comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dasq: causas cesto genere dauserim ł andẽ ũt custodirecẽpoꝵ conuenitratio¬
nẽ. si forte quid benesicionr̃o e catis ueniã suerit consecutus. Ex eo die quori¬
dulgentiã nrum iniudicio c̃petendi fuerit intimata. ei curadministratior ei
ꝓpriae reseruata & ad ꝑsequendas in integũ restitutiones siniendas ꝓcausis
iugi tẽporis habeatin fututũ. Si quando sane inminorib: successerint mi¬
nor minime ꝓhibetur. cũ quintũ & uicesimũ aȩtatissue annũ transierit
in intege reslitutonis beneficio ut tẽ pr̃ in libato. Qđsi maioris fuerit mi¬
nor uera constitutꝰ . quantũ adeas ꝑtin& actionis quos ex ꝑsonas maiorir su¬
erit consecut᷑ tantũ tẽporis ad exponendas integras restitucones deciden
dasq: causas accipere debebit quantũ defuncto cuĩ heres aut bonor pos¬
sessor docebit᷑ exatis se reliquũ fuerit. Cũ ueromaior successionẽ fueritad¬
eptus: minores siquidẽ ciuileuire ab intestato ł extestam̃to successerit¬

Expanded text:
Eandem autem custodiri temporit convenit rationem, si forte quis beneficio nostro aetatis veniam fuerit consecutus, ex eo die, quo indulgentia nostra in judicio competenti fuerit intimata, eique administratio rei propriae reserata, ut ad persequendas in integrum restitutiones finiendasque caussas utionis denegetur. Si quando sane in minoris iura successerit minor, minime prohibeatur, cum quintum et vicesimum aetatis suae annum transierit, in integrum restitutionis beneficio uti tempore illibato. Quod si maioris fuerit minor iura nactus, quantum ad eas pertinet causas, quas ex persona maioris fuerit consecutdasque causas accipere debebit, quantum defuncto, cuius heres aut bonorum possessor docebitur extitisse, relicum fuerat. Cum vero maior successionem fuerit adeptus minoris, siquidem civili iure ab intestato vel ex testamento successerit
Abbreviated transcription (Latin):
ł uenditionib seu uendiaonũ instrum̃tis honestos se & firmatos aȩtate conscribant
Hoctam̃ illis liceat qui bene ficiũ ut diximꝰ principis ꝓ ẽfirmandaetatemer uer
nec p̃dia sua sineiussu iudicis ł decreco qđ ex p̃cepto iudicũ ł consensu curialium
udex cũ causã sua audirecȩperit. litigatorũ actioner ł assertioner ł responiones
pacient̃ accipiat & om̃a plena discussione ꝑ quirat pec priur lra gantib: suas epena¬
A
uelit obui a re nisi quando ipsi pactis omnib: iã in contentione non abuerort qđ
ꝓponant. Quousq reiueritus ꝑueniat  requent introgart oporta: ut neadiil
p̃termussũ fortas seremaneat qr si apud ipsũ finienda capusa÷ totũ deb&amlus¬
cere Siueoitaries eusit ut ad pri ncipis negotia defenant plenatũ deba agnos

Expanded text:
vel venditionum instrumentis honestos se et firmatos aetate conscribant. vel venditionum instrumentis honestos se et firmatos aetate conscribant. Hoc tamen illis liceat, qui beneficium, ut diximus, principis pro confirmanda aetate meruerint, ne praedia sua sine iussu iudicis vel decreto, quod ex praecepto iudicum vel consensu curialium udex cum causam audire coeperit, litigatorum assertiones vel responsiones patienter accipiat, et omnia plena discussione perquirat; nec prius litigantibus sua sententia velit obviare, nisi qproponant. Quo usque rei veritas invenitur, frequenter interrogari oportet, ne aliquid praetermissum fortasse remaneat: quia si apud ipsum finienda causa est, totum debet agnoscere; si vero ita res exigit, ut ad principis notitiam deferatur, plena dis
Abbreviated transcription (Latin):
do lescentes qui honestis morib: eẽ ꝓbantur & ad gubernandas facultates suas
idone ã cupiunt habere ꝑsonã : opos ta tos primũ antequa ad legiitimã etatẽ¬
ꝑueniant iđ ubiuir .xx. annorũ ee cȩperit auxiliũ principis implorare. Et accepto
hui: reibentficio eo ordine apud testificationẽ publicã alligare ut ꝓbentse xx an non
imples se curricula & honestac̃uersatione transegisse. & sic p̃diasua in aliena
iura cũ decreti tam̃ int̃positione transferre liberã habeant potestatẽ. femineuero
sic̃ bienno in pubertateminorers it a& retractato biennio ubiadostauũ dea¬
mũ annũ ꝑuenerint eastam̃ quas moꝵ & honestatis cõm̃dat opinio p̃ inpublico
rius diximus se habere demonstrent & similẽ quã uiri in c̃tractib: habeant facul¬
tatẽ ita ut qualis ł quã digna ꝑsonasit apudtalẽ iudicẽ hac quaedict ar̃ debeat
ad ꝓbare Ergocũ fuerintp: ad olescentiã hacȩtate firmati in ipsis qq̃ scripturis

Expanded text:
dolescentes, qui honestis moribus esse probantur et ad gubernandas facultates suas idoneam cupiunt habere personam, oportet eos primum, antequam ad legitimam aetateubi vir viginti annorum esse coeperit, auxilium principis implorare, et accepto hujus rei beneficio, eo ordine apud testificationem publicam allegare, ut probent se viginti annorum implesse curricula et honesta conversatione transigere, et sic praedia sua in aliena jura cum decreti tamen interpositione, transferre liberam habeant potestatem. Foeminae vero, sicut biennio in pubertate minores sunt, ita et transacto biennio, ubi ac XVIII. annum pervenerint, eas tamen, quas morum et honestatis commendat opinio, non in publico eos, quos superius diximus, se habere demonstrent et similem, quam viri in contractibus habeant facultatem, ita ut qualis vel quam digna persona sit, apud talem iudicem haec, quae dicta sunt, debeat adprobare. Ergo cum fuerint post adulescentiam hac aetate firmati, in ipsis quoque scripturis
Abbreviated transcription (Latin):
testam̃tũ inchoande actionis licentiã seno uerit habiturũ. Qđ tẽporis spacũ
& iafilu sibi sictra parentũ testam̃ta ł uoluntatẽ agere uoluerint agnoscant
esse concessum
uotrans acto sirep&itio inchoatañ suerit . omniũ ꝑsonarũ deinofficioso inten¬
tio c̃ quiescit Ceterũ intra quinquenniũ inchoata usq adtri cenniũ obtineat
ontra uoluntates desunca ita om̃a quae superiore leges statuta seruentur
ut & demofficioso agereliceat. & si quis sep̃ teritũ eẽ. dixerit audiat. Sed
ita hecoma obseruari p̃cipim: ut si quaalia ꝓposiao fuerie de testam̃to łdo
natione quaepos sit opponi inonib audiat. DT̃ XVRMR RAṼ EI BONORIO¬

Expanded text:
noverit habiturum. Quod temporis spatium etiam filii sibi, si contra parentum testamenta vel voluntates agere voluerint, agnoscant esse concessum. Quo transacto si repetitio incoata non fuerit, omnium personarum de inofficioso intentio conquiescat. Ceterum intra quinquennium incoata usque ad tricennium obtineat ontra voluntatem defuncti ita omnia, quae superiore lege sunt statuta, serventur, ut et de inofficioso agere liceat et, si quis se praeteritum dixerit, audiatur. Sed ita haec omnia observari praecipimus, ut, si qua alia propositio fuerit de testamento vel donatione, quae possit opponi, in omnibus audiatur. 424 Febr
Abbreviated transcription (Latin):
inillius transeat actionẽ. itautillius ꝓuintiae forũ sequatur inqua de functur
minor abitasse dinoscitur.
inorib mulierib sic̃ & uiris ita in causis õnib: subuenitur. Maiorib: uero
mulierib ꝓfragilitatesexur in młas reb: quas ꝑ ignorantiã p̃termi serant sicut
lex ipsalo quitur iub& esse c̃sultũ id utsifideius sores ꝓquib: cũq accesserint ꝓipsa fide¬
iussione non teneanturobnor᷑. & simdifficiliorib: causis .ius. ł leges nescienter mandita
cartulã ꝓnegotiis suis forte subscripserint & eoꝵ cuimandauerint negotiũ ex sequa
& ille iñ carta ñ solũ ꝓcuratorẽ sed & dominũ se subscripserit. deceptis ꝑ hancfraudem
mulierib: subuenitur. Reliqui contractur quos firmita te publica & sollẽpnib: scrip¬
turis gesserint : in sua firmitate ꝑdurent. DÃT PRID NOR MARRAUENNA CONS̃T CONÃ¬

Expanded text:
in illius transeat actionem: ita ut illius provinciae forum sequatur, in qua defunctus in illius transeat actionem: ita ut illius provinciae forum sequatur, in qua defunctus minor habitasse dinoscitur.inoribus mulieribus sicut et viris ita in causis omnibus subvenitur. Maioribus vero mulieribus pro fragilitate sexus in multis rebus, quas per ignorantiam praetermiserint, sicut lex ipsa loquitur, iubet esse consultum; id est, ut, si fideiussores pro quibuscumque accesserint, pro ipsa fideiussione non teneantur obnoxiae. Et si in difficilioribus causis ius vel leges nescientes mandati chartulam pro negotiis suis forte subscripserint, ut earum, cui mandaverint, negotium exequatur et ille in charta non solum procuratorem, sed et dominum si se scripserit, deceptis per hanc fraudem mulieribus subvenitur. Reliqui autem contractus, quos firma aetate publice et sollemnibus scripturis gesserint, in sua firmitate perdurent. DE HIS, QVI VENIAM A
Abbreviated transcription (Latin):
tas saluaetintega ꝓȩuitis in firmita terestitui. In hisdũ tax at ꝓuis¬
noes usq: aduicesimũ aninũ sic̃testat̃ suerit inte graci saluo principali
negotio quae maleami serat reforment᷑. Nã & qui serenitati nr̃ae ꝓuenia
datis crediderit supplicandũ. hoc sibinouerit eẽ concessũ ut sinep̃ iu¬
dicio sndul gertore nr̃a qđ in c̃sequenalege c̃prehensũ ÷ usq ad consti¬
tutũ superius tẽpus liberũ habeat inrerũ quas maleei estituerit¬
& ges serit ꝓpri&ate restitui. Qđ si forsitan minorannis in illius here¬
reparationẽ agendarũ rerũ int̃posita c̃testatione requirat. Si uero
minor hereditatẽ illius qui plenaetintegra aetate defecit acceperit. moxin integrũ
suerit resticuit᷑ ea tẽpora in negoti is ꝓsequantur. que defunctomaiori legib c̃petebum
Cũ aũt maior minoriseu excestam̃co sruinquocũq: iure successerit cũ primo ad eũ
hereditas defunca ꝑ uenerit. quic ꝗͥd pupillo potuit ꝓ integra reflitutione c̃p&ere

Expanded text:
t, salva et integra pro aetatis infirmitate restitui. In his duntaxat provinciis, usque ad XXVIII annum, si contestatus fuerit, integra ei, salvo principali negotio, quae male amiserat, reformantur. Nam et qui serenitati nostrae pro venia aetatis crediderit supplicandum, hoc sibi noverit esse concessum, ut sine praejudicio indulgentiae nostrae, quod in sequenti lege ctutum superius tempus liberum habeat in rerum, quas male gesserit, proprietate restitui. Quod si forsitan minor annis in illius herereparationem agendarum rerum interposita contestatione requirat. Sin vero minor hereditatem illius, qui plena et integra aetate defecit, acceperit, mox in integrum fuerit restitutus, ea tempora in negotiis prosequatur, quae defuncto maiori legibus conpetebant. Cum autem maior minori seu ex testamento seu ex quocumque iure successerit, cum primum ad eum hereditas defuncti pervenerit, quidquid pupillo potuit pro integri restitutione conpetere,
Abbreviated transcription (Latin):
i sesuo ꝑ necessitate debittĩ ad omino cũ libertate hereditatis VETHILARIÑ¬
suerit dimissa : qr hui modi ꝑsonauid&ur infamis. germanis fr̃ib: qui p̃t
diutẽ Na aisi ꝓrecermissis srib libert ꝑtestam̃cũ here des suerintinstituti
similimodo dẽgermani de suncti cos abonis frat̾nȩ herȩditatis exdudunt
sibiq om̃a quae reliquerit uindicabunt. DXT UII. IDFẼS SERDICE
uotiens patersilus ꝑtestam̃tũ desacultaab a sedimissis quartã dari p̃cepert
portione & hoc in numero fieri bonoꝵ uiroꝵ arbitrio crediderit comittendũ
scu hoc testam̃tũ seudonationẽ conscripserte. uullã contrapatris uoluncatẽ
filius ab eat actionẽ dũ modo quartã portionis suae qua erat habiturus de
omnib: quae tẽ prmortis suae pat̃ reliquerat c̃sequatur innũ mo

Expanded text:
i servo pro necessitate debiti a domino cum libertate haereditas fuerit dimissa, quia hujusmodi persona videtur infamis, germanis fratribus qui pNam et si praetermissis fratribus liberti per testamentum heredes fuerint instituti, simili modo germani defuncti eos a bonis fraternae hereditatis excludent, sibique omnia, quae reliquerit, vindicabunt. DE LIBERTIS ET Euotiens pater filiis per testamentum de facultatibus a se dimissis quartam dari praeceperit portionem et hoc in nummo fieri bonorum virorum arbitrio crediderit committendum, seu hoc testamento seu donatione conscripserit, nullam contra patris voluntatem filius habeat actionem, dummodo quartam portionis suae, quam erat habiturus de quae tempore mortis suae pater reliquerit, consequatur in nummo
Abbreviated transcription (Latin):
oñstum pr̃is fuerat legep̃ceptũ ut minoris aetatis seni¬
naesimaritos haberent cũ illorũ consensu possent aliqua defaculta¬
tibussuis uendere. Sed hoc p̃senti legeremotũ ẽ atq dobseruandũ erit. ut in
annisminorib: constituti seu uiri seufeminae suta necessitas &egertt ut
aliquid uendere uelint: qui comparure uoluerit. auctoritate iudicis
aut consensũ curiaemuniatur. Nã aliter aminoribus uenditio facta nop¬

Expanded text:
eratoris fuerat lege praeceptum, ut minores aetate feminae, si maritos habuerint, cum illorum consensu possint de facultatibus suis aliqua vendere. Sed hoc praesenti lege remotum est atque id observandum erit, ut in annis minoribus constituti seu vir seu femina si ita necessitas exegerit, ut aliquid vendere velint, qui conparare voluerit, auctoritate iudicis aut consensu curiae muniatur; nam aliter a minoribus facta
Abbreviated transcription (Latin):
olus malus ÷ quotiens ꝑ aliquã scriptura ł fraudem ea quaede finita sunt per
scripture argumenta mutantur łsiquis ꝑ cartarũ subpositionẽ aut sub¬
reptionẽ aliquã id qđ c̃trase futurũ sit nec̃ sentire uideatur inducitur ł cũ
his similia dis aiuente iudiceꝓbantur admirsa. Etideo ille qui queritur do¬
lost fuissegauatũ in trabiennium suas & definiat & incipiat actioner. Vltrasibi
nec ad inchoandũ necadfiniendũ tempus nouerit es se concessũ. Nãsiautillũ quido¬
lũ admisis se dr autillũ qui ꝑtilit absentẽ ee. contigerit a tẽpore quo apud uidicem
agerecȩperit bienniũ ad definiendũ actionẽ sciat sibi esse ꝑ missum.
aut quicꝗd sub tute lenomine in iuste egerint nouerint legis bene ficio reuocus

Expanded text:
olus malus est, quoties per aliquam scripturam vel fraudem ea, quae definita sunt, per scripturae argumenta mutantur. Vel si quis per chartarum suppositionem aut surreptionem aliquam id, quod contra se futurum, ut consentire videtur, inducitur, vel cum his similia discutiente judice probantur admissa. Et ideo ille, qui queritur dolose fuisse gravatum, intra biennium suas et incipiat et definiat actiones: ultra sibi nec ad inchoandum, nec ad definiendum tempus noverit esse concessum. Nam si aut illum, qui dolum admisisse dicitur, aut illum, qui pertulit, absentem esse contigerit, a tempore, quo apud judicem agere coeperit, biennium ad definiendam actionem sciat sibi esse permissum. aut quidquid sub tutelae nomine iniuste egerint, noverint legis beneficio revocandu
Abbreviated transcription (Latin):
opnaetonius a septicoae mantiaetatur¬
sbitones tuos quibus cumq rationibus debere tibi pecuniã
si probaueris ad solutionem compellet aditus ppesenꝰ
prouintiae nec aberitibi amissio instrumentorum siman
festis probationibus eosdem debitores esse apparuerit.
ICPR̃ GORDIANUS AURELO PRISCO ETMARCOMILITI
Sicut iniquum est instrumentis ui ignis extinctis debitores
quantitatiũ debitarum renuere solutionem. ita non
statim casum conqui rentibus facilecredendum est. In¬
tellegereitaq: debetir. non existentibus instrumentir
ue lali is argumentis probarefidem precib ur̃ir ad sistere.

Expanded text:
Antoninus A. Septimiae Marciae. Debitores tuos quibuscumque rationibus debere tibi pecuniam si probaveris, ad solutionem compellet aditus praeses provinciae : nec oberit tibi amissio instrumentorum, si modo manifestis probationibus eos debitores esse apparuerit. Idem A. Aurelio Prisco et Marco militi. Sicut iniquum est instrumentis vi ignis extinctis debitores quantitatum debitarum renuere solutionem, ita non statim casum conquerentibus facile credendum est. intellegere itaque debetis non existentibus instrumentis vel aliis argumentis probare fidem precibus vestris adesse.
Abbreviated transcription (Latin):
& eas que ab ex secutoribus & confessisfiunt. recipi non placuit. Int P̃. Quicĩq¬
non confidentia iustecausȩ sed causa ad ferende more. ne contraeum sententia ꝓ¬
feratur appellauerit. ł si de facto suo confersus neaddicatur appellare uoluerit¬
iꝑsius iudicis appellare non o portet. Ideoq: ita factum arbitrio principisun¬
dicatur.POSE PRO UOCATO peco Quidob ser¬
Quotiens possessor appellat fructus medii temporis deponiconuenit. qđ sise pe¬
titor prouo& fructus in causa depositiesse non possunt. nec recteeoꝵ nomine
biumest merito sequestrantur. Nã sipetitor appellauerit. hoc ab eo non poto
pastulari qui a non potest sequestrare ꝗđ non habet. SeÑI Si ꝓpt̃ predaurbani
mnimodo puniendus est. ut quotiens in iusta appellatio ꝓnuntiatur sũptis
quas dum sequeretur aduersarius inpenditreddere cogatur non simplos

Expanded text:
et eas, quae ab exsecutoribus et confessis fiunt, recipi non placuit. Eum quinon confidentia iuste cause, sed causa differende more, ne contra eum sententia proferatur, appellaverit, vel si de facto suo confessus, ne abiiciatur, appellare volueritipsius iudicis appellare non oportet: ideoque ita factum arbitrio principis uindicatur. Post prouocationem quid obserQuotiens possessor appellat, fructus medii temporis deponi conuenit. Quod si petitor prouocet, fructus in causa depositi esse non possunt nec recte eorum nomine bius est, merito sequestrantur. Nam, si petitor appellaverit, hoc ab eo non potest postulari, quia non potest sequestrari quod non habet. Si propter praedia urbana, Omnimodo ponendum est, ut, quotiens iniusta appellatio pronuntiatur, sumptus, quos dum sequeretur aduersarius impendit, reddere cogatur, non simplos,
Abbreviated transcription (Latin):
ausere de bet. specialiter in cautione &x primendus et ut sit in quasti pulatio
committatur Aliter enim reste cauisse non uidetur
Aheo aquo appellatum est adeum quide appellatione oegniturus eo lit¬
tere dimis sorie dirigantur quaeu ulgo aplt apellantur  quotam softr¬
lenio a mu fortio n traquintũ diem ȩxof fi cio fucienda est. Istaia supe

Expanded text:
cauere debet, specialiter in cautione exprimendus est, ut sit, in qua stipulatio committatur: aliter enim recte cauisse non uidetureo, a quo appellatum est, ad eum, qui de appellatione cogniturus est, litterae dimissoriae diriguntur, quae uulgo apostoli appellantur: quorum postulatio et acceptio intra quintum diem ex officio facienda est. Qui
Abbreviated transcription (Latin):
dedando presentiae suae fide iussore contentio est. sia liquis in cuutione
uerborũ uł p̃iudi ciũ timeat. & ꝓpt̃ hocfide ussorem darenolit potest
certũ aliquid derebus suis poenecausã deponere. Sed si contra eũ suerit
iudicatum & ipse defuerit : perdat qđ deposuit. Quotiens in pena appel¬
lationis cauetur tamunus quã plures sideiassores sudonei
sint daripossunt s ufficit enĩ &iã perunũi doneum in dẽpnitatis pena
consuli SENT Siplures appellant una cautio sufficit. & siunus caueat

Expanded text:
de damno praesentiae suit fidejussoris contentio est, si aliquis in cautione verborum praejudicium timeat, et propter hoc fidejussorem dare nolit, potest certum aliquid de rebus suis poenae causa deponere; sed, si contra eum fuerit pronuntiatum, perdit quod deposuit. Quotiens in poena appellationis cauetur, tam unus quam plures fideiussores, si idonei sint, dari possunt: sufficit enim etiam per unum idoneum indemnitati poenae consuli. Si plures appellant, una cautio sufficit, et si unus caueat,
Abbreviated transcription (Latin):
ge iuliamaiestatisten& hs ADIE GE IULIÃ MAIESTATIS XUVI
cuius opis c̃silio aduersus imperatorõ ł rẽpublicã armamotar exercitus uea
citũ comparauerit sollicitauerit de senienit imperiatorẽ hisantea in ꝑpetiũ iu
&igni in terdicebatur. Nuncuero humiliort bestur obiciunt᷑ ł uiui ecurindru.
nestiorer capitepiniuntir qđ crim̃ non solũfasto sed etuerb impnis hacinaled isern¬
ume eaerbatur. SE In reũ maiestatis inquiripriur c̃uenit quib opib quadi¬
tone quib hocaustori ta teb fecent Tantien ĩ criminis reur ño btentũ ad ulatoni
alicui sedipsius ad missi causa punienđ ÷ Etideocũ deco querrtur nulla dign adiont¬
mentis excipitur ADLEGE HILIAAI AMBIRISXXXII
Setiturus nagistratus ꝓuintiaȩ sacerdotiũ si turbã suffragiurũ causa c̃ duxent

Expanded text:
gem Iuliam maiestatis Lege Iulia maiestatis tenetur is, cuius ope consilio aduersus imperatorem uel rem publicam arma mota sunt exercitusue eius abuerit, exercitum comparauerit sollicitauerit, deseruerit imperatorem. His antea in perpetuum aqua et igni interdicebatur: nunc uero humiliores bestiis obiciuntur uel uiui exuruntur, honestiores capite puniuntur. Quod crimen non solum facto, sed et uerbis impiis ac maledictis maxime exacerbatur. In reum maiestatis inquiri prius conuenit, quibus opibus, qua factione, quibus hoc auctoribus fecerit: tanti enim criminis reus non obtentu adulationis alicuius, sed ipsius admissi causa puniendus est, et ideo, cum de eo quaeritur, nulla dignitas a tormentis excipitur. Ad legem Iuliam ambitus Petituru
Abbreviated transcription (Latin):
Si pecunia accepta miles aistodiã dimiserit capite punienđ ÷. Etcertequeriturar
criminis reus dimisss eẽ uideatur: qui custodiã milto ꝓsequenti magnaman
INts. Si quan dodũcausa aiudice auditur. sacramentũ unopetente elitigatorbulto
obtiberit: litigator quiiudicib: appella re uoluerit tuncappellare deb& quandosi¬
tẽpora appellacorib prestititas̃ qđ nisiiste appellauerint tẽpora ad cauendu
in penaa ppellationis quiq: dierũ prestitutas̃ Igiturignorans siineo loco ubia ppellant
caueredebet ut ex die acceptarũ litterarũ continui quina : dies conputentun. Sinieo
longiur salua denu meratione in tegriquinq: dies cũ eo ipso quo litterar accepenit q ub
ropt̃ suꝑfluã appellatorũ licentiã IN TERPRAETATIO¬
ne in retrastandis ł reuocandis sententiis liberũ habere arbitriũ uiderentur
& tempora a ppellationis & peneconstituter ut quicũq: u diciquicausũ ei : audiut¬

Expanded text:
Si pecunia accepta miles custodiam dimiserit, capite puniendus est. Et certe quaeritur, cuius criminis reus dimissus esse uideatur. Qui custodiam militi prosequenti magna manu . Si quando dum causa a judice auditur, sacramentum petente ex litigatoribus uno, alter obtulerit litigator, qui judicibus appellare voluerit, tunc appellare debet, quando satempora appellatoribus praestituta sunt. Quod nisi iuste appelauerint, tempora ad cauendum in poena appellationis quinque dierum praestituta sunt. Igitur morans in eo loco, ubi appellauit, cauere debet, ut ex die acceptarum litterarum continui quinque dies computentur: si uero longius, salua dinumeratione interim quinque dies cum eo ipso quo littropter superfluam appellatorum licentiam, ne in retractandis vel revocandis sententiis liberum habere arbitrium viderentur, et tempora appellationis, et poenae constitutae sunt, ut quicunque apud judi
Abbreviated transcription (Latin):
eulua d tuipublica &priuatatenentur. quiq cũ arinatis ho minib porsesui oneelo orao
uilli ugrouo deisirit: e⁊ pugnauenit. obsederit. dusent idueut feret bonine sedene¬
duent locau erit conduxerit quiuegetũ. concursũ turbã sedicio nẽ in cemleũ feuae
liodut puilicũ armatis ob sederit cincxerit. dausent oc ca pautrit quibiomnib hum¬
iusas se honeitio e irt. certiapars bononioꝵ eripiatur. &iminsa lape lgun deb tum

Expanded text:
riuata tenetur, qui quem armatis hominibus possessione domo uilla agroue deiecerit expugnauerit obsederit clauserit, idue ut fieret homines commodauerit locauerit conduxerit: quiue coetum concursum turbam seditionem incendium fecerit, aliudue quid publicum armatis obsederit cinxerit clauserit occupauerit. Quibus omnibus conuictis, si honestiores sunt, tertia pars bonorum eripitu
Abbreviated transcription (Latin):
acedoniam senatus consulti austorita is. petitonem eius per¬
niae non in pedit. quae filio familiae studiorum causa rome
agenti ad necessaros sũptus quos patris pi&as non recusarit
credita ÷ sed ex contractufilii postmortem eius depeculio astio
in patrem conpetere itademũ potest. sianniutilis spatiũ p&itons
non inpecuit. Sanesi iussu patris datumestis ꝓb&ur. nec in quosus
uer sasit pecunia exquirinecerse est. & perpetua in patrem &iam mor¬
tuo eo filio astio est. Pp.ã pr̃id kẽl mañt agnicola etlem̃tino

Expanded text:
acedoniani senatus consulti auctoritas petitionem eius pecuniae non impedit, quae filio familias studiorum vel legationis causa alibi degenti ad necessarios sumptus, quos patris pietas non recusaret, credita est. Sed ex coin patrem competere ita demum potest, si anni utilis spatium petitionem non impedit. Sane si iussu patris datum mutuum probetur, nec in quos usus versa sit pecunia disquiri necesse est et perpetua in patrem etiam mortuo filio actio est. PP. prid. k. Mart
Abbreviated transcription (Latin):
stalex hocp̃cipit. ut in inferendo publicis horreis tritico qđ debet᷑ posiessor¬
pratucanonis subtrib: in lationib: iđ qͦ t̃nis m̃sib: singulas debitorũ partes

Expanded text:
sta lex hoc praecipit, ut in inferendo publicis horreis tritico, quod debetur, possessorta canonis sui tribus inlationibus, id est quaternis mensibus singulas debitorum partes
Abbreviated transcription (Latin):
Siccliquis incciusa publica occupatus cũ de scriptio age¬
retur ꝑ absenti ã suã se. eẽ grauatũ queratꝰ : intraanni
spatiũ apuo udicẽ loci querelas suas allegare debebit.
Nc̃ sip̃sentẽ fuisse constat: non amplius quã quin que m̃¬
ses co ex sequendas querelas suas nouerit sibi suisse conces¬
sũ: Quib: trans actis a gendi copia denegetur.
Collegiati sideciui tatib suis fortedis cesserint: oc
adciuittitis suae officia cũreb suis uel ad loca undedis¬
cesser  reuocent᷑. Dequorũ filiis hec seruanda conditio est.

Expanded text:
Si aliquis in causa publica occupatus, cum descriptio agretur, per absentiam suam se esse gravatum queratur, intra anni spatium apud iudicem loci querelas suas allegare debebit. Nam si praesentem fuisse constat, non plus quam quinque menses ad exsequendas querelas suas sibi noverit fuisse concessum, quibus transactis agendi copia denegetur.Collegiati, si de civitatibus suis forte discesserint, ad civitatis suae officia cum rebus suis vel ad loca, unde discesserunt, revocentur: de quorum filiis haec servanda condicio est
Abbreviated transcription (Latin):
captus ÷ in capauitate moriatur. ab eo tẽprquo abhostib: captus : filii sui iuris
effesti intelleguntur. Itẽ ꝑ aemancipationẽ filii sui iuris efficiuntur : sed filius
masculus tribus emancipationib: de potestate patris exit & sui iuris efficitur
Mancipatio aũt hoc ÷ manurtraditio. que dã simili tudo uenditionis÷ quia du
emancipationib pr& illũ hoc ÷ certũ patrẽ alius pat̃ ad hib&ur qui fiducia¬
rius nominatur. Ergoistenacuralis pat̃filiũ suũ fiduciario patrimancipat
hoc ÷ manutradit: a quo fiduciario patrenaturalis pat̃ unũ aut duos nũ mos
quasi in similitudinẽ p̃tii accipit. &i terũ eũ acceptisnũmis fiduciario pãtri
tradit hoc scđo & t̃tio fit. Tertio eũ fiduciario patrimancipat altradit & sica
patris potestate exit. Quaetam̃ mancipatio solebat ante p̃side fieri. modo ane

Expanded text:
captus est, in captiuitate moriatur, ab eo tempore, quo ab hostibus captus est, filii sui iuris captus est, in captiuitate moriatur, ab eo tempore, quo ab hostibus captus est, filii sui iuris effecti intelleguntur. Item per emancipationem filii sui iuris efficiuntur. Sed filius masculus tribus emancipationibus de potestate patris exit et sui iuris efficitur. Emancipatio autem, hoc est manus traditio, quaedam similitudo uenditionis est: quia in emancipationibus praeter illum, hoc est certum patrem, alius pater adhibetur, qui fiduciarius nominatur. Ergo ipse naturalis pater filium suum fiduciario patri mancipat, hoc est manu tradit: a quo fiduciario patre naturalis pater unum aut duos nummos, quasi in similitudinem pretii accipit, et iterum eum acceptis nummis fiduciario patri tradit. Hoc secundo et tertio fit, et tertio eum fiduciario patri mancipat et tradit, et sic de patris potestate exit. Quae tamen emancipatio solebat ante praesidem fieri; modo ante
Abbreviated transcription (Latin):
mortuo patre sui iuris effectus : filios habeat. quiinei : post patrissu obiam
er̃filii potestate. Nã si pat̃moriatur & auus paternus uiuat nepos ex filio suiurs
esse ñ potest qr in auireman& potestate. Qui a uomostuo suiiuris efficitur lt̃s
moriatur pat̃ & relinquat filiũ ȩmancipatũ. & ex eo dẽfilio emancipato nepotesli¬
beri & sui iuriser̃ & in patrirȩ mancipat potestate ñ ueniunt. Itẽ de potestate nor
exeunt filii : si pat̃ eoꝵ in exilio missus fuerit. quia ñ potest filiũ ciuẽ romanũ inpo¬
testate habere homopere grine c̃ditionis effectus. Itẽ filius uiuo patre. sunȩili
missus fuerit in patris potestate ciuis romani ñ potestesse qr similit̃ perggue¬
c̃ditionis factus eẽ. agoscitur. Ite si abhostib: pat̃capt̾sit in potestate quã du
omnẽ sicut in aliis reb ita&infiliis recipit potestatẽ. Si ueropat᷑ qui ab hostibus

Expanded text:
morte patris sui iuris effectus est, filios habeat, in eius post patris sui obitum morte patris sui iuris effectus est, filios habeat, in eius post patris sui obitum erunt filii potestate. Nam si pater moriatur, et auus maternus uiuat, nepos ex filio sui iuris esse non potest: quia in aui remanet potestate, qui auo mortuo sui iuris efficitur. Item si moriatur pater, et relinquat filium emancipatum, et ex eodem filio emancipato nepotes, tunc nepotes liberi et sui iuris erunt, et in patris emancipati potestatem non ueniunt. Item de potestate patris exeunt filii, si pater eorum in exilium missus fuerit: quia non potest filium ciuem Romanum in potestate habere homo peregrinae conditionis effectus. Item filius, si uiuo patre in exilium missus fuerit, in potestate conditionis factus agnoscitur. Item si ab hostibus pater captus sit, in potestate, quamdiu omnem, sicut in aliis rebus, ita et in filiis recipit potestatem. Si uero pater, qui ab hostibus
Abbreviated transcription (Latin):
rogatio dr̃ : aliaqua adoptio. Adrogato ÷ : quando aliquis patrẽ non habens adoptatur
utrũ illũ quẽ ado ptatsiliũ habereuelit &illequia doptatus ÷. introgatur. utrũidis
uelit. Illauero alia adopto ÷ ubiquis patrẽ habens ab alio patread optat᷑. Etitull
qui adoptatur decerti patris potestate discedit: & in ad optiui patris incipit esse poto
Vđ & femine ado ptariposs̃ ut loco filiarũ adoptiuis patrib habeant᷑. Femineue
a doptare ñ poss̃ : qr nec filios exsenatos in potestate habent. Spadones aũts qu
genera reñ possunt adoptareposs̃. Et lic& filios generare ñ possint : quosadoro¬
uerint filios habereposs̃. Si quis uero filios habens sedederit ad optandũ mo
solũ pse in patris adoptiui potestatere dig&ur sed & filii ei si tam̃ auũ pateriũno
habuerint in adoptiui patris transeunt potestate tãꝗne potes
ilu qui in potestate patris s̃ mortuo patre sui iuris f̃iunt: Sed si hic filius qo

Expanded text:
rogatio dicitur, alia quae adoptio. Arrogatio est, quando aliquis patrem non habens adoptatur,utrum illum, quem adoptat, filium habere uelit: et ille qui adoptatur, interrogatur utrum id fieri uelit. Illa uero alia adoptio est, ubi quis patrem habens, ab alio patre adoptatur: et ita ille, qui adoptatur, de certi patris potestate discedit, et in adoptiui patris incipit esse potestate. Nam et feminae adoptari possunt, ut loco filiarum adoptiuis patribus habeantur: feminae uero adoptare non possunt, quia nec filios a se natos in potestate habent. Spadones autem, qui generare non possunt, adoptare possunt: et licet filios generare non possint, quos adoptauerint, filios habere possunt. Si quis uero filios habens se dederit adoptandum, non solum ipse in patris adoptiui potestatem redigitur, sed et filii eius; si tamen auum paternum non habuerint, in adoptiui patris transeunt potestatem, tamquam nepilii qui in potestate patris sunt mortuo patre sui iuris fiunt. Sed si hic filius, qui
Abbreviated transcription (Latin):
utores aut legitamisunt. aut testamentarii. Legt aimi sunt. quipupillo ꝑ
uirilẽ sexũ ꝓpinquitate coniunguntur. Ex qui ꝓximids fuerit. deagnatis
adipsum legittimatutela ꝑtineat. Quia his qui ꝓximiur fuerit ad tutelã ipsȩ ꝓximiur
est adhereditatẽ. Testa mentariis̃ quos patres aut aui paterni testam̃ tosuo tutoresfilus
aut nepotib: de legauerint. Qđ si nec testam̃ tarius tutor fuerit neclegittimꝰ : tunc in
quisctione uidicis pupillis tu torer dantur SECVRATIONE QUIII

Expanded text:
Tutores aut legitimi sunt aut testamentarii. Legitimi sunt, qui pupillo per Tutores aut legitimi sunt aut testamentarii. Legitimi sunt, qui pupillo per uirilem sexum propinquitate coniunguntur, et qui proximior fuerit de agnatis, ad ipsum legitima tutela pertinet: quia is, qui proximus fuerit ad tutelam, ipse proximus est et ad hereditatem. Testamentarii sunt, quos patres aut aui paterni in testamento suo tutores filiis aut nepotibus delegauerint. Quod si nec testamentarius tutor fuerit, nec legitimus, tunc ex inquisitione iudicis pupillis tutores dantur. TITVLVS VIII
Abbreviated transcription (Latin):
pens appellacur iđ stacerã tenens & qui ante status appellatur. aliiduo ut septẽ testiũ
numerus impleatur. Tamencũ tertio mancipatus suerit filius a patre naturale fidi¬
cario patri hoc agere deb& naturalis pater. utei afiduciario patre mancip& ur
&d anacurali patre manumittatur. ut sifilius ille mortuus fuerit ei inhereditate na¬
curalis pater non fiduciarius succedat. Femine ł ne potes masculi exfilio unȩ manci¬
& anaturali patre manumissi succedereeis naturalis pater non potest. nisi sidu¬
ciarius a quomanu missis. Nã sire mancipatus sibi naturalis pater ł auus manu¬
miserit : ipseeis in haereditate succedat. Qđ si habeat quis filiũ & exeone potes &
uoluerit filium ae mancipare & nepotes in sua potestate recinere : in arbitrio ei est.
lia si uoluerit ne potes emancipare. & filiũ in sua potestate reanere : hoc ei proiuris
or dinelicere manifestũ ÷. Od nonsolũ denepotib: sed & de ꝓnepotib si militer fa¬
cere potest¬

Expanded text:
pens appellatur, id est stateram tenens, et qui antestatus appellatur, alii duo, ut septem testium numerus impleatur. Tamen quum tertio mancipatus fuerit filius a patri naturali fiduciario patri, hoc agere debet naturalis pater, ut ei a fiduciario patre remancipetur et a naturali patre manumittatur, ut, si filius ille mortuus fuerit, ei in hereditate naturalis pater, non fiduciarius succedat. Feminae uel nepotes masculi ex filio una emanciet a naturali patre manumissi, succedere eis naturalis pater non potest, nisi fiduciarius, a quo manumissi sunt. Nam si remancipatum sibi naturalis pater uel auus manumiserit, ipse eis in hereditate succedit. Quod si habeat quis filium et ex eo nepotes, et uoluerit filium emancipare et nepotes in sua potestate retinere, in arbitrio eius est: aut si uoluerit nepotes emancipare et filium in sua potestate retinere, et hoc ei pro iuris ordine licere manifestum est. Quod non solum de nepotibus, sed et de pronepotibus similiter facere potest
Abbreviated transcription (Latin):
aliqud ẽtraor dine iuris Seditio dt dissensio ciuiu qđ seorsũ alicoralier¬
scuunt q i himuzimne turbationereru &tumiltuguudent Sacionegruã
pprie sacrariũ rerũ factũfurtu p tea d onidolorũ cutu aesauoe nartiest¬
nom̃ accepit. Stuprũ raptus ꝓpriȩest. in licitꝰ coit᷑ a corrũ pendo dictus
unde& quirapto potit᷑ : stupro fruit᷑. Homicidiiuocabulũ c̃positũ est ex ho¬
mine& cede. Quieni cedẽ in homine fecisse c̃ꝑt̾erat : homicidã u&erer
appellabant. Parricidiiastio ñ solũ in eũ dabat᷑ qui parentẽ iđ qui patrẽ
ł matrẽ int̃ȩmirs& sed & in eũ qͥfrem occiderat . & distũ parricidiũ q̃si pa

Expanded text:
aliquid contra ordinem iuris. Seditio dicitur dissensio civium, quod seorsum alii ad alios eunt. Nam hi maxime turbatione rerum et tumultu gaudent. Sacrilegium proprie est sacrarum rerum furtum. Postea et in idolorum cultu haesit nomen accepit. Stuprum. Raptus proprie est inlicitus coitus, a conrumpendo dictus; unde et qui 'rapto potitur,' stupro fruitur. Homicidii vocabulum conpositum est ex homine et caede. Qui enim caedem in hominem fecisse conpertus erat, homicidam veteres appellabant. Parricidii actio non solum in eum dabatur qui parentem, id est vel patrem vel matrem interemisset, sed et in eum qui fratrem occi
Abbreviated transcription (Latin):
iorẽ testiũ numerũ testator: in principio dixeriteuoccisse usq adquinq: sub¬
scriptorũ numerũ &iã sin on relegant testam̃ tũ ualere ꝑmissũ ẽ. it cutsicut
minor numerus impedit uoluntati: sic siquid suꝑfuerit nnoceat testam̃ to
quia & siclȩ ipsa constituit qđ suꝑflua iuris in pedire nidebeant. hoc&iã ob¬
seruandũ ut testcitor signandũ testib offerat testam̃ tũ nec ideo habeat᷑ infir¬
mũ sicilicui desubscriptorib: testator ali quid legati Nomine derelinquit:

Expanded text:
orem testium numerum se testator in principio dixerit evocasse, usque ad quinque subscriptorum numerum, etiamsi non relegant testamentum, valere permissum est, ita ut, sicut minor numerus inpedit voluntati, sic, quidquid supra fuerit, non noceat testamentum: quia et lex ipsa constituit, quod superflua iuri inpedire non debeant. Hoc etiam observandum, ut testator signandum testibus offerat testamentum, nec ideo habeatur infirmum, si alicui de subscriptoribus testator aliquid legati nomine derelinquit
Abbreviated transcription (Latin):
in auro ueł argento uł in ceteris rebus mobilibus obtulerit. firmũ sineulla scro¬
tura permaneat. Quia res mobiles in suffragus scripturã pęnitus non re¬
quirunt sed solatraditione firmantur. Qđ silocaurbana ł rustica darepla¬
cuerit : scrptura sequitur atq traditio & de completir omnibus uel
remtradita gesta confecta põferantur. Namaliter possessio ad
alterum dominum transire non poterit. Sanesiquis sinetali scrip¬
tura possessionem alterius crediderit occupandam. reus uiolentiȩ
teneatur & in tegrũ quodinuasit reddat ꝯ̃nisua repetiti one calcata¬

Expanded text:
in auro vel argento vel in ceteris rebus mobilibus obtulerit, firmum sine scriptura permaneat, quia res mobiles in suffragiis scripturam penitus non requirunt, sed sola traditione firmantur. Quod si loca urbana vel rustica dare placuerit, scriptura sequatur atque traditio, et de conpletis omnibus vel re tradita gesta confecta proferantur, nam aliter possessio ad alterum dominum transire non poterit. Sane si quis sine tali scriptura possessionem alterius crediderit occupandam, reus violentiae teneatur et integrum quod invaserit reddat omni sua repetitione damnata
Abbreviated transcription (Latin):
iquis plus quã legittimacentesima continet. iđ tres siliquas
in annopersolidum ãplius ad ebitore suboccasione necessi¬
tatis accipere uł auferre praesũpserit : post datam legem
sin e ulla dilatione eaquae am plius accepit constrictus quadru¬
pli poena restituet. Fauero quae ante legem taliratione datas̃.
induplo uolumus reformari

Expanded text:
quis plus quam legitima centesima continet, hoc est tres siliquas in anno per solidum, amplius a debitore sub occasione necessitatis accipere vel auferre praesumpserit, post datam legem sine ulla dilatione ea, quae amplius accepit, constrictus quadrupli poena restituat. Ea vero, quae ante legem tali ratione data sunt, in duplum volumus reformari
Abbreviated transcription (Latin):
ad figere & homines llius conueni re non desinat . ut cum fuerittaliter debitũ contesta¬
tum excu sationem qui peregrinatur longi temporis habere non possit. necideo seexcus&
quod non renouauerit cautionẽ. Sanesi debitor suã esse dixerit cautionẽ sȩd nihilse
deipsa cautione ad serat accepisse. tempus deb& inspici cautionis. Vt si intraquin quen¬
nium cautio conscripta cogoscitur & ꝓbatũ fuerit qđ in cautione scripta sunt intra¬
quinquenniũ tradita non probantur : hiscuius cautio est non teneaturobnoxius.
Nam tranrasto quinquennio sidecauta & non consignata pecunia debitor dixerit.
nullatenus audiatur. DEPE CUNIAE SE QUESTRATONE PRO HIBITA

Expanded text:
affigere, et homines illius convenire non desinat, ut cum fuerit taliter debitum contestaaffigere, et homines illius convenire non desinat, ut cum fuerit taliter debitum contestatum, excusationem qui peregrinatur longi temporis habere non possit, nec ideo se excuset, quod non renovaverit cautionem. Sane si debitor suam esse dixerit cautionem, sed nihil se de ipsa cautione asserat accepisse, tempus debet inspici cautionis, ut, si intra quinquennium cautio conscripta cognoscitur et probatum fuerit qquinquennium tradita non probantur, is cuius cautio est non teneatur obnoxius: nam transacto quinquennio, si de cauta et non consignata pecunia debitor dixerit, nullatenus audiatur. DE PECVNIAE SEQVESTRATIONE PROHIBITA
Abbreviated transcription (Latin):
ecautionibus mortuorum hoc praecipimus obseruari ut sideus
absens de functus suerit & mortuum eum creditor essecognouers
cautionem suam intraquinquennium uidici non differat puoues¬
re Siuero presente creditore defecerit intrabienniũ de fimcis
lical cautionem. Itatamen ut manus mortui conferatura adnesoi
porsit illius esse subscriptio aut conuenis seillum dumi pquẽ riahs
scientib ualeat ad probare & causam ipsius debiti uñ depẽcunam b¬
traxit exponat. Qđ si supra ꝑsonã mortui detegitur fortassementri. nansolũ pecuniã
non recipiat sed &iã seu eritutẽ legis incurrat. Nã derelico in teruiuorũ ꝑsonas haȩc obser¬
uanda de cernimus: ut om̃s cantioner debitorũ intraduo decim annos debeant contestar¬
ita ut a debitorib renouentur. Qđ si forsitan ante duo decimannor debitorẽ peregrinari
contigerit iudicis mereatur aedictum qđ in postib: debitoris sui pro contestatione deb&

Expanded text:
cautionibus mortuorum hoc praecipimus observari, ut, si debitor absens defunctus fuerit et mortuum eum creditor esse cognoverit, cautionem suam intra quinquennium iudici non differat publicare. Si vero praesente creditore defecerit, intra biennium defuncti publicet cautionem, ita tamen, ut manus mortui conferatur et agnosci possit illius esse subscriptio, aut convenisse illum dum viveret aliquibus scientibus valeat adprobare: et causas ipsius debiti, unde pecuniam contraxit, exponat. Quod si supra personam mortui detegitur fortasse mentiri, non solum pecuniam non recipiat, sed etiam severitatem legis incurrat. Nam de reliquo inter vivorum personas haec observanda decernimus, ut omnes cautiones debitorum intra duodecim annos debeant contestita, ut a debitoribus renoventur. Quod si forsitan ante duodecim annos debitorem peregrinari contigerit, iudicis mereatur edictum, quod in postibus debitoris sui pro contestatione debet
Abbreviated transcription (Latin):
liquanti prosua uoluntate fuffragia dedis se probantur & postea
cumadmilitiam prouenerint eaquaede derant repetere uel
oauferre contrarationem in hon este & in licite praesum pserunt
ideoq: ꝓrohibenius ut quicumq aliquid pro prestandissibi quae
p&ut dedisse dinoscitur non habeat licentiã repecendi. Qui uero
re p&ere fuerit conatus. hoc ille habeat qui accepit autcerte si subla¬
tum eifuerit reform&ur & a liud tantũ ille qui abstulit fisco cogat᷑ inferre.

Expanded text:
liquanti pro sua voluntate suffragia dedisse probantur et postea, cum ad militiam pervenerunt, ea quae dederant repetere vel auferre contra rationem inhoneste et inlicite praesumpserunt. Ideoque praecipimus, ut quicumque aliquid pro praestandis sibi, quae petiit, dedisse dinoscitur, non habeat licentiam repetendi: qui vero repetere fuerit conatus, hoc ille habeat, qui accepit, aut si certe sublatum ei fuerit, reformetur et aliud tantum ille qui abstulit fisco cogatur inferre.
Abbreviated transcription (Latin):
oc sane creditoribus uolumus es seprestandũ. ut actor uelser¬
uus si ue procurator possessionis quipecuniam acreditore
susceperit sinihil derationibus suis dño debuerit: ꝓpecunia que
accepit depeculio quod hab& creditoribus reddat XXXIII DFVSURIS
IÑER CONẼT A ADGRE ACTOREM AQENTẼ PẼO CESAREA
DÃT XII RLOCTS EMULINO ETILIANO C̃C̃SS̃
genus alteri commodauerit : non amplius abeo propterusurã¬
quã tertiã partem accipiat. iđ ut supra duos modios quiacci¬
pit tertium reddat. Qđ si conuentus fueritille qui commodat
& promaiore usura noluerit debitum suum adiectoterti omodi
adebitore recipere: &iã debitũ ꝑdat. Quam rem ad solas fruger
precipimus pertinere. Nã quando pecunia fuerit cõmodata
uisiunã tantum centesimam acreditorib: exiginon iubemus

Expanded text:
oc sane creditoribus volumus esse praestandum, ut actor vel serpraestitisse convicerit. Et ideo si quis servo colono conductori procuratori susceperit, si nihil de rationibus suis domino debuerit, pro pecunia quam accepit de peculio quod habet creditoribus reddat. DE VSVRISgante domino pecuniam talibus personis crediderint aut fideiussores non acceperint, ea quae commodata sunt se noverint perdituros genus alteri commodaverit, non plquam tertiam partem accipiat, id est, ut supra duos modios, qui accepit, tertium reddat. Quod si conventus fuerit ille, qui commodat, et pro majore usura noluerit debitum suum, adjecto tertio modio, a debitore recipere, etiam debitum perdat. Quam rem ad solas fruges praecipimus pertinere. Nam quando pecunia fuerit commodata, nisi unam tantum centesimam a creditoribus exigi non jubemus
Abbreviated transcription (Latin):
icetuneorũ bonaut diuidantur iniustũ sit tamensi materiuuens faculo
suam filiis p̃ceperit & permiserit diuidendã &usq a dexitun uitȩ suae ini
dẽ uoluntate su&e perstiterit . diuisio interfilios factaperdur&¬
DMI III PEL MAI PROCULO EE PAULINO CC̃SS
n diuisione patrimonior seufis caliũ domoꝵ si uepriuatoꝵ obseruari spa¬
hiter deba: ut quia iniustũ est silios aparentibus ł uxores a maritis cun
ad quemcũq possessioperuenerit se questrari. ut mancipiaqua ꝑ mixta fu¬
rint id uxor cumfilur & maritosuodatis uicariis ad unũ debeant pertu
cui neces sesuerit cõmutare. Q đ sic sollicitudo ordinantiũ deb& specu
custodire ut separatio omnino fieri non possit DE FIE VREE VNDO

Expanded text:
icet vivorum bona, ut dividantur, injustum sit, tamen si mater vivens facultates suas filiis praeceperit et permiserit dividendas, et usque ad exitum vitae suae in eadem voluntate perstiterit, divisio inter filios facta perdurDat. III kal. Mai. Proculo et Paulino conss. n divisione patrimoniorum seu fiscalium domorum sive privatorum observari specialiter debet, ut, quia iniustum est filios a parentibus vel uxores a maritis, cum ad quemcumque possessio pervenerit, sequestrari, ut mancipia, quae permixta fuerint, id est uxor cum filiis et marito suo, datis vicariis ad unum debeant pertinere, cui necesse fuerit commutare, quod sollicitudo ordinantium debet specialiter custodire, ut separatio fieri omnino non possit. DE FINIVM REGVNDO
Abbreviated transcription (Latin):
&ia si non suerit persectum aut si non legitti monumero testiũ subsen¬
batur pec gestis sub scribatur pecgestis alligeturitamensiagnoncutur de¬
functus de quo supradictum ÷ defacultatesua aliquidordinasiei quicquid
unã quemqr desilus et ne potibus cuius cũq sexus habereuo luerii hoc sibi
sine consortis repetitione defendat. nec prte sumat aliquis quodalcerius con¬
sorei auctorille dimiserat. sed hoc interfilios & pepotes ex filus inacunbs obso¬
ualur quod uoluntate auctoris perquãcũq scriptura ꝓbabitur ordinati¬

Expanded text:
iamsi non fuerit perfectum aut si non legitimo numero testium subscribatur nec gestis allegetur, tamen si agnoscitur defunctus, de quo supra dictum est, de facultate sua aliquid ordinasse, quidquid unumquemque de filiis vel nepotibus cuiuscumque sexus habere voluerit, hoc sibi sine consortis repetitione defendat: nec praesumat aliquis, quod alteri consorti auctor ille dimiserit. Sed hoc inter filios et nepotes ex filiis masculis observetur, quod voluntate auctoris per quamcumque scripturam probabitur ordinat
Abbreviated transcription (Latin):
lestam̃ta om̃a udreliquas scriuturts apud censucues in urbe roma ucluit
publicuri hocẽ ut in reliquis regionibus apud curiȩ uiros testam̃ta. łq cũq ser
turȩ actis firmarisolent gestorũ a llegatione muniant᷑ si uero mortuorũ uolu

Expanded text:
 reliquas scripturas apud censuales in urbem Romam voluit publicari, hoc est, ut in reliquis regionibus apud curiae viros testamenta vel quaecumque scripturae actis firmari solent, gestorum allegatione muniantur. Si vero mortuorum volu