comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
penitus episcopia et monasteria deuasta rent᷑.
elegit xii. obsides ettercium decimum filiũ
supra dicti ducis grimandũ. et ac cepta mimrra
uirauerunt. ei om̃s beneuentani etreuersus ẽ
roma. ibiꝙ celebrauit pascha cũ p̃sule sedis
apłice.ęnerunt etiam in eodem loco missi
tha silonis artnus ep̃s et huncricus abba. ro¬
gantes papam ut pacẽ faceret litẽ ꝙ termina¬
ret inter carolum rege et thasilonem ducem
Ix quacausa multũ tertatus ẽ apłicus.
Rex aũt ad postulatam respondit. sehoc ꝑmultatem¬
pora quesisse. sed minime optinere potu isse.
Netamen in obediens uideretur eẽ monitis apłicis.
a̾seririt se in p̃sentia eius dẽ pape oũris dem missis
pacem ulłe firmare. Illis aũt renuentib at ꝙ
dic entib non seaudere ꝓseniore diffinitiuã
ꝓ ferre sententiam neꝙ se ad hoc destinatos
er̃. uidens apłious ficta mendatia et cognoscens
instabilitatẽ duois. iratus anate mati zauit pre¬

Expanded text:
penitus episcopia et monasteria devastarentur, penitus episcopia et monasteria devastarentur, elegit XII obsides et tertium decimum filium supradicti ducis Grimaldum; et accepta munera uraverunt ei omnes Beneventani. Et reversus est Romam ibique celebravit pascha cum presule sedis apostolicae. Venerunt etiam in eodem loco missi Tassilonis Arnus episcopus et Hunricus abba, rogantes papam, ut pacem faceret litemque terminaret inter Carolum regem et Tassilonem ducem. Ex qua causa multum certatus est apostolicus. Rex autem ad postulata respondit, se hoc per multa tempora quaesisse, sed minime optinere potuisse: ne tamen inoboediens videretur esse monitis apostolicis, asseruit se in presentia eiusdem papae cum eisdem missis pacem velle firmare. Illis autem renuentibus atque dicentibus non se audere pro seniore definitivam proferre sententiam neque se ad hoc destinatos esse, videns apostolicus ficta mendatia et cognoscens instabilitatem ducis iratus anathematizavit pre
Abbreviated transcription (Latin):
inpublico conuentu. Iunc rea uidensse iarom¬
ni parte pacẽ habere. romam ꝑrerit orin¬
onis ciusa. Et ut ibi cũmissis imperatoris
colloquiũ haberet. Et cele brauit natalem
dñi. inflorentia ciuitate.
qs ruo dominice in carnationis. dre lauaren
Carobos romam uenit. eta pontifice ad driano hono¬
rifice susceptus ẽ. Ubi ali qđ dies moratus ost.
Quod cum audisset erengisus dux bene uentanorũ
timore perterritus. misitromal dũ siliũ su um
cũ magnis munerib ad regem postulans pacẽ.
ꝓmit tensse omnẽ uoluntatẽ tius facturũ. Sed his
suasionib minime apłicus credidit. sẽmagis horta¬
tus est regem. ut brne uenti fines intraret qđ etfecit.
It᷑ capuam uenisset erigisus reliquid beneuentũ.
et insalernũ secessit. ibi ꝙ semuniuit. Tet in de
bus offrens obsides et ꝓmit tens omnẽ fi delitatẽ.
ptantu ut ab inpugnatione cessaret.
Lunc rex cũ consultu fidelium et sac̃ dotũ. ne

Expanded text:
in publico conventu. Tunc rex videns se ex omin publico conventu. Tunc rex videns se ex omni parte pacem habere, Romam perrexit orationis causa et, ut ibi cum missis imperatoris colloquium haberet; et celebravit natalem Domini in Florentia civitate. nno dominicae incarnationis DCCLXXXVII. Carolus Romam venit et a pontifice Adriano honorifice susceptus est; ubi aliquot dies moratus est. Quod cum audisset Herigisus dux Beneventanorum, timore perterritus misit Romaldum filium suum cum magnis muneribus ad regem, postulans pacem et promittens se omnem voluntatem eius facturum. Sed his suasionibus minime apostolicus credidit, sed magis hortatus est regem, ut Beneventi fines intraret, quod et fecit. Et cum Capuam venisset, Herigisus reliquit Beneventum et in Salernum secessit ibique se munivit. Exinde bus, offerens obsides et promittens omnem fidelitatem, tantum ut ab inpugnatione cessaret. Tunc rex cum consultu fidelium et sacerdotum, ne
Abbreviated transcription (Latin):
ambra in uilla que dr̃ liubidi.
IINO dominice in carnationis aee lac ar .v.
Rex usq ad roreꝑ uenit suꝑ fluuiũ uinsa¬
ram̃. ubi consluit euuhanna et ꝓpternimia
inundationẽ aquarũ. inde reuersus est beres¬
burgh. Ubi uxorẽ suam fastradam cum
filiis et filiab urnire uissit. Et ubitotam
ir men resedit. ubi etiam pascha celebrauit.
t multis uicib sca ras suꝑ saxones misit.
et eoꝵ castra dep̃datus est. Et in maio. sinodum
ad pader bronna habuit. et inde utrũ pergens
dichindum etabbionẽ. et utrosq ad sefecit ue¬
am ad tum uenirent. Qui acceptis obsidibus
ad adtiniacũ ad regem uenerunt. ibiꝙ baptita¬
tisunt: ertunctota saxonia sub ugata est fran¬
cis. Et ineadem uilla celebrauit rex natalem
dñi. et pas oba similiter.
I No dominioe incarnationis acrxune
Carolus misit exercitũ suũ partib britanie.
una cũ misso suo odul fo principe cocorum.
Ubimulta castella ad quisierunt franci. ettorum
primates rep̃sentauerunt: uuormatiã regi

Expanded text:
ur Liuhidi. Anno dominicae incarnationis DCCLXXXV, rex usque ad Eine pervenit super fluvium Wisaram, ubi confluit Wachna, et propter nimiam inundationem aquarum inde reversus est Heresburch. Ubi uxorem suam Fastradam cum filiis et filiabus venire iussit et ibi tota hieme resedit. Ibi etiam pascha celebravit et multis vicibus scaras super Saxones misit et eorum castra depredatus est; et in Maio sinodum ad Paderbrunna habuit et inde iter dichindum et Abbionem et utrosque ad se venire feFranciam venirent. Qui, acceptis oad Adtiniacum ad regem venerunt ibique baptizati sunt; et tunc tota Saxonia subiugata est Francis. Et in eadem villa celebravit rex natalem Domini et pascha similiter. nno dominicae incarnationis DCCLXXXVI. Carolus misit exercitum suum partibus Brittanniae una cum misso suo Odulfo principe cocorum; ubi multa castella adquisierunt Franci et eorum primates representaverunt Wormatiam regi
Abbreviated transcription (Latin):
materunt ad hoc cidendum. quatu ormilia
quingentos uiros. Uiudi ohinđ uero partib
normannie aufugit. Interfectis itaꝙ sediti¬
osis exilioꝙ damnatis rex in frantiã reũ sus ẽ.
Et celebrauit par natalem dñi intheodonis uilla.
et pasc ha similiter

Expanded text:
averunt, ad occidendum quatuor milia quingentos viros. Widichindus vero partibus Nortmanniae aufugit. Interfectis itaque seditiosis exilioque dampnatis rex in Franciam reversus est et celebravit natalem Domini in Theodonis villa et pasch
Abbreviated transcription (Latin):
usꝙ ad huc cului. circũ tundo et uastando om̃a
rat aũt nimia inundatio aquarum.
pse igitur ꝑtur ingiam aborientali parte intra¬
uit. suꝑ host falaos. porro filiũ carolum dimisit
cũ ualida manu contra uuest falaos. Itaq rex
turigiam nigressus ꝑuenit usq ad fluuium
abbiat. et inde adtagnfrut. deinde ad camninge.
ex quo loco ingressus est infrantiam. Quest¬
falai uero. congre gauerunt se uista lippam.
Quib oc currit filius regis inpago. qui dicitur
dragini et inierunt pug nam. Quib uirilit̃
superatis. reuersus ẽ uormatiã ad genitorẽ suũ.
Rea itaque consultis fidelib iterũ hiemis tep̃r.
sax oniã intrauit. It celebrauit natalem dñi.

Expanded text:
usque ad Huculvi circumeundo et vastando omnia. usque ad Huculvi circumeundo et vastando omnia. Erat autem nimia inundatio aquarum. Ipse igitur per Turingiam ab orientali parte intravit super Hostfalaos, porro filium Carolum dimisit cum valida manu contra Westfalaos. Itaque rex Turingiam ingressus pervenit usque ad fluvium Albiae et inde ad Tagnpfurt, deinde ad Scaininge, ex quo loco reversus est in Franciam. Westfalai vero congregaverunt se iuxta Lippam, quibus occurrit filius regis in pago, qui dicitur Dragini; et inierunt pugnam. Quibus viriliter superatis reversus est Wormatiam ad genitorem suum. Rex itaque consultis fidelibus, iterato hiemis tempore Saxoniam intravit et celebravit natalem Domini
Abbreviated transcription (Latin):
saroniã ingressus est eo qđ saxones iterum
rebellas sent. Et cũ pauois francis. adthi et¬
malli uenit. Ibi sarones parauerunt pugnã.
in campo uiriliter. Tunc rea cũ francis suꝑ
eos irruit. et magnam stragem ex eis fecit.
ita ut ꝑ pauci fugala beremtur. Post peractã
uictoriam uenit rec ad paderbrunna. ubi
coadunato exercitu denuo super saxones irruit
qui se so ciauerunt suꝑ fluuiũ cuius uocabe lũ
ẽ asa. Ibi iterum pugenita. nonminor nume¬
rus fcarones saxonũ ecepidit. quã in superio
riloco cȩoiderat. Tuno rex uuiserã transiit. et ad al¬
biamusꝙ ꝑuenit. Post hec insrantiam reuerti¬
tr. lodem anno obut berta regina uii id̃ uił
t cũ uu st matiam ꝑuenis setreo. sociauit sibi
inmatrimoũ frastradam reginam. Etcelebra¬
uit natał dñi in heristellio. et pas obasimi¬
liter¬
titio dominice incarnationĩs. deo lxiao aiii.
Carolus ingressus est saroniam eoqđ iterũ rebellas¬
sect. et cũ ris aliqua pars fresonũ. Et ꝑuenit

Expanded text:
Saxoniam ingressus est, eo quod Saxones iterum rebellassent, et cum paucis Francis ad Thietmalli venit; ibi Saxones paraverunt pugnam in campo viriliter. Tunc rex cum Francis super eos irruit, et magnam stragem ex eis fecit, ita ut perpauci fuga elaberentur. Post peractam victoriam venit rex ad Paderbrunna. ubi coadunato exercitu, denuo super Saxones irruit, qui se sociaverant super fluvium, cujus vocabulum est Asa. Ibi iterum pugna inita, non minor numerus Saxonum cecidit, quam in superiori prelio ceciderat. Tunc rex Wisaram transiit et ad Albiam usque pervenit; post haec in Franciam revertitur. Eodem anno obiit Berta regina IIII. Id. Iul.: et cum Wormatiam pervenisset rex, sociavit sibi in matrimonium Fastradam reginam; et celebravit natalem Domini in Heristellio et pascha similiternno dominicae incarnationis DCCLXXXIIII. Carolus ingressus est Saxoniam, eo quod iterum rebellassent et cum eis aliqua pars Fresonum, et pervenit
Abbreviated transcription (Latin):
cũ exertitu his paniã euexercitu ingresus ẽ.
Senit uero primo adpãpilonẽ oiutatẽ. deinide
ad ȩcesar augustanam urbẽ perrexit. ubi in¬
rumerabilis multitudo dtpartib burgundiȩ
et austrasiȩ ł baio ariȩ sixu ꝓiuntiȩ riseptima¬
niȩ pars etiam lango bardorum in auuiliũ

Expanded text:
cum exercitu Hispaniam ingressus est, venit vero primo ad Pampilonem civitatem, deinde ad Caesaraugustanam urbem perrexit, ubi innumerabilis multitudo de partibus Burgundiae et Austrasiae vel Bajoariae seu Provinciae et Septimaniae, pars etiam Langobardorum in auxiliu
Abbreviated transcription (Latin):
sesuã patriã regitradiderunt. et spoii derunt
se xp̃ianos esse debere. Tunc rex una cũ fran.¬
cis rostaurauit heres burgh castrum et aliut
castrũ suꝑ lippã. ubiuenientes saxones una
cũ uxorib et paruulis innumerabilis multi¬
tudo baptiratis in nomine sc̃ȩ trinitatis.
Post hec obsides quantos rex expetut deder̃.
Reformatis aut castellis custodusꝙ dispositis.
carolus infrantiã reuertitur. Et celebrauit
esał dñi in hȩristellio. et pacha iniumaga.

Expanded text:
suam patriam regi tradiderunt, et spoponderunt se Christianos esse debere. Tunc rex una cum Francis restauravit Heresburgh castrum et aliud castrum super Lippam, ubi venientes Saxones una cum uxoribus et parvulis innumerabilis multitudo baptizati sunt in nomine sanctae Trinitatis. Posthaec obsides quantos rex expetiit dederunt; reformatis autem castellis custodiisque dispositis, Carolus in Franciam revertitur, et celebravit natalem Domini in Heristellio et pascha in Noviomago.
Abbreviated transcription (Latin):
Lex saxoniam ingressus platitũ tenuit
in loco qui dicit᷑ padres brunna. ubi omnessaro¬
nes conuenerunt excepto uuidichin dͦs.
quicu paucis saxonibus in partib uortmanie
consugit. Iis eo dem etiam loco uener̃ sarmceni
de partibus hispaniȩ. qu&. irȩc sunt nomina.
bin .a. larabi. et silus deui resi. qui lati neioseph
nominabatur. et genereis. Ubi etiam multi¬
tudo saxonũ baptitatisunt et sacramenta
scđm consurtudinẽ dederunt. ut ꝑderent in¬
genuitate et omnem hereditate nisi conser¬
uarent suscepta xp̃ianitate. etꝓmissam fideli¬
tatẽ regis et filiorũ eius nec non etiã et franc&
Carolus infrañciam reuersus. celebrauit natã

Expanded text:
ex Saxoniam ingressus placitum tenuit in loco, qui dicitur Padresbrunna; ubi omnes Saxones convenerunt excepto Widichindis, qui cum paucis Saxonibus in partibus Nortmanniae confugit. In eodem etiam loco venerunt Sarraceni de partibus Hispaniae, quorum haec sunt nomina: Ibin al Arabi et filius Deiuzefi, qui Lammeioseph nominabatur, et gener eius. Ubi etiam multitudo Saxonum baptizati sunt et sacramenta secundum consuetudinem dederunt, ut perderent ingenuitatem et omnem hereditatem, nisi conservarent susceptam christianitatem et promissam fidelitatem regis et filiorum eius nec non etiam et Francorum. Carolus in Fr
Abbreviated transcription (Latin):
Ca horatante araneaeũ telȩ inmedio populi ceciderunt.
ut om̃s muarentur. ac ꝑ hot significatũ ẽ qđ sordes
hereticę prauitatis drpulse essent.
Et grorgius quidem patri archa constantinopolitanꝰ
cor rectus est : ceteruiero insua defensione. ꝑ seueran¬
tes. mnathematisunt. ultione percussi.
Recta autẽ fides et uera hȩc est. ut in dño nr̃o
iħu xp̃o. sicut dur sunt nature. hoc est dĩ
et hominis. sietiam due credantur ẽẽ uolũtates.
siur operationes.¬
is temporibus solis eclypsis facta est. u noñ
maĩ. mox que subsecuta est grauissima pestis
tribus mensibus uił. augusto et septebri.
Punc uisibiliter multis apparuit. quia bonus
iussuboni angeli. malus angelus qui uidebatur
urnabulũ manu frerre. quotiens deuenabulo
ostiũ cuuis cũque domus ꝑcussisset tot deea¬
dẽ domo sequenti die homines interirent

Expanded text:
Ea hora tantae aranearum telae in medio populi ceciderunt, Ea hora tantae aranearum telae in medio populi ceciderunt, ut omnes mirarentur; ac per hoc significatum est, quod sordes hereticae pravitatis depulsac essent. Et Georgius quidem patriarcha Constantinopolitanus correctus est, ceteri vero in sua defensione perseverantes anathematis sunt ultione percussi. Recta autem fides et vera haec est, ut in dominoc est dei et hominis, sic etiam duae credantur esse voluntates sive operationes.is temporibus solis eclypsis facta est V. Non. Mai. moxque subsecuta est gravissima pestis tribus mensibus Iulio, Augusto et Septembri. Tunc visibiliter multis apparuit, quia bonus iussu boni angeli malus angelus, qui videbatur venabulum manu ferre, quoties de venabulo hostium cuiuscumque domus percussisset, tot de eadem domo sequenti die homines interirent
Abbreviated transcription (Latin):
reuersus. itinere terreno ꝑ rexit ciuitatẽ regĩa
Ingressusꝙ siciliã. habitauit insira cusa.
Man sit aũt insicilia .ui. annos. Ubi post plu¬
rimas & mauditas drp̃ dationes. ir balnro
asus extinctus est. Post huus mortẽ merecus
insicilia regnũ arripuit. sed absq orientalis
falsi imperatoris deportatu est. CAΡi TULŨ¬
ȩe audiens genssara cenorũ: qui&iã alexan dña
rt egyptũ ꝑuaserat. subito cũmultis nauib
uenientes siciliã inuadunt. siracusas ingre¬
dienitur multã stragẽ faciunt populorum.
Aui ferentes quoq p̃dã nimiam & omnem
illũ quem constantinus. a roma abstulerat
hornatũ. inaere et diuersis speciebus
alexandriã reuersisunt.
nsio poaunice incarꝰ. Dex. Constantimis
filius constantini superioris augusti regn̾uit
annis xuii. Donus para apłicam sedemtenet. Q
nurberegia. Inter quos tiam fuerunt. lrgati
scãe romane arccłae. missi ab agathone papa
iohannes diaconus et dohannes portuensis ep̃s.

Expanded text:
reversus itinere terreno perrexit civitatem Regium ingressusque Siciliam habitavit in Siracusa. Mansit autem in Sicilia VI annos; ubi post plurimas et inauditas depredationes in balneo a suis extinctus est. Post huius mortem Mezecius in Sicilia regnum arripuit, sed absque orientalis falsi imperatoris deportatum est. Haec audiens gens Sarracenorum, quae iam Alexandriam et Egyptum pervaserat, subito cum multis navibus venientes Siciliam invadunt, Siracusas ingrediuntur multamque stragem faciunt populorum, auferentes quoque predam nimiam et omnem illum, quem Constantinus a Roma abstulerat, ornatum in aere et diversis speciebus, ad Alexandriam reversi sunt.no dominicae incarnationis DCV. Constantinus filius Constantini superioris augusti regnavit annos XVII. Donus papa apostolicam sedem tenet; qin urbe regia, inter quos etisanctae Romanae Ecclesiae, missi ab Agathone papa, Joannes Diaconus, et Joannes Portuensis episco
Abbreviated transcription (Latin):
in cluserat se. Imperator accepta obside predicti
romaldi sorore. soluta obsidione ne apolĩ ꝓficiscit᷑.
Inderoma ꝑ rexit. Cui sexto aburbe miliario.
uitelli anus p̃p̃ cũ sacer dotib et populo roma¬
no occurrit. Qui obtulit beatopetro pallid
aurotextile. Et manens apud rom̃a dieb xii.
om̃a quȩ fuerant antiquitus instituta exaere
in ornat mentũ ciuitatis deposuit : intantũ
ut &iã basilicã beatemariae. quȩ ali quando
pantheon uocabatur. disco operiret. tegulasq
aereas. inde auferret. Post hȩc neapoli

Expanded text:
se incluserat. Imperator, accepta obside predicti se incluserat. Imperator, accepta obside predicti Romaldi sorore, soluta obsidione Neapolim proficiscitur. Inde Romam perrexit; cui sexto ab urbe miliario Vitellianus papa cum sacerdotibus et populo Romano occurrit. Qui optulit beato Petro pallium auro textile; et manens apud Romam diebus XII omnia, quae fuerant antiquitus instituta ex aere in ornamentum civitatis, deposuit in tantum, ut etiam basilicam beatae Mariae, quae aliquando Pantheon vocabatur, discooperiret tegulasque aereas inde auferret. Post haec Neapoli
Abbreviated transcription (Latin):
pireneos montes excluditur concessit.
Grimaldus rex bertariũ uirũ potentẽ ꝑ sequit᷑.
Quẽ idẽ rex insua fide suscipiens. adulatorũ
et dethã henti ũ linguis stimulatus. dolo
occidere meditatur. Sed in dustria hunoldi
fidelissime satellitis. ꝑmurũ ticinensẽ fune
depositus. infrantiã ad dagobtũ fugit.
mortisq periculũ euasit. Per idẽ tr̃pus the¬
odorus archi ep̃s & adrianus abba doctissimꝰ¬
auitelliano p̃p missifunt inbrittaniã. plurimasq
eccłas. anglorũ doctrine ecclesiasticę fruge
fecun darunt. Cquibus theodorus archi ẽp̃s.
peccantiũ iudicia quantisscilicet annis ꝓuno
quoꝙ peccato quis penitere debeat.
mirabili et discreta consideratione describit.
tũ applicuit. Indebeneuentũ intrauit. om̃s¬
ꝙ pene ciuitates langobar dorũ ꝑquas uenerat
copit Luceriã usꝙ adsolum prostrauit.
Peinde bene uentũ cũ omini exercitu circũ¬
dedit. ubi rumaldus filius grimal di regis

Expanded text:
Pireneos montes excluditur, concessit. Pireneos montes excluditur, concessit. Grimaldus rex Bertarium virum potentem persequitur. Quem idem rex in sua fide suscipiens, adulatorum et detrahentium linguis stimulatus, dolo occidere meditatur. Sed industria Hunoldi fidelissimi satellitis per murum Ticinensem fune depositus in Franciam ad Dagobertum fugit mortisque periculum evasit. Per idem tempus Thhiepiscopus et Adrianus abba doctissima Vitelliano papa missi sunt in Brittanniam plurimasque ecclesias Anglorum doctrinae aecclesiasticae fruge fecundarunt. E quibus Theodorus archiepiscopus peccantium iudicia, quantis scilicet annis pro uno quoque peccato quis penitere debeat, mirabili et discreta consideratione describit. tum applicuit. Inde Beneventum intravit omnesque pene civitates Langobardorum, per quas venerat, cępit. Luceriam usque ad solum prostravit. Deinde Beneventum cum omni exercitu circumdedit, ubi Rumaldus filius Grimaldi regis
Abbreviated transcription (Latin):
Constantinus filius constantini filii heradii¬
anñ regnauit .xxuiii. Hic asupra dicto
paulo deceptus hereticus efficttur. expo¬
suitq tip̃u aduersus catholicã fidẽ. nec
uña nec: duas uoluntates aut operationes
in xp̃o desiniens eẽ consiten das. quasi
nihil uelle uel operari credendus sit xp̃s.
Unde amartino p̃p. et cũ.eu. ep̃is subanathe¬
mate dãꝑ natisunt supra nominati ep̃i.
Hac dere idẽ martinus p̃y inexiliũ mit ittur
apud cersonã. ibiq morttur.
U bi &iã miraculorũ gła fulget. Eugenius p̃y
constitu itur. Quo uita decedente uitellianꝰ
ineius. loco subrogatur. Rothario lango bar¬
dorũ rigemortuo. Grimaldus uirstrenu us
Per idẽ tẽpus clotharius rex francorũ morit᷑.
Pago btus monarchiã totius imperii optinuit.
excepto qđ fr̃ĩ suo heribto. citraligerim
et limitẽ quotenditur. partibus uuas coniȩ.
pagũ scilicet tolosanũ caturcinũ. angauense.
petrogoricũ et sanctonicũ. ł qđ ab his uersus

Expanded text:
Constantinus filius Constantini filii Heraclii regnavit annos XXVIII. Hic a supradicto Paulo deceptus hereticus efficitur exposuitque tipum adversus catholicam fidem, nec unam nec duas voluntates aut operationes in Christo definiens esse confitendas, quasi nihil velle vel operari credendus sit Christus. Unde a Martino papa et CV episcopis sub anathemate dampnati sunt supra nominati episcopi. Hac de re idem Martinus papa in exilium mittitur apud Cersonam ibique moritur; ubi etiam miraculorum gloria fulget. Eugenius papa constituitur, quo vita decedente Vitellianus in eius loco subrogatur. Rothario Langobardorum rege mortuo Grimaldus vir strenuus Per idem tempus Clotharius rex Francorum moritur ii sepelitur. Dagobertus monarchiam totius imperii optinuit, excepto quod fratri suo Heriberto citra Ligerim et limitem, quo tenditur partibus Wasconiae, pagum scilicet Tolosanum, Caturcinum, Aganensem, Petrogoricum et Sanctonicum vel, quod ab his versus
Abbreviated transcription (Latin):
moliebaturi Tunc is incuius gremio qui escebat
spat᷑a suã eduxit. eique exea pontẽ fecit. ꝑ quẽ
ad part̾r aliã transiuit. & in qđ dã foramen
montis ingreditur. et post paululũ reuertitur
et ꝑ eandem spatã riuulum transiens in os
guntranni ingre dit᷑. Statiꝰ que a sonno excita¬
tus mirã se uisionẽ uidisse testatur
sserensse que dam fluuiũ ꝑ pont̾e fer reũtrans¬
sisse et inquadã spelum ca multũ. pondus auri
aspexisso. Is incuus gremio dormierat cũrẽ
ꝑ ordint̃ retulisset. effossus est locus et inestima¬
bilesthes auri reꝑtisunt. Dequo auro ciboriũ
solidũ mire magnitu dinis et magni pon derisfecit.
ualeat coparari. Non post multũ tepus idẽ rex
cũthes aurossuos. ȩclesus ac pauperib erogasset
moritur. & in eadẽ ȩcła bafilica sepelitur. Regnũ
eius childebtus a filii eius optinuerunt.
er idem tempus uenit sc̃s pb̃r Boar

Expanded text:
moliebatur. Tunc is, in cuius gremio quiescebat, spatam suam eduxit eique ex ea pontem fecit. Per quem ad partem aliam transivit et in quoddam foramen montis ingreditur; et post paululum revertitur et per eandem spatam rivulum transiens in os Guntramni ingreditur. Statimque a somno excitatus miram se visionem vidisse testatur, asserens se quendam fluvium per pontem ferreum transisse et in quadam spelunca multum pondus auri aspexisse. Is, in cuius gremio dormierat, cum rem per ordinem retulisset, effossus est locus et inaestimabiles thesauri reperti sunt. De quo auro ciborium solidum mirae magnitudinis et magni ponderis fecit valeat comparari. Nec post multum tempus idem rex, cum thesauros suos ecclesiis ac pauperibus erogasset, moritur et in eadem basilica sepelitur. Regnum eius Childebertus et filii eius optinuerunt. Per idem tempus venit sanctus pr
Abbreviated transcription (Latin):
quarto ingressus t̃ aquitaniã. ibiꝙ tassilo
dur baio ariorũ postpositif sacramentis fraudu¬
lenter sẽ inde sub duxit. omnia benesicia oblitus
quę̧ rex auunculus eius ei fecerat. et bapariam
regressus amplius noluit uidere sup dictũ regẽ
Rer aũt aquitaniam ꝑ lustrans usꝙ ad caduri¬
tiã uenit. etꝑlemo dicas reuersus infranti am
uenit. Et factũ est hemps ualida. Ct̃ cele¬
brauit rex natalem dñi. inuilla quedicitur

Expanded text:
quarto ingressus est Aquitaniam; ibique Tassilo, quarto ingressus est Aquitaniam; ibique Tassilo, dux Baioariorum postpositis sacramentis fraudulenter se inde subduxit, omnia beneficia oblitus, quae rex avunculus eius ei fecerat et Baioariam regressus amplius noluit videre faciem supradicti regis. Rex autem Aquitaniam perlustrans usque ad Caduriciam venit et per Lemodicas reversus in Franciam venit. Et facta est hiemps valida; et celebravit rex natalem Domini in villa, qu
Abbreviated transcription (Latin):
N io dominice incarnationis. doc lxi. Uua¬
isarius minime cogitans deobsidib et sacra¬
mentis datis. ut scum dicaret deiniuria quã
a francis p̃tertto anno fuerat ꝑ pessus. exercttũ
misit. quiusꝙ ad cabillonẽ cuutatẽ uener̃
uastantes omnia. Et̃ cũ supͣ dictus rer synodũ
teneret inuilla qui dicitur duria nuntiatũ ẽ ei
quid uua ifarius ꝑ petrasset. Protinus exerci¬
tũ mouit. et aquitani ã ingressus multa castel¬
la cepit. scilicet. burdellum. clarũ monit᷑
cantela. aruernũ. etꝑuenit usꝙ lemodicas
uastando omnia. Et celebrauit natalẽ dñi
incarisiaco etpasoha similiter. CAPł¬
is io dominice incarnationis decla ui
Tertio pippinus aquitaniã cũ trertitu ua¬
stauit tirepit oiutatt̃ bituriacas et castrũ
qđ dicitur toarcis. et celebrauit natale᷑ du
inuilla gentiliaco eipascha simłtCAPT
niso dominice in carnationis decl x uui
Rexpippinus habuit placitũ suũ innuernis. et

Expanded text:
Anno dominicae incarnationis DCCLXI. WaAnno dominicae incarnationis DCCLXI. Waifarius minime cogitans de obsidibus et sacramentis datis, ut se vindicaret de iniuria, quam a Francis preterito anno fuerat perpessus, exercitum misit, qui usque ad Cabillonem civitatem venerunt vastantes omnia. Et cum supradictus rex sinodum teneret in villa, quae dicitur Duria, nunciatum est ei, quid Waifarius perpetrasset; protinus exercitum movit et Aquitaniam ingressus multa castella cępit, scilicet Burdellum, Clarum montem, Cantela, Arvernum, et pervenit usque Lemodicas vastando omnia. Et celebravit natalem Domini in Carisiaco, et pascha similiter. Anno dominicae incarnationis DCCLXII. tertio Pippinus Aquitaniam cum exercitu vastavit et cępit civitatem Bituricas et castrum, quod dicitur Toarcis; et celebravit natalem Domini in villa Gentiliaco et pascha similiter. Anno dominicae incarnationis DCCLXIII. rex Pippinus habuit placitum suum in Nivernis et
Abbreviated transcription (Latin):
Et tunc ꝓmiserunt se omn̾e uolũtatt᷑ regis. factu¬
ros tributũ etiam p̃sentandũ equos sciliret
acꝑ singulos annos.
N io dominice incarnationis. dooluiti. Natus
ẽ pippino regi filius cui supra dictus rex nomen¬
suũ inposuit. qui uixit annos duos. et inter¬
tio defuntus est. Cõ de anno celebrauit na¬
talr̃ dñi. in longolare et pascha ini opila.
NNo dominice incarnationis. declo CAP
Pippinus rex cerneͬs uuaifarium ducẽ aquita¬
norũ minime consentire ut uistitias facer&
aecclesus. queerant infrantia derebus etpos¬
sessi onib illarũ qȩinsuo ducatu erant.
Iniit consiliũ cũ francis ut iter ꝑgeret in a¬
quitaniã. et supra dictus iustitias quereret.
tꝑ uenitusꝙ in losũ: quidicitur thedo ad.
Quod cũ cognouisset uuaifarius timore ꝑterritus mit
red dituri quic quid su p᷑ dictus rex querebat in
causis aec cłasticis. Et celebrauit natalẽ dñi¬
incarisiaco et pascha similiter.

Expanded text:
Et tunc promiserunt se omnem voluntatem regis factuEt tunc promiserunt se omnem voluntatem regis facturos, tributum etiam presentandum, equos scilicet CCC per singulos annos. nno dominicae incarnationis DCCLVIII. natus est Pippino regi filius, cui supradictus rex nomen inposuit suum; qui vixit annos duos et in tertio defunctus est. Eodem anno celebravit natalem Domini in Longolare et pascha in Iopila. Anno dominicae incarnationis DCCLX. Pippinus rex cernens Waifarium ducem Aquitanorum minime consentire, ut iustitias faceret ecclesiis, quae erant in Francia, de rebus et possessionibus illarum, quae in suo ducatu erant, iniit consilium cum Francis, ut iter pergeret in Aquitaniam et supradictas iustitias quaereret; et pervenit usque in locum, qui dicitur Theodoad. Quod cum cognovisset Waifarius, timore perterritus mittredditurum, quicquid supradictus rex quaerebat in causis ecclesiasticis; et celebravit natalem Domiin Carisiaco et pascha similiter.
Abbreviated transcription (Latin):
ut stabiles ꝑmanerent. et in super rauennã penta¬
poli et omni eraarcato conquisiuit. et sc̃o petro
tradidit. Cũ aũt reuersus essetpippinus rex
infrantiã. meditabitur supͣ dictus haistulfus ea
fallere quȩꝓmiserat. Quadã uerodie cũ uenati¬
onibus inseriuret. percussus est dĩ uidicio uitaꝙ
cũ regno finiuit. Quodo ueromissus ẽ desideri¬
us in rrgno in subse quentib dicemus. CAP¬
N io dominice incarnationis. dee bui. Misit
constantinus inprrator regipippino cũ alus do¬
nis organũ etraerpippinus tenuit plaritũ suum
in conpendio. ibiꝙ tassilo uenit dux liuoari¬
rauit pippino etfiliis riuis. supͣ corpus sei dionisu
et scĩ germani & scĩ martini. & similiter et euis.
homines meliores fecerunt.
N No dominice incarnationis. doe buu. Pippi¬
nus rex insaxoniã i terfecit. et inmunitiones
saronũ ꝑ uirtutẽ introiuit. et in loco quidicit᷑
sima multe strages facte sunt depopulo saxonũ.

Expanded text:
ut stabiles permanerent; et insuper Ravennam cum Pentaut stabiles permanerent; et insuper Ravennam cum Pentapoli et omni Exarcato conquisivit et sancto Petro tradidit. Cum autem reversus esset Pippinus rex in Franciam, meditabatur supradictus Haistulfus ea fallere, quae promiserat. Quadam vero die, cum venationibus inserviret, percussus est Dei iudicio vitamque cum regno finivit; quo modo vero missus est Desiderius in regno, in subsequentibus dicemus. nno dominicae incarnationis DCCLVI. misit Constantinus imperator regi Pippino cum aliis donis organum. Et rex Pippinus tenuit placitum suum in Compendio; ibique Tassilo venit dux Baioariuravit Pippino et filiis ejus supra corpus sancti Dionysii et sancti Germani et sancti Martini; similiter et ejus homines meliores fecerunt. nno Dominicae incarnationis 757 Pippinus rex in Saxoniam iter fecit, et in munitiones Saxonum per virtutem introivit, et in loco qui dicitur Sitnia multae strages factae sunt de populo Saxonum.
Abbreviated transcription (Latin):
karolũ et carlomannũ. Sedet bertradã con
atꝙ francorũ ꝓceres apłica bencditione sc̃i¬
sicans. auctoritate scĩpetri sibi axp̃o tradita
obligauit et obtestatus est ut num quã dealte¬
ia stirpe ꝑ succedentium tẽporũ curricula. ipsi
uel quiꝙ excorũ ꝓgne orti. regem superse p̃su¬
mant ali quomodo constituere nisideeqꝵ ꝓgenio
quos et diuina prouidentia ad sedẽ apłicã tuen¬
dã eligere. eeperrum udelicet sõi priri inciriũ
immo dñi iħu xp̃i in porestatr̃ regiam dignata est
sublimare. et unctione sacratissima consecrare.
His interpositis ad cronicã redeamius. Cũ pippinus
rex ut supra expressum est italiã ingressus er̃t carlo¬
munnus monachus uienna ciuitate remansit.
una cũ bertrada regina. ubi languore correpnuis
diem clusit extremu.
Nto dominice incarnationis deelu. Cũ audis¬
set pippinus rex. eanon eẽ uera quȩ haistulfus ⁊ ꝓmi¬

Expanded text:
Carolum et Carolomannum. Sed et Bertradam conjCarolum et Carolomannum. Sed et Bertradam conjatque Francorum proceres apostolica benedictione sanctificans, auctoritate sancti Petri sibi a Christo tradita obligavit, et obtestatus est, ut nunquam de altera stirpe per succedentium temporum curricula, ipsi vel quique ex eorum progenie orti, regem super se praesumant aliquo modo constituere, nisi de eorum progenie, quos et divina providentia ad sedem apostolicam tuendam eligere, et per eum, videlicet sancti Petri vicarium, i Iesu Christi, in potestatem regiam dignata est sublimare et unctione sacratissima consecrare. His interpositis ad chronicam redeamus. Cum Pippinus rex, ut supra expressum est, Italiam ingressus esset, Carlomannus monachus Vienna civitate remansit una cum Bertrada regina, ubi languore correptus diem clausit extremum. nno dominicae incarnationis DCCLV. , cum audisset Pippinus rex, ea non esse vera, quae Haistulfus promi
Abbreviated transcription (Latin):
sua ad pectus domni dionisii amicabiliter. re¬
spexitq ad domnũ petrũ. Et dixit domnus
petrus ad domñu dionisium hlariter. Tua gracia
est sanitas euis. Et̃ statm beatus dionisius turri¬
bulum incensi eipalmam inmanutenens. cũ prbo
et diacono qui inpartestabant. uenit adme et
dixit mihi. Paxtecum frater. Nolitimere. non
morieris donec ad sedemtuã ꝓspere reueriaris
surge sanus. ethoc altare in honore dei etapłorum
euis petri etpauli quo uides dedicamissas gr̃arum¬
agens. Moxꝙ sanus sactussum. etuolebam in¬
plere qđ mihi p̃ceptu erat. itdicebant quubi ad¬
erant qđ dementabam. Qua ꝓpter retuli illis
etregi siusꝙ omnibus exordine que uidera et quo¬
modo sanus furr̃t̃. erimpleui quȩ nissa sunt
mihi omnia.
EsTa sunt aũt hec anno abincarnationr
uirtute inter celebratione conseerationis pre¬
fati altaris et oblatione sacrificu unxit in
reges francorũ itgem pippinũ et duos filios eiꝰ.

Expanded text:
suam ad pectus domni Dionisii amicabiliter resuam ad pectus domni Dionisii amicabiliter respexitque ad domnum Petrum; et dixit domnus Petrus ad domnum Dionisium hilariter: 'Tua gratia est sanitas eius'. Et statim beatus Dionisius turibulum incensi et palmam in manu tenens cum presbitero et diacono, qui in parte stabant, venit ad me et dixit mihi: 'Pax tecum, frater, noli timere: non morieris, donec ad sedem tuam prospere revertaris. Surge sanus et hoc altare in honore Dei et apostolorum eius Petri et Pauli, quos vides, dedica, missas gragens. Moxque sanus factus sum, et volebam implere quod mihi praeceptum erat, et dicebant qui ibi aderant, quod dementabam. Quapropter retuli illis et regi suisque omnibus ex ordine quae videram, et quomodo sanatus fuerim, et implevi quae jussa sunt mihi omnia. esta sunt autem haec anno ab incarnat. virtute, inter celebrationem consecrationis praefati altaris et oblationem sacrificii, unxit in reges Francorum regem Pippinum et duos filios ejus
Abbreviated transcription (Latin):
suis meritis. sic nondebet oprradei quȩ in illo
prrsuos sc̃os suint si nesius merits silere sed
p̃dicart. qui a sic angłs admonet tobiam.
U nde ergo ꝓoppessione scãe ȩocłae arege atrorissimo
et blas phemo it nec dicendo haistulfo. adoptimõ
et scĩ petri fidelem domnum pippinum xp̃i anis¬
simum regem infrantiam ueni. ubi aegrotaui
us que ad mortem. et mansi aliquoł tempus apud
pagum parifiacum. inuenerabili monasterio
scĩ mn artẏris dionisu. Quocum iam medici despera¬
rent. fui sicut in oratione in aeccłaeuis dem bra¬
timartẏns subtus campanas. etiudiante altare
domnum petrum et magistrum gentium domñu
paulum et notamente illos recognoui. de illo¬
rum surcaris. et tertium beatu domnũ dionisi¬
um ad dexterã domni petri subtilẽ et longiore.
Pirit ꝙ bonus pastor domnus petrus. Hic frat̃
noster postulat sanitatẽ. Et dixit beatꝰ paulꝰ.
Modo sanabitur. Et aꝓpinquans misit manum

Expanded text:
suis meritis, sic non debet opera Dei, quae in illo suis meritis, sic non debet opera Dei, quae in illo per suos sanctos fiunt sine suis meritis, silere, sed predicare, quia sic angelus admonet Tobiam. Unde ego pro oppressione sanctae ecclesiae a rege atrocissimo et blasphemo et nec dicendo Haistulfo ad optimum et sancti Petri fidelem domnum Pippinum christianissimum regem in Franciam veni, ubi aegrotavi usque ad mortem et mansi aliquod tempus apud pagum Parisiacum in venerabili monasterio sancti martyris Dionisii. Quo cum iam me medici desperarent, fui sicut in oratione in ecclesia eiusdem beati martyris subtus campanas et vidi ante altare domnum Petrum et magistrum gentium domnum Paulum, et nota mente illos recognovi de illorum surcariis, et ter beatum domnum Dionisium ad dexteram domni Petri subtilem et longiorem. Dixitque bonus pastor domnus Petrus: 'Hic frater noster postulat sanitatem'. Et dixit beatus Paulus: 'Modo sanabitur'. Et adpropinquans misit manum
Abbreviated transcription (Latin):
abba inttalia clarescit.
tt io dominice in carnationis. declui. Pippinus
rer perapłi cam inuitationẽ italiam ingressus est.
iustitiam petri apłi quȩ rens. Haistulsus rex lan¬
gobardorum supra diotam iustitiam contradicen¬
do. thermophilas id est clusas langobardorum
penit. et obiuam pippinoregi etfrancisuenit.
et conmsso prelio dño auriliante et beato petro
inter cedente. pippinus cum francis uictor
extitit. Podem anno stephanus papa reductus est
ad suam sedem permissos regis pippini. folradũ
& alus plurimis. I olusouero haistul forege
inpapia ciuitate necessĩtate ductus ustitiã sci
petri polliritus est faciendam. Ex hac promissio¬
ne rex pippinus obsides xl recepit. et cuusacramen¬
ta firmata reuersus est infratiam. N er non suꝑ fluũ
iudicauimus. siepłam rius dem papae stephani
hac decausa scriptam huic operi inseramus
ontinet eñi hunc modum: stephanus ep̃s senuis
seruorum dei. Sicut nemo se debit iactare de

Expanded text:
abba in Italia clarescit. abba in Italia clarescit. Anno dominicae incarnationis DCCLIII. Pippinus rex per apostolicam invitationem Italiam ingressus est, iustitiam Petri apostoli quaerens. Haistulfus rex Langobardorum supradictam iusticiam contradicendo Thermophilas, id est clusas, Langobardorum petiit et obviam Pippino regi et Francis venit; et commisso prelio Domino auxiliante et beato Petro intercedente Pippinus cum Francis victor extitit. Eodem anno Stephanus papa reductus est ad suam sedem per missos regis Pippini, Folradum et aliis plurimis; incluso vero Haistulfo rege in Papia civitate, necessitate ductus iusticiam sancti Petri pollicitus est faciendam. Ex hac promissione rex Pippinus obsides XL recepit et cum sacramenta firmata reversus est in Franciam. Nec superfluum iudicavimus, si epistolam eiusdem papae Stephani hac de causa scriptam huic operi inseramus; continet enim hunc modum: 'Stephanus episcopus servus servorum Dei. Sicut nemo se debet iactare de
Abbreviated transcription (Latin):
occisus est. asaconib icastro qđ dr̃ rimie.
ug bergh. et tãmen pippinus rex uictorer̃¬
tititetperuenit usꝙ ad locum qui dicitur
rimie. Etreuersus est infrantiam. Ubi rinunti¬
atum est qđ grifo qui in uuasconiam fugerat.
germanus euis. occisus esset. Codem anno stephanꝰ
papa infrantiã uenit solatiũ et aduitoriũ quę̧¬
rens ꝓiustitus sc̃i petri. Uenit aũt et carlomannꝰ
monachus et germanus supradicti regis. ꝑ iussionẽ
abbatissui. infranttam quasi ad contur bandam peti¬
tionẽ apłi cam. Hoc anno natalis dñi intheodo¬
nis uilla. pacha incarisiaco domnus rex cęlebirauit
a io dominice incarnationis. declu.¬
Supradictus papa stephanus confirmauit
pippinũ. unctionẽ scã inregem. Etcum eo inun¬
xit duosfilios euis. eals carolum et carlomannum
adregiam dignitatem. Podem anno sos bonifacius
archi ep̃s adnuntians deiuerbum infresia apanis
inter fectus martor xp̃i occubuit. Uualt fredus

Expanded text:
occisus est a Saxonibus in castro, quod dicitur occisus est a Saxonibus in castro, quod dicitur Vigbergh, et tamen Pippinus rex victor extitit et pervenit usque ad locum, qui dicitur Rimiae, et reversus est in Franciam; ubi ei nuntiatum est, quod Gripho, qui in Wasconiam fugerat, germanus eius, occisus esset. Eodem anno Stephanus papa in Franciam venit, solatium et adiutorium quaerens pro iusticiis sancti Petri. Venit autem et Carlomannus, monachus et germanus supradicti regis, per iussionem abbatis sui in Franciam, quasi ad conturbandam petitionem apostolicam. Hoc anno natalem Domini in Theodonis villa, pascha in Carisiaco domnus rex celebravit. Anno dominicae incarnationis DCCLsupradictus papa Stephanus confirmavit Pippinum unctione sancta in regem et cum eo inunxit duos filios eius Carolum et Carlomannum ad regiam dignitatem. Eodem anno sanctus Bonifacius archiepiscopus adnuntians Dei verbum in Fresia a paganis interfectus martyr Christi occubuit. Waltfredus
Abbreviated transcription (Latin):
N No dominico incarnationis dee xl uiui.
Bur chardus uiur iigburgensis aeccłae ep̃s
et folradus capelanus. misi funt romȩ ad rachariã
papam ut interrogarent de regignib in frantia.
qui illis temporibus nonhabentes regiam potesta¬
it̃. regestamen uocabantur sibene esset annon.
t pre fatus papa mandauit pippino. nelius sibi
uideri illum regem uocari qui potestatẽ habrr&.
quam illũ quisineregali poteste manebat. itne
ꝑ turbaretur. xp̃iañctis ordo. per auctoritatẽ
arłi cam uissit pippinum rrgẽ creari. et sc̃ȩ̃
creationis oleo inungui.
i iso domine incarnatimis. dcol. Pippinus
secłm morẽ franoorum electus inregem et
unctus. ꝑ manũ sc̃ę meniorię bonifacu mo¬
gontia censis urbis archi ep̃i. et elruatus est a
francis in regno insu essionis ciuitate. Hilderieus
uero qui filsorex uocabatur ad tonsus est et in
monasterium missus.
ttio dominice incarnationis. dec bi Pippinus
rex in saxoniam iter fecit. it hildeganus ep̃s

Expanded text:
II. Burchardus Wirziburgensis ecclesiae episcopus et Folradus capellanus missi sunt Romae ad Zachariam papam, ut interrogarent de regibus in Francia, qui illis temporibus non habentes regiam potestatem reges tamen vocabantur, si bene esset an non? Et prefatus papa mandavit Pippino, melius sibi videri, illum regem vocari, qui potestatem haberet, quam illum, qui sine regali potestate manebat; et ne perturbaretur christianitatis ordo, per auctoritatem apostolicam iussit Pippinum regem creari et sanctae unctionis oleo inungi. nno dominicae incarnationis DCCL. Pippinus secundum morem Francorum electus in regem et unctus per manum sanctae memoriae Bonifacii Mogociacensis urbis archiepiscopi et elevatus est a Francis in regno in Suessionis civitate. Hildericus vero, qui falso rex vocabatur, adtonsus est et in monasterium missus. nno dominicae incarnationis DCCLI. Pippinus rex in Saxoniam iter fecit, et Hildegarius episcopus
Abbreviated transcription (Latin):
paucis francis partib italiae per rexit.
& celebrauit rex natalem dñi in adtini¬
aco. it pascha inheristellio. CAPE¬
no dominice incarnationis deolnarii.
Carolus rex synodũ tenuit inuuorma¬
tiã et inde ꝑrexit partibus saxmiȩ.
Atprimo imprtu heres burgh castrũ cepit.
et adhermen sul usq peruenit. et ipsum
fanum destruxit. & aurũuel argentũ qđ
ibi repperit abstulit. Erat aũt nuno sic citas
magna. ita ut aqua deficeret. insupra dicto
loco. Et dũ uellet ibirrx duos auttres dios
manerti utp̃ dictum fanum funditus destru¬
erepostet. et aqua erercitui deesset. su¬
bito diuina largiente gr̃ã om̃ib inscus
in quo dam torrente aquar offusar largis¬
sine. ita ut omnis exercitus sufficient᷑
haberet. Destructo fanartr suꝑ uiuserã
fluuiũ uenittibi ouͦ saxonib placitũ
habuit. Et ao oepit mii obsides etreuors

Expanded text:
perpaucis Francis partibus Italiae perrexit. perpaucis Francis partibus Italiae perrexit. Et celebravit rex natalem Domini in Adtiniaco et pascha in Heristellio. no dominicae incarnationis DCCLXXII. Carolus rex sinodum habuit in Wormatia; et inde perrexit partibus Saxoniae et primo impetu Heresburgh castrum cepit et ad Hermensul usque pervenit et ipsum fanum destruxit et aurum et argentum, quod ibi repperit, abstulit. Erat autem tunc siccitas magna, ita ut aqua deficeret in supra dicto loco; et dum vellet ibi rex duos aut tres dies manere, ut predictum fanum funditus destruere posset, et aqua exercitui deesset, subito divina largiente gratia omnibus insciis in quodam torrente aquae effusae largissimae, ita, ut omnis exercitus sufficienter haberet. Destructo fano rex super Wiseram fluvium venit et ibi cum Saxonibus placitum habuit et accepit XII obsides et revers
Abbreviated transcription (Latin):
Demdr missos direxit adlupeni uuasconẽ
mandans ut sibi hunaldum cũ uxore rep̾senta¬
ret qui adeũ confugriat. Ad ductus c̾ pre¬
dictus hunaldus ouͦ uxore. ad nonunatu castũ.
Qũt cũ recepisset. infrantiã reuersus est. Et ce¬
lebrauit natalẽ dñi induria. eipascha ileo¬
dio uico publico.
N eso dominice incarnationis declami
Carolus hithabuit synodũ inuuormatia.
cuitate. etberta regina ꝑ rexit. in baioariã.
Et in de italiam in gressae̾. Et̾rex celrbraui
natalem dñi in mogontia. it pascha in he¬
ristelleo¬
IINO dominice incarnationis dec lari
Carolus rex synodũ habuit adualentia¬
nas. & eodem anno carlomannus rea de¬
funtus est. inuilla salmotiaco. ii uoq̃ decb
Ueiit aut̃ carolus adiullam corbaniacum.
ubi uenerunt adeũ foleanus et folridus capellani
cũ alus ep̃is et sicordotib uuerinus et ad alar¬
dus comites cũ aliis primatib qui fuerunt
carlomanni. Uxor uero carlomanni cum

Expanded text:
Deinde missos direxit ad Lupum Vasconem, Deinde missos direxit ad Lupum Vasconem, mandans ut sibi Hunaldum cum uxore repraesentaret, qui ad eum confugerant. Adductus est praedictus Hunaldus cum uxore ad nominatum castrum, quem cum recepisset, in Franciam reversus est, et celebravit natalem Domini in Duria, et pascha in Leodio vico publico. nno Dominicae incarnationis 770 Carolus habuit synodum in Wormatia civitate, et Berta regina perrexit in Bajoariam, et inde Italiam ingressa est, et rex celebravit natalem Domini in Mogontia et pascha in HeristellioAnno dominicae incarnationis DCCLXXI. Carolus rex sinodum habuit ad Valentianas; et eodem anno Carlomannus rex defunctus est in villa Salmontiaco II. Non. Decembr. Venit autem Carolus ad villam Corbaniacum, ubi venerunt ad eum Folcarius et Folradus capellani cum aliis episcopis et sacerdotibus, Werinus et Adalhardus comites cum Carlomanni ; uxor vero Carlomanni cum
Abbreviated transcription (Latin):
dicis aegrotare coepit. Et in deꝓfectus. turonis
uenit. et ad orationem ad scm̃ martinum ꝑrexit.
Inde argressus parisius ad scm dionisium uix
ꝑuenit. ibiꝙ dirm clausit extremu uiui
Uł ocb. Et domnius carolus et calomannus
eleuatisunt inregnũ. Carolus innouiomo
ciuitate. Carlomannus insuessionis. Uiuđ
octobris. Ct̃relebriuit karolus natalem
dñi inaquis pascha in rodomo cuutate. CAP¬
io dominice incarnationis dee leuiiui
karolus rer aquitanuã cũ exereitui intrauit.
ro qđ hunaldus disposuisset rebellare. it
totã aquitania et uuasconiã auxili antrdõ
indeditiont̃ recepit. Et̃ hunaldi iniqua
consilia dissipauit. In de digressus ad eoolen¬
si mam cuutatẽ uenit. et in de sumpsit
plurts francos. cũ armis et omnibus utensil¬
bus roꝵ. Ct̃ abiut suꝑ flumen domi doniã.
Et aedificauit ibi castrũ qđ dicitur sionti¬
acus. et inp̃dicto p̾sidio francos collo ciuit

Expanded text:
dies aegrotare coepit et inde profectus Turonis dies aegrotare coepit et inde profectus Turonis venit et ad orationem ad sanctum Martinum perrexit. Inde egressus Parisius ad sanctum Dionisium vix pervenit ibique diem clausit extremum VIII. Kal. Octobr. Et domnus Carolus et Carlomannus elevati sunt in regnum, Carolus in Noviomo civitate, Carlomannus in Suessionis VII. Id. Octobr.; et celebravit Carolus natalem Domini in Aquis, pascha in Rodomo civitate. Anno dominicae incarnationis DCCLXVIIII. Carolus rex Aquitaniam cum exercitu intravit, eo quod Hunaldus disposuisset rebellare, et totam Aquitaniam et Vasconiam, auxiliante Deo, in deditionem recepit, et Hunaldi iniqua consilia dissipavit. Inde digressus ad Coloniensem civitatem venit, et inde sumpsit plures Francorum cum armis et omnibus utensilibus eorum, et abiit super flumen Dordoniam, et aedificavit ibi castrum quod dicitur Fronticis, et in dicto praesidio Francos collocavit.
Abbreviated transcription (Latin):
taniam ingressus. usꝙ bi turicas uenit.
ibiꝙ sino dũ tenuit. et inde ꝓfectus usque
ad garonnam ꝑ uenit. multas rupes tt¬
speluncas cotpit. neo non ȩ̨tiam castra
scoraliam torinna et petro ciam etreuersus
ẽ hituricas ubi nuntiatu est ei drobitu pauli
papar. ibietiam celebrauit natalem dñi.
NNo domini ce incarnationis.
deo lxuiii. Rexpippinus iterfaciens
remistagnum coepit. ad cantones ciuitate᷑
usꝙ ꝑuenit. et ibi corpit matrem uuaisaru
eisororẽ ciuis. et neptas eus. Mdeper rexit
in loco quidicitur montes. ibi heri uui ous
uenit adeum qui habebat aliam sororẽ uua¬
ifaru. Et inde reuersus pasghacelebrauit.
in castro qđ dicitur sels. Post hȩc ad sumens
secũ bertra dam reginam ad sanctonas cuu¬
tatt᷑. ꝑuenit. ibiꝙ regina oũ famulis
dimisit. etpitrogirico ꝑrexit. et inter empto
uuaifario cuitrumpho iuctorie ad sanctones
reuersus est. Ibiꝙ moram faciens post aliquot

Expanded text:
taniam ingressus, usque Bituricas venit, taniam ingressus, usque Bituricas venit, ibique synodum tenuit, et inde profectus, usque ad Garonnam speluncas cępit nec non etiam castra Scoraliam, Torinnam et Petrociam et reversus est Bituricas. Ubi nuntiatum est ei de obitu Pauli papae; ibi etiam celebravit natalem Domini. Anno dominicae incarnationis DCCLXVIII. rex Pippinus iter faciens Remistagnum cepit, ad Cantones civitatem usque pervenit et ibi cępit matrem Waifarii et sororem eius et neptas eius. Inde perrexit in loco, qui dicitur Montes; ibi Heriwicus venit ad eum, qui habebat aliam sororem Waifarii; et inde reversus pascha celebravit in castro, quod dicitur Sels. Post haec adsumens secum Bertradam reginam ad Sanctonas civitatem pervenit ibique reginam cum famulis dimisit et Petrogorico perrexit et interempto Waifario cum triumpho victoriae ad Sanctones reversus est. Ibique moram faciens post aliquot