comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
processit: fortunamq cur preteream: An peniter uos qd saliui
atq iucolumem exercitum nulla omniuo naue desiderata tra¬
duxerim: qđ classem hostium primo impetu adueniens profli¬
gauerim. qđ bis per biduum equestri prelio supauerim. qd ex por¬
tu sinuq aduersarior.ec. naues oncratas adduxerim. eoq illos
compulerim: utneq pedestri itinere neq nauibus commeatu
iuuari possint: Hac uos fortiina atq his ducibus repudiatis corfi¬
niensem ignominiam in italia fuga an hispaniarum deditionẽ
in africibelli prciudicia sequimini: Equidem me cȩsatis mili¬
tera diciuoliu uos me impatoris nomine appellauistis. Cuiꝯ
siuos pemeer uestrum uobis beneficium remitto mihi meũ
restitiure nomen ne ad contumeliam honorem dedisse ui¬
dcamini Qua oratione permori milites crebro etam dicen¬
tem interpellabant magno cum dolote: ne infidelitatis suspi¬
tionem sustinere uiderentur. Discedentem uero ex contione u¬

Expanded text:
processit, fortunam cur praeteream? an paenitet vos, quod salvum processit, fortunam cur praeteream? an paenitet vos, quod salvum atque incolumem exercitum nulla omnino navi desiderata traduxerim? quod classem hostium primo impetu adveniens profligaverim? quod bis per biduum equestri proelio superaverim? quod ex portu sinuque adversariorum cc naves oneratas abduxerim eoque illos compulerim, ut neque pedestri itinere neque navibus commeatu iuvari possint? hac vos fortuna atque his ducibus repudiatis Corfiniensem ignominiam, Italiae fugam, an Hispaniarum deditionem, inAfrici belli praeiudicia sequimini! equidem me Caesaris militem dici volui, vos me imperatoris nomine appellavistis. cuius si vos paenitet, vestrum vobis beneficium remitto, mihi meum restituite nomen, ne ad contumeliam honorem dedisse videamini. Qua oratione permoti milites crebro etiam dicentem interpellabant, ut magno cum dolore infidelitatis suspicionem sustinere viderentur, discedentem vero ex contione u
Abbreviated transcription (Latin):
a uobis dicuit. & prioris sacramenti mentonem faciunt.Uos¬
ne uero.l. domicium an uos domicius descruit: Honne ex¬
neinam patifortunam paratos proiecit: Ille non sibi clam¬
sed uobis salutem fuga petiuit. Nani perditi per illum cesa¬
ris beueficio estis conseruati. Sacramento quidem uos tenere
quis potuit: cum proiectis fascibiis & deposito imperio priua¬
tus & captus ip̃e in alienam uenisset potestatem: Reluquit
noua religio ut eo neglecto sacramento quo non tenemini re¬
spuatis illud quod de deditione ducis & capitis diminutione
sublatum est.At credo si cesarem probatis iam me offenditis
qui de meis in uos meritis preiudicaturiis non sum. que
sunt adhuc et mea uoluntate & uestra expectatione leiuo¬
ra. Sed tamen laboris milites semper euentu belli premia
petiuerunt. Qui qualis sit futurus neuos quidem dubitatis.
diligentiam quidem uestram aut quem ad finem adhuc res

Expanded text:
a vobis dicunt et prioris sacramenti mentionem faciunt. vosa vobis dicunt et prioris sacramenti mentionem faciunt. vosne vero L. Domitium, an vos Domitius deseruit? nonne extremam pati fortunam paratos proiecit ille? non sibi clam vobis salutem fuga petivit? non proditi per illum Caesaris beneficio estis conservati? sacramento quidem vos tenere qui potuit, cum proiectis fascibus et deposito imperio privatus et captus ipse in alienam venisset potestatem? relinquitur nova religio, ut eo neglecto sacramento, quo tenemini, respiciatis illud, quod deditione ducis et capitis deminutione sublatum est. at, credo, si Caesarem probatis, in me offenditis. qui de meis in vos meritis praedicaturus non sum, quae sunt adhuc et mea voluntate et vestra exspectatione leviora; sed tamen sui laboris milites semper eventu belli praemia petiverunt, qui qualis sit futurus, ne vos quidem dubitatis. diligentiam quidem nostram aut, quem ad finem adhuc res
Abbreviated transcription (Latin):
me quem sibi carissimum habuit. prouinciam siciliam atq
africam sine quibiis urbem atq italiam tucri non potest uestis
fidei commisit Adsunt qui uos hortentur ut a nobis descise itis
Quid enim est illis opratius ꝗ̃ uno tempore nos circũuenire
& uos nefario scelere obstringere: aut quid irati grauius de
uobis sentire possunt ꝗͣ ut eos pro datis qui se uobis omnia de¬
bere iudicant. in coꝵ potestatem ueniat: iis qui se per uos pe¬
risse existimant: An uero in hispania res gestas cesaris non
audistis: duos pulsos exercitus. duos supatos duces: duas rece¬
ptas prouintias : Hec acta diebiis . xl. quibus in conspectum
aduersarioꝵ uenerit cęsar. An qui incolumes resistere non po¬
tuerunt: perdin resistant: Uos autem certa uictoria cesatem
secun diiudicata iam belli fortuna uictum sequamini. cum
uestri officii premia recipere debeatis: desertos eniacse proditos

Expanded text:
me, quem sibi carissimum habuit, provinciam Siciliam atque me, quem sibi carissimum habuit, provinciam Siciliam atque Africam, sine quibus urbem atque Italiam tueri non potest, vestrae fidei commisit. at sunt qui vos hortentur, ut a nobis desciscatis. quid enim est illis optatius quam uno tempore et nos circumvenire et vos nefario scelere obstringere? aut quid irati gravius de vobis sentire possunt, quam ut eos prodatis, qui se vobis omnia debere iudicant, in eorum potestatem veniatis, qui se per vos perisse existimant? an vero in Hispania res gestas Caesaris non audistis? duos pulsos exercitus, duos superatos duces, duas receptas provincias? haec acta diebus xl, quibus in conspectum adversariorum venerit Caesar? an qui incolumes resistere non potuerunt, perditi resistant? vos autem incerta victoria Caesarem secuti diiudicata iam belli fortuna victum sequamini, cum vestri officii praemia percipere debeatis? desertos enim se ac proditos
Abbreviated transcription (Latin):
regenda ne spem aduersariis augcamus: aut etiam ut inedia no¬
at proficiscamur: addunt quo maiorem credo licentiam habcant ꝗ
peccare conantur. Namq huiusmodi res aut pudore aut metu
tenentur: quibiis rebus nox inaxime aduersaria est. Quare uec tan¬
ti sum auinu ut sine spe castra oppugnandi ccuseam neq tanti
timoris ut ipe prius deficiam: atq oramino prius expienda ar¬
bitror magnaex parte iam me ima uobiscum dere uidicium fa¬
sturum confido Dimisso consilio contionem aduocat. militum¬
q studia commemorat: quo sir eorum usus studio ad corfiniũ
cesar ut magnam partem italie beneficio atq auctoritate eo¬
rum suam fecerit Uos enim uestrumq factum uquit omnia
deinceps mimicipia sunt secuta. neq sine causa & cesar amicis¬
sime de uobis & illi grauissime iudicarunt fompeius enĩ nullo
prelio pulsus uestri facti piudicio demotus italia excessit. Cesar

Expanded text:
tegenda, ne spem adversariis augeamus? at etiam, ut media notegenda, ne spem adversariis augeamus? at etiam, ut media nocte proficiscamur, addunt, quo maiorem, credo, licentiam habeant, qui peccare conentur. namque huiusmodi res aut pudore aut metu tenentur, quibus rebus nox maxime adversaria est. quare neque tanti sum animi, ut sine spe castra obpugnanda censeam, neque tanti timoris, uti spe deficiam, atque omnia prius experienda arbitror magnaque ex parte iam me una vobiscum de re iudicium facturum confido. Dimisso consilio contionem advocat militum. commemorat, quo sit eorum usus studio ad Corfinium Caesar, ut magnam partem Italiae beneficio atque auctoritate eorum suam fecerit. vos enim vestrumque factum, inquit, omnia deinceps municipia sunt secuta, neque sine causa et Caesar amicissime de vobis et illi gravissime iudicaverunt. Pompeius enim nullo proelio pulsus vestri facti praeiudicio demotus Italia excessit; Caesar
Abbreviated transcription (Latin):
hos turpissimȩ suge rationem habere: illos etiam iniquo loco
dimicandum purare. ouaenim inquit fidutia & opere er na¬
tura loci munitissima castra expugnati posse confidimus. aut
eniam quid perficirus si accepto magno detrimento ab oppugna¬
tiome castroꝵ discedimus. quasi nonꝰ felicitas rerum gestarum
exercitus beniuolentiam impaitoris et res aduerse odia concilient.
Castrorum muratio quid habet nisi turpem fugam: & despatione
omnium et alicnationem exercitus: Hlam neq prudentes suspica¬
N oporter sibi parum credi neq improbos scire sese tuncri. qd illis
licentiam timoraugeit nostris studia deminuant. qd si iam inqi
hec explorata habemus que de exercitus alienatione diciuitur. Que
quidem ego aut omnino falsa aut certe minora opinione esse con¬
sido quanto hȩc dissimi ilari & occultari hec q̃ per nos confirinari p̃¬
stat: An uero uti corporis iuilnera ita exercitus incommoda sunt

Expanded text:
hos turpissimae fugae rationem habere, illos etiam iniquo loco hos turpissimae fugae rationem habere, illos etiam iniquo loco dimicandum putare. qua enim, inquit, fiducia et opere et natura loci munitissima castra expugnari posse confidimus? aut vero quid proficimus, si accepto magno detrimento ab oppugnatione castrorum discedimus? quasi non et felicitas rerum gestarum exercitus benevolentiam imperatoribus et res adversae odia concilient! castrorum autem mutatio quid habet nisi turpem fugam et desperationem omnium et alienationem exercitus? nam neque pudentis suspicari oportet sibi parum credi neque improbos scire sese timeri, quod illis licentiam timor augeat noster, his studia deminuat. quod si iam, inquit, haec explorata habeamus, quae de exercitus alienatione dicuntur, quae quidem ego aut omnino falsa aut certe minora opinione esse confido, quanto haec dissimulari et occultari, quam per nos confirmari praestet? an non, uti corporis vulnera, ita exercitus incommoda sunt
Abbreviated transcription (Latin):
re nocte in contuberniis commilitesq nonnulli grauiores ser¬
mones militum uulgo dirrius accipiebant. Nonnulla etiam
ab his qui diligentiores uideri uolebant fingebantur. Quibus
decausis consilio conuocato de summa rerum deliberate incipit.
Erant sententie quȩ conandum omnibus modis castraq uari
um maxime consiliis militum ocun contrarium esse arbitra¬
rentur. fostremo prestare dicebant per uirtutem in pugna belli
fortunam experiri.: ꝗ̃ descrtos & circũuentos a suis grauissimum
supplicium pati.Forro erant qui censerent de tertia uigilia in
castra cornelia recedendum: ut maiore spacio temporis interce¬
pro militum mentes sanarentur simul si quid grauius accidis¬
set magna maultitudine nauium et tutius et facilius in sicili¬
ami receptus daretur. Curio utrumq improbans consilium. qtũ
alteri sententie deesser animi tantum alteri supesse dicebat.

Expanded text:
re nocte in contuberniis commilitonesque . non nulli graviora serre nocte in contuberniis commilitonesque . non nulli graviora sermones militum; dubia durius accipiebantur, nonnulla etiam ab his, qui diligentiores videri volebant fingebantur. Quibus de causis consilio convocato de summa rerum deliberare incipit. erant sententiae, quae conandum omnibus modis castraque Vari militum consiliis otium maxime contrarium esse arbitrarentur. postremo praestare dicebant per virtutem in pugna belli fortunam experiri, quam desertos et circumventos ab suis gravissimum supplicium perpeti. erant, qui censerent de tertia vigilia in Castra Cornelia recedendum, ut maiore spatio temporis interiecto militum mentes sanarentur, simul siquid gravius accidisset, magna multitudine navium et tutius et facilius in Siciliam receptus daretur. Curio utrumque improbans consilium, quantum alteri sententiae deesset animi, tantum alteri superesse dicebat;
Abbreviated transcription (Latin):
pro his pugnarent a quibus contumeliam perfuge appella¬
rentur. his pauca ad spẽ largitionis addit:que a sua liberali¬
tate si se atq actium secuti essent expectare deberent. Hac
habita oratione nullam in partem ab exercitu curionis fit
significatio:atq ira suas uterq copias reduxit: Atq in castris
curionis magniis omnium incessit xtimor. Nam is uariis ho¬
minum sermonibus celeriter augetur. unusquisq opinio¬
nem fingebat. & ad id quod ab alio audierat sui aliquid ti¬
moris addunt.Hoc ubi imo auctore ad plures permanauerat.
atq illi aliis ediderant. plures auctores ei rei uidebanturciui¬
le bellum genus hominum: quod licerer libere facere & sequi
quod uellent legiones hȩ: quȩ paulo ante apud aduersarios
fuerant. Nam etiam cęsaris benesicium murauerat consue¬
tudo. qua efferyentur mimicipia etiam diuersis partibus con¬
iuncra. Neq enĩ ex marsis pelignisq ueniebant: ut qui suꝑio¬

Expanded text:
pro iis pugnarent, a quibus contumelia perfugae appellapro iis pugnarent, a quibus contumelia perfugae appellarentur. huc pauca ad spem largitionis addidit, quae ab sua liberalitate, si se atque Attium secuti essent, expectare deberent. hac habita oratione nullam in partem ab exercitu Curionis fit significatio, atque ita suas uterque copias reducit. Atque in castris Curionis magnus omnium incessit timor animis; is variis hominum sermonibus celeriter augetur. unusquisque enim opiniones fingebat, et ad id, quod ab alio audierat, sui aliquid timoris addebat. hoc ubi uno auctore ad plures permanaverat atque alius alii tradiderat, plures auctores eius rei videbantur. civile bellum; genus hominum cui id liceret libere facere et sequi quod vellet; legiones hae quae paulo ante apud adversarios fuerant . nam etiam Caesaris beneficia mutaverat consuetudo qua offerrentur . municipia etiam diversis partibus coniuncta. ;neque enim ex Marsis Paelignisque veniebant ut qui superio
Abbreviated transcription (Latin):
sentire speramus. Confirmant quidem totius exercitus animo
alienos esse a curione maximeq opus esse in conspectu er¬
ercitum uenire & colloquendi dare faculratem. Qua opini¬
one adductus rarus postero die mane legiones ex castris edu¬
cit. facitidem curio: Atq una ualle non magna interiecta su¬
as uterq copias instruit. Erat in exercitii uari. Sex. qntiliusi
rarus: quem fuisse corfini supra demonstratum est. Hicdinuis¬
sius a celare in afticam uentrat. Legiones q eas traduerat qual¬
suꝑioribus temporibus corfinio receperat cȩsar: adco ut pau¬
cis mutatis centurionibus iidem ordines manipuliq con¬
starent. hanc nactus appellationis causam: qntilius cirrcuire
aciem Curionis atq obseruare milites cępit: ne primi sacra¬
menti quod apud Domicium atq se questorem duxissent:
miemoriam deponerent: neu contra eos ara ferrent: qui
cadem essent usi fortuna: eademq in obsidione ppessi neu

Expanded text:
sentire speramus — confirmant quidem certe totius exercitus animos sentire speramus — confirmant quidem certe totius exercitus animos alienos esse a Curione, maximeque opus esse in conspectum exercitus venire et colloquendi dare facultatem. qua opinione adductus Varus postero die mane legiones ex castris educit. facit idem Curio, atque una valle non magna interiecta suas uterque copias instruit. Erat in exercitu Vari Sex. Quintilius Varus quem fuisse Corfinii supra demonstratum est. hic dimissus a Caesare in Africam venerat, legionesque eas traduxerat Curisuperioribus temporibus Corfinio receperat Caesar, adeo ut paucis mutatis centurionibus idem ordines manipulique constarent. hanc nanctus appellationis causam Quintilius circumire aciem Curionis atque obsecrare milites coepit, ne primi sacramenti, quod apud Domitium atque apud se quaestorem dixissent, memoriam deponerent, neu contra eos arma ferrent, qui eadem essent usi fortuna eademque in obsidione perpessi, neu
Abbreviated transcription (Latin):
regi missa uticam uenit᷑ eodemq tempore uis magna pilue¬
ris cernebatur & uestigio temporis primum agnen erat un coni¬
spectii. ⁊ louitate rei curio ꝓmotus premittit equites qui primũ
impetum sustinerant ac morentur. Ip̃e celeriter ab opere dedu¬
Eti legionibus acies instruit: equitesq committunt prelium. &
prius qͣ plane legiones explicari & consistere possent. toraaure¬
la regis impedita ac perturbata: qđ uullo ordine & sine timore
uei fecerant in fugam se coniiciunt equitatuq orani fere inco¬
lumi qd̃ se per littora celeriter in opidum recepit magnimi pe¬
ditam numerum interficiunt. froxima nocte centurriones mu¬
si duo ex castris curionis cum manipularibus suis.xxii. ad detiũ
uarum ꝑfugiunt. Ni suie uere quam habuerat opinionem
ad eum ꝑferunt siuie eniam auribis uari seruiunt. Nam que
uolumus & credimus libenter. & que sentimus ip̃i reliquos

Expanded text:
rege missa Uticam venire; eodemque tempore vis magna pulverege missa Uticam venire; eodemque tempore vis magna pulveris cernebatur, et vestigio temporis primum agmen erat in conspectu. novitate rei Curio permotus praemittit equites, qui primum impetum sustineant ac morentur; ipse celeriter ab opere deductis legionibus aciem instruit. equitesque committunt proelium, et, priusquam plane legiones explicari et consistere possent, tota auxilia regis impedita ac perturbata, quod nullo ordine et sine timore iter fecerant, in fugam coiciunt equitatuque omni fere incolumi, quod se per litora celeriter in oppidum recipit, magnum peditum numerum interficiunt. Proxima nocte centuriones Marsi duo ex castris Curionis cum manipularibus suis xxii ad Attium Varum perfugiunt. hi sive vere quam habuerant opinionem ad eum perferunt, sive etiam auribus Vari serviunt — nam quae volumus, ea credimus libenter, et quae sentimus ipsi, reliquos
Abbreviated transcription (Latin):
sompeio & simultas cum curione intercedebat. qđ tr.pl legein
promulgarat. qua lege regnum iube publicauerat. Concurriit
ferre potuerunt: sed interfectis circiter. cex reliqua seuncastiu
ad oppidum receperunt. Interim aduentu longarum naui¬
um curio proniutiari onerariis nauibus iuber᷑ que stabãt
Aa yncam numero carciter cc se in hostium habituturr. locor
qui non e uestigio ad castra corneliana uela dixisser. qua pro¬
ninitiatione facta temporis puncto sublatis ancoris ornes uri¬
cam rełinquint. & quo imperatum est transeunt. Q ue res oĩm
copia comipleuit erercitum. tiis rebus gestis curio se incaste. a
ad bagradam recepit: arq uni uersi exertitus conclamatione u¬
perator appellatur. posteroq dic uticam exercitum ducit. & ppe
oppidum castra ponit. Nondum opere castroꝵ perfecro. equi tes
eesiatione nuntiant magna auxilia equitura pedinim qi ab

Expanded text:
Pompeio et simultas cum Curione intercedebat, quod tribunus plPompeio et simultas cum Curione intercedebat, quod tribunus plebis legem promulgaverat, qua lege regnum Iubae publicaverat. concurrunt  Numidae ferre potuerunt, sed interfectis circiter cxx reliqui se in castra ad oppidum receperunt. interim adventu longarum navium Curio pronuntiari onerariis navibus iubet, quae stabant ad Uticam numero circiter cc, se in hostium habiturum loco, qui non ex vestigio ad Castra Cornelia naves traduxisset. qua pronuntiatione facta temporis puncto sublatis ancoris omnes Uticam relinquunt et, quo imperatum est, transeunt. quae res omnium rerum copia complevit exercitum. His rebus gestis Curio se in castra ad Bagradam recipit atque universi exercitus conclamatione imperator appellatur, posteroque die Uticam exercitum ducit et prope oppidum castra ponit. nondum opere castrorum perfecto equites ex statione nuntiant magna auxilia equitum peditumque ab
Abbreviated transcription (Latin):
itinere ab utica paulo amplius passibus mille. Sed hoc itincre
est fons. quod mare succedit longius lateq his locis restagnat.
quem si quis uitare uoluerit sex milium circuitu in oppidũ
uenit.Hoc explorato loco curio castra uari conspicit muro op¬
pidoq coniuncta ad portam quȩ appellatur bellica adiuo¬
dum munita natura loci Una ex parte ip̃o oppido utica: al¬
tera a theatro quod est ante oppidum subtractionibus eius ope¬
ris maximis aditus ad castra difficili et angusto. Simul anim¬
aduertit multa undiq portari atq agi plenissimis uiis: que re¬
pentini tumultus timore ex agris in urbem conferebantur. huc
equitatum mittit ut diriperet atq haberet loco predȩ Eodemq
rempore iis rebus subsidio de. equires numide electi ex oppido pe¬
ditesq cccc. mittuntur a uaro: quos auxilii causa rex luba paucis
diebus aute uticam miserat. huic & paternum hospitium cũ

Expanded text:
itinere ab Utica paulo amplius passus mille. sed hoc itinere itinere ab Utica paulo amplius passus mille. sed hoc itinere est fons, quo mare succedit longius, lateque is locus restagnat; quem siqui vitare voluerit, vi milium circuitu in oppidum pervenit. Hoc explorato loco Curio castra Vari conspicit muro oppidoque coniuncta ad portam, quae appellatur Belica, admodum munita natura loci, una ex parte ipso oppido Utica, altera a theatro, quod est ante oppidum, substructionibus eius operis maximis, aditu ad castra difficili et angusto. simul animadvertit multa undique portari atque agi plenissimis viis, quae repentini tumultus timore ex agris in urbem conferebantur. huc equitatum mittit, ut diriperet atque haberet loco praedae; eodemque tempore his rebus subsidio dc equites Numidae ex oppido peditesque cccc mittuntur a Varo, quos auxilii causa rex Iuba paucis diebus ante Uticam miserat. huic et paternum hospitium cum
Abbreviated transcription (Latin):
ex alto refugerat. appulsaq ad proximum littus trireme cõ¬
steata & in littore relicta pedibus ad rumentum profugerat
la oppidum .c. considius longus unius presidio tuebatur.
Reliquȩ cȩsaris naues cius fuga se ad ramentum receperunt.
hunc secutus. m Rufus questor nauibiis.xii. quas presidio one¬
rariis nauibus curio ex sicilia eduxerat. fostꝗ̃ in littore reli¬
ctam nauem conspexit: hanc remulco abstraxit Ip̃e ad curio¬
nem cum classe redit. Curio Martium uticam nauibus pre¬
mittir. ip̃e codem cum exercitu proficiscitur biduiq iter pro¬
gressus ad flumen bagradam peruenit.ibi .C. caninium Rebi¬
lium Legatum cum legionibus reliquit. ip̃e cum equitatu an¬
tecedir ad castra exploranda corneliana: qđ is locuis pidoneus ca¬
utraq ex parte preruptum atq asperum sed tamen paulo le¬
iuore fastigio ab ea parte que ad uticam uergir ab est directo

Expanded text:
ex alto refugerat appulsaque ad proximum litus trireme conex alto refugerat appulsaque ad proximum litus trireme constrata et in litore relicta pedibus Hadrumetum perfugerat. id oppidum C. Considius Longus unius legionis praesidio tuebatur. reliquae Caesaris naves eius fuga se Hadrumetum receperunt. hunc secutus Marcius Rufus quaestor navibus xii, quas praesidio onerariis navibus Curio ex Sicilia eduxerat, postquam in litore relictam navem conspexit, hanc remulco abstraxit; ipse ad C. Curionem cum classe redit. Curio Marcium Uticam navibus praemittit; ipse eodem cum exercitu proficiscitur biduique iter progressus ad flumen Bagradam pervenit. ibi C. Caninium Rebilum legatum cum legionibus relinquit; ipse cum equitatu antecedit ad Castra exploranda Cornelia, quod is locus peridoneus ca, utraque ex parte praeruptum atque asperum, sed tamen paulo leniore fastigio ab ea parte, quae ad Uticam vergit. abest derecto
Abbreviated transcription (Latin):
raq ex oppido ut est imperatum proferunt. naues ex portu
naualibusq educunt pecuniam ex publico tradunt. Q uibus
rebus confectis cęsar magis eos pronomine & uetustare ꝗͥ pro¬
meritis in se ciuitatis conseruauit duas ibi legiones presidio
resiquit. cęteras in italiam mitrt ip̃e ad urbem proficiscitur.
hidem temporibus .C. curio in africam profictus ex sicilia etia
ab initio cõpias ẜ actii uari despiciens duas legiones ex .iiii. quas
a cesare acccperat.d. equites rransportabat. biduoq & noctib
tribus nauigatione consumptis appulit ad eum locum qui
appellatur angiullaria. Hic locus abest a clipeis passuum xtii
haberq non incommodam ȩstate stationem: etiam duobus
eminentibus promontoriis continetur. Huiis aduentum łu
cesar fił cum x longis nauibus ad lypeam prestolans quas na¬
ues uticȩ ex predonum bello subductas ip̃e tum reficiendas
huius belli causa curauerat: ueritusq nauium multitudinẽ

Expanded text:
taque ex oppido, ut est imperatum, proferunt, navis ex portu taque ex oppido, ut est imperatum, proferunt, navis ex portu navalibusque educunt, pecuniam ex publico tradunt. quibus naves longas x Gaditanis ut facerent imperavit, complumeritis in se civitatis conservans, duas ibi legiones praesidio relinquit, ceteras in Italiam mittit; ipse ad urbem proficiscitur. Isdem temporibus C. Curio in Africam profectus ex Sicilia et iam ab initio copias P. Atti Vari despiciens duas legiones ex iiii quas a Caesare acceperat, d equites transportabat biduoque et noctibus tribus navigatione consumptis adpellit ad eum locum qui appellatur Anquillaria. hic locus abest a Clupeis passuum xxii milia habetque non incommodam aestate stationem et duobus eminentibus promunturiis continetur. huius adventum L. Caesar filius cum x longis navibus ad Clupeas praestolans, quas navis Uticae ex praedonum bello subductas P. Attius reficiendas huius belli causa curaverat, veritusque navium multitudinem
Abbreviated transcription (Latin):
nibus fusi graui criam pestilentia confictati ex duitina condr¬
sione & inutatione uictus panico enim uerere arq ordeo ior¬
rupto omines alebantur qđ̃ ad huiusmodi casus antiquitur
paratum in publicum contulerant. deiet rreci. libes ae em¬
na pairte muti auxiliis prouintiarum et erercitiur. despera¬
tũ quo in cesaris porestatem uenisse cognouierunt sese dedeit si¬
ne fraude conititiuint. Sed paucis diebuis .L. domicius cogni au
massiliensium uoluntate nauibus tribus comparatis ex qui¬
bus auas faimiliaribus suis atrributrat. unam ipe conscenderat.
nactus turbidam tempestatem profectus est. hunc conspie are
Naues que iussu bruti consuedine quotidiana ad poriume eui¬
cubabant sublatis ancoris sequi ceperunt. Ex his unumipsuis
nauigium contendit et fugere ꝑseuerauit. auxilioq rerups¬
statis enuim conspectu abiit. Due perterrite concursu nrarume
nauium sescin portum receperunt. Massilienses aera tormne¬

Expanded text:
nibus fusi, gravi etiam pestilentia conflictati ex diutina conclnibus fusi, gravi etiam pestilentia conflictati ex diutina conclusione et mutatione victus — panico enim vetere atque hordeo corrupto omnes alebantur, quod ad huiusmodi casus antiquitus paratum in publicum contulerant — deiecta turri, labefacta magna parte muri, auxiliis provinciarum et exercituum desperatis, quos in Caesaris potestatem venisse cognoverant, sese dedere sine fraude constituunt. sed paucis ante diebus L. Domitius cognita Massiliensium voluntate navibus iii comparatis, ex quibus duas familiaribus suis adtribuerat, unam ipse conscenderat, nactus turbidam tempestatem profectus est. hunc conspicatae naves quae iussu Bruti consuetudine cotidiana ad portum excubabant, sublatis ancoris sequi coeperunt. ex his unum ipsius navigium contendit et fugere perseveravit auxilioque tempestatis ex conspectu abiit, duo perterrita concursu nostrarum navium sese in portum receperunt. Massilienses arma tormen
Abbreviated transcription (Latin):
quo liberius locutos ac pęnam tulisse.Cognouerat tributis
quibusdam publitis priuatisq premiis. Reliquos in posteruim¬
ficiscitur. Pecunias monumentaq quȩ ex fano herculis collata
erant in priuatam domum referri in templum iubet. prouĩ¬
tiȩq .. cassium preficit: huic quatuor legiones attribuit. ipse
his nauibus: quas.M.uarro quasq gaditani iussu varconis fe¬
cerant terraconem paucis diebus peruenit. ibi totius fere cite¬
rioris prouintiȩ legationes cȩlaris aduentum cesaris expecta¬
bant. Fademratione priuatim acpublice quibusdam quuta¬
ribus habitis honoribus rarracone discedit pedibuisq narbo¬
nam atq uide massiliam peruenit. Ibi legem de dictagnosc
ram sc̃seq dictatorem dictum a mi. lepido pretore cognoseit
Massilienses ominibus defessi malis rei frumentarie. ad son¬
mam inopiam adductibis prelio nauali superati crebris ouptio¬

Expanded text:
quos liberius locutos hanc poenam tulisse cognoverat. tributis quos liberius locutos hanc poenam tulisse cognoverat. tributis militum brevi reconciliatur. portae, quibus locis videtur, eruroficiscitur; pecunias monimentaque quae ex fano Herculis collata erant in privatam domum, referri in templum iubet. provinciae Q. Cassium praeficit; huic iiii legiones adtribuit. ipse iis navibus quas M. Varro quasque Gaditani iussu Varronis fecerant, Tarraconem paucis diebus pervenit. ibi totius fere citerioris provinciae legationes Caesaris adventum exspectabant. eadem ratione privatim ac publice quibusdam civitatibus habitis honoribus Tarracone discedit pedibusque Narbonem atque inde Massiliam pervenit. ibi legem de dictatore latam seseque dictatorem dictum a M. Lepido praetore cognoscit. Massilienses omnibus defessi malis, rei frumentariae ad summam inopiam adducti, bis proelio navali superati, crebris eruptio
Abbreviated transcription (Latin):
domum ad sequisq hospitio cupidissime reciperet. Quibiis reb
pertertitus uatro cum itinere conuerso sese italiam uenturũ
promisisser:certior a suis factus est precdusas esse portas. Tum
uero omni interclusus itinere ad cęsarem mittit paratum
sc esse legionem cui iusserit tradere. Ille ad eum.sex. cȩsarem
mittit atq huic tradi iubet. Tradita legione yarro cordubã
ad cesarem uenit. relatis ad eum publics cum fide ratioĩ¬
bus. quod penes eum est pecuniȩ tradi: & quid ubiq habeat
frumenti ac nauium ostendit. Cȩsar contione habira cor¬
dubȩ oninibus generatim gratias agit ciuibus.xo. qđ op¬
pidum in sua potestate studussent seruate habere. Hispalis
qđ presidia expulissent. gaditanis qđ conatus aduersacioꝵ
infregissent: sese in libertatem uindicassent.Ix. mil. qđ eoꝵ¬
publico uarroni a .C.R. pollicitȩ remitrit.bona restituit eis

Expanded text:
domum ad se quisque hospitio cupidissime reciperet. quibus rebus domum ad se quisque hospitio cupidissime reciperet. quibus rebus perterritus Varro, cum itinere converso sese Italicam venturum praemisisset, certior ab suis factus est praeclusas esse portas. tum vero omni interclusus itinere ad Caesarem mittit paratum se esse legionem, cui iusserit, tradere. ille ad eum Sex. Caesarem mittit atque huic tradi iubet. tradita legione Varro Cordubam ad Caesarem venit; relatis ad eum publicis cum fide rationibus, quod penes eum est pecuniae, tradit, et, quid ubique habeat frumenti ac navium, ostendit. Caesar contione habita Cordubae omnibus generatim gratias agit: civibus Romanis, quod oppidum in sua potestate studuissent habere, Hispanis, quod praesidia expulissent, Gaditanis, quod conatus adversariorum infregissent seseque in libertatem vindicavissent, tribunis publicum Varroni cives Romani polliciti, remittit; bona restituit iis
Abbreviated transcription (Latin):
rer ne itinere aut traiectu intercluderentur: Fanta ac tam se¬
ciuida in cȩsare uoluntas proiuntiȩ repiebatur. Progresso eo par¬
lo longiusq luctere a gadibus redluntur simulatq sie cognitum
de edicto cęsaris consensisse graditanos principes cum tribunis
cohortium quȩ essent ibi in presidio: ut gallonum ex oppido ex¬
pellerent: urbem insulamq cȩsari seruarent. Noc inito consilio
deuuntiauisse gallonio ut suasponte dum sine periuilo liceret ex¬
cederet gadibus. Si id non fecisset sibi consilium capturos. Noc timo¬
re adductum gallonum gadibus excessisse Nis cognitis rebiis al¬
tera ex duabus legionibiis que uernacula appellabatur: ex castris
uatronis adstante & inspectante ip̃o signa sustulit: seseq in hispa¬
lim recepit:atq in foro & porticibus sinc maleficio consedit. qđ
factum adeo eius conuentus romani ciues comprobauerunt:ut

Expanded text:
ret, ne itinere aut traiectu intercluderetur; tanta ac tam seret, ne itinere aut traiectu intercluderetur; tanta ac tam secunda in Caesarem voluntas provinciae reperiebatur. progresso ei paulo longius litterae Gadibus redduntur, simulatque sit cognitum de edicto Caesaris, consensisse Gaditanos principes cum tribunis cohortium quae essent ibi in praesidio, ut Gallonium ex oppido expellerent, urbem insulamque Caesari servarent. hoc inito consilio denuntiavisse Gallonio, ut sua sponte, dum sine periculo liceret, excederet Gadibus; si id non fecisset, sibi consilium capturos. hoc timore adductum Gallonium Gadibus excessisse. his cognitis rebus altera ex duabus legionibus, quae vernacula appellabatur, ex castris Varronis adstante et inspectante ipso signa sustulit seseque Hispalim recepit atque in foro et porticibus sine maleficio consedit. quod factum adeo eius conventus cives Romani comprobaverunt, ut
Abbreviated transcription (Latin):
maguas clientlas in citeriori prouintia sciebat. Itaq duabus
legionibi nissis in ulteriorem hispaniam cume. cassio.tt.pli
ipt eum de. equitibus magnis itineribus progreditur. edictum¬
q ꝓtemictit ad quam diem magistratus principesq omnium
eluitatum sibi esse presto cordubȩ uellet. Quo edicto reta pro¬
uintia promulgato nulla fuit ciuitas qn adid rempus partẽ
senatus cordubam mitterer. nullus ue ciuis romanis paulo
riotior qn ad statutum diem conueniret. Simul ip̃e cordube cõ¬
ueatus per se porras uarroni clausit. custodias uigiliasq in tur¬
ribus muro ue disposuit. cohortes duas quȩ coloniȩ appellabant᷑
cum eo casu uenissẽt tuendi oppidicausa apud seretinuit. Lisdẽ
dichuis carmorenses quȩ est longe firmissima totius prouintiȩ ci
Uarrone per se cohortes eiecit prortasq preclusit. hoc uero ma¬
gis ꝓperare uarro ut cum legionibus ꝗ̃ primum gades contende¬

Expanded text:
magnas clientelas in citeriore provincia sciebat. Itaque duabus magnas clientelas in citeriore provincia sciebat. Itaque duabus legionibus missis in ulteriorem Hispaniam cum Q. Cassio, tribuno plebis, ipse cum dc equitibus magnis itineribus praegreditur edictumque praemittit, ad quam diem magistratus principesque omnium civitatum sibi esse praesto Cordubae vellet. quo edicto tota provincia pervulgato nulla fuit civitas, quin ad id tempus partem senatus Cordubam mitteret, non civis Romanus paulo notior, quin ad diem conveniret. simul ipse Cordubae conventus per se portas Varroni clausit, custodias vigiliasque in turribus muroque disposuit, cohortis duas, quae colonicae appellabantur, cum eo casu venissent, tuendi oppidi causa apud se retinuit. isdem diebus Carmonenses, quae est longe firmissima totius provinciae civo, per se cohortes eiecit portasque praeclusit. Hoc vero magis properare Varro, ut cum legionibus quam primum Gadis contende
Abbreviated transcription (Latin):
peruise. Qnubus rebus periertitos romanos cius prouintie libe
rem ꝑ administrandam cohortes clxxx & argenti pondo
n nnis tritici modios crx. mił. polliceri coegit. Quas cȩsati esse
amiceas cuutates atbitrabatur: his grauiora onera inuingebat.¬
qmi uicro uciba atq orationem aduersus remp. habuissent᷑. eoꝵ
bona in publicum adducebat. presidiaq eo deducebat Miudi
cia in priuatos redadebat. Proiuntiam omnem in sua et pompen
ueba uuisuirandim. adigebat. Cogniuis his rebus que sunt geste
mnriatrion hispania bellum parabat. Ratio aũt hȩc erat belliur
sccum duas legiones gadis conferrer. naues frumentumq õe
ibi contueret. frouintiam enim omnem cęsaris rebuis faue¬
te cognouerat in insula frumento nauibusq comparatis bellũ
ducinon difficile existimabat. Cȩsarer si multis necessariis q reb
initalia reuocabatur. tamen constituerat nullam partem beli
in hispaniis telinquere. quod magna esse pompen beneficia et

Expanded text:
urbis direptione perterriti inermes cum infulis se porta foras m administrandam HS ccxxx et argenti pondo xx milia, tritici modios cxx milia polliceri coegit. quas Caesari esse amicas civitates arbitrabatur, his graviora onera iniungebatcognoscendi feruntur. ubi hostes ad legatos exercitumque peram urbem videre, opera perfecta, turrim subrutam; itaque ab a in publicum addicebat. provinciam omnem in sua et Pompei verba iusiurandum adigebat. cognitis iis rebus quae sunt gestae in citeriore Hispania, bellum parabat. ratio autem haec erat belli, ut se cum ii legionibus Gadis conferret, naves frumentumque omne ibi contineret; provinciam enim omnem Caesaris rebus favere cognoverat. in insula frumento navibusque comparatis bellum duci non difficile existimabat. Caesar etsi multis necessariisque rebus in Italiam revocabatur, tamen constituerat nullam partem belli in Hispaniis relinquere, quod magna esse Pompei beneficia et
Abbreviated transcription (Latin):
rat non ira multo se reliquoꝵ ciuium factum ante ceder
cristnatent. quibus urbe capta eadem esset belli fortuno ube¬
ricuda. Scducnsq nostui paulatim nauibus cariaficio. guber¬
natoꝵ nobilitati nauium locus dabatur. & siq uando ueo atit fa¬
ciliarem nacti ferrcis manibus mniectis nauem religauer at uo¬
diq suis laborantibus succutebant Neqi uero coriuoiti. Abnuus¬

Expanded text:
et, non ita multo se reliquorum civium fatum antecedere et, non ita multo se reliquorum civium fatum antecedere existimarent, quibus urbe capta eadem esset belli fortuna patienda. diductisque nostris paulatim navibus et artificio gubernatorum et mobilitati navium locus dabatur, et siquando nostri facultatem nacti ferreis manibus iniectis navem religaverant, undique suis laborantibus succurrebant. neque vero coniuncti
Abbreviated transcription (Latin):
omnis uiuentus que in oppido reman serat: omnesq supioris
etatis cum liberis atq uxoribus ex publicis custodiis quȩ aut
muro ad cęlum manum tenderent: aut templo deoꝵ immorta¬
lium adirent & aute simulacra proiecti uictoriam ab his
exposcerent. Neq erat quisꝗ̃ omnium qui non in eius diei ca¬
su suarum omnium fortunarum euentum consistere cxisti¬
maret. Nlam et honesti ex iuuentute & cuiusq eratis amplis¬
simi nominatim uocati atq rogati naues conscenderent: ut
si quid aduersi accidisset ne ad conandir sibi quidem quicꝗͣ
reliqui fore uiderent. Si superauissent uel dom esticis opibus
uel extraneis auxiliis de salute urbis confiderent. Commisso p̃¬
lio massiliensibus res nulla ad uirtutem defuit. sed memores
eoꝵ preceproꝵ quȩ pauloante a suis acceperant: hoc animo
decertabant ut nullum aliud tempiis ad conandum habitu¬
ri uiderentur. & quibus in pugnando uite periculum accide¬

Expanded text:
omnis iuventus, quae in oppido remanserat, omnesque superioris omnis iuventus, quae in oppido remanserat, omnesque superioris aetatis cum liberis atque uxoribus publicis custodiisque aut muro ad caelum manus tenderent aut templa deorum immortalium adirent et ante simulacra proiecti victoriam ab dis exposcerent. neque erat quisquam omnium, quin in eius diei casu suarum omnium fortunarum eventum consistere existimaret. nam et honesti ex iuventute et cuiusque aetatis amplissimi nominatim evocati atque obsecrati navis conscenderant, ut siquid adversi accidisset, ne ad conandum quidem sibi quicquam reliqui fore viderent; si superavissent, vel domesticis opibus vel externis auxiliis de salute urbis confiderent. Commisso proelio Massiliensibus res nulla ad virtutem defuit. sed memores eorum praeceptorum, quae paulo ante ab suis acceperant, hoc animo decertabant, ut nullum aliud tempus ad conandum habituri viderentur, et quibus in pugna vitae periculum accid
Abbreviated transcription (Latin):
communi enĩ fit uitio nature ut inuisis latitantibus atq
incognitis rebus magis considamiis uehementiusq extarre¬
amur:. ut tum accidit. Aduentiis enim.l. Hasidii summa
spe& uoluntate ciuitatum compleuerat. Nacti idoneum uẽ¬
tum ex portu exeunt. & tauroenta quod est castellum mas¬
siliensium ad nasidium perueniunt ibiq naues expediunt.
rursusq se ad confligendum animo confirmant & consilia
communicant. Dextra pars attribuitur massiliensibus sini¬
stra Nasidio. Eodem Brutus contendit aucto nauium niĩo.
Nam ad eas quȩ facrȩ erant arclate per cȩsarem captiuȩ mas¬
siliensium accesserant sex has supioribus diebus refecerat atq
ominibus rebus instruxerat. Itaq suos cohortatus quos integros
sperauissent: ut uictos contemnerent.plenus spei bonȩ atq:
animi aduersus eas proficiscitur. facile erat ex castris .C. Tre¬
bonii atq omnibus suꝑioribus locis prospicere in urbem:ut

Expanded text:
communi enim fit vitio naturae, ut invisitatis atque communi enim fit vitio naturae, ut invisitatis atque incognitis rebus magis confidamus vehementiusque exterreamur; ut tum accidit. adventus enim L. Nasidi summa spe et voluntate civitatem conpleverat. nacti idoneum ventum ex portu exeunt et Tauroenta, quod est castellum Massiliensium, ad Nasidium perveniunt ibique naves expediunt rursusque se ad confligendum animo confirmant et consilia communicant. dextra pars attribuitur Massiliensibus, sinistra Nasidio. Eodem Brutus contendit aucto navium numero. nam ad eas, quae factae erant Arelate per Caesarem, captivae Massiliensium accesserant sex. has superioribus diebus refecerat atque omnibus rebus instruxerat. itaque suos cohortatus, quos integros superavissent, ut victos contemnerent, plenus spei bonae atque animi adversus eos proficiscitur. facile erat ex castris C. Treboni atque omnibus superioribus locis prospicere in urbem, ut
Abbreviated transcription (Latin):
uehitur. Appulsisq messanam nauibus atq inde ꝓprepen¬
tinum terrorem principum ac senatus fuga facta ex naua¬
libus eoꝵ deducit. hac iuncta ad reliquas naues cursum mas¬
siliam uersus perficit: premissaq clam nauicula domiciuno
massiliensemq de suo aduentu cettiores facir: eosq magno¬
pere hortatur ut rursus cum brciti classe additis surs arreibi s
conflgant. Massilienses post superius incõmodum ueteres ad
cundem numerum ex naualibus productas naues refecei ar
summaq industria armauerant. remigum gubernatoꝵ ma¬
ꝯna copia supperebat piscatoriaiq adiecerant atr conrereien
uir essent ab ictu telorum temiges tuti. has sagitratiis pormen¬
tisq compleuerant. Tali modo instructa classe omnium seni¬
orum matrumfamiliȩ uirginumq precibus & fletu excita¬
ti ut extremo tempore ciuitati subuenirent: non minore
animo ac fiducia ꝗ̃ ante dimicauerant naues conscendũt.

Expanded text:
vehitur appulsisque Messanam navibus atque inde propter repenvehitur appulsisque Messanam navibus atque inde propter repentinum terrorem principum ac senatus fuga facta ex navalibus eorum navem deducit. hac adiuncta ad reliquas naves cursum Massiliam versus perficit praemissaque clam navicula Domitium Massiliensisque de suo adventu certiores facit eosque magnopere hortatur, ut rursus cum Bruti classe additis suis auxiliis confligant. Massilienses post superius incommodum veteres ad eundem numerum ex navalibus productas navis refecerant summaque industria armaverant — remigum, gubernatorum magna copia subpetebat — piscatoriasque adiecerant atque contexerant, ut essent ab ictu telorum remiges tuti; has sagittariis tormentisque conpleverunt. tali modo instructa classe omnium seniorum, matrum familiae, virginum precibus et fletu excitati, extremo tempore civitati subvenirent, non minore animo ac fiducia quam ante dimicaverant, naves conscendunt.
Abbreviated transcription (Latin):
dibuis prefixi: amq himarimis balistis missi per quatuor ordi¬
nes cratium in terra defigebantin. Itaq pedalibus ligneis coniũ¬
Eis inter se porncus in tegebantu. arq huc agger inter manus.
proferebatur. Antecedebat testudo pedum Ix. Equandi loci cau¬
sa facta Irem ex fortissimis lignis euolura omnibus rebus. ꝗb
ignis iactus & lapides defendi possent. sed magnitudo opum
utitudo muriatq turrium multitudo tormentoꝵ omnem
administrationem. Crebrȩ tamen per albicos eruptiones fie¬
bant ex oppido ignesq aggeri & turribus inferebantus. quer
facile nostri milites repelebant. magnisq ultro alatis detrimie¬
cis cos qui eruptionem fecerant: in oppidum ren ciebant. Inte¬
rim.l. nasidius a cr pompeio cum classe nauium xis.iexo
bus puuicȩ erant erarȩ .l. domicio massiliensibusq subsidio
missus frcto siciliȩ imprudente atq iopinante curiont pro¬

Expanded text:
dibus praefixi atque hi maximis balistis missi per quattuor ordidibus praefixi atque hi maximis balistis missi per quattuor ordines cratium in terram defigebantur. itaque pedalibus lignis coniunctis inter se porticus integebantur, atque hac agger inter manus proferebatur. antecedebat testudo pedum lx aequandi loci causa facta item ex fortissimis lignis, convoluta omnibus rebus, quibus ignis iactus et lapides defendi possent. sed magnitudo operum, altitudo muri atque turrium, multitudo tormentorum omnem administrationem tardabat. crebrae etiam per Albicos eruptiones fiebant ex oppido, ignesque aggeri et turribus inferebantur. quae facile nostri milites repellebant magnisque ultro inlatis detrimentis eos, qui eruptionem fecerant, in oppidum reiciebant. Interim L. Nasidius ab Cn. Pompeio cum classe navium ivx, in quibus paucae erant aeratae, L. Domitio Massiliensibusque subsidio missus freto Siciliae imprudente atque inopinante Curione per
Abbreviated transcription (Latin):
cedere reliquas subsequi iussit: ut non longo iuter se spacio castra
facerent: eiq negono.Q. Fusium calenum legatum preficit. Hoc
eius proscripto ex hispania ad uarum flumen est iter factum. at
Um hec in hispania geruntur C: Treboni¬
us legatus qui ad oppugnationem Massi¬
lię relictus erat: duabus ex partibus agge¬
rem uineas turresq ad oppidum agere in¬
stituit. Una erat proxima portui nauib¬
q. altera ad partem qua est aditus ad galliã
atq hispauiam ad id mare quod adigit ad
hostium rhodani. Massilia enim fere tribus ex oppidi partibus
ra & ualle altissima munita longam & difficilem haber op¬
pugnationem. Ad ea perficienda opera .E. Trebonius nonena
iumentoꝵ arq homuuum multitudinem ex omni prouinta
uocat ximinia materiamq comportari uiber. Quibus compor¬
catis rebiis agoerem in altitudinem pediun. hex.exiuel. ded
tauti erant᷑ antiquitus in oppido omnium reruma ad bellum

Expanded text:
cedere, reliquas subsequi iussit, ut non longo inter se spatio castra cedere, reliquas subsequi iussit, ut non longo inter se spatio castra facerent, eique negotio Q. Fufium Calenum legatum praefecit. hoc eius praescripto ex Hispania ad Varum flumen est iter factum, atDum haec in Hispania geruntur, C. Trebonius legatus, qui ad oppugnationem Massiliae relictus erat, duabus ex partibus aggerem, vineas turresque ad oppidum agere instituit. una erat proxima portu navalibusque, altera ad portam, qua est aditus ex Gallia atque Hispania, ad id mare, quod adiacet ad ostium Rhodani. Massilia enim fere tribus ex oppidi partibus ra et valle altissima munita longam et difficilem habet oppugnationem. ad ea perficienda opera C. Trebonius magnam iumentorum atque hominum multitudinem ex omni provincia vocat, vimina materiamque comportari iubet. quibus conparatis rebus aggerem in altitudinem pedum lxxx exstruit. Sed tanti erant antiquitus in oppido omnium rerum ad bellum
Abbreviated transcription (Latin):
neq enĩ interposita fide sirmum esse posse. si in aliud tempus dif¬
ferretur. Paucis cum esset in uiramq partem uerbis disputatum:
res huc deducitur: ut qui habeant domicilium aut possessionẽ
ui hispaniam statim reliqui ad uarum flumen dimitrantur
ne cui de his noceatur.nuu quis inuitus sacramento dicere co¬
gatur a cesare cauetur. Cȩsar ex eo tempore dum ad flimen uar
ueniatur: se frumentum daturum pollicetur. Addit etiam ut ꝗd
quisq in bello amiscrit: que sint penes milites suos. iis qui ami¬
serant restituat militibus. Equa facta estimatione pecuniam
pro his rebus soluit. Quascumq postea controuersias milites inter¬
se habuerunt: sua sponte ad cesarem introduxerant. fetreius at¬
q afranius cum stipendium a legionibus penc seditione facta fla¬
gitaretur: cuius illi diem nondum uenisse dicerent:cȩsar ut cogiio¬
sceret postulatum est Eo utriq quod statuit contenti fuerunt. Cir¬
citer tertia exercitus parte eo biduo dimissa: duas legiones suas ante¬

Expanded text:
neque omni interposita fide firmum esse posse, si in aliud tempus differretur. paucis cum esset in utramque partem verbis disputatum, res huc deducitur, ut ii qui habeant domicilium aut possessionem in Hispania, statim, reliqui ad Varum flumen dimittantur; nequid iis noceatur neu quis invitus sacramentum dicere cogatur, a Caesare cavetur. Caesar ex eo tempore, dum ad flumen Varum veniatur, se frumentum daturum pollicetur. addit etiam, ut quid quisque eorum in bello amiserit, quae sint penes milites suos, iis qui amiserant restituatur; militibus aequa facta aestimatione pecuniam pro his rebus dissolvit. quascumque postea controversias inter se milites habuerunt, sua sponte ad Caesarem in ius adierunt. Petreius atque Afranius cum stipendium ab legionibus paene seditione facta flagitaretur, cuius illi diem nondum venisse dicerent, Caesar ut cognosceret, postulatum est, eoque utrique, quod statuit, contenti fuerunt. parte circiter tertia exercitus eo biduo dimissa duas legiones suas ante
Abbreviated transcription (French):
qe un care consumpris nouem naues a consulibus dirachiore¬
missci que priorem partem exercitus co deporrauerant. brlun¬
dusium reuerturtur fompcius sue opibus cesaris pmnotus siuie

Expanded text:
que in ea re consumptis ix, naves a consulibus Dyrrachio reque in ea re consumptis ix, naves a consulibus Dyrrachio remissae, quae priorem partem exercitus eo de portaverant, Brundisium revertuntur. Pompeius sive operibus Caesa