comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tun rogauit bt̃am uirginc̃ ut hoc ei dimit¬
teret et ⁊donaret qm̃ hoc fecit amore iusti¬
cie qr albas hoc meruerat obdelictũ suũ.¬
¶ Postea q̃sunt pͥorem. ꝑ claustrũ et do¬
mos. et ĩuenit eum ⁊ eruit ei ocłos. Post¬
ea uocauit om̃s monachos et dixit eis
ꝙ nullũ tuorẽ haberent ostendens eis
causã qͣre hoc fecerat. Et helyas R̾ndit
supͣdc̃a faciebant. Et qr hoc fecistis casti¬
gati erimus nos et om̃s p̾decessores nr̃i
a talibz. Et karolus dixit ei. helyas uos
estis de nobili gen̾e et nichil debetis face
ꝓperam et ideo cõmendo uob̾ curã tocus
albacie. et tegatis et gubnetis. Et dõ dã¬
te faciemꝰ uos abbẽm. Dñe dixit helỹas
quicqͥd deo et uob̃ placũit faciemꝰ ⁊ dũ
ista tractarent thomas uenit et flens ac¬
cessit ad karolũ petens qͣliter abb̃em in¬
terfecat. Et karolus nariauit ei omĩa.
postra peciit corpus ad sepeliendũ. et ka¬

Expanded text:
tim rogavit beatam Virginem, ut hoc ei dimittim rogavit beatam Virginem, ut hoc ei dimitteret et condonaret, quoniam hoc fecit amore iusticie, quia abbas hoc meruerat ob delictum suum. Postea quesivit priorem per claustrum et domos et invenit eum et eruit ei oculos. Postea vocavit omnes monachos et dixit eis, quod nullum timorem haberent, ostendens eis causam, quare hoc fecerat. Et Helyas respondit faciebant et, quia hoc fecistis, castigati erimus nos et omnes successores nostri a talibus ». Et Karolus dixit ei: «Helias, vos estis de nobili genere et nichil debetis perperam facere; et ideo comendo vobis curam tocius abbacie, et regatis et gubernetis, et Deo dante faciemus vos abbatem». «Domine», dixit Helyas, «quicquid Deo et vobis placuerit, faciemus». Et dum ista tractarent, Thomas venit et flens accessit ad Karolum petens, qualiter abbatem interfecerat. Et Karolus narravit ei omnia. Postea peciit corpus ad sepeliendum et Ka
Abbreviated transcription (Latin):
serat ei. karolus hoc audiens iratus. ⁊ tri¬
sticia plenus de ꝯsilio dñi ꝓp᷑. et aliorũ
nobiliũ scripsit iterum abbati. ut omĩai
mulieri restitueret. Et dedit ei .C. sol̃. ⁊ in¬
dumenta. et suũ met ꝓpriũ nũcium ut¬
omĩa restitueret mulieri. et suã uolũ¬
Et cum hiis nũcius rediit karolo. Sed
abbas et prior eoꝵ maliciã duplicando
dierũ filius minor rediuit ad karolũ.
narrans ei qͣliter abbas fecerat et qͣliter
spreu̾at eius p̾ceptũ karolus furore cõ¬
motus. cũ trecentis militib yuit statĩ
it dicere. s karolus expoliauit capani
suam. Et genu flero orauit. Postea dix̃
abb̃i ꝙ non facet tam longã missam.
Alter timens et uidens ꝙ eñsem euagi¬
nau̾at amplexau̾at altare. S karõl
abstulit ei caput yuit a longe et corpu
cecidit ex transũso. et fuit miracłm qm̃
nich in toto altari fuit. a sanguine ma¬
defactũ. alii om̃s fugerũt. s karolus sta¬

Expanded text:
serat ei. Karolus hoc audiens iratus et triserat ei. Karolus hoc audiens iratus et tristicia plenus de consilio domini pape et aliorum nobilium scripsit iterum abbati, ut omnia mulieri restitueret, et dedit ei C solidos et indumenta et suummet nuncium omnia restitueret et suam voluEt cum hiis nuncius rediit Karolo. Sed abbas et prior eorum maliciam duplicando dierum filius minor redivit ad Karolum narrans ei, qualiter abbas fecerat et qualiter spreverat eius imperium. Karolus furore commotus cum CCC militibus ivit statim it dicere. Sed Karolus expoliavit capam suam et genu flexo oravit. Postea dixit abbati, quod non faceret tam longam missam. Alter timens et videns, quod ensem evaginaverat, amplexaverat altare. Sed Karolus abstulit ei capud ita, quod capud ivit a longe et corpus cecidit ex transverso; et fuit miraculum, quoniam nichil in toto altari fuit a sanguine madefactum; et alii omnes fugerunt. Sed Karolus sta
Abbreviated transcription (Latin):
tum karoli timuit ualde. S prior dixu
ei. Ne tuncatis qm̃ karolus habet mul¬
ta ad faciendũ et nõ recordabit᷑ ⁊ pona¬
mus pucrũ in carce et dicemꝰ ꝙ nõ ui¬
dimus lictas karoli nec puer dedit no¬
bis licet karolus hoc scirit. Et ita potimͦ
extusari. et albas ꝯcessit. Et fc̃m fuit ita
qͦs ei actulerat. Matrem flens ⁊ eiulãs
de captione filii sui peciit ab albe. nt
amore filii dei. filiũ eius redderet ei qm̃
nichil comiserat ut caperet. Ip̃e minã
ei uoluit reddere. ĩmo prior sius uesti¬
mentis eam penitus spoliauit. et eam
crudelissime uerberauit ¶ Mulier do¬
lens et mesta urit apud molendinum.
Et cepit.x pullos pingnes ⁊ bonos. cũ ĩ.
gallina et posuit eos in calato. et cum
illis et filio suo minori uut narbonã
et ĩuenit karolũ apud broliũ cũ rotlã¬
do et aliis nobilib iuris et plorans
ostendit karolo seriam fc̃i ⁊ obtulit ei
gallmas dicens. ꝙ nichil aliud remã¬

Expanded text:
tum Karoli timuit valde; sed prior dixit tum Karoli timuit valde; sed prior dixit ei: «Ne timeatis, quoniam Karolus habet multum ad faciendum et non recordabitur; et ponamus puerum in carcerem et dicemus, quod non vidimus litteras Karoli nec puer dedit nobis, licet Karolus hoc sciret; et ita poterimus excusari». Et abbas concessit et factum fuit ita. matri attulerat. Mater flens et eiulans de captione filii sui peciit ab abbate, ut amore Dei filium eius redderet ei, qui nichil comiserat, ut caperetur. Ipse minans ei noluit reddere, ymo prior suis indumentis eam penitus spoliavit et eam crudelissime verberavit. Mulier dolens et mesta ivit apud molendinum et cepit X pullos pingues et bonos cum una gallina et posuit eos in calato; et cum illis et filio suo minori ivit Narbonam et invenit Karolum apud Brolium cum Rotolando et aliis nobilibus viris et plorans ostendit Karolo seriem facti et obtulit ei gallinas dicens, quod nichil aliud reman
Abbreviated transcription (Latin):
abbas ⁊ prior audita morte rob̾ti cepe¬
runt molendinũ. et eiecerũt feminã. ⁊
filios et dixerũt cis. ꝙ de elemosinis
monastii uiuerent de cet̾o. Eam cciam
uilit blasphemando. filii dolentes dixe¬
runt matri suc ꝙ irent ꝯq̃ri karolo de
abbe. Mater nõ fuit ausa. S unꝰ de filii
raydulphus noĩc uit ad karolũ. ⁊ in¬
uenit eum apud penatrrad. Et karolꝰ
uidens eũ pietate motus. quĩ młtũ dili¬
gebat pr̃em suũ. q̃siut ab eo qͣliter erat
ei. at ille osculans pedes ip̃ius ⁊q̃rendo
monstrauit q̃liter albas et prior abstu¬
lerunt eis molendinũ. et .lx̃. sextaria
bladi. karolus hoc audiens iratus ual¬
de. Scupsit abb̃i et priori ut molendinũ
et bladum et omĩa restituert mulieri ⁊
filii. aliter iram et indignatoem ip̃ius
in currerent. et hoc crudelissume iũdicaret
Et dedit puo .l. solidos. et indumĩta sibi
et matri sue et fratri. et rediit. Et ostẽ

Expanded text:
abbas et prior audita morte Roberti cepeabbas et prior audita morte Roberti ceperunt molendinum et eiecerunt feminam et filios et dixerunt, quod de helemosinis monasterii viverent de cetero, eam etiam viliter blasphemando. Filii dolentes dixerunt matri sue, quod irent conqueri Karolo de abbate. Mater non fuit ausa, sed unus de filiis nomine Raydulphus ivit ad Karolum et invenit eum apud Penetrad. Et Karolus videns eum pietate motus, quoniam multum diligebat patrem suum, quesivit ab eo, qualiter erat ei. At ille osculans pedes ipsius conquerendo monstravit, qualiter abbas et prior abstulerant eis molendinum et LX sestaria bladi. Karolus hoc audiens iratus valde scripsit abbati et priori, ut molendinum et bladum et omnia restituerent mulieri et filiis, aliter iram et indignationem ipsius incurrerent et hoc crudelissime vindicaret. Et dedit puero L solidos et indumenta sibi 1450 et matri sue et fratri; et rediit et ostendi
Abbreviated transcription (Latin):
dit eum gandens de aduentũ ip̃ius
quesunt de thonia et eius sociis qui q̃¬
liter recesserũt a monast̾io plenarie
narrauit ei ¶ Postea dedit karolus
Cmarchas argenti abbi ad bladum
emendũ. Et cũm illis rediit ad mona¬
steriũ. et om̃s monachos exꝑte karoli
salutauit. In crastinũ gilab̾tus prior
uocauit atbẽm et dixit ei. Dñe aufera¬
mus molendinũ de boysrea illi uetule
et filiis siuis qm̃ cotidie dabit nob̾ ꝑa
timor karoli dui est ꝙ hoc fecissem. ad
ultimũ fuerũt ꝯcorde ut hoc fac̾ent. Et
ertrarerũt de molendino .lx̃. sextarii bla¬
di et occupauerũt molendinũ. S mu¬
lierem cum filis sius ꝑmiserũt ad huc
ibi ꝑmane. Et hoc totũm fecerũt ĩuito
helya et alii monachis ¶ Contingit
cciam ꝙ dum iõbeitus ꝓparaiet ĩgena
haroli. mortũ fuit cũ cayrello. Et mortẽ
ip̃ius sciuerũt ibidem apud crassam
Et uror et filii ꝯtristati sũt ualde. Tũc

Expanded text:
dit eum, gaudens de adventu eius dit eum, gaudens de adventu eius quesivit de Thoma et eius sociis; qui, qualiter recesserunt a monasterio, plenarie narravit ei. Postea dedit Karolus C marchas argenti abbati ad bladum emendum, et cum illis rediit ad monasterium et omnes monachos ex parte Karoli salutavit. In crastinum Gilabertus prior vocavit abbatem et dixit ei: «Domine, auferamus molendinum de Boyseda illi vetule et filiis suis, quoniam cotidie dabit nobis patimor Karoli, diu est, quod hoc fecissem». Ad ultimum fuerunt concordes, ut hoc facerent. Et extraxerunt de molendino LX sextaria bladi et occupaverunt molendinum; sed mulierem cum suis filiis permiserunt adhuc ibi remanere. Et hoc totum fecerunt invito Helya et aliis monachis. Contigit etiam, quod, cum Robertus prepararet ingenia Karoli, mortuus fuit cum cayrello; et mortem ipsius sciverunt ibidem apud Crassam; et uxor et filii contristati sunt valde. Tunc
Abbreviated transcription (Latin):
de et bibere. et habere pulcra indumenta
et equitaturas pulcherrimas. Et uolũta
nisset. ridultimũ fuerũt om̃s .uii. ⁊cor¬
des ut monasteriũ relinq̃rent ⁊ ĩ mõte
uillab̾cianis hĩtaculũ ⁊stiuerent. Et ita
fcm̃ fuit. licet abbĩ ⁊ monachis ⁊ p̾cipue
cuidam ꝓbo monacho helyas noie reces¬
sus eorudem esset graiuis. S tam̃ dix̃
helyas abb̃i. Ex qͦ ip̃i recedũt semꝑ mitta
tis panem et uinũ et omĩa eoꝵ ncessa¬
ria sicut daretis eis sic hic uobiscũ remͣ¬
nerent. Et detis eis eciam duos seruito¬
res qui ligna et coꝵ necessaria eis affe¬
rat. et dirit albas ꝙ libent̾ hoc faceret.
et eciam plura si essent eis necessaria.
Et ita recesserũt a monasterio. ⁊ fecerũt
suũ hitaculũ. et capellam unã ad ho¬
norem scĩ iuncencii. et ibi humilit̾ ser¬
uiendo deo et bc̃e uirgini remanserũt.¬
¶ Hoc fc̃o abbas synfredus iuit apud
karolũ ad ex̾citũ Et karolus dum ui¬

Expanded text:
de et bibere et habere pulcra indumenta de et bibere et habere pulcra indumenta et equitaturas pulcherrimas, et voluntasnisset. Ad ultimum fuerunt omnes VII concordes, ut monasterium relinquerent et in monte Ville Bercianis habitaculum constituerent. Et ita factum fuit, licet abbati et monachis et precipue cuidam probo monacho, nomine Helyas, recessus eorundem esset gravis. Sed tamen Helyas dixit abbati: «Ex quo ipsi recedunt, semper mitatis eis panem et vinum et eorum necessaria, sicut daretis eis, si hic nobiscum remanerent, et detis eis etiam duos servitores, qui ligna et eorum necessaria eis afferant». Et dixit abbas, quod libenter hoc faceret et etiam plura, si essent eis necessaria. Et ita recesserunt a monasterio et fecerunt suum habitaculum et capellam unam ad honorem Sancti Vincencii et ibi humiliter serviendo Deo et beate Virgini remanserunt. Hoc facto abbas Symfredus ivit apud Karolum ad exercitum. Et Karolus dum vi
Abbreviated transcription (Latin):
ibi. bcr. mlites. Et uotlandus .xiiii. Pt¬
ea uenit karolus. et obcederũt uillam
lcm michaelẽ de monte lauros plusꝙͣ
dus et om̃s .xii. pares. Et rotlandꝰ fecit
edificare monasteriũ sci felicis. ⁊ posuit
gistro suo rocbto apud crassam. qui
comeato accepto a thoma. et ab aboe ⁊
ab aliis uenit apud narbonã. Et karo¬
lus uidens eum q̃sunt de statu mona¬
sterii crasse. qui rendens ait ꝙ om̃s eũ¬
et alios salutabant et ꝙ bñ faciebant.
et cotidie ꝓ ip̃is p̾ces dño effundebant
Et de hus karolus gaudens p̾cepit ei ut
ingenia ad expugnandũ auitatem
ĩpararet qͥ eius p̾cepto ĩ oĩb obediuit.
Ed qr non possumꝰ obiuttere
quin loquam᷑ de illis ꝑ q̃s edifi¬
catum fuit monasteriũ crasse uł qui
causa fuerunt casse. Ideo ad eor fc̃a
aliqntulũ reu̾tam̃. Fut enĩ ita ꝙ thoma¬
una die ⁊girgauit suo socio. Et ostẽdit
eis ꝙ nõ erat bonũ ut it̾ illos mou̾cho

Expanded text:
ibi DCC milites et Rotolandus XIIII. Postibi DCC milites et Rotolandus XIIII. Postea venit Karolus et obsederunt villam Sanctum Michaelem de Monte Lauros plus qudus et omnes XII pares. Et Karolus fecit hedificari monasterium Sancti Felicis et posuit gistro suo Roberto apud Crassam, qui comeato accepto a Thoma et ab abbate et ab aliis venit apud Narbonam. Et Karolus videns eum quesivit de statu monasterii Crasse. Qui respondens ait, quod omnes eum salutabant et quod bene faciebant et cotidie pro eis preces Domino offerebant. Et de his Karolus gaudens precepit ei, ut ingenia ad expugnandum civitatem prepararet; qui eius precepto in omnibus obedivit. Set quia non possumus abstinere, quin loquamur de illis, per quos hedificatum fuit monasterium Crasse vel qui causa fuerunt Crasse, ideo ad eorum facta aliquantulum revertamur. Fuit enim ita, quod Thomas congregavit suos socios et ostendit eis, quod non erat bonum, ut inter illos monachos,
Abbreviated transcription (Latin):
honorem sc̃ĩ martuni. postea yuerũt apõ
caput stagnũ et ceperunt eũ. Et edifica¬
uerũt ibĩ plures capellas. postea uene¬
runt apud bit̾rim. et cepunt statim cã.
Et kaiolus fecit baptizare om̃s sarrace¬
nos. Conseq̃nter rotlandus uut apud
agathensem ciuitatẽ. et cepit eam ⁊ ste¬
tit ibi ꝑ .uiii. dies postea tam karolus
qͣm ip̃e et om̃s alii uenerũt apud cur¬
sanũ et edificauerũt ibi monastiũ ad
honorẽ sc̃i stephi. Et qr karolus tenuit¬
ibi suã curiam. Uocauerũt eũ cursanũ.¬
¶ Ab illo loco misit karolus suos nũ¬
cios matrando ut ueniret loqui cũ eo.
Et matrandus suos nũcios et eũ uili¬
pendens noluit uenire Et die crastina
mane rotlandus cũ . xł. milia muliti¬
b uut apud narbonã pͥmus. Et karo¬
lus secutus fuit eum cũ toto ex̾citu. Et
rotlandus uenit usq ad portam regi¬
am. Et matrandus erut cũ sius ⁊ fuit
ibi torneam̃tũ. Et matrandus amisit

Expanded text:
honorem Sancti Martini. Postea iverunt apud honorem Sancti Martini. Postea iverunt apud Caputstagnum et ceperunt eum et hedificaverunt ibi plures capellas. Postea venerunt apud Biterim et ceperunt statim eam. Et Karolus fecit baptizari omnes Sarracenos. Consequenter Rotolandus ivit apud Agathensem civitatem et cepit eam et stetit ibi per octo dies. Postea tam Karolus quam ipse quam omnes alii venerunt apud Cursanum et hedificaverunt ibi monasterium ad honorem Sancti Stephani et, quia Karolus tenuit suam curiam, vocaverunt locum Cursanum. Ab illo loco misit Karolus suos nuncios Matrando, ut veniret loqui cum eo, et Matrandus nuncios et eum vilipendens noluit venire. Et die crastina mane Rotolandus cum XX milia militibus ivit apud Narbonam primus et Karolus secutus fuit eum cum toto exercitu et Rotolandus venit usque ad Portam Regiam et Matrandus exivit cum suis et fuit ibi torneamentum. Et Matrandus amisit
Abbreviated transcription (Latin):
S uotlandus ait. Dñe meliis erit ut
pͥmo capiamꝰ minerbã bit̾ru. ⁊ aga¬
chetensẽ quitates. et om̃s forcias undi¬
q. et postea pot̾imꝰ obcedẽ narbonam
melius et uuta eam optius cõmo¬
rari. Sit gͥ ita dixit karolus. Et de cra¬
stina mane ad eundẽ apud minerbã¬
supus unanmit̃ p̃pati. Et ita fc̃m fuit
Ie crastina mane audierũt mis¬
sam in ec̃ca bt̃e uuginus et ka¬
uolus p̾cepit abb̃i. ut quicq̃d thomas
et sui socii uellent totum facet. et eos
honoraret p̃ omĩb. Et p̾terea karolꝰ
osculatus fuit thomã. et comeatũ ac¬
cepit ab eo et ab aliis. Et dñs ppͣ. ⁊ õs
alii similit̾ accepta bñdictõne in ecc̃a
bt̃e uirguus apud minerbã omnes
pariter iter aripuerũt. Et ceperũt eam
statim. Et posuit ibi karolus milites
et sacellites ad castium ⁊ tiam custo¬
diendã ¶ Postea uenerunt ad pontem
colobramũ ⁊ posuerũt ibi nomen engar¬
da rotlandi. Et edificauerũt capellã in

Expanded text:
 Rotolandus ait: «Domine, melius est, ut primo capiamus Minerbam, Biterim et Agatensem civitates et omnes forcias undique et postea poterimus obsedere Narbonam melius et iuxta eam aptius comorari». «Sit ergo ita», dixit Karolus, «et die crastina mane eamus apud Minerba unanimiter preparati». Et ita factum fuit. Die crastina mane audierunt missam in ecclesia beate Virginis, et Karolus precepit abbati, ut, quicquid Thomas et socii sui vellent, totum faceret et eos honoraret pre omnibus. Et postea Karolus osculatus fuit Thomam et comeatum accepit ab eo et ab aliis et dominus papa et omnes alii similiter. Et accepta benedictione in ecclesia beate Virginis apud Minerbam omnes pariter iter arripuerunt et ceperunt eam statim; et posuit ibi Karolus milites et satellites ad castrum et terram custodiendam. Postea venerunt apud Pontem Colobrinum et posuerunt ibi nomen Engarda Rotolandi et hedificaverunt capellam in
Abbreviated transcription (Latin):
nesus Pranũ. Salomon de britania go-¬
ranũ. Rostãnus frat salomonis exam̃¬
dretum. Estolphus plumeriũ. Engele¬
tius desiderans iundicari ꝑcussit. matrã¬
dum ita fortit᷑ ꝙ eum piecit de equo et
rit ei engelerius. fere socius fuistis frĩs
fecit balnaleũ. S raynerius de losani¬
a frat̾ pr̃is oliuerii et comes pictauinẽ¬
sis egenensis forensis. bayferius burde¬
isti. cũ .xii. milib nulitũ fecerũt ĩ sultũ
apud portas ciuitatis. S ex alia ꝑte
fuerũt.xb. milia milites. et xxx̃ milia
pedites annati ertra portas et irceperũt
eum. et qͣnta strages militũ et aliorũ
claudere portas cuutatis. ¶ Et regina
eos increpans ait Melius esset nobis nar¬
bonã karolo redd̾e qͣm et tanta uitupe¬
ria sustiñe. pret̾ca dixit specialiter borrel

Expanded text:
nesus Peramium, Salomon de Britania Gonesus Peramium, Salomon de Britania Goranum, Rostagnus, frater Salomonis, Zamendretum, Estoldus Plumereum. Engelerius desiderans vindicari percussit Matrandum ita fortiter, quod eum proiecit de equo, et Postea dixit ei Engelerius: «Fere socius fuistis fratrifecit Balnaleum. Sed Raynerius de Losania, frater patris Oliverii, et comes Pictaviensis, Andegavensis, Forensis, Gayferius Burdeisti cum XII milibus militum fecerunt insultum apud portas civitatis. Sed ex alia parte fuerunt XV milia milites et XXX milia pedites armati et receperunt eos. Et quanta strages militum et aliorum claudere portas civitatis. Et regina eos increpans ait: «Melius esset vobis Narbonam Karolo reddere quam mori et tanta vituperia sustinere». Preterea dixit specialiter B
Abbreviated transcription (Latin):
qui uenerãt ad sucursũ narbone. Post¬
ea rotlandus dedit ei indum̃ta. ⁊ misit
q̃ndam a nullũ aurrum regine ꝙ̃ ual¬
de diligebat. et cotidie alt̾cabatur cum
nor. Et desid̾ans qm plurimũ baptiza¬
u. Et ita nũcius reu̾sus fuit apud re¬
ginam. offerens ei anullũ omĩa q̃ ei
tingerant ẽnarrando. ¶Postea crasti¬
na dic cita t̾ciam exiut borrellus ar¬
matus cũ suis apud broliũ. et ꝓiecit
de equo uasconẽ engelenũ et ibi fuit
maximũ torneam̃tũ. S tam̃ borrellu
cctidit ibi .u. milites xpianos in uno ĩ¬
petu. Post fuerũt om̃s xp̃iam armati.
ip̃ius fuit tantus ꝯflictus et tam sãguiˢ
effusio et tanta de troncatio capitũ atq
pedum ꝙ uix poss ab aliqͦ ennarrari.
adultimũ eleuauerũt in borrellũ de cam¬
po et amiserũt ibi sarraceni. qͥngentos
nulites. Et torneam̃tũ robur accipiens.
dit ꝑ mediũ. Et rotlandus int̾fecit ar¬
pmũ. Oluierius torchinũ. Augerius da¬

Expanded text:
qui venerant ad succursum, narravit. Postqui venerant ad succursum, narravit. Postea Rotolandus dedit ei indumenta et misit quendam anulum aureum regine, que valde diligebat eum et cotidie altercabatur cum norum et desiderans quam plurimum baptizari. Et 1800 ita nuncius reversus fuit apud reginam offerens ei anulum et omnia, que ei contigerant, enarravit. Postea crastina die circa tertiam exivit Borellus armatus cum suis apud Brolium et proiecit de equo Vasconem Engelerium et ibi fuit maximum torneamentum. Sed tamen Borellus occidit V milites christianos in uno impetu. Postea fuerunt omnes christiani armati evatione ipsius fuit tantus conflictus et tanta sanguinis effusio et tanta detruncatio capitum atque pedum, quod vix posset ab aliquo enarrari. Ad ultimum elevaverunt vi Borellum de campo et amiserunt ibi Sarraceni D milites. Et torneamentum robur accipiens, per medium. Et Rotolandus interfecit Arpinum, Oliverius Torchinum, Augerius Da
Abbreviated transcription (Latin):
lib militum q̃s marcilius ad succur¬
sum matrandi ibi misit. Et hoc nescien¬
te karolo et sui. et illa nocte habuerunt
mit ⁊cordati. ut borrellus cũ sus. uii.
milib nulitũ armaret᷑. Et matrandꝰ
tum .lx̃. milites. Et dum illi de exertitu
eos essent in secuti. ip̃i subito erissent
et quicꝙ eis dampni potuissent ĩferrẽt
Et ita fc̃m̃ fuit. Et xp̃iam insultũ iudẽ¬
tes sinũ lorias et galeis exire de excitu
uellus et matrandꝰ sic̃ ꝯstituerant exieĩt
et occiderunt de xp̃ianis.m. ⁊ ce. ¶ Et p¬
ea infra narbonã uelociter redierunt
karolus dolens de amissione suorũ do¬
luit ultra modũ querens qͣlit hoc potuit
ꝯtigisse. Et rotlandus ait ei. Dñe ego
arbitior. ut in nocte aliqui extranci ibi
uenerunt et de hoc nullatenus dubite¬
tis ¶Hic itaq int se loquentibz. auge¬
rius dauesus cepit q̃ndam scutifrium̃
stetit illa nocte cũ eis. qui et qͣles erant

Expanded text:
libus militum, quos Marcilius ad succurlibus militum, quos Marcilius ad succursum Matrandi ibi misit et hoc nesciente Karolo et suis. Et illa nocte habuerunt miter concordati, ut Borellus cum suis VII milibus militum armaretur et Matrandus ud exercitum LX milites; et, dum illi de exercitu eos essent insecuti, ipsi subito exissent et, quicquid eis dampni potuissent, intulissent; et ita factum fuit. Et christiani insultum videntes, sine loricis et galeis exierunt de exercitu ellus et Matrandus, sicut constituerant, exierunt et occiderunt de christianis mille et CC et postea infra Narbonam velociter intraverunt. Karolus de amissione suorum doluit ultra modum querens, qualiter potuit hoc contigisse. Et Rotolandus ait ei: «Domine, ego arbitror, ut in hac nocte aliqui extranei ibi venerint, et de hoc nullatenus dubitetis». Hiis itaque inter se loquentibus Augerius Danesus cepit quendam scutiferum rstetit illa nocte cum eis; qui et quales erant,
Abbreviated transcription (Latin):
bum qͣliter omĩa ꝯtingerant. Uidelie
destructõe palacii. scĩ laurencii. et thoriu¬
cdarii. et uillab̾cianis. Et mortẽ .iiii. so¬
cioꝵ et miracla q̃ ĩ ebustione hĩtacłi
deus oꝑatus fuit. et preliũ et eoꝵ uicto¬
riam. et seq̃lam usq adrinũ mele. e
sam et honorẽ qͣm eis intulerũt. et de u
ꝯtractis et.iiiiͣ. cecis qͣliter sanitatem
recupau̾ant. et seriatim omĩa coram
oĩm presencia ennarrauit ¶ Et karo¬
lus lec audiens et om̃s alii de morte
cognouerunt eos scõs et in celesti pala¬
tiõ estitutos. dolor eoꝵ et tristicia fuit
aliqͣntulũ mitigata ¶ Postea dirit
dũs pp̃. ꝙ ip̃emet iret ad ad coꝵ corpo¬
ra sepeuenda nisi detincirt ab ĩfumi¬
tate q̃ infumitas omĩb manifesta
erat.s; dũs karolus ait Stemꝰ in lac
cc̃o facturi. Et p̾cepit ut quilibet ad
itentoria rediret. Et ita fc̃m fuit. Et
nocte. Et illa nocte intrauit narbonã
Borellus de cumba obscura cũ .uii. mi¬

Expanded text:
liter omnia contingerant, videlicet dei destructione Palacii, Sancti Laurencii, Tornisarni et Ville Bercianis, et mortem VII heremitanorum et miracula, que in conbustione habitaculi Deus operatus fuit, et prelium et eorum victoriam et sequelam usque ad rivum Niele et sam et honorem, quem eis intulerant, et de V contractis et IIII cecis, qualiter sanitatem recuperaverant, seriatim omnia coram omnium presencia enarravit. Et Karolus hoc audiens et omnes alii de morte cognoverunt eos sanctos et in celesti palatio constitutos, dolor eorum et tristicia fuit aliquantulum mitigata. Postea dixit dominus papa, quod ipsemet iret ad eorum corpora sepelienda, nisi detineretur ab infirmitate, que infirmitas omnibus manifesta erat. Sed dominus Karolus ait: «Stemus in hac s in hoc facto facturi». Et precepit, ut quilibet ad sui tentoria rediret. Et ita factum fuit. Et la nocte. Sed illa nocte intravit Narbonam Borellus de Cumba Obscura cum VII mi
Abbreviated transcription (Latin):
intulit nisi ego destruro monas
mec spatio adiuuari. Et regina ait.
Rex euulsus a cella ꝑ monachũ non
debet almassoris siue regis filia ulte¬
rius amplerari. nec postea regali noie
matrandus iratus ab ea discessit. Et
cum nulle millitib exiuit ad tornea¬
mentũ. qm̃ rotlandus młtos ĩfec̾at.
et erant ita mirti ꝙ uix ꝑtes discemu
pot̾ant iuxa uillã Et raduphus ui¬
dens dimicatã et gaudentẽ de noce cu

Expanded text:
intulit, nisi ego destruxero monaintulit, nisi ego destruxero monamee spacio adiuvari». Et regina ait: «Rex evulsus a sella per monachum non debet ulnis Almassoris sive regis filie ulterius amplexari nec postea regali nominMatrandus iratus ab ea discessit et cum mille militibus exivit ad torneamentum, quoniam Rotolandus multos interfecerat. Et erant ita mixti, quod vix partes discerni poterant iuxta villam. Et Raydulphus videns dimicantem quendam et gaudentem de nece cu
Abbreviated transcription (Latin):
armati ad tentoria. Et uenientes cũ
societate sua. Radulphus ante om̃s
prostrauit in t̾ra mortuũ gabraetũ
lociũ borrelli signũ crasse prout alcius¬
ita bñ faceret. uidit matrandũ iurta
broliũ signũ crasse fortiter exclamã¬
do ꝓstrauit eum et eqũ inqͣdam fossa¬
co uidente regina et omĩb utiuisq ꝑtis
Et karolus sic uidens gauissus aic. ꝓ¬
b est nr abbas. Et qr de nobili ẽ ortus
bore ira et tristicia istigante intrauit
ciuitatẽ ꝑ portam irgiã. postea in au¬
la regia et in loco ub̃i mahometus
adorãbat ymago quedã magna argẽ¬
tea de aurata. et sicut uenit ꝑtussit cum
pede ymaginẽ et eam mahometi uitu¬
ꝑuĩ lacerauit dicens. ꝙ ex qͣ eũ qͥdam
uilis monachus eiecit ab eq̃ nõ erat
dignus adorandi malometus. nec
potestas nec deitas appbanda. S sar
malemetus nõ potat adiuuare. Et ma¬
trandus dixit eis Dñ mei ex q̃ mo¬
nachus crasse tanta mͥ uerecũd

Expanded text:
armari ad tentoria; et venientes cum armari ad tentoria; et venientes cum societate sua Raydulphus autem ante omnes prostravit in terra mortuum Cabraetum, socium Borelli, signum Crasse fortiita bene fecerat, vidit Matrandum iuxta Brolium. Signum Crasse fortiter exclamando prostravit eum et equum in quodam fossato, vidente regina et omnibus utriusque partis. Et Karolus videns hoc gavisus ait: ster abbas et, quia de nobili est ortus bore, ira et tristicia instigante, intravit civitatem per Portam Regiam. Postea in aula regia et in loco, ubi Mahometus adorabatur, erat ymago quedam magna argentea deaurata, et, sicut venit, percussit cum pede ymaginem et eam in Mahometi vituperium laceravit dicens, quod, ex quo eum quidam vilis monachus eiecit ab equo, non erat dignus adorandi Mahometus nec potestas eius nec deitas adprobanda. Sed SarMahometus eum non poterat adiuvare. Et Matrandus dixit eis: «Domini mei, ex quo monachus Crasse tantam mihi verecundiam
Abbreviated transcription (Latin):
et oppbriũ sunt reuse. Et qr filia erat
alinassoris cordube nõ fuit ausus ei a¬
liquid alius dice. ꝙ eam grauaret. et
ideo cos ip̃a młtociens blalphemabat.
s tamen Matrandus uir eus dixit ei.
ꝙ male dicebat et qr amore rotlandi
aliq̃ndo crudelissime puniret. eit ip̃a¬
cum cognouiss eũ zelotipũ ait. Dñe de
ura guerra intromitatis uos et me ꝑ¬
in armis strenuũ sicut rotlandus nepo¬
tem karoli. ego diligo casto amore. Et
pret̾ea qr iam ẽẽt capta narbona nisi
esset amore mei. et uos et alii interfc̃i-
Et matrandus hoc audiens iratus ab¬
ea recessit. Et steterunt illa nocte ¶ Cra¬
stina die mane armauit se tipinu
cum sius. et młti alii. et ꝑ .iiii. ꝑtes fe¬
cerunt ꝯsultũ. Et matrandus et borrel¬
lus cum tota eoꝵ gente armati erier̃t.
Et turpinꝰ coram omĩb int̾fecit q̃ndã
nlitem borelli et eũ et eqũ prostrauit
Et helyas et radulphus boc uidens hĩta
licencia ab archiep̃o turpino yuerunt

Expanded text:
erat Almassoris Cordube, non fuit ausus aliquid aliud dicere, quod eam gravaret, et ideo eos ipsa multociens blasfemabat. Sed tamen Matrandus, vir eius, dixit ei, quod male dicebat et quia amore Rotolandi aliquando crudelissime puniretur. At ipsaum cognovisset eum zelotipum, ait: «Domine, de vestra guerra intromitatis vos et me perin armis strenuum sicut Rotolandum, nepotem Karoli, ego diligo casto amore, et preterea, quia iam esset capta Narbona, nisi esset amore mei, et vos alii interfecti». Et Matrandus hoc audiens iratus discessit ab ea et steterunt illa nocte. 1850 Crastina die mane acum suis et multi alii et per quatuor partes fecerunt insultum; et Matrandus et Borellus cum tota eorum gente armati exierunt. Et Turpinus coram omnibus interfecit quendam militem Borelli et eum et equum prostravit hus hoc videntes petita licencia ab archiepiscopo Turpino iverunt
Abbreviated transcription (Latin):
diante in caput ip̃ius redũdãbit¬
¶ Postea ꝯgregauit suo nobiles ⁊ ba¬
rones et dicit eis ꝙ ex q̃ monasterium
erat: edificatũ. nõ erat necessariũ eo
ulterius ibi ꝯmorari. s ꝙ irent obcede̾

Expanded text:
diante in capud ipsius redundabitdiante in capud ipsius redundabit». Postea congregavit suos nobiles barones et dixit eis, quod, ex quo monasterium erat hedificatum, non erat necessarium eis eos ulterius comorar
Abbreviated transcription (Latin):
uolus detis ei. Dñe libenter plura etiã
donũ loci. ¶postea dixit ei karolue
iñ edifica molendinũ tuũ ⁊ alii magũ
adiuuabũt te. Et dum ppetrai̾us pone
ibi urorẽ tuam. Et postea redibis hic
ad opus istus ꝑficiendũ. et opus istd̃
qͣm cicius potis ꝑfice. qm̃ apud narbo¬
nã eris nobis necessarius dũ eam ob¬
luntas adĩplebitur Nam semp ero pa¬
ratus uram uoluntatẽ in omñib ad¬
implere ¶ Hiis itaq pactis karolus
misit nũcio suos apud narbonã ma¬
trando mandãs ei ꝙ si uellet baptizari.
et ei reddere narbonã ꝙ eẽt ab eo securuꝰ
et ꝙ daret ei plus de t̾ra qͣm ip̃e posside¬
bat s matrandus dum audiuit nũ¬
cios talia i ei nũciantes. uoluit eos de¬
capitare. s ad preces uroris sue eos se¬
curos ad karolum redire ꝑmisit. mã¬
dans ei ꝙ nõ facet ꝑ eo quicqͣm. ĩmo
nũciabat ei et suis uilipendendo eum ⁊
suam gentẽ. Et karolus hoc audiens

Expanded text:
rolus, «detis ei». «Domine, libenter; plura etiam rolus, «detis ei». «Domine, libenter; plura etiam ». Postea dixit ei Karolus: «Modo hedifica molendinum tuum, et alii magistri adiuvabunt te et, cum compleveris, pone ibi uxorem tuam et postea redibis hic ad opus istud perficiendum; et opus istud quam cicius poteris fac, quoniam apud Narbonam eris nobis necessarius, dum eam obluntas adimplebitur; nam semper ero paratus vestram voluntatem in omnibus adimplere». His ita peractis Karolus misit nuncios apud Narbonam Matrando, mandans ei quod, si vellet baptizari et ei reddere Narbonam, quod esset ab eo securus et quod daret ei plus de terra quam ipse possidebat. Sed Matrandus, dum audivit nuncios talia ei nunciantes, voluit eos decapitare; sed ad preces uxoris sue eos securos ad Karolum redire permisit mandans ei, quod non faceret pro eo quicquam; ymo minabatur ei et suis, vilipendendo eum et suam gentem. Et Karolus hoc audiens
Abbreviated transcription (Latin):
le marchas argenti. Et abbas et alii red¬
diderũt ei grates. s tam̃ dirit karolꝰ
abb̃i et aliis monachis ꝙ semꝑ darent
xiiii. pauꝑib ad comedendũ. et t̾b aliis
amore aĩe sue ¶ Prec̾ea dixit eis Ego
ualde diligo locum istum. Et ideo pre¬
cipio uobis ut bene uo habeatis in
omĩb q̃ ꝑtinebũt ad monasterium
et ut semp melioretur. pro curetis un¬
quisq. Et si boni estis bene uidebimus.
Et bñ erit uob̾. si mali bñ sciemꝰ et ma¬
lũ uob̾ eueniet sine mora. Pret̾a relin¬
quo uob̾ hic magr̃os et hoĩes qͦs oꝑi
cognouimꝰ esse necessarios. et rotbertũ
cum urore sua. et duob filiis ad tur
retis. et diligatis. et nullã uiolencia¬
ci inferatis. ¶ Dñe dixit albas meli
faciemꝰ eis q̃m uos credatis. et omnẽ
karolo. Dñe ex qͦ uultis ut hic rema¬
neam. placet in et opus ꝑficiam di¬
uina grã mediante S tam̃ dem̃tiã
hic ꝓpe apud hopcedã. Abb̾i dixit ka¬

Expanded text:
le marchas argenti». Et abbas et alii redle marchas argenti». Et abbas et alii reddiderunt ei gratias. Sed tamen dixit Karolus abbati et aliis monachis, quod semper darent XIIII pauperibus ad comedendum et tribus aliis amore anime sue. Preterea dixit eis: «Ego valde diligo locum istum et ideo precipio vobis, ut bene vos habeatis in omnibus, que pertinebunt ad monasterium, et, ut semper melioretur, procuretis unusquisque. Et si boni estis, bene videbimus et bene erit vobis, et, si mali, bene sciemus et malum vobis eveniet sine mora. Preterea relinquo vobis hic magistros et homines, quos operi cognovimus necessarios esse, et Robertum cum uxore sua et duobus filiis ad turrretis et diligatis et nullam ei violenciam inferatis ». «Domine», dixit abbas, «melius faciemus eis quam vos credatis et omnem vKarolo: «Domine, ex quo vultis, ut hic remaneam, placet mihi et opus perficiam divina gratia mediante. Sed tamen clemenciam hic prope apud Boysedam». «Abbas», dixit Ka
Abbreviated transcription (Latin):
ani quicũq sit ep̃s carcassone inge¬
nerali festo scẽ marie assũptõis ueni¬
at ad monast̾ium crasse si abbas mã¬
dauerit. et celebret ibi missam et audi¬
at ꝯfessiones infirmoꝵ. Et postea ab¬
bas det e palafredũ insignũ dilectõ¬
nis si fuerit ꝓb. Pret̾ea p̾cipio nob̃
ut iusticiã teneatis. tam paruul qͣm
magius nec ad aliqͣm ꝑtem pͥce uel
precio deuietis.¬
Iis dẽs. Dirit dñs pp̃ karolo ũ
caret hereditates et possessiones
tempus. Et karolus rendit libenter in
dei noĩe. ¶ Dono igitur ⁊ ꝯcedo beate
uirgini marie et monasterio .d. mili¬
cias et tocam t̾ram curcũqͣ qͣntum .ĩ.
mula pot̾it una die ambulare. Et uo¬
lo et precipio om̃ib infra istũ t̾minũ
sb̾missi monastio crasse q̃ntecũq fue¬
rit dignitatis. et om̃s ei faciant homa¬
gumi. et fidelitatem sacram̃to fumatã.
Pretea dono ei .u. milia honũes quos
feci baptizari istud dono ei ad p̾sens.

Expanded text:
anni, quicumque sit episcopus Carcassone, in geanni, quicumque sit episcopus Carcassone, in generali festo Sancte Marie assumptionis veniat ad monasterium Crasse, si abbas mandaverit, et celebret ibi missam et audiat confessiones infirmorum; et postea abbas det ei palafredum suum in signum dilectionis, si fuerit probus. Preterea precipio vobis, ut iusticiam teneatis tam parvulis quam magnis nec ad aliquam partem vel prece vel pretio devietis»His dictis dixit dominus papa Karolo, ut hereditates et possessiones tempus. Et Karolus respondit: «Libenter; in Dei nomine dono igitur et concedo beate Virgini Marie et monasterio quingentas militias et totam terram circumquaque, quantum una mula poterit una die ambulare; et dono et precipio omnibus infra istum terminum submissi monasterio Crasse, qualiscumque fuerint dignitatis, et omnes ei faciant homagium et fidelitatem sacramento firmatam. Preterea dono ei V milia homines, quos feci baptizari. Istud dono ei ad presens
Abbreviated transcription (Latin):
adulatõnes credatis. Et sitis bone fid̾i
et diligatis ĩos fiẽs et monachos. de¬
uote deo seruientes. Ne sitis mendasseᷤ
si aliqͣ ꝑmittis ꝓmissa. omĩb modis
detis. ue nõ ꝓmittatis. ne sitis auari.
large expẽdatis. sitis bomi ꝯuiue. regu¬
lam ur̃am fideliter obseruetis. semper
regem francie diligatis. et ei Rendeatis
Et postea apłico romano et nullum
alium dñm habeatis. Et qr ego fui ĩ
edificatõne istius monasterii. Istud
missi nec alicii rendeatis in aliquo
ad honorẽ b̃te uirgĩs do uob donum.
ut quetũq sit afbas istius monaste¬
ru eat romã. in capite .u̾. uł .uii. ãni
Et ut totus mũdus sciat qͣnta dilec¬
tione curia romana diligit monaste¬
riũ crasse. Et dñs pp̃. dabit dabit ei su¬
um palafredũ albũ selatũ et muni¬
tum causa recegiutõis. Et abbas ducat
cũ ꝑ ãnũ. et hec erit recognicio dilectõ¬
nis et amicicie eorũdem ¶ In capite

Expanded text:
adulationes credatis et sitis bone fidei adulationes credatis et sitis bone fidei et diligatis vestros fratres et monachos devote Deo servientes; ne sitis mendaces, si aliqua promititis, promissa omnibus modis detis vel non promitatis; ne sitis avari, large expendatis, sitis boni convive, regulam vestram fideliter observetis; semper regem Francie diligatis et ei respondeatis et apostolico Romano et nullum alium dominum habeatis. Et quia fui ego in hedificatione huius monasterii, istud missi nec alicui respondeatis in aliquo,ad honorem beate Marie Virginis do vobis donum, ut quicumque sit abbas istius monasterii, eat Romam in capite V vel VII annorum; et ut totus mundus sciat, quanta dilectione curia Romana diligit monasterium Crasse, dominus papa dabit ei suum palafredum album cellatum et munitum causa recognitionis, et abbas ducat eum per annum; et hec erit recognitio dilectionis et amicicie eorundem. In capite
Abbreviated transcription (Latin):
Elebrata et pacta ⁊mestione fuc¬
uint ꝯgregãti. Et karolus ait q̃¬
liter faciem de alb̃e. Et comes pictauen¬
sis ait. Dñe hic est qͥdam ⁊sanguineus
meus miles bonus et sapiens et bonus
dericus. Et cirdo ꝙ bene suscipiet abbaciã
uenur ostendens ei si uellet esse albas.
lixitate abiecta fecit ei dñs pp̃ marimã
coronã. et centũ aliis tam militib qͣm
donucellis ortis ex nobili gene qͥ fueĩt
ibi monachi ꝯstituti. Et cum pulsatõe
campanaꝵ et cantu maximo benedirit
eũ dñs pp̃ et alios. Et posuerũt eum in
cathedra. Te deum laudamus unanimi¬
ter ꝯtinendo ¶Hoc fco et missa celebra¬
ta. Dñs pp̃ uocauit abb̃em. et dixit ei. ab¬
bas intessigatis ista q̃ uob̾ dicam. Iste
scũs est et bonus locus. et dilectus a d̾o
et semp erit solũm sitis casti et mũdi.
Caueãtis ne reliquias scõꝵ q̃ ibi sũt po¬
site possit aliqͥs furari. Pretea p̾cipio
sti et mũdi. et ne sitis adulatores nec

Expanded text:
elebrata et peracta comestione fuerunt congregati et Karolus ait: «Qualiter faciemus de abbate?» Et comes Pictaviensis ait: «Domine, hic est quidam consanguineus meus, miles bonus et sapiens et bonus clericus, et credo, quod bene accipiet abbaciam»venire dicens ei, si vellet esse abbas.lixitate abiecta fecit ei dominus papa maximam coronam et C aliis tam militibus quam domicellis ortis ex nobili genere, qui fuerunt ibi monachi constituti; et cum pulsatione campanarum et cantu maximo benedixit eum dominus papa et alios, et posuerunt eum in cathedra ‘Te Deum laudamus’ unanimiter concinendo. Hoc facto et missa celebrata dominus papa vocavit abbatem et dixit: «Abbas, intelligatis ista, que vobis dicam. Iste sanctus est et bonus locus et dilectus a Deo et semper erit, solummodo sitis casti et mundi. Caveatis, ne reliquias sanctorum, qui ibi sunt posite, ne possit aliquis furari. Preterea preciput sitis casti et mundi et ne sitis adulatores nec
Abbreviated transcription (Latin):
ximus p̾bratur. Et dum ista dicet .u. ⁊¬
tracti. ⁊. iiii. ceti intrauerũt monasteuũ
et flentes ⁊ bt̃issimã uuginẽ deprecantes
prostrati sunt coram lecto thome ad ly¬
norem cuiꝰ btissima uirgo maria et eius
priis ocłis intucri ¶ Postea ⁊silio ac¬
cepto int̾ eos. helyas et radulphꝰ cũ xl.
in equis morũt narbonã ⁊ ĩuenerunt
apros. Et karolus uidens helyam gaui¬
sus fuit ualde querens q̃lit erat eis apõ
crassam. Et helyas cũ exꝑte totius ⁊uen¬
tus eũ salutando ait. Dñe ualde bene
sumꝰ lucrati s amisimꝰ similit̾. At ille
ait de lucro gaudeo sz de amissione do¬
leo et qr esurio eamꝰ ad centoria et post¬
ea narrabitis iͥ omĩa seriatim. Et ĩ
introitu ex̾citus p̾cepit tupino ut tra¬
ctaret de helya et sius sociis qui eos ho¬
spitauit et fecit eis quicquid fuit neces¬
sauũ clargiri. ¶Celebrata ⁊ ꝑacta come¬
stione ad tentoriũ karoli om̃s lurones

Expanded text:
ximus prebeatur». Et dum ista diceret, V conximus prebeatur». Et dum ista diceret, V contracti et IIII ceci intraverunt monasterium et flentes et beatissimam Virginem deprecantes prostrati sunt coram lecto Thome, ad honorem cuius beatissima virgo Maria et eius ropriis occulis intueri. Postea consilio accepto inter eos Helyas et Radulphus cum XL in equis iverunt Narbonam et invenerunt apros. Et Karolus videns Heliam gavisus fuit valde querens, qualiter erat eis apud Crassam. Et Helyas ex parte tocius conventus salutando ait: «Domine, valde bene; sumus lucrati, sed amisimus similiter». At ille ait: «De lucro gaudeo, sed de amissione doleo, et quia esurio, eamus ad tentoria et postea narrabitis mihi omnia seriatim». Et in introitu exercitus precepit Turpino, ut tractaret de Helya et eius sociis, qui eos hospitavit et fecit eis, quicquid fuit necessarium, elargiri. Et peracta comestione ad tentorium Karoli omnes
Abbreviated transcription (Latin):
quicq̃d erat ĩmonte uillab̾tianꝰ ebu¬
stum ẽ. et timeo ualde de thoma et eius
sociis. Et radulphus ait bñdicitis eamꝰ
uisum utiũ uiuant an sint mortui. Et
fuerũt. xxxͣ. cũ helya et radulpho. et dum
fuerũt in u̾tice montis uiderunt eos om̃
mortuos Et helias dolore ꝯpulsus ꝑstra¬
uit se de equo et om̃s alii secũ ¶ Postea
fecerũt tm̃ planctũ ꝙ nõ poss aliquis
ennarrare. Et miserũt suos nũcios apd̃
cuissam ut defferient eis lectos ad cor¬
pora deferenda et om̃s monachi dolore
marĩo angustiati. receperũt eos cũ ma¬
ruma ꝓfessione in ecc̃a et honorabili at¬
q cantu. Et abluerũt corpora. et in lecti
pulcheuinus cooꝑtis ceucis pãnis et p¬
ciosis posuerũt eos ante altare bt̃e iur
corde purissimo celebrauit. Postoa tra¬
et karolo eoꝵ corpora sepelurut. Nã ip̃i
fucrũt iam dñi istius monast̾ii ⁊ ideo
oportet qr ĩuitate scimꝰ eoꝵ aĩas in ce¬
lesti palacio collocatas ut cis honor ma¬

Expanded text:
quicquid erat in monte Ville Bercianis, combustum est et timeo valde de Thoma et eius sociis». Et Radulphus ait: «Bene dicitis; eamus visum, utrum vivant an sint mortui». Et fuerunt XXX cum Helia et Radulpho et, dum fuerunt in vertice montis, viderunt eos omnes mortuos. Et Helias dolore compulsus prostravit se de equo et omnes alii secum. Postea fecerunt tantum planctum, quod non posset aliquis ennarrare, et miserunt suos nuncios apud Crassam, ut defferrent eis lectos ad corpora deferenda. Et omnes monachi dolore maximo angustiati receperunt eos cum maxima processione in ecclesia et honorabili cantu; et abluerunt corpora et in lectis pulcherrimis, coopertis sericis pannis et preciosis, posuerunt eos ante altare beate Virmabus eorum corde purissimo celebravit. Postea traet Karolo eorum corpora sepelirentur. Nam ipsi fuerunt iam domini istius loci et edoportet, quia in veritate scimus eorum animas in celesti palacio collocatas, ut eis honor ma
Abbreviated transcription (Latin):
riis dediscemus. Et qr nor fuic helyas no¬
luit transire melam. S cũ sius sociis et
lucro marĩo ad monasteriũ in columes
redierũt. Et nõ amiserũt in toto p̾lio
nisi . xxxͣ. sacellites qͦs apud scm̃ mi¬
chaelẽ sepelierũt gr̃as agentes beate
uirgini de eoꝵ uctoria et triumpho.
Et ĩarraceni ꝑ totã noctẽ fugerũt. Et
in crastinũ nullã sꝑem securitatis ha¬
bentes donec om̃s Elnam tnsicrunt¬
¶ Et dũ intse de eoꝵ uictoria fabula

Expanded text:
riis dedissemus». Et quia nox fuit, Helyas noluit transire Nielam sed cum suis sociis et lucro maximo ad monasterium incolumes redierunt. Et non amiserunt in toto prelio nisi XXX satellites, quos apud Sanctum Michaelem sepelierunt, gratias agentes beate Virgini de eorum victoria et triumpho. Et Sarraceni per totam noctem fugerunt et in crastinum, nullam spem securitatis habentes, donec omnes Helnam transierunt. Et dum inter se de eorum victoria fabula
Abbreviated transcription (Latin):
uroris matrandi intrauit narbonam
om̃s de ciuitate fuerũt gruisi qͣm plu¬
runũ. Et isti et om̃s aliz de narbona
fuerũt sũmo mane muniti. Et rotlan¬
dus et aymericus. et oliucrius cũ sus
armauerũt se sũmo mane nescientes
ꝙ aliqui narbonam uenisset. Et corã
om̃ib aymericus exclamauit narbo¬
nam. et multi alii sccũ de sua familia.
Et uidentib omĩb .i. nulitem int̾fecit
S matrandus hoc audiens indigna¬
tus quesunt ab eo. qͣre narbona clama¬
uerat. Et ille Rendit ei ꝙ karolus dede¬
rat eam ci. S tam̃ si uellet baptizari
ei redderet narbonã ⁊ donũ adhuc sui
dñi expectaret. ¶ Et matrandus rend̃
ꝙ nõ acciꝑet baptismũ. ꝑ .c. ciuitatib
Et eius donũ cassũ et in utile reputauͭ.
Et quidam nules corbealus de cortosa
dixit aymico ꝙ secũ duellũ faceret as¬
serens ꝙ nũꝙͣ narbonã haberet. Et ꝙ
ualebat machometus plusqͣm ihs. Et

Expanded text:
uxoris Matrandi, intravit Narbonamuxoris Matrandi, intravit Narbonamomnes de civitate fuerunt gavisi quam plurimum. Et isti et omnes alii de Narbona fuerunt summo mane muniti. Et Rotolandus et Aymericus et Oliverius cum suis armaverunt se summo mane nescientes, quod aliqui Narbonam venissent. Et coram omnibus Aymericus exclamavit ‘Narbonam’ et multi alii secum de sua familia, et videntibus omnibus unum militem interfecit. Sed Matrandus hoc audiens indignatus quesivit ab eo, quare ‘Narbonam’ clamaverat. Et ille respondit, quod Karolus dederat eam ei; sed tamen, si vellet baptizari, ei redderet Narbonam et donum adhuc sui domini expectaret. Sed Matrandus respondit, quod non acciperet baptismum pro C civitatibus et eius donum cassum et inutile reputavit. Et quidam miles Corbealus de Tortosa dixit Aymerico, quod secum duellum faceret, asserens, quod nunquam Narbonam haberet et quod valebat Mahometus plus quam Christus. Et
Abbreviated transcription (Latin):
uideret᷑ eis ꝙ ĩ alus intenderet. Et oĩb
audientib ad se dcm̃ aym̾icũ fecit ue¬
nire dicens ei ꝙ narbonã recipet. Et si
ei Et aymericus flero genu cũ .uii. m¬
lib nulitũ gr̃as redoidit karolo. de tã
magno et nobili dono sicut erat nar¬
bona. Et rotlando et omĩb boronib de
ex̾citu placuit hoc. ¶ Postea karolus
precepit omĩb ne aliquis ẽet ausus
eum appellare de cet̾o aym̾icus de beulã¬
da. s aymicus de narbona de cet̾o ab
omĩb nũcupetur. Et eũ om̃s taliter ap
pellauerunt ¶Postea fecit karolus
totũ ex̾citum armari. Et dederũt ex omĩbꝰ
ꝑtib preliũ ciuitati et intrauerũt fos¬
sata. S matrandus et borrellus cum
sius erierũt et fuit maximũ p̾liu. Et
fuerunt ibi int̾fci .cc. ⁊lx. sarracemi. ⁊ xiiii.
xp̃iani. Et qr sero erat remansit p̾lium
et quelibet pars dicessit. Et in illa nocte
filius almassoris cordube fuit regine

Expanded text:
videretur eis, quod in aliis intenderet. Et omnibus videretur eis, quod in aliis intenderet. Et omnibus audientibus ad se dictum Aymericum fecit venire dicens ei, quod Narbonam reciperet et, si ei. Et Aymericus flexo genu cum VII milibus militum gratias reddidit Karolo de tam magno et nobili dono sicut erat Narbona; et Rotolando et omnibus baronibus placuit de exercitu hoc. Postea Karolus precepit omnibus, ne quis esset ausus eum appellare de cetero Aymericum de Beulanda, sed Aymericus de Narbona de cetero ab omnibus nuncupetur; et eum omnes taliter postea appellaverunt. Postea fecit Karolus totum exercitum armari et dederunt ex omnibus partibus prelium civitati et intraverunt fossata. Sed Matrandus et Borellus cum suis efuerunt ibi interfecti CCLX Sarraceni et XIIII christiani; et quia sero erat, remansit prelium et quelibet pars discessit. Et in illa nocte filius Almassoris Cordube, frater regine
Abbreviated transcription (Latin):
xbi. dies erant elcipsi. Noĩe cuiꝰ cint ay
pos Girardi de uiana et rayneri de losa¬
nia et nulii de apulia. Isti auũcłi ip̃ius
fuerunt filii garini de monte glano. Et
iste aymicus equitau̾at apud barchino¬
noniã et usq ad ylerdam. Et młta lucra¬
tus fuerat. Et karolus uidens cũ gaui¬
sus fuit młtũ. qm̃ ualde diligebat cum
Et om̃s ercitu eum qͣm plurũũ dilige¬
bant. quĩ ꝓb erat et largus. et miles ꝑ¬
optunus. Et omĩa q̃cũq fec̾at karolir
et omib alus ẽnarrauit ¶Postea auũ¬
culi sui supͣdã uenerut ad eum et dixeĩt
do ei placet daret ei. qm̃ a bono dño nõ
debet queri aliquid qr querens suo dño
mere et amare Et iste sũt petiones con¬
gruc. q̃ a bonis domius debent exaudi¬
ri.s ego nullũ dño meo karolo ẜui¬
ciũ ꝯtuli ut iͥ narbonã ⁊ferre debeat.
s qñcũq ei placuerit mͥ dabit ¶Et
onũa ista u̾ba karolus audiuit. licet

Expanded text:
– XVI dies erant elapsi –, nomine Ay– XVI dies erant elapsi –, nomine Aypos Girardi de Viana et Raynerii de Losania et Milii de Apulia. Isti avunculi ipsius fuerunt, filii Garini de Monteclario. Et iste Aymericus equitaverat 2000 apud Barchinoniam et usque Ylerdam et multa lucratus fuerat. Et Karolus videns eum gavisus fuit multum, quoniam valde diligebat eum, et omnes de exercitu eum quam plurimum diligebant, quoniam probus erat et largus et miles peroptimus. Et omnia, quecumque fecerat, Karolo et omnibus aliis enarravit. Postea avunculi sui supradicti venerunt ad eum et dixeruntdo ei placeret, daret ei – «quoniam a bono domino non debet queri aliquid, quia querens suo videtmere et amare. Et iste sunt petitiones congrue, que a bonis debentur dominis exaudiri. Sed ego nullum domino meo Karolo servicium contuli, ut mihi Narbonam conferre debeat, sed quandocumque ei placuerit, mihi dabit». Et omnia verba ista Karolus audivit, licet