comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
set. maxime pyrgatione archipirata
nefariis prȩdis et caedibus dilacerante. qui
pulsa classae romana siracusanũ portum
obtinuerat. quem mox nauali terrestriq
proelio cõminutũ sicilia decedere cõpulit.
Praeterea lucullus trans gressus eufraten
et tigrimapud tigra nocertã urbẽ cũ mithri¬
date & ti grane congressus. paruissima suoꝵ
manu magnũ hostiũ numerũ occidit.
trĩginta milia hominũ in eo bello caesa
referuntur. triganes uix centũ quinqua
ginta equitibus comitatus aufugit dia¬
demate et thiara neagnosceretur ab iec¬
tis: tunc adlucullum totius paene orien¬
tis supplices uenerelegati. Imminente hie¬
me ꝑ armeniã in mesopotamiam regres¬
sus. nisaibi urbem illis tunc locis inclytam
expugnauit et cepit ¶Hisdem diebus pi gꝰprat
ratȩ ꝑ omiã sparsi maria. etiã nontantũ
int̃cipientes nauium cõmeatus. sed etiam
insulas prouinciasq uastantes. impuni¬
tate sceleris eui & auiditate praedȩ uulgo

Expanded text:
set, maxime Pyrganione archipirata set, maxime Pyrganione archipirata nefariis praedis et caedibus dilacerante, qui pulsa. classe Romana Syracusanum portum obtinuerat — quem mox nauali terrestrique proelio comminutum Sicilia decedere conpulit. praeterea Lucullus transgressus Euphraten et Tigrim, apud Tigranocertam urbem cum Mithridate et Tigrane congressus paruissima suorum manu magnum hostium numerum occidit; nam triginta milia hominum in eo bello caesa referuntur. Tigranginta equitibus comitatus aufugit, diademate et thiara ne agnosceretur abjectis. Tunc ad Lucullum totius pene Orientis supplices venere legati. Ille, imminente hieme, per Armeniam in Mesopotamiam regressus, Nisibin, urbem illis tunc locis inclytam, expugnavit et cepit. Iisae per omma sparsi maria et iam non tantum intercipientes nauium commeatus sed etiam insulas prouinciasque uastantes, inpunitate sceleris et auiditate praedae uulgo
Abbreviated transcription (Latin):
naues perdidit. Ipse cum quassa iam naui
mergeretur: in moeo paronem seleuci pi¬
ratȩ. ipso pirata iuuante transiluit: inde
sinopen. acpost ramison. cũ magna diffi¬
cultate ꝑuenit Eodem anno apud romã
catilina incesti accusatus quod cum fabia
uirgine uestali commisisse arguebatur.
catuli gratia fultus euasit: lu cullus sinopen
ex pugnaturis obsederat. hanc seleucus
archi pirata & cleo chares spado qui prȩsidii
causa prȩerãt. expilatam atq incensam
reliquerunt. Lucullus miserorum hostiũ
intestina clade ꝑmotus celeri occursu im¬
missum restrinxit incendium. Ita misera
ciuitas. uersa uice hostium sociorumq un
defendenda. disperdita. et unde disꝑden¬
da seruata est : at uero marcus lucullus qui
curioni inmacedonia successerat. totam
bessorum gentem bello adpetitã. in dedi¬
tionem recepit ¶E odem tempore metel¬
lus siciliae prȩtor cum foedissima illa gai
uersis prȩtura siciliam afflictam inuenis¬

Expanded text:
naues perdidit; ipse cum quassa iam naui naues perdidit; ipse cum quassa iam naui mergeretur, in myoparonem Seleuci piratae ipso pirata iuuante transiluit. inde Sinopem ac post Amisum cum magna diffioultate peruenit. Eodem anno apud Romam Catilina moesti accusatus, quod cum Fabia uirgine Vestali commisisse arguebatur, Catuli gratia fultus euasit. Lucullus Sinopem expognatnrus obsederat; hanc Seleucus archipirata et Cleoohares spado, qui praesidii causa praeerant, expilatam atque incensam reliquerunt. Lucullus miserorum hostium intestina clade permotus celeri occursu inmissum restinxit incendium. ita misera ciuitas uersa uice hostium sociorumque unde defendenda disperdita et unde disperdenda seruata est. at uero M. Lucullus, qui Curioni in Macedonia successerat, totam Bessorum gentem bello adpetitam in deditionem recepit. Eodem tempore Metellus Siciliae praetor cum foedissima illa C. Verris praetura Siciliam adflictam inuenis
Abbreviated transcription (Latin):
pestilentiãq exercitũ suum coar tauit.
Nam plus quam trecenta milia hominũ.
fame et morbo in eadem obsidione ami¬
sisse fertur. Ipse cum paucis arrepta naui.
clam fugit ecastris Lucullus. in cruento¬
milite spectator cladis alienae. nouum
genus uictoriae adeptus est mox mariũ
adortos uicit. fugasq est In quo proelio.
plus quam undecim milia marianorũ mili¬
tum inter fecta referentur. lucullus postea
cum eo dẽ mario nauali proelio congressus.
triginta & duas naues regias et comnplures
onerarias. aut demersit aut cepit: multi
ibi ex his quossylla proscripserat inter emp¬
tisunt. Marius posteradie despelunca ubi
latebat extractus. meritas hostilis animi
poenas luit: eodem uero lucullus impetu
apamiã uastauit. et submonte olympo
priusam munitissimã ciuitatem captã ex¬
pugnatamq diripuit : mithridates ad uer¬
sus bilantium instructa classe nauigans.
tempestate correptus. octoginta rostratas

Expanded text:
pestilentiamque exercitum suum coartauit. pestilentiamque exercitum suum coartauit. nam plus quam trecenta milia hominum fame et morbo in eadem obsidione amisisse fertur; ipse cum paucis arrepta naui clam fugit e castris. Lucullus, incruentomilite spectator cladis alienae, nouum genus uiadortus, vicit fugavitque. In quo praelio plus quam undecim millia Marianorum militum interfecta referuntur. Lucullus postea cum eodem Mario navali praelio congressus, triginta et duas naves regias et complures onerarias, aut demersit aut cepit. Multi ibi ex his quos Sylla proscripserat, interempti sunt. Marius, postera die de spelunca ubi latebat extractus, meritas hostilis animi poenas luit. Eodem vero Lucullus impetu Apamiam vastavit, et sub monte Olympo, Prusam munitissimam ciuitatem captam expugnatamque diripuit. Mithridates aduersus Byzantium instructa classe nauigans tempestate correptus octoginta rostratas
Abbreviated transcription (Latin):
quã lucullus excipiens: uniuersam dis¬
perdidit. nã amplius quam quindecim
milia hominũ tunc inter fecisse narrat᷑.
Tunc etiã fannius qui se mithridati iun¬
xerat. emet metro fanes regius prȩtor
ama merco uicti Cum duobus milibus
equitũ inmoesiam profugerunt: atq
inde in meoniam digressi incolles cam¬
posq inaremos inciderunt. ubi non solũ
montes usti. uel saxa. quasi quadam fuli¬
gine offuscata. cernuntur. Uerũ etiam
campi ambusto solo squalidi ꝑ quin qua¬
ginta milia passuũ. sine ullo ignis uel
fornacis indicio. et pendulo inprofun¬
dum cinere putres iacent. Tribus etiam
locis: torridȩ uoragines ostenduntur.
Quȩ greci: pisas uocant: In quibus diu ob¬
errantes in opinatis tandem periculis
exemptisunt. et clam in regis castra uene¬
r̃.De iotarus rex gallo graeciae. pre¬
fectos nos regis bello trucidauit. Interea
mithridates apudey licium eadem mora
qua obsidebat obsessus. in magnã pęnuriã

Expanded text:
Quam Lucullus excipiens, universam disQuam Lucullus excipiens, universam disperdidit. Nam amplius quam quindecim millia hominum tunc interfecisse narratur. Tunc etiam Fannius, qui se Mitridati junxerat, et Metrofanes, regius praetor, a Mamerco victi, cum duobuequitum in Moesiam profugerunt atque inde in Maeoniam digressi in colles camposque Inarimos inciderunt. ubi non solum montes usti uel saxa quasi quadam fuligine ob-\' fuscata cernuntur, uerum etiam campi ambusto solo squalidi per quinquaginta milia passuum sine ullo ignis uel fornacis indicio et pendulo in profundum cinere putres iacent; tribus etiam locis torridae uoragines ostenduntur, quas Graeci physas uocant. in quibus diu oberrantes inopinatis tandem periculis exempti sunt et clam in regis castra uenerunt. Deiotarus rex Gallograeciae praefectos regis bello trucidauit. Interea Mithridates apud Cyzicum eadem mora, qua obsidebat, obsessus in magnam penuriam
Abbreviated transcription (Latin):
nius et magius. deexercitu fimbriae
profugi. mithridati sese ad iunxerunt :
quoꝵ hortatu mithridates cũ sertorio
perlegatos in hispaniam missos. foedus
pepigit: sertorius ad eum marcũ mariũ.
firmandi foederis causa misit. Quẽ rex
apud se retentum breui ducẽ fecit in locũ
archelai: quise ad syllam cũ uxore li¬
berisq contulerat : marius. & eumachus
duces amithridate aduersus lucullum
missi magno exercitu breui congregato
cum publio rutilio apud calchedonam
congressisunt : Eumq cũ plurima exer¬
citus ipsius parte ceciderint. Tucullus
mithridatẽ cilicenos obsidentẽ fossa
cinxit. eumq quod faciebat pati con¬
pulit. atq adipsoscy licenos ut bono
animo essent nuntium misit unũ exmi¬
litibus nan diperitũ: quiduobus utri¬
bus suspensus: mediam ipse regulam
tenens. plantisq subremigans: septem
milia passuum trans meauit. Mit hri
dates inopia laborans. partem copiarum
instructã armis domũ abire pręcepit:

Expanded text:
nius et Magius de exercitu Fimbriae nius et Magius de exercitu Fimbriae profugi Mithridati sese adiunxerunt: quorum hortatu Mithridates cum Sertorio per legatos in Hidpaniam missos foedus pepigit. Sertorius ad eum M. Marium firmandi foederis causa misit: quem rex apud se retentum breui ducem fecit in locum Archelai, qui se ad Sullam cum uxore liberisque contulerat. Marius et Eumachus duces a Mithridate aduersus Lucullum missi, magno exercitu breui congregato cum P. Rutilio apud Chalcedonam congressi sunt eumque cum plurima exercitus ipsius parte ceciderunt. Lucullus Mithridatem Cyzicenos obsidontem fossa cinxit eumque quod faciebat pati conpulit atque ad ipsos Cyzicenos, ut bono animo essent, nuntium misit unum ex militibus nandi peritum: qui duobus utribus suspensus mediam ipse regulam tenens plantisque subremigans septem milia passuum transmeauit. Mithdates, inopia laborans, partem copiarum instructam armis domum abire praecepit.
Abbreviated transcription (Latin):
trallianiq fecerunt: ꝑturbatus mithri¬
dates: ꝑ archelaum ducem suũ cum
sylla depace pepigit Interea fimbria
marianoꝵ scelerum satelles. homo om̃iũ
audacissimus. flaccũ consulem cui legatꝰ
i erat apud nicomediam occidit: acmox
arrepto exercitu mithridatis filium
exasia ad milito polim fugat. stationẽ
regis inuadit. ipsumq: pergamo pellit
fugientemq: insecutus. apud pitanam
obsedit. et profecto coepisset silucius
lucullus ciuilibus discordiis curãrei pu¬
blicȩ prȩtulisset. eumq mars coartare
obiecta classe uoluisset. Inde fimbria
iliensibus iratus. aquibus prosyllanae
partis studio obiectu portarũ repulsus
uidebatur: Ipsam urbem ilium antiquã
illam romae parentem. funditus caede
incendioq deleuit. Sed eam sylla con¬
tinuo reformauit: Idem fimbria apud
thiatẏram cum ab exercitu sillae obsi¬
deretur. desperatione ad actus. intẽplo
aesculapii manusua inter fectus est: Fan¬

Expanded text:
Trallianique fecerunt. perturbatus MithriTrallianique fecerunt. perturbatus Mithridates per Archelaum ducem suum cum Sulla de pace pepigit. interea Fimbria Marianorum scelerum satelles, homo omnium audacissimus, Flaccum consulem, cui legatus ierat, apud Nicomediam occidit; ac mox arrepto exercitu Mithridatis filium ex Asia ad Miletopolin fugat, stationem regis inuadit ipsumque Pergamo pellit fugientemque insecutus apud Pitanam obsedit, et profecto cepisset, si L. Lucullus ciuilibus discordiis curam reipublicae praetulisset eumque mari coartare obiecta classe uoluisset. inde Fimbria Iliensibus iratus, a quibus pro Sullanae partis studio obiectu portarum repulsus uidebatur, ipsam urbem Ilium, antiquam illam Romae parentem, funditus caede incendioque deleuit. sed eam Sulla continuo reformauit. idem Fimbria apud Thyatiram cum ab exercitu Sullae obsideretur, desperatione adactus in templo Aesculapii manu sua interfectus est. Fan
Abbreviated transcription (Latin):
cõmunitũ diuobsedit. ipsa mathe¬
niensiũ urbem: uicepit. Postea ĩto
proelio: cũ archelao con flixit. cen¬
tum decẽ milia deexercitu archelai
interfecta. uix decẽ milia suꝑ fuisse
referuntur. Comꝑta clade mitrida¬
tes. lectissima septuaginta milia mi¬
litũ archelao in subsidium misit exa¬
exhis interfecta sunt. Ibiq dio ge¬
nes archelai filius. trucidatus est: t̃tio
bello om̃s copiae quas archelaus habe¬
bat extinctȩ sunt. Nam uiginti milia
militum eius in paludem pulsa cum
syllae fidem implorarent. in satiabili
uictoris ira int̾ fecta sunt. Totidem¬
q alia in flumen coacta acnecata. Re¬
liqui miserorum: passim trucidati sunt.
Porro autẽ mithridates. inasia nobilis¬
simarum urbium principes occidere.
bonaq: eoꝵ publicare animo intenderant.
Cumq iam mille sescentos ita int̃ fecis¬
set ephesii exemplum uerentes. exclu¬
so praesidio eius. portas obiecerunt. Si¬
militer smyrnei. sardi. colophonii.

Expanded text:
communitum, diu obsedit, ipsamque Athecommunitum, diu obsedit, ipsamque Atheniensium urbem vi cepit; postea justo praelio cum Archelao conflixit. Centum et decem millia de exercitu Archelai interfecta, vix decem millia superfuisse referuntur. Comperta clade, Mitridates lectissima septuaginta millia militum Archelao in subsidium misit ex Aex his interfecta sunt, ibique Diogenes, Archelai filius, trucidatus est. Tertio bello omnes copiae quas Archelaus habebat exstinctae sunt. Nam viginti millia militum ejus in paludem pulsa, cum Syllae fidem impuictoris ira interfecta sunt totidemque alia in flumen coacta ac necata, reliqui miserorum passim trucidati sunt. porro autem Mithridates in Asia nobilissimarum urbium principes occidere bonaque eorum publicare animo intenderat. cumque iam mille sescentos ita interfecisset, Ephesii exemplum uerentes excluso praesidio. eius portas obiecerunt; similiter Smyrnaei Sardi Colophonii
Abbreviated transcription (Latin):
abea ario bar Lane rege. cunctã ꝓ¬
uinciam igni ferroq uastauit: bithi¬
niam de inde pariclade corrupuit
paflagoniã. simili exitu afflixit.
pulsis exea pylemene. & ni come¬
de regibus: post cũuenisset ephesũ
crudeli praecepit edicto. ut ꝑtotũti
asiam quicũq inuenti essent ciues
romani. subuna die om̃s necarentur.¬
Et factũ est. nec explicari aut con¬
p̃hendi ullomodo uerbis potest.
quȩ tunc multitudo romanoꝵ ciuiũ
caesasit. quis męror plurimarum
ꝓumciarũ : quis gemitus occidendo¬
rum pariter atq occidentium fuerit:
Cum singuli quiq aut prodere inno¬
centes hospites. et amicos. aut ipsi
periclitari poena hospitũ coegerentur.
¶AR chelaus quoq dux mithridatis.
cũ centũ uigintimilibus peditũ. atq
equitũ inachaiam p̃missus. athenas
deditione obtinuit: Sylla cuĩ post
consulatũ. mithridaticũ bellũ obue¬
nerat. archelaum apud pireũ athe¬
niensium portum septẽplicimuro

Expanded text:
ab ea Ariobarzane rege cunctam proab ea Ariobarzane rege cunctam prouinciam igni ferroque uastauit. Bithyniam deinde pari clade corripuit. Paphlagoniam simili exitu adflixit pulsis ex ea Pylaemene et Nicomede regibus. post cum uenisset Ephesum, crudeli praecepit edicto, ut per totam Asiam quicumque inuenti essent ciues Romani sub una die omEt factum est. Nec explicari aut comprehendi ullo modo verbis potest quae tunc multitudo Romanorum civium caesa sit. Quis moeror plurimarum provinciarum, quis gemitus occidendorum pariter atque occidentium fuerit, cum singuli quique aut prodere innocentes hospites et amicos, aut ipsi periclitari poena hospitum cogerentur. Archelaus quoque, dux Mitridatis, cum centum viginti millibus peditum atque equitum in Achaiam praemissus, Athenas deditione obtinuit. Sylla, cui post consulatum Mitridaticum bellum obvenerat, Archelaum apud Pyreum Atheniensium portum, septemplici muro
Abbreviated transcription (Latin):
unde etiã haec quȩ mala hominibus
uidentur qualia cũq sunt. grauiorasine
in dubio omĩa fuerunt sicut ipso quo
coepta sunt ordine ꝓbabuntur Bellũ
mithridaticum uel ut uerius dicam
belli mitridatici clades multas simul
in uoluens ꝓuincias tracta & proten¬
ta ꝑ quadraginta annos fuit. Nam
sescentesimo sexagesimo primo ut
dixi anno aburbe condita. quo etiam
ciuile bellum coeperat in ar descens.
consulatu uero ciceronis. et antonii.
ut uerbis poeta :optimi lo quar. bar¬
barico uix consummata ueneno est.
Sed in his temporibus triginta geren¬
di belli inueniuntur anni: qualiter
autem qua draginta aplerisq dicti
sunt. non facile discernitur Vgitur
mithridates rex ponti atq armeniȩ.
post quã ni comẽdem bityniae regem
amicum ppłi romani regno priuare
molitus est. atq asenatu monitus. si fa¬
ceretẽp: taret bellum sibi apopulo roma¬
no inferendum fore. Iratus cappa doci¬
am continuo peruasit. atq exepulso

Expanded text:
unde etiam haec, quae mala hominibus unde etiam haec, quae mala hominibus ui dubio omnia fuerunt, sicut ipso, quo coepta sunt, ordine probabuntur. Bellum Mithridaticum, vel, ut verius dicam, belli Mithridatici clades, multas simul involvens provincias, tracta et protenta per quadraginta annos fuit. Nam sexcentesimo sexagesimo secundo ut dixi anno ab Urbe conciuile bellum coeperat, inardescens, consulatu uero Ciceronis et Antonii, ut uerbis poetae optimi loquar, barbarico uix consummata ueneno est. sed in his temporibus triginta gerendi belli inueniuntur anni. qualiter autem quadraginta a plerisque dicti sint non facile discernitur. Igitur Mithridates rex Ponti atque Armeniae postquam Nicomedem Bithyniae regem amicum populi Romani regno priuare molitus est atque a senatu monitus, si facere temptaret, bellum sibi a populo Romano inferendum fore, iratus Cappadociam continuo peruasit atque expulso
Abbreviated transcription (Latin):
ammodo ex se deficiens acsibi erubescens.
ad unã clementissimã iussionem sine
ullo poenaliter rore cessauit. cui du¬
bium est hoc ꝑ istius intellegentiae dȩ¬
monstrationẽ de creatore suo tandem
in notuisse creaturȩ. quod illa eatenus
ꝑuarias ratiocinationes mentis inten¬
tȩ quam libet aliis offuscata quȩ sierit.
acper hoc statim amori eius quẽ etiã
ignorans dilexerat inhaesisse. nec igi¬
tur mirum est. si inmagna familia in¬
ueniuntur aliqui serui qui consuetudi¬
ne lax ciuiaq seductorum assue facti.
Patientia domini sui ad contẽptũ ipsi¬
us abutantur. Vnde et merito ds̃ uel
in gratos uel in credulos. uel etiam con¬
tuma ces uariis correptionib arguit.
quod semꝑ utiq quod fatendum est tẽ
tamen prȩcipuae quando ad huc per
uniuersũ mundum nulla erat aeccła
quȩ interuentu fidelium prȩcũ meri¬
tas mundi poenas iustumq iudiciũ
dĩ exorata ipsius clementia tẽperaret.

Expanded text:
ammodo ex se deficiens ac sibi erubescens ammodo ex se deficiens ac sibi erubescens ad unam clementissimam iussionem sine ullo poenali terrore cessauit: cui dubium. est hoc per istius intellegentiae demonstrationem de creatore suo tandem innotuisse creaturae, quod illa eatenus per uarias ratiocinationes mentis, intentae quamlibet, aliis offuscata quaesierit ac per hoc statim amori eius, quem etiam ignorans dilexerat, inhaesisse? nec igitur mirum est, si in magna familia inueniuntur aliqui serui, qui consuetudine lasciuiaque seductorum adsuefacti patientia domini sui ad contemptum ipsius abutantur: unde et merito Deus uel ingratos uel incredulos uel etiam contumaces uariis correptionibus arguit; quod semper utique confitendum est, tunc tamen praecipue, quando adhuc per uniuersum mundum nulla erat ecclesia, quae interuentu fidelium precum meritas mundi poenas iustumque iudicium Dei exorata ipsius clementia temperaret:
Abbreviated transcription (Latin):
reges. instituimus leges. disposuimus iu¬
dices. prȩparauimus poenas supplicis
et crucibus. orbem totum scrutati sum.
Si quomodo xp̃ianũ nomen et cultus
uniuersomundo. posset abradi. hoc
eatenus factum est. donec fecunda cru¬
delitas eo usq intor tormenta ac per
tormenta proficeret: quam diu ipsum
regium culmen ꝑ quod solum prohiberi
potuerat. occuparet. Et quid postea
consecutũ est. imperatores in quiunt
xp̃iani. cessare sacra & claudi templa
iusser̃. atq idõ excessere om̃s adrtis
arisq relictis diiquibus imperiũ hoc ste¬
terat. O quantȩ quam̾ in offensa lix ue.¬
ta ritatis est. si non aduersus eam ultrose¬
se offerentem in becilli infeliciter oculi
clauderentur: xp̃iana fides ꝑ multa
retro tempora seuientib undiq aduer¬
sum segentibus regib legibus. caedibus
crucibus ac mortibus reprimi nullomodo
potuit. immo ut dixi inter haec & ꝑhȩc
creuit. cultus autem idoloꝵ iam quod¬

Expanded text:
reges, instituimus leges, disposuimus iureges, instituimus leges, disposuimus iudices, praeparauimus poenas suppliciis et crucibus, Orbem totum scrutati sumus, siquo modo Christianum nomen et cultus uniuerso mundo posset abradi. hoc eatenus factum est, donec fecunda crudelitas eo usque inter tormenta ac per tormenta proficeret, quamdiu ipsum regium culmen, per quod solum prohiberi potuerat, occuparet. et quid postea consecutum est ? imperatores, inquiunt, Christiani cessare sacra et claudi templa iusserunt atque ideo Excessere omnes adytis arisque relictis Di, quibus imperium hoc steterat. o quanta et quam inoffensa lux ueritatis est, si non aduersus eam ultro sese offerentem inbecilli infeliciter oculi clauderentur! si Christiana fides per multa retro tempora saeuientibus undique aduersum se gentibus regibus legibus caedibus crucibus ac mortibus reprimi nullo modo potuit, immo, ut dixi, inter haec et per haec creuit, cultus autem idolorum iam quod
Abbreviated transcription (Latin):
illius noti & ignotidĩ. quam ad prȩhen¬
dere ut dixi nemo ipse nisi ꝑ ipsũ potest.
nec quis quam potest nisi quitoto se per¬
specto ac despecto. conuersus ad sapien¬
tiam dĩ. omnẽ quȩrendi ratiocinatio¬
nẽ transtulerit. ad credendi fidẽ. uerum¬
tam̃ breuiter discutio. diisti quostantos
fer̃ ut romanã rem publicam. et ꝓpitu
ꝓuexisse. & auersi afflixisse uideant᷑
eo certo tẽpore. quod palam constat.
quo nasci xp̃s uoluit. et annuntiari gen¬
tibus coepit. deuotissime atq intentissime
colebantur. Ita illi consulentes. et sibi et
cultoribus suis. non potuerunt uel repri¬
mere. uel repellere suꝑstitionẽ eius. ꝓpt̃
quam spernendos se. cultoresq suos desti¬
tuendos uiderent. Quam quã si ab inuitis
danda uenia nec deserendi fuerunt. si auo¬
luntariis seruanda prȩscientia nec prius
fuerant ad iuuandi. hoc factum est inqui¬
unt. nam excitauimus gentes. accendimꝰ

Expanded text:
illius noti et ignoti Dei, quam adprehenillius noti et ignoti Dei, quam adprehendere, ut dixi, nemo nisi per ipsum potest? nec quisquam potest, nisi qui toto se perspecto ac despecto conuersus ad sapientiam Dei omnem quaerendi ratiocinationem transtulerit ad credendi fidem. uerumtamen breuiter discutio: di isti, quos tantos ferunt, ut Romanam rempublicam et propitii prouexisse et auersi adflixisse uideantur, eo certe tempore, quod palam constat, quo nasci Christus uoluit et adnuntiari gentibus coepit deuotissime atque intentissime colebantur. ita illi consulentes et sibi et cultoribus suis non potuerunt uel reprimere uel repellere superstitionem eius, propter quam spernendos se cultoresque suos destituendos uiderent? quamquam si ab inuitis, danda uenia nec deserendi fuerunt; si a uoluntariis, seruanda praescientia nec prius fuerant adiuuandi. hoc factum est, inquiunt: nam excitauimus gentes, accendimus
Abbreviated transcription (Latin):
an tota italia quȩ ꝑqua dringentos annos.
dum audere potuit:. excidio eius in hi auit.
Non inqui unt sed diipsi qui a se colendos
sciebant. futuros custodiere cultores . Er¬
go prȩscii sunt. si praescii sunt. curhoc im¬
perium intertot: annorum scła eo potis¬
simum tempore ad summam potentiae
arcem ꝑduxerunt. quo ille nasci inter
homines. atq agnosci ut homo uoluit.
post cuius nomen & ipsi pronhilo contem¬
tisunt. & cum uniuerso mundo etiam illi
quos ipsi prouexerant. cucurrerunt.
Sed humiliter oppressit inquiunt. et la¬
tenter intrauit latentis et humilis. un¬
de tam celebris fama tam indubitata
fides. tam mani festa potentia signis qui¬
bus dam. et uirtutibus mentes homi¬
nũ suꝑstitione sollicitas cępit et tenuit
At haec si homo potuit: dimagis pos¬
se debuer̃. anquia ille hanc potentiam
apatre sibi traditam : prȩdicabat. Per¬
uentũ est. aliquando ad intellegentiã

Expanded text:
an tota Italia, quae per quadringentos annos, an tota Italia, quae per quadringentos annos, dum audere potuit, excidio eius inhiauit ? non, inquiunt, sed di ipsi, quia se colendos sciebant, futuros custodiere cultores. ergo praescii sunt. si praescii sunt, cnr hoc imperium inter tot annorum saecula eo potissimum tempore ad summam potentiae arcem perduxerunt, quo ille nasci inter homines atque adgnosci ut homo uoluit, post cuius nomen et ipsi pro nihilo contempti sunt et cum uniuerso mundo etiam illi, quos ipsi prouexerant, cucurrerunt? sed humiliter obrepsit, inquiunt, et latenter intrauit. latentis et humilis unde tam celebris fama, tam indubitata fides, tam manifesta potentia? signis quibusdam et uirtutibus mentes hominum superstitione sollicitas cepit et tenuit. at haec si homo potuit, di magis posse debuerunt. an quia ille hanc potentiam a Patre sibi traditam praedicabat, peruentum est aliquando ad intellegentiam
Abbreviated transcription (Latin):
si aliqui hanc lucidissimam rationẽ inritã
putant. suisq dispotius assigant quos pri¬
mũ prudentie legerint. deinde prȩcipuo
cultu inuitarint. ut sibi ꝑ eos amplissimum
hoc pulcherrimũq imperium conderetur
Sic enim iactitant. quia ipsi optimo genese
sacrorum emeruerint prȩcipuũ deorũ fauo¬
rem. quibus ademptis uel prȩtermissis. dis¬
cesserint om̃s aditi sarisq relictis diquib
imperium hoc steterat. unde quãuis reue¬
rentia sanctitatis tuae multa fortissi me
uerissi meq disseruerit. tamen & michi
locus exigit ut pauca subiciam. Siro ma¬
ni colendo deos. emeruerunt. fauorem
deo: et non colendo amiserunt. ut ipse
romulus parens romae intertot mala
ab ipso ortusuo in gruentia saluus esset
colendo quis meruit: Ana mulius auus
qui ex posuit andnecem: an pater qui in¬
certus fuit: anrhea mater stu prirea: an
albani parentes: ipsa quoq abinitio ro¬
mani nominis germina persequentes :

Expanded text:
si aliqui hanc luoidissimam rationem inritam si aliqui hanc luoidissimam rationem inritam putant, suisque dis potius adsignant, quos primum prudentia elegerint deinde praecipuo cultu inuitarint, ut sibi per eos amplissimum hoc pulcherrimumque imperium conderetur — sic enim iactitant, quia ipsi optimo genere sacrorum emeruerint praecipuum deorum fauorem, quibus ademptis uel praetermissis discesserint omnes adytis arisque relictis Di, quibus imperium hoc steterat — unde, quamuis reuerentia sanctitatis tuae multa fortissime uerissimeque disseruerit, tamen et mihi locus exigit, ut pauca subiciam. si Romani colendo deos emeruerunt fauorem deorum et non colendo amiserunt: ut ipse Romulus, parens Romae, inter tot mala ab ipso ortu suo ingruentia saluus esset, colendo quis meruit ? an Amulius auns, qui exposuit ad necem? an pater, qui incertus fuit? an Rhea mater stupri rea? an Albani parentes, ipsa quoque ab initio Romani nominis germina persequentes ?
Abbreviated transcription (Latin):
dinatione congessit: subhoc imperatore:
quẽ om̃s fere gsꝰ amore et timore ꝑmides¬
to iuste honorarent: d̃suerus qui super¬
stitione sollicita abignorantibus coleba¬
tur. magnum illum intellegentiȩ suae
fontem aperuit. promptiusq ꝑ homi¬
nem docturus homines filium suum
misit operantem uirtutes. quȩ prȩcelle¬
rent hominẽ. coarguentemq demones
quos aliqui deos putauissent. Ut qui ipsi
tam quam homini non credidisset. operi¬
bus tam quam dĩ crederet. : deinde ut in ma¬
gnosilentio ac pace latissima in offense et
celeriter noui nominis gloria & annunti¬
atȩ salutis uelox fama percurreret. uel etiã
discipulis eius ꝑ diuersas gentes euntibus
ultroq percunctos salutis dona offerentib
obeundi ac disserendi. quippe romanisciui¬
bus interciues romanos esset tuta libertas:
quodideo commemorandum putaui. quia
hic sextus libellus. usq ad caesarẽ augustũ
dequo haec dicuntur extenditur. Quod¬

Expanded text:
dinatione congessit sub hoc imperatore, dinatione congessit sub hoc imperatore, quem omnes fere gentes amore et timore permixto iuste honorarent, Deus uerus, qui superstitione sollicita ab ignorantibus colebatur, magnum illum intellegentiae suae fontem aperuit promptiusque per hominem docturus homines filium suum misit operantem uirtutes, quae praecellerent hominem, coarguentemque daemonas, quos aliqui deos putauissent, ut qui ipsi tamquam homini non credidissent, operibus tamquam Dei crederent; deinde ut m magno silentio ac pace latissima inoffense et celeriter noui nominis gloria et adnuntiatae salutis uelox fama percurreret uel etiam ut discipulis eius per diuersas gentes euntibus ultroque per cunctos salutis dona offerentibus obeundi ac disserendi quippe Romanis ciuibus inter ciues Romanos esset tuta libertas. quod ideo commemorandum putaui, quia hio sextus libellus usque ad Caesarem Augustum, de quo haec dicuntur, extenditur. quod
Abbreviated transcription (Latin):
rantia conuincit. cum a nobis discutiuntur
non seplures deossequi. sed subuno dõ magno
plures ministros uenerari fatentur. Res¬
tat igitur de intellegentia ueridĩ permul¬
tas intellegendi suspitiones confusadis¬
sentio. quia deuno dõ omiũpaene una opi¬
nione est. hucusq humana scrutatio
& sicum labore potuit. at ubi ratio cina¬
tio deficit. fides subuenit. nisienim cre¬
diderimꝰ non intellegemus. abipso audi¬
as. ipsiq dezo credas quoduerum uelis
scire dedõ. Itaq idem unus etuerus ds̃
in quẽ om̃is ut diximus & si ex diuersis
opinionibus secta concurrit: mutans
regna et disponens tempora. peccata
quoq puniens. quȩ infirma sunt mun¬
di elegit ut confundat fortia. Roma¬
numq: imperium assumpto pauper¬
rimistatus pastore fundauit. hoc ꝑreges
et consules diu pro uectum. post quam
aside africȩ atq europae potitũ est. adi
unum imperatorem eundemq: fortis¬
simum et cdementissimũ cuncta sui orꝰ¬

Expanded text:
rantia conuincit, cum a nobis discutiuntur, rantia conuincit, cum a nobis discutiuntur, non se plures deos sequi sed sub uno deo magno plures ministros uenerari fatentur. restat igitur de intellegentia ueri Dei per multas intellegendi suspiciones confusa dissensio, quia de uno deo omnium paene una opinio est. hucusque humana scrutatio, etsi cum labore, potuit. at ubi ratiocinatio deficit, fides subuenit. nisi enim crediderimus, non intellegemus: ab ipso audias ipsique Deo credas, quod uerum uelis scire de Deo. itaque idem unus et uerus Deus, in quem omnis, ut diximus, etsi ex diuersis opinionibus secta concurrit, mutans regna et disponens tempora, peccata quoque puniens, quae infirma sunt mundi elegit, ut confundat fortia, Romanumque imperium adsumpto pauperrimi status pastore fundauit. hoc per reges et consules din prouectum postquam Asiae Africae atque Europae potitum est, ad unum imperatorem eundemque fortissimum et clementissimum cuncta sui or
Abbreviated transcription (Latin):
M̃S HOMINES CUIUS LIBET
uel sectȩ. uel uitȩ. uel patriae. ita
semꝑ ad prospectum prudentiȩ na¬
turalibono eriguntur. ut oblectam̃to
corporis. rationalementis et sinon actu
praeferant. iudicio tamen praeferendũ
sciant. quȩ mens ratione duce in lustrata.
inmedio uirtutum quibus gem i no fauo¬
re quam uis uitus inclinetur assurgit.
scientiã dĩ quasi arcem prospicit. dm̃ enĩ
quilibet hominũ contẽnere: adtempus
potest. nescire intotum non potest. Vnde
quidam dum inmultis dm̃ credunt: mul¬
tos deos indiscreto timore finxer̃. Sed hinc
iam mauel maxime ꝗͣuã auctoritate ue¬
ritatis operante. tum ipsa etiam ratione
discutiente. discessum est. quippe cũ et
philosophi eorum ut de nr̃is sanctis sileam
dum intento mentis studio quęrunt scru¬
tanturq omĩa unũ dm̃ auctorem om̃ium
reppererunt. adquẽ unũ omĩa referrentur :
unde etiam nunc pagani quos Iam declarata
ueritas de contumacia magis quã de igno¬

Expanded text:
s homines cuiuslibet uel sectae uel uitae uel patriae ita semper ad prospectum prudentiae naturali bono eriguntur, ut oblectamento corporis rationale mentis etsi non actu praeferant, indicio tamen praeferendum sciant. quae mens, ratione duce inlustrata, in medio uirtutum, quibus genuino fauore, quamuis uitiis inclinetur, adsurgit, scientiam Dei quasi arcem. porospicit. Deum enim quilibet hominum contemnere. ad tempus potest,. nescire in totum non potest. unde quidam dum in multis Deum credunt, multos deos indiscreto timore finxerunt. sed hinc iam uel maxime cum auctoritate ueritatis operante tum ipsa etiam ratione discutiente discessum est. quippe cum et philosophi eorum, ut de nostris sanctis sileam, dum intento mentis studio quaerunt sorutanturque omnia, unum Deum auctorem omnium reppererunt, ad quem unum omnia referrentur; unde etiam nunc pagani, quos iam declarata ueritas de contumacia magis quam de igno
Abbreviated transcription (Latin):
aut sceleratus. aut debitor: Et nesic
quidem numero idoneus erat senat̾.
incuria omĩs paene nouicius uideba¬
tur. Postremo cum ita inminutis frac¬
tisq om̃ib desperabatur. ut consiliũ
derelin quenda italia subireuir: eotẽ¬
pore cum unũ domesticũ ut diximus
bellum ferri nullo modo posset: tria
insuꝑ trans marina bella fuisse suscep¬
ta. uͥnũ in macedonia contra philip¬
pum potentis simũ macedonie regem
Alterum in his pania: contra has dru¬
balem hannibalis fratrem. Tertium
in sardinia. contra sardos. et alterum
has drubalem: carthaginiensiũ ducẽ:
Extra hoc quartum hannibalis: quo
initalia prȩmebantur. et tamen fortis
in alterutrum desperatio: in meliora
ꝓfecit. Nam in his om̃ib desperan¬
do. pugnarunt. pugnando: uicer̃.
Ex quo euidenter ostenditur. non
tempora tunc fuisse tran quilliora otus.
sed n homines miseriis fortiores.

Expanded text:
aut sceleratus aut debitor et ne sic aut sceleratus aut debitor et ne sic quidem numero idoneus erat, senatus in curia omnis paene nouicius uidebatur, postremo cum ita inminutis fractisque omnibus desperabatur, ut consilium de relinquenda Italia subiretur: — eo tempore, cum unum domesticum, ut diximus, bellum ferri nullo modo posset, tria insuper transmarina bella fuisse suscepta? unum in Macedonia contra Philippum potentissimum Macedoniae regem, alterum in Hispania contra Hasdrubalem Hannibalis fratrem, tertium in Sardinia contra Sardos et alterum Hasdrubalem Carthaginiensium ducem; extra hoc quartum Hannibalis, quo in Italia premebantur. et tamen fortis in alterutrum desperatio in meliora profecit, nam in his omnibus desperando pugnarunt, pugnando uicerunt. ex quo euidenter ostenditur non tempora tunc fuisse tranquilliora otiis, sed homines miseriis fortiores.
Abbreviated transcription (Latin):
balẽ poenoꝵ imperatorem ad italiã
exercitum comparantẽ: grauissimo
bello oppresserunt. Nam triginta
quinq milia militum de exercitu
eius uelcede. uel captione: minuer̃.
Celthiberos milites. quam primam
externã manum romani in castris
habere coeperunt prętio sollicitatos.
abhostium societate. in sua castra du
xerunt. Sem pronius gracchus. ꝓ¬
consule ab hospitesuo lucano quodã
in in sidias inductus occisusest. Cente¬
nius paenulla centurio. decernisibi
ultro bellum aduersus hannibalem
petiit. a quo cum octomilib militum
quos in aciem eduxerat. cesus est.
Post hunc gneus fuluius praetor.
ab hannibale uictus. amisso exercitu.
uix euasit. pudetrecor dationis. ꝗd
enim dicam improbitatẽ magis an
miseriã romanoꝵ. immouerius uel im¬
probam miseriam. uel miseram impro¬
bitatẽ quiscredat eo tempore:. quo aera¬
rium populi romani egenam stipem
priuata conlatione poscebat. Miles
in castris: nonnisi aut puer: aut seruus.

Expanded text:
balem, Poenorum imperatorem, ad Italiam balem, Poenorum imperatorem, ad Italiam exercitum comparantem, gravissimo bello oppresserunt. Nam triginta quinque millia militum de exercitu ejus vel caede vel captione minuerunt. Celtiberos milites, quam primam externam manum Romani in castris habere coeperunt, pretio sollicitatos, ab hostium socixerunt. Sempronius Gracchus. proconsule ab hospite suo Lucano quodam in insidias inductus occisus est. Centenius Penula centurio decerni sibi ultro bellum aduersum Hannibalem petiit: a quo cum octo milibus militum, quos in aciem eduxerat, caesus est. post hunc Cn. Fuluius praetor ab Hannibale uictus amisso exercitu uix euasit. Pudet recordationis. quid enim dicam improbitatem magis an miseriam Romanorum ? immo uerius uel improbam miseriam uel miseram improbitatem. quis credat eo tempore, quo aerarium populi Romani egenam stipem priuata conlatione poscebat, miles in castris non nisi aut puer aut seruus
Abbreviated transcription (Latin):
Arma quȩ deerant templis detraxer᷑
egenti aerario priuate opes refusȩs̃.
Ita equester ordo ita plebs trepida.
oblita studioꝵ. in cõmune consuluit.
Iunius quoq dictator. antidũ romanȩ
miseriȩ factum recolens. ꝓ supple¬
m̃to exercitus. edicto uel ut asilo pate¬
facto. homines quicũq scelerib ac
debitis obnoxii essent : impunitate
ꝓmissa militiȩ mancipauit. Quo¬
rum numerus: ad sex milia uirorum
fuit campania uero. uel potius om̃is
italia. ad hannibalem desperata pę¬
nitus romani status reparatione de¬
fecit spost hoc lucius postumius p̃tor
aduersus gallos pugnare missus cũ
exercitu cȩsus est. Se inde sem pronio
graccho quinto fabio maximo con¬
sulib claudius marcellus ex prȩtore
pro consule designatus hannibalis
exercitum proelio fudit primusq
post tantas rei publicȩ ruinas. spem
fecit hannibalem posse superari. Sci¬
piones autem. in hispaniam hasdru¬

Expanded text:
arma, quae deerant, templis detraxerunt, arma, quae deerant, templis detraxerunt, egenti aerario priuatae opes refusae sunt. ita equester ordo, ita plebs trepida oblita studiorum in commune consuluit. Iunius quoque dictator antiquum Romanae miseriae factum recolens, pro supplemento exercitus edicto uelut asylo patefacto homines quicumque sceleribus ac debitis obnoxii essent impunitate promissa militiae mancipauit; quorum nfuit. Campania vero, vel potius omnis Italia, ad Annibalem, desperata penitus Romani status reparatione, defecit. Post hoc Lucius Postumius praetor adversum Gallos pugnare missus, cum exercitu caesus est. Deinde Sempronio Graccho, Q. Fabio Maximo consulibus, Claudius 258 Marcellus ex praetore proconsule designatus, Annibalis exercitum praelio fudit, primusque post tantas Reipublicae ruinas spem fecit, Annibalem posse superari. Scipiones autem in Hispania Asdru
Abbreviated transcription (Latin):
tendisset Hannibal intestimonium
uictoriȩ suȩ. tres modios anulorũ au¬
reoꝵ carthaginẽ misit. quos exma¬
nibus inter fectoꝵ equitũ romanoꝵ
senatoꝵq detra xerat susq ad eo autẽ
altima desperatio reipublicȩ apud
residuos romanos fuit: ut senatores
derelinquenda italia sedibusq quȩren¬
dis consilium in eundum prtarint.
Quod auetore cȩcilio me tello confir¬
matũ fuisset: nisi cornelius scipio tri¬
bunus tuncmilitũ. idem qui post afri¬
canus. destricto gladio de terruisset. ac
potius propatriȩ defensione. in sua
uerba iurare co egisset. Romani ad spẽ
uitȩ quasi ab inferis respirare ausi
dictatorem decimũ iunium creant ꝗ
delectu habito. ab annis decẽ & septẽ
in maturȩ in or dinatęq militiȩ. quat¬
tuor legiones unde cũq contraxit:
tunc etiam seruos spectati roboris ac
uoluntatis. uel oblatos uel suta opris
fuit publico pretio emptos. subritulo
libertatis sacramento militiȩ adegit.

Expanded text:
tunc Annibal in testimonium tunc Annibal in testimonium uictoriae suae tres modios anulorum aureorum Carthaginem misit, quos ex manibus interfectorum equitum Romanorum senatorumque detraxerat. usque adeo autem ultima desperatio reipublicae apud residuos Romanos fuit, ut senatores de relinquenda Italia sedibusque quaerendis consilium ineundum putarint. quod auctore Caecilio Metello confirmatum. fuisset, nisi Cornelius Scipio tribunus tunc militum, idem qui post Africanus, destricto gladio deterruisset ac potius pro patriae defensione in sua uerba iurare coegisset. Romani ad spem uitae quasi ab inferis respirare ausi dictatorum Decimum Iunium creant: qui dilectu habito ab annis decem et septem immaturae inordinataeque militiae quattuor legiones undecumque contraxit. tunc etiam seruos spectati roboris ac uoluntatis uel oblatos uel, si ita opus fuit, publico pretio emptos sub titulo libertatis sacramento militiae adegit.
Abbreviated transcription (Latin):
senserint factam ad transumennũ ruinã
sequitur pugna cannensis. quã uis fabii
maximi dictatoris tempus mediũ fuent
qui impetũ hannibalis cunctando tar¬
dauit
ANNOABURBE C̃DITAqua
ucius emilius:paulus
et publius terentius uarro contra hannibalẽ
missi inpatientia uarronis consulis in fe¬
licissime apud cannasa puliȩ uicum om̃s
pęne romanȩ spei uires ꝑdider̃. Nam
in ea pugna qua draginta quat tuor mi¬
lia romanoꝵ interfecta sunt. Quã quã
et de exercitu hannibalis magna pars
cȩsaest. Nullo tamen punico belloroma¬
ni adeo extrema int̃netionis adducti
sunt: periit enim in eo consul emilius
paulus. consulares aut pretorii uiri
xx inter fectisunt. Senatores uel cap¬
ti uel occisisunt xxx . nõbiles uiri
ro con sul cum quin quaginta eꝗtib
uenusium fugit saucius. Nec dubium
est ultimũ illum diem romani status
futurum fuisse. Si annibal mox post
uictoriam adꝑuadendam urbem con¬

Expanded text:
senserint. factam ad Trasumennum ruinam senserint. factam ad Trasumennum ruinam sequitur pugna Cannensis, quamuis Fabii Maximi dictatoris tempus medium fuerit, qui impetum Hannibalis cunctando tardauit. Anno ab Vrbe condita ucius Aemilius Paulus et Publius Terentius Varro consules missi inpatientia Varronis consulis infelomnes Romanae spei vires perdiderunt. Nam in ea pugna quadraginta quatuor millia Romanorum interfecta sunt, quamquam et de exercitu Annibalis magna pars caesa est: nullo tamen Punico bello Romani adeo ad extrema internecionis adducti sunt. Periit enim in eo consul Aemilius Paulus, consulares aut praetorii viri viginti interfecti sunt, senatores vel capti vel occisi sunt triginta, nobiles viri ro consul cum quinquaginta equitibus Venusiam fugit. Nec dubium est, ultimum illum diem Romani status futurum fuisse, si Annibal mox post victoriam ad pervadendam Urbem con
Abbreviated transcription (Latin):
uni elephanto qui solus suꝑ fuerat suꝑsidens.
uix difficultatẽ itineris euasit. Sed oculum
quo iam dudum aegererat. uiolentia frigo¬
ris. uigiliarum ac laboris amisit. Vbi uero
ꝓximus castris flaminii consulis fuit uasta¬
tione circum iacentium locoꝵꝵ flaminiũ
in bellũ excitauit. Hȩc pugna ad transumnũ
lacum facta est. Ubi exercitus romanus. in¬
felicissime arte circum uentus hannibalis:
funditus trucidatus est. Ipse quoq consul
occisus. uiginti quinq milia romanorum
in eo pręlio cȩsa. sex milia capta referun¬
tur. De exercitu hannibalis. duo milia
ceciderunt: famosum hoc apud transumen¬
nũ lacum certam̃ fuit. Tanta clade roma¬
na maximae cumita. intentus pugna̾tũ
ardorex titerit. Ut grauissimũ terremo¬
tum qui tunc forte tam uehemens factus
est. ut urbes diruisse montes transtulisse.
discidisse rupes. et flumina retror sum
co egisse referatur : Pugnantes om̃ino non

Expanded text:
uni elephanto, qui solus supersedens, supersedens, uni elephanto, qui solus supersedens, supersedens, uix difficultatem itineris euasit; sed oculum, quo iamdudum aeger erat, uiolentia frigoris uigiliarum ac laboris amisit. ubi uero proximus castris Flaminii consulis fuit, uastatione circumiacentium locorum Flaminium in bellum excitauit. haec pugna ad Trasumennum lacum facta est. ubi exercitus Romanus infelicissime arte circumuentus Hannibalis funditus trucidatus est; ipse quoque consul occisus; xxv milia Romanorum in eo proelio caesa, sex milia capta referuntur. de exercitu Hannibalis duo milia ceciderunt. famosum hoc apud Trasumennum lacum certamen fuit tanta clade Romana, maxime cum ita intentus pugnantum ardor extiterit, ut grauissimum terrae motum, qui tunc forte tam uehemens factus est, ut urbes diruisse, montes transtulisse, discidisse rupes et flumina retrorsum coegisse referatur, pugnantes omnino non
Abbreviated transcription (Latin):
pania plurima bella gessit. Magonem
quoq poenoꝵ ducẽ bello uicit et coepit.
Diris tunc etiã romani ꝓdigiis territi sunt.
nam et solis orbis minui uisus est. et apud arpos
parme incȩlo uisae. solquoq pugnasse cũ
luna. Apud capenas inter diuduas lunas
ortas in sardinia: sanguine duo scuta sudasse.
Faliscis. cȩlum scindi. uel ut magno thiatu
uisus. apud antium metentib cruentas spi¬
cas in corbem decidisse. Igitur hannibal.
sciens flaminiũ consulem solum in castris
ẽẽ quo celerius in paratũ obrueret: primo
uẽ progressus. arripuit propriorem sed pa¬
lustrem uiã: et cum forte sarnus late redun¬
dans. pendulos et dissimulos campos. relique¬
rat. Dequib dictum est. & quȩ rigat ȩ quo¬
ras arnus. in quos cum exercitu pro gressus
hannibal. nebulis maximaeq̃: depalude
exalabantur: ꝓspectum auferentib magñã
partem socioꝵ iumentoꝵq ꝑdidit. Ipse autẽ

Expanded text:
pania plurima bella gessit, Magonem pania plurima bella gessit, Magonem quoque Poenorum ducem bello uicit et cepit. Diris tunc etiam Romani prodigiis territi sunt. nam et solis orbis minui uisus est et apud Arpos parmae in caelo uisae, sol quoque pugnasse cum luna, apud Capenas interdiu duas lunas ortas, in Sardinia sanguine duo scuta sudasse, Faliscis caelum scindi uelut magno hiatu uisum, apud Antium metentibus cruentas spicas in corbem decidisse. igitur Hannibal sciens Flaminium consulem solum in castris esse, quo celerius imparatum obrueret primo uere progressus arripuit propiorem sed palustrem uiam et cum forte Sarnus late redundans pendulos et dissolutos campos reliquerat, de quibus dictum. est : et quae rigat aequora Sarnus. in quos cum exercitu progressus Hannibal nebulis maxime, quae de palude exhalabantur, prospectum auferentibus magnam partem sociorum iumentorumque perdidit. ipse autem
Abbreviated transcription (Latin):
timilibus equitum definiunt Scipio con¬
sul hannibali primus occurrit. cõmisso¬
q proelio apudticenũ ipse grauiter uul¬
neratus ꝑscipionẽ filium ãmodũ pretex¬
tatũ. qui post africanus cognominatus est.
ab ipsa morte liberatus euasit. Caesus est ibi
om̃is pene romanus exercitus pugnatum
de inde eodem consule ad flumen treuiã.
Iterumq romani pariclade superatisunt:
sempronius consul cognito collegȩ casu
asicilia cum exercitũ rediit. quisimi liter
apud eundem fluuiũ congressus. amisso
exercitu pęne solus euasit: In eo tamen
bello etiã annibal. sauciatus est. Quipos¬
tea cum inetruriã primo uere transiret.
in summo appennino tempestate correp¬
tus. biduo continuo immobiliter cũ exer¬
citu niuius conclusus. et onustus obriguit.
Ubimagnus hominũ: numerus iumenta
conplurima. elephanti autẽ pene om̃s fri¬
goris acerbitate. perierunt. At uõ alter
tunc scipio frater consulis scipionis. in his¬

Expanded text:
ti milibus equitum definiunt. Scipio conti milibus equitum definiunt. Scipio consul Hannibali primus occurri commissoque proelio apud Ticinum ipse grauiter uulneratus per Scipionem filium admodum praetextatum, qui post Africanus cognominatus est, ab ipsa morte liberatus euasit. caesus est ibi omnis paene Romanus exercitus. pugnatum deinde eodem consule ad flumen Treuiam iterumque Romani pari clade superati sunt. Sempronius consul cognito collegae casu a Sicilia cum exercitu rediit; qui similiter apud eundem fluuium congressus, amisso exercitu paene solus evasit. in eo tamen bello etiam Hannibal sauciatus est. qui postea, cum in Etrnriam primo uere transiret, in summo Appennino tempestate correptus, biduo continuo inmobiliter cum. exercitu niuibus conclusus et onustus obriguit. ubi magnus hominum numerus, iumenta conplurima, elephanti paene omnes frigoris acerbitate perierunt. at uero alter tunc Scipio, frater consulis Scipionis, in His
Abbreviated transcription (Latin):
NAUNIBAL POENORŨ IMpERA¬
tor saguntum florentissimã his paniae
ciuitatẽ. amicam populi romani: primũ
bella in petitam de inde obsidione cinctã.
et fame excruciatã: omĩaq fortiter con¬
templatione fidei quam romanis deuoue¬
rant digna indignaq tolerantẽ: octauo
demũ mense deleuit. Legatos romanor
ad semissos: in iurio sissimẽ etiã aconspectu
suo abstinuit. Ex inde odio romani nomins
quod patri hamil charicum eẽt nouem annos
natus. fidelissime. alias in fidelissimus ante:
aras iurauerat publio cornelio scipione
et publio sempronio longo consulibus. pẏ¬
reneos montes trans gressus inter fero cis¬
simas galloꝵ gentes ferrouiam aperuit:
et nono demũ die apireneo ad alpes ꝑuenit .:
ubi dum montanos gallos repellere aba¬
scensu obnitentes bello superat.atq inuias
rupes igniferroq rescindit qua driduum
cõmoratus quinto demũ diet cũ maximo
labore adplana ꝑuenit: Fuisse tunc exer¬
citum eius incentũ milibus peditũ. et uigin¬

Expanded text:
nnibal Poenorum imperator Saguntum florentissimam Hispaniae ciuitatem, amicam populi Romani, primum bello inpetitam, deinde obsidione cinctam et fame excruciatam omniaque fortiter contemplatione fidei, quam Romanis deuouerant, digna indignaque tolerantem octauo demum mense deleuit. legatos Romanorum ad se missos iniuriosissime etiam a conspectu suo abstinuit. exinde odio Romani nominis, quod patri Hamilcari, cum esset nouem annos natus fidelissime alias infidelissimus ante aras iurauerat, P. Cornelio Scipione et P. Sempronio Longo consulibus Pyrenaeos montes transgressus inter ferocissimas Gallorum gentes ferro uiam aperuit et nono demum die a Pyrenaeo ad Alpes peruenit; ubi dum montanos Gallos, repellere ab ascensu obnitentes , bello superat atque inuias rupes igni ferroque rescindit, quadriduum commoratus quinto demum die cum maximo labore ad plana peruenit. fuisse tunc exercitum eius in centum milibus peditum et uigin