comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Ip̃m regem tradunt uoluentem cõmentarios
nume. cum ibi quedam occulta sollempnia
sacrificia ioui elicio facta inueniss: oꝑatũ his
sacris se abdidisse. s nonxite inritum aut cu-¬
ratum id sacrum eẽ. nec solumnullam ei ob-¬
latam celestium sp̃em: s iraiouis sollicitati
ne ictum cum domo conflagrasse. Tullusmag.
nagłia belli regnauit annosduos⁊ .xxx. Mor¬
tuo tullo resut institutum iam in abinitio erat.
ad patres redierat. hiiq int̃ regem nomina-¬
uerant. quo comitia habente: ancum martiũ
regem ppłs creauit. patres fuere auctores. Nu¬
me pompilii regisnepos filia ortus ancus
martiꝰ erat. Quiut regnare cepit: & auitȩ gle
memor.:⁊ qr pximum regnum ceta egregium
ab una parte haud satis ꝓsꝑum fuerat. aut
neglectis religionib aut praue cultis. longe¬
q antiquissimumratus sacrapͣ. aut ab nu¬
ma instituta erant facere omnia. ea ex com¬
m̃tariis regis pontificem in albumelata. ꝓ

Expanded text:
ipsum regem tradunt uoluentem commentarios ipsum regem tradunt uoluentem commentarios Numae, cum ibi quaedam occulta sollemnia sacrificia Ioui Elicio facta inuenisset, operatum his sacris se abdidisse; sed non rite initum aut curatum id sacrum esse, nec solum nullam ei oblatam caelestium speciem sed ira Iouis sollicitati ne ictum cum domo conflagrasse. Tullus magna gloria belli regnauit annos duos et triginta. mortuo Tullo res, ut institutum iam inde ab initio erat, ad patres redierat hique interregem nominauerant. quo comitia habente Ancum Marcium regem populus creauit; patres fuere auctores. Numae Pompili regis nepos filia ortus Ancus Marcius erat. qui ut regnare coepit et auitae gloriae memor et quia proximum regnum, cetera egregium, ab una parte haud satis prosperum fuerat aut neglectis religionibus aut praue cultis, longe antiquissimum ratus sacra publica ut ab Numa instituta erant facere, omnia ea ex commentariis regiis pontificem in album elata pr
Abbreviated transcription (Latin):
patria relictis: obliuioni dederant. ⁊ aut ro-¬
mana sacra susceꝑant: aut fortune ut fit
obiraticultum reliq̃rant dm̃. Romanis qͦ
ab eodem ꝓdigio nouendiale sacrum publi-¬
ce susceptum ẽ: seuuoce celesti ex albano mõ¬
te missa: namid qͦ traditur. seu auruspicũ
monitu. Mansit qͦq sollempne: ut qñq idẽ
ꝓdigium nuntiaretur. ferie ꝑ nouem dies
agentur. Haud ita multo post pestilentia
laboratum ẽ. Uñ. cum pigritia militandi
oriretur: nulla tñ ab armis quies dabatur
abellicoso rege. salubriora etiam credente
miliciȩ qm domiiuuenum corꝑaẽẽ. donec
ipse quoq longinqꝰ morbo ẽ implicitꝰ. Tunc
adeo fractisimul cum corpore sunt sp̃c illi fe¬
roces: ut qui nich ante ratus ẽet minꝰ regiũ
qͣm sacris dedere animum. repente omnib
mines eum statumrer qui sub numa rege fũat
requirentes. un am opem egriscorꝑib relictam.
sipax ueniaq ab diis impetrata eẽt credebãt.

Expanded text:
patria relictis obliuioni dederant, et aut Ropatria relictis obliuioni dederant, et aut Romana sacra susceperant aut fortunae, ut fit, obirati cultum reliquerant deum. Romanis quoque ab eodem prodigio nouendiale sacrum publice susceptum est, seu uoce caelesti ex Albano monte missa—nam id quoque traditur—seu haruspicum monitu; mansit certe sollemne ut quandoque idem prodigium nuntiaretur feriae per nouem dies agerentur. haud ita multo post pestilentia laboratum est. unde cum pigritia militandi oreretur, nulla tamen ab armis quies dabatur a bellicoso rege, salubriora etiam credente militiae quam domi iuuenum corpora esse, donec ipse quoque longinquo morbo est implicitus. tunc adeo fracti simul cum corpore sunt spiritus illi feroces ut qui nihil ante ratus esset minus regium quam sacris dedere animum, repente omnibus mines eum statum rerum qui sub Numa rege fuerat requirentes, unam opem aegris corporibus relictam si pax ueniaque ab dis impetrata esset credebant.
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ: pactacum romulo indutiaꝵ fides. Cum
bellum utrimq summa ope pararent:
ũtiq resin eo uideretur. utri prius arma in-¬
ferrent: aucupat tullꝰ inagrum sabinum
transire. POugna atrox ad siluam malicio-¬
sam fuit: ũ ⁊ peditum quidem robore: cet̾m
equitatu aucto nuꝑ plurimum romana
acies inualuit. Ab equitib repente inuectiˢ
turbati ordines sunt sabinorum. nec pug¬
na dem̃illis constare: nec fuga explicari si¬
ne magna cede potuit. Deuictissabiniscũ
inmagnagłia magnisq opib regnum tulli
ac tota resromana esset. nuntiatum regi
patͥbq ẽ. in monte albano lapidib pluis¬
se. Quod cum credi uix poss: missis ad id
uisendum ꝓdigium. inconspectu haud ali-¬
ter quamcum grandinem uentiglomeratã
interras agunt. crebri cecidere cȩlo lapides.
Uisietiam audire uocem ingentem ex sum-¬
mi cacuminis loco. ut patrio ritisacra al¬
bani fac̾ent: que uelut diis qͦq simul cum

Expanded text:
est—pacta cum Romulo indutiarum fides. cum est—pacta cum Romulo indutiarum fides. cum bellum utrimque summa ope pararent uertique in eo res uideretur utri prius arma inferrent, occupat Tullus in agrum Sabinum transire. pugna atrox ad siluam Malitiosam fuit, ubi et peditum quidem robore, ceterum equitatu aucto nuper plurimum Romana acies ualuit. ab equitibus repente inuectis turbati ordines sunt Sabinorum, nec pugna deinde illis constare nec fuga explicari sine magna caede potuit. deuictis Sabinis cum in magna gloria magnisque opibus regnum Tulli ac tota res Romana esset, nuntiatum regi patribusque est in monte Albano lapidibus pluuisse. quod cum credi uix posset, missis ad id uisendum prodigium in conspectu haud aliter quam cum grandinem uenti glomeratam in terras agunt crebri cecidere caelo lapides. uisi etiam audire uocem ingentem ex summi cacuminis luco ut patrio ritu sacra Albani facerent, quae uelut dis quoque simul cum
Abbreviated transcription (Latin):
.x. turmas ex albanis legit. legiones & uete-¬
res eodem supplem̃to expleuit ⁊ nouas sc̃p-¬
sit. hac fiducia uirium tullus sabinis bel¬
lum indicit. genti ea tempestate scd̃m etruᷤ¬
cos. opulentissime uiris armisq. Utrimq ĩ-¬
iuriȩ facte: ac res ne quiqm erant repetite.
Tullus ad fenoniȩ fanum. mercatu freq̃nti
negotiatores romanos comp̃hensos quere¬
batur: sabinisuos prius inlucum confugis¬
se. ac rome retentos. hee cause belli fereban¬
tur. Sabinihaud parum memores. ⁊ suaꝵ
uirium partem rome ab tatio locatam. ⁊
romanamrem nuꝑ ĩ adiectione ppͥ albani
auctam: cirtuminspic̃e & ip̃i externa aux¬
ilia. Etruriaq erat uicina: proximi etrus-¬
corum ueientes. Iñ obresiduas bellorũ iras:
maxime sollicitatis ad defectionem am-¬
mis uoluntarios traxere. Et apuduagos
qͦsdam ex inopiplebe: etiamm̃ces ualuit.
Publico auxilio nullo adiuti sunt. ualu¬
itq apud ueientes nam decet̾isminꝰ mirũ

Expanded text:
decem turmas ex Albanis legit, legiones et uetedecem turmas ex Albanis legit, legiones et ueteres eodem supplemento expleuit et nouas scripsit. hac fiducia uirium Tullus Sabinis bellum indicit, genti ea tempestate secundum Etruscos opulentissimae uiris armisque. utrimque iniuriae factae ac res nequiquam erant repetitae. Tullus ad Feroniae fanum mercatu frequenti negotiatores Romanos comprehensos querebatur, Sabini suos prius in lucum confugisse ac Romae retentos. hae causae belli ferebantur. Sabini haud parum memores et suarum uirium partem Romae ab Tatio locatam et Romanam rem nuper etiam adiectione populi Albani auctam, circumspicere et ipsi externa auxilia. Etruria erat uicina, proximi Etruscorum Ueientes. inde ob residuas bellorum iras maxime sollicitatis ad defectionem animis uoluntarios traxere, et apud uagos quosdam ex inopi plebe etiam merces ualuit: publico auxilio nullo adiuti sunt ualuitque apud Ueientes—nam de ceteris minus mirum
Abbreviated transcription (Latin):
spectus alioꝵ mutua miseratione integrabat
lacrimas. uocesq etam miserabiles exaudie-¬
bantur: mulierum precipue. cum obsessa
ab armatis templa augusta preterirent. ac
uelut captosrelinquerent deos Egressisur¬
bem albanis. romanus passim publica pri-¬
uataq omnia tecta adequat solo. unaq ho¬
ra quadringentorum annoꝵ opꝰ quib al¬
basteterat excidio ac ruinis dedit. Templiᷤ
õmitaenim edictum ab rege fuerat. tem¬
ꝑatum ẽ. Roma int̾im crescit albe ruinis.
duplicatur ciuium numerꝰ celrꝰ additur ur-¬
bimons. Et quo frequentius habitaretur. eã
sedem tullus regie capit. ibiq habitauit.
Principes albanorum inpatresut ea qͦq
pars reipͭ. cresceret legit: tullios.seruilios.
quintios. geganios. curiatios. cloelios. tem¬
plumq ordini ab se aucto curiam fecit q̃
hostiliausq ad patrum nr̃m etatem appel-¬
lataẽ. Et ut omnium ordinum uirib ali-¬
quid ex nouo ppͦ adiceretur: tullus equitũ

Expanded text:
spectus aliorum mutua miseratione integrabat spectus aliorum mutua miseratione integrabat lacrimas, uocesque etiam miserabiles exaudiebantur, mulierum praecipue, cum obsessa ab armatis templa augusta praeterirent ac uelut captos relinquerent deos. egressis urbe Albanis Romanus passim publica priuataque omnia tecta adaequat solo, unaque hora quadringentorum annorum opus quibus Alba steterat excidio ac ruinis dedit. templis tamen deum—ita enim edictum ab rege fuerat—temperatum est. Roma interim crescit Albae ruinis. duplicatur ciuium numerus; Caelius additur urbi mons, et quo frequentius habitaretur eam sedem Tullus regiae capit ibique habitauit. principes Albanorum in patres ut ea quoque pars rei publicae cresceret legit, Iulios, Seruilios, Quinctios, Geganios, Curiatios, Cloelios; templumque ordini ab se aucto curiam fecit quae Hostilia usque ad patrum nostrorum aetatem appellata est. et ut omnium ordinum uiribus aliquid ex nouo populo adiceretur equitum
Abbreviated transcription (Latin):
endamurbem. Que uͥintrauere portas. non
quidem fuit tumultusille nec pauor qualis
captaꝵ eẽ urbium solet: cum effractisportis
stratisue ariete muris. aut arce ui capta cla¬
morhostilis icursusꝑurbem armatorum oĩa
ferroflammaq miscet: s silentium tͥste. ac
tacita mesticia ita defixit omnium animos.
ut p̃metu obłiti quid relinquerent. qͥd secũ
ferrent. deficiente consilio. rogitantesq alii
alios nunc inliminib starent. nunc erra-¬
bundi domossuas. ultimum illas uisuri ꝑ¬
uagarentur. Ut uero iam equitum clamor
exire iubentium instabat: iam fragor tec-¬
toꝵ que diruebantur ultimis urbispartib
audiebat᷑. puluisq ex distantib locisortus.
uelud nube inducta omnia impleuerat. rap-¬
tim quib quisq poterat elatis. cum larem ac
penates testaq inquib natusquisq educatꝰ¬
q eẽt. relinquentes exirent. Iam continens
agm̃ migrantiuim impleuerat uias. & con¬

Expanded text:
endam urbem. quae ubi intrauere portas, non endam urbem. quae ubi intrauere portas, non quidem fuit tumultus ille nec pauor qualis captarum esse urbium solet, cum effractis portis stratisue ariete muris aut arce ui capta clamor hostilis et cursus per urbem armatorum omnia ferro flammaque miscet; sed silentium triste ac tacita maestitia ita defixit omnium animos, ut prae metu obliti quid relinquerent, quid secum ferrent deficiente consilio rogitantesque alii alios, nunc in liminibus starent, nunc errabundi domos suas ultimum illud uisuri peruagarentur. ut uero iam equitum clamor exire iubentium instabat, iam fragor tectorum quae diruebantur ultimis urbis partibus audiebatur puluisque ex distantibus locis ortus uelut nube inducta omnia impleuerat, raptim quibus quisque poterat elatis, cum larem ac penates tectaque in quibus natus quisque educatusque esset relinquentes exirent, iam continens agmen migrantium impleuerat uias, et con
Abbreviated transcription (Latin):
Tum tullus meti fufeti inquit. si ipse discere fi¬
dem posses acfedera seruare: uiuo tͥ ea discipli¬
na a meadhibita ẽẽt. Nunc qm̃ tuuminsana-¬
bile ingenium ẽ: attu tuo supplicio doce hu-¬
manungenꝰ ea sca credere que a te niolata s̃.
Ut gͥ pauloante animũ int̾ sidenatem roma-¬
namq rem ancipitem gessisti: itaiam corpꝰ
passim distrahendum dabis. Exiñ duabꝰ ad¬
motis quadrigis incurrꝰ earum distentũ illi-¬
gat metium: deinde indiũsumiter equi con¬
citati lacerum inutͦq curru corpꝰ qua inhese¬
rant uinculis membraportantes. Auertere
om̃s ab tanta feditate spectaculi oculos. Pri-¬
mumultimumq illud supplitium apud ro-¬
manos. exempliparum memoris legum hu-¬
manaꝵ fuit. In aliis glari licet. nulligentiũ
mitiores placuisse penas Inter h̾iam p̃missi
albani erant equites. qui multitudinẽ tra-¬
duc̃ent romam. legiones deiñ ducte ad diru-¬

Expanded text:
tum Tullus 'Metti Fufeti' inquit, 'si ipse discere potum Tullus 'Metti Fufeti' inquit, 'si ipse discere posses fidem ac foedera seruare, uiuo tibi ea disciplina a me adhibita esset; nunc quoniam tuum insanabile ingenium est, at tu tuo supplicio doce humanum genus ea sancta credere quae a te uiolata sunt. ut igitur paulo ante animum inter Fidenatem Romanamque rem ancipitem gessisti, ita iam corpus passim distrahendum dabis.' exinde duabus admotis quadrigis, in currus earum distentum inligat Mettium; deinde in diuersum iter equi concitati, lacerum in utroque curru corpus, qua inhaeserant uinculis membra, portantes. auertere omnes ab tanta foeditate spectaculi oculos. primum ultimumque illud supplicium apud Romanos exempli parum memoris legum humanarum fuit: in aliis gloriari licet nulli gentium mitiores placuisse poenas. inter haec iam praemissi Albam erant equites qui multitudinem traducerent Romam. legiones deinde ductae ad diru
Abbreviated transcription (Latin):
imꝑium illudmeum. s consiliũ. ⁊imꝑii si¬
mulatio fuit. ut nec uobisignorantib dese¬
riuos aũteretur acertamine animꝰ: & hosti¬
b circũuenire se ab t̃go ratis. t̾ror acfuga
iniceretur. Nec ea culpa qmͣ argno omniũ
albanorum ẽ. ducem secuti sunt. ut ⁊ uos si qͦ
ego mñ agmen declinare uoluissem fecissetis.
Metius ille ẽ. ductoritiñis huius. metiꝰ idem
huiusmachinator belli. metiꝰ federisromani
albaniq ductor ruptor. Audeat dem̃talia aliꝰ
nͥin hunc insigne iam docum̃tum mortalib
dedero. Centuriones armatimetiũ circum sistũt.
omnem albanum romam traduc̃e in aĩo est.
Ciuitatem dare plebi. pͥmores in patres legere.
unamurbem unamrem. p̃. facere. Ut ex uno
qͦndamin duospopulos dunsa albana resẽ:
sic nunc in unum redeat. Ad hec albana pu¬
besinermis ab armatis septa: inuariis uolũ¬
tatib ꝯmuni tñ metu cogente silentiũ tenet.

Expanded text:
imperium illud meum sed consilium et imperii siimperium illud meum sed consilium et imperii simulatio fuit, ut nec uobis, ignorantibus deseri uos, auerteretur a certamine animus, et hostibus, circumueniri se ab tergo ratis, terror ac fuga iniceretur. nec ea culpa quam arguo omnium Albanorum est: ducem secuti sunt, ut et uos, si quo ego inde agmen declinare uoluissem, fecissetis. Mettius ille est ductor itineris huius, Mettius idem huius machinator belli, Mettius foederis Romani Albanique ruptor. audeat deinde talia alius, nisi in hunc insigne iam documentum mortalibus dedero.' centuriones armati Mettium circumsistunt; omnem Albanum Romam traducere in animo est, ciuitatem dare plebi, primores in patres legere, unam urbem, unam rem publicam facere; ut ex uno quondam in duos populos diuisa Albana res est, sic nunc in unum redeat.' ad haec Albana pubes, inermis ab armatis saepta, in uariis uoluntatibus communi tamen metu cogente, silentium tenet.
Abbreviated transcription (Latin):
denictos hostes gratulatur. contͣ tullusme-¬
tium benigne alloquitur. ꝙ. bñ uertat. ca¬
stra albanos romanis castrisiung̃e iubet:
sacrificium lustrale in diem posterum pa-¬
rat. U̾ illuxit paratis omnib ut assolet uoca¬
ri ad contionem utrumq exercitum iubet.
Precones ab extremo orsi. pͥmos extuiere alba-¬
nos. hii nouitate etiamrei motiut regẽ ro-¬
manum concionantẽ audirent: proximi
ostitere. Ex composito armatacurcumdat᷑
romana legio. Centurionib datũ negotiũ
erat: ut sine mora imꝑia exseq̃rentur. Tum
ita tullus infit. Dromani siunqͣm ante aliaᷤ
ullom bello fuit. qͦd pͥmum ĩmortalib diis
gr̃as ageretis: deinde ur̃e ipsorum unrtutib
hesternum idp̃lium fuit. Dimicatum ẽ. enim
ñ magis cum hostib qm que dimicatio ma-¬
ior atq piculosior est. cum ꝓditione ac ꝑfidia
sociorum. Nlamne uos falsa oppinioteneat:
iniussu meo albani subiere ad montes. nec

Expanded text:
deuictos hostes gratulatur; contra Tullus Metdeuictos hostes gratulatur; contra Tullus Mettium benigne adloquitur. quod bene uertat, castra Albanos Romanis castris iungere iubet; sacrificium lustrale in diem posterum parat. ubi inluxit, paratis omnibus ut adsolet, uocari ad contionem utrumque exercitum iubet. praecones ab extremo orsi primos exciuere Albanos. hi nouitate etiam rei moti ut regem Romanum contionantem audirent proximi constitere. ex composito armata circumdatur Romana legio; centurionibus datum negotium erat ut sine mora imperia exsequerentur. tum ita Tullus infit: 'Romani, si unquam ante alias ullo in bello fuit quod primum dis immortalibus gratias ageretis, deinde uestrae ipsorum uirtuti, hesternum id proelium fuit. dimicatum est enim non magis cum hostibus quam, quae dimicatio maior atque periculosior est, cum proditione ac perfidia sociorum. nam ne uos falsa opinio teneat, iniussu meo Albani subiere ad montes, nec
Abbreviated transcription (Latin):
natium nuda t̾ga inuadant. idemimꝑat.
ut hastas equites erigere iubeat. Idfactum
magne partipeditum romanorum con-¬
spectum abeuntis albani exercitus int̾sep¬
sit. qͥ uiderant id qͦd ab rege auditũ erat.
rati: eo acriꝰ pugnant. Terrorad hostes tͣn¬
sit.⁊ audiuerant clara uoce dictum :⁊ mag¬
na pars fidenatium ut qͥ coloni additi ro¬
manis eẽnt. latine sciebant. Itaq ne subi¬
to ex collib decursu albanorum int̾elude¬
rentur. ab oppido: terga uertunt. instat
tullus. fusoq fidenatium cornu inuegen¬
tem alieno pauore ꝑculsum. ferocior re¬
dit. Nec illitulere impetum. s abeffusa fu¬
ga flumen obiectum a tergo arcebat. Quo
postqͣm fuga inclinauit: alui arma fede iac-¬
tantes in aqm ceciruebant: alii dum cunc-¬
tantur inripis int̾ fuge pugneq consilium
oppressi. Non alia ante romana pugna atro-¬
tior fuit. Tum albanꝰ exercitus exspectator
certaminis deductus in campos. metiꝰ tullo

Expanded text:
natium nuda terga inuadant; idem imperat natium nuda terga inuadant; idem imperat ut hastas equites erigerent. id factum magnae parti peditum Romanorum conspectum abeuntis Albani exercitus intersaepsit; qui uiderant, id quod ab rege auditum erat rati, eo acrius pugnant. terror ad hostes transit; et audiuerant clara uoce dictum, et magna pars Fidenatium, ut quibus coloni additi Romani essent, Latine sciebant. itaque ne subito ex collibus decursu Albanorum intercluderentur ab oppido, terga uertunt. instat Tullus fusoque Fidenatium cornu in Ueientem alieno pauore perculsum ferocior dit. nec illi tulere impetum, sed ab effusa fuga flumen obiectum ab tergo arcebat. quo postquam fuga inclinauit, alii arma foede iactantes in aquam caeci ruebant, alii dum cunctantur in ripis inter fugae pugnaeque consilium oppressi. non alia ante Romana pugna atrocior fuit. tum Albanus exercitus, spectator certaminis, deductus in campos. Mettius Tullo
Abbreviated transcription (Latin):
castra. Int̾ eum locum ⁊ fidenas: ueientium
exercitus tib̃im tͣnsierat. Hii ⁊in acieꝓpe flu-¬
men tenuere dextrum cornu: insinistro fide-¬
natesꝓpiusmontes consistunt. Tullus adũsus
ueientem hostem dirigit suos: albanos contͣ
legionem fidenatium collocat. Albano non
plus animi erat qmͣ fidei. Nec manere gͦ nec
transire aꝑte ausus: sensim ad montes suc¬
cedit. Iñ ubisatissubisse se se ratus ẽ. erigit
totam aciem: fluctuansq animo ut tereret
tempꝰ. ordines explicat. Consilium erat. qͦ for¬
tunarem daret: eo inclinare uires. Miracl̃o
pͥmo ẽẽ romanis qui ꝓximi stet̾ant. ut nu¬
dari latera sua sociorum dig̃ssu senserunt:
m̃citato equo nuntiant regi abire albanos.
Tullusinre trepida :xii. uouet salios. fanaq
palloriac Pauori. E quitem clara increpans
uoce. ut hostes exaudirent: redire in p̃lium
iubet. Nichil trepidatione opuseẽ: suo ius-¬
sucircum duci albanum exercitum. ut fide-¬

Expanded text:
castra. inter eum locum et Fidenas Ueientium castra. inter eum locum et Fidenas Ueientium exercitus Tiberim transierat. hi et in acie prope flumen tenuere dextrum cornu; in sinistro Fidenates propius montes consistunt. Tullus aduersus Ueientem hostem derigit suos, Albanos contra legionem Fidenatium conlocat. Albano non plus animi erat quam fidei. nec manere ergo nec transire aperte ausus sensim ad montes succedit; inde ubi satis subisse sese ratus est, erigit totam aciem, fluctuansque animo ut tereret tempus ordines explicat. consilium erat qua fortuna rem daret, ea inclinare uires. miraculo primo esse Romanis qui proximi steterant ut nudari latera sua sociorum digressu senserunt; inde eques citato equo nuntiat regi abire Albanos. Tullus in re trepida duodecim uouit Salios fanaque Pallori ac Pauori. equitem clara increpans uoce ut hostes exaudirent, redire in proelium iubet: nihil trepidatione opus esse; suo iussu circumduci Albanum exercitum ut Fide
Abbreviated transcription (Latin):
pite adoꝑto uelut sub iugum misit uuenẽ.
Id hodie qͦq publice semp refectum manet.
Sororium tigillum uocant. horatie sepul-¬
crum qͦ loco corruerat ita constructum est
saxo quadrato. Nec diupax albana mansit.
Inuidia uulgiq tͥb militib fortuna publi-¬
ca omissa fuerit: uanum ingenium dictatoriᷤ
corrupit. Iqm̃ recta consilia haut bene eue-¬
nerant: prauisreconciliare ppłarium ani-¬
moscepit. Igit᷑ ut priꝰ in bello pacem. sic in
pace bellũ querens: qr sue ciuitati animoꝵ
plusqͣm uirium cernebat eẽ: adbellum pa-¬
lam atq ex edicto gerendum aliosconcitat
ppłos. suis ꝑspeciem societatis ꝓditionẽ reser-¬
uat. fidenates colonia romana. ueientib so-¬
tiis consilii assumptis. pacto transitionis al-¬
banorum adbellum atq arma incitant᷑.
Cum fidene aꝑte desciuissent: tullus metio
ex̾cituq eius alba accito contra hostes ducit.
U̾ anienem tnsit. ad confluuientis collocat

Expanded text:
pite adoperto uelut sub iugum misit iuuenem. pite adoperto uelut sub iugum misit iuuenem. id hodie quoque publice semper refectum manet; sororium tigillum uocant. Horatiae sepulcrum, quo loco corruerat icta, constructum est saxo quadrato. nec diu pax Albana mansit. inuidia uolgi quod tribus militibus fortuna publica commissa fuerit, uanum ingenium dictatoris corrupit, et quoniam recta consilia haud bene euenerant, prauis reconciliare popularium animos coepit. igitur ut prius in bello pacem, sic in pace bellum quaerens, quia suae ciuitati animorum plus quam uirium cernebat esse, ad bellum palam atque ex edicto gerundum alios concitat populos, suis per speciem societatis proditionem reseruat. Fidenates, colonia Romana, Ueientibus sociis consilii adsumptis, pacto transitionis Albanorum ad bellum atque arma incitantur. cum Fidenae aperte descissent, Tullus Mettio exercituque eius ab Alba accito contra hostes ducit. ubi Anienem transiit, ad confluentes conlocat
Abbreviated transcription (Latin):
toria incedentẽ uidistis quirites. eum sub fur¬
cauinctum int̾ uerbera & cruciatus iuidere
potestis. ꝙ uix albanorum oculi tam defor-¬
me spectaculum ferre possent .I. lictor colli-¬
ga manꝰ: que pauloante armate imꝑium
ppło romano peꝑerunt. i.i. caput obnube
liberatoris urbis huius arbore infelici suspen¬
de. uerbera. uł intra pomerium mͦ int̾ illa
.pila i spolia hostium. uł extrapomeriũ mͦ
inter sepulchra curiatiorum: quo enim du-¬
cere hunc iuuenem potestis: uͥ ñ sua decora
eum a tanta feditate supplicũ uindicent:
ñ tulit pp̾ nec patris lacͥmas nec ipsi parẽ
in omniꝑiculo animum. absolueruntq
admiratione magis uirtutis qmiure cau¬
se. Itaq ut cedes manifesta aliquo t̾npiacło
lueretur: imꝑatum patriut filium expia-¬
ret pecuna publica. Isquib dam piacula-¬
rib sacrificiis factisque dem̃ genti horatiȩ
tradita sunt: transmisso ꝑuiam tigillo: ca-¬

Expanded text:
toria incedentem uidistis, Quirites, eum sub furtoria incedentem uidistis, Quirites, eum sub furca uinctum inter uerbera et cruciatus uidere potestis? quod uix Albanorum oculi tam deforme spectaculum ferre possent. i, lictor, colliga manus, quae paulo ante armatae imperium populo Romano pepererunt. i, caput obnube liberatoris urbis huius; arbore infelici suspende; uerbera uel intra pomerium, modo inter illa pila et spolia hostium, uel extra pomerium, modo inter sepulcra Curiatiorum; quo enim ducere hunc iuuenem potestis ubi non sua decora eum a tanta foeditate supplicii uindicent?' non tulit populus nec patris lacrimas nec ipsius parem in omni periculo animum, absolueruntque admiratione magis uirtutis quam iure causae. itaque ut caedes manifesta aliquo tamen piaculo lueretur, imperatum patri ut filium expiaret pecunia publica. is quibusdam piacularibus sacrificiis factis quae deinde genti Horatiae tradita sunt, transmisso per uiam tigillo, ca
Abbreviated transcription (Latin):
uiris ꝓuocarit. ꝓuocatione certato. siuincent:
caput obnubito. infelici arbori reste suspen-¬
dito. uerberato uł intra pomeriũ. uł extra po¬
merium: hac lege duumuiri creati. qͥ se absol¬
uere ñ rebantur. ealege ne innoxiũ quidẽ pos¬
se cum condempnassent: tum alter ex hispu¬
blihorati tͥ ꝑduellionem iudico inqͥt. lictor
colligaman:. Accesserat lictor. iniciebatq laq̃¬
um. Tum horatiꝯ auctore tullo clem̃te legis
int̾prete. ꝓuocoinquit. Ita de ꝓuocatione cer¬
tatum adppłm ẽ. Motihomines sunt in eo
iuditio: maxime publio horatio patre pro¬
clamante sefiliamiure cesam iudicare. Nita
ẽẽt: patͥoiure infiliam aimaduer su¬
rum fuisse:. Orabat dem̃n ne se quem paulo-
ante cum egregia stirpe conspexissent: orbũ
lib̃is facerent. Inter hec senex iuuenemam¬
plexus: spolia curiatiorum fixa eoloco qͥ nũc
pilaoratia appellatur ostentans. Hunccine
aiebat quemmꝰ decoratum ouantemq uic-¬

Expanded text:
uiris prouocarit, prouocatione certato; si uincent, uiris prouocarit, prouocatione certato; si uincent, caput obnubito; infelici arbori reste suspendito; uerberato uel intra pomerium uel extra pomerium.' hac lege duumuiri creati, qui se absoluere non rebantur ea lege ne innoxium quidem posse, cum condemnassent, tum alter ex iis 'Publi Horati, tibi perduellionem iudico' inquit. 'i, lictor, colliga manus.' accesserat lictor iniciebatque laqueum. tum Horatius auctore Tullo, clemente legis interprete, 'prouoco' inquit. itaque prouocatione certatum ad populum est. moti homines sunt in eo iudicio maxime P. Horatio patre proclamante se filiam iure caesam iudicare; ni ita esset, patrio iure in filium animaduersurum fuisse. orabat deinde ne se quem paulo ante cum egregia stirpe conspexissent orbum liberis facerent. inter haec senex iuuenem amplexus, spolia Curiatiorum fixa eo loco qui nunc Pila Horatia appellatur ostentans, 'huncine' aiebat, 'quem modo decoratum ouantemque uic
Abbreviated transcription (Latin):
lia p̃segerens. cui soror uirgo q̃ desponsata
uni excuriatiis fuerat. obuia añportam ca-¬
penam fuit. Cognitoq suꝑ humeros frĩs
paludamento sponsi quod ipsa confecerat.
soluit crines. ⁊ flebiliter nomine sponsum
mortuũ appellat. Mouet feroci iuueni ani-¬
mum comploratio sororis. inuictoria sua
tantoq gaudio publico. Stricto itaq gla¬
dio. simul u̾bis increpans transfigit puellã.
Abi hinc cum inmatura morte ad sponsum
inquit. oblita fratrũ mortuoꝵ. uidueq ob¬
lita patȩ. Siceat. q̃cumq romanum luge-¬
bit hostem. Atrox uisum id facinꝰ patrib
plebiq ẜrecensm̃itum facto obstabat. Lam̃
raptus intus ad regem: rex ne ip̃e tam tristis
ingratiq aduulgus iuditii ac scd̃m iuditiũ
supplitii auctor eẽt: concilio ppͥ aduocato duũ¬
u̾ros inquit qͥ oratio ꝑ duellionem iudicent.
scd̃m legem facio. Lex horrendi carmins erat.
Duumuiri ꝑ duellionem iudicent. Siaduum-¬

Expanded text:
lia prae se gerens; cui soror uirgo, quae desponsa lia prae se gerens; cui soror uirgo, quae desponsa uni ex Curiatiis fuerat, obuia ante portam Capenam fuit, cognitoque super umeros fratris paludamento sponsi quod ipsa confecerat, soluit crines et flebiliter nomine sponsum mortuum appellat. mouet feroci iuueni animum comploratio sororis in uictoria sua tantoque gaudio publico. stricto itaque gladio simul uerbis increpans transfigit puellam. 'abi hinc cum immaturo amore ad sponsum,' inquit, 'oblita fratrum mortuorum uiuique, oblita patriae. sic eat quaecumque Romana lugebit hostem.' atrox uisum id facinus patribus plebique, sed recens meritum facto obstabat. tamen raptus in ius ad regem. rex ne ipse tam tristis ingratique ad uolgus iudicii ac secundum iudicium supplicii auctor esset, concilio populi aduocato 'duumuiros' inquit, 'qui Horatio perduellionem iudicent, secundum legem facio.' lex horrendi carminis erat: 'duumuiri perduellionem iudicent; si a duum
Abbreviated transcription (Latin):
na uictoria ferocem in certam̃ tercium da-¬
bat: alt̾ fessum uuln̾e. fessum cursu tra¬
hens corpus. uictusq fratrum añ se strage
osinquit fratrum manib dedi: terciũ cãm
belli huiꝰce ut romanꝰ albano imꝑet dabo.
Sale sustinenti arma: gladium suꝑne iu¬
gulo defigit. iacentem spoliat. Romani
ouantes ac gratulantes horatium accipiũt:
eo maiore cum gaudio qͦ prope metumres
fuerat. Ad sepulturam in suorum neqͣqmͣ
parib animis uertuntur. qͥppe imꝑio alt̾i
aucti. alt̃i ditionis aliene facti. Sepulcra ex¬
tant quo qͥsq loco cecidit. Duo romanauno
loco ꝓpius albam: tͥa albanaromam uers
s distantia locis ut ⁊ pugnatum ẽ. Priꝰquam
indigrederentur rogantimetio ex federe icto
qͥdimꝑaret. imꝑat tullus uti iuuentutẽ in
armis habeat. usurum se eoꝵ oꝑa sibellum
cum ueientib foret. Itaexeritus inde domos
abducti. Pnceps horatius ibat trigeminaspo-¬

Expanded text:
nata uictoria ferocem in certamen tertium danata uictoria ferocem in certamen tertium dabat: alter fessum uolnere, fessum cursu trahens corpus uictusque fratrum ante se strage os' inquit, 'fratrum manibus dedi; tertium causae belli huiusce, ut Romanus Albano imperet, dabo.' male sustinenti arma gladium superne iugulo defigit, iacentem spoliat. Romani ouantes ac gratulantes Horatium accipiunt, eo maiore cum gaudio, quo prope metum res fuerat. ad sepulturam inde suorum nequaquam paribus animis uertuntur, quippe imperio alteri aucti, alteri dicionis alienae facti. sepulcra exstant quo quisque loco cecidit, duo Romana uno loco propius Albam, tria Albana Romam uersus sed distantia locis ut et pugnatum est. priusquam inde digrederentur, roganti Mettio ex foedere icto quid imperaret, imperat Tullus uti iuuentutem in armis habeat: usurum se eorum opera si bellum cum Ueientibus foret. ita exercitus inde domos abducti. princeps Horatius ibat, trigemina spo
Abbreviated transcription (Latin):
Ad quorum casum cũ conclamass gaudio
albanusex̾citus. romanas legiones iam spes
tota ñdum tamencura deseruerat exani-¬
mes uice uniꝰ quem tres curiatii circum stete-¬
rant. forte isinteger fuit. ut uniũsis solꝰ ne¬
quaqͣm par: sic adu̾sus singulos ferox. Er¬
go ut segregaret pugnam eoꝵ: capessit fu-¬
gam. ita ratus secuturos. ut quemq uulñe
affectum corpꝰ sineret. Iam aliqͣntum spa-¬
cii ex eo loco uͥ pugnatũ ẽ. aufugerat: cum
turediit. Et dum albanus exc̃itus inclamat
curatiis. uti opem ferant fratri: iam horatiꝰ
ceso hoste uictor. scd̃ampugnam pecebat.
Tunc clamor equalis ut ex insperato fauen¬
tium solet:. Romani adiuuant militẽ suũ.
⁊ille defungi prelio festinat. Priꝰ itaq qm al¬
ter quinec ꝓcul aberat conseqͥ poss. ⁊ alt̾m
curiatium conficit. lamq equato marte
singuli suꝑerant: s nec spe nec uirib pa-¬
res. Alterum intactum ferro corpꝰ: ⁊gemi¬

Expanded text:
ad quorum casum cum conclamasset gaudio ad quorum casum cum conclamasset gaudio Albanus exercitus, Romanas legiones iam spes tota, nondum tamen cura deseruerat, exanimes uice unius quem tres Curiatii circumsteterant. forte is integer fuit, ut uniuersis solus nequaquam par, sic aduersus singulos ferox. ergo ut segregaret pugnam eorum capessit fugam, ita ratus secuturos ut quemque uolnere adfectum corpus sineret. iam aliquantum spatii ex eo loco ubi pugnatum est aufugerat, cum tu rediit; et dum Albanus exercitus inclamat Curiatiis uti opem ferant fratri, iam Horatius caeso hoste uictor secundam pugnam petebat. tunc clamore qualis ex insperato fauentium solet Romani adiuuant militem suum; et ille defungi proelio festinat. prius itaque quam alter— nec procul aberat—consequi posset, et alterum Curiatium conficit; iamque aequato Marte singuli supererant, sed nec spe nec uiribus pares. alterum intactum ferro corpus et gemi
Abbreviated transcription (Latin):
feroces:⁊ suopte ingenio ⁊ pleni adhortanti-¬
um uocib inmedium int̾ duas acies ꝓcedt̃.
sonsederant utrimq pro castris duo excitꝰ.
ꝑiculi magis p̃sentis qm cure exꝑtes. Ouippe
imꝑium agebatur. in tam paucoꝵ u̾tute atq
fortunapositum. Itaq gͦ erecti suspensiq ĩ
minime gratum spectaculum aĩoincendũ¬
tur. datur signum: infestisq armis uelud
acies terni iuuenes magnorũ exercituum
animos gerentes concurrunt. nec his nec
illisꝑiculum suum. publicum imꝑiũ ser-¬
uitiumq obũsatur animo: futuraq ea
cantesq fulsere gladii: horror ingens spectai¬
tes ꝑstringit. ⁊ neutro inclinata spe torpebat
uox sp̃sq. Consertis deinde manib cũ iam
ñ motus tantum corporum agitatioq ancepꝰ
teloꝵ armoꝵq. s uulña qͦ & sanguis specta¬
culo ẽent: duo romani suꝑ alium alis uul-¬
neratis trib albanis. exspirantes corruerũt.

Expanded text:
feroces et suopte ingenio et pleni adhortantiferoces et suopte ingenio et pleni adhortantium uocibus in medium inter duas acies procedunt. consederant utrimque pro castris duo exercitus, periculi magis praesentis quam curae expertes; quippe imperium agebatur in tam paucorum uirtute atque fortuna positum. itaque ergo erecti suspensique in minime gratum spectaculum animo incenduntur. datur signum infestisque armis uelut acies terni iuuenes magnorum exercituum animos gerentes concurrunt. nec his nec illis periculum suum, publicum imperium seruitiumque obuersatur animo futuraque ea cantesque fulsere gladii, horror ingens spectantes perstringit et neutro inclinata spe torpebat uox spiritusque. consertis deinde manibus cum iam non motus tantum corporum agitatioque anceps telorum armorumque sed uolnera quoque et sanguis spectaculo essent, duo Romani super alium alius, uolneratis tribus Albanis, exspirantes corruerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
patrandum. idẽ. sanctiendum fit fed Multis-¬
q id uerbis que longo affata carmine ñ oꝑe ẽ
referre ꝑagit. Legib deinde recitatis: audi in-¬
quit iupiter. Audimquit pater patrate pplĩ
albam. Auditu populꝰ albanꝰ ut illapalam
pͥma. postremum ex illis tabulis ceraue reci-¬
tata sunt. sine dolo maloutiq eahic hodie
rectissime intellecta sunt. illis legib : p .R.
prior ñ deficiet. Si prior defecit publico consi¬
to ut ego hunc porcum hic hodie feriam. Tan-¬
toq magis ferito:quantoq magispotespol¬
lesq. Id dixit Ubiporcum saxosilice ꝑcussit.
sua item carmina albani suumq iusiuran-¬
dum ꝑsuum dictatorem suosq sacerdotes
ꝑegerunt. federe icto: trigeminisicut conue-¬
nerat arma capiunt. Armati cum sui utrõq
adhortarentur. deospatrios patriam acpa-¬
rentes qͥcquid ciuium domi qͥcquid in exer-¬
citu sit illorũ. tunc armailloꝵ intueri manꝰ

Expanded text:
patrandum, id est, sanciendum fit foedus; multisqpatrandum, id est, sanciendum fit foedus; multisque id uerbis, quae longo effata carmine non operae est referre, peragit. legibus deinde recitatis, 'audi' inquit, 'Iuppiter; audi, pater patrate populi Albani; audi tu, populus Albanus. ut illa palam prima postrema ex illis tabulis ceraue recitata sunt sine dolo malo, utique ea hic hodie rectissime intellecta sunt, illis legibus populus Romanus prior non deficiet. si prior defexit publico consito ut ego hunc porcum hic hodie feriam; tantoque magis ferito quanto magis potes pollesque.' id ubi dixit porcum saxo silice percussit. sua item carmina Albani suumque ius iurandum per suum dictatorem suosque sacerdotes peregerunt. foedere icto trigemini, sicut conuenerat, arma capiunt. cum sui utrosque adhortarentur, deos patrios, patriam ac parentes, quidquid ciuium domi, quidquid in exercitu sit, illorum tunc arma, illorum intueri manus,
Abbreviated transcription (Latin):
qui romanos horatiosuocent. hosut sequar:
inclinat animꝰ. Cum trigeminis agunt reges
ut ꝓsua quisq pata dimicent ferro. Ibumꝑi-¬
um fore. uñ inctoria fuerit. Nichil recusatur.
tempus &e locusconuenit. Priusqͣm dimicarẽt.
altipopulo cum bona pace imꝑaret. federit
alia aliis legib. ceterum eodem mͦ omnia fĩt.
Tumita factum acceꝑimꝰ: nec ullius uetusti¬
orfedismemoria ẽ. fecalis regem tullumita
rogauit. Iubes ne me rex cum pr̃e patrato
ppłi albani fedus ferire: inbente rege sag¬
mina inquit te rex posco. Rex ait Puram tol¬
lito. fecialis ex arce graminis herbam purã
attulit. Postea regem ita rogauit. Rex facis¬
ne me tu regium nuntium. P .R. quiritium.
uasacomitesq meos: Rex respondit ꝙ. sine
frande mea ppłiq romaniquiritium fiat. fa¬
cro. fecialis erat.m. ualerus: patrem patratũ
spurium fusium fecit. Uerbena caput capil¬
losq tangens pater patratus: adiusiurandũ

Expanded text:
qui Romanos Horatios uocent; hos ut sequar qui Romanos Horatios uocent; hos ut sequar inclinat animus. cum trigeminis agunt reges ut pro sua quisque patria dimicent ferro; ibi imperium fore unde uictoria fuerit. nihil recusatur; tempus et locus conuenit. priusquam dimicarent alteri populo cum bona pace imperitaret. foedera alia aliis legibus, ceterum eodem modo omnia fiunt. tum ita factum accepimus, nec ullius uetustior foederis memoria est. fetialis regem Tullum ita rogauit: 'iubesne me, rex, cum patre patrato populi Albani foedus ferire?' iubente rege, 'sagmina' inquit 'te, rex, posco.' rex ait: 'pura tollito.' fetialis ex arce graminis herbam puram attulit. postea regem ita rogauit: 'rex, facisne me tu regium nuntium populi Romani Quiritium, uasa comitesque meos?' rex respondit: 'quod sine fraude mea populique Romani Quiritium fiat, facio.' fetialis erat M. Ualerius ; is patrem patratum Sp. Fusium fecit, uerbena caput capillosque tangens. pater patratus ad ius iurandum
Abbreviated transcription (Latin):
canosteq maxime sit. Qui ꝓpior uolscis. hoc
magis scis. multum illi t̾ra plurimum mari
pollent. Semor esto iam cũ signum pugne
dabis has duas acies spectaculo fore: ut fessos
confectosq simul uictorem ac uictum aggre¬
diantur. Itaq si nos dii amant. qͣm ñ conten¬
ti lib̾tate certa. indubiã imꝑii seruitiuq aleã
ime ineams aliqm̃ uiam. qͣ uter utriimꝑẽt
sine magna cdade. sine multosanguine ut᷑ꝙ
ppłi decerni possit. Haud displicet res tullo:
qmͣqͣm tum indole animi. tum spe uictoriȩ
ferot or erat. Querentib utͥmq ratio initur.
cui ⁊ fortuna ipsa prebuit mat̾iam. forte ĩ duo¬
b tumex̃citib erant tͥgemini fr̃s: nec̾ etate
nec uirib dispares. horatios curiatiosq fius¬
se satis constat: nec ferme resantiqͣ alia ẽ no¬
bilior. Lameninre tamclara nominumer¬
rormanet: utriꝰ pͥhoratiĩ. utriꝰ curatii fuerint.
austoresutͦq trahunt. plures tam̃inuenio:

Expanded text:
ca nos teque maxime sit, quo propior es Uolscis hoc ca nos teque maxime sit, quo propior es Uolscis hoc magis scis. multum illi terra, plurimum mari pollent. memor esto, iam cum signum pugnae dabis, has duas acies spectaculo fore ut fessos confectosque simul uictorem ac uictum adgrediantur. itaque si nos di amant, quoniam non contenti libertate certa in dubiam imperii seruitiique aleam imus, ineamus aliquam uiam qua utri utris imperent sine magna clade, sine multo sanguine utriusque populi decerni possit.' haud displicet res Tullo quamquam cum indole animi tum spe uictoriae ferocior erat. quaerentibus utrimque ratio initur cui et fortuna ipsa praebuit materiam. forte in duobus tum exercitibus erant trigemini fratres, nec aetate nec uiribus dispares. Horatios Curiatiosque fuisse satis constat, nec ferme res antiqua alia est nobilior; tamen in re tam clara nominum error manet, utrius populi Horatii, utrius Curiatii fuerint. auctores utroque trahunt; plures tamen inuenio
Abbreviated transcription (Latin):
exsciuit metium. Is ducit agmen qͣm proxi¬
me adhostem potest. Inde legatum p̃missũ
nuntiare cullo iubet. prĩqͣm dimicent ops
ẽẽ colloqͥo. si secum congsso sit: satis scire alla¬
turum se. que nichilominus adrem roma-¬
nam qm ad albanam ꝑtineant. Haud as-¬
ꝑnatus tullus tam ⁊ siuana afferebantur.
suosinaciem educit. exeunt contra & alba-¬
ni. Postqͣm structi utrimq stabant.: cũpau-¬
cis ꝓcerum in medium ducesꝓcedunt. Ibi
infit albanꝰ iniurias:⁊ ñ redditasres ex federe
que repetite sunt. Et ego regem nr̃m ciuiliũ
cãm huiꝰce eẽ. belli audisse uideor. Nec te du-¬
bito tulle eadem pre te ferre. S siuera potiꝰ
qͣm dictu speciosa dicenda sunt: cupido im¬
ꝑii duoscognatos uicinosq popłos ad cama
stimulat. Neq recte anꝑperam int̾pretor fu-¬
erit ista eius deliberatio quibellum suscepit.
me albani gendo bello ducem creauere. Iilud
te tulle monitum uelim. etrusca res qnta cir¬

Expanded text:
exciuit Mettium. ducit quam proxiexciuit Mettium. ducit quam proxime ad hostem potest; inde legatum praemissum nuntiare Tullo iubet priusquam dimicent opus esse conloquio; si secum congressus sit, satis scire ea se allaturum quae nihilo minus ad rem Romanam quam ad Albanam pertineant. haud aspernatus Tullus, tamen si uana adferantur in aciem educit. exeunt contra et Albani. postquam instructi utrimque stabant, cum paucis procerum in medium duces procedunt. ibi infit Albanus: 'iniurias et non redditas res ex foedere quae repetitae sint, et ego regem nostrum Cluilium causam huiusce esse belli audisse uideor, nec te dubito, Tulle, eadem prae te ferre; sed si uera potius quam dictu speciosa dicenda sunt, cupido imperii duos cognatos uicinosque populos ad arma stimulat. neque, recte an perperam, interpretor. fuerit ista eius deliberatio qui bellum suscepit: me Albani gerendo bello ducem creauere. illud te, Tulle, monitum uelim: Etrusca res quanta cir
Abbreviated transcription (Latin):
int̾ parentes natosq troianã utramq pro¬
lem: cum lauinium abtroia. ab lauinio al-¬
ba. ab albanorum styrꝑe regũ oriundi ro-¬
mani ẽent. Euentꝰ tam̃ belliminꝰ misera¬
bilem dimicationem fecit. ꝙ nec acie certa-¬
tumẽ. Et testis mͦ dirutis alteriꝰ urbis. duopo¬
puliin unũ confusisunt. Albani pͥores in¬
genti ex̃citu in agrum romanũ impetum fe-¬
cere. castra aburbe haud plus .u. mił. pas¬
suũ locant. fossa circumdant. fossa ciuilii
ab nomine ducis ꝑ aliqͦt scl̃a appellata ẽ.
donec cumre nom̃ quoq cum uetustate ab¬
oleuit. In his castris ciuili albanꝰ rex mo¬
rit᷑ dictatorem albani metium fufetium
creant. Int̾im tullus ferox p̃cipue morte re¬
gis. magnumq deorum num̃ abipso capi-¬
te orsum. inomne nom̃ albanum expetitu-¬
rumpenas obbellumimpium dictitans.
nocte p̃teritis hostium castris infesto excitu ĩ
agrum albanum ꝑgit. Eares ab statiuis

Expanded text:
inter parentes natosque, Troianam utramque prointer parentes natosque, Troianam utramque prolem, cum Lauinium ab Troia, ab Lauinio Alba, ab Albanorum stirpe regum oriundi Romani essent. euentus tamen belli minus miserabilem dimicationem fecit, quod nec acie certatum est et tectis modo dirutis alterius urbis duo populi in unum confusi sunt. Albani priores ingenti exercitu in agrum Romanum impetum fecere. castra ab urbe haud plus quinque milia passuum locant, fossa circumdant; fossa Cluilia ab nomine ducis per aliquot saecula appellata est, donec cum re nomen quoque uetustate aboleuit. in his castris Cluilius Albanus rex moritur; dictatorem Albani Mettium Fufetium creant. interim Tellus ferox, praecipue morte regis, magnumque deorum numen ab ipso capite orsum in omne nomen Albanum expetiturum poenas ob bellum impium dictitans, nocte praeteritis hostium castris, infesto exercitu in agrum Albanum pergit. ea res ab statiuis
Abbreviated transcription (Latin):
preceꝑat sins. ne qͥdpꝰ qm mancdata ag̾ent. sa¬
tissciebat negaturum albanum. Itapiebel-¬
lumindici posse. Ab albanis socordiꝰ resacta. Ex̃¬
ceꝑtihospitio abtullo blande ac benigñe. co¬
mifronte. comit̾ regis conuinium celebrant.
tantisꝑ romani. ⁊ resrepetiuerant pͥores. ⁊ ne-¬
gantialbano bellum intͥcesimum diẽ indixe-¬
rant. Hec renuntiant tullo. Tum legatis tullꝰ
dicendi potestatem qͥd petentes uen̾int facit. Il¬
liomnium ignari: pͥmum ꝓurgando terunt
tempꝰ seinuitos qͥcqmͣ ꝙ minusplaceat tullo
dicturos. s imꝑio subigi resrepecitũ seuenisse.
nireddantur. bellum indicere iussos. Ad hec
tullꝰ. suntiate inquit regiur̃o: regem roma¬
num deos facẽ testes. uter priꝰ populus res re¬
petentes legatos asꝑnatus dimiserit. ut ĩ eũ
omnes expetant huiꝰcemi clades belli. Hec
nuntiant domũ albani.⁊ bellum utrimq sũ-¬
maope parabatur. ciuili simillimũ bello ꝓpe

Expanded text:
praeceperat suis ne quid prius quam mandata agerent; sapraeceperat suis ne quid prius quam mandata agerent; satis sciebat negaturum Albanum; ita pie bellum indici posse. ab Albanis socordius res acta; excepti hospitio ab Tullo blande ac benigne, comiter regis conuiuium celebrant. tantisper Romani et res repetiuerant priores et neganti Albano bellum in tricesimum diem indixerant. haec renuntiant Tullo. tum legatis Tullus dicendi potestatem quid petentes uenerint facit. illi omnium ignari primum purgando terunt tempus: se inuitos quicquam quod minus placeat Tullo dicturos, sed imperio subigi; res repetitum se uenisse; ni reddantur bellum indicere iussos. ad haec Tullus 'nuntiate' inquit, 'regi uestro regem Romanum deos facere testes, uter prius populus res repetentes legatos aspernatus dimiserit, ut in eum omnes expetant huiusce clades belli.' haec nuntiant domum Albani. et bellum utrimque summa ope parabatur, ciuili simillimum bello, prope
Abbreviated transcription (Latin):
uehiiussit. manuq ad digitosusq inuoluta
rem diuinam facere: significantes fidem tu-¬
ta alia sacrificia locaq sacris faciendis que ar¬
geospontifices uocant dedicauit. Omniũ tam̃
maximum oꝑum fuit tutela ꝑ omne regni tẽpꝰ
haud minor pacis qm regni. Ita duo deinceps
reges alius alia uia. ille bello hic pace ciuitatẽ
lripacis artib erat ciuitas. Nume morte ad in-¬
t̃regnum resrediit. Inde tullum hostilium ne-¬
potem hostilii cuins mninsima arce clarapu-¬
gna adñsus sabinosfuerat: regem ppłs ius-¬
sit. Patres auctores facti. Hic ñsolum ꝓximo
regidissimilis s ferotior ⁊̃ qm romulus fuit:
cum etas uiresq tum auita qͦ glã animũ sti-¬
mulabat. Segnescere gͥ ciuitatemotio ratus
undiq mau̾am excitandi belli querebat. for-¬
te euenit: ut agrestesromani ex albano agro.
albani et romano p̃das inuicem ag̾ent. impi¬
subidem tempꝰ adres repetendasmissi. Tullꝰ

Expanded text:
uehi iussit manuque ad digitos usque inuoluta uehi iussit manuque ad digitos usque inuoluta rem diuinam facere, significantes fidem tuta alia sacrificia locaque sacris faciendis quae Argeos pontifices uocant dedicauit. omnium tamen maximum eius operum fuit tutela per omne regni tempus haud minor pacis quam regni. ita duo deinceps reges, alius alia uia, ille bello, hic pace, ciuitatem et pacis artibus erat ciuitas. Numae morte ad interregnum res rediit. inde Tullum Hostilium, nepotem Hostili, cuius in infima arce clara pugna aduersus Sabinos fuerat, regem populus iussit; patres auctores facti. hic non solum proximo regi dissimilis sed ferocior etiam quam Romulus fuit. cum aetas uiresque tum auita quoque gloria animum stimulabat. senescere igitur ciuitatem otio ratus undique materiam excitandi belli quaerebat. forte euenit ut agrestes Romani ex Albano agro, Albani ex Romano praedas in uicem agerent. imperisub idem tempus ad res repetendas missi. Tullus
Abbreviated transcription (Latin):
osuluit auguriis. que suscipienda eẽnt. Ad ħ
consultanda ꝓcurãdaq multitudine omni
aui i armis conu̾sa. ⁊ animi aliquid agendo
occupati erant: ⁊ deorum assidua insidens
cura. cum int̾eẽ. reb humanis celeste num̃
uideret᷑. ea pietate omnium pectora imbue-¬
rat. ut fides ac iusiurandum ꝓximo legum
ac penaꝵ mõtu ciuitatẽ regent. Et cum ipsi
se homines in regis uelut unici exẽplimores
ñ urbem positam in medio adsollicitandam
oĩum pacem crediderant. in eamũecundiam
adducti sunt. ut cuutatem totam incultũ uer¬
sam deoꝵ uiolare duc̃ent nefas. Lucus erat qͣm
medium ex opacospecu fons ꝑhennirigabat
aqua. qͦqr se ꝑsepe numasie arbitris uelut
ad cong̃ssum dee inferebat: camenisẽum lucũ
sacrauit. qͦd eaꝵ sibi concilia cum coniuge sua
egeria cẽnt: ⁊ solifidei sollempne instituit. Ad
id sacrarium flamines bigis curru arcuato

Expanded text:
consuluit auguriis, quae suscipienda essent. ad haec consuluit auguriis, quae suscipienda essent. ad haec consultanda procurandaque multitudine omni a ui et armis conuersa, et animi aliquid agendo occupati erant, et deorum adsidua insidens cura, cum interesse rebus humanis caeleste numen uideretur, ea pietate omnium pectora imbuerat ut fides ac ius iurandum †proximo† legum ac poenarum metu ciuitatem regerent. et cum ipsi se homines in regis uelut unici exempli mores ea castra non urbem positam in medio ad sollicitandam omnium pacem crediderant, in eam uerecundiam adducti sunt, ut ciuitatem totam in cultum uersam deorum uiolari ducerent nefas. lucus erat quem medium ex opaco specu fons perenni rigabat aqua. quo quia se persaepe Numa sine arbitris uelut ad congressum deae inferebat, Camenis eum lucum sacrauit, quod earum ibi concilia cum coniuge sua Egeria essent. et soli Fidei sollemne instituit. ad id sacrarium flamines bigis curru arcuato