comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nfecto iam labore exercitũ xu. mil spacio constitit dat
gnũ sabura aciem constituit et circũire ordines atq hortari in¬
cipit sed peditatu dũ taxat procul ad spẽm utitur equites ĩ aciẽ
innctit Nondeẽ negocio curio suosq hortatur ut spem
mnuirtute reponant ne militibus quidẽ ut clefessis neq equitib
ut paucis et labore confectis studiũ ad pugnandũ uirtusq de¬
at sed hi erant nũo .cc. reliqui in itinere susubstit̾ant .l.
q in partem impetũ fecerant hostes loco cedere cogebant seel neq
longuis fugientes ꝑsequi uehementius equo incitare poterant
t ẽquitatus hostiũ ab utroq cormi circũire aciẽ nr̃ãm e
sos proterere incipit Cũ cohortes ex acie procucurrissent numide
nitegri celeritate impctum nostrorum effugiebant rursusq ad
ordines suos se recipientes circuibant et ab acie excludebant sic

Expanded text:
confecto iam labore exercitu xvi milium spatio constitit. dat suis confecto iam labore exercitu xvi milium spatio constitit. dat suis signum Saburra, aciem constituit et circumire ordines atque hortari incipit. sed peditatu dumtaxat procul ad speciem utitur, equites in aciem immittit. non deest negotio Curio suosque hortatur, ut spem omnem in virtute reponant. ne militibus quidem, ut defessis, neque equitibus, ut paucis et labore confectis, studium ad pugnandum virtusque deerat; sed hi erant numero cc, reliqui in itinere substiterant. hi quamcumque in partem impetum fecerant, hostes loco cedere cogebant, sed neque longius fugientes prosequi, nec vehementius equos incitare poterant. at equitatus hostium ab utroque cornu circumire aciem nostram et aversos proterere incipit. cum cohortes ex acie procucurrissent, Numidae integri celeritate impetum nostrorum effugiebant, rursusque ad ordines suos se recipientes circumibant et ab acie excludebant. sic
Abbreviated transcription (Latin):
ga perterritos adoriri posset at illi itinere tocius noctis con¬
fecti subsequi non poterant atq alii alio loco resistebant ne
ħ quidẽ res curionẽ ad spem morabatur Iuba cercior factus
a sabura de nocturno prelio.n. mil hispanorũ et gallorum
cquitũ quos sue custodie causa circũse hr̃e consuerat et pedi¬
tum cam partem ciuui maxime confidebat saburre submictit
Ip̃e cũ reliquis copus clephantisq lx. lentiuis subsequitur sul¬
picatus premissis equitibus ip̃m affore curionẽ Sabura copia
equitum peclitumq instruit atq his imꝑat utsimulatione
timoris paulatim cedant ac peclem referant sese cũ opus
esset signũ prelu daturũ et quod rẽ postulre cognouisset
imperaturũ Curio ad supcriorẽ spẽ acllita presentis tp̃is opi¬
nione hostes fugere arbitratus copias ex locis suꝑioribus in
campum deducit Quibus exlocis cũ longius eẽt progressũ

Expanded text:
ga perterritos adoriri posset. at illi itinere totius noctis conga perterritos adoriri posset. at illi itinere totius noctis confecti subsequi non poterant atque alii alio loco resistebant. ne haec quidem res Curionem ad spem morabatur. Iuba certior factus a Saburra de nocturno proelio ii milia Hispanorum et Gallorum equitum, quos suae custodiae causa circum se habere consuerat, et peditum eam partem, cui maxime confidebat, Saburrae summittit; ipse cum reliquis copiis elephantisque lx lentius subsequitur. suspicatus praemissis equitibus ipsum adfore Curionem Saburra copias equitum peditumque instruit atque his imperat, ut simulatione timoris paulatim cedant ac pedem referant; sese, cum opus esset, signum proelii daturum et quod rem postulare cognovisset imperaturum. Curio ad superiorem spem addita praesentis temporis opinione hostes fugere arbitratus copias ex locis superioribus in campum deducit. Quibus ex locis cum longius esset progressus,
Abbreviated transcription (Latin):
querit quis castris ad bagradam presit responlent saburrã
reliqua studio itincueris conficiencli querere premictit ꝓxima¬
q respiciens signa ucdetis ne inquit milites captiuorũ orõnẽ
cũ perfugis cõuenire ab cẽ regem exiguas eẽ copias missas que
paucis equitibus pares eẽ non potuerint ꝓ iñ acl preclã ad glo¬
riam properate ut iam de premus ur̃is et de referencla grã
cogitare incipianius erant ꝑse magna que gesserant equites
presertim cum corum exigius nus cũ tanta multitudine nu¬
midarum confe̾rentur hec tamẽ ab ip̃is inflacius cõmemora¬
bantur ut desius homines laudibus libenter predicant Multa
preterea spolia preferebantur capti homines equitesq produce¬
bantur ut quicquid intercederet temporis ħ hoĩ uictoria mo¬
rari uteretur Ita spc̃i curionis militum stuclia non leerant e¬
quites sequi uibet sese iterq accelerat ut quã maxime ex fu¬

Expanded text:
quaerit, quis castris ad Bagradam praesit; respondent Saburram. quaerit, quis castris ad Bagradam praesit; respondent Saburram. reliqua studio itineris conficiendi quaerere praetermittit proximaque respiciens signa, videtisne, inquit milites, captivorum orationem cum perfugis convenire? abesse regem, exiguas esse copias missas, quae paucis equitibus pares esse non potuerint? proinde ad praedam, ad gloriam properate, ut iam de praemiis vestris et de referenda gratia cogitare incipiamus. erant per se magna quae gesserant equites, praesertim cum eorum exiguus numerus cum tanta multitudine Numidarum conferretur. haec tamen ab ipsis inflatius commemorabantur, ut de suis homines laudibus libenter praedicant. multa praeterea spolia praeferebantur, capti homines equitesque producebantur, ut quidquid intercederet temporis, hoc omne victoriam morari videretur. ita spei Curionis militum studia non deerant. equites sequi iubet sese iterque accelerat, ut quam maxime ex fu
Abbreviated transcription (Latin):
re creedens consiliũ conmictat et preliũ cõmictere constituit
multũ ael hanc rem probandam acliuuat adulescencia ma
gerende his rebus impulsis equitatũ omnẽ prima nocte ad ca¬
itra hostiũ mictit ad flum̃ bagradam quibus preerat Sabura
de quo ante erat auclitum sed rex cũ omĩbus copus ĩsequebat᷑.
et  miliũ passuũ interuallo absabura conseclerat Equites missi
nocte iter conficiũt Imprudentis atq mopinantis hostis aggre¬
diuntur Numile enĩ quadam barra consuetudine nulł or¬
us passim conseclerant hos oppressos sompno et clispo
acdorti magnũ eorũ numerũ interficiũt multi perterri pro¬
fugũt Quõ facto ad curionẽ equites reuertuntũtur captiuos
eum reducũt Curio cum om̃ibus copiis quarta ui
erierat cohortibus .u. castris presidio relictis ꝓ gressus m̾il
passũ ui. equites cõuenit rem gestam cognouĩt ex captiuis

Expanded text:
temere credens consilium commutat et proelio rem committere constituit. temere credens consilium commutat et proelio rem committere constituit. multum ad hanc rem probandam adiuvat adulescentia, maducia rei bene gerendae. his rebus impulsus equitatum omnem prima nocte ad castra hostium mittit ad flumen Bagradam. quibus praeerat Saburra, de quo ante erat auditum, sed rex cum omnibus copiis insequebatur et vi milium passuum intervallo ab Saburra consederat. equites missi nocte iter conficiunt imprudentisque atque inopinantis hostis adgrediuntur. Numidae enim quadam barbara consuetudine nullis ordinibus passim consederant. hos oppressos somno dispersos adorti magnum eorum numerum interficiunt; multi perterriti profugiunt. quo facto ad Curionem equites revertuntur captivosque ad eum reducunt. Curio cum omnibus copiis quarta vigilia exierat cohortibus v castris praesidio relictis. progressus milia passuum vi equites convenit, rem gestam cognovit; ex captivis
Abbreviated transcription (Latin):
se regen iusurum existimabat sed ubi certis auctoribus comꝑe¬
rit minus .u. et .xx. milibus longe ab utica eius copias ab cc̃
ctis municionibus sese in castra corneliana recepit
mentum compor̃tare castra munire materiã conferre cepit
statĩq insiciliam misit uti duc legiones reliquus q equitata
et loci municionẽ et maris propinquitate et aque et sapia¬
salis copia cuuis magna uis iam exproximis erat saluus eo¬
ngesta non materia multitudine arborũ nõ frum
erant plenissimi agri deficere poterat. Itaq om̃iũ suorũ cõsen¬
su curio reliquas copias expecta et bellũ elucere parabat his
institutis rebus probatisq consiluis experfuguis quib
oppidanis auelit iubam reuocatũ finitimo bello et controũ¬
sus leptitanorũ restitisse in regno saburrã euis prefectũ cũ me¬
crio copiis missũ utice appropinquara his auctorib

Expanded text:
se regem nisurum existimabat. sed ubi certis auctoribus compese regem nisurum existimabat. sed ubi certis auctoribus comperit minus v et xx milibus longe ab Utica eius copias abesse, relictis munitionibus sese in Castra Cornelia recepit. huc frumentum comportare, castra munire, materiam conferre coepit, statimque in Siciliam misit, uti duae legiones reliquusque equitatus ssima natura et loci munitione et maris propinquitate et aquae et salis copia, cuius magna vis iam ex proximis erat salinis eo congesta. non materia multitudine arborum, non frumentum, cuius erant plenissimi agri, deficere poterat. itaque omnium suorum consensu Curio reliquas copias expectare et bellum ducere parabat. His constitutis rebus probatisque consiliis ex perfugis quibusdam oppidanis audit Iubam revocatum finitimo bello et controversiis Leptitanorum restitisse in regno et Saburram, eius praefectum, cum mediocribus copiis missum Uticae adpropinquare. his auctoribus
Abbreviated transcription (Latin):
detercia uigilia silentio exercitum in oppiclũ reducit Postero
die curio obsielere uticam ualloq circũmunire instituit.
Erat in oppidum multituedo insolens belli cliuturiutate otii
uticenses pro quibusdam cesaris in se beneficus illi amicissimi
cõuentul si qui ex uarus generibus constaret terror ex suꝑio¬
ribus prelis magnus Itaq cleditione om̃s in palam loquebã¬
tur et cũ .p. attĩo agebant ne sua pertinacia om̃ĩũ fortunas.
perturbari uellet ħ cũ agerentur nũcii ꝑmissi ab rege iuba
uenerũt qui illum ad else cũ magnis copiis dicẽnt et de cu¬
stoclia ac clefensione urbis hortarentur q̃ res eorũ ꝑterritos
umos confirmauit Nunciabantu ħ eał curioni sed
diu fides ficri non poterat tantam habebat suarũ rerũ fiduciã
iamq cesaris in hispania res scclẽ in affricam nunciis ac litte¬
ris perferehantur Quibus omĩbus rebus sublatus nihil contra

Expanded text:
de tertia vigilia silentio exercitum in oppidum reducit. Postero de tertia vigilia silentio exercitum in oppidum reducit. Postero die Curio obsidere Uticam valloque circummunire instituit. erat in oppido multitudo insolens belli diuturnitate otii, Uticenses pro quibusdam Caesaris in se beneficiis illi amicissimi, conventus is qui ex variis generibus constaret, terror ex superioribus proeliis magnus. itaque de deditione omnes iam palam loquebantur et cum P. Attio agebant, ne sua pertinacia omnium fortunas perturbari vellet. haec cum agerentur, nuntii praemissi ab rege Iuba venerunt, qui illum adesse cum magnis copiis dicerent et de custodia ac defensione urbis hortarentur. quae res eorum perterritos animos confirmavit. Nuntiabantur haec eadem Curioni, sed aliquamdiu fides fieri non poterat; tantam habebat suarum rerum fiduciam. iamque Caesaris in Hispania res secundae in Africam nuntiis ac litteris perferebantur. quibus omnibus rebus sublatus nihil contra
Abbreviated transcription (Latin):
paulũ q affuit quĩ uarũ interficeret quod ille ꝑiculũ sublato ad
iuis conatum sclm̃ uitauit tabuis ac proximis militil
uentus interficitur hac fugientiũ multitudine ac turba por¬
te castrorum occupantur atq iter impeclitur pluresq in eo
sinc uulnere quã in prelio aut fuga int̾eunt Neq in
affuit quĩ etiam castris expellerentur ac nõ nulli protinus
colẽ cursu in oppielum contenderũt sed cũ loci natura et
castrorum erant usui Itaq curio excercitum in castra re¬
cit sus om̃ibus preter fabium incolumibus ex n¬
ro aduersariorum circiter de interfectis ac conuuilneratis
qui om̃s cliscessu curionis multiq preterea per simulatio¬
nem uulnerarũ ex castris i oppilum prorter timorẽsese
recipiũt Quare ammaduersa uarus et terrore exercitus cogni.¬
to bucinatore in castris et paucis alspẽm tabernaculi rełictiᷤ

Expanded text:
paulumque afuit quin Varum interficeret; quod ille periculum sublato ad paulumque afuit quin Varum interficeret; quod ille periculum sublato ad eius conatum scuto vitavit. Fabius a proximis militibus circumventus interficitur. hac fugientium multitudine ac turba portae castrorum occupantur atque iter impeditur, pluresque in eo loco sine vulnere quam in proelio aut fuga intereunt, neque multum afuit quin etiam castris expellerentur, ac nonnulli protinus eodem cursu in oppidum contenderunt. sed cum loci natura et uae ad oppugnationem castrorum erant usui. itaque Curio exercitum in castra reducit suis omnibus praeter Fabium incolumibus, ex numero adversariorum circiter dc interfectis ac m vulneratis; qui omnes discessu Curionis multique praeterea per simulationem vulnerum ex castris in oppidum propter timorem sese recipiunt. qua re animadversa Varus et terrore exercitus cognito bucinatore in castris et paucis ad speciem tabernaculis relictis
Abbreviated transcription (Latin):
quid dubitas uti temporis oportunitate Ille unũ elocutus ut
memoriam tenerent milites ea que priclie sibi confirmassent
sese sequi uibet et p̃currit ante om̃s Adeoq erat impedita ual¬
lis ut in ascensu nisi subleuati asius pͥmi nõ facile eniterent᷑
sed prcoccupatus animus atianorũ militũ timorẽ et fuga et
cede suorũ nihil de resistenedo cogitabat om̃s q iam se ab eqͥ¬
tatu circũueniri arbitrabantur Itaq priusꝙͣ telũ abici posset
ac nr̃i propius accederent oĩũ uari acies terga uertit seq in
castra recepit Qua infuga fabuis pelignꝰ quiclam ex infimi¬
is orlinibus de excercitu curionis pͥmũ agmẽ fugietiũ con¬
secutus magna uoce uarũ noiẽ appellans requirẽbat uti un
ẽẽ ex euis militibus et monere aliquiol uelle ac elicere uidere
Ubi ille sepuis appellatus aspex̃ ac restitit et quis eẽ
aut quid uellet quesuit humerũ apertũ gladio appetit.

Expanded text:
quid dubitas uti temporis opportunitate? ille unum elocutus, ut quid dubitas uti temporis opportunitate? ille unum elocutus, ut memoria tenerent milites ea quae pridie sibi confirmassent, sequi se iubet et praecurrit ante omnes. adeoque erat impedita vallis, ut in ascensu nisi sublevati a suis primi non facile eniterentur. sed praeoccupatus animus Attianorum militum timore et fuga et caede suorum nihil de resistendo cogitabat, omnesque iam se ab equitatu circumveniri arbitrabantur. itaque priusquam telum adigi possit aut nostri propius accederent, omnis Vari acies terga vertit seque in castra recepit. Qua in fuga Fabius Paelignus quidam ex infimis ordinibus de exercitu Curionis primum agmen fugientium consecutus magna voce Varum nomine appellans requirebat, uti unus esse ex eius militibus et monere aliquid velle ac dicere videretur. ubi ille saepius appellatus aspexit ac restitit et quis esset aut quid vellet quaesivit, umerum apertum gladio appetit,
Abbreviated transcription (Latin):
cere siue sollicitancli milites siue equo loco dimicancli detur
isione facultatem pretermictat Erat uallis inter dua
ut supra demonstratũ est nõ ita magno et clifficili et arduo
ascensu hanc uterq si adũsariorũ c̃opie transire conarentur
expectabat quo equiore loco preliũ cõmieteret simul ab sinistro
cornu .p. attiequitatus om̃is et una leius armatura et interiecti
complures cũ se in uallẽ dimicterent cernebantur ad cos cur
equitum et duas marrucinorũ cohortes mictit quorũ pͥmũ
impetũ equites hostiũ nõ tulerũt sed amissis equis ad suos re¬
fugerũt Relicti ab his quiuna procurrerant leuis armature
circũueniebantur atq interficiebantur ab nr̃is hũc tota uari
cõuersa acie suos fugere et conscidi uidebat Tum rebilus legit
cesaris quẽ curio secum ex sicilia duxerat quod magnũ habere
usũ i re militari sciebat perterritum inquit hostem uides cio

Expanded text:
cere, sive sollicitandi milites sive aequo loco dimicandi detur cere, sive sollicitandi milites sive aequo loco dimicandi detur occasio, ne facultatem praetermittat. Erat vallis inter duas acies, ut supra demonstratum est, non ita magna, at difficili et arduo ascensu. hanc uterque si adversariorum copiae transire conarentur, expectabat, quo aequiore loco proelium committeret. simul ab sinistro cornu P. Atti equitatus omnis et una levis armaturae interiecti conplures, cum se in vallem demitterent, cernebantur. ad eos Curio equitatum et duas Marrucinorum cohortis mittit; quorum primum impetum equites hostium non tulerunt, sed admissis equis ad suos refugerunt; relicti ab his, qui una procurrerant levis armaturae, circumveniebantur atque interficiebantur ab nostris. huc tota Vari conversa acies suos fugere et concidi videbat. tum Rebilus, legatus Caesaris, quem Curio secum ex Sicilia duxerat, quod magnum habere usum in re militari sciebat, perterritum, inquit hostem vides, Curio;
Abbreviated transcription (Latin):
ens profligauerim quoel his ꝑ biduũ equestri prelio suꝑa¬
erim quod ex portu sinuq acluersariorũ .ce. nau¬
tas adluxerim eoq illos compulerim ut neq pedestri itine¬
re neq nauibus cõmeatu iuuari possut Hac uos fortuna
q his ducibus repudiatis corfiniẽsem ignomin
lie fuga an hispaniarum declitionẽ in affrici belli pre ui¬
dicia sequimini equielem me cesaris militem dici uolui
uos imperatoris noĩe appella ustis ciuꝰ si uos per
uestrũ uobis beneficiũ remicto mihi meũ restitiite nom̃
ne ad contumeliam honorẽ declisse iucdeamini Qua or̃o
permoti milites crebro etiam dicentẽ interpell
ut magno cũ dolore infidelitatis suspicionẽ sistinere iuderentun
Discedentem uͦ ex contione uniuersi cohortantur magnosit aĩo
tuit curio cũ primũ sit data tempestas prelio rẽ cõmictere Poste¬
macie collocat Neuarus quilẽ attius dubitat copias produ¬

Expanded text:
ens profligaverim? quod bis per biduum equestri proelio superavens profligaverim? quod bis per biduum equestri proelio superaverim? quod ex portu sinuque adversariorum cc naves oneratas abduxerim eoque illos compulerim, ut neque pedestri itinere neque navibus commeatu iuvari possint? hac vos fortuna atque his ducibus repudiatis Corfiniensem ignominiam, Italiae fugam, an Hispaniarum deditionem, inAfrici belli praeiudicia sequimini! equidem me Caesaris militem dici volui, vos me imperatoris nomine appellavistis. cuius si vos paenitet, vestrum vobis beneficium remitto, mihi meum restituite nomen, ne ad contumeliam honorem dedisse videamini. Qua oratione permoti milites crebro etiam dicentem interpellabant, ut magno cum dolore infidelitatis suspicionem sustinere viderentur, discedentem vero ex contione universi cohortantur, magno sit animo tuit Curio, cum primum sit data potestas, proelio rem committere, posteonstiterat, in acie collocat. ne Varus quidem Attius dubitat copias produ
Abbreviated transcription (Latin):
serint nõ ne extremã pati fortunã paratos proiccit Ille non
sibi clam uobis salutem fuga petiuit non procliti ꝑ illũ cesaris
it cum proiectis falsibus et cleposito imperio priuatus et captꝰ¬
ip̃e in alienã uenisset potestatem relinquitur noua religio ut
eo neglecto sacramento quo tenemini respiciatis illuel quod
delitione ducis et capitis liminutione sublatũ est At cͤdo
si cesarẽ probatis iã me offenditis qui ele meis in uoł meritis
prciudicaturus non sum que sunt ad huc et mea uoluntate et
ura expectatione leuiora sed tamen siu laboris milites sẽꝑ euentu
belli premia petiuerunt qui qualis sit futuruis ne uos qui cł du¬
bitatis diligentiam quiclẽ nrãm aut quẽ ad finẽ ad huc res
processit fortunã cur preter eã an penitet uos quod saluũ
q incolumen excercitũ nulla omĩno naue desio¬
trans duxerim quod classem hostium primo impetu acluẽi¬

Expanded text:
deseruit? nonne extremam pati fortunam paratos proiecit ille? non deseruit? nonne extremam pati fortunam paratos proiecit ille? non sibi clam vobis salutem fuga petivit? non proditi per illum Caesaris it, cum proiectis fascibus et deposito imperio privatus et captipse in alienam venisset potestatem? relinquitur nova religio, ut eo neglecto sacramento, quo tenemini, respiciatis illud, quod deditione ducis et capitis deminutione sublatum est. at, credo, si Caesarem probatis, in me offenditis. qui de meis in vos meritis praedicaturus non sum, quae sunt adhuc et mea voluntate et vestra exspectatione leviora; sed tamen sui laboris milites semper eventu belli praemia petiverunt, qui qualis sit futurus, ne vos quidem dubitatis. diligentiam quidem nostram aut, quem ad finem adhuc res processit, fortunam cur praeteream? an paenitet vos, quod salvum atque incolumem exercitum nulla omnino navi desiderata traduxerim? quod classem hostium primo impetu adveni
Abbreviated transcription (Latin):
rissimũ habuit proiũ ciã q siciliani atq africã sine quibus ur¬
bem atq italiam tueri non potest uestre ficlei cõmisit Adsũt
qui uos hortentur ut a nobis desciscatis. Quid enĩ est ilł optaciꝰ
quã uno tp̃e et nõs circũ uenire et uos nefario scelere obstringe¬
retur aut quiel irati grauius de uobis sentire possunt quã ut
eos pro clatis qui se uobis omia clebere uiclicant in eos potesta¬
tem ueniatis quise ꝑ uos ꝑisse existimant. An uero in hispania
res gestas cesaris non auelitis duos pulsos exercitus duos suꝑa¬
s duces duas receptas prouĩcias Hacta diebus .xl.
sistere non potuerunt ꝑditi resistant uos autẽ certa uictoria
irem secuti sequuti diuidicata iam belli fortuna ui
scquanuni cũ ur̃i officii premia percipere debeatis Desertos
enũ se ac proclitos auobis clicunt et prioris sacramenti mẽ¬
onẽ faciũt uos ne uero .l. cdomitiũ an uos clomie

Expanded text:
rissimum habuit, provinciam Siciliam atque Africam, sine quibus urrissimum habuit, provinciam Siciliam atque Africam, sine quibus urbem atque Italiam tueri non potest, vestrae fidei commisit. at sunt qui vos hortentur, ut a nobis desciscatis. quid enim est illis optatius quam uno tempore et nos circumvenire et vos nefario scelere obstringere? aut quid irati gravius de vobis sentire possunt, quam ut eos prodatis, qui se vobis omnia debere iudicant, in eorum potestatem veniatis, qui se per vos perisse existimant? an vero in Hispania res gestas Caesaris non audistis? duos pulsos exercitus, duos superatos duces, duas receptas provincias? haec acta diebus xl, qsistere non potuerunt, perditi resistant? vos autem incerta victoria Caesarem secuti diiudicata iam belli fortuna victum sequamini, cum vestri officii praemia percipere debeatis? desertos enim se ac proditos a vobis dicunt et prioris sacramenti mentionem faciunt. vosne vero L. Domitium, an vos Domitius
Abbreviated transcription (Latin):
citus meomoda sunt tegenda ne spẽ acluersaruis argeamus
aũ etiam̃ aiumeclia nocte proficis camur addt̃ quo m̾aiorẽ ere¬
lo licentiam habeant qui peccare conentur Nãq huu
aut puclore aut metu tenentur Quibus rebus nox maxime ael¬
uersaria est qua reneq tanti sũ animi ut sine sp̃e castra oppu¬
anla censeam neq tanti tuoris ut ip̃e deficiã atq or¬
exꝑiancla arbitor magnaq exparte iãme una uobiscũ dere ui¬
ditiũ facturũ confido Dimisso consilio contionẽ aluocat mi¬
un cõmemorat quo sit eorũ usus stuclio ad corfin
ut magnã partem italie beneficio atq auctoritate eorũ suã fe¬
cerit Uos enĩ uestrũ q factũ inquit omia demceps municipia
sunt secuta neq sine cã et cesar anucissime ede uobis et illi gra¬
uissime udicauerũt Pompeuis enĩ nullo prelio pulsus ur̃i
facti pre uielicio elemotus italia excessit Cesar me quẽ sibi ca¬

Expanded text:
, ita exercitus incommoda sunt tegenda, ne spem adversariis augeamus? , ita exercitus incommoda sunt tegenda, ne spem adversariis augeamus? at etiam, ut media nocte proficiscamur, addunt, quo maiorem, credo, licentiam habeant, qui peccare conentur. namque huiusmodi res aut pudore aut metu tenentur, quibus rebus nox maxime adversaria est. quare neque tanti sum animi, ut sine spe castra obpugnanda censeam, neque tanti timoris, uti spe deficiam, atque oerienda arbitror magnaque ex parte iam me una vobiscum de re iudicium facturum confido. Dimisso consilio contionem advocat militum. commemorat, quo sit eorum usus studio ad Corfinium Caesar, ut magnam partem Italiae beneficio atque auctoritate eorum suam fecerit. vos enim vestrumque factum, inquit, omnia deinceps municipia sunt secuta, neque sine causa et Caesar amicissime de vobis et illi gravissime iudicaverunt. Pompeius enim nullo proelio pulsus vestri facti praeiudicio demotus Italia excessit; Caesar me, quem sibi ca
Abbreviated transcription (Latin):
siliũ quãtũ alteri sententie ele eẽt animi tantũ alteri suꝑ esse
icebat hos turpissime fuge rationẽ habere illos etiã m.
climicandũ putare qua enĩ inquit fiducia et oꝑe et natura loci
munitissima castra expugnari posse confidimꝰ aũ uͦ quid ꝓ¬
cimul si accepto magno detrimẽto ab oppugnatione
discedimus quasi nõ felicitas rerũ gestarũ exercitus bene uolẽ¬
tiam imꝑatoribus et res aduerse oclia conlient Castrorũ autẽ
mutatio quid habet nisi turpem fugam et desperationẽ om̃iũ
et alienationẽ exercitus Nam nãq pruclentis suspicari oportet
sibi parum credi neq improbos sire sese timeri quod illis licẽ¬
ciami timor augeat nr̃is his stuelia cleminuat. Quol suam
quit hec explorata habemus quod de excercituis alier
dicuntur que quidem ego aut omĩo falsa aut certe minora
opinione ẽẽ conficlo ꝙͣto ħ dissimulare et occultari quã per

Expanded text:
silium, quantum alteri sententiae deesset animi, tantum alteri superesse silium, quantum alteri sententiae deesset animi, tantum alteri superesse dicebat; hos turpissimae fugae rationem habere, illos etiam iniquo loco dimicandum putare. qua enim, inquit, fiducia et opere et natura loci munitissima castra expugnari posse confidimus? aut vero quid proficimus, si accepto magno detrimento ab oppugnatione castrorum discedimus? quasi non et felicitas rerum gestarum exercitus benevolentiam imperatoribus et res adversae odia concilient! castrorum autem mutatio quid habet nisi turpem fugam et desperationem omnium et alienationem exercitus? nam neque pudentis suspicari oportet sibi parum credi neque improbos scire sese timeri, quod illis licentiam timor augeat noster, his studia deminuat. quod si iam, inquit, haec explorata habeamus, quae de exercitus alienatione dicuntur, quae quidem ego aut omnino falsa aut certe minora opinione esse confido, quanto haec dissimulari et occultari, quam per
Abbreviated transcription (Latin):
nibus celeriter augetur unusquisq enĩ oꝑiiones fingel
auctores eius rei uiedebantur Ciuille bellũ genus hor
quoel licẽt libẽ facere et sequi quod uellet legiones he que paulo añ
apuel aduersarios fuerant Nam etiam cesaris beneficiũ mutauerat
censuetudo qua offerentur municipia et cliũsis partibus ꝯiuĩcta
neq enĩ ex marsis pelignisq ueniebant ut qui suꝑiore noctẽ in cõ¬
tubernus cõmilitesq nõ nulli grauiora sermones militũ clubia
urius accipiebantur nõ nuli etiã ab his qui diligentior
uolebant fingebantur Quibus de causis consilio cõuocato de
sũma rer̃ deliberare incipit Erant sentencie que conanclũ om̃ib
us castraq uari oppugnancla censerent quod huiꝰ
re dicebant per uirtutem in pugna belli fortunã experiri quã
spacio temporis int̾iecto militum mentes sanarentur simul si¬
et facilius in siciliã receptus claretur Curio utr̃q improbans cõ¬

Expanded text:
nibus celeriter augetur. unusquisque enim opiniones fingebaauctores eius rei videbantur. civile bellum; genus hominum cui id liceret libere facere et sequi quod vellet; legiones hae quae paulo ante apud adversarios fuerant . nam etiam Caesaris beneficia mutaverat consuetudo qua offerrentur . municipia etiam diversis partibus coniuncta. ;neque enim ex Marsis Paelignisque veniebant ut qui superiore nocte in contuberniis commilitonesque . non nulli graviora sermones militum; dubia durius accipiebantur, nonnulla etiam ab his, qui diligentiores videri volebant fingebantur. Quibus de causis consilio convocato de summa rerum deliberare incipit. erant sententiae, quae conandum omnibus modis castraque Vari oppugnanda censerent, quod in hre dicebant per virtutem in pugna belli fortunam experiri, quam spatio temporis interiecto militum mentes sanarentur, simul si et tutius et facilius in Siciliam receptus daretur. Curio utrumque improbans con
Abbreviated transcription (Latin):
extͥuebant rursus alia prensione ad edificand sib locũ expediebant
ubi tempus alteruis contabulationis uidebatur tigna itẽ ut pͥmotee¬
ta extremil lateribus instruebant exq ea contignatione rursus sũ¬
mã contabulationem storias q eleuabant ita tuto ac sine ullo uul¬
nere ac ꝑiculo sex tabulata extruxerunt fenestrasq quibus in loci
iulum est ad tormenta mictenda instͣuendo reliquerũt Ubi ex
ea turri que circũessent opera tueri se posse sunt confisi mus¬
culum pedum .lx. longum ex materia bipedali que a turri la¬
ticia ad hostiũ turrem murũq perduxerent facere ĩstitue¬
rũt Ciius masclĩ ħ erat fornia Due primũ trabes insolo eque longe
distantes inter peclum .iiii. collocantur in que eis colũnelle pedum
i altitudinẽ .u. defiguntur has interse capreolis molli fastigio cõũ
culi tectum trabesq extremas quadratas regulas.ii. patentis di

Expanded text:
exstruebant, rursusque alia pressione ad aedificandum sibi locum expediebant. exstruebant, rursusque alia pressione ad aedificandum sibi locum expediebant. ubi tempus alterius contabulationis videbatur, tigna item ut primo tecta extremis lateribus instruebant exque ea contignatione rursus summam contabulationem storiasque elevabant. ita tuto ac sine ullo vulnere ac periculo vi tabulata exstruxerunt fenestrasque, quibus in locis visum est, ad tormenta mittenda in struendo reliquerunt. Ubi ex ea turri quae circum essent opera tueri se posse sunt confisi, musculum pedes lx longum ex materia bipedali, quem a turri latericia ad hostium turrim murumque perducerent, facere instituerunt. cuius musculi haec erat forma. duae primum trabes in solo aeque longae distantes inter se pedes iiii collocantur inque eis columellae pedum in altitudinem v defiguntur. has inter se capreolis molli fastigio coniunbesque extremas quadratas regulas iiii patentis di
Abbreviated transcription (Latin):
nem sumã lateribus lutoq constrauerant ne quied ignis hostiũ
nocere posset centones q insuꝑ miecerũt ne aut tela tormentis
nussa tribulationem ꝑfringerent aut saxa ex catapultis lateri¬
cum discuterent storias aũ exfunibus anchorariis tres in lon¬
gitudinẽ parietũ turris latas quatuor pedes fecerũt easq ex
tribus partibus que ad hostes uergebant eminentibus trabibus
circũ turrem prependentes religauerũt quod unũ genis tegimẽ¬
ti aliis locis eraut exꝑti nullo telo neq tormento trahici posse
ubi uero ea pars turris que erat perfecta tecta atq munita est
ab om̃i ictu hostiũ plutros ad alia opera adduxerũt turris tectũ
per se ipm̃ prensionibus ex continatione primia suponde at tolle¬
re ceperunt ubi quantum histor̃ demisso paciebatur tantũ eleua¬
bant. Intra ħ tegimienta abditi atq muniti parietes lateribus⁊

Expanded text:
onem summam lateribus lutoque constraverunt, nequid ignis hostium onem summam lateribus lutoque constraverunt, nequid ignis hostium nocere posset, centonesque insuper iniecerunt, ne aut tela tormentis missa tabulationem perfringerent, aut saxa ex catapultis latericium discuterent. storias autem ex funibus ancorariis tres in longitudinem parietum turris latas iiii pedes fecerunt easque ex tribus partibus quae ad hostes vergebant, eminentibus trabibus circum turrim praependentes religaverunt; quod unum genus tegimenti aliis locis erant experti nullo telo neque tormento traici posse. ubi vero ea pars turris, quae erat perfecta, tecta atque munita est ab omni ictu hostium, pluteos ad alia opera abduxerunt; turris tectum per se ipsum pressionibus ex contignatione prima suspendere ac tollere coeperunt. ubi quantum storiarum demissio patiebatur, tantum elevarant, intra haec tegimenta abditi atque muniti parietes lateribus
Abbreviated transcription (Latin):
ut est rerũ omĩum magister usus homiñ adhibita solercia muen¬
tum est magno esse usui posse si ħ eẽt in altitudinẽ turris elata Id
ic ratione perfectum est ibi turris altitudo perelucta est
tabulationis cã in parietes instruxerũt ita ut capita tignorũ extͤma
parietum stuctura tegerentur ne quiel emineret ubi ignis hostiũ
lheresceret hanc insuper contignationem qͣntũ tectũ pli
uincarum passum est latericulo adstruxerunt supͣq eũ loc̃ duo
tigna transuersa miecerũt ut non longe ab extremis parietibus qui¬
ous suspenderent etiã contignationẽ que turri tegime
futura supraq ea tigna de recto transuersas trabes miccerũt ca¬
eaq axibubus religauerunt has trabes paulo longiores atq emi¬
ntiores quam extremi parietes erant effecerũt ut cẽt
Cum intera contignationẽ parietes extruerentur eãq cõtabula ͦ¬

Expanded text:
ut est rerum omnium magister usus, hominum adhibita sollertia invenut est rerum omnium magister usus, hominum adhibita sollertia inventum est magno esse usui posse, si haec esset in altitudinem turris elata. id hac ratione perfectum est. Ubi turris altitudo perducta est ad contabulationem, eam in parietes instruxerunt, ita ut capita tignorum extrema parietum structura tegerentur, nequid emineret, ubi ignis hostium adhaeresceret. hanc insuper contignationem, quantum tectum plutei ac vinearum passum est, latericulo adstruxerunt supraque eum locum duo tigna transversa iniecerunt non longe ab extremis parietibus, quibus suspenderent eam contignationem quae turri tegimento esset futura, supraque ea tigna derecto transversas trabes iniecerunt easque axibus religaverunt. has trabes paulo longiores atque eminentiores quam extremi parietes erant, effecerunt ut essecum infra eam contignationem parietes extruerentur; eamque contabulati
Abbreviated transcription (Latin):
est ex maxiliensiũ classe quĩq sunt depresse quatuor capte una
cum nasiclianis profugit que om̃ł citeriorẽ hispaniam petiue
At ex reliquis una premissa massiliam huiꝰ nuncus
ferendi grã cum iam ad propinquaret urbi onũs sese multitudo
ad cognolcendum effudit et cognita tantus luctus excepit ut ui¬
bs ab hostibus capta eodẽ uestigio iuderetur massilienses tamen
nihilo setius ad defensiones urbis reliqua aparere ceperunt Est
animaduersum ab legionariis qui dextram partem operis admi¬
nistrabant ex crebris hostiũ cruptionibus magno sibi esse presidio
posse si pro castello ac receptaculo turrim ex latere sub muxo feçi¬
sent quam pͥmo ael repentinos in cursus humilem paruãq fecerũt
huc se referant hinc si qua maior oppresserat ius pugnabant hic
ad repellendum et prosequendum hostem procurrebant Patebat ħ
e uersus pedes .xxx. sed parictum crassitudo pedes .u. poꝰ ea

Expanded text:
est; ex Massiliensium classe v sunt depressae, iiii captae, una est; ex Massiliensium classe v sunt depressae, iiii captae, una cum Nasidianis profugit; quae omnes citeriorem Hispaniam petiverunt. at ex reliquis una praemissa Massiliam huius nuntii perferendi gratia cum iam adpropinquaret urbi, omnis sese multitudo ad cognoscendum effudit, et re cognita tantus luctus excepit, ut urbs ab hostibus capta eodem vestigio videretur. Massilienses tamen nihilo setius ad defensionem urbis reliqua apparare coeperunt. Est animadversum ab legionariis, qui dextram partem operis administrabant, ex crebris hostium eruptionibus magno sibi esse praesidio posse, si ibi pro castello ac receptaculo turrim ex latere sub muro fecissent. quam primo ad repentinos incursus humilem parvamque fecerunt. huc se referebant; hinc, siqua maior oppresserat vis, propugnabant; hinc ad repellendum et prosequendum hostem procurrebant. patebat haec quoquoversus pedes xxx, sed parietum crassitudo pedes v. postea vero,
Abbreviated transcription (Latin):
qũ nr̃i facultatem nacti ferreis manibus miectis nauem religa¬
erant undiq siis laborantibus succurrebant neq uer
stris simul ex mnoribus nauibus magna uis enimꝰ missa telorũ
ulta e nostris de improuiso impruelentibus atq mmpec
nera inferebant conspicateq naues triremis due.nauẽ .d. bruti q̃
ex igni facile ignosti poterat duabus ex partibus sese in eã mcita
uo momento antecederet Ille adeo grauiter interse meitate cõ¬
fixerunt ut uehementissime utraq ex concursu laborarent al¬
ra uero prefacto rostro tota cum labefieret Quare ani¬
sa que proxime ei loco ex bruti classe naues erant i eas impedi
etũ faciũt Celeriterq ambas cleprimũt sed nasidiane i¬
ues nulli usiu fuert̃ celeriterq pugna excesserũt Non enĩ has
aut conspectus patrie aũ propinquorũ precepta ad extremũ uite
periculũ aclire cogebant Itaq ex eo nuo nauiũ nulla desiderati

Expanded text:
quando nostri facultatem nacti ferreis manibus iniectis navem religaquando nostri facultatem nacti ferreis manibus iniectis navem religaverant, undique suis laborantibus succurrebant. neque vestris. simul ex minoribus navibus magna vis eminus missa telorum multa nostris de improviso imprudentibus atque inpeditis vulnera inferebant. conspicataeque naves triremes duae navem D. Bruti, quae ex insigni facile agnosci poterat, duabus ex partibus sese in eam incitaparvo momento antecederet. illae adeo graviter inter se incitatae conflixerunt, ut vehementissime utraque ex concursu laborarent, altera vero praefracto rostro tota conlabefieret. qua re animadversa, quae proximae ei loco ex Bruti classe naves erant, in eas inpeditas impetum faciunt celeriterque ambas deprimunt. Sed Nasidianae naves nullo usui fuerunt celeriterque pugna excesserunt. non enim has aut conspectus patriae aut propinquorum praecepta ad extremum vitae periculum adire cogebant. itaque ex eo numero navium nulla desiderata
Abbreviated transcription (Latin):
derent aut templa deorũ ĩmortaliũ adirent et ante simulacͣ
proiecti uictoriam ab his exposcerent neq erat quisꝙ omnium
qui non in euis diei caula suarum om̃iũ fortunarũ euentũ
consistere existimaret nam et honesti ex iuuentute et ciusq
etatis amplissimi nomĩatĩ euocati atq obsecrati nauis cõscẽde¬
rant ut si quiel aduersi accidisset ne ael conandũ quidẽ sibi
misso prelio massiliensibus res nulla ad uirtutem defuit s
memores eorum preceptorum qua paula ante ab sis acce¬
perant hoc animo decertabant aut nullũ aliud tempus ad
conandum habituri iderentur et quibus inpugna iute
ꝑiculum acciderat non ita multo se reliquorum ciuium
statũ antecedere existimarent Quibus urbe capta eancdẽ esset
belli fortuna paciencda deductisq nris paulatim nauibus et
artifio gubernatorum mobilitati nauiũ locus clabatire et si¬

Expanded text:
derent aut templa deorum immortalium adirent et ante simulacra derent aut templa deorum immortalium adirent et ante simulacra proiecti victoriam ab dis exposcerent. neque erat quisquam omnium, quin in eius diei casu suarum omnium fortunarum eventum consistere existimaret. nam et honesti ex iuventute et cuiusque aetatis amplissimi nominatim evocati atque obsecrati navis conscenderant, ut siquid adversi accidisset, ne ad conandum quidem sibi fiderent. Commisso proelio Massiliensibus res nulla ad virtutem defuit. sed memores eorum praeceptorum, quae paulo ante ab suis acceperant, hoc animo decertabant, ut nullum aliud tempus ad conandum habituri viderentur, et quibus in pugna vitae periculum accideret, non ita multo se reliquorum civium fatum antecedere existimarent, quibus urbe capta eadem esset belli fortuna patienda. diductisque nostris paulatim navibus et artificio gubernatorum et mobilitati navium locus dabatur, et si
Abbreviated transcription (Latin):
hementiusq exterreamus ut tũ acciclit.Aduentus enĩ .l. na¬
li sũma spe et uoluntate cuitatem compleuerat Mac
euentum ex portu exeuut et tauroento quoel est castellum maᷤ¬
siliensium acl nasidiũ perueniunt ibiq naues expediunt rursꝰ
se ad confligendum ammo confirmant et consilia cõ
d extra pars attribuitur massiliensibus sinistra nasidio Fodẽ
brutus contendit aucto .n. auiũ nuo nam ad eas que facte erãt
relate per cesarem captiue massiliensiũ accesserant se
superioribus diebus refecerat atq omĩbus diebus rebus instr¬
instruxerat Itaq suos cohortatus quos integros superauissent
proficis citur facile erat ex castris .c. treboui atq omĩbus
superioribus locis prospicere in urbem ut omĩs iuuentue
que in oppido remanserat om̃s suꝑiores etatis cum liberis atq
Uxoribiis publicis custodusq aut muro ad celum manus ten¬

Expanded text:
hementiusque exterreamur; ut tum accidit. adventus enim L. Nahementiusque exterreamur; ut tum accidit. adventus enim L. Nasidi summa spe et voluentum ex portu exeunt et Tauroenta, quod est castellum Massiliensium, ad Nasidium perveniunt ibique naves expediunt rursusque se ad confligendum animo confirmant et consilia communicant. dextra pars attribuitur Massiliensibus, sinistra Nasidio. Eodem Brutus contendit aucto navium numero. nam ad eas, quae factae erant Arelate per Caesarem, captivae Massiliensium accesserant sex. has superioribus diebus refecerat atque omnibus rebus instruxerat. itaque suos cohortatus, quos integros superavissent, versus eos proficiscitur. facile erat ex castris C. Treboni atque omnibus superioribus locis prospicere in urbem, ut omnis iuventus, quae in oppido remanserat, omnesque superioris aetatis cum liberis atque uxoribus publicis custodiisque aut muro ad caelum manus ten
Abbreviated transcription (Latin):
die propter repentinũ terrorem principũ ac senatus fuga facta ex
aualibus eorum deducit hac adiũcta ad reliquas naues cursu¬
m assiliam uersus perficit premissa q clam nauicula domitium
massiliensis q de suo acluentu d cerciores fac̃. cosq magno oꝑe hor¬
tur ut rursus cum bruti classe aclditis suis auxilus confligant.
Massilienses poꝰ superius incomodum ueteres ad cundem nu̾m ex
naualibus productas naues refecerant sũmꝰq industria armaue¬
rant remigiũ gubernatorum magna copia suppetebat piscathori¬
asq acliecerãt atq contexterant ut eeñt abictu telorum remiges tuti
has sagictariis tormentisq compleuerũt Tali moclo instriicta classe
omniũ matr̃familie uirginum precibus et fletu excitati extremo
tempore cuutati subuenirent non minore animo ac ficlucia quã
ante climicauerant naues conscendunt Cõmuni enĩ fit

Expanded text:
tque inde propter repentinum terrorem principum ac senatus fuga facta ex tque inde propter repentinum terrorem principum ac senatus fuga facta ex navalibus eorum navem deducit. hac adiuncta ad reliquas naves cursum Massiliam versus perficit praemissaque clam navicula Domitium Massiliensisque de suo adventu certiores facit eosque magnopere hortatur, ut rursus cum Bruti classe additis suis auxiliis confligant. Massilienses post superius incommodum veteres ad eundem numerum ex navalibus productas navis refecerant summaque industria armaverant — remigum, gubernatorum magna copia subpetebat — piscatoriasque adiecerant atque contexerant, ut essent ab ictu telorum remiges tuti; has sagittariis tormentisque conpleverunt. tali modo instructa classe omnium seniorum, matrum familiae, virginum precibus et fletu excitati, extremo tempore civitati subvenirent, non minore animo ac fiducia quam ante dimicaverant, naves conscendunt. communi enim fit
Abbreviated transcription (Latin):
cratiũ int̾ra defigebantur Itaq pedalibis lignis cõiũctis interse
porticus integebantur atq ahac agger in manus proferebatur
anceclebat trltuclo ped.ix. equandi loci cã fcta Itẽ ex fortissim is
euoluta lignis om̃ibus rebus quibus ignis iactus et lapides defendi
possent seđ magnitudo oꝑm altitudo muri atq turriũ multitud
tormentorũ omnẽ administrationem tarlabat crebre tũ per albicos e¬
ruptiones fiebant ex oppido ignesq aggeri et turribus inferebantur
que facile nr̃i milites repellebant magnisq ultro in latis detͥmẽtil
eos qui cruptionem fecerant in oppilum reiciebant interim .l.ii. as¬
siclus ab.cii. pompei cũ classe nauiũ .xui. in quibus pauce crant c¬
rate .l. cdomitio massiliensibus subsidio missus frcto sicilie imprudeu¬
te atq mopinate curione peruehitur appulsibusq messanã atq in

Expanded text:
 ordines cratium in terram defigebantur. itaque pedalibus lignis coniunctis inter se  ordines cratium in terram defigebantur. itaque pedalibus lignis coniunctis inter se porticus integebantur, atque hac agger inter manus proferebatur. antecedebat testudo pedum lx aequandi loci causa facta item ex fortissimis lignis, convoluta omnibus rebus, quibus ignis iactus et lapides defendi possent. sed magnitudo operum, altitudo muri atque turrium, multitudo tormentorum omnem administrationem tardabat. crebrae etiam per Albicos eruptiones fiebant ex oppido, ignesque aggeri et turribus inferebantur. quae facile nostri milites repellebant magnisque ultro inlatis detrimentis eos, qui eruptionem fecerant, in oppidum reiciebant. Interim L. Nasidius ab Cn. Pompeio cum classe navium ivx, in quibus paucae erant aeratae, L. Domitio Massiliensibusque subsidio missus freto Siciliae imprudente atque inopinante Curione pervehitur appulsisque Messanam navibus a
Abbreviated transcription (Latin):
gerem uineas turresq ad oppidum agere instituit una
erat proxima portiu naualib altera ad partem qua est
aclitus ex gallia atq ex hispania ael id mare quoel ad ig̃
el hostiũ rhodani Maxilia enĩ fere tribus ex oppidi partibi
ri adliitur Reliqua quarta est que acditum habeat ab terra.hꝰ
quoq spati pars ea que al arcem ꝑtinet loci natura et ualle altis¬
sima munita longã et clifficilem habet oppugnationẽ ad ea ꝑfici¬
enda opera .c. trebonius magnã iumentorum atq hominũ mul¬
titudinẽ ex om̃i prountia uocat uimina materiãq comportari¬
ubet quibus comparatis rebus aggerẽ in altitudinẽ pedum. lexx.
extruit Seed tanti eraut antiquitus in oppido omĩum rerũ add bel¬
lum adparatus tantaq multituedo tormentorũ ut eorũ uulle cõ¬
texte uiminibus uinee sustinere possent asseres enĩ pedun .xii.
cuspidibus prefixi atq hi maximis balistis missi ꝑmi. ordine

Expanded text:
gerem, vineas turresque ad oppidum agere instituit. una gerem, vineas turresque ad oppidum agere instituit. una erat proxima portu navalibusque, altera ad portam, qua est aditus ex Gallia atque Hispania, ad id mare, quod adiacet ad ostium Rhodani. Massilia enim fere tribus ex oppidi partibus mari alluitur; reliqua quarta est, quae aditum habeat ab terra. huius quoque spatii pars ea quae ad arcem pertinet, loci natura et valle altissima munita longam et difficilem habet oppugnationem. ad ea perficienda opera C. Trebonius magnam iumentorum atque hominum multitudinem ex omni provincia vocat, vimina materiamque comportari iubet. quibus conparatis rebus aggerem in altitudinem pedum lxxx exstruit. Sed tanti erant antiquitus in oppido omnium rerum ad bellum apparatus tantaque multitudo tormentorum, ut eorum vim nullae contextae viminibus vineae sustinere possent. asseres enim pedum xii cuspidibus praefixi atque hi maximis balistis missi per quattuor
Abbreviated transcription (Latin):
se frumentum claturum pollicetur adlit et ut quid quisq eorũ in
bello amiscrit que sint penes milites suos his qui amiserant restituat
ilitibus equa facta estimatione pecuniam prohis rebus diss
quascũq poltea controuersias interse milites habueruit sua sponte
ad cesarem intus adierũt petreuis atq afranius cũ stipendiũ ab
gionibus pene seditione facta flagitaretur ciuꝯ illi cliemn
uenisse dicerent Cesar ut cognosceret postulatum est eoq utriq
quod statuit contenti fuerint parte circiter tercia exercitus eobi¬
luo dimissa duas legiones suas antecedere reliquas subsequi ius¬
sit ut non longo intersespacio castra facerent eiq negocio. Q
fufeiũ calenũ legit preficit ħ eius prescriptio exhispania ad uarũ
flum̃ est iter factũ atq ibi reliqua pars exercitus dimissa est:
pugnationẽ massilie relictus erat luabus ex partibus ag¬

Expanded text:
se frumentum daturum pollicetur. addit etiam, ut quid quisque eorum in se frumentum daturum pollicetur. addit etiam, ut quid quisque eorum in bello amiserit, quae sint penes milites suos, iis qui amiserant restituatur; militibus aequa facta aestimatione pecuniam pro his rebus dissolvit. quascumque postea controversias inter se milites habuerunt, sua sponte ad Caesarem in ius adierunt. Petreius atque Afranius cum stipendium ab legionibus paene seditione facta flagitaretur, cuius illi diem nondum venisse dicerent, Caesar ut cognosceret, postulatum est, eoque utrique, quod statuit, contenti fuerunt. parte circiter tertia exercitus eo biduo dimissa duas legiones suas antecedere, reliquas subsequi iussit, ut non longo inter se spatio castra facerent, eique negotio Q. Fufium Calenum legatum praefecit. hoc eius praescripto ex Hispania ad Varum flumen est iter factum, atque ibi reliqua pars exercitus dimissa est. pugnationem Massiliae relictus erat, duabus ex partibus ag