬
na ł deser̃. freqñt̃ assolent serena turbare. Inc̾lu¬
nioꝵ a dies tempestatibꝰ plenos ⁊ nauigationibꝰ ꝗͣ
Ycelligit.

Expanded text:
est: transitusque siderum, quos planetas vocant, cum prescripto cursu dies arbitrio creatoris suscipiunt et signa, vel deserunt, frequenter assolent serena turbare. Interluniorum autem dies, tempestatibus plenos et navigantibus quam elligit.
Abbreviated transcription (Latin):
undat int̾ras. nc̃ refluic in alticudinẽ suã. ħ recip¬
cantis ꝯmeatꝰ ambiguitas cursũ nauiũ sccła adiu¬
uat. retardat ad u̾sa. que dimicat᷑o magna sũt
autione uitanda. Neq enĩ auxilio remoꝵ reuma¬
as impetꝰ uincit᷑. ciui int̾dũ cedit ⁊ uentꝰ. Et qm̃ in di¬
ulsis regionibꝰ. diũso lune cͥscentis uentiq statu c̾tis¬

Expanded text:
undat in terras nunc refluit in altitudinem suam. Haec recipundat in terras nunc refluit in altitudinem suam. Haec reciprocantis meatus ambiguitas cursum navium secunda adiuvat, retardat adversa. Quae dimicaturo magna sunt cautione vitanda. Neque enim auxilio remorum reumatis impetus vincitur, cui interdum cedit et ventus; et quoniam in diversis regionibus, diverso lunae c
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯmixcus nỹmbos ⁊ furentes ꝓ cellas. Letus orb̾ acluci¬
dꝰ serenitatẽ nauigiis repmittit. qmͣ gestat inuul¬
tu. p̃cipue si quarto ortu neq obcusis cornibꝰ rucila.
n infusa fũit humore fuscuca. Sol qͦ exoriens ł diẽ
condens int̾est utrũ equalibꝰ gaudeat radus. anob¬
iecta nube uariet᷑. utrũ solito splendore fulgid̾. an
uentis urgencibꝰ igneꝰ. neue pallidꝰ. ł pluuia sic ĩpẽ¬
dence macłosus. Aer uͦ ⁊ mare ipsũ nubiũq mag¬
nicudo ł sp̃es sollicitos instriuit nautas. Aliqnͣta ab
aiubꝰ. aliqnͣta sig̾cant᷑ apiscibꝰ. que uirgiliꝰ ingeor¬
gicis diuino pene comp̾hñdit ingenio. ⁊ uarro in
libris naualibꝰ diligñt̃ excoluit. ħ gubnatores si se
t̃cia pars mundi ẽ. que p̾t̾ uentoꝵ flatum suo qͦ
spiramine motuq uegetat᷑. Nam c̾tis horis diebꝰ
parit̾ ac noctibꝰ estu quodã qd̾ reuma uocant. ultͣ
citraq ꝑcurrit. ⁊ more coirentiũ fluminũ: nc̃ ex¬

Expanded text:
os et furentes procellas. Laetus orbis ac lucidus serenitatem navigiis repromittit quam gestat in vultu, praecipue si quarto ortu neque obtusis cornibus mutila neque infuso fuerit humore fuscata. Sol quoque exoriens vel diem condens interest utrum aequalibus gaudeat radiis an obiecta nube varietur, utrum solito splendore fulgidus an ventis urgentibus igneus, nive pallidus vel pluvia sit impendente maculosus. Aer vero et mare ipsum nubiumque magnitudavibus, aliquanta significantur a piscibus, que Virgilius in Georgicis divino pene comprehendit ingenio et Varro in libris navalibus diligenter excoluit. Hoc gubernatores si se lagi tertia pars mundi est, quae praeter ventorum flatum suo quoque spiramine motuque vegetatur. Nam certis horis, diebus pariter ac noctibus, aestu quodam, quod reuma vocant, ultro citroque percurrit et more torrentium fluminum nunc ex
Abbreviated transcription (Latin):
na usũ ampliꝰ ꝓdẽe qmͣ iures. Nam si doctͥna
cesset armoꝵ nicħ paganꝰ distat a milite. xiiii.
Exempla adhortationim excitii militariᷤ¬
auniga. ꝓpt̾ exiguam m̃cedem
ł certe pleb̾ fauorem cotidiana meditatione ar¬
tes suas aut seruare aut aug̾e consueuit. Mili¬
cẽ cuiꝰ ẽ: manibꝰ seruanda. res .p. studiosius oꝑ¬
tet scientiam dimicandi. usumq rei bellice ui¬
gibꝰ ex̾citiis custodire. cui contingit ñ cm̃ głosa
uictoria. s ⁊ amplior p̾da. quẽ ad opes addig¬
nicates ordo militie ⁊ imꝑatoris iudiciũ: ꝯsueuit

Expanded text:
na usum amplius prodesse quam vires; nam si doctrina na usum amplius prodesse quam vires; nam si doctrina cesset armorum, nihil paganus distat a milite. XXIIII EXEMPLA ADHORTATIONVM EXERCITII MILITARIauriga propter exiguam mercedem vel certe plebis favorem cotidiana meditatione artes suas aut servare aut augere consuevit: militem, cuius est manibus servanda res publica, studiosius oportet scientiam dimicandi usumque rei bellicae iugibus exercitiis custodire, cui contingit non tantum gloriosa victoria sed etiam amplior praeda, quem ad opes ac dignitates ordo militiae et imperatoris
Abbreviated transcription (Latin):
credit᷑. ꝙr ñ desidat fundã. Missibilia qͦ ł plũ¬
batas iugi ꝑpetuoq ex̾citio dirig̾e cogebant᷑
usq adħ ut cemꝑe hiemis decegulis ł scinduł
quasi deẽent c̾te de cannis ulua ł culmo. ⁊ por¬
ticus ceg̾ent᷑ adequites ⁊ quedam uelut basi¬
lice ad pedices. in qͥbꝰ tempestate. ł uencis ac¬
re curbato subxecto armis erudiebat᷑ ex̾cit᷑.
sarent ex̾teri cogebant᷑: incãpo. ne int̾missa
consuetudo ⁊ animos militũ debilicaret ⁊ cor¬
pora. Siluam ce̾e. portare oña tͣnsilire fossa
natare in mari siue fluminibꝰ gͣdu pleno:
ambulare: ł currẽ ⁊ armatos cum sarcinis su¬
is freqn̾tissime conuenit. ut cotidiani labo¬
ris usus inpace difficił ñ uideat᷑ inbello. Siue
gͦ legio. siue auxilia fu̾int ex̾ceant᷑ assidue. Nã
quemad̾m bñ ex̃citat̾ miles p̾luim cup̃. ita for¬
midat indoctꝰ. Postremo sciendum ẽ inpug¬

Expanded text:
creditur, quia non desiderat fundam. Missibilia quoque vel plumcreditur, quia non desiderat fundam. Missibilia quoque vel plumbatas iugi perpetuoque exercitio dirigere cogebantur, usque adeo ut tempore hiemis de tegulis vel scindulis, quae si deessent certe de cannis ulva vel culmo, et porticus tegerentur ad equites et quaedam velut basilicae ad pedites, in quibus tempestate vel ventis aere turbato sub tecto armis erudiebatur exercitusarent, exerceri cogebantur in campo, ne intermissa consuetudo et animos militum debilitaret et corpora. Silvam caedere, portare onera, transilire fossas, natare in mari sive fluminibus, gradu pleno ambulare vel currere etiam armatos cum sarcinis suis frequentissime convenit, ut cotidiani laboris usus in pace difficilis non videatur in bello. Sive ergo legio sive auxilia fuerint, exerceantur assidue; nam quemadmodum bene exercitatus miles proelium cupit, ita formidat indoctus. Postremo sciendum est in pug
Abbreviated transcription (Latin):
modum ẽ. cũ lat̾a ł pecles aut caput pet̾e pũc¬
tim cesimq condiscant. Saltuis qͦ ⁊ ictꝰ fac̾e pa-¬
rit̾ ad suescunt. insurg̃e crepidantes inclipeũ
rursus subsid̾e. Nunc gestiendo ꝓuolare. c̃sal
tu nc̃ cedentes int̾ga resilire. Missibilibꝰ ⁊̃ pa¬
los ip̃os ꝓcul ferire meditant᷑ ut ⁊ ars dirigẽ¬
di ⁊ dextre urtꝰ possit ad c̃̾sc̾e. Sagittarii uͦ
ł funditores scopas h ẽ frucicũ stͣminũ fascesꝓ
signo ponebant. Ita ut sex centis pedibꝰ remo¬
u̾ent᷑ asigno. ut sagitis. ł certe lapidibꝰ ex fu¬
cibalo destinatis signũ sepiꝰ cang̾ent. ꝓpt̾ea sñ
trepidatione inatie facile faciebant. qd̾ ludẽ¬
tes in campo fet̾ant semꝑ. adsuescendũ ẽ ⁊̃
ut semel tm̃ funda circa cap̃ rocet᷑. cũ exea e¬
mictit᷑ saxũ. S ⁊ manu sola om̃s milites medi¬
tabant᷑ libraria saxa iactare. Qui usꝰ paracior

Expanded text:
rcommodum est, cum latera vel pedes aut caput petere puncrcommodum est, cum latera vel pedes aut caput petere punctim caesimque condiscant.Saltus quoque et ictus facere pariter adsuescant, insurgere tripudiantes in clipeum rursusque subsidere, nunc gestiendo provolare cum saltu, nunc cedentes in terga resilire. Missibilibus etiam palos ipsos procul ferire meditentur, ut et ars dirigendi et dexterae virtus possit adcrescere. Sagittarii vero vel funditores scopas, hoc est fruticum vel straminum fasces, pro signo ponebant, ita ut sexcentis pedibus removerentur a signo, ut sagittis vel certe lapidibus ex fustibalo destinatis signum saepius tangerent. Propterea sine trepidatione in acie faciebant quod ludentes in campo fecerant semper. Adsuescendum est etiam ut semel tantum funda circa caput rotetur cum ex ea mittitur saxum. Sed et manu sola omnes milites meditabantur libralia saxa iactare, qui usus paratior
Abbreviated transcription (Latin):
re siue stare. siue seqͥ ł redire p̃ceꝑint duces Si¬
quid̾ rõ manifesta sit. semꝑ inocio deb̾e fieri
qd̾ necio fatiendo uidet᷑ in p̾lio .xxii. De ex̾ci¬
ad ex̾citiũ reu̾tim᷑. Unde sic̃ iã dc̃mẽ ex̃citꝰ nom̃
accep̃. Iuniores ꝗͣ ⁊ noui milices mane ac post
m̾idiem ad om̃e genꝰ ex̾cebant᷑ armoꝵ. Uet̾es
ã ⁊ eruditi sine int̾missione semel indie ex̃ ce¬
bant᷑̃ armis. Neq. ii lõgitudo etatis aut ã noꝵ¬
nũs artem bellicam tͣdit. S postꝙ̃ ita uolũs
stipendia in ex̃citatos milites semꝑ ẽ ciro arma¬
c̃am q̃ festis diebꝰ exhibet᷑. Idcirco ñ tm̃ armatẽ.
qui sub campi doctore sunt cotidiana medita
rit᷑ corꝑis ⁊ scientia feriendi hostẽ seq ꝓtegẽdi.
tis ꝑmixtionibꝰ inip̃a ꝓlusione comitant᷑. Nec
int̃ doctos aliquis etror existit. qd̾ multitudĩs
sic canta confusio. ad palũ qͦ ł sudibꝰ ex̾ceri ꝑꝯ¬

Expanded text:
re sive stare sive sequi vel redire praeceperint duces, sire sive stare sive sequi vel redire praeceperint duces, siquidem ratio manifesta sit semper in otio debere fieri quod necessario faciendum videtur in proelio. XXIII DE EXad exercitium revertimur, unde, sicut iam dictum est, exercitus nomen accepit.Iuniores quidem et novi milites mane ac post meridiem ad omne genus exercebantur armorum, veteres autem et eruditi sine intermissione semel in die exercebantur armis; neque enim longitudo aetatis aut annormerus artem bellicam tradit, sed post quanta volueris stipendia inexercitatus miles semper est tiro. Armaturam quae festis diebus exhibetur in circo non tantum armaturae qui sub campidoctore sunt sed omnes aequaliiritur corporis et scientia feriendi hostem seque protegendi, tis permixtionibus in ipsa prolusione comitantur nec inter doctos aliquis error existit, cum multitudinis sit tanta confusio. Ad palum quoque vel sudibus exerceri pe
Abbreviated transcription (Latin):
ceptui canunt. Cornicines. quotiens canunt
ñ milites s signa ad eoꝵ obtemꝑant nucũ. G̃ qͦ¬
ciens ad aliquod opꝰ exituri sunt soli milites tu¬
bicines canunt. Quotiens mouenda sunt signa
cornicines canunt. quotiẽs ã pugnat᷑: ⁊̃ cubicine
⁊ cornicines parit̾ canunt. Classicũ it appłłat᷑ qd̾
bucinatores ꝑ cornu dicunt. ħ insigne uidr ĩ ꝑii.
qr classicũ canit᷑ imꝑatore p̃sente. ł cũ in militẽ
capitalit̾ animaduertit᷑ qr ħ ex imꝑatoris legibꝰ
fieri nect̾e ẽ. Siue gͦ ad uigilias ł agͣnas fatiendã
siue ad opꝰ aliqd̾ ł addecussionẽ campi. exeunt
milites cubicine uocante oꝑant᷑. ⁊ rursũ tubicĩe
ãmonente cessant. Cũ ã mouent᷑ signa. aut iam
mota fugienda sunt. cornicines canunt. qd̾ iclõ
in om̃ibꝰ ex̾ctiis ⁊ ꝓcessionibꝰ custodit᷑ ut in ip̃a
pugna faciliꝰ obtẽꝑent milites siue eospugna¬

Expanded text:
ceptui canit. Cornicines quotiens canunt, ceptui canit. Cornicines quotiens canunt, non milites sed signa ad eorum obtemperant nutum. Ergo, quotiens ad aliquod opus exituri sunt soli milites, tubicines canunt; quotiens movenda sunt signa, cornicines canunt; quotiens autem pugnatur, et tubicines et cornicines pariter canunt. Classicum item appellatur quod bucinatores per cornum dicunt. Hoc insigne videtur imperii, quia classicum canitur imperatore praesente vel cum in militem cfieri necesse est. Sive ergo ad vigilias vel ad agrarias faciendas sive ad opus aliquod vel ad decursionem campi exeunt milites, tubicine vocante operantur et rursus tubicine admonente cessant. Cum autem moventur signa aut iam mota figenda sunt, cornicines canunt. Quod ideo in omnibus exercitiis et processionibus custoditur ut in ipsa pugna facilius obtemperent milites, sive eos pugna
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ndam ꝑ diu̾sas cohortes ⁊ diu̾sas scolas milites ꝓ¬
mouent᷑. ita ut ex pͥma cohorte adgͣdũ quẽpiam
ꝓmocus uadat addecimã cohortẽ. ⁊ rursus ab ea
crescentib stipendis cũ maiore gͣdu ꝑalias rec̾ric.
ad pͥmam. Idõ pͥmipili cent̾ĩo. postqmͣ inorbẽ
om̃s cohortes ꝑ diu̾̃sas administ᷑uerit scolas. in pͥ¬
ma cohorte ad hanc ꝑuenit palmã. inqͣ exom̃i le¬
gione infinita commoda conseqͣt᷑. Sicut pͥmiscͥniꝰ
in officio p̃fectoꝵ p̃torio adhonestum questuosũ¬
q militie ꝑuenit finẽ. ita legionarii equites cohor¬
tes suos contub̃nii affectione uen̾ant᷑. Cũ nat᷑alit̃
equices apeditibꝰ soleant discrepare: ꝑ hanc gͦ ꝯ
testationẽ in legionibꝰ ⁊ omniũ cohortiũ eqͥtũ
ꝑedicũꝙ seruat᷑ una concordia .xxi. Quid int̾
legio tubicines. cornicines. bucinatores. cũ int̃sit.¬
Tubicines ad bellum uocant milites. ⁊ rursũ re¬

Expanded text:
quendam per diversas cohortes et diversas scolas milites pquendam per diversas cohortes et diversas scolas milites promoventur, ita ut ex prima cohorte ad gradum quempiam promotus vadat ad decimam cohortem et rursus ab ea crescentibus stipendiis cum maiore gradu per alias recurrat ad primam. Ideo primi pili centurio, postquam in orbem omnes cohortes per diversas administraverit scolas, in prima cohorte ad hanc pervenit palmam in qua ex omni legione infinita commoda consequatur, sicut primiscrinius in officio praefectorum praetorio ad honestum quaestuosumque militiae pervenit finem. Ita legionarii equites cohortes suas contubernii affectione venerantur, cum naturaliter equites a peditibus soleant discrepare. Per hanc ergo contextionem in legionibus et omnium cohortium et equitum peditumque servatur una concordia. XXII QVID INTERT Habet praeterea legio tubicines cornicines bucinatores. Tubicen ad bellum vocat milites et rursum re
Abbreviated transcription (Latin):
rogant qnͣcũ hr̃e potuerint. Sepotio ã ista
peccunie pͥmũ ipsis ꝯtubnalibꝰ docet᷑ ad ꝯmoda.
Nam cũ publica sustentet᷑ annona exom̃ibꝰ do¬
natiuis auget᷑ eoꝵ ꝓmedietate castrense peculi¬
um miles de iñ quisũptꝰ suos scit apd̾ signa de¬
posicos. dedeserendo nicħ cogitat. mag̃ dilig̃ si¬
gna proilł inatie fortiꝰ dimicat more humani
ingenii. ut ꝓilł hãt maximã curã. in qͥbꝰ suã ui¬
uet positam ẽe sub̾am. Deniq .x. folles. ħ ẽ .x.
gio particłam aliꝗͣ cõferebat sepult̾e. scilicet cã
ut siqͥs ex contub̃nalibꝰ defeciss deillo undecimo
sacco adsepult̾am ipsiꝰ ꝓm̾etur expñsa ħ rõ apd̾ sig¬
niferos ut nũc dñt incophino seruabat᷑. ⁊ idõ signi¬
feri ñ solũ fideles s ⁊̃ litt̾ati homines eligebant᷑ qͥ
tatis instinctu legiones a romanis arbit᷑r ꝯstitutaᷤ.
Inquibꝰ .x. cohortes ita sunt orcdinate. ut om̃iũ unũ
corpꝰ una uideat᷑ ẽe ꝯunctio. Nlam quasi morbẽ

Expanded text:
rogant quantum habere potuerint. Sepositio autem ista pecuniae primum ipsis contubernalibus docetur accommoda; nam cum publica sustententur annona, ex omnibus donativis augetur eorum pro medietate castrense peculium. Miles deinde qui sumptus suos scit apud signa depositos de deserendo nil cogitat, magis diligit signa, pro illis in acie fortius dimicat, more humani ingenii, ut pro illis habeat maximam curam in quibus suam videt positam esse substantiam. Denique decem folles, hoc est gio particulam aliquam conferebat, sepulturae scilicet causa, ut si quis ex contubernalibus defecisset de illo undecimo sacco ad sepulturam ipsius promeretur expensa. Haec ratio apud signiferos, ut nunc dicunt, in cophino servabatur; et ideo signiferi non solum fideles sed etiam litterati homines eligebantur, qatis instinctu legiones a Romanis arbitror constitutas, in quibus decem cohortes ita sunt ordinatae ut omnium unum corpus, una videatur esse coniunctio. Nam quasi in orbem
Abbreviated transcription (Latin):
dit᷑. qui acalore soł durat᷑ in salẽ. Qd̾ si bostis
ab unda ꝓhibeat: nã ħ accidit. harenas quas
excitato uento mare suꝑfudit aliqñ colligũt.¬
⁊ dulci aqua eluunt. que sole sictata nicħ omi
natio qñ castelł ł ciuitatibꝰ p̃parat᷑ mutuo u¬
trinq ꝑicło. s maiore obpugnãtiũ sangͥne ex¬
cent᷑ luctuosa c̃camina. Illi .i. qui m̃os inuad̾e
cupiunt: t̾rifico apparatu expositis copiis in
spe dedicionis formidiñe geminãt tubar̃ stre¬
pitu homiñq ꝑmixto. Tc̃ qi cimor mag̾ frang̾
insuecos. pͥmo impetu stupentibꝰ obpidanis. si
discͥminũ exꝑim̃ta ñ norunt. ad motis scał i̾ua¬
dit᷑ cuitas. Qd̾ si afidentibꝰ siue militaribꝰ uniᷤ
repellat᷑ pͥma ꝯg̾ssio. statim clausis crescit au

Expanded text:
ditur, qui calore solis duratur in salem. Quod si hostis ditur, qui calore solis duratur in salem. Quod si hostis ab unda prohibeat nam hoc accidit, harenas quas excitatum vento mare superfuderat aliquando colligunt et dulci aqua eluunt, quae sole siccata nihilo minnatio quando castellis vel civitatibus praeparatur, mutuo utrimque periculo sed maiore oppugnantium sanguine exercentur luccupiunt, terrifico apparatu, expositis copiis, in spem deditionis, formidinem geminant tubarum strepitu hominumque permixto. Tunc quia timor magis frangit insuetos, primo impetu stupentibus oppidanis, si discriminum experimenta non norunt, admotis scalis invaditur civitas. Quod si a fidentibus sive militaribus viris repellatur prima congressio, statim clausis crescit aud
Abbreviated transcription (Latin):
coria ꝓficit colligi ad catafractas tegendas a¬
liaq machinam̃ta siue munimina. Qui
agna urbis utilitas ẽ cũ ꝑhennes
fontes murꝰ includit. Qd̾ si nat̾᷑a ñ p̾stat cuiꝰli¬
bet alticudinis effodiendi sunt putei. aqͣrũꝙ
haustꝰ funibꝰ extra̾endꝰ. S int̾dũ sictiora sunt
loca que montibꝰ sunt saxisq munita. inqͥbꝰ su¬
ꝓposita castella ex mur̃ infi̾ores repꝑumt fon¬
tium uenas. ac deꝓpugnacłis ł curribꝰ destina¬
tis ꝓtegunt teł. ut aqͥtoribꝰ lib̾ p̾stet᷑ accessus.
O̾ si ultͣ ictũ teli incluo cñ ciuitatis subiecta
sit uena. castellũ paruulũ qũe burgũ uocant
int᷑ ciuitat̾ẽ ⁊ foncẽ conuenit fabricari. Ibiq
abhostibꝰ. p̾terea in om̃ibꝰ publicis edificiis mł¬
tisq pͥuatis cist̾ne sunt diligentissime subtͣhẽ¬
de. ut receptacła aquis pluuialibꝰ que de tecti
usi
ri sumptꝰ ꝑ alueos aliaq patula uasa diffũ¬

Expanded text:
coria proficit colligi ad cataractas tegendas acoria proficit colligi ad cataractas tegendas aliaque machinamenta sive munimina. X agna urbis utilitas est cum perennes fontes murus includit. Quod si natura non praestat, cuiuslibet altitudinis effodiendi sunt putei aquarumque haustus funibus extrahendi. Sed interdum sicciora sunt loca quae montibus sunt saxisque munita; in quibus superposita castella extra murum inferiores repperiunt fontium venas ac de propugnaculis vel turribus destinatis protegunt telis, ut aquatoribus liber praestetur accessus. Quod si ultra ictum teli, in clivo tamen civitatis subiecta sit vena, castellum parvulum, quem burgum vocant, inter civitatem et fontem convenit fabricari ibique ostibus. Praeterea in omnibus publicis aedificiis multisque privatis cisternae sunt diligentissime substruendae, ut receptacula aquis pluvialibus quae de tectis usi.ri sumptus per alveos aliaque patula vasa diffun
Abbreviated transcription (Latin):
um machinis ꝑ alias machinas cõsueuit obsisti
p̃cipue c̃ subitis oꝑibꝰ addenda sit muris ł ꝓpug¬
nacuł altitudo ne adu̾sarioꝵ mobiles tͣres suꝑ¬
emineant ⁊ capiant cuutatem.
eruoꝵ qͦ copiam
sũmo studio expedit colligi qr onagͥ ł baliste ce¬
t̃aq cormenta ñͥ funibꝰ neruinis intenta: nicħꝓ
sunt. Cqr tñ sete de caudis ac iubis adbalistas ut¬
les adserunt᷑. Indubitatũ uͦ ⁊ cͥnes feminar̃ in eiꝰ¬
m᷑i corm̃tis ñ minorẽ hr̃e uͥtutẽ romane nec̾itaiꝰ
exꝑim̃to. Nã in obsidione capitolii corruptis uis
aclonga fatigatione corm̃tis. c̃ neruoꝵ copia de¬
feciss matͦne abscisos cͥnes uiris suis obcułe pus¬
nantibꝰ. Reꝑatisq machinis adu̾sarioꝵ impecũ
repulerũt. Maluerũt enĩ pudicissime femine
deformato ad cempꝰ capite lib̃e uiu̾e c̃ maritis:
q̃ hostib̾ inceg̃ decore seruire. Cornua qͦ ł enda

Expanded text:
um machinis per alias machinas consuevit obsisti, um machinis per alias machinas consuevit obsisti, praecipue cum subitis operibus addenda sit muris vel propugnaculis altitudo, ne adversariorum mobiles turres superemineant et capiant civitatem.quoque copiam summo studio expedit colligi, quia onagri vel ballistae cetormenta nisi funibus nervinis intenta nil prosunt. Equorum tamen setae de caudis ac iubis ad ballistas utiles asseruntur. Indubitatum vero est crines feminarum in eiusmodi tormentis non minorem habere virtutem Romanae necessitatis experimento. Nam in obsidione Capitolii corruptis iugi ac longa fatigatione tormentis, cum nervorum copia defecisset, matronae abscisos crines viris suis optulere pugnantibus, reparatisque machinis adversariorum impetum reppulerunt. Maluerunt enim pudicissimae feminae deformato ad tempus capite liberae vivere cum maritis quam hostibus integro decore servire. Cornua quoque vel cruda
Abbreviated transcription (Latin):
exordio dim̃sione salubͥ ꝑ idoneos erogatio tẽ
incendiar̃ uocant acderurendas hostiũ machi
conuenit p̃parari. Ad arma fatienda ferrum ut᷑q
temꝑat᷑e ⁊ carbones seruant᷑ in conditis. Ligna
quoq hastilibꝰ sagittisq nec̾aria reponunt᷑. Sa¬
ra rotunda de fluuiis q ꝓsoliditate gͣuiora st̃.
⁊ apciora mictentibꝰ diligñtissime colligunt᷑. ex
quibꝰ muri replent᷑ ⁊ t᷑res. Minima ad fũdas siu
fustibalos manibꝰ iacienda. maiora ꝑonag̾s dir
gunt᷑. ut dimissa ꝑp̃ceps ñ solũ hostes suͦbru¬
ant subeuntes. s ⁊̃ machinam̃ta confringant.
Rote quoq de lignis uiridibꝰ ingñcissinie fab̾cant᷑
łint̾cisis ex ualidissimis arboribꝰ cylindri. quas ca¬
leas uocant. ut sint uolubiles religant᷑. q̃ ꝑ pnũ
labentia subito impetu bellatores solent eqͦs qͦ d̃¬
t̃re. Trabes qͦ ⁊ tabulata ł diu̾se magnitudinis
clauos ferreos ẽe oportet inꝓmitu. Nã oppugnãti¬

Expanded text:
exordio dimensione salubri per idoneos erogatio tempincendiarium vocant ad exurendas hostium machinas convenit praeparari. Ad arma facienda ferrum utriusque temperaturae et carbones servantur in conditis. Ligna quoque hastilibus sagittisque necessaria reponuntur. Saxa rotunda de fluviis, quia pro soliditate graviora sunt et aptiora mittentibus, diligentissime colliguntur, ex quibus muri replentur et turres, minima ad fundas sive fustibalos vel manibus iacienda; maiora per onagros diruntur ut demissa per praeceps non solum hostes obruant subeuntes sed etiam machinamenta confringant. Rotae quoque de lignis viridibus ingentissimae fabricantur, vel intercisi ex validissimis arboribus cylindri, quas taleas vocant, ut sint volubiles levigantur, quae per pronum labentia subito impetu bellatores solent equosque deterere. Trabes quoque et tabulata vel diversae magnitudinis clavos ferreos esse oportet in promptu. Nam oppugnanti
Abbreviated transcription (Latin):
multos ex̾citus scimꝰ freqñt̾ afflictos. Non solũ
ã considentes sñ castͥs ista patiunt᷑. s cum in a¬
tie casu aliquo ceꝑint cedẽ: intinim̃ta cast̾rum
quo serecipiant ñ hñt. ⁊ more animaliũ multi
cadunt. Nec pͥus moriundi finis fit ꝗ̃ hostibꝰ uo¬
luntas defu̾̃it ꝑseqñdi. irii. In quaubꝰ locisꝯ¬
hoste uicino tuto semꝑ fatienda sunt. ut c̃ lis¬
noꝵ ⁊ pabłi ⁊ aq̃ suppetat copia. Et si diutiꝰ cõ¬
undari ꝯsueu̾it campꝰ ⁊ ħcasu iuĩ patiat᷑ ex̃cit̾.¬
ꝓnũo ã militũ ł impedim̃toꝵ munienda sunt
cast᷑. Ne maior multicudo cõstipet᷑. inparius.
neue paucitas in lacioribꝰ ult᷑ ꝗ̃ oportet cogat᷑
extendi .xxiii. Quali spetie cast̾ dilanianda

Expanded text:
multos exercitus scimus frequenter afflictos. Non solum multos exercitus scimus frequenter afflictos. Non solum autem considentes sine castris ista patiuntur, sed cum in acie casu aliquo coeperint cedere munimenta castrorum quo se recipiant non habent et more animalium inulti cadunt, nec prius moriundi finis fit quam hostibus voluntas defuerit persequendi. XXII IN QVALIBVS LOCIhoste vicino, tuto semper facienda sunt loco, ut lignorum et pabuli et aquae suppetat copia, et si diutius coundari consueverit campus et hoc casu vim patiatur exercitutem militum vel impedimentorum munienda sunt castra, ne maior multitudo constipetur in parvis neve paucitas in latioribus ultra quam oportet cogatur extendi. XXIII QVALI SPECIE CASTRA DELINIANDA
Abbreviated transcription (Latin):
ra sunt cela. Barbari aũ scucati pedes hisꝑ̃¬
cipue utunt᷑. quas bebras uocant ⁊ binas ⁊̃ ac
tͥnas in p̃liis portant. Sciend̃ pt̾ea cũ missili¬
b̾agit᷑ sinist᷑s pedes in ante milites hr̃e deb̾ẽ:
Ita enĩ uibrandis spicłis uehem̃tior ict e. S cũ
adpilam ut appłłant uenit᷑. ⁊ manũ ad ma¬
nĩ gladiis pugnat᷑. c̃c dextͦs pedes in ante mi¬
lites hr̃e debent ut ⁊ lat̾a eoꝵ subducant᷑ ab
hostibꝰ ne pꝰsint iuilnꝰ acciꝑe. ⁊ primior dext᷑
sit que plagã possit inferre. Instruendos gͥ ac
dam qͥ munito capite ł pectore ñ cimi uulnꝰ.
sirecte ꝯstituta sunt cast᷑. ita int̾ uallum seci
milites dies noc̾tesq pagunt ⁊̃ si hostis obside¬
at qͣi munͣntã ciuitatẽ uideant᷑ secũ uq porta¬
re. S hꝰ rei scientia ꝓrsus int̾cidit. Nemo enĩ iã
Sic diurno. ł noctno suꝑuentu eqͥtũ barbaro.

Expanded text:
ra sunt tela; barbari autem scutati pedites his praera sunt tela; barbari autem scutati pedites his praecipue utuntur, quas bebras vocant, et binas etiam ac ternas in proeliis portant. Sciendum praeterea, cum missilibus agitur, sinistros pedes in ante milites habere debere; ita enim vibrandis spiculis vehementior ictus est. Sed cum ad pilam, ut appellant, venitur et manu ad manum gladiis pugnatur, tunc dextros pedes in ante milites habere debent, ut et latera eorum subducantur ab hostibus, ne possint vulnus accipere, et proximior dextra sit, quae plagam possit inferre. Instruendos igitur ac ciam qui munito capite vel pectore non timet vulnus. si recte constituta sunt castra, ita intra vallum securi milites dies noctesque peragunt, etiam si hostis obsideat, quasi muratam civitatem videantur secum ubique portare. Sed huius rei scientia prorsus intercidit; nemo enim iam Sic diurno vel nocturno superventu equitum barbarorum
Abbreviated transcription (Latin):
ctam ẽe uictoriam. cũ hastati illi ⁊ qui pͥoreᷤ
stet̾ant int̾issent. Erant tñ ap̃ uet̾es int̃ pedi¬
tes qui dicebant᷑ leuis armat̾e funditores ⁊ fe¬
rentarii. qui p̃cipue incornibꝰ locabant᷑ ⁊ aqͥbꝰ
pugnandi sumebat᷑ exordium. S hii ⁊ ueloci¬
simi ⁊ excitatissimi: legebant᷑. Nec erant ad mo¬
dum multi qui cedentes sip̃lu nec̾itas ꝯpuliss.
int̃ pͥncipia legionũ recipi solebant ita ut aci¬
es immota ꝯsisteret. Usq ad p̃sentẽ ꝓpe etatẽ
consuetudo ꝑmansit. ut om̃s milites pilleis
nẽcitas quos pannonicos uocabant expellitꝰ
ret᷑ inp̃lio homini qui gestabat aliqͥd semꝑ
in capite. Missilibꝰ ã quibꝰ utebat᷑ pedestͥ er̃a¬
aitus pila uocabant᷑ ferro subtili trigono p̃¬
fua untiar nouẽ siue pedali ꝗ inscutũ fixũñ
possit abscidi. ⁊ loricam scient᷑ ac forcit̃ direc¬
tum facile ꝑrumpit. Cuiꝰ gn̾is ap̃ nos iam ra¬

Expanded text:
ctam esse victoriam, cum hastati illi et qui priores ctam esse victoriam, cum hastati illi et qui priores steterant interissent. Erant tamen apud veteres inter pedites qui dicebantur levis armatura, funditores et ferentarii, qui praecipue in cornibus locabantur et a quibus pugnandi sumebatur exordium; sed hi et velocissimi et exercitatissimi legebantur, nec erant admodum multi, qui cedentes, si proelii necessitas compulisset, inter principia legionum recipi solebant, ita ut acies immota consisteret. Vsque ad praesentem prope aetatem consuetudo permansit ut omnes milites pilleiseis, quos Pannonicos vocant, ex pellibus retur in proelio homini qui gestabat aliquid semper in capite. Missilibus autem quibus utebatur pedestris exercitus pila vocabantur, ferro subtili trigono praefixa unciarum novem sive pedali, quod in scuto fixum non possit abscidi et loricam scienter ac fortiter directum facile perrumpit. Cuius generis apud nos iam ra
Abbreviated transcription (Latin):
arma cͣctanti. Cecm̃ cotidianꝰ usus ñ laborat
⁊̃ si oñosa gestau̾it. S illi qui laborẽ inporcã¬
dis uet̾ibꝰ munim̃tis armoꝵ ferre ñ pꝰsunt. d̃
tectis corꝑibꝰ ⁊ uuln̾a sustin̾e cogunt᷑ ⁊ morce.
maximo dedecore. trucidant᷑ ut pecudes. Uñ
enĩ ap̃ antiquos murus ducebat᷑ pedestͥs: ex̃¬
citus. nisiqd̾ pilate legiones p̃t̾ scuta ĩ caca¬
fractis galeisq fulgebant: Usq eo ut sagit¬
tarii sinist᷑ brachia minlicis munirent᷑ pede¬
tes aut scutati p̃t̾ catafractas ⁊ galeas ⁊ fer¬
reas ocreas indexc̃s cruribꝰ cogent᷑ accipere.
Sic erant muniti illi qui in pͥma acie pugnã¬
tes pͥncipes inscdã hastati. int̾tia tͥarui uoca¬
bant᷑. S tͥarii genibꝰ positis solebant intͣ scu¬
ta subsidẽ. ne stantes uuln̾arent᷑ uenientibꝰ
telis. ⁊ cum nec̃itas postulass tanꝗͣ requieti ue¬
hem̃tiꝰ inuadent hostes. Qb constat sepe fa¬

Expanded text:
arma tractanti; ceterum cotidianus usus non laborat, arma tractanti; ceterum cotidianus usus non laborat, etiam si onerosa gestaverit. Sed illi qui laborem in portanditectis corporibus et vulnera sustinere coguntur et mortes nt, cum maximo dedecore trucidantur ut pecudes. Vnde enim apud antiquos murus dicebatur pedestris exercitus nisi quod pilatae legiones praeter scuta etiam catafractis galeisque fulgebant, usque eo ut sagittarii sinistra brachia manicis munirentur, pedites autem scutati praeter catafractas et galeas etiam ferreas ocreas in dextris cruribus cogerentur accipere? Sic erant muniti illi qui in prima acie pugnantes principes, in secunda hastati, in tertia triarii vocabantur. Sed triarii genibus positis solebant intra scuta subsidere, ne stantes vulnerarentur venientibus telis et cum necessitas postulasset tamquam requieti vehementius invaderent hostes; a quibus constat saepe fa
Abbreviated transcription (Latin):
datos. Aburbe enĩ condita usq ad tempꝰ di¬
uigͣciani ⁊ catafractis ⁊ galeis muniebat᷑ pe¬
destris ex̾citus. S cũ campestͥs ex̾citatio int̾¬
ueniente negligentia desidiaq cessaret gͣ¬
uia uid̃i arma ceꝑunt. que raro milites
induebant. Icaq ab imꝑatore postulabãt
pͥmo catafractis dein̾ cassides. sedere refũ¬
d̾e. sic de cectis pectoribꝰ. ⁊ capicibꝰ cõg̾ssi cõtͣ
gothos milites nr̃i multitudine sagictari¬
oꝵ sepe deleti sunt. Nec post dot cladesq̃ us
Ita fit ut ñ depugna s de fuga cogitent. qͥ
in atie nudi exponunt᷑ ad uuln̾a. qͥd .ni. pe¬
des sagitarius sñ catafracta sñ galea. quic̃
arcu scutũ teñe ñ pͭ fatiat. Quid ipsi draco¬
narii atq signifĩ. qui sinistͣ manu hastas
gub̃tiant inp̾lio fatient. quoꝵ ⁊ capita nu¬
da constat ⁊ pectora: S gͣuis pediti lorica ur̃
⁊ galea. fortasse raro meditanti. fortasse raro

Expanded text:
datos. Ab urbe enim condita usque ad tempus didatos. Ab urbe enim condita usque ad tempus divi Gratiani et catafractis et galeis muniebatur pedestris exercitus. Sed cum campestris exercitatio interveniente neglegentia desidiaque cessaret, gravia videri arma coeperunt quae raro milites induebant; itaque ab imperatore postulant primo catafractas, deinde cassides se refundere. Sic detectis pectoribus et capitibus congressi contra Gothos milites nostri multitudine sagittariorum saepe deleti sunt; nec post tot clades, quaeIta fit ut non de pugna sed de fuga cogitent qui in acie nudi exponuntur ad vulnera. Quid enim pedes sagittarius sine catafracta, sine galea, qui cum arcu scutum tenere non potest, faciat? Quid ipsi draconarii atque signiferi, qui sinistra manu hastas gubernant, in proelio facient, quorum et capita nuda constat et pectora? Sed gravis pediti lorica videtur et galea fortasse raro meditanti, fortasse raro
Abbreviated transcription (Latin):
cur ascende. Tantaq cura erat ut ñ solũ ad̾¬
xtris. s t̃ asinistͥs partibꝰ ⁊ insilire ⁊ desiliri
ꝯdisc̾e̾nt. euaginatos ⁊̃ gladios ł concos tenẽ¬
tes. ħ enim assidua meditatione fatiebant
sosis ut intumultu p̾lũ. sinemora ascend̾ent
militari. freqũtissime cogendi sunt uinio¬
res. Qbiis in arduis expedit̾onibꝰ nec̾itas im¬
mint annonã parit̃ ⁊ arma porcandi. Nec
ħ credit᷑ ẽe difficile. suisus accesserit. nicħ.
.Ni. ẽ qd̾ ñ assidua meditatio facillimũ red¬
dat. qm̃ rẽ antiqͦs milites factitauisse. uͥ¬
gilio ip̃o teste cognosci potest. qui ait. ñ¬
secꝰ. ñ acpatriis ac̃ romanꝰ inarmis: Inui¬
to subfasce uiã cũ carpit ⁊ hostr: Añ ex
pectatum positis stat inagnime castris.¬
ut quo armoꝵ gn̾e ł instruendi ł aiqui
muniendi sint tirones. ref̾re temptemꝰ.S
inhac parte antiqͣ penitꝰ consuecudo dele¬

Expanded text:
tur ascendere. Tantaque cura erat ut non solum a detur ascendere. Tantaque cura erat ut non solum a dextris sed etiam a sinistris partibus et insilire et desilire condiscerent, evaginatos etiam gladios vel contos tenentes. Hoc idem assidua meditatione faciebant, scilicet ut in tumultu proelii sine mora ascenderentmilitari frequentissime cogendi sunt iuniores, quibus in arduis expeditionibus necessitas imminet annonam pariter et arma portandi. Nec hoc credatur esse difficile si usus accesserit; nihil enim est quod non assidua meditatio facillimum reddat. Quam rem antiquos milites factitavisse Vergilio ipso teste cognoscimus, qui ait secus ac patriis acer Romanus in armis Iniusto sub fasce viam dum carpit et hostem Ante pectatum positis stat in agmine castrisut quo armorum genere vel instruendi vel muniendi sint tirones referre temptemus. Sed in hac parte antiqua penitus consuetudo dele
Abbreviated transcription (Latin):
na milia militũ habuerunt. que qd̾ histeł
scient̾ utebant᷑. ⁊ fortit᷑. mattio barbuli uoca¬
bant᷑. ꝑ hos longo temꝑe hiis strenussime.
constat om̃ia bella confecta. usq eo. ut di
anos atq ħcłianos censuerint appłłandos. eo¬
q cunctis legionibꝰ p̾culisse doceant᷑. qͥ nos aũ
mattiobarbulos insertosscutis portare censue¬
runt. quos si oportune milites iaciant. ꝓpe
sagittarioꝵ sciltati. imitari uident᷑ offm̃. Nã
hostes equosq consauciant. pͥꝰ qũa ñ mͦ ad
manũ. s adictũ missibiliũ potuent ꝑueniri.
on tantũ autẽ atironibꝰ. s ⁊̃ abstipendi¬
osis milicibꝰ salitio equoꝵ districte ẽ sẽꝑ
exacta quem usũ. usq adhanc ecatem licet
lam cũ dissimulatione ꝑuenisse manifestũ
ẽ. E qui lignei hieme subtecti. estate pone¬
bant᷑ in ca̾po. sup̃ hos iuniores pͥmo in ħ meᷤᷤ
dũ consuetudo ꝓfic̾et. Deiñ armati cogebã¬

Expanded text:
na milia militum habuerunt quae quod his telis na milia militum habuerunt quae quod his telis scienter utebantur et fortiter Mattiobarbuli vocabantur. Per hos longo tempore strenuissime constat omnia bella confecta, usque eo ut Dioanos atque Herculianos censuerint appellandos eosque cunctis legionibus praetulisse doceantur. Quinos autem mattiobarbulos insertos scutis portare consuerunt, quos si oportune milites iactent prope sagittariorum scutati imitari videntur officium. Nam hostes equosque consauciant priusquam non modo ad manum sed ad ictum missibilium potuerit perveniri. Non tantum autem a tironibus sed etiam ab stipendiosis militibus salitio equorum districte est semper exacta, quem usum usque ad hanc aetatem, licet iam cum dissimulatione, pervenisse manifestum est. Equi lignei hieme sub tecto, aestate ponebantur in campo; supra hos iuniores primo inermes, dum consuetudo proficeret, deinde armati cogeban
Abbreviated transcription (Latin):
ł fundis iaciendos ex̃ceri diligñt̾ ꝯuenit
uiniores. fundar̃ usũ pͥmi baleau insular̃ habie¬
tatores ⁊ inuenisse ⁊ ita ꝑite ex̃ cuisse dñr. ut ma¬
tres paruos filios nullũ cibũ ꝯting̾e sin̾ent. nͥ
quem exfunda destinato lapide ꝑcussissent.
Sepe enim adũsũ bellatores cassidibꝰ catafracti
loricisq munitos teretes lapides defunda.⁊ fus¬
tibalo destinati sagitis sunt om̃ibꝰ gͣuiores. cũ
meubris integͥs lecale tñ uulnꝰ inportant. ⁊ sñ ĩ¬
usdia sangͥnis hostis lapidis ictu int̾eat. In õi¬
bꝰ ã ueterum p̃liis funditores militasse nuliꝰ
ignorat. Que res iło ab uniũsis tironibꝰ freqñ¬
ti ex̾citio dicñda ẽ. quia fundã portare nullꝰ
ẽ labor. ⁊ int̾dũ euenit ut inlapidosis locis
conflictꝰ habeat᷑. ut mons sit aliqͥs defendẽ¬
dus aut collis. ut ab oppugnatione castel¬
loꝵ siue ciuitatũ lapidibꝰ barbari fundisq
lirico dudum due legiones fuerunt. que se¬

Expanded text:
 fundis iaciendos, exerceri diligenter convenit iuniores. Fundarum usum primi Balearum insularum habitatores et invenisse et ita perite exercuisse dicuntur, ut matres parvos filios nullum cibum contingere sinerent, nisi quem ex funda destinato lapide percussissent. Sepe enim adversum bellatores cassidibus, cataphractis, loricisque munitos, teretes lapides de funda vel fundibulo destinati, sagittis sunt omnibus graviores; cum membris integris letale tamen vulnus importent et sine invidia sanguinis hostis lapide ictus intereat. In omnibus autem veterum proeliis funditores militasse nullus ignorat. Quae res ideo ab universis tironibus frequenti exercitio discenda est quia fundam portare nullus est labor. Et interdum evenit ut in lapidosis locis conflictus habeatur, ut mons sit aliquis defendendus aut collis; et ab oppugnatione castellorum sive civitatum lapidibus barbari fundisquelyrico dudum duae legiones fuerunt quae se
Abbreviated transcription (Latin):
mitigat᷑. Post ħ tempꝰ usq inc̾cio id nouenbͥs inc̾ta
nauigatio ẽ. ⁊ discͥmini ꝓpior. ꝓpc̾ea qr post idus
nas uͦ octobͥs edi pluuales. quinto idꝰ eascd̃ caurꝰ. a no¬
uembͥ ã m̃ se crebris cempestacibꝰ nauigia cont̾bat.
uergiliar̃ hiemał occasus. Ex die gͥ t̾cio iduũ nouẽ¬
t᷑.Nam lux muuima. norq plixa. nubiũ densitas. Ae¬
ris obscuritas. uencoꝵ. imbͥum. ł nuuũ geminaca se¬
uitia. ñ solũ classes apelago. s ⁊̃ cõmeantes at̾restri
icin̾e decurbat. P natalẽ uͦ ut ita dicam naiigati¬
onis qui sollẽptu c̾camine publicoq spect̾acło mł¬

Expanded text:
mitigatur. Post hoc tempus, usque in III idus novembris, incerta navigatio est et discrimini propior, propterea quod post idus nas vero octobris hedi pluviales et V idus eiusdem, taurus. A novembri autem mense crebris tempestatibus navigia conturbat Vergiliarum hiemalis occasus. Ex die igitur .iii. Id. Notur; nam lux minima noxque prolixa, nubium densitas, aeris obscuritas, ventorum imbri vel nivibus geminata saevitia non solum classes a pelago sed etiam commeantes a terrestri itinere deturbat. Post natalem vero, ut ita dicam, navigationis, qui sollemni certamine publicoque spectaculo mu
Abbreviated transcription (Latin):
in Rł. iañ. His namq m̃sibꝰ arescente humore siccio¬
ra. ⁊ idõ fortiora sunt ligna. Iud̾ ⁊̃ cauendũ ne ꝯtinuo
ꝑcabulas dupplices admaiorẽ siccitatẽ mereant᷑ indu¬
cias. Nã qͥ uirides ꝯpingunt᷑. c̃ natiuũ humorẽ exsu¬
hñt singłos ordines: paulo maiores binos. idonee m̃¬
sure c̾nos ł q̃tnos. Int̃ nos qui nos sortiunt᷑ remigio
gͣlus. Nec h cuiꝙ̃ in orme uideat᷑. cũ in actiaco p̃lio
rum ⁊ ł ult᷑ or dinũ fu̾int. Scafe cũ maioris lib̾nis
exploratorie sociant᷑ qͥ uicenos ꝓpe remiges ii singli
partibꝰ habebant quas britanni picacos uocant. ꝑ
has ⁊ suꝑuentꝰ fieri. ⁊ ꝯmeatꝰ acdũsarioꝵ nauiũ ali¬

Expanded text:
nuarias. His namque mensibus arescente humore, sicciora et ideo fortiora sunt ligna. Illud etiam cavendum, ne continuo sae per tabulas duplices ad maiorem siccitatem mereantur inducias. Nam quae virides compinguntur, cum nativum humorem exsuhabent singulos ordines, paulo maiores binos, idoneae mensurae ternos vel quaternos, interdum quinos, sortiuntur remigum gradus. Nec hoc cuiquam enorme videatur, cum in Actiaco proelio rum etiam vel ultra ordinum fuerunt. Scaphe tamen maioribus lyburnis exploratorie sociantur, que vicinos prope remiges, vel singulis partibus habent, quas Britannici picatas vocant. Per has et su
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ celestirõne colligit᷑. ⁊ ꝓacbitate pelagi. sic̃ ꝓuido
caucela cucat᷑. ita negligentes extinguit incuria. G
uencoꝵ numer̃ atq uocabła ars nauigandi pͥmũ
debi iuspic̾e. Uet̾es ã uixta positionẽ cardinũ. tm̃
iii. uencos pͥncipales asinglis celi partibꝰ flare crede¬
uocabła ad simouendã dubicationẽ. ñ solũ gͥta s ĩ
latina ꝓtulimꝰ. ica ut uentis pͥncipalibꝰ declaratis
eos qui ip̃is dext᷑ leuaq conuincti sunt indicemꝰ.
hib̾no itaq solsticio ÷ ab onentali cardine suminꝰ
exordium. Er̃quo uentꝰ orit᷑. afelioces .i. subsolanꝰ. huic
adexͣ iungit᷑ cecias. siũ eurobor. asinistͣ eur̾ siũ uul¬

Expanded text:
 natura colligitur, et pro acerbitate pelagi, sicut providos cautela tutatur, ita neglegentes extinguit incuria. Igitur ventorum numerum atque vocabula ars navigandi primum debet inspicere. Veteres autem iuxta positionem cardinum tantum quattuor ventos principales a singulis caeli partibus flare credevocabula ad summovendam dubitationem non slatina protulimus, ita ut ventis principalibus declaratis, eos qui ipsis dextra levaque coniuncti sunt, indicemus. Ab hyberno itaque solstitio, id est ab orientali cardine sumimus exordium, ex quo ventus oritur apeliotes, id est subsolanus: huic a dextro iungitur cecias sive eurobor
Abbreviated transcription (Latin):
a. xl. Qdm cẽpesticũ onsuanda s̃ sign¬
Ret̾ea alioꝵ ortus occasusq sidũ tempestates
uehem̃tissimas ꝯmouent. In quibꝰ lici c̾ti dies auctoꝵ
attestacione signent᷑. tñ qui adulsis casibꝰ aliqnͣta
mutant᷑. ⁊ qd̾ conficendũ ẽ celestes causas humana
condicio adplenũ nosse ꝓhibet᷑. idõ nautice obserua¬
tionis curam trifariã diuidunt. aut enĩ circa diem
stacutũ. auc añ ł postea tempestates fieri cõꝑcũ ẽ.
Uñ p̃cedentes ꝑgimnazon. nascences de sollemni
gẏmnazon. sub seqñtes methachimazon g̾co uocabu¬
lo nuncupar̃t. S om̃ia enrim̾are nõiatĩ haut lõgũ.¬

Expanded text:
IGNterea aliorum ortus occasusque siderum tempestates vehementissimas commovent; in quibus licet certi dies auctorum attestatione signentur, tamen, quia diversis casibus aliquanta mutantur et, quod confitendum est, caelestes causas humana condicio ad plenum nosse prohibetur, ideo nauticae observationis curam trifariam dividunt. Aut enim circa diem statutum aut ante vel postea tempestates fieri compertum est; unde praecedentes prochimazon, nascentes die sollemni chimazon, subsequentes metachimazon Graeco vocabulo nuncuparunt. Sed omnia enumerare nominatim aut
Abbreviated transcription (Latin):
trũ. Quarta depugnat̾o tał ẽ. Cũ ordinaui̾s aciem
añ q̃ dringentos ł quingencos passꝰ ꝗ̃ ad hostẽ ꝑur¬
nias ñ sꝑante eo subico ambas alas tuas incitarett
ꝯuenit. ut ex utͦq cornil ĩpuisos hostes u̾tas infugõ
⁊ cełius uctoriam consequeris. S ħ gñs c̾taminis li¬
cet cico suꝑet. si ex̃citacos ꝑfortissimosq ꝓdux̾it. M¬

Expanded text:
strum. Quarta depugnatio talis est. Cum ordinaveris aciem, strum. Quarta depugnatio talis est. Cum ordinaveris aciem, ante quadringentos vel quingentos passus quam ad hostem pervenias non sperante eo subito ambas alas tuas incitare te convenit, ut ex utroque cornu inprovisos hostes vertas in fugam et celerius victoriam consequaris. Sed hoc genus certaminis, licet cito superet si exercitatos fortissimosque produxerit,