comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
eni ceteri ad unum aliquid alii
ad eloquentia alii ad scientiam
uris que tũc honoratissima res
erat. alii ad peritiam rei militaĩs
et bellicam gloriam. hic ex equo
ad omnia promptus erat. Si lite¬
ris operam daret ad literas si ar¬
mis ad arma. non ad aliud natũ
crederes.postremo quicꝗd agerc
obcepisset id unu suu artificiũ
censuisses. nec facile erat eui rei
eẽt aptior iudicare. In uiuentute
multis in signib honestatus pu¬
gnis postꝙͣ ad etatem et digni¬
tatem uenit lande multiplici nul¬
li hominu secundus Iutis cori¬
sultus peritissimus orator elegã¬
tissimus. senator grauissimus
Imperator fortissimus et ĩ omni
quod aggrederet᷑ modestissimiᷤ
pret̾ ꝙͣ ubi oratoriu munus as¬
sumeret ibi enui erat in oratione
uehementissimus nulli defferes.
imo quidem eo durior quo is
maior aduersus que oraret. ita¬
q dum uixit perpetuus et nobi¬
litatis asperimus stimulus fuit

Expanded text:
enim ceteri ad unum aliquid, alii enim ceteri ad unum aliquid, alii ad eloquentiam, alii ad scientiam iuris, que tunc honoratissima res erat, alii ad peritiam rei militaris et bellicam gloriam, hic ex equo ad omnia promptus erat; si literis operam daret ad literas, si armis ad arma non ad aliud natum crederes. 41 Postremo quicquid agere obcepisset, id unum suum artificium censuisses, nec facile erat cui rei esset aptior iudicare: in iuventute multis insignibus honestatus pugnis, postquam ad etatem et dignitates venit laude multiplici nulli hominum secundus, iurisconsultus peritissimus, orator elegantissimus, senator gravissimus, imperator fortissimus et in omni quod aggrederetur modestissimus, preterquam ubi oratorium munus assumeret. Ibi enim erat in oratione vehementissimus, nulli deferens, imo quidem eo durior quo is maior adversus quem oraret. 42 Itaque, dum vixit, perpetuus et nobilitatis asperrimus stimulus fuit,
Abbreviated transcription (Latin):
ac Celtiberos fuit. omnia tamen
Consulis uirtute atq opera ꝑfec¬
ta atq compressa sũt. Multa ꝑ hoc
tempus oppida. lacetanos ad ulti¬
muz ac regiu castruz cepit miris
artibus multoq consilio. Que ꝗdẽ
omnia cuicũq alteri duci perdif¬
ficilia fussent ita undiq pułlula¬
baut noui et inopini rez motus
S eximia ducis uirtus ad singła
non solum magnas minima nõ
cogitando tantũmodo aut uiben¬
Do s agendo per se ip̃am presens
omner difficultater asperitatem¬
q uincebat seuerissimus ĩperator
gi in nullu seuerior ꝙͣ in se met.¬
iym nulli laboris uigilieq largior
Nulli sonini cibiq partior ꝙ sibil
Deniq nichil preter curas ĩperu¬
q nomen precipuu in ex̾citu suo
habens. dum in cam ubi hec gessit
pro stragulis uino ciboq nõ alio
ꝙͣ quo remiges usus triu ẜuor
ministerio contentus fuit. uro
fecto antẽ uir hic fuit unicus at¬
q omni exparte mirabilis. Cum

Expanded text:
ac Celtiberos fuit. Omnia tamen ac Celtiberos fuit. Omnia tamen consulis virtute atque opera perfecta atque compressa sunt. Multa per hoc tempus oppida, Lacetanos ad ultimum ac Regium Castrum cepit miris artibus multoque consilio. 38 Que quidem omnia cuicunque alteri duci perdifficilia fuissent, ita undique pullulabant novi et inopini rerum motus; sed eximia ducis virtus ad singula non solum magna sed minima, non cogitando tantummodo aut iubendo sed agendo, per se ipsam presens omnem difficultatem asperitatemque vincebat: severissimus imperator, sed in nullum severior quam in semetipsum, nulli laboris vigilieque largior, nulli somni cibique parcior quam sibi, denique nichil preter curas imperiique nomen precipuum in exercitu suo habens. 39 Dum in eam ubi hec gessit pro stragulis vino ciboque non alio quam quo remiges usus, trium servorum ministerio contentus fuit. 40 Profecto autem vir hic fuit unicus atque omni ex parte mirabilis; cum
Abbreviated transcription (Latin):
panis nõ periculosas et pesti¬
feras ac funestas ẽẽ shortatũ de¬
inde ut rebellionib abstinerẽt
ut q quona id modo fieĩ me¬
lius posset in comune consule¬
rentniũ respontentib ad deli¬
berandu illis aliquoti dierum
spatiu dedisse. quo ex acto re¬
uocatis iterũq tacentib ip̃m
consilio quod ab illis poposcerat
ui se assũptomisisse circunqua¬
q nũtios atq edicta ut imo die
promanos qui in urbui presi¬
diis erant muri omnes euerte¬
rentur. quo fc̃o ip̃e illico ad eos
qui ad huc rebelabant cũ exͥcitu
profectus omnes fenne metu t¬
ritos in deditionez accepit. Sege¬
stiam solam urbem magnar ac
potente necesse habuit ui atque
operibus expugnare. ¶Hec inter
cu iam tuta omnia uiderent᷑ no¬
ua hinc atq hinc bella renata st̃
Indignantibus hispanis ut dixi
se uelut in nouam redigi se riitu¬
tem asperimu Romanis int̾ mł¬
ta bellum ad uersus Turde tanos

Expanded text:
panis vero periculosas et pestipanis vero periculosas et pestiferas ac funestas esse; hortatum deinde ut rebellionibus abstinerent, utque quonam id modo fieri melius posset in comune consulerent; nil respondentibus ad deliberandum illis aliquot dierum spatium dedisse, quo exacto revocatis iterumque tacentibus, ipsum, consilio quod ab illis poposcerat in se assumpto, misisse circumquaque nuntios atque edicta ut uno die per Romanos, qui in urbium presidiis erant, muri omnes everterentur. 37 Quo facto ipse illico ad eos qui adhuc rebellabant cum exercitu profectus, omnes ferme metu territos in deditionem accepit; Segestiam solam urbem magnam ac potentem recesse habuit vi atque operibus expugnare. Hec inter, cum iam tuta omnia viderentur, nova hinc atque hinc bella renata sunt, indignantibus Hispanis, ut dixi, se velut in novam redigi servitutem. Asperrimum Romanis inter multa bellum adversus Turdetanos
Abbreviated transcription (Latin):
omnib abstulit. quod tam gra¬
uiter tamq iniquis tulere ani¬
mis ut quasi nulla sine armis
eẽt hominu uita pleriq ip̃i sibi
mortem manu propria censirẽt
destitisset ceptis alius ne rigore
animos asperaret. Cato autem
re audita uno actu ferociaz ani¬
moru omnibus metiens. ad
tollendu menia multo etiã ꝙͣ
prius intentior est effectus. du¬
plex de hinc rei fama est. quidã
scribunt misisse cũ literas sepa¬
ratun ad singulas ciuitates cñ
precepto ut statim unaqueque
suos muros cuerteret. poterat
tam in mite impenu ad rebelli¬
onem hortari si generale prece¬
ptu ẽẽ cognoscerent. Nunc du
quelibet sibi uni non aliis iussũ
credit metu omnes imperiis pa¬
ruere. hoc hystoricor comuniu
habet assertio. Apud hystorie au¬
tem patrem Titumliuiu aliter
se res habet. Conuocasse Catonẽ
omniu urbiu legatos atque
eis ostendisse rebelliones eor
Romanis quidez laboriosas his¬

Expanded text:
omnibus abstulit; quod tam graomnibus abstulit; quod tam graviter tamque iniquis tulere animis ut, quasi nulla sine armis esset hominum vita, plerique ipsi sibi mortem manu propria consciscerent. 35 Destitisset ceptis alius ne rigore animos asperaret; Cato autem, re audita, uno actu ferociam animorum in omnibus metiens, ad tollendum menia multo etiam quam prius intentior est effectus. Duplex dehinc rei fama est. Quidam scribunt misisse eum literas separatim ad singulas civitates cum precepto ut statim unaqueque muros suos everteret. Poterat tam immite imperium ad rebellionem hortari, si generale preceptum esse cognoscerent; nunc, dum quelibet sibi uni non aliis iussum credit, metu omnes imperiis paruere. 36 Hoc historicorum omnium habet assertio; apud historie autem patrem Titum Livium aliter se res habet: convocasse Catonem omnium urbium legatos atque eis ostendisse rebelliones eorum Romanis quidem laboriosas, His
Abbreviated transcription (Latin):
erunt domiti omnes et uenditi
atq inẜuitiu redacti ne impuni¬
tatis exempluz alios ad similia
prouocaret. neq uel sic rebellioni¬
bus finem fecit. multa eni ũdiq
rebellabant uer namq expenm̃¬
to deprehensum et ab illustrib
auctorib scriptu est hispania
ad rebellanduz et bella reparan¬
duz non solu omnib aliis ꝓui¬
tiis s ip̃a etiam Italia aptiorem
ẽẽ et locoru natura et hominuz
ingeniis.Erant autez Catoni eo
ampluis negocii ꝙͣ ceteris duci¬
bus. qui sub tẽpus belli punici
eor indicione reciperentur libe¬
rari sibi grauissimo sertio uide¬
bantur.Nunc aliquot ꝑ annos
utroq diũo desueti trahi in serui¬
tute miserrima se putabant. ido¬
q quoti die noui motus erum¬
pebant. quibus consul occurrẽdũ
cogitans ut rebelliones tolleret ĩ¬
strumenta rebellionu hoc est arma
et menia tollere hispanis institu¬
it. et arma quidem citra hiberu

Expanded text:
erunt: domiti omnes et venditi erunt: domiti omnes et venditi atque in servitium redacti, ne impunitatis exemplum alios ad similia provocaret. Neque vel sic rebellionibus finem fecit, multa enim undique rebellabant; verum namque experimento deprehensum et ab illustribus auctoribus scriptum est “Hispaniam” ad rebellandum et “bella reparandum” non solum omnibus aliis provinciis sed ipsa etiam Italia “aptiorem esse et locorum natura et hominum ingeniis”. 33 Erat autem Catoni eo amplius negotii quam ceteris ducibus, qui sub tempus belli punici eorum in ditionem reciperentur, liberari sibi gravissimo servitio videbantur; nunc, aliquot per annos utrorunque dominio desueti, traihi in servitutem miserrimam se putabant ideoque quotidie novi motus erumpebant. 34 Quibus consul occurrendum cogitans, ut rebelliones tolleret, instrumenta rebellionum, hoc est arma et menia, tollere Hispanis instituit et arma quidem citra Hiberum
Abbreviated transcription (Latin):
hostiũ cecidisse quida sunt aue¬
tores Quis Cato ip̃e et prelium
etuictoriam hanc describens ce¬
dem quidem magnam dicat fuiᷤᷤ¬
se. s cesoru numeru non ascriba.
¶Hac uictoria impigerrime usus
dux paucis uix nocturnis horis
ad quiete permissis exercituimor¬
te eadem in nouas illos predas
ꝑfines hostium circumducit. qͦ
impetu qua ue perseuerantia uic¬
toris non minus ꝙ uictoria t̾ntis
hostibus et emporiar qua hispaĩ
erant ⁊ multaru incireuitu ciui¬
ratu secuta deditio est. Quib be¬
nigne susceptis consul inde digrͣ¬
diens ubiq legatos urbiu illas
reddentes et Romanos qui ĩhis¬
pania uariis belloru euentibus
capti erant reddentes habuit ob¬
uios. Cum uõ terraconem uenis¬
setiet fama pertrebuisset eu ad
extrema hispaniar pergere falsus
hic rumor et urbes septem ⁊ mul¬
ta castella ut ei dederent᷑ effecit.
que tamen postea rebellarũt sed
non adco mitem consulem habu¬

Expanded text:
hostium cecidisse quidam sunt auchostium cecidisse quidam sunt auctores; quamvis Cato ipse, et prelium et victoriam hanc describens, cedem quidem magnam dicat fuisse, sed cesorum numerum non ascribat. 30 Hac victoria impigerrime usus dux, paucis vix nocturnis horis ad quietem permissis exercitui, nocte eadem in novas illos predas per fines hostium circumducit. Quo impetu qua ve perseverantia victoris non minus quam victoria territis hostibus, et Emporiarum, qua Hispani erant, et multarum in circuitu civitatum secuta deditio est. 31 Quibus benigne susceptis, consul inde digrediens ubique legatos urbium, illas dedentes et Romanos qui in Hispania variis bellorum eventibus capti erant reddentes, habuit obvios. Cum vero Tarraconem venisset et fama percrebuisset eum ad extrema Hispaniarum pergere, falsus hic rumor et urbes septem et multa castella ut ei dederentur effecit. 32 Que tamen postmodum rebellarunt, sed non adeo mitem consulem habu
Abbreviated transcription (Latin):
sintrretro quidem cunta hostilia
ita nec fuga usꝙͣ nec in castra re¬
ditus patet omnis in urtute ⁊¬
spes relicta. hec dicens simulari fu¬
gam iubet.Id presagiens quod
euenit. hispani eteni ut cedẽtes
loco Roma nos conspexere territoᷤᷤ
opinati raptim nullo ordine se¬
cuturi profugos erumpũt. Roma¬
ni autez ut instructi erant preter
spem consistunt et in hostes u̾si
aciem sparsam colligentes in ua¬
dunt. Attrox pugna oritur. qua
turbata iteru et iteru Romana
acies fuit poteratq sũmu ĩ peri¬
culum res ueĩre nisi Cato ubiq
submissis recentib auxiliis affu¬
isset. ita ut quosda suoꝵ fugien¬
tes ip̃e in hostem manu correptoᷤᷤ
obuerteret. Sic parta uictoria ẽ
Castra quoq hostiu o ꝓpugnata
multo discrimine ac labore doṅ
fessis ad mota in auxilĩ ĩ tegra
legione capta tandem ac direpta
sunt. magna et preda et strage ho¬
minu. Si quidem et in castris ⁊
in acie supra quadraginta milia

Expanded text:
sint, retro quidem cunta hostilia; sint, retro quidem cunta hostilia; ita nec fuga usquam nec in castra reditus patet, omnis in virtute spes relicta’. Hec dicens simulari fugam iubet, id presagiens quod evenit. 28 Hispani etenim, ut cedentes loco romanos conspexere, territos opinati, raptim nullo ordine secuturi profugos erumpunt; Romani autem, ut instructi erant, preter spem consistunt et in hostes versi aciem sparsam colligentes invadunt. Atrox pugna oritur, qua turbata iterum et iterum romana acies fuit; poteratque summum in periculum res venire, nisi Cato ubique submissis recentibus auxiliis affuisset, ita ut quosdam suorum fugientes ipse in hostem manu correptos obverteret. Sic parta victoria est. 29 Castra quoque hostium oppugnata multo discrimine ac labore donec, fessis admota in auxilium integra legione, capta tandem ac direpta sunt, magna et preda et strage hominum; siquidem et in castris et in acie supra quadraginta milia
Abbreviated transcription (Latin):
getes ceu uere aduiti animos at¬
tollerent. et hostes fama Romaĩ
nominis terrerentur. Sic ĩterdũ
falsa pro ueris ualuere. ita in reb
omnib s in armis maxiẽ poten¬
tissima fama esti ut sepe bellu uł
sola conficiat. ¶hinc iam Cato
quotidie Castris paruo presidio¬
cõmunitis nocturns presertim
excursibus circũ omnia turbãdo
plurims hostiu correptis et his¬
panos metu intra urbes ⁊ castel¬
la concluserat. et suos frequenti
exercitio promtiores fecerat. Ad
hunc maxime modu aucto ĩdieᷤᷤ
hostiuz pauore ac suor spe ad hor¬
tatus suos pancis quidem s ma¬
gnificis uerbis noctu ad castra
hostiũ ducit. et quod utrisq mira¬
bile uideretur non afronte s ater¬
go constitit hostiliuz castror.co¬
gnita re hispani stupentes arma
capiunt. Cato autem siuus forte
inquit meu aliquis consilium
miretur. Ego uõ locum hũc sciens
occupauint inter nostra castra
nr̃amq aciem castra hostiu inter¬

Expanded text:
getes ceu vere adiutii animos atgetes ceu vere adiutii animos attollerent et hostes fama romani nominis terrerentur. Sic interdum falsa pro veris valuere; ita in rebus omnibus sed in armis maxime potentissima fama est, ut sepe bellum vel sola conficiat. 25 Hinc iam Cato quotidie, castris parvo presidio communitis, nocturnis presertim excursibus circum omnia turbando, plurimis hostium correptis, et Hispanos metu intra urbes et castella concluserat et suos frequenti exercitio promptiores fecerat. 26 Ad hunc maxime modum aucto in dies hostium pavore ac suorum spe, adhortatus suos paucis quidem sed magnificis verbis, noctu ad castra hostium ducit et, quod utrisque mirabile videretur, non a fronte sed a tergo constitit hostilium castrorum. 27 Cognita re, Hispani stupentes arma capiunt; Cato autem suis ‘Forte’ inquit ‘meum aliquis consilium miretur, ego vero locum hunc sciens occupavi ut inter nostra castra nostramque aciem castra hostium inter
Abbreviated transcription (Latin):
discimen et si penitus negasset
defectõĩs periculu preuidebat ⁊
tandem hoc consilu cepit. rempe¬
centibus spem dare. Mane igitur
ad uocatis ad se legatis ait quanis
utrinq periculu eẽt malle se tam̃
omnez subire fortuna ꝙͣ amicor
indigentie deesse. simulq tercia
militu suor parte innauib ĩpo¬
sita ⁊ cibariis necessariis iussit pro¬
palam sociis opem ferre. clanculũ
nõ ducib preceperat ut qi uẽtis
aduersoq estu coacti retrocederẽt
atq his actis legator duos remi¬
sit qui expectatomi enuũ suoꝵ cer¬
tam Romani auxilii spem referrẽt
Terciu nõ qui Illertu reguli filiuᷤᷤ
erat dulcibus uerbis ad hibitis ⁊¬
additisq munerib adolescentẽ
delinitu sub spetie honoris am¬
citieq detint uere autem fortaᷤᷤ¬
sis ut si pater aliquid in nouasset
filium ex legato obsidem haberet
Ceter hoc non dati s promissi au¬
xilii genere effectum estiut et Iler¬

Expanded text:
discrimen, et si penitus negasset discrimen, et si penitus negasset defectionis periculum providebat. Tandem hoc consilii cepit: rem petentibus spem dare. 22 Mane igitur, advocatis ad se legatis, ait, quamvis utrinque periculum esset, malle se tamen omnem subire fortunam quam amicorum indigentie deesse. Simulque, tertia militum suorum parte in navibus imposita et cibariis ad iter necessariis, iussit propalam sotiis opem ferre; clanculum vero ducibus preceperat ut, quasi ventis adversoque estu coacti, retrocederent. 23 Atque his actis legatorum duos remisit qui exspectationi civium suorum certam romani auxilii spem deferrent; tertium vero, qui Ilergetum reguli filius erat, dulcibus verbis adhibitis additisque muneribus adolescentem delinitum sub specie honoris amicitieque detinuit, vere autem fortassis ut, si pater aliquid innovasset, filium ex legato obsidem haberet. 24 Ceterum hoc non dati sed promissi auxilii genere effectum est ut et Iler
Abbreviated transcription (Latin):
tantu michi est iurium ut cucũ¬
fusis hostibus qui sũt et qui ĩdies
expectantur obsistere per me pos¬
simmedum ip̃e aliis auxilia sb̃mi¬
nistrez hoc responso attoniti et af¬
fusi legati multo humilius multo¬
q flebilius agentes imo nõ succuͣ¬
re inquiunt dux Romane nostri
calamitatibꝰ neq eni aut alia q̃
in uobis spes ulla est nr̃a. haud
aliam ob causaz hec patimur ꝙͣ ꝙ
cinis hispanie populis rebellare.
Romano pro nomine odiosi no¬
stris gentib haud meriti sumus
qui a Romanis ducibo deseramur
Si deserimur necesse est nobis qͥ¬
cũq uia supremis prouidere pe¬
riculis. et Saguntino monitos
exemplo omnia facere potius ꝙ̃
fidei infelicis exemplu ip̃i etia
mundo simus. Inter hec uerba di¬
es ille abiit. Nocte proxima Cato
curis aduersantib anxius quid
ageret. nec dare sotiis auxiliuiz ua¬
lebat nec negare ad ultimu uole¬
bat. Nam et si dedisset paratu sibi

Expanded text:
tantum michi est virium ut circumtantum michi est virium ut circumfusis hostibus qui sunt et qui in dies expectantur obsistere per me possim, nedum ipse aliis auxilia subministrem’. 20 Hoc responso attoniti et effusi legati, multo humilius multoque flebilius agentes, ‘Imo vero succurre,’ inquiunt ‘dux romane, nostris calamitatibus; neque enim aut alia quam in vobis spes ulla est nostra, haud aliam ob causam hec patimur quam cinis Hispanie populis rebellare; Romano pro nomine odiosi nostris gentibus, haud meriti sumus qui a romanis ducibus deseramur. Si deserimur recesse est nobis quacunque via supremis providere periculis et, saguntino monitos exemplo, omnia facere potius quam fidei infelicis exemplum ipsi etiam mundo simus’. Inter hec verba dies ille abiit. 21 Nocte proxima Cato, curis adversantibus, anxius quid ageret, nec dare sotiis auxilium valebat nec negare ad ultimum volebat; nam et si dedisset paratum sibi
Abbreviated transcription (Latin):
nus diuisa erat ut muro ⁊ custo¬
diis diempti greci Romanis a¬
micissimi. Massiliensiur exemplo
cẽnt non quide pari potentia s
pari fide. Nempe una utrisq origo
una fides hispani autez rebelles
Messis forte tempus erat et frum̃¬
ti emptores Romani missi iter
consulis prosecuti quib ille ite
ait bellum sese nutriet sic affatus
impatria remissit. Ip̃e cu exerci¬
tu progressus late fines hostium
incendit ac dirripit merore ac
pauore cunta complent᷑. Illic uõ
prope semi amice urbis menia e¬
castra habentez sotior populi no¬
mani Ilergetu legati ad eunt
rantes opem rebus afuctis caste¬
lla finium suor ab hostib obsideri.
non magno militum subsidio ob¬
sidionem posse dissolui. ad hec ca¬
bo rem ab omni parte difficilem
ac perplexani uidens Ego ĩquid
sistatus ũri non miserear fidelis.
amiticie sim oblitus at si auxiliũ
uobis ferre uelimet rei publice ⁊
mear immemor rationu uix eĩz

Expanded text:
mis divisa erat ut, muro et customis divisa erat ut, muro et custodiis dirempti, Greci Romanis amicissimi Massiliensium exemplo essent – non quidem pari potentia sed pari fide, nempe una utrisque origo una fides – Hispani autem rebelles. 18 Messis forte tempus erat et frumenti emptores romani missi, iter consulis prosecuti, quibus ille ‘Ite’ ait ‘bellum ipsum se se nutriet’. Sic affatus in patriam remisit. Ipse cum exercitu progressus, late fines hostium incendit ac diripit: merore ac pavore cunta complentur. Illic vero prope semiamice urbis menia castra habentem sotiorum populi romani Ilergetum legati adeunt, orantes opem rebus afflictis: castella finium quorum ab hostibus obsideri; non magno militum subsidio obsidionem posse dissolvi. 19 Ad hec Cato, rem ab omni parte difficilem ac perplexam videns, ‘Ego’ inquit ‘si status vestri non miserear fidelis amicitie sim oblitus, at si auxilium vobis ferre velim et reipublice et mearum immemor rationum; vix enim
Abbreviated transcription (Latin):
Hic seu natura facilior seu femince
et uulgaris gratie appetentior cõ¬
tra legem longa utiq nec minus
aitificiosi oratione dixeruit. Itaq
hinc tribunitia facundia hinc femi¬
nea uicit improbitas ut tribinus
ab actione cessantibus cõsensuq
omnu lex oppia tolleret. ¶Boc
senpudore seu dolore motus ca
to quasi mores ciuiu perosus il¬
lico ĩ prouĩtia profectus est Cum¬
q uigintiqnq longis nauib ad
lune portum peruenisset qui ubi¬
nã sit hodie dubitan potest nisi-
forte dum urbs illa stetit manu
factus fuit ut pleriq alii ꝑ omĩa
cueulitora diffusis edictis ut se
omnes ad hispanias sequerent᷑
ip̃e cũ quanta potuit classe pregre¬
sus pirenei portum tenuit. Secu¬
te undiq sotiorũ naues statuta
die Consulem consecute sũt. Rho¬
dam id Castello nomen quod his¬
pano presidio tenebatur primo
statim cepit aduentu. Inde Empo¬
rias semigrecam semiq hispanã
urbem uenit que ita et situ et ani¬

Expanded text:
Hic seu natura facilior seu feminee Hic seu natura facilior seu feminee et vulgaris gratie appetentior, contra legem longa utique nec minus artificiosa oratione disseruit. Itaque hinc tribunitia facundia hinc feminea vicit improbitas ut, tribunis ab actione cessantibus, consensuque omnium, lex Oppia tolleretur. 16 Hoc seu pudore seu dolore motus Cato confestim, quasi mores civium perosus, illico in provinciam profectus est. Cumque viginti quinque longis navibus ad Lune portum pervenisset qui ubinam sit hodie dubitari potest, nisi forte dum urbs illa stetit manu factus fuit ut plerique alii, per omnia circum litora diffusis edictis ut se omnes ad Hispanias sequerentur, ipse cum quanta potuit classe pregressus Pyrenei portum tenuit. 17 Secute undique sotiorum naves statuta die consulem consecute sunt. Rhodan, id castello nomen, quod hispano presidio tenebatur, primo statim cepit adventu, inde Emporias semigrecam semique hispanam urbem venit; que ita et situ et ani
Abbreviated transcription (Latin):
uarieq sententie fuere. Duo tribu¬
ni plebis suma ope legem tribu¬
nitiam defendebant alii oppugͣ¬
bant multi passim ad suadendũ
ad dissuadendu alii procedebãt
et erant contentiones inter prin¬
cipes ita ut aliquot diebus ĩcuria
ferme nil aliud ageretur. Quibus
motus cato et die quodaz foro me¬
dio detentus femineoq agmine
circũuentus et attractatus et fa¬
tigatus in rostra conscendit ibiq
orationez habuit grauissima ꝓ
lege multa contra uanitate ac̃ pe¬
tulentiam feminaꝵ nec pauciora
contra leuicatez ac mollitie uiro¬
ru eaꝵ illecebris deditor inuer
sicut insita sibi dictabat in tegri¬
cas nec minor austeritas quibus
non sapientie tmn s sanctitatis sͥ
nomen fimande quesierat. unde
apud egregios auctores cato iur
sanctus et in nocens dẽs est. Pro¬
cessit ab aduerso lutius ualerius
Tribunus plebis unus ex his ꝗ
Rogatione tollende legis ad ple¬
bem tulerant uir lenioris ĩgenii

Expanded text:
varieque sententie fuere. Duo tribuvarieque sententie fuere. Duo tribuni plebis summa ope legem tribunitiam defendebant, alii oppugnabant; multi passim ad suadendum, ad dissuadendum alii procedebant et erant contentiones inter principes ita ut aliquot diebus in curia ferme nil aliud ageretur. 14 Quibus motus Cato et die quodam foro medio detentus femineoque agmine circumventus et attrectatus et fatigatus, in rostra conscendit ibique orationem habuit gravissimam pro lege, multa contra vanitatem ac petulantiam feminarum nec pauciora contra levitatem ac mollitiem virorum earum illecebris deditorum invectus, sicut insita sibi dictabat integritas nec minor austeritas, quibus non sapientie tantum sed sanctitatis sibi nomen famam ve quesierat, unde apud egregios auctores Cato vir «sanctus et innocens» dictus est. 15 Processit ab adverso Lucius Valerius tribunus plebis, unus ex his qui rogationem tollende legis ad plebem tulerant, vir lenioris ingenii.
Abbreviated transcription (Latin):
toris appellata. ea cautum erat ne
Romana mulier auri plus semũ¬
tia inauribus ne ueste aurea aut
serica ne ue omnino solitis orna¬
mentis mulieribus uteret᷑me ue
per urbem nisi sacroruz causa uehi¬
culo uectaretur. hanc legez nõ sin¬
gule mulieres s acies mulierum
flagitabant Quaru concursus in
publico nec magistratuu nec ui¬
roru imperio coherceri poterat.a
quominus quotidie forur obsidẽ¬
tes et consules et tribunes inter¬
pellarent uniuersuz deniq sena¬
tum querelis ac precibus fatiga¬
rent quatinus cu bello punico n
prosper niozo sed gloriosus ĩ po¬
situs fuus eẽtiet Romane res nõ
solum in italia s hispania et gre¬
cia ⁊ ubiq t̾rar ad uota succederet
non salua trn s florente re ꝑ Ma¬
tronis quoq florens habitus red¬
deretur ne felicitatis omniu sole
haberent᷑ exortes. Cessante demũ
legis causa et lex ip̃a cessaret. hac
de re uarie ut fit opiniones hoĩuz

Expanded text:
toris appellata; ea cautum erat ne toris appellata; ea cautum erat ne romana mulier auri plus semiuncia in auribus, ne veste aurea aut serica, ne ve omnino solitis ornamentis muliebribus uteretur, ne ve per urbem nisi sacrorum causa vehiculo vectaretur. Hanc legem abrogari non singule mulieres sed acies mulierum flagitabant. 12 Quarum concursus in publico nec magistratuum nec virorum imperio coerceri poterat, quominus quotidie forum obsidentes et consules et tribunos interpellarent, universum denique senatum querelis ac precibus fatigarent, quatenus, cum bello punico non prosper modo sed gloriosus impositus finis esset, et romane res non solum in Italia sed in Hispania et Grecia et ubique terrarum ad vota succederent, non salva tantum sed florente republica, matronis quoque florens habitus redderetur ne felicitatis omnium sole haberentur exortes; cessante demum legis causa et lex ipsa cessaret. 13 Hac de re varie ut fit opiniones hominum
Abbreviated transcription (Latin):
uenit. Hic igitur questor sub sci¬
pione secundo bello punico mili¬
tauit. Nec multo post sub tempus
belli macedonii primi pretor factꝰ
Sardiniam prountia obtuuit
asper adeo et aduersus fenerato¬
res ut cos omnes prouĩtie finib
expelleret. et aduersus delicias p̾¬
torum cum eẽt ip̃e tũc pretorut
impensam omnez in illos fieri so¬
litam aut limitaret aut tolleret
utrũq laudabille sic enĩ et aua¬
ritie occurrit et luxurie. inq hoc
secundo socioru subuenit inopie
ne pro aliena libidine suꝑ uacus
sumptibus grauarentur. ¶Sub
idem tempus consul creatus et
prouitiam sortitus hispania ante¬
ꝙͣ dies profectionis aduenisset ⁊¬
in acie decertandi armis occasio
uerbis in curia decertauit. Siqua
unꝙͣ etate plures uirtus amicos
ꝙͣ uoluptas habuisset icturus
forsitam qui uictus est fuerat añ
annos uiginti dum maxiẽ se uret
belli punici tempestas.a Marco op¬
pio lata lex oppia de nomine aue¬

Expanded text:
venit. 9 Hic igitur questor sub Scivenit. 9 Hic igitur questor sub Scipione secundo bello punico militavit nec multo post, sub tempus belli macedonici primi, pretor factus Sardiniam provinciam obtinebat, asper adeo et adversus feneratores ut eos omnes provincie finibus expelleret et adversus delitias pretorum, cum esset ipse tunc pretor, ut impensam omnem in illos fieri solitam aut limitaret aut tolleret. Utrunque laudabile; sic enim et avaritie occurrit et luxurie, inque hoc secundo sotiorum subvenit inopie ne pro aliena libidine supervacuis sumptibus gravarentur. 10 Sub idem tempus consul cum L. Valerio creatus et provinciam sortitus Hispaniam, antequam dies profectionis advenisset et in acie decertandi armis occasio, verbis in curia decertavit, siqua unquam etate plures virtus amicos quam voluptas habuisset, victurus forsitan qui victus est. 11 Fuerat ante annos viginti, dum maxime seviret belli punici tempestas, a Marco Oppio lata lex Oppia de nomine auc
Abbreviated transcription (Latin):
defendi uellet. Deniq nec alius
sepius accusatus et semꝑ sentẽcii
absolutus. quod sũme michi se¬
ueritatis simul et innocentie si¬
gnum fuent. Nec latinis modo s
grecis etiam literis operam dedit.
Qua etate hinc collige ꝙ latinas
iam senior didicisset et tamen
interliteratos ab infantiastudi¬
osos magnu tenuit locu tanta
ius ingenii fuit. Scripxit ⁊ libros
originu famosu opus. et librũ
reru rusticaꝵ. Fuit eni pret̾ tria
illa que diximus insignis agri¬
cola. Quod autẽ ad terciũ attine
uita eius indicio est. quã totam
in consulendo rei publice sic expẽ¬
dit atq ea in re tante fuit auto¬
ritatis ut non uiuentis modo s
defuncti etiam consilio staretur.
quod patuit in euertenda Cartha¬
gine que post eius interitum ido
est deleta quia ita uiuens ille cẽ¬
suerat. Quod autez ad secundu
indubio est an prudentia andoc¬
trina an bellica clarior sit uirtute.
De qua in presens nobis agẽdu

Expanded text:
defendi vellet, denique nec alius defendi vellet, denique nec alius sepius accusatus et semper sententiis absolutus: quod summe michi severitatis simul et innocentie signum fuerit. 7 Nec latinis modo sed grecis etiam literis operam dedit; qua etate hinc collige, quod latinas iam senior didicisset; et tamen inter literatos ab infantia studiosos magnum tenuit locum: tanta vis ingenii fuit! Scripsit et libros Originum, famosum opus, et librum Rerum rusticarum; fuit enim preter tria illa que diximus insignis agricola. 8 Quod autem ad tertium attinet, vita eius indicio est, quam totam in consulendo reipublice sic expendit, atque ea in re tante fuit autoritatis ut non viventis modo sed defuncti etiam consilio staretur; quod patuit in evertenda Carthagine, que post eius interitum ideo est deleta quia ita vivens ille censuerat. Quod autem ad secundum, in dubio est, an prudentia an doctrina an bellica clarior sit virtute; de qua in presens nobis agendum
Abbreviated transcription (Latin):
sub Cicerone factuz ẽe uult sene¬
ca. Certe sua etate disertissimu
Romani generis Catonem dici
solitu constat. Iure igit lelius ĩ
eo sermone quem predixi Cato¬
nem ip̃m nec socrati quẽ Apol¬
linis oraculu ut scimus sapien¬
tissimu iudicauit post ponendũ
dicit non solũ propter illa ratioẽ
quia huns inquit fca illius dic¬
ta laudant᷑. s etia quia illius dic
ta tm̃ huius aut̃e nr̃i facta ⁊ dicta
nõ fortassis pauciora ꝙͣ socratis cõ¬
mendant. Euit eni inter multa
disertissimus ut dixi. sicut enim
naturalis hystorie libro septiõ scͥptõ
est Cato primus portie gentis tres
sũmas in hoĩe res prestitisse existi¬
matus est. optimus orator optimꝰ
imperator optimus senator ⁊ qd̃
xit inmuneras. Cum et si de nul¬
lo alio ꝙ̃ de se ip̃o edite satis mul¬
te eẽnt. Si quidem pro se quater
et quadragies causam dixit. neq
unꝙͣ senio coactus ut per alium

Expanded text:
sub Cicerone factum esse vult Senesub Cicerone factum esse vult Seneca; certe sua etate disertissimum romani generis Catonem dici solitum constat. 4 Iure igitur Lelius, in eo sermone quem predixi, Catonem ipsum nec Socrati, quem Apollinis oraculum, ut scimus, sapientissimum iudicavit, postponendum dicit, non solum propter illam rationem quia «huius» inquit «facta, illius dicta laudantur», sed etiam quia illius dicta tantum, huius autem et facta et dicta non fortassis pauciora quam Socratis commendantur. 5 Fuit enim inter multa disertissimus ut dixi; sicut enim Naturalis Historie libro septimo scriptum est, «Cato primus Portie gentis tres summas in homine res prestitisse extimatus est, optimus orator, optimus imperator, optimus senator». 6 sit innumeras, cum etsi de nullo alio quam se ipso edite satis multe essent, siquidem pro se quater et quadragies causam dixit, neque unquam senio coactus ut per alium
Abbreviated transcription (Latin):
Aren portii cato¬
nis censorii. lau¬
dibus plena sũt
omnia. precipuũ
sapientie cognom̃
obtinuit in qua nulli credit̃ ces¬
sisse. Notum est illud lelii sapiẽtis
apud Tulium qui de hoc Catone
loquens. Aut eniz nemo inquit.
quod quidez magis credo aut si
quisꝙͣ ille sapiens.Neque uero a¬
pud scriptores tm̃ s etia apud
gentes uulgata hec sapientie fa¬
ma est. Quis est enĩ quãus exa¬
cie uulgari qui Catonis audito
nomine non intelligat sapiẽtez
de illa loquor sapientia que nat᷑a¬
liter hominib accidit uera eniz
ac suprema et celestis sapientia
magnis illis uiris ac illustribus
ab scondita et negata non affuit.
in quo ꝗdem miserari illos pociꝰ
decet ꝙ̃ nos quasi de propriis me¬
ritis superbire. quibus illa tam
ralis illa tm̃ sapientia huic uiro
contigit s magna etia scientia
literar. Ad hec eloquentia quãta
illius tẽporis ẽẽ poterat. nõ duz
eni latina lingua ad sũmu cul¬
men sue clantatis ascenderat qd̃

Expanded text:
arci Portii Catonis Censorii laudibus plena sunt omnia; precipuum sapientie cognomen obtinuit, in qua nulli creditur cessisse. Notum est illud Lelii sapientis apud Tullium, qui de hoc Catone «aut enim nemo,» inquit «quod quidem magis credo, aut si quisquam ille sapiens fuit». Neque vero apud scriptores tantum sed etiam apud gentes vulgata hec sapientie fama est; quis est enim, quamvis ex acie vulgari, qui Catonis audito nomine non intelligat sapientem? 2 De illa loquor sapientia que naturaliter hominibus accidit; vera enim ac superna et celestis sapientia, magnis illis viris et illustribus abscondita et negata, non affuit. In quo quidem miserari illos potius decet quam nos quasi de propriis meritis superbire, quibus illa tam ralis illa tantum sapientia huic viro contigit, sed magna etiam scientia literarum; ad hec eloquentia quanta illius temporis esse poterat. Nondum enim latina lingua ad summum culmen sue claritatis ascenderat, quod
Abbreviated transcription (Latin):
quo profecto aliis uiis ꝙͣ armis
⁊ bellis aliisqr ꝙ̃ de armato hoste
uctoriis ac triũphis ascenditur
ħ stelle ⁊ uirgilius poeta memĩt
ĩbucolico carmine. ⁊ simłacru¬
ip̃m cesaris indicio cuiꝰ ĩ u̾tice
stella ẽ. deniq obꝓbriũ illd̃ qd̃
ꝯiurati in extinctu meditatre¬
rãt pͥo ꝗdẽ ĩ tp̃s ac locũ cedis u̾sũ
ẽ. na ⁊ curiã ip̃a ceu ĩ faustũ lo¬
cũ claudi uisu ẽ. hodieq p̾clusa
uixq accessibił ẽ. Id̾ martias ꝑri¬
cidiu noĩari. hoc adiecto ne ũꝙͣ
cedis auctores quor nulłꝰ trien
biit nãli dãnati oes diu̾sis euẽti¬
b ꝑiere. alii naufragio. bello alii
ꝗda se eo ip̃o gladio quo cesarẽ
nulnauerãt occiderũt ut euidẽt᷑
ostenderet cedem illã nec deo nͣ

Expanded text:
quo profecto aliis viis, quam armis quo profecto aliis viis, quam armis et bellis, aliisque, quam de armato hoste victoriis ac triumphis ascenditur. Huius stelle et Virgilius poeta meminit in bucolico carmine, et simulacrum Cesaris ipsum indicio, cuius in vertice stella est. Denique opprobrium illud, quod coniurati in extinctum meditati erant, primo quidem in tempus ac locum cedis versum est; nam et curiam ipsam ceu infaustum locum claudi iussum est, hodieque preclusa vixque accessibilis est; et Idus Martias parricidium nominari, hoc adiecto, ne unquam cedis auctores, quorum nullus triennbiit naturali: damnati omnes diversis eventibus perdere, alii naufragio, bello alii; quidam se ipso gladio, quo Cesarem vulneraverant, occiderunt; ut evidenter ostenderetur cedem illam nec Deo nec
Abbreviated transcription (Latin):
romana ad domũ bruti ⁊ cassii
facib armata ꝯtẽdit uixq uide
repulsa heiũlũ cinã infelice qͥn¬
dam hoiẽm casu obruũ errore no¬
minis delusa discerpsit credens
aliũ eẽ quẽ mordacit̾ ꝑ eos dies
ꝯͣ cesarem locutsi ẽe ꝯstabat affi¬
xũq haste caput uł talit̾ suum
ducem ulta gestauit. Sic aliene¬
aliene culpe illic in nocẽs penas
dedit post hec numidici lapidis
colũna mneodem loco posuit.xx
pedũ altitudinis inscriptõe ad¬
dita parẽti prĩe. ad quã ⁊ sacrifi¬
care ⁊ uouere ⁊ urare ꝑ cesarem
duitiꝰ obẜuatũ ẽ piit anno etati
uiͦ. ⁊ lꝰ relatusq ẽ in numer deor
nõ mo prĩapu ancoritate s opi¬
nione ⁊̃ ppłari. nam ludis quos
ibi Augustus cesar heres eiꝰ insti¬
tuit cͥnita quedã stella .uii. ꝯtimi¬
is dieb circa xi. horã lucis appa¬
ruit. ꝑsuasumq ẽ credule plebi
cesaris eẽ aĩa in celum admissi

Expanded text:
romana ad domum Bruti et Cassii romana ad domum Bruti et Cassii facibus armata contendit, vixque inde repulsa Hevilum Cinnam, infelicem quemdam hominem, casu obvium errore nominis delusa discerpsit, credens alium esse, quem mordaciter per eos dies contra Cesarem locutum esse constabat, affixumque haste caput, velut taliter suum ducem ulta, gestavit. Sic aliene culpe ille innocens penas dedit. Post hec Numidici lapidis columnam in eodem loco posuit XX pedum altitudinis, inscriptione addita: Parenti patrie; ad quam et sacrificare et vovere et iurare per Cesarem diutius observatum est. Periit anno etatis VI et L, relatusque in numerum deorum non modo principum auctoritate, sed opinione etiam populari. Nam ludis, quos ibi Cesar Augustus, heres eius, instituit, cometa quedam stella VII continuis diebus circa XI horam lucis apparuit, persuasumque est credule plebi Cesaris esse animam in celum admissi;
Abbreviated transcription (Latin):
re ferentib ut sine ordine qͦ ꝗsq
uellet initinere suum munus
in campũ ip̃m martiũ deferret.
inde infor a magistratib delatꝰ
ẽ. dũq uͥnã cremandus ess ĩ qsti¬
onẽ uenisset. aliiq incuria ĩ q̃
occisus erat. alii in cella iouis di¬
cerẽt subito duo uiri ignoti suc¬
cĩcti gladiis ⁊ iacula bĩna gestã¬
tes ardentib cereis igne accenso
diremerũt litẽ. secutiq oẽs qͣidi
uinitus p̃mõstrata uiã. Multi
uestes multi arma quib ornati
aduenerant flãmis in iecere. p̃¬
cipue ueterani qui sb̃̾ illo uictori¬
osissime militarant. qi iã armis
uale dicerẽt illo extincto qui sũ¬
mũ fuerat decꝰ armor. Matrone q̃
sua ĩ ignẽ ⁊ filior ornam̃ta iacta¬
bãt. luctus ingens fuit nõ roma¬
nor modo s extraꝵ quoq gẽtiũ
maxiẽ uideor qui sepulciu eius
aliquot ꝯtimus noctib pio offi¬
cio freq̃ntarũt. pacto funere pleb̾

Expanded text:
re ferentibus, ut sine ordine, quo quisque re ferentibus, ut sine ordine, quo quisque vellet in itinere, suum munus in campum ipsum Martium deferret. Inde in forum a magistratibus delatus est; dumque, ubinam cremandus esset, in questionem venisset, aliique in curia, in qua occisus erat, alii in cella Iovis dicerent, subito duo viri ignoti, succincti gladiis et iacula bina gestantes, ardentibus cereis igne accenso, diremerunt litem, secutique omnes quasi divinitus premonstratam viam, multi vestes, multi arma, quibus ornati advenerant, flammis iniecere, precipue veterani, qui sub illo victoriosissime militarant, quasi iam armis vale dicerent, illo extincto, qui summum fuerat decus armorum. Matrone etiam sua in ignem et filiorum ornamenta iactabant. Luctus ingens fuit, non Romanorum modo, sed externarum quoque gentium, maxime Iudeorum, qui sepulcrum eius aliquot continuis noctibus pio officio frequentarunt. Peracto funere, plebs
Abbreviated transcription (Latin):
sororis utriq eĩ nom̃ fuerat. edes
aurea tẽpli informã memorie¬
eiꝰ extructa. lectꝰ eburneꝰ auro stra¬
tus ac purpura. ad caput eiꝰ tro¬
pheũ ad gloriã. ⁊ uestis ĩ q̃ erat
occisus ad cõmiẜatõe spectãciũ
excitandã. simłq int̾ ludos fu¬
nereos ad miẜicordiã occisi ⁊ in¬
uidiã occisoꝵ pacuuianũ illud
int̾ alia decantatũ. Men ẜuasseɨ
ut eẽnt qui me ꝑderẽt. laudatõ¬
nes infunere uiror illustrium
fieri solite ꝓꝑ plixitatẽ ⁊ põpa
funcris cui dies nõ suffectura iu¬
debat᷑ p̃t̾misse sũt. eaꝵq in locu
senatus cõsultũ breue ꝑ p̾conez
iussu ꝯsul recitatũ ẽ. quo cesari¬
cẽs honores diuinos huanoq
decreu̾at. ⁊ p̃t̾ca iuusiurãdu qͦ se
oẽs pro salute eiꝰ obligauerant
ut cuidentiꝰ nõ mõ cedis s pu¬
rii scelus esset. pari cõpendio per¬
missu ẽ mun̾a ad funus ex mo¬

Expanded text:
sororis, utrique enim nomen hoc fuerat; edes sororis, utrique enim nomen hoc fuerat; edes aurea templi in formam eius memorie extructa, lectus eburneus auro stratus ac purpura, ad caput eius tropheum ad gloriam et vestis, in qua erat occisus, ad commiserationem spectantium excitandam; simulque inter ludos funereos ad misericordiam occisi et invidiam occisorum Pacuvianum illud inter alia decantatum: Men' servasse, ut essent, qui me perderent? Laudationes in funere virorum illustrium fieri solite propter prolixitatem et pompam funeris, cui dies non suffectura videbatur, pretermisse sunt, earumque in locum senatus consultum breve per preconem iussu omnes honores divinos humanosque decreverat, et preterea iusiurandum, quo se omnes pro salute eius obligaverant, ut evidentius non modo cedis, sed periurii scelus esset. Pari compendio permissum est munera ad funus ex mo
Abbreviated transcription (Latin):
retur tutores erant noĩati qda
quoq in scḋis ħredib scripti
crant. ut. d. Brutus. qui maxiẽ
in hac cede p̾cipue uidet ĩpius
fuisse. qd̾ quide testm paucis a¬
añ mortẽ m̃sib fecerat. nã ĩ al¬
tͥo an belli ciuł mnitiũ ut qdar
tradunt. Gn. põpeui geneꝵ suũ
unicũ scͥpẜat heredez. s bello ex¬
orto mutandi testĩ uistissima
cã fuit. nemo eĩ hostem sͥ uult
h̾redem legatũ ppło.r. publice
reliqt ortos quos circa tyberim
hẽbat priuate aũt ac uirifi tre
res corpus ĩ tybeñ iactare. bona
publicare. acta reuocare. s ma¬
gnitudiẽ ppetrati facinoris atto¬
niti ⁊ metu.m. antonii qui tũc
ꝯsul ⁊ lepidi qui mag̃r equitũ
dictatori erãt abstriti destiterũt.
fuitq illis unica fuge cura. Qn
⁊̃ ludibriũ extincto p̃paratũ mi¬
rificos in honores u̾sum ẽ Rogꝰei
accensus incãpo martio secꝰ tumł¬
lum iulie nescio ꝗdem an filie an

Expanded text:
retur, tutores erant nominati; quidam retur, tutores erant nominati; quidam quoque in secundis heredibus scripti erant, ut Decimus Brutus, qui maxime in hac cede ac precipue videtur impius fuisse. Quod quidem testamentum paucis ante mortem mensibus fecerat. Nam in altero ante belli civilis initium, ut quidam tradunt, Pompeium generum suum, unicum scripserat heredem; sed bello exorto, mutandi testamenti iustissima causa fuit; nemo enim hostem sibi vult heredem legatum. Populo romano publice reliquit hortos, quos circa Tiberim habebat, private autem ac viritim trecres corpus in Tiberim iactare, bona publicare, acta revocare; sed magnitudine perpetrati facinoris attoniti et metu Marci Antonii, qui tunc consul, et Lepidi, qui magister equitum dictatori erat, absterriti destiterunt, fuitque illis una fuge cura, quoniam etiam ludibrium extincto preparatum mirificos in honores versum est. Rogus enim accensus in campo Martio secus tumulum Iulie, nescio quidem an filie an
Abbreviated transcription (Latin):
infra uigulũ uuln̾at. Cesar cassii
pugioẽ erepto brachioq eiꝰ̃ traiec¬
todum assurgeret alio uulnere
remoratus ẽ. qd̾ unũ ex oĩb leta¬
diq ab oib stricto ferro peti iu¬
dens. neq soli int tantos ⁊ in er¬
mi ꝗcꝙͣ auxilii suꝑesse intelligẽs
sp̃m recollegit. neqd in decor mo¬
riens diceret aut faceret. neque
õmo aliqd dixit nͥ ꝙ ad primũ
uulnus parꝑ infremuit nulla
uoce tñ emissa ⁊ m bruto ĩse ir¬
ruenti grecũ fertur nescio ꝗd bre¬
ue dixisse. de quo cesarem ip̃ dr̃e
mo toga caput obnubit. leuaq
sinũ uestimẽti ad ĩferiores cors
ptes extendit quo cas ess hone¬
tior. Ita ille qui tot tͥras pͥmũ p̾
in urbe roma trar orbẽ inira feli¬
ĩq oẽ tͥrm auditus ẽ ruine fra¬
gor ĩgentis. ¶Q̃ indigne aũt
sit occisus uł hic patet ꝙͣ płres ex
his qui eũ occider̃t in testamẽ¬
to eius filii siꝗs sibi forte nasce¬

Expanded text:
infra iugulum vulnerat. Cesar, Cassii infra iugulum vulnerat. Cesar, Cassii pugione erepto brachioque eius traiecto, dum assurgeret alio vulnere remoratus est, quod unum ex omnibus letadique ab omnibus stricto ferro peti videns, neque soli inter tantos et inermi quicquam auxilii superesse intelligens, spiritum recollegit, ne quid indecorum moriens diceret aut faceret, neque omnino aliquid dixit, nisi quod ad primum vulnus parumper infremuit; nulla voce tamen emissa, et Marco Bruto in se irruenti grecum fertur nescio quid breve dixisse, de quo Cesarem ipsum dicemo toga caput obnubit, levaque sinum vestimenti ad inferiores corporis partes extendit, quo casus esset honestior. Ita ille, qui tot terras primum, post in urbe Roma terrarum orbem mira feliinque omnem terram auditus est ruine fragor ingentis. Quam indigne autem sit occisus, vel hinc patet, quod plures ex his, qui eum occiderunt, in testamento eius filii, si quis forte nasce
Abbreviated transcription (Latin):
tem ⁊ ordinatõe ultimã aliqñ
leg̾et / ꝯtẽpsit lẽtum ac lãguidũ
mortis genus ⁊ pridie q̃ more¬
ref orta in ter cenã mẽcione de
optiõ gnͣe moriendi ip̃e mortẽ
sb̃itam in expectataq pretuleãt
⁊ ĩ qͦtidiano ymone sepe dr̃e soli¬
tus ferebaf satis du se uł nẽ u
marcello cico meniunt. Utrũq
ea res credita cesar ydib matuiᷤᷤ
turbate ualitudĩs cã aliꝙͣ diu do¬
mi detentus tindez.d bruto hor¬
tãte ne expectante senatu frust̃¬
ret̾ ad multũ diei spatiũ hora sci¬
licet.uͥ. ueĩt ĩcuriam põpeianã
que ẽ tarpeie rupis in late expe¬
ditõem ꝑtichã animo agitans.
ibi dũ assediss ꝯuirati eũ sb̃ p̃te¬
xtu obseqi circũsistũt. cũ ciber
tulliꝰ qui primas sͥ tãti facinoris
ptes assũpẜat accedens nescio
ꝗd poposcit. Neganti ĩ presẽs in¬
q aluid tp̃s rem trahenti abutͦ¬
qr humo tegã manib arripͥ. ex¬
clamantiIsta quidem uis ẽ Cassiꝰ

Expanded text:
ordinationem ultimam aliquando legeret, contempsit lentum et languidum mortis genus; et pridie quam moreretur, orta inter cenam contentione de optimo genere moriendi, ipse mortem subitam inexpectatamque pretulerat, et in quotidiano sermone sepe dicere solitus ferebatur satis diu se vel nature Marcello Cicero meminit. Utcumque ea res credita, Cesar Idibus Martiis turbate valetudinis causa aliquandiu domi detentus, tandem Decimo Bruto hortante, ne expectantem senatum frustraretur, ad multum diei spatium, hora scilicet V., venit in curiam pompeianam, que est Tarpeie rupis in latere, expeditionem Parthicam animo agitans. Ibi dum assedisset, coniurati eum sub pretextu obsequii circumsistunt; quum Cimber Tullius, qui primus sibi tanti facinoris partes assumpserat, accedens nescio quid poposcit. Neganti in presens inque aliud tempus rem trahenti ab utroque humero togam manibus arripit: exclamantem: Ista quidem vis est: Cassius
Abbreviated transcription (Latin):
custode ꝑmissos et ca die cedis
⁊ pabło abstinẽtes ⁊ lacumis ⁊¬
manates ubib omitto płimis
hostiis nõ litatũ ⁊ spurĩne arus¬
picis monitus ꝑicłi ĩminẽtis
⁊ regaliolũ auem ĩ pompeiana
curia adiu̾sis uolucrib disere¬
pt̃a. omitto suũ ⁊ uxoris sue sõ¬
niu ⁊ que sũt id gerius oĩa. q̃
auiro tam docto tam magna¬
nimo uire optimo ñ fallor sp¬
ni pot̾ant. s tũc nulgo obẜ ũan
talia imo ⁊ procuran accuratius
⁊ caueri mos erat Illd̾ cͥte sapiẽ¬
tissimo duci oculos aꝑusse de¬
buerat ꝙ ⁊ fama cedis ĩ uulg̾
effusa erat ut qd̾ multi nou̾ãt
ille unus cuiꝰ res agebat᷑ uix igͦ¬
rare potuerit.⁊ ad locũ sue mõtis
eunti ꝗdam obuiꝰ s ignotus sc̃p¬
turam obtulit qua monebatur
ne ad mortẽ iret accepitq illa
nec ꝑlegit. s seripturis aliis qͣs
sinistra manu gestabat qͣi statiz
p̾ea lecturus ĩ miscuit. que pea ẽ

Expanded text:
custode permissos, circa diem cedis custode permissos, circa diem cedis et pabulo abstinentes et lacrimis manantes uberibus. Omitto plurimis hostiis non litatum et Spurine aruspicis monitus periculi imminentis, et regaliolum avem in pompeiana curia a diversis volucribus discerptam. Omitto suum et uxoris sue somnium et que sunt id genus omnia, que a viro tam docto, tam magnanimo iure optimo, nisi fallor, sperni poterant. Sed tunc vulgo observari talia, immo procurari accuratius et caveri mos erat. Illud certe sapientissimo duci oculos aperuisse debuerat, quod et fama cedis in vulgus effusa erat, ut, quod multi noverant, ille unus, cuius res agebatur, vix ignorare potuerit. Et ad locum sue mortis eunti quidam obvius, sed incognitus, scripturam obtulit, qua monebatur, ne ad mortem iret; accepitque illam nec perlegit, sed scripturis aliis, quas sinistra manu gestabat, quasi statim postea lecturus, immiscuit, que postea cum