comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tis paganor prie er posimus¬
¶ piane de militum cestamins. dio
troi. mo statilio seuero ita uescrip¬
est.ut quomodo fcã .ab his cestam¬
ta rata sint sie intelligi del. ¶ut̃
ies de cia bonis apd̾ te q̃rit̾ sic̃¬
uocitis ad hoc hominib. ut uolũ¬
tatẽ suam testaret᷑ ita locuto est
ut de claret quẽ uellz sibi hedem
et cui libtatem tribuere pot. ide¬
n siñ seͥpto noc moco ẽẽ testato ⁊
uolũtas eio rata hñda est. ¶Cet̃¬

Expanded text:
tis paganorum proxime exposuimus. Plane de militum testamentis divus Traianus Statilio Severo ita rescripest, ut quoquo modo facta ab his testamenta rata sint, sic intellegi debet, ut les de cuius bonis apud te quaeritur, si convocatis ad hoc hominibus, ut voluntatem suam testaretur, ita locutus est ut declararet quem vellet sibi esse heredem et cui libertatem tribuere, potest videri sine scripto hoc modo esse testatus, et voluntas eius rata habenda est. cet
Abbreviated transcription (Latin):
tu pecor tantum aca sserit be.¬
reditati ut centu aureis legato¬
rum noĩe rrogatis heres qͣi.¬
tam ꝑtem bereditatis habituro
sit ¶ Set neccͣe est mehilonũ¬
ꝑs quarta legats detrabatiui¬
¶ Ex diu̾so si septuaginta .u. le
agus aut mo te suoꝵ. aut nõ
ampliꝯ qua. septuagita .u. aur¬
eoꝵ substantia ui ⁊ mino reli¬
quat solida legata tentur ¶Nar
ea res dampnosa est heredi. cui
ubum est nõ adire hereditate
¶Qui res efficit ut necc̃e sit ie¬
garus ue destituto testam̃to ni¬
ebil ꝯsequantui cum herede in
portõe pacisci ¶ Cum aut ratõ
iegis falsidie poitur an deducit᷑
es alienum. ¶Item fums ĩpe¬
tus de inde in reliquo ita ratõ
habetur ut ex co qͣrta ꝑs apud
heredes remaneat.tres uero ꝑ¬
tes inter legatoarios distribu¬
antur. ꝓ rata scilie portõe eius
quod cuiq eoꝵ legatũ fuerit ¶ ita¬
q si anganio quadringentos au¬
reos legatos eẽ.⁊ patritri moni
quanticatem equa legata erogͣ¬
ri oportet quadringentoꝵ esse

Expanded text:
tu pecorum, tantum accesserit hereditati ut, centum aureis legatorum nomine erogatis, heres quartam partem hereditatis habiturus sit, sed necesse est ut nihilo minus quarta pars legatis detrahatur. ex diverso si septuaginta quinqueagiis aut morte servorum, ut non amplius quam septuaginta quinque aureorum substantia vel etiam minus relinquatur, solida legata debentur. nec ea res damnosa est heredi, cui liberum est non adire hereditatem: quae res efficit ut necesse sit legatariis, ne destituto testamento nihil consequantur, cum herede in portione pacisci. Cum autem ratio legis Falcidiae ponitur, ante deducitur aes alienum, item funeris impetunc deinde in reliquo ita ratio habetur, ut ex eo quarta pars apud heredes remaneat, tres vero partes inter legatarios distribuantur, pro rata scilicet portione eius quod cuique eorum legatum fuerit. itaque si fingamus, quadringentos aureos legatos esse, et patrimonii quantitatem, ex qua legata erogari oportet, quadringentorum esse,
Abbreviated transcription (Latin):
cognationes illam partẽ
edin qua ꝓrimitatis cog¬
mine bonor possessio pro¬
mititur non ꝑtinere. Nã
quod nus usqr ad nr̃a t̃pr̃a.
sanis obscurum atq nube
plenum et undiq cõfusũ
fuerat. et hoc humanitate
suggerente concessimus ut
si quis in ẜ̾uili consorno cõ¬
stitutus lib̾um ul liberos
habuit siue ex lib̾a siue ser¬
uilis conditionis ex mliere
uel contra si ẜua mulier
ex libo ul ex ẜuuo liberos
et ad lib̾tatẽ hus ꝑuenien¬
tibus. et hu qui ex seruili
uentre nati sunt lib̾tate:
meruere. uł dum mulieres
lib̾e erant ip̃e inẜuitute
eos habuerant. et postea
ad lib̾tatem ꝑuenere. ut
omnes hu ad successionẽ
pr̃is uł matris adueniant
patronato iure in bac ꝑte
sopito ¶hos em̃ lib̾os non
solum in suoꝵ parentum

Expanded text:
cognationes illam partem cognationes illam partem edicti, qua proximitatis ine bonorum possessio promittitur, non pertinere: nam quod ius usque ad nostra tempora satis obscurum atque nube plenum et undique confusum fuerat et hoc, humanitate suggerente, concessimus, ut si quis in servili consortio constitutus liberum vel liberos habuerit, sive ex libera sive servilis condicionis muliere, vel contra serva mulier eet ad libertatem his pervenientibus, et hi qui ex servili ventre nati sunt libertatem meruerunt, vel, dum mulieres liberae erant, ipsi in servitute eas habuerunt et postea ad libertatem pervenerunt, ut hi omnes ad successionem vel patris vel matris veniant, patronatus iure in hac parte sopito: hos enim liberos non solum in suorum parentium
Abbreviated transcription (Latin):
supra. tritauus. tritauia
Infra. triuepos. trineptis
Ex transuerso fr̃is sororisq
abnepos ab neptis. et con¬
uenienter abpatriis. ab¬
amita .i. ab au frat̾ et sor¬
or. abauuncłus ab mat̾t᷑a
.i. abauie frat̾ et soror. It̃¬
sobrim sobrineq .i. qui q̃
ue ex fratrib uł sororibus
parruelib ul consobrinis
uł amitinis ꝓgenerĩtur
hactenus ostendisse suffi¬
cit quẽ ad modũ gradꝰ co¬
gnationis numerentur.
Iamqr ex hus palam est.
intelligere quẽ admodum
quippe generãta queq ꝑ¬
sona grdum adiciat. ut
longe facilius sit respon¬
dere quoto quisq gradu
sit ꝙ̃ ꝓpria cognationis
applłatione quemꝙͣ. deno¬
tare ¶Agnationis quoq
gradus eodeni nm̃o nu¬
mantur set cum ueritas
animis hominum ĩfigit᷑
ideo necͣcͣrium duximius
post narrationem graduũ
etiam eos presenti libro in¬
scribi quatenus possint ⁊
aurib. occuloꝵ et inspec¬
tione adolescentes ꝑfectissi¬
mam graduum doctrinar
certum est ad ẜuiles quoqꝵ¬

Expanded text:
supra triauus triauia. infra trinepos trineptis. ex transuerso fratris et sororis abnepos abneptis: et conuenienter abpatruus abamita id est abaui frater et soror, abauunculus abmatertera id est abauiae frater et soror: itsobrini sobrinaeque id est qui quaeve ex fratribus vel sororibus patruelibus vel consobrinis vel amitinis progenerantur. Hactenus ostendisse sufficiet, quemadmodum gradus cognationis numerentur. namque ex his palam est intellegere quemadmodum per generata quaeque persona gradum adiciat, ut longe facilius sit respondere, quoto quisque gradu sit, quam propria cognationis appellatione quemquam denotare. Adgnationis quoque gradus eodem modo numerantur. Sed cum magis animis hominum infigitur, ideo necessarium duximus post narrationem graduum etiam eos praesenti libro inscribi, quatenus possint et auribus et inspectione adulescentes perfectissimam graduum doctrinam certum est ad serviles
Abbreviated transcription (Latin):
ex hus ꝓgenerantur. et cõ¬
uenenter patrui. amite
auncli. matertere ¶Et
suꝑior quidẽ et interior co¬
gnatio a primo gradu in¬
cipit. At ea que extͣusu̾so
numeratur a secło primo
gradu est Supra pat̾ et
mater. Infra filius filia.¬
¶ Secundo supra. auus. a¬
uia. Infri nepos. neptis.
Ex tranuerso frater et sor¬
or ¶ Tercio supra ꝓauus.
pauia. Infra ꝓnepos. pro¬
neptis. Er transuerso. fr̃is¬
et sororis. filius ana. et cõ
uenienter patruns. amita
auuncłus matertera ¶ꝑa¬
truus est frater ꝑatris. qͥ
uncłus est. matris frater.
qui apud grecos proprie
citur. Amita est pr̃is soroꝵr
Matertera uero matͥs soror
dam.applłatui¶ Quarto
gradi supra. ab auus. ab¬
auia ¶Infra ab nẽpos. ab¬
neptis. Ex tr̃ansuerso. fr̾is
sororisq nepos neptis. et
conuementer patrũus mͣg¬
nus. aunta magna .i. aui
frat̾ et soror. Item auu̾nc¬
ulus magnus et mar̾tera
magna .i. ame frat̾ ⁊ soror

Expanded text:
ex his progenerantur, et convenienter patrui amitae avunculi materterae. et superior quidem et inferior cognatio a primo gradu incipit: at ea, quae ex transverso numeratur, a secundo. Primo gradu est supra pater mater: infra filius, filia. Secundo, supra avus, avia; infra nepos, neptis; ex transverso, frater et soror. Tertio, supra proavus, proavia, infra pronepos proneptis; ex transverso fratris sororisque, filius filia. r patruus amita avunculus matertera. patruus est patris frater, qui unculus est matris frater, qui apud Graecos proprie citur. amita est patris soror, matertera vero matris soror: dam τηθἰς appellatur. Quarto gradu supra abavus abavia, infra abnepos abneptis, ex transverso fratris sororisque nepos neptis et convenienter patruus magnus amita magna id est avi frater et soror, item avunculus magnus matertera magna id est aviae frater et soror
Abbreviated transcription (Latin):
cõ et illud neccͣrium amo¬
nendi sumus agnationis
quidẽ iure admiti aliquẽ
ad ħeditatem. et si d̾cimo¬
gradu sit. siue ex lege .xii.
tabulaꝵ queramus. siue de
edicto quo p̃tor legitims
ħedibus daturũ se bonoꝵ
possessione̾ pollicetur ꝓxi¬
ssionẽ. qui usq ad .uĩ. gra¬
dum cognationis sũt. et ex
admodum grãdus cogna¬
tionis numerentur quare
imprimis amonendi sumꝰ¬
aliam cognationem supͣ
numerari. aliam infra.
aliam extransuerso. que
etiam a latere dicitur Su¬
ꝑior cognatio est parentũ.
Inferior lib̾oꝵ. Extransu̾so

Expanded text:
 et illud necessario admonendi sumus, agnationis quidem jure admitti aliquem ad haereditatem etsi dgradu sit, sive de lege duodecim tabularum quaeramus, sive de edicto quo praetor legitimis heredibus daturum se bonorum possessionem pollicetur. proxissionem qui usque ad sextum gradum cognationis sunt, et ex admodum gradus cognationis numerentur. qua in re inprimis admonendi sumus cognationem aliam supra numerari, aliam infra, aliam ex transverso, quae etiam latere dicitur. superior cognatio est parentium, inferior liberorum, ex transverso
Abbreviated transcription (Latin):
hedati nullo modo repelle¬
bant patronũ ¶poste̾ã lege
papia adaucta sunt iura pa¬
tronoꝵ qui locupletiores li¬
B̾to habebant ¶ Cautum̃ ẽ
em̃ ut et bonis eius qui sex¬
t̾tioꝵ centum miliumi pa¬
trimonium relinq̾at. et
pautiores ꝙͣ tres lib̾os hẽbat
ziue is testam̃to facto siue
intestata mortuus erat ui
rilis pars patrono d̾bebat᷑
Itaq eum inium filium fi¬
liamue ħ̾eredem relinq̃rit
lib̾tus ꝑinde pars dimnidia.
pationo debebatur. acsi is
sine ullo filio filiaue ĩtesta¬
tus decessit. Cum duos du¬
asue h̾edes relinquerat. ter¬
cia pars debebatur patrono
si tres relinquerat. repelle¬
batur patronus. ¶Set nr̃a
constitutio quam ꝓ om̃iũ
natione greca liugua cõ¬
pendioso tractatu habud
composum̃nus. Ita huiꝰmõi
causas diffiniuit. ut si qͥdẽ
lib̾tus ul lib̾ta minores cẽ¬
tenario sint .i. minus cẽtũ

Expanded text:
heredati nullo modo repelleheredati nullo modo repellebant patronum. Postea lege Papia adaucta sunt iura patronorum, qui locupletiores libertos habebant. cautum est enim ut ex bonis eius qui sestertiorum centum milium patrpauciores quam tres liberos habebit, siue is testamento facto siue intestato mortuus erit, urilis pars patrono deberetur. itaque cum unum filium filiamve heredem reliquerit libertus, perinde pars dimidia patrono debebatur ac si is sine ullo filio filiave decessisset: cum duos duasve heredes reliquerat, tertia pars debebatur patrono: si tres reliquerat, repellebatur patronus. Sed nostra constitutio, quam pro omnium notione Graeca lingua compendioso tractatu habito composuimus, ita huiusmodi causas definivit, ut si quidem libertus vel liberta minores centenar
Abbreviated transcription (Latin):
o ħede relicto. Itaq intesta¬
to quoq mortuo lib̾to. Si
is suum heredẽ relinquilł
nĩcħ in bonis eius patron¬
o. ius erat ¶ Et siquide
ex naturalib lib̾is alique̾
suum hedem reliquisset.
nulla uidebatur querela
Si uero adoptius filius
fuisset. aꝑte iniquũ erat
nicħ uiris patrono super¬
e̾ẽ. Qua de causa pͥostea p̃¬
toris edicto hec iuris im¬
quitas emẽdata est. Siue
em̃ faciebat testam̃tum
lib̾tus uidebatur testari¬
ita. ut patrono ꝑtẽ dimi¬
diam bonoꝵ suoꝵ relĩq̃ret
et si aut nicħ aut minus
partis dĩmidie relinq̃rat
dabatur patrono contra
tabulas testam̃ti ꝑtis dimi¬
die bonoꝵ possessio. siue.
intestatus moriebatur su
o ħede relicto filio aaopri¬
uuo dabatur ħedem que
ad excludendũ patronũ
pore habebat set etiã emã¬
cipati et in adoptionẽ dati
si modo ex aliqua parte ħe¬
des scripti erant aut p̾t̾iti
ce̾ tabulas bonoꝵ possessiõe
ex edicto petierant. Nam ex¬

Expanded text:
herede relicto. itaque intestaherede relicto. itaque intestato quoque mortuo liberto, si is suum heredem reliquisset, nihil in bonis eius patrono ius erat. et si quidem ex naturalibus liberis aliquem suum heredem reliquisset, nulla videbatur querela: si vero adoptivus filius esset, aperte iniquum erat nihil iuris patrono superesse. Qua de causa postea praetoris edicto haec iuris iniquitas emendata est. sive enim faciebat testamentum libertus, iubebatur ita testari ut patrono partem dimidiam bonorum suorum relinqueret: et si aut nihil aut minus partis dimidiae reliquerat, dabatur patrono contra tabulas testamenti partis dimidiae bonorum possessio. si vero intestatus moriebatur, suo herede relicto filio adoptivo, dabatur aeque ad excludendum patronum pore habebat, sed etiam emancipati et in adoptionem dati, si modo ex aliqua parte heredes scripti erant aut praeteriti contra tabulas bonorum possessionem ex edicto petierant: nam ex
Abbreviated transcription (Latin):
utrum qui in potestate
morientis fuerit aut nõ
fuerit ꝙ ul emacipatus
ul ex mancipato. aut ex
Camons quoq suis ħedibꝰ
quosq inter suos hedes
uocari diximus. agnatꝰ
qui intẽgrũ is agnati¬
onis habet. etiam si lon¬
giłimo gradu sit. pler̃q
potior habetur ꝙͣ ꝓxumi¬
or cognatus. Nam patrin
nepos ul ꝓnepos auũcło
ens igitur dicimus aut
potiorẽ haberi eum qui
ꝓximiorẽ gradum cog¬
narionis oꝑtinet. aut ꝑi¬
ter uocari eos qui cognati
sunt. Quotiens ñq suor
heredum iure quiq int̾
suos ħ̃edes sunt neq ag¬
nationis iure aliquis pre¬
ferri debeat ẜm ea que
tradidimus exceptis fr̃e
et sorore emancipatis. qͥ
ad successione̾ fratru ul
soroꝵ uocantur. qui et si
capite diminuti sunt tm̃
preferuntur ceteris ult̾i
Olim itaq licebat liberto
patronum suum impune
testam̃to preterire. Nam
ita demum lex .xii. tabu¬
laꝵ adħeditatẽ lib̾ti uoca¬
bat patronus si intestata
mortuus ⁊̃ lib̾tus nullo su

Expanded text:
t in potestate morientis fuerit an non fuerit, quod vel emancipatus vel ex emancipato aut ex Amotis quoque suis heredibus quosque inter suos heredes vocari diximus, adgnatus, qui integrum ius adgnationis habet, etiamsi longissimo gradu sit, plerumque potior habetur quam proximior cognatus: nam patrui nepos vel pronepos avunculo ens igitur dicimus aut potiorem haberi eum qui proximiorem gradum cognationis obtinet, aut pariter vocari eos qui cognati sint, quotiens neque suorum heredum iure quique inter suos heredes sunt, neque adgnationis iure aliquis praeferri debeat secumdum ea quae tradidimus, exceptis fratre et sorore emancipatis, qui ad successionem fratrum vel sororum vocantur, qui et si capite deminuti sunt, tamen praeferuntur ceteris ulteriolim itaque licebat liberto patronum suum impune testamento praeterire: nam ita demum lex duodecim tabularum ad hereditatem liberti vocabat patronum, si intestatus mortuus esset libertus, nullo suo
Abbreviated transcription (Latin):
ex positũ:
sit superi¬
ori libro.
de obliga¬
tõnibr ex
contractu
et quali ex contractu. seqͥt᷑
ut de obligatõnib ex male¬
ficio despici. mius. set ilłe qͥ¬
dem ur suo loco trdictimus
in quatuor gña diuidinitur
hee uͦ uiiiuis generis sunt. na
om̃sex re nascuntur .i. ex ip̃o
maleficio. uluti ex furto. aut
raꝑina. aut dampno aut in¬
uiria ¶ Furtum est ꝯ turtato
rei frriudulosa ul ip̃ius rei.
uł ⁊ usiis eius possessionis ue
ꝙ. lege naturali ꝓhibitum est
amitere ¶ Furtumi aũt uł a
furno id est igro dictum
est. ꝙ elam et obscure fit. et
plerumq nocte. ul a fraude
ul aferendo .i. auferendo. ul
a greco ẜmone qui foras
applłatur fures ymmo etiã

Expanded text:
expositum sit superiore libro de obligationibus ex contractu et quasi ex contractu, sequitur, ut de obligationibus ex maleficio dispiciamus. sed illae quidem, ut suo loco tradidimus, in quattuor genera dividuntur: hae vero unius generis sunt, nam omnes ex re nascuntur, id est ex ipso maleficio, veluti ex furto aut rapina aut damno aut iniuria. Furtum est contrectatio rei fraudulosa vel ipsius rei vel etiam usus eius possessionisve, quod lege naturali prohibitum est admittere. Furtum autem vel a furvo id est nigro dictum est, quod clam et obscure fit et plerumque nocte: vel a fraude: vel a ferendo, id est auferendo: vel a Graeco sermone, qui φᾧρας appellant fures. immo
Abbreviated transcription (Latin):
uloportebit p̾sens ĩ diem¬
rerũ mͥ tẽcũ acͣtio ẽ. Que¬
qr abste petuo .uł. iduersus
te persecutõ est uł erit. qd¬
cũq tu mecũ habes. tenes.
cisti quo minus poslideas.
qͣnti queqr eaꝵ rerum res
erit. tantã pecunia dari.
sripulatus est. aulus augi.
spopondit numerius negi
nam stipulatõne̾ spopon¬
di io omne habes ne accep¬
tum. respondit aulus au¬
gerius habeo acceptũq
tuli ¶ Preterea nouatione
tollitur obligatio. uluti si
id qd̾ tu seio debeas a ticio

Expanded text:
sens in diemrerum mihi tecum actio quaeque abs te petitio vel adversus te persecutio est erit quodque tu meum habes tenes pcisti, quo minus possideas: quanti quaeque earum rerum res erit, tantam pecuniam dari stipulatus est Aulus Agerius, spopondit Numerius Negidnam stipulationem spopondi, si omne habesne acceptum? ’ respondit Aulus Agerius: ‘ habeo acceptumque tuli. ’ Praeterea novatione tollitur obligatio. veluti si id quod tu Seio debeas, a Titio
Abbreviated transcription (Latin):
interuentu noue ꝑsone
noua nascitur obligatõ
et prima tollitur grãs la¬
ta smposterioremfideo ut
int̾dum licet posterior
stipislatõ uutilis sit. tũ
prima nouatõnis iure tol¬
litur. uluti si id ꝙ ticio
tu debeas a pupilło sine ru¬
ioris auctoritate stipulata
fuerit. quo casu res ami¬
titur nam et prior debitdr
lib̾atur. et posti̾or obligatõ
ulła est sñon idem ĩuris ẽ
si a ẜuuo quis stipulatus
fuerit. nam tunc prior ꝑ¬
iude obligatõ manet. ac
si postea nullus stipulatus
fuissetsset si eadẽ ꝑsona
sit a qua postea stipuleris
ita demum nouatõ fit. si
quid in post̾iore stipulati¬
one nom sit. forte si con¬
ditõ aut dies aut fidiussor
adiciatur aut detrabatur.
Q aũt clixinius si condi¬
tio adiciatur nouatõne
fĩ. sic intelligi oporret. ut
ita dicamus factã noua
prior obligatõ ¶Set cum
hoc quide̾ uit̾ uet̾es ꝯ sta¬
bat tunc fĩ nouatone. cũ
nouandi. animo insecundã
obligatõne itum fuerat..¬

Expanded text:
interuentu nouae personae noua nascitur obligatio et prima tollitur translata in posteriorem, adeo ut interdum, licet pstipulatio inutilis sit, tamen prima novationis iure tollatur: veluti si id quod Titio tu debebas a pupillo sine tutoris auctoritate stipulatus fuerit, quo casu res amittitur: nam et prior debitor liberatur et posterior obligatio nulla est. non idem iuris est, si a servo quis stipulatus fuerit: nam tunc prior proinde obligatus manet ac si postea nullus stipulatus fuisset. sed si eadem persona sit a qua postea stipuleris, ita demum novatio fit, si quid in posteriore stipulatione novi sit, forte si condicio aut dies aut fideiussor adiciatur aut detrahatur. quod autem diximus, si condicio adiciatur novationem fieri, sic intellegi oportet, ut ita dicamus factam novatprior obligatio. Sed cum hoc quidem inter veteres constabat, tunc fieri novationem cum novandi animo in secundam obligationem itum fuerat
Abbreviated transcription (Latin):
pro hoc aũt dubium erat qũ
nouandi animo uidetur ħ
fieri et quasdã de hoc p̾simip¬
tiones alii in alus casibus ĩ¬
trolucebant. Ideo nr̃i pro¬
cesłit ostituto ͥ que aptilsime
definiuit. timc solum fieri
nouatd̃ne. quotiens hoc ip̃m
inter contrahentes expressũ
fucerit ꝙ ꝓpt̾ nouatõnẽ pri¬
oris obligatõis conuenerũt.¬
¶ Alioquin manere et pristina
obligatõnem et samei acce¬
dere ut maneat ex utraq
cet ex ip̃ius lectõne apercuis
agnosceres hoc amplius hee
obligatõnes que consensu cõ¬
trhuntur contraria uolun¬
tate disolunntur Nlam si n¬
cius et seius init̾ se cõseuẜut
ut finidum tusculanũ emp¬
tum seuius haberet ceutur
aureoꝵ. de uide re nõ secuta.
.i. neq precio solutõ neq fũ.¬
do tradito placuerit int̾ eos
ut discederent ab ea empti¬

Expanded text:
r hoc autem dubium erat, quando novandi animo videretur hoc fieri, et quasdam de hoc praesumptiones alii in aliis casibus introducebant: ideo nostra processit constitutio, quae apertissime definivit, tunc solum fieri novationem, quotiens hoc ipsum inter contrahentes expressum fuerit quod propter novationem prioris obligationis convenerunt; alioquin manere et pristinam obligationem et secundam ei accedere, ut maneat ex utraque cet ex ipsius lectione apertius cognoscere. Hoc amplius eae obligationes, quae consensu contrahuntur, contraria voluntate dissolvuntur. nam si Titius et Seius inter se consenserunt ut fundum Tusculanum emptum Seius haberet centum aureorum, deinde re nondum secuta, id est neque pretio soluto neque fundo tradito, placuerit inter eos ut discederetur ab empti
Abbreviated transcription (Latin):
uersum fu̾it io totu̾ p̾s¬
tare debeat. siue qͥd nõ sit
i rebus eius uersum io
earenus p̃stare debeat is¬
qͣtenus peculium p̃ant᷑.
yuus. uluti simutuatus
peccuniam creditoribus
eius soluerit. aut eclifici¬
a ruentia fulserit. aut fa¬
milie frum̃tũ enerit. ł
⁊̃ fundum aut ꝙͣ lib aliã
rem neccͣriani merc̃atꝰ
eri ¶Itaq si ex .x. utpũta
aureis quos seruus tuus
a ticio mutuos accepit.
crediori tuo qͥnq aureos
solu̾it. reliquos dͦ quinq
quolibet modo cõsumpẜit
ꝓ quinq quide ĩsolidum
dampnari debes. ꝓ ceteris¬
inpeculio sit. ex quo scilic:
apparet. Si tot .x. aurei¬
uirem tuam uersi fur̾nt
sequi posseslicet em̃ una
habet condempnatõnes
ltaq iudex apud quemi de¬
ea actõne agitur aute des¬
pͥieere solet an unrem dm̃¬

Expanded text:
fuerit, id totum praestare debeat, sive quid non sit in rem eius versum, id eatenus praestare debeat quatenus peculium patitur.servus, veluti si mutuatus pecuniam creditoribus eius solverit, aut aedificia ruentia fulserit, aut familiae frumentum emerit, vel etiam fundum aut quamlibet aliam rem necessariam mercatus erit. 4b. Itaque si ex decem utputa aureis, quos servos tuus a Titio mutuos accepit, creditori tuo quinque aureos solverit, reliquos vero quinque quolibet modo consumpserit pro quinque quidem in soldamnari debes, pro ceterisin peculio sit. ex quo scilicet apparet, si tota HS - X in rem tuam uersa fuerint, sequi posse; licet enim una habet condemnationes. itaque iudex, apud quem ea formula agitur, ante dispicere solet, an in rem
Abbreviated transcription (Latin):
prinia est emptõione.
et uenditoĩ husde̾q iuris
regulis cõsistunt. Nã ut
emptõ et uẽditõ ita ꝯtͣhi¬
tur si dep̃cio cõuenerit.
sic etiam locatõ ⁊ ꝯductõ
ita contrabi intelligitur
si merces ꝯstitura sit. et
competit quidẽ locatori lo¬
cati actio. conduciori nͦ
conducti ¶ Et que supra
diximus si alieno arbito
p̾ciur ꝓmissum fuerit.
eadem de locatõe ⁊ ꝯdũctõ¬
ne dicta eẽ intelligamus
Si alieno arbitb merces
ꝓmissa fuerit quade causa
si fulloni polienda curã¬
da ue aut sarcinatori s¬
arcienda uestimẽta qͥs
dederit nulla statĩ meite¬
de ꝯstituta set postea tan¬
tum daturus quantum
inter eos conuenerit. nõ
incelligitur set eo noĩe
et uenditõ ꝯtͣhitur ita
queri solebat de locatõe
et ꝯducioẽ. si forte rem
aliquã tibi utendã siue

Expanded text:
proxima est emptioni et venditioni iisdemque iuris regulis consistit. nam ut emptio et venditio ita contrahitur si de pretio convenerit, sic etiam locatio et conductio ita contrahi intellegitur si merces constituta sit. et competit locatori quidem locati actio, conductori vero conducti. Et quae supra diximus, si alieno arbitrio pretium permissum fuerit, eadem et de locatione et conductione dicta esse intellegamus, si alieno arbitrio merces permissa fuerit. qua de causa si fulloni polienda curandave aut sarcinatori sarcienda vestimenta quis dederit nulla statim mercede constituta, sed postea tantum daturus quantum inter eos convenerit, non intellegitur, sed eo nomine et venditio contrahitur: ita quaeri solebat de locatione et conductione, si forte rem aliquam tibi utendam sive
Abbreviated transcription (Latin):
gatarium int̾poni. Eeoẽ
int̾pone bantur int̾ euai
qui ex fideicomisso recepit
ħeditatẽ et heredem id ẽ
ut lucrum et dãpnũ ħe¬
ditarium pro raca parte
uit̾ eos comune sit ¶Ergo si
quidem non plus ꝙͣ drodã¬
tem heditatis scriptus hes
rogatus sit restituere. Tũc
er trabelliano senatus con¬
sulid restituebatur ħeditas
et inutrumq actiones he¬
reditarie ꝓ rata ꝑte dabãt᷑
Iub̾edem quidẽ iure cuuli
ineum uero qui recipiebat¬
ħeditatẽ ex senatus ꝯsulto
trabelliano tanqͣ inb̾edem
aat si plus ꝙͣ drodantẽ ułeciẽ
totam ħeditatẽ restituere
rogatus sit. Locus erat pe¬
gasino senatꝯcõsulto. ut
heres qui semel adierit. ħx¬
ditatem si mͦ sua uolunta¬
te adierit siue retinuerit
qͣrtam partẽ. siue noluerit
pro ꝑte stipulationes int̾¬
ponebantur tamꝙͣ inter
partiariũ legatariũ et ħe¬
dem. Si uero toram ħedi
tiones interponẽ bantur.¬

Expanded text:
gatarium interponi, eaedem interponantur inter eum, qui ex fideicommissi causa recipit hereditatem, et heredem, id est, ut et lucrum et damnum hereditarium pro rata parte inter eos commune sit. Ergo si quidem non plus quam dodrantem hereditatis scriptus heres rogatus sit restituere, tum ex Trebelliano senatus consulto restituitur hereditas; et in utrumque actiones hereditariae pro rata parte dantur, in heredem quidem iure ciuili, in eum uero, qui recipit hehereditatem, ex senatus consulto Trebelliano tamquam in heredem. at si plus quam dodrantem vel etiam totam hereditatem restituere rogatus sit, locus erat Pegasiano senatus consulto, et heres qui semel adierit hereditatem si modo sua voluntate adierit, sive retinuerit quartam partem pro parte stipulationes interponi debent tamquam inter partiarium legatarium et heredem; si uero totam heredtiones interponen
Abbreviated transcription (Latin):
heditas post ꝙ senatus cõ¬
sultum pretor utiles ac¬
tiõnes ei et meuni qui re¬
cepit ħeditatẽ qͣi heredi et
ihecem dare cepit. ¶ Set
quia ħ̾edes scͥpti cũ aut to¬
tam heditatẽ aut penie to¬
tam plerumq restituere
rogaluntur adire ħeditarẽ
i nullum uł minimum
lucrum recusabãnt atq
ob id extinguebantur fi¬
deicomissa. postea uespasi¬
ani agusti tp̃ribus pegaso
et pusione consulibus se¬
natus eẽ cẽsuit ut ei qui¬
rogatus ee̾t ħeditatẽ resti¬
tuere ꝑinde liceret parte:
qͣrram retinere. atq lege¬
falcidia ex legatis retinere
conceditur Ex singulis qͦ
rebus que ꝑfidei comissur
relinquntur eadẽ retẽtio
ꝑmissa est ¶Post ꝙ senata
consultum ip̃e heres hon̾i
heditaria sustine bat. Ille
aũt qui ex fidei comisso re¬
cipit ꝑtem ħeditatis lega¬
tarii particiarii loco erat
icl ẽ ens legatarn cui ꝑs
bonoꝵ legabatur q̃ sp̃es
legati ꝑticio uocabaturqr
cum ħerede legatarius ꝑ¬
tiebatur ħeditatẽ. unde q̃

Expanded text:
editas. post quod senatus consultum praetor utilos actiones ei et in eum qui recepit hereditatem, quasi heredi et in heredem dare coepit. Sed quia heredes scripti, cum aut totam hereditatem aut paene totam plerumque restituere rogabantur, adire hereditatem ob nullum vel minimum lucrum recusaban, atque ob id extinguebantur fideicommissa; postea Vespasiani Augusti temporibus Pegaso et Pusione consulibus senatus cerogatus esset hereditatem restituere, proinde liceret quartam partem retinere, atqueFalcidia ex legatis retinere conceditur. ex singulis quoque rebus quae per fideicommissum relinquuntur eadem retentio permissa est. post quod senatus consultum ipse heres onera hereditaria sustinebat: ille autem qui ex fideicommisso recepit partem hereditatis legatarii partiarii loco erat, id est, eius legatarii cui pars bonorum legabatur. quae species legati partitio vocabatur, quia cum herede legatarius partiebatur hereditatem. unde quae
Abbreviated transcription (Latin):
uero a uninuo testatore maniumᷤ¬
sus fuerit suo arbitrio adire he¬
reclitorem potest quia nou fit
neccesłarius. Cum utrũq ex
domini testim̃to nẽ sequit᷑.
¶q si alienatus fuerit iusłu no¬
ui donun adire hereditater
debet. et ea ratione ꝑ eum de¬
minus fit heres. Ilam ip̃e ali¬
enatus neqz liber neq heres
esse potest. et sicũ lib̾tñt he¬
res iustitutus fuerit destitisse.
et eñi^ lib̾tatis datione uidetur.¬
ꝙ dominus eum alienauit ¶ T¬
enus quoq ẜuus ħes institum.
Si ineadem causa durauerit.
clitatem debet. Si uero alieua¬
tus ab eo fuerit aut uiuuo tes¬
tatore aut post mortem euis.
ante ꝙͣ adeat. debet iussu do¬
mullis est innuo testatore uł
mortuo ante qͣ adeat suo ar¬
bitrio adire hereditaten po¬
test. ¶Seruus aũt alienus
post domĩni mortem rec̃te he¬
res instituitur. Quia et cum
hereditariis serius est tsta¬
menti factio nondurn eñ.
adita hereditas ꝑsonc uicen:

Expanded text:
vero a vivo testatore manumivero a vivo testatore manumissus fuerit, suo arbitrio adire hereditatem potest, quia non fit necessarius, cum utrumque ex domini testamento non consequitur. quodsi alienatus fuerit, iussu novi domini adire hereditatem debet et ea ratione per eum dominus fit heres: nam ipse alienatus neque liber neque heres esse potest, etiamsi cum libertate heres institutus fuerit: destitisse etenim a libertatis datione videtur dominus qui eum alienavit. alienus quoque seruus heres institutus, si in eadem causa durauerit, adire debet; si uero alienatus ab eo fuerit aut uiuo testatore aut post mortem eius, antequam cernat, debet iussu nomissus est, vivo testatore vel mortuo, antequam adeat, suo arbitrio adire hereditatem potest. Servus alienus post domini mortem recte heres instituitur, quia et cum hereditariis servis est testamenti factio: nondum enim adita hereditas personae vicem
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃i constĩtutõe ħedes institu¬
ere  eos ꝑiissum est. ꝙ nõ ꝑ
in nõuatõnem induxius. set
quoniam et equin erat. et
atilicino placuisse. paulus su¬
is lib̾ris quos tam ad orassur¬
ium sabinũ ꝙͣ ad plaritium
scripsit. Refert ꝓprius autem
nudam ꝓprieiãtem testator
haber alio nsimifructũ ha¬
bente ¶Et est añt casus
in quo nec cum lib̾tate uti¬
liter ẜuus a dña heres ĩsti¬
tuitur: ut constitutõe dnioꝵ
seueri et antomi cauet᷑. Cuiꝰ
uerba sunt hec. Seruium a¬
ulterio maculatũ non iure
testamento manui ẽẽ missũ
aute sinãm ab ea muliere in¬
deri que rea fuerat enusdẽ cͥ¬
minis postulata. Rationis est
quare sequitur ut in eundẽ
a dũa collata institutio here¬
ditatis nullius momẽti hẽat᷑
Alientis ẜrius etiã is en telligi¬
tur in quo usimifructũ tei¬
tator habet. ¶Seruus añt
a domino suo heres iuit¬
tutus si quido in ea caũsa
rat iserir fit er testam̃tõ lib̾¬
ĩ heresq ei neccessar ius. ¶ Si

Expanded text:
titutione heredes eos instituere permissum est quod non per innovationem induximus, sed quoniam et aequius erat et Atilicino placuisse Paulus suis libris quos tam ad Masurium Sabinum quam ad Plautium scripsit refert. proprius autem nudam proprietatem testator habet, alio usum fructum habente. est autem casus in quo nec cum libertate utiliter servus a domina heres instituitur, ut constitutione divorum Severi et Antonini cavetur, cuius verba haec sunt : ‘ Servum adulterio maculatum non iure testamento manumissum ante sententiam ab ea muliere videri quae rea fuerat eiusdem criminis postulata, rationis est : quare sequitur, ut in eundem a domina collata institutio nullius momenti habeatur. ’Alienus servus etiam is intellegitur, in quo usum fructum testator habet. Servus autem a domino suo heres institutus, si quidem in eadem causa manserit, fit ex testamento liber heresque necessarius. si
Abbreviated transcription (Latin):
minatun nõ exhedauerir
set sileucio pret̾ierit nõ ig¬
norans an hẽat lib̾os silenci¬
um enis pro exħedatione n¬
ominatun fac̾tã ualere cõ¬
stitutionibus principũ cau¬
tum est ¶ Mater ul auus
matermis necc̃e non hent
lib̾os suos aut beredes insti¬
tuere aut ex hereture ser po¬
ssiuit eos omittere: ham si¬
lencium matris ⁊ aui ma¬
terni ceteroꝵq ꝑmatrem
ascendentium tantũ facit
qͣntũ exhereoatio patris s¬
eq em̃ matri filium filiã¬
ue neqr auo materno nepo
est siue de mrẽ cnuili quera¬
mus siue de edĩcto ꝓretoris
quo pret̾itis liberis conira

Expanded text:
minatim non exheredaverit, minatim non exheredaverit, sed silentio praeterierit, non ignorans an habeat liberos, silentium eius pro exheredatione nominatim facta valere constitutionibus principum cautum est. Mater vel avus maternus necesse non habent liberos suos aut heredes instituere aut exheredare, sed possunt eos omittere. nam silentium matris aut avi materni ceterorumque per matrem ascendentium tantum facit quantum exheredatio patris. neque enim matri filium filiamue neque auo materno nepotest, siue de iure ciuili quaeramus siue de edicto praetoris, quo praeteritis liberis contra
Abbreviated transcription (Latin):
sit. ẽun uero errancipa ti
fuerint abadoptiuo patre
tunc ĩcipiant mea caus a
cẽ inqua futori eẽnr si ab
ip̃o naturali patre emanci¬
pati frissent ¶ Set hoc qui¬
dem uetustas introducelo:
in homiinum ꝓcreatione si¬
nuilirer nature officio fun¬
gitur ⁊ lege antiq̃ua duo¬
decim tabulaꝵ /om̃s simłr
ad successĩones. ib intestato
uocabantur quod ⁊ p̃tores
postea secum ẽẽ indentur.
Ideo simpłx ac simile uis ⁊
infilus ⁊ infiliab ⁊ incet̾is
desce. identibus ꝑmrilem
sexum ꝑsonis non solum
natis set etiam postuiis
introduxit ut om̃s siues¬
ui siue emancipati sunit ul
heredes instituantur ul no¬
minatim exheredentur ẽ
undem hẽant effecrum cir¬
ca testam̃ta parentũ suoꝵ
infirmãda ⁊ hereditatẽ au¬
ferendani᷑ quem filu sui uł¬
nati sũt siue adhuc mutero
constitut postea nati sunt
quam suꝑ adoptuni tuli¬
mus ꝯtinetur ¶ Set si mex¬
peoiiõne occupatus mues
testam̃tũ faciat ⁊ lib̾os suos
iam naros ul postumos no¬

Expanded text:
sit. cum vero emancipati fuerint ab adoptivo patre, tunc incipiunt in ea causa esse in qua futuri essent si ab ipso naturali patre emancipati fuissent. Sed haec vetustas introducebat.in hominum procreatione similiter naturae officio fungitur et lege antiqua duodecim tabularum omnes similiter ad successiones ab intestato vocabantur, quod et praetores postea secuti esse videntur, ideo simplex ac simile ius et in filiis et in filiabus et in ceteris descendentibus per virilem sexum personis non solum natis sed etiam postumis introduxit, ut omnes, sive sui sive emancipati sunt, aut heredes instituantur aut nominatim exheredentur, et eundem habeant effectum circa testamenta parentum suorum infirmanda et hereditatem auferendam quem filii sui nati sunt sive adhuc in utero constituti postea nati sunt. quam super adoptivis tulimus, continetur. Sed si in expeditione occupatus miles testamentum faciat et liberos suos iam natos vel postumos no
Abbreviated transcription (Latin):
on tamen ut omni modo
ualeat testam̃tum. sufficit
hec obẜuatio quam supra
exposumiu ¶ Set qui fili¬
um impõtestate hẽt cͣura¬
re debet ut eum beredem
instituat. ul exheredem i¬
ominatim faciat. Alioqͥn¬
si eum silencio preterierit
mutiliter testabitur adeo
res exeo testam̃to existere
non constiterit testam̃tũ
¶Set non ĩta. ⁊ de filiabu¬
s ul alus ꝑuirilem sexsum
descendentibus liberisu¬
triusq sexus fuerat anti¬
quitati obẜuatum ¶ Set
si non fuerant heredes scr¬
pti scripteue. uł exhereda¬
ti exheredateue testam̃tũ
quidem non infirmatur
Ius aũt adcrescendi eis ad
certam portionem presta¬
batur ¶Set nec nomina¬
tim eas ꝑsonas ex hereda¬
re parentibus necesse erat
set licebat ⁊ intẽire t̾os hoc
facere ¶ Nommatim aũt
tur siue ita exħedetur. ti¬
cius filius meus exheres
esto. Siue ita. filius meus
ex heres esto. non adiec to

Expanded text:
on tamen, ut omnimodo valeat testamentum, sufficit haec observatio quam supra exposuimus. sed qui filium in potestate habet, debet curare ut eum heredem instituat vel exheredem nominatim faciat: alioqsi eum silentio praeterierit, inutiliter testabitur: adeoredem ex eo testamento existere non constiterit testamentum. sed non ita de filiabus vel aliis per virilem sexum descendentibus liberis utriusque sexus fuerat antiquitati observatum: sed si non fuerant heredes scripti scriptaeve vel exheredati exheredataeve, testamentum quidem non infirmabatur, ius autem adcrescendi eis ad certam portionem praestabatur. sed nec nominatim eas personas exheredare parentibus necesse erat, sed licebat et inter ceteros hoc facere. Nominatim autem tur, siue ita exheredetur: TITIVS FILIVS MEVS EXHERES ESTO, siue ita: FILIVS MEVS EXHERES ESTO, non adiecto
Abbreviated transcription (Latin):
cepto officio mandati aut
depositi ꝯtrahitur negociũ
hus casib int̾uemiente m̾¬
cede locatõ et coriductõ cõ¬
trahi intelligitur. et ideo
si fullom̃ polienda curan¬
da ue uestim̃ta dederis aut
sarcinatori sarcienda nlłã
m̾cede ꝯstituta neq ꝓmissa
mandati competit. actio.
de hus obligatõnibus q̃ nõ
proprie quide ex cõtrictu nas¬
ci intelliguntur. set tñ qr
nõ ex maleficio lb̾am capͣi¬
unt quasi ex ꝯtͣctu nasci.
uidentur Igitur cũ quis
abs entis negocia gesserit
ulti citr̃õq inter eos nas¬
cuntur actõnes. que appel¬
lantur negotioꝵ gestorũ¬

Expanded text:
cepto officio, mandati aut cepto officio, mandati aut depositi contrahitur negotium, his casibus, interveniente mercede, locatio et conductio contrahi intellegitur. et ideo si fulloni polienda curandave vestimenta dederis aut sarcinatori sarcienda, nulla mercede constituta neque promissa, mandati competit actio. Tde his obligationibus, quae non proprie quidem ex contractu nasci intelleguntur, sed tamen, quia non ex maleficio substantiam capiunt, quasi ex contractu nasci videntur. Igitur cum quis absentis negotia gesserit, ultro citroque inter eos nascuntur actiones, quae appellantur negotiorum gestoru
Abbreviated transcription (Latin):
contractum ũ dũ adhuc
ĩ tegra res sit reuocatum
fuerit euanescit ¶Item si
adhuc integro mandato
mors alterutrius in terue
tuo eo qui tͥ mandauerit¬
tu ignorans eũ decessisse
exsecutus fueras manda¬
tum posse te agere man¬
dati actoe̾. alioquin uista
et ꝓbabilis ingnorantia
cuit. Si debudres mami¬
misso dispensatore ticu
int lib̾ari eõs cũ alioqͥn
stricta iuris paide non
possent lib̾ari. qui alui
soluissent ꝙͣ cui soluere
nõ susciꝑe c uilib lib̾u
ẽ. susceptũ aũt cõsuman¬
dum ẽ aut ꝙͣ primũ re¬
nunciandum. ut aut ꝑ
se met ip̃m aut ꝑ alium
eandem rẽ mandator ex¬
sequat᷑. na nisi ita renm¬
cietur ut integra causa
mandatori reẜuetur ean¬
dem rem ex plicandi nͥ
renuntiandi aut ĩ tẽpesti
sũma sciendum ẽ. man¬
datũ nisi gratuitũ sit in
aliam formã negdcii ca¬
dere. nã mercede ꝯstirũta
incipit locatõ ⁊ cõductõ
ẽẽ. et ut gn̾ałr diximus qͥ¬
hus casibus sine mercede sõ¬

Expanded text:
ndatum, si, dum adhuc integra res sit, reuocatum fuerit, euanescit. Item si adhuc integro mandato mors alterutrius alicuius tuo eo, qui mihi mandauerit, ignorans eum decessisse exsecutus fuero mandatum, posse me agere mandati actione; alioquin iusta et probabilis ignorantia cuit, si debitor meus manumisso dispensatori meo it, liberari eum, cum alioquin stricta iuris ratione non posset liberari eo, quod alii soluisset, quam cui soluere  liberum est: susceptum autem consummandum aut quam primum renuntiandum est, ut aut per semet ipsum aut per alium eandem rem mandator exsequatur. nam nisi ita renuntiatur ut integra causa mandatori reservetur eandem rem explicandi, nirenuntiandi aut intempestivesumma sciendum est mandatum, nisi gratuitum sit, in aliam formam negotii cadere: nam mercede constituta, incipit locatio et conductio esse. et ut generaliter dixerimus: quibus casibus, sine mercede sus
Abbreviated transcription (Latin):
uissime sciendum est etiã
illos lib̾os qui uulgo q̃sini
sunt ad matris hereditatẽ
ex hoc seuata consulto ad¬
miti ¶ Si ex plurib legiti¬
nus ħedibus quidã obinis¬
unt ħ̾editateni uł morte
uł alia causa impediti fu¬
ante decesẜint qui a dierĩt

Expanded text:
vissime sciendum est etiam vissime sciendum est etiam illos liberos, qui vulgo quaesiti sunt, ad matris hereditatem ex hoc senatus consulto admitti. Si ex pluribus legitimis heredibus quidam omiserint hereditatem vel morte vel alia causa impediti fuante decesserint qui adierint
Abbreviated transcription (Latin):
atur. incapita distribuatur
enis heditas ¶ Set quẽ ad¬
modum nos matrib pros¬
perimus. ita eas oportet
sue soboli consulere scituris
eis q si tutores lib̾is nõ pe¬
tierunt uł in locũ remoti
uł excusati intra annum
petere neglexeruit ab eoꝵ
impub̾um morientiũ suc¬
cessione merito repellent᷑
Licet aũt sit uulgo q̃sitꝰ
filius filia ue. potest. id bona
eius mater extra tulliano
senatus consulto admnti.
tͥp̃ribus et data est ta filio
ꝙͣ filie legitima ħeditas. ⁊̃¬
si alieno iuri sbiecti sint p̃
feruntur et consanguinen
et agnatis de functe matris
Set cum ex hoc senato cõ¬
sulto nepotes ad auie succ¬
essionem legitimo iure nõ
uocaluntur ¶ Postea hoc
constitutionibus principa¬
libus emendãtum est. ut
ad similitudinem filioꝵ.
deferuntur capitis diminu¬
tione non ꝑuni. ꝓpt̾ illar
regulam qua noue ħedita¬
tis legitune capitis dimi¬
nutione non ꝑeunt. Set
ille sole̾ que ex lege .xii.
tabulaꝵ deferuntur ¶Ilo¬

Expanded text:
atur, in capita distribuatur eius hereditas. Sed quemadmodum nos matribus prospeximus, ita eas oportet suae suboli consulere: scituris eis quod, si tutores liberis non petierint vel in locum remoti vel excusati intra annum petere neglexerint, ab eorum impuberum morientium successione merito repellentur. Licet autem vulgo quaesitus sit filius filiave, potest ad bona eius mater ex Tertulliano senatus consulto admitti.temporibus. et data est tam filio quam filiae legitima hereditas, etiamsi alieno iuri subiecti sunt: et praeferuntur et consanguineis et adgnatis defunctae matris. Sed cum ex hoc senatus consulto nepotes ad aviae successionem legitimo iure non vocabantur, postea hoc constitutionibus principalibus emendatum est, ut ad similitudinem filioramdeferuntur, capitis deminutione non peremi propter illam regulam, qua novae hereditates legitimae capitis deminutione non pereunt, sed illae solae quae ex lege duodecim tabularum deferantur. No
Abbreviated transcription (Latin):
tercepti sunt. ut et sic uo¬
centur in lib̾oꝵ suor. legiti¬
mã successionẽ ¶ Set cum
antea cõstitutiones iure le¬
gitimo ꝑscrutantes partĩ
matrem adiuuabant ꝑtim
eam p̾gͣuabant et non in
solidum eam uocabant. set
inquibrda casib terciã ꝑtẽ
ei abstraabentes certis legitĩs
dabant ꝑsonis in aluis aũt
contrarium faciebãt. nobis
uisum est recta et simplici
uia matrem omnib legi¬
timis ꝑsonis anteponi. Et
sine ulla diminurõe filior.
suor successionẽ acciꝑe. ex¬
cepta fratris et sororis ꝑsonͣ
siue consangumei sint siue
sola cognationis iura hẽntes.
ut quẽadmõdũ eam toto alu
ordini legitimo p̃posiumꝰ
ita omnes fratres et sorores
siue legitimmi sint siue uon
ad capientas ħeditates simł
uocemus. ita tam̃. ut siquit̃
sole sororis aguate ul cognia¬
te. et mater defimeti ul de¬
fucte suꝑsint dimidiani
quidẽ mater. altam dimidi¬
am ꝑtem omines sorores ha¬
beant ¶Si uero matre fu¬

Expanded text:
tercepti sunt, ut et sic votercepti sunt, ut et sic vocentur in liberorum suoram legitimam successionem. Sed cum antea constitutiones iura legitima perscrutantes partim matrem adiuvabant, partim eam praegravabant et non in solidum eam vocabant, sed in quibusdam casibus tertiam partem ei abstrahentes certis legitimis dabant personis, in aliis autem contrariam faciebant: nobis visum est, recta et simplici via matrem omnibus legitimis personis anteponi et sine ulla deminutione filiorum suorum successionem accipere, excepta fratris et sororis persona, sive consanguinei sint sive sola cognationis iura habentes, ut quemadmodum eam toto alio ordini legitimo praeposuimus, ita omnes fratres et sorores, sive legitimi sint sive non, ad capiendas hereditates simul vocemus, ita tamen ut, si quidem solae sorores cognatae vel adgnatae et mater defuncti vel defunctae supersint, dimidiam quidem mater, alteram vero dimidiam partem omnes sorores habeant, si vero matre su
Abbreviated transcription (Latin):
scilicet cum iuter eos solos
de heditate agitur. Frater
aũt consanguineus. tam
filu ꝙͣ filie excludebañt
matrem. Soror aũt con¬
sanguinea pariter cum
matre aditebat ¶Set
si fuerit frater et soror cõ¬
sangumei et mater lib̾is
honerata. Frater quidẽ ma¬
trem exclud̾bat. comunis
aũt heditas erat ex equis
partibus. fratris ⁊ sororis.
Set nos cõstitutionẽ qua:
in codice nr̃o noĩe decorato
posumus. matri sb̃uenien¬
dum ẽẽ existimauimus.
respicientes ad naturã et
ad puerꝑium et pericłm
et sepe mortem ex ħ casu
matris illatam id̾oq impi¬
um ẽẽ credidimus casum
fortu̾itũ in eius ad nuiti.
detrimentum. Si em̃ in¬
genua ter. lib̾tina quatͥ.
non peꝑerit. in merito de¬
fraudabatur successioẽ su¬
or lib̾or. Quid em̃ pecca¬
uit si non plures set pau¬
cos peꝑit. et dedimus ius
legitimũ plenũ matrib
siue ingenius siue lib̾tinis
⁊ si non ter enixe fueruit
ul quat᷑. set eum tantũ uł
eam qui que ue morte in¬

Expanded text:
scilicet cum inter eos solos de hereditate agitur. frater autem consanguineus tam filii quam filiae excludebat matrem: soror autem consanguinea pariter cum matre admittebatur: sed si fuerat frater et soror consanguinei et mater liberis honorata, frater quidem matrem excludebat, communis autem erat hereditas ex aequis partibus fratri et sorori. Sed nos constitutione, quam in codice nostro nomine decorato posuimus, matri subveniendum esse existimavimus, respicientes ad naturam et puerperium et periculum et saepe mortem ex hoc casu matribus illatam. ideoque impium esse credidimus, casum fortuitum in eius admitti detrimentum: si enim ingenua ter vel libertina quater non pepererit, immerito defraudabatur successione suorum liberorum; quid enim peccavit, si non plures sed paucos pepererit? et dedimus ius legitimum plenum matribus sive ingenuis sive libertinis, etsi non ter enixae fuerint vel quater, sed eum tantum vel eam qui quaeve morte in
Abbreviated transcription (Latin):
defuñcti qui sui sunt. qui¬
ue suoꝵ loco sũt. Siue pri¬
nu gradus siue ultioris s.
et filie sue mortue. filius
ul filia opponitur excõsti¬
tutionibus matri d̾fuc̾te.
.i. auie sue ¶ P. ater quoqr.
utriusq non ẽẽt auus ul
proauus matri añ põĩtur.¬

Expanded text:
defuncti, qui sui sunt quive suorum loco, sive primigradus sive ulterioris. sed et filiae suae mortuae filius vel filia opponitur ex constitutionibus matri defunctae, id est aviae suae. pater quoque utriusque, non etiam avus vel proavus, matri anteponitur
Abbreviated transcription (Latin):
fecerit nõ intelligitur pro¬
prie ex ꝯttͣtu obligatus eẽ.
quippe nicħ int̾ se ꝯtͣt xe¬
runt. set qr nõ ex male fi¬
cio tenetur qͣi ex ꝯtͣctu te¬
neri uidetur.¶ Idem ñris ẽ
de eo qui coheredi suo fami¬
libercisc unde iudicio ex his
causis obligatus ẽ ¶heres
quoq legatoꝵ nomine uõ¬

Expanded text:
llegitur proprie ex contractu obligatus esse, quippe nihil inter se contraxerunt: sed quia non ex maleficio tenetur, quasi ex contractu teneri videtur. Idem iuris est de eo, qui coheredi suo familiae erciscundae iudicio ex his causis obligatus est. Heres quoque legatorum nomine no
Abbreviated transcription (Latin):
aut oꝑe locatõnẽ et con¬
ductõne̾ set placuit tm̃
emptõnẽ et uenditõnez
contrahi ꝙ si fuit auru
ticius dederit mercede ꝓ
oꝑa conititura dubium
nen est quin locatõ et cõ¬
ducto sit ¶Conducidr oĩa
fuerit id ex bono ⁊ equo
debet pr̃are ¶ Qui ꝓ usu
aut uestim̃toꝵ aut argẽ¬
ti aut ium̾ti mercedem
aut dedit aut ꝓmisit:
ab eo tał custodia deside¬
tur qualẽ diligentissima
pater familias sins rebus
adhibet qua si p̾stiterit
et aliquo casu rẽ amiẜit
de restituenda ea re non
tenebiture mortus ꝯduc¬
core intͣ tpr̃a ꝯductõnis
shes eius eodem iure in ꝯ
coire solemus aut iotoꝵ
alicinus negotiatdĩs ulun
deꝵq aut olei uim frum̃¬
ti emedi uend̾ndiq Et qͥ¬
dem si nicħ deꝑtib lucri
et dampni nominatĩ cõ¬
uenerit. equales scilicet
ꝑtes et in lucro et ĩdam
um fuit quin ualeat con¬
uẽntio si duo int̾ se pacti
suit ut ad unũ quidẽ oue
ꝑtes et dumpni et lucriꝑ
fiueant ad alium tẽr̾cia

Expanded text:
 locationem et conductionem. sed placuit, tantum emptionem et venditionem contrahi. quodsi suum aurum Titius dederit, mercede pro opera constituta, dubium non est quin locatio et conductio sit. Conductor omniafuerit, id ex bono et aequo debet praestare. qui pro usu aut vestimentorum aut argenti aut iumenti mercedem aut dedit aut promisit, ab eo custodia talis desideratur qualem diligentissimus paterfamilias suis rebus adhibet. quam si praestiterit et aliquo casu rem amiserit, de restituenda ea non tenebitur. Mortuo conductore intra tempora conductionis heres eius eodem iure in coocietatem coire solemus aut totorualicuius negotiationis, veluti e, aut olei, vini, frumenti emendi vendendique. Et quidem si nihil de partibus lucri et damni nominatim convenerit, aequales scilicet partes et in lucro et in damum fuit, quin valeat conventio, si duo inter se pacti sunt ut ad unum quidem duae partes et damni et lucri pertineant, ad aliam tertia.