comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
face̾. Itaq eo die castra posuit ad oppidũ usurpinam
Rł. iãn. ĩde mouit & ꝑueit ad oppidũ lepũ liberã ciui¬
tatẽ & ĩmunẽ. legati ex oppido obuiã ueniũt: libẽter
se oĩa facturos q̃uellet pollicẽt᷑.Itaq cẽturiõibꝰ ad por¬
tas oppidi & custo diis ĩpositis neꝗs miles ĩoppidum¬
introiret: aut ĩuriã facet cuiꝗͣ incole. nõ lõge ab:
oppido secũdũ litꝰ facit castra. Eodẽq naues onera¬
rie & lõgȩ nõ nullȩ casu aduenerũt. reliq̃q ut est ei
nũtiatũ incerte locorũ uticã uͥsus pet̾e̾ uisȩ sũt. Intĩ
cesar a mari nõ diggredi neq meditranea petere'
proptꝰ nauiũ errore eꝗtatũq õẽm innauibꝰ cõtine re
ut arbitror ne agri uastarẽt᷑. aquãq in naues iubet'
cõportaĩ. Remiges interĩ ꝗ aqͣtũ ex nauibꝰ exierant
subito eꝗtes mauri. neq opinãtibꝰ caesariãis adorti mul-¬

Expanded text:
facere. Itaque eo die castra posuit ad oppidum Ruspinamfacere. Itaque eo die castra posuit ad oppidum Ruspinamriis inde movit et pervenit ad oppidum Leptim, liberam civitatem et immunem. Legati ex oppido obviam veniunt, libenter se omnia facturos quae vellet pollicentur. Itaque centurionibus ad portas oppidi et custodiis impositis, ne quis miles in oppidumintroiret aut iniuriam faceret cuipiam incolae, non longe ab oppido secundum litus facit castra. Eodemque naves onerariae et longae non nullae casu advenerunt; reliquae, ut est ei nuntiatum, incertae locorum Uticam versus petere visa sunt. Interim Caesar a mari non digredi neque mediterranea petere propter navium errorem equitatumque in navibus omnem continere, ut arbitror, ne agri vastarentur; aquam in navis iubet comportari. Remiges interim, qui aquatum e navibus exierant, subito equites Mauri neque opinantibus Caesarianis adorti mul
Abbreviated transcription (Latin):
caesar egressus & it̾ facẽ ceꝑat occupat & eiꝰ agmẽ extre¬
mũ inseꝗ ceꝑũt. Quȩ res cũ aĩadusa esset subito legio
multitudinẽ audacissime cõcurrũt.Accidit res ĩcre¬
dibilis ut eꝗtes minꝰ.xxx.galli maurorũ eꝗtũ duo
milia loco pellerẽt:refugerẽtq: in oppidũ. Postꝗͣ repul¬
si & cõiecti erãt intra muitiões caesar itͥ cõstiuitu mire
cõtẽdit. Quo cũ sepiꝰ facerẽt & modo in seq̃rẽt᷑:modo i¬
rursus ab eꝗtibꝰ in oppidũ repellerẽt᷑ cohortibꝰ paucis:
ex ueteranis qͣs secũ habebat in extrẽo agmĩe collocau¬
et ꝑte eꝗtatꝰ. it̾ lenit̾ cũ reliꝗs facẽ cepit.Itaq qͣnto lõ¬
giꝰ ab oppido discedebat᷑.tãto tardiores ad in se q̃ndũ'
erãt nũide.Interĩ initinere ex oppidis & castellis le¬
gationes uẽire: polliceri frumẽtũ. paratosq ẽẽ q̃ ĩꝑassa

Expanded text:
Caesar egressus iter facere coeperat, occupant et eius agmen extreCaesar egressus iter facere coeperat, occupant et eius agmen extremum insequi coeperunt. Quae res eum animadversa esset, subito legionmultitudinem audacissime concurrunt. Accidit res incredibilis, ut equites minus XXX Galli Maurorum equitum II milia loco pellerent fugarentque in oppidum. Postquam repulsi et coniecti erant intra munitiones, Caesar iter constitutum ire contendit. Quod cum saepius facerent et modo insequerentur, modo rursus ab equitibus in oppidum repellerentur, cohortibus paucis ex veteranis quas secuet parte equitatus iter leniter cum reliquis facere coepit. Ita quanto longius ab oppido discedebatur, tanto tardiores ad insequendum erant Numidae. Interim in itinere ex oppidis et castellis legationes venire, polliceri frumentum paratosque esse quae imperasset
Abbreviated transcription (Latin):
captiuũ int̾fici iubet. luterasq nõ dũ ꝑlectas. sicut erãt
signate dat hõi certo ad scipionẽ ꝑferẽdas. Postꝗͣ una
nocte & die ad oppidũ cõsũpta: neq respõsũ ullum ⁊¬
a cõsidio dabat᷑ neq ei reliq̃ copie succurrebãt: neque
eꝗtatꝰ habũdabat. & ad oppidũ oppugnãdũ nõ satis co¬
piarũ hẽ bat & eas tẏronũ. neq pͥmo aduẽtu cõuulneati
ex̾citũ uolebat & oppidi egregia mũitio & difficilis adi
oppugnãdũ erat ascẽsus & nũtiabãt᷑ auxilia magna.
eꝗtatꝰ. oppidaĩs suppetias uẽire: nõ est uisa ratio ad op¬
pugnadũ oppidũ cõmoratio:ne dũ in ea re caesar est oc¬
cupatꝰ. circũuẽtꝰ atergo ab eꝗtatu hostiũ laboraret. Ita¬
q: castra cũ mouẽ uellet subito ex oppido erupit mul¬
titudo atq eꝗtatꝰ subsidio uno tẽpoͬe eis casu succurrit
ꝗerat missus a iuba ad stipẽdiũ accipiẽdũ: castraq ũde

Expanded text:
captivum interfici iubet litterasque nondum perlectas, sicut erant signatae, dat homini certo ad Scipionem perferendas. § 5 Postquam una nocte et die ad oppidum consumpta neque responsum ullum a Considio dabatur, neque ei reliquae copiae succurrebant neque equitatu abundabat et ad oppidum oppugnandum non satis copiarum habebat et eas tironum neque primo adventu convulnerari exercitum volebat, et oppidi egregia munitio et difficilis ad oppugnandum erat ascensus et nuntiabatur auxilia magna equitatus oppidanis suppetias venire, non est visa ratio ad oppugnandum oppidum commorandi, ne, dum in ea re est Caesar occupatus, circumventus a tergo ab equitatu hostium laboraret. § 6 Itaque castra cum movere vellet, subito ex oppido erupit multitudo atque equitatus subsidio uno tempore eis casu succurrit, qui erat missus a Iuba ad stipendium accipiendum, castraque, unde
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfuge̾ cateruatĩ nõ int̾mutũt.Quorũ ex nuͣo collectiᷤᷤ
hõibꝰ illustrioribꝰ: getulos lr̃is ad suos ciues datis: cohor¬
ũdiq ad caesarẽ ueniũt: seq paratos q̃cũq ĩꝑasset &
libẽti aĩo facturos pollicẽt᷑.tãtũ orare & petͬe̾ ab eo
ut sibi pͥsidiũ daret: qͦ tutiꝰ id & sine ꝑiculo face̾ possẽt
se & frumẽtũ et q̃cũq: res ei suppetͣet cõmũis salutiᷤ
proficisci. Quibꝰ rebꝰ cognitis cõsidius lõgus ꝗ adrumẽ¬
n cũ duabꝰ legiõibꝰ & eꝗtibꝰ.dec. pͥerat celerit̾ ibi ꝑte
pͥsidii relicta cũ.uiii.cohortibꝰ ad acillã ire cõtẽdit.
aĩadutisset p̾sidiũ caesaris ibi ee:nõ ausus ꝑiculũ:
suorũ face: nulla re gesta pro multitudie hoium
rursus se adrumẽtũ recepit.deĩde paucis post i¬
diebꝰ eq̃stribꝰ copiis ab labieno adductis rursus acil¬
litanos castris positis obsidere cepit. Per id tẽpus

Expanded text:
perfugere catervatim non intermittunt. Quorum ex numero electis perfugere catervatim non intermittunt. Quorum ex numero electis hominibus inlustrioribus et litteris ad suos civis datis cohoruni,15 ad Caesarem veniunt seque paratos quaecumque imperasset et libenti animo facturos pollicentur; tantum orare et petere ab eo ut sibi praesidium daret, quo tutius id et sine periculo facere possent; se et frumentum et quaecumque res eis suppetecyllam iubet proficisci. Quibus rebus cognitis Considius Longus, qui Hadrumeti cum duabus legionibus et equitibus DCC praeerat, celeriter ibi parte praesidi relicta cum VIII cohortibus ad Acyllam ire contendit. animadvertisset praesidium Caesaris ibi esse, non ausus periculum suorum facere nulla re gesta pro multitudine hominum rursus se Hadrumetum recepit; deinde, paucis post diebus equestribus copiis a Labieno adductis, rursus Acyllitanos castris positis obsidere coepit. § 34 Per id tempus
Abbreviated transcription (Latin):
modi uictoria esset futura. surpe .n. sibi existĩabat
tot reb̾gestis. tãtisq ex̾citibꝰ deuictis. tot tã claris
fuga collectis se cruẽtã adeptũ existiari uictoriam
Itaq cõstituerat gloriã exultationẽq eorũ pau
donec sibi ueteranarũ legionũ ꝑs aliqua ĩsecũdo
cõmeatu occurrisset. Scipio interĩ paulisꝑ ut an-¬
tea dixi in eo loco cõmoratꝰ ut qͣsi despexisse cesarẽ
uideret̃ paulatĩ reducit suas copias incastra. et
cõtione aduocata det̾rore suo desꝑationeq excitꝰ
se eis breui daturũ pollicet᷑. Caesar iubet rursus
milites ad opus redire & ꝑcausã mũitionũ tyrone
in labore defatigare nõ int̾munt.Interĩ numide ge¬
tuli diffugere qͦtidie ex castris scipiõis & ꝑtĩ in reguum
se cõfere: partĩ q ipsi maioresq: eorũ.beneficio.c. marii
usi fuissẽt: caesarẽq eius affinẽ e̾e audiebãt: ĩ eiꝰ castra

Expanded text:
modi victoria esset futura; turpe enim sibi existimabat modi victoria esset futura; turpe enim sibi existimabat tot rebus gestis tantisque exercitibus devictis, tot tam claris suorum ex fuga collectis se cruentam adeptum existimari victoriam. Itaque constituerat gloriam exsultationemque eorum pati, donec sibi veteranarum legionum pars aliqua in secundo commeatu occurrisset. § 32 Scipio interim paulisper, ut antea dixi, in eo loco commoratus, ut quasi despexisse Caesarem videretur, paulatim reducit suas copias in castra et contione advocata de terrore suo desperationeque exercitus se eis brevi daturum pollicetur. Caesar iubet milites rursus ad opus redire et per causam munitionum tirones in labore defatigare non intermittit. Interim Numidae Gaetulique diffugere cotidie ex castris Scipionis et partim in regnum se conferre, partim, quod ipsi maioresque eorum beneficio C. Mari usi fuissent Caesaremque eius adfinem esse audiebant, in eius castra
Abbreviated transcription (Latin):
essẽt copiis adusarii freti. tamẽ sepe a se fugatis
pulsis ꝑt̾ritisq & cõcessã uitã et ignota peccata.
ꝗbꝰ rebꝰ nunꝗͣ tãta suppetẽt ex ipsorũ inertia cõsciẽ¬
tiaq aĩ fiducia uictorie ut castra sua adorͣĩ auderẽt
Preterea ipsius nomẽ auctoritasq magna ex ꝑte eoꝵ
excitꝰ minuebat audaciã. tũ egregie mu̾itiones ca ttͦꝵ
atq ualli: fossarũq altitudo & extra uallũ stili ceci
mirabilẽ in modũ cõsiti: q̃ sine defẽsoribꝰ aditũ adu¬
sariis ꝓhibebãt. scorpionũ. catapultarũ. ceterorũq
telorũ q̃ ad defẽdẽdũ solẽt parai magnã copiã hẽbat
atq hec propt excitũ sui pñtis paucitatẽ &e tyrociniũ
pͥpauerat: nõ hostiũ ui & metu cõmotꝰ sapiẽtẽ se ti¬
midũq hostiũ opinioni p̾bebat. Neq id circo copias
ꝗͣ ꝗͣ erãt pauce tẏronũq nõ educebat in aciẽ. quia
uictorie sue diffideret: sed referre arbitrabat᷑ cuius¬

Expanded text:
essent copiis adversarii freti, tamen saepe a se fugatis, pulsis perterritisque et concessam vitam et ignota peccata; quibus rebus numquam tanta suppeteret ex ipsorum inertia conscientiaque animi victoriae fiducia ut castra sua adoriri auderent. Praeterea ipsius nomen auctoritasque magna ex parte eorum exercitus minuebat audaciam. Tum egregiae munitiones castrorum atque valli fossarumque altitudo et extra vallum stili caeci mirabilem in modum consiti vel sine defensoribus aditum adversariis prohibebant: scorpionum, catapultarum ceterorumque telorum quae ad defendendum solent parari magnam copiam habebat. Atque haec propter exercitus suparaverat, non hostium vi et metu commotus patientem se timidumque hostium opinioni praebebat. Neque idcirco copias, quamquam erant paucae tironumque, non educebat in aciem qui victoriae suae diffideret, sed referre arbitrabatur, cuius
Abbreviated transcription (Latin):
legiõ es ducit. hic cãpus mirabili planitie patet milia
passuũ .xu. Quẽ iugũ ingẽs amari ortũ neqaaes
paltũ uelut theatri efficit spetiẽ. in hoc iugo colles
sut eccelsi pauci. in ꝗbꝰ singule turres speculeq pue

Expanded text:
legiones ducit. Hic campus mirabili planitie patet milia legiones ducit. Hic campus mirabili planitie patet milia passuum XII; quem iugum cingens a mari ortum neque ita praealtum velut theatri efficit speciem. In hoc iugo colles sunt excelsi pauci, in quibus singulae turres speculaeque
Abbreviated transcription (Latin):
rũ dixit. cohortatosq ad suos ciues iubet ꝓficis¬
ci.P.sitius interĩ cũ copiis numidie fines ĩgressꝰ
castello ĩmõtes loco mũito locato ĩq iubabelli
gerẽdi gr̃a & frumẽtũ et resceteras q̃ ad bellũ'
u̾sui solet eẽ cõportauerat ui expugnãdo est poruꝰ¬
Cesar postꝗͣ legiõibꝰ ueteranis duabꝰ eꝗtatu leuiq ar¬
matura copias suas ex secũdo cõmeatu auxerat i
naues ui. onerarias statĩ iubet lilibeũ ad reliquũ
erx̾citũ trãsportãdũ proficisci. ipse.ui.Ał. februar.
circit᷑ uigilia pͥma ĩꝑat speculatores appar atõe sq
oes ut sib̾i pͥsto essẽt. Itaq õibꝰ insciis neq suspican¬
cibꝰ uigilia .iii. iubet oẽs legiões ex castris educicas
se cõseꝗ adoppidũ ruspinã uersus inqͦ ipse presidiũ
habuit et qͥ pͥmũ ad amicitiã eiꝰ accessit. Ande paruu¬
iã ꝓcliuitatẽ diggressus sinistra ꝑte cãpi ꝓpe mas

Expanded text:
rum dixit cohortatusque ad suos civis iubet proficisrum dixit cohortatusque ad suos civis iubet proficisci. P. Sittius interim cum copiis Numidiae finis ingressus castellum in montis loco munito locatum, in quod Iuba belli gerendi gratia et frumentum et res ceteras quae ad bellum usui solent esse comportaverat, vi expugnando est poesar postquam legionibus veteranis duabus, equitatu levique armatura copias suas ex secundo commeatu auxerat, navis exoneratas statim iubet Lilybaeum ad reliquum exercitum transportandum proficisci; ipse VI. Kal. Febr. circiter vigilia prima imperat speculatores apparitoresque omnes ut sibi praesto essent. Itaque omnibus insciis neque suspicantibus vigilia tertia iubet omnis legiones extra castra educi atque se consequi ad oppidum Ruspinam habuit et quod primum ad amicitiam eius accessit. Inde parvulam proclivitatem degressus sinistra parte campi propter mare
Abbreviated transcription (Latin):
ualli facte essẽt simulq: cõsilia uestra cõtra easdẽ
bestias pͥparationẽq pugne cognoscẽmus:atq: ei
renũtiaremus.Qui collaudi a caesare stipẽdioq:
donati ad reliquos ꝑfugas deducũt̃: qͦrũ oratio¬
nẽ celerit ueritas cõprobauit.nãq: postero die
ex legiõibꝰ his qͣs getuli noĩarũt milites legionan
cõplures ab scipiõe incastra caesaris ꝓfugerunt
Dũ hec ad ruspinã gerũtur. M. cato ꝗ utice p̾erat
delectꝰ qͦtidie libertinorũ afrorũ seruorũ dẽiq
et cuiꝰq modi generis hoĩum ꝗ modo ꝑ etatem
submittͬe nõ int̾munt.Legat interĩ ex oppido
tisdre inq tritici modia milia.ccc.cõportata
fuerãt:a ne gociatoribꝰ italicis aratoribusq: ad
caesarẽ uenere.qͣntaq: copia frumẽn apud se sit
docẽt. simulq orãt ut sibi p̾sidiũ mutat. qͦ faciliꝰ
et frumẽtũ & copie sue cõseruẽt.Quibꝰ caesar in'
pñtia grãs agit. p̾sidiũq breui tẽpore semissu¬

Expanded text:
essent, simulque consilia vestra contra easdem bestias comparationemque pugnae cognosceremus atque eis renuntiaremus.' Qui collaudati a Caesare stipendioque donati ad reliquos perfuges deducuntur. Quorum orationem celeriter veritas comprobavit: namque postero die ex legionibus eis quas Gaetuli nominarunt milites legionarii complures ab Scipione in castra Caesaris perfugerunt. § 36 Dum haec ad Ruspinam geruntur, M. Cato, qui Uticae praeerat, dilectus cotidie libertinorum, Afrorum, servorum denique et cuiusquemodi generis hominum, qui modo per aetatem summittere non intermittit. Legati interim ex oppido Thysdrae, in quod tritici modium milia CCC comportata fuerant a negotiatoribus Italicis aratoribusque, ad Caesarem venire, quantaque copia frumenti apud se sit docent simulque orant ut sibi praesidium mittat quo facilius et frumentum et copiae suae conserventur. Quibus Caesar in praesentia gratias egit praesidiumque brevi tempore se missu
Abbreviated transcription (Latin):
gam u̾tit. Neq lõgius ꝓgressus ueritꝰ insidias se ad:
suos recipit. Idẽ altera ꝑs eꝗtũ peditũq caesaris fecit.
his rebꝰ gestis ac ꝓcul hostibꝰ repulsis cõuulneratisq
ad sua p̾sidia se se ut erat institutũ reciꝑe cepit. Interĩ
M. petreus.& cn.piso cũ eꝗuibꝰ nũidis. ccc. electis: pe¬
ditatuq eiusdẽ generis satis grãdi ex itinere recto sub¬
sidio suis cõcurrũt. At hostes suis ex tĩore firmatis.
rursusq renouatis aĩs legiõarios cõu̾sis eꝗs recipiẽtes
nouissiõs adoriͣ & ĩpedire ceꝑũt: qͦminꝰ se ĩ castra reci¬

Expanded text:
gam vertit neque longius progressus veritus insidias se ad gam vertit neque longius progressus veritus insidias se ad suos recipit; idem altera pars equitum peditumque Caesaris fecit. His rebus gestis ac procul hostibus repulsis convulneratisque ad sua praesidia sese, sicut erat instructus, recipere coepit. § 18 Interim M. Petreius et Cn. Piso cum equitibus Numidis MDC6 electis peditatuque eiusdem generis satis grandi ex itinere recta subsidio suis occurrunt. Atque hostes suis ex terrore firmatis rursusque renovatis animis legionarios conversis equitibus recipientes novissimos adoriri et impedire coeperunt quo min
Abbreviated transcription (Latin):
Tũ miles nõssũ inꝗt tyro lahiene: sed de legiõe .x.uetera¬
nus. Tum labienꝰ nõ agnosco inꝗt signa decumanorum
Tũ ait miles.iã me ꝗ sim intelliges. simul cassidẽ de ca-¬
pite deiecit: ut cognosci ab eopossa&e.atq: ita pilũ uiri¬
bus cõtortũ dũ in labienũ mute cõtẽdit eꝗ grauiter
adu̾so pectore affixit. & ait labiene decumũ milit ẽ
ꝗ teperit scuo e̾e̾. Qiũm tamẽ aĩ int̾rorẽ cõiecti et
maxĩe tẏronũ. Circũspicẽ .ii. caesarẽ. neq ampliꝰ face
nisi hostiũ iacula uitaẽ. Cesar interĩ cõsilio hostiũ
cognito iubet aciẽ in lõgiuidinẽ ꝗͣ maximã porrigi
et uiternis cõu̾sis cohortibꝰ ut una post alterã ante
signa dẽderet.ita corona hostiũ dextro sinistroque
cornu mediã diuidit: & unã ꝑtẽ ab altera exclusã i¬
eꝗtibꝰ intrĩsecus adortis cũ peditatu telis cõiectis infu-¬

Expanded text:
Tum miles, 'Non sum,' inquit, 'tiro, Labiene, sed de legione X. veteraTum miles, 'Non sum,' inquit, 'tiro, Labiene, sed de legione X. veteranus.' Tum Labienus, 'Non agnosco,' inquit, 'signa decumanorum.' Tum ait miles: 'Iam me qui sim intelleges'; simul cassidem de capite deiecit, ut cognosci ab eo posset, atque ita pilum viribus contortum, dum in Labienum mittere contendit, equi graviter adverso pectori adfixit et ait: 'Labiene, decumanum militem qui te petit scito esse.' Omnium tamen animi in terrorem coniecti, et maxime tironum: circumspicere enim Caesarem neque amplius facere nisi hostium iacula vitare. § 17 Caesar interim consilio hostium cognito iubet aciem in longitudinem quam maximam porrigi et alternis conversis cohortibus, ut una post, altera ante signa tenderet, ita coronam hostium dextro sinistroque cornu mediam dividit et unam partem ab altera exclusam equitibus intrinsecus adortus cum peditatu telis coniectis in fu
Abbreviated transcription (Latin):
int̾ legionarios pedites iacula coniiciũt.hic cum'
cesariani in eos ĩpetũ fecissẽt. illorũ eꝗtes refugie¬
bãt pedites interĩ resistebãt:dũ eꝗtes rursus cur-¬
currẽdo turbari pedites .n.dũ eꝗtes lõgius a signiˢ
ꝑsequũt᷑: latere nudato a ꝓxĩs nũidis iaculis uul¬
nerabãt᷑. eꝗtes autẽ hostiũ pilũ cursu facile uita¬
bãt: edicit ꝑ ordines ne ꝗs miles ab signis.iiii.pe¬
deslõgiꝰ ꝓcedẽt. E quitatꝰ inter ĩ labieni suorũ mul¬
ttudine cõfisus caesaris paucitatẽ circũire nen¬
conat᷑. ꝗ eꝗtes iuliani pauci multiuidine hostium
defessi : eꝗs uulneratis paulatĩ cedẽ hostes magis
magisq instare. Ita puncto tẽporis õib legionari
ab hostiũ eꝗtatu circũuẽtis. cesarisq copiis in orbẽ com¬
pulsis. intra cãcellos oẽs cõiecti pugnare cogebãt᷑. labienꝰ
miles tyro tã feroculus es: uos qͦq: iste uerbis infatuat
ĩmagnũ me hercle ꝑiculũ uos ĩpulit.misereor uestri

Expanded text:
inter legionarios pedites iacula coiciunt. Hic cum Caesariani in eos impetum fecissent, illorum equites refugiebant; pedites interim resistebant, dum equites rursus curocurrendo turbari — pedites enim, dum equites longius a signis persequuntur, latere nudato a proximis Numidis iaculis vulnerabantur; equites autem hostium pilum militis cursu facile vitabant — edicit per ordines ne quis miles ab signis IIII pedes longius procederet. Equitatus interim Labieni suorum multitudine confisus Caesaris paucitatem circuire conatur: equites Iuliani pauci multitudine hostium defessi equis convulneratis paulatim cedere; hostes magis magisque instare. Ita puncto temporis omnibus legionariis ab hostium equitatum circumventis Caesarisque copiis in orbem compulsis intra cancellos omnes coniecti pugnare cogebantur. § 16 Labienus 'miles tiro? Tam feroculus es? Vos quoque iste verbis infatuavit? In magnum mehercule vos periculum impulit. Misereor vestri.'
Abbreviated transcription (Latin):
nirẽt᷑. Existimabat .n. se acie instructa cũ pedestribꝰ
copis dimicaturũ. cũ utrĩq expectatio fieret neq
cesar se remouet:cũ suorũ paucitatẽ cõtra magnã
ũ hostiũ artificio magis ꝗͣuiribꝰ decernẽdũ uideret
subito adu̾sariorũ eꝗtatꝰ sese extẽdere & ilatitudi¬
nẽ ꝓmouẽ :collesq cõplecti & casaris eꝗtatꝰ extenu

Expanded text:
nirentur: existimabat enim se acie instructa cum pedestribus nirentur: existimabat enim se acie instructa cum pedestribus copiis dimicaturum. § 14 Cum utrimque exspectatio fieret neque Caesar sese moveret et cum suorum paucitate contra magnam vim hostium artificio magis quam viribus decernendum videret, subito adversariorum equitatus sese extendere et in latitudinem promovere collisque complecti et Caesaris equitatum e
Abbreviated transcription (Latin):
tria ꝑ speculatoreᷤ &e antecessores eꝗtes nũtiatur ei
copias hostiũ haud ꝓcul ab sese uisas. & herde cũ:
eo nũtio puluis ingẽs cõspici ceptꝰ est.hac re cognita
caesar celerit iub& eꝗtatũ uniu̾sũ cuiꝰ copiã habuit ĩ
p̾sentiã nõ magnã & sagutarios qͦrũ ꝑuus nus ex
castris exierat accersit.atq: ordinatĩ signa se leuiter
cõseꝗ. ipse antecedẽ cũ paucis armatis. lãq cũ ꝓculi
hostis cõspici posset.milites incãpo iubet galeari &
ad pugnã parai. Quorũ om̃ino nus fuit .xxx. cohor
erat labienus & duo pacidei aciẽ dirigũt mirabili lõ
ita cõdẽsauerãt ut ꝓcul caesariani pedestres copias
arbitrarẽt᷑.Dextrũ ac sinistrũ cornu magnis eꝗtũ
copuis firmauerãt. Interĩ cesar aciẽ dirigit sĩplicẽ
ut poterat ꝓpt̾ paucitatẽ. sagutarios ante aciẽ cõ
pit ut p̾uiderẽt ne multuudĩe eꝗtatꝰ hostiũ circũue¬

Expanded text:
III, per speculatores et antecessores equites nuntiatur ei III, per speculatores et antecessores equites nuntiatur ei copias hostium haud longe ab sese visas. Et hercule cum eo nuntio pulvis ingens conspici coeptus est. Hac re cognita Caesar celeriter iubet equitatum universum, cuius copiam habuit in praesentia non magnum, et sagittarios, quorum parvus numerus, ex castris arcessi atque ordinatim signa se leniter consequi; ipse antecedere cum paucis armatis. Iamque cum procul hostis conspici posset, milites in campo iubet galeari et ad pugnam parari; quorum omnino numerus fuit XXX cohortierat Labienus et duo Pacidei, aciem derigunt mirabili longita condensaverant ut procul Caesariani pedestris copias arbitrarentur; dextrum ac sinistrum cornu magnis equitum copiis firmaverant. Interim Caesar aciem derigit simplicem, ut poterat propter paucitatem; sagittarpit ut providerent ne multitudine equitatus hostium circumve
Abbreviated transcription (Latin):
et erectũ pͥ se gerebat. huic adꝗescebãt hoĩes & in
eiꝰ sciẽtia & cõsilio oĩa sibi ꝓcliua oẽs foͬe sꝑabant
Cesar una nocte in nauibꝰ cõsũpta iã caelo albescẽte
cũ ꝓficisci conaret᷑ subito nauiũ ꝑs de qua timebat
ex errore eodẽ cõferebat᷑. hac re cognita caesar¬
celerit̾ de nauibꝰ ĩꝑat oẽs egredi.atq inlitoͬe arma¬
tos reliquos adueniẽtes milites expectare.Itaque
sine mora nauibꝰ eis inportũ receptis & aduectis t¬
militũ eꝗtũq: copiis rursus ad oppidu ruspinam
rediit:atq: ibi castris cõstitutis ipse cũ classe nauibꝰ¬
onerariis q̃ de errassẽt:subsidio ire clã hostibꝰ uoluis¬
se dicit᷑: ne casu ĩprudẽtes sue naues inclassẽ adu¬
sariorũ inciderẽt.neq: eã rẽ eos uoluisse scire qui
in p̾sidiis relicti milites fuissẽt: ne ꝓpt̾ suorũ paucita¬
tẽ & hostiũ multitudinẽ metu deficerẽt. Inter im cũ
iã caesar ꝓgressus ess& a castris circit̾ milia passuũ,

Expanded text:
e gerebat. Huic adquiescebant homines et in eius scientia et consilio omnia sibi proclivia omnes fore sperabant. § 11 Caesar una nocte in navibus consumpta iam caelo albente cum proficisci conaretur, subito navium pars de qua timebat ex errore eodem conferebatur. Hac re cognita Caesarter de navibus imperat omnis egredi atque in litore armatos reliquos advenientis milites exspectare. Itaque sine mora navibus eis in portum receptis et advectis militum equitumque copiis rursus ad oppidum Ruspinam redit atque ibi castris constitutis ipse cum cohortibonerariis quae deerrassent subsidio ire clam hostibus voluisse, ne casu imprudentes suae naves in classem adversariorum inciderent, neque eam rem eos voluisse scire qui in praesidiis relicti sui milites fuissent, ne hi propter suorum paucitatem et hostium multitudinem metu deficerent. § 12 Interim cum iam Caesar progressus esset a castris circiter milia passuum
Abbreviated transcription (Latin):
lerat. Nãq nullũ portũ t̾re africe qͦ classes decurre¬
rẽt ꝓcerto tutũ ab hostiũ pͥsidio foe̾ suspicabat᷑. sed
fortuitu oblatã. occasionẽ egressus aucupabat᷑.L.i
plãgus interĩ legatꝰ petit a caesare ut sibi daret fa¬
cultatẽ cũ cõsidio agẽdi si posset aliqͣ ratiõe ꝑduci
ad sanitatẽ. Itaq data facultate lrãs cõscribit. & eas
captiuo dat ꝑferẽdas in oppidũ ad cõsidiũ. Quo simul
atq captiuus cũ ꝑueissae. luterasq ut erat mãdatũ cõ¬
sidio porͣigere cepisset: pͥusꝗͣ acciꝑet ille: unde inꝗt

Expanded text:
lerat; nam neque ullum portum terrae Africae quo classes decurrelerat; nam neque ullum portum terrae Africae quo classes decurrerent pro certo tutum ab hostium praesidio fore suspicabatur, sed fortuito oblatam occasionem egressus aucupabatur. § 4 L. Plancus interim legatus petit a Caesare uti sibi daret potestatem cum Considio agendi, si posset aliqua ratione perduci ad sanitatem. Itaque data facultate litteras conscribit et eas captivo dat perferendas in oppidum ad Considium. Quo simul atque captivus cum pervenisset litterasque, ut erat mandatum, Considio porrigere coepisset, prius quam acciperet i
Abbreviated transcription (Latin):
teruehit̾ deĩde neapolĩ. cõplura p̾tea castella et op.¬
et a clupea secũdũ orã maritimã cũ eꝗtatii adru
mẽti .cn.piso cũ mauris circit̾ tribꝰ milibꝰ apꝑuit
Ibi paulisꝑ caesar ante portũ cõmoratꝰ dũ reliq̃ na¬
ues cõuenirẽt expoĩt excitũ. cuiꝰ nuͣs in pͥsẽna fuit
iniuria cuius ꝗͣ cõsedit. cohibetq oẽs a p̾da. Oppidani
ĩterĩ muros armati cõplẽt.Ante portã freq̃ntes cõ¬
sidũt ad se se defẽdẽdũ: qͦrũ nus duarũ legionũ intꝰ
erat. Caesar circũ oppidũ uectꝰ natura loci ꝑspecta
redit incastra. Nõ nemo culpe eiꝰ ĩprudẽtieq assigna¬
bat: ꝙ nec circũ loca gubernatoribꝰ p̾fectisq ꝗͥ petent
p̾ceꝑat. neq ut moͣe ipsiꝰ cõsuetudo suꝑioibꝰ tẽporib
fuerat tabellas signatas dediderat: ut intẽpore iis'
ꝑlectis locũ certũ pererẽt uniu̾si. q minĩe caesarẽ fefel¬

Expanded text:
tervehitur, dein Neapolim; complura praeterea castella et optervehitur, dein Neapolim; complura praeterea castella et opet a Clupeis secundam oram maritimam cum equitatu Hadruens Cn. Piso cum Maurorum circiter tribus milibus apparuit, ibi paulisper Caesar ante portum commoratus, dum reliquae naves convenirent, exponit exercitum, cuius numerus in praesentia fuit iniuria cuiusquam consedit cohibetque omnis a praeda. Oppidani interim muros armatis complent, ante portam frequentes considunt ad sese defendendum; quorum numerus duarum legionum instar erat. Caesar circum oppidum vectus natura loci perspecta rediit in castra. Non nemo culpae eius imprudentiaeque assignabat, quod neque circum loca gubernatoribus praefectisque quid peterent praeceperat neque, ut more ipsius consuetudo superioribus temporibus fuerat, tabellas signatas dediderat, ut in tempore his perlectis locum certum peterent universi. quod minime Caesarem fefel
Abbreviated transcription (Latin):
AESAR ITINERIBUS IUSTIS
xõfectis nullo die int̾misso ad .xiiii.Rł
gãn. lilibeũ ꝑueĩt. statĩq ostẽdit se se na¬
ues uelle cõscẽdere:cũ nõ ampliꝰ legionẽ
naculũ secũdũ litꝰ ipsũ cõstituit: ut ꝓpe fluctꝰ uberaret
indies horasq: parati essẽt. Incidit ꝑ id tẽpus ut tẽpesta¬
tes ad nauigãdũ idoneas no habẽt. nihilominus in i¬
nauibꝰ remiges militesq cõtinere: & nullã pͥt̾mutẽ
uis armature magna ut.Scipionis legioes.x. ele¬
phãti .cxx. classesq ee cõplures. tamẽ nõ detere¬
bat᷑: aĩoq & spe cõfidebat. Interĩ indies & naues
in onerarias.Ita maiorẽ ꝑtẽ nauiũ antecedere
iussit: & in sulã pete̾ apponianã q̃ nõ ab est a lilibeo
Eo cõmoratꝰ bona paucorũ uẽdidit publice.Deinde
alieno pͥtori ꝗ siciliã obtinebat de oĩbꝰ rebꝰ p̾cipit:
Nanq onerarie reliq̃ p̾t̾ paucas uẽto disꝑse atque
errabũde diu̾sa loca petierũt.Clupeã classe pre¬¬

Expanded text:
aesar itineribus iustis confectis nullo die intermisso a. d. XIIII Kal. Ian. Lilybaeum pervenit statimque ostendit sese navis velle conscendere, cum non amplius legionnaculum secundum litus ipsum constituit, ut prope fluctus verberaret. in dies horasque parati essent. Incidit per id tempus ut tempestates ad navigandum idoneas non haberet; nihilo tamen mnavibus remiges militesque continere et nullam praetermittere vis armaturae magna vis, Scipionis legiones X, elephanti CXX classesque esse complures; tamen non deterrebatur animoque et spe confidebat. Interim in dies et naves autem in onerarias. Ita maiorem partem navium antecedere iussit et insulam petere Aponianam, quae abest a Lilybaeo commoratus bona paucorum vendit publice, deinde Alieno praetori, qui Siciliam obtinebat, de omnibus rebus praecipit namque onerariae reliquae praeter paucas vento dispersae atque errabundae diversa loca petierunt. Clupeam classe prae
Abbreviated transcription (Latin):
tudinẽ. L.abienus saucios suos qͦrũ nus maximꝰ fuiti
atq castrorũ suorũ. qͣs singulas scaphe adusariorum
suorũ adorte incẽderãt:atq: expugnabãt.Hacre nun¬
tiata c&esari classes circũ insulas portusq disposuit qͦ
tunus cõmeatꝰ cõportari posset. M.cato interim qui
utce p̾erat. CN. põpei filium multis uerbis assidueq
ob uirgari nõ desistebat. Tuus inꝗt pater istuc etatis cũ
elatꝰ pͥuatusq adolescẽtulus paterni ex̾citꝰ reliquiis.
collectis pene oppressã fũditꝰ deletãq: italiã urbẽq
romã in libertatẽ uĩdicauit. idẽq siciliã a fricã numi

Expanded text:
tudinem. Labienus saucios suos, quorum numerus maximus fuit, tudinem. Labienus saucios suos, quorum numerus maximus fuit, atque castrorum suorum; quas singulas scaphae adversariorum complures adortae incendebant atque expugnabant. Hac re nuntiata Caesar classis circum insulas portusque disposuit, quo tutius commeatus supportari posset. § 22 M. Cato interim, qui Uticae praeerat, Cn. Pompeium filium multis verbis assidueque obiurgare non desistebat. 'Tuus,' inquit, 'pater istuc aetatis cumelatus privatus atque adulescentulus paterni exercitus reliquiis collectis paene oppressam funditus et deletam Italiam urbemque Romanam in libertatem vindicavit, idemque Sicil
Abbreviated transcription (Latin):
post diẽ tertiũ eius diei quo pͥliũ factũ erat aꝓpinqͣre
rias instruͬe.sagiitasq: telaq: ut fierẽt coplura curare:
glãdes fũdere: sudes cõparare:liueras in siciliã nun¬
tiosq mutere:ut sibi crates:materiẽq: cõgererent i¬
ad arietes cuiꝰ in opia in africa eet:p̾terea ferrum
plũbũq muteret᷑. Et iã aĩadutebat frumẽto se in
facti messẽ eẽ nõ factã. p̾terea ex oi africa frumẽ¬
tũ adu̾sarios in pauca oppida & bene mũita cõpor¬
tasse: oẽmq: regionẽ africe exinanisse frumẽto.op¬
pida p̾t̾ea pauca q̃ ipsi suis pͥsiduis tueri poterãt reliqͣ
dirui atq deseri. & eorũ incolas intra sua p̾sidia coe¬
gisse cõmigrare.agros desertos ac uastaros ee.hac t
necessitate caesar coactꝰ pͥuatos ambiẽdo & blãde ap¬
pellãdo aliqͣntũ nũerũ frumẽti in sua p̾sidia cõges¬
serat. eo parce utebat̾. oꝑa interĩ ipse circuire quotidie
et ad t̾ras cohortes in statioe habẽ ꝓpt̾ hostiũ multi¬

Expanded text:
post diem tertium eius diei quo proelium factum erat appropinquare, rias instruere, sagittas telaque ut fierent complura curare, glandis fundere, sudis comparare, litteras in Siciliam nuntiosque mittere, ut sibi cratis materiemque congererent ad arietes, cuius inopia in Africa esset, praeterea ferrum, plumbum mitteretur. Etiam animum advertebat frumento se in facti, messem non esse factam; praeterea ex omni Africa frumentum adversarios in pauca oppida et bene munita comportasse omnemque regionem Africae exinanisse frumento, oppida praeter ea pauca quae ipsi suis praesidiis tueri poterant reliqua dirui ac deseri, et eorum incolas intra sua praesidia coegisse commigrare, agros desertos ac vastatos esse. § 21 Hac necessitate Caesar coactus privatos ambiendo et blande appellando aliquantum numerum frumenti in sua praesidia congesserat et et alteras cohortis in statione habere propter hostium multi
Abbreviated transcription (Latin):
timorẽ cõiecti: ex getulis duos qͦs arbitrabãt suis rebꝰ
amicissiõs magnis pͥmiis pollicitatiõibꝰ propositis ꝓ
ꝑfugis speculãdi grã incẽsaris castra mutũt. Qui si¬
mul ad eũ sũt deducti petierũt ut sibi liceret sinei
ꝑiculo u̾ba ꝓloq. Potestate facta sepenuo ĩqr ĩpator¬

Expanded text:
timorem coniecti ex Gaetulis duos quos arbitrabantur suis rebus timorem coniecti ex Gaetulis duos quos arbitrabantur suis rebus amicissimos magnis praemiis pollicitationibusque propositis pro perfugis speculandi gratia in castra Caesaris mittunt. Qui simul ad eum sunt deducti, petierunt ut sibi liceret verba sine periculo proloqui. Potestate facta, 'Saepenumero
Abbreviated transcription (Latin):
.C. decimus q̃storiꝰ ꝗ ibi cũ grãdi familie sue pͥsidio pre¬
erat cõmeatui paruulũ nauigiũ nactꝰ cõscẽdit ac
se fuga& cõmẽdat.Salustius interĩ p̾tor acelerita¬
nis receptꝰ magno nuo frumẽti inuẽto nauesone¬
rarias qͣrũ ibi satis magna copia fuit cõplet atq
ĩcastra ad caȩsarẽ mutit.Allienus interĩ procõsul¬
e lilibeo innaues onerarias ĩponit legiões.xiii.et
xiiii. et eꝗtes gallos. decc. fũditorũ sagitariorũ¬
q: mille. ac secudũ cõmeatũ in africã mutit ad
caesarẽ. Que naues uẽtũ secũdũ nacte qͣrto die ĩportũ
ad ruspinã ubi caesar castra habuerat incolumes ꝑ¬
uenerũt. Ita cesar duplici leutia ac uoluptate unoi
tẽpore auctꝰ frumẽto auxiluisq tãdẽ suis hilaratus annonaeq¬
aĩs leuata solicitudine depõit legiões eꝗtesꝰ ex nauibꝰ
bellũ inferẽ & lacessere pͥlio subito cõmutatũ nõ sine
magno cõsilio suspicabãt᷑. Itaq ex eiꝰ patiẽna ĩmagnũ

Expanded text:
us, qui ibi cum grandi familiae suae praesidio praeerat commeatui, parvulum navigium nactus conscendit ac se fugae commendat. Sallustius interim praetor a Cercinitanis receptus magno numero frumenti invento navis onerarias, quarum ibi satis magna copia fuit, complet atque in castra ad Caesarem mittit. Alienus interim pro consule Lilybaeo in navis onerarias imponit legionem XIII. et XIIII. et equites Gallos DCCC, funditorum sagittariorumque mille ac secundum commeatum in Africam mittit ad Caesarem. Quae naves ventum secundum nactae quarto die in portum ad Ruspinam, ubi Caesar castra habuerat, incolumes pervenerunt. Ita Caesar duplici laetitia ac voluptate uno tempore auctus, frumento auxiliisque, tandem suis hilaritis annonaque levata sollicitudinem deponibellum inferre ac lacessere proelio, subito commutatum non sine magno consilio suspicabantur. Itaque ex eius patientia in magnum
Abbreviated transcription (Latin):
auq inunũ quẽq collẽ tures castellaq face cepit do sie
eas mui semihiora fecit. Postqͣ nõ ita loge abultio colle
curriq fuit qͥ proxĩa fuit castris adusariorũ inqua
docusse pͥsidiũ stationẽq nũidarũ. cẽsar paulispe.
comorat᷑ ꝑspectaq natura loci eꝗtatu instatione
dispo sito legiõibꝰ opꝰ auribuit. brachiũq medio iugo
ab eo loco adquẽ ꝑuenerat usq adeũ unde egre ssus:
erat iubet dirigi ac muiri. Quod postꝗ̃ scipio labie¬
nusq aĩaduterũt eꝗtatuõi ex castris eduto agreep

Expanded text:
facere coepit atque ea minus semihora effecit; et postquam non ita longe ab ultimo colle turrique fuit, quae proxima fuit castris adversariorum, in qua docui esse praesidium stationemque Numidarum, Caesar paulisper commoratus perspectaque natura loci equitatu in statione disposito legionibus opus attribuit bracchiumque medio iugo ab eo loco ad quem pervenerat usque ad eum unde egressus erat iubet derigi ac muniri. Quod postquam Scipio Labienusque animadverterant, equitatu omni ex castris educto acieque
Abbreviated transcription (Latin):
oculis domitii suã probare oꝑã studebãt. Ip̃i massili¬
enses & celeritate nauiũ & sciẽtia gubernatorũ cõ¬
sisi nr̃os eludebãt. ĩpetusq eorũ excipiebãt: & quo ad
licebat latioͬe spatio producta longiꝰ acie circũueire:

Expanded text:
am probare operam studebant. Ipsi Massilienses et celeritate navium et scientia gubernatorum confisi nostros eludebant impetusque eorum excipiebant et, quoad licebat latiore uti spatio, producta longius acie circumvenire
Abbreviated transcription (Latin):
tnra ampliato honore uectigalia que Metellus imposuisset: a sena¬
tu petisse et eis pecuniis prouintiam se liberasse: simulq patrocinio
suspecto multis legionibus abse insenatum inductis: simul pu¬
blicis: pͥuatis q cansis multoꝵ innimiticiis susceptis defendisse. Suo
item inconsulatu absentem que potuisset cõmoda prouintie tribu¬
isse. Omnium eorum ĩcõmodorum esse ĩmemores et ingratos eos in
ĩ medio foro nepharie interficere uoluistis. Uos semꝑͥ patem odistis
bñfitia promalefitiis: malefitia probñfitiis hñt᷑. ita neq in otio cõ¬
cõdiam neq inbello uĩtutem nullo tp̃r retinẽ potuistis. priuatꝰ ex
fuga. CN.pompeius adolescens a uobis receptus, fasces imperiũq
sibi arripuit multis interfectis ciuibus auxilia .̃. ppłm. Ro. comꝑ
auit. agros: prouĩtiamq ur̃o impulsu depopulauit: inquo uos
dirue possent: quarum laudibus &e ui̾tute ce cꝰ

Expanded text:
aetura ampliato honore vectigalia quae Metellus inposuisset a senaaetura ampliato honore vectigalia quae Metellus inposuisset a senatu petisse et ea pecunia provinciam liberasse simulque patrocinio suscepto multis legationibus ab se in senatum inductis simul publicis privatisque causis multorum inimicitiis susceptis defendisse; suo item in consulatu absentem quae potuisset commoda provinciae tribuisse: eorum omnium commodorum et immemores et ingratos in in medio foro nefarie interficere voluistis. Vos ita pacem semper odistis aberi. Apud vos beneficia pro maleficiis, maleficia pro beneficiis habentur. Ita neque in otio concordiam neque in bello virtutem ullo tempore retinere potuistis. Privatus ex fuga Cn. Pompeius adulescens a vobis receptus fascis imperiumque sibi arripuit, multis interfectis civibus auxilia contra populum Romanum comparavit, agros provinciamque vestro impulsu depopulavit. In quo vos diruere possent? Quarum laudibus et virtute . .
Abbreviated transcription (Latin):
recuꝑandum occasionem non pretermictunt: et reliquos ui¬
uos capiunt.xiiii. millia: ac deinde uersaonem proficiscũt᷑
quod oppidum munitione magna continebat᷑ sic ut ip̃e locus ñ
solum oꝑe. sed et̃ nã editus adoppugnandum hostem appeteret
Hoc acciderat ꝙ aqua preterq in ip̃o oppido non erat. Nã cit¬
que res magno erat adiumento oppidanis. Tum pterea ecibe¬
tutiorem efficeret oppugnatioẽm dẽm materiam curtũ oppi¬
clum surtissam intro congessit. lta necessario deducebantũ
Nostri ut a munda quem proxime coeꝑant: materiam illo depõtarent.
dum hec admundam gerunt᷑. et uersaonem Cesar adhyspalim cũ agadi¬
hus se recepisset. Insequenti die conctioẽ aduocata cõmemorat initio
questurȩ suȩ eam prouintiam exomnibus prouintiis peculiaẽm dibi
constituisse: & que potuisset eo tp̃r bñsitia lãgitum esse. Insequenti p̃¬

Expanded text:
reciperandum occasionem non praetermittunt et reliquos vireciperandum occasionem non praetermittunt et reliquos vivos capiunt, XIIII milia. Ursaonem proficiscuntur; quod oppidum magna munitione continebatur, sic ut ipse locus non solum opere sed etiam natura datus ad oppugnandum hostem appareret. Huc accedebat ut aqua praeter quam in ipso oppido unam cirquae res magno erat adiumento oppidanis. Tum praeterea accedetutiorem efficeret, omnem materiem circum oppidum succisam intro congessit. Ita necessario diducebantur nostri, ut a Munda, quod proxime ceperant, materiem illo deportarent. § 42 Dum haec ad Mundam geruntur et Ursaonem, Caesar, ad Hispalim cum Gadibus se recepisset, insequenti die contione advocata commemorat: initio quaesturae suae eam provinciam ex omnibus provinciis peculiarem sibi constituisse et quae potuisset eo tempore beneficia largitum esse; insequente pr
Abbreviated transcription (Latin):
ex cũsiones eiciebant᷑: et sic prope quottidianis pugnis insidias po¬
nunt exinꝑtito signa distribuũt. Erant parati qui naues incen¬
derent: intensisq sibi subsidium repeterent. Hi sic dispositi
cum ex castello didius adpropellendum processisset cũ copiis.
Signum alusitanis tollit᷑. naues incendunt᷑: simulq qui ĩ castel¬
lo adpugnam processerunt: eodem signo fugientes latrones dũ
ꝑ sequunt᷑ atergo in sidie clamore sublato circũueniũt. Didius
magna cum uirtute cum pluribus interficit᷑: Nonnulliq ea pu¬
gna scaphas que aedlitus fuerũt occupant. Item complures nan-¬
do ad naues: que infolo fuerunt: se recipiunt: anchoris q subla¬
tis pelagus remis petere coeperunt: que res eoꝵ uite fuit sub¬
sidio. Lusitani p̃da potiunt᷑. Cesar agadibusrũsuo hyspalys
retũrit. fabius maximus quem ip̃e ad p̃sidium oppugnãdũ

Expanded text:
excursiones eliciebatur,122 et prope cotidianis pugnis insidias poexcursiones eliciebatur,122 et prope cotidianis pugnis insidias ponunt et tripertito signa distribuunt. Erant parati qui navis incenderent, incensisque qui subsidium repellerent:123 hi sic dispositi cum ex castello Didius ad propellendum processisset cum copiis, signum a Lusitanis tollitur, naves incenduntur, simulque qui ex castello ad pugnam processerant, eodem signo fugientis latrones dum persequuntur, a tergo insidiae clamore sublato circumveniunt. Didius magna cum virtute cum compluribus interficitur; non nulli ea pugna scaphas quae ad litus fuerant occupant, item complures nando ad navis quae in salo fuerunt se recipiunt, ancoris sublatis pelagus remis petere coeperunt; quae res eorum vitae fuit subsidio. Lusitani praeda potiuntur. Caesar Gadibus rursus ad Hispalim recurrit. § 41 Fabius Maximus, quem ad Mundam praesidium oppugnandum
Abbreviated transcription (Latin):
giendum. Item ꝑploci dificultatem: neq equo: neq uehiculo salu¬
tis suȩ presidium parare poterat. Cedes anuĩs undiq admini¬
strabat᷑ ex clusa munitioẽ amissisq auxiliis: ad cõuallem atque¬
exesum locum inspeluncha pompeius se occultare coepit: uͭ antĩo
non facile inueniret᷑ nisi captiuorum inditiis: itaq ibi interficit᷑
Cum Cesar gadibus fuisset hyspalim pridie yꝙ apͥł capͥ allatũ
et ppł̃o datum est inconspectum. Interfecto. CN. pompeio ado¬
lescente. Didius quem sup̃ demõstrauimus illa affectꝰ letitia ꝓxi¬
mo se recipere colle. nõ nullas ꝙ naues adreficiẽdũ subdixxit
Lusitani qui ex pugna suꝑfuerunt ad signum se receperũt. & bñ ma¬
gna manu comꝑata ad didium se repõtant. huic et si nõ aberat diligẽ¬
tia ad naues tuendas non numq̃: tamen excastello ꝑꝑ eoꝵ crebras

Expanded text:
giendum, itemque propter loci difficultatem neque equo neque vehiculo salugiendum, itemque propter loci difficultatem neque equo neque vehiculo saluti suae praesidium parare poterat. Caedes a nostris undique administrabatur. Exclusus munitione amissisque auxiliis ad convallem exesumque locum in speluncam Pompeius se occultare coepit, ut a nostris non facile inveniretur nisi captivorum indicio. Ita ibi interficitur. Cum Caesar Gadibus fuisset, Hispalim prid. Id. April. caput allatum et populo datum est in conspectum. § 40 Interfecto Cn. Pompeio adulescente Didius, quem supra demonstravimus, illa adfectus laetitia proximo se recepit castello non nullasque navis ad reficiendum sLusitani qui ex pugna superfuerunt ad signum se receperunt et bene magna manu comparata ad Didium se reportant. Huic etsi non aberat diligentia ad navis tuendas, tamen non numquam ex castello propter eorum crebras
Abbreviated transcription (Latin):
tem iter faciunt. Pomprius humero et sinistro crure erat uehe¬
menter sautius. huc accedebat ut ẽt telũ infõxisset: que res maxĩe
impediebat. lta lectica adtũrem qua esset allatus in ea ferebat Lusi
equitatn cohõtibusq tirꝯduditur. Erat accessus loci dificultas.
munitum ltcum nã ooeꝑat sibi pompeius quem uix magna mul¬
titudine deducti homines sex suꝑiõe loco defendere possent subeũt
inaduentu nr̃i depellunt᷑ telis quibus cedentibus cupidius inseq¬
bant᷑ aduersarii et tonfestim tardabant᷑ abaccessu. hoc sepius fc̃to
aduertebat nostro magno id fieri ꝑiculo oꝑe tĩcum uenire ĩstitu¬
it. Pari aũt et celeri festinatione tircũmunitioem in uigum diri¬
gunt: ut equo pede cum aduersariis congredi posset: quib cum
animaduersum esset fuga sibi presidiumꝰ capiũt. Pompeius ut
sup̃ demõstrauimus. sautio et intõto talo. idcircho tardabat᷑ ad fu¬

Expanded text:
tem iter faciunt. Pompeius umero et sinistro crure vehetem iter faciunt. Pompeius umero et sinistro crure vehementer erat saucius. Huc accedebat ut etiam talum intorsisset; quae res maxime impediebat. Ita lectica ad turrem cum esset ablatus in ea ferebatur. Lusitequitatu cohortibusque circumcluditur. Erat accessus loci difficilis. munitum locum natura ceperat sibi Pompeius, ut quamvis magna multitudine adducta pauci homines ex superiore loco defendere possent. Subeunt in adventu nostri, depelluntur telis. Quibus cedentibus cupidius insequebantur adversarii et confestim tardabant ab accessu. Hoc saepius facto animum advertebatur nostro magno id fieri periculo. Opere circummunire instituunt;118 pares autem ex celeri festinatione circummunitiones iugo derigunt, ut aequo pede cum adversariis congredi possent. A quibus cum animum adversum esset, fuga sibi praesidium capiunt. § 39 Pompeius, ut supra demonstravimus, saucius et intorto talo idcirco tardabatur ad fu
Abbreviated transcription (Latin):
essent indeditionem distributi coniurant inter sese ut noctu signo dato:
qui inoppido fuissent:eruptionem facẽnt: illi cedem incastis ad mini¬
strarent. Hac re cognita insequenti die uigilia.3ͦ. tessera data omnes¬
da oppugnat que ꝑꝑ pompeium desentire coeꝑant. ꝑs erat que legatos
adcesarem miserat. pars erat inqua pompeianaꝵ p̃atium fautoẽs ẽẽnt
Seditione concitata ꝑtes occupant: cedes fit magna. Sautius põpeius
naues .xxx. occupat longas &e profugit. Didius. qui gadis classi p̃fuiss
adquem nuntius simul allatus est. confestim q sequi coepit ptĩ peditatib
sent alteram applicant. Dum aquantur didius classe occuit naues
incendit. non nullas capit. Pompeius cum paucis profugit: et locum
quemdam nã munitum occupat. Equites et cohõtes que ad ꝑseq̃ndũ
misse erant speculatoribus antemissis certioẽs fiunt: ce diem & noc¬

Expanded text:
essent in legionem distributi, coniurant inter sese, ut noctu signo dato essent in legionem distributi, coniurant inter sese, ut noctu signo dato qui in oppido fuissent eruptionem facerent, illi caedem in castris administrarent. Hac re cognita insequenti nocte vigilia tertia tessera data extda oppugnat, propter Pompeium dissentire coeperunt. Pars erat quae legatos ad Caesarem miserat, pars erat quae Pompeianarum partium fautores essent. Seditione concitata portas occupant; caedes fit magna; saucius Pompeius navis XX occupat longas et profugit. Didius, qui Gadibus classi praefuisset, simul nuntius allatus est, confestim sequi coepit; Carteia pedites sent, ad terram applicant. Dum aquantur, Didius classe accurrit, navis incendit, non nullas capit. § 38 Pompeius cum paucis profugit et locum quendam munitum natura occupat. Equites et cohortes qui ad persequendum missi essent speculatoribus antemissis certiores fiunt; diem et noc
Abbreviated transcription (Latin):
precludunt. de integro pugnare coeperunt.Dum hec gerunt᷑ Legati
cãtulenses nuntiarunt ꝙ pompeium in ptate hrent: quod antea cesari
põtas preclusissent illo bñfitio suum malefitium existimabãt se lu¬
crifacere. Lu sytani hyspalim oppugnare nullo tempore desistebãt. qđ
Cesar dum animaduerteret se oppidum capere contenderet ut hoĩes
ꝑditi incenderent et menia delerent. Ita consilio hĩto noctu patit᷑ lu¬
sitanos eruptionem facere id quod consulto non existimabant fieri ita
ĩrumpendo naues que adbaetim flumen fuissent incendũt. Nostri
dum incendio detinent᷑ illi profugiunt: et ab equitibus conciduntũ:
quo facto oppido recuꝑato hastam iter facere ccepit: exqua ciuitate
legati addeditionem uenerant. Mindensesq qui et prcelio inoppidum con¬
fugerant cum diutius circum sedent: bñ multi dedinoẽm faciũt. Et cũ

Expanded text:
praecludunt, de integro pugnare coeperunt. § 36 Dum haec geruntur, legati praecludunt, de integro pugnare coeperunt. § 36 Dum haec geruntur, legati Carteienses renuntiaverunt quod Pompeium in potestatem haberent. Quod ante Caesari portas praeclusissent, illo beneficio suum maleficium existimabant se lucri facere. Lusitani Hispali pugnare nullo tempore desistebant. Quod Caesar cum animadverteret, si oppidum capere contenderet, timuit ne homines perditi incenderent et moenia delerent; ita consilio habito noctu patitur Lusitanos eruptionem facere; id quod consulto non existimabant fieri. Ita erumpendo navis, quae ad Baetim flumen fuissent, incendunt. Nostri dum incendio detinentur, illi profugiunt et ab equitibus conciduntur. Quo facto oppido reciperato Astam iter facere coepit; ex qua civitate legati ad deditionem venerunt. Mundenses, qui ex proelio in oppidum confugerant, cum diutius circumsiderentur, bene multi deditionem faciunt et, cum